Wicipedia cywiki https://cy.wikipedia.org/wiki/Hafan MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Arbennig Sgwrs Defnyddiwr Sgwrs Defnyddiwr Wicipedia Sgwrs Wicipedia Delwedd Sgwrs Delwedd MediaWici Sgwrs MediaWici Nodyn Sgwrs Nodyn Cymorth Sgwrs Cymorth Categori Sgwrs Categori Porth Sgwrs Porth TimedText TimedText talk Modiwl Sgwrs modiwl Event Event talk Cymraeg 0 3 14892180 14817968 2026-05-10T10:38:41Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892180 wikitext text/x-wiki {{Erthygl C}} {{Infobox language | name = Cymraeg | ethnicity = [[Cymry|Y Cymry]] | region = Y Deyrnas Unedig ([[Cymru]], [[Lloegr]]), yr Ariannin ([[Talaith Chubut]]) | speakers = *[[Cymru]]: 538,300 (2021) <br />(17.8% o boblogaeth Cymru yn ôl [[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2021|cyfrifiad 2021]] y Deyrnas Unedig, gan gynnwys siaradwyr [[Iaith gyntaf|L1]] ac [[Ail iaith|L2]] speakers) *[[Lloegr]]: 110,000 (2007, amcangyfrifiad)<ref>{{cite web|url=https://calls.ac.uk/wp-content/uploads/4844.pdf |title= Estimation of the number of Welsh speakers in England |author=Hywel Jones|website=calls.ac.uk}}</ref> *[[Talaith Chubut|Yr Ariannin (Chubut)]]: 1,500–5,000<ref>{{cite web|title=Patagonia's Welsh settlement was 'cultural colonialism' says academic|last=Devine |first=Darren |url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/patagonias-welsh-settlement-cultural-colonialism-2514111 |website=Wales Online|date=30 Mawrth 2013 |access-date=6 Mai 2017 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Prior |first=Neil |date=30 Mai 2015 |title=Patagonia 150 years on: A 'little Wales beyond Wales' |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-32919137 |access-date=2020-07-30}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Harris |first1=Trevor |title=The Welsh language in Patagonia |journal=European Journal of Language Policy |date=Hydref 2018 |volume=10 |issue=2 |pages=277–295 |doi=10.3828/ejlp.2018.15}}</ref> *[[Canada]]: <3,885 ([[Iaith gyntaf|L1]])<ref>{{cite web|title=Population of immigrant mother tongue families, showing main languages comprising each family, Canada, 2011|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-314-x/2011003/tbl/tbl3_2-1-eng.cfm|website=Statistics Canada|access-date=21 Awst 2017}}</ref> (2011) *[[Unol Daleithiau America]]: 2,003<ref>{{Cite web |title=Detailed Languages Spoken at Home and Ability to Speak English for the Population 5 Years and Over: 2017-2021|url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/language-use/2017-2021-lang-tables.html }}</ref> *[[Awstralia]]: 1,737<ref>{{cite web|title=Cultural diversity: Census 2021|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/2021|website=Australian Bureau of Statistics|date=12 Ionawr 2022 |access-date=8 Hydref 2023}}</ref> | speakers_label = Siaradwyr | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Ieithoedd Celtaidd|Celteg]] | fam3 = [[Celteg Ynysig]] | fam4 = [[Ieithoedd Brythonaidd|Brythoneg]] | fam5 = [[Ieithoedd Brythoneg Gorllewinol|Brythoneg Gorllewinol]] | ancestor= [[Brythoneg]] | ancestor2 = [[Hen Gymraeg]] | ancestor3 = [[Cymraeg Canol]] | dia1 = [[Gwyndodeg]] | dia2 = [[Powyseg]] | dia3 = [[Dyfedeg]] | dia4 = [[Gwenhwyseg]] | dia5 = [[Cymraeg y Wladfa]] | nation = [[Cymru]] ([[y Deyrnas Unedig]]) | minority = [[Yr Ariannin]] ([[Talaith Chubut]]) | script = {{Unbulleted list|[[Y sgript Ladin|Lladin]] ([[Orgraff y Gymraeg|y wyddor Gymraeg]])|[[Braille Cymraeg]]}} | agency = {{Unbulleted list|[[Comisiynydd y Gymraeg]] (2012–heddiw)|[[Bwrdd yr Iaith Gymraeg]] (1993–2012)}} | iso1 = cy | iso2b = wel | iso2t = cym | iso3 = cym | glotto = wels1247 | glottorefname = Welsh | lingua = 50-ABA | notice = IPA | map = Welsh speakers in the 2021 census.svg | mapcaption = [[Cymraeg#Statws_swyddogol|Y boblogaeth sy'n siarad Cymraeg]] yng [[Cymru|Nghymru]] yn ôl cyfrifiad 2021 | coordinates = | map2 = StatwsIaithUNESCO - Archolladwy.png | mapcaption2 = {{center|Mae'r Gymraeg yn [[Iaith mewn perygl|mewn perygl]] yn ôl ''[[Atlas Ieithoedd y Byd|Atlas o Ieithoedd y Byd mewn Perygl]]'' (2010) UNESCO.<ref>{{Cite book| edition = 3rd ed. entirely revised, enlarged and updated.| isbn = 978-92-3-104095-5| publisher = UNESCO, Intangible Cultural Heritage Section| last1 = Moseley| first1 = Christopher| last2 = Nicolas| first2 = Alexandre| title = Atlas of the world's languages in danger / editor-in-Chief, Christopher Moseley ; cartographer, Alexandre Nicolas.| location = Paris| series = Memory of peoples series| date = 2010 |url= https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026}}</ref>}} }} [[Delwedd:Southall's census map of Wales.jpg|bawd|Map o Gymru yn 1891, gan ddangos dosbarthiad y Gymraeg yn ôl ardal mewn pum categori (o dan 10% i dros 80%)]] [[File:StatwsIaithUNESCO - Archolladwy.png|thumb|Mae'r Gymraeg yn iaith mewn perygl yn ôl [[UNESCO]] ''[[Atlas Ieithoedd y Byd]]'' (2010)]] [[Ieithoedd Celtaidd|Iaith Geltaidd]] a ddaeth o'r [[Ieithoedd Brythonaidd|Frythoneg]] sy'n frodorol i'r [[Cymry]] yw '''Cymraeg''' ({{IPA|cy|kəmˈraːiɡ||}} neu ''{{lang|cy|y Gymraeg}}'' {{IPA|cy|ə ɡəmˈraːiɡ|}} gyda'r fannod). Siaredir y Gymraeg fel iaith frodorol yng Nghymru gan tua 18% o'r boblogaeth, gan rai yn [[Lloegr]], ac yn {{lang|cy|[[y Wladfa]]|italic=no}} (y wladfa Gymreig yn [[Talaith Chubut|Nhalaith Chubut]], [[yr Ariannin]]). Rhoddodd [[Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011]] statws swyddogol i'r iaith Gymraeg yng Nghymru.<ref>{{cite web|title=Welsh Language (Wales) Measure 2011|url=https://www.legislation.gov.uk/mwa/2011/1/contents|access-date=2016-05-30|work=[[legislation.gov.uk]]|publisher=}}</ref> Mae'r Gymraeg a'r Saesneg ill dau yn ieithoedd swyddogol ''[[de jure]]'' y [[Senedd]],<ref>{{cite web|title=National Assembly for Wales (Official Languages) Act 2012|url=https://www.legislation.gov.uk/anaw/2012/1|access-date=2018-04-19|website=www.[[legislation.gov.uk]]|publisher=}}</ref><ref>{{cite book|last=Dunbar|first=R|author-link=|year=2007|title=Diversity in addressing diversity: Canadian and British legislative approaches to linguistic minorities and their international legal context. Yn ''Language and Governance'', gol. C. Williams|url=|location=Caerdydd|publisher=Gwasg Prifysgol Cymru|page=104|isbn=}}</ref> ond nid yw eu statws yn gyfartal yn ymarferol achos bod cyfieithiadau o'r Gymraeg i'r Saesneg a nid y gwrthwyneb. Yn ôl [[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011|cyfrifiad 2021]], roedd 538,300 o breswylwyr arferol yng Nghymru oedd yn dair oed neu'n hŷn yn gallu siarad Cymraeg (17.8% o'r boblogaeth), tra bod ychydig dros chwarter (25.1%) yn nodi bod ganddynt rywfaint o sgiliau iaith Gymraeg.<ref>{{Cite web|date=2022-12-06|title=Welsh language in Wales (Census 2021) [HTML] {{!}} GOV.WALES|url=https://www.gov.wales/welsh-language-wales-census-2021-html|access-date=2025-08-27|website=www.gov.wales|language=en}}</ref> Cafwyd ffigurau uwch gan arolygon eraill: canfu arolwg yn 2022–2023 fod 34% o bobl 16 oed neu hŷn yn gallu siarad Cymraeg (dywedodd 18 y cant ohonynt eu bod yn gallu siarad Cymraeg, a dywedodd 16 y cant fod ganddynt rywfaint o allu i siarad Cymraeg).<ref>{{Cite web|date=2025-08-14|title=Welsh language speaking ability and use (National Survey for Wales): April 2022 to March 2023 [HTML] {{!}} GOV.WALES|url=https://www.gov.wales/welsh-language-speaking-ability-and-use-national-survey-wales-april-2022-march-2023-html|access-date=2025-08-27|website=www.gov.wales|language=en}}</ref> Ym mis Mawrth 2025, dangosodd data arolwg arall fod oddeutu 828,600 o bobl (26.9%) tair oed neu hŷn yng Nghymru yn gallu siarad Cymraeg.<ref>{{Cite web|date=2025-07-03|title=Data am y Gymraeg o'r Arolwg Blynyddol o'r Boblogaeth: Ebrill 2024 i Fawrth 2025|url=https://www.llyw.cymru/data-am-y-gymraeg-or-arolwg-blynyddol-or-boblogaeth-ebrill-2024-i-fawrth-2025-html|access-date=2025-08-29|website=llyw.cymru|language=cy}}</ref> Mae bron i hanner yr holl siaradwyr Cymraeg yn ystyried eu hunain yn rhugl, tra bod 20% yn gallu siarad cryn dipyn.<ref name=":3">{{Cite web|date=2022-02-17|title=Y defnydd o'r Gymraeg yng Nghymru (canfyddiadau cychwynnol): Gorffennaf 2019 i Fawrth 2020 (diwygiedig)|url=https://www.llyw.cymru/y-defnydd-or-gymraeg-yng-nghymru-canfyddiadau-cychwynnol-gorffennaf-2019-i-fawrth-2020-diwygiedig|access-date=2025-08-29|website=llyw.cymru|language=cy}}</ref> Mae 56% o siaradwyr Cymraeg yn siarad yr iaith bob dydd, ac mae 19% yn siarad yr iaith yn wythnosol.<ref name=":3" /> Flwyddyn ar ôl blwyddyn ers 1951, mae nifer y siaradwyr Cymraeg yng Nghymru wedi cynyddu{{Angen ffynhonnell}}, er bod canran y siaradwyr hynny o fewn poblogaeth Cymru wedi gostwng bob degawd ar wahân i'r niferoedd a adroddwyd trwy Gyfrifiadau'r Deyrnas Unedig yn 1991 a 2001. Mae [[Llywodraeth Cymru]] yn bwriadu cynyddu nifer y siaradwyr Cymraeg i filiwn, a dyblu'r defnydd dyddiol o'r iaith, erbyn 2050.<ref>{{Cite web|date=2021-07-12|title=Cymraeg 2050: rhaglen waith 2021 i 2026|url=https://www.llyw.cymru/cymraeg-2050-rhaglen-waith-2021-i-2026-html|access-date=2025-08-29|website=llyw.cymru|language=cy}}</ref> Ers 1980, mae nifer y plant sy'n mynychu [[Addysg Gymraeg|ysgolion Cymraeg]] wedi cynyddu, tra bod y nifer sy'n mynd i ysgolion dwyieithog a chyfrwng deuol Cymraeg wedi gostwng.<ref>{{cite news|url=https://www.itv.com/news/2017-09-04/back-to-school-but-not-an-english-one/|title=Almost a quarter of children in Wales are taught only in Welsh, as the language experiences a revival|publisher=ITV News|date=2017-09-04|access-date=2020-06-01}}</ref> Ystyrir y Gymraeg fel yr iaith Geltaidd sydd leiaf mewn perygl gan [[UNESCO]].<ref>{{Cite web|last=Luain|first=Cathal Ó|title=Unesco: Status of Celtic languages outlined by atlas|url=https://abp.bzh/unesco-status-of-celtic-languages-outlined-by-atlas-20850|access-date=2023-05-25|website=Agence Bretagne Presse|language=fr-FR}}</ref>{{Cymraeg}}Mae'r Gymraeg yn un o'r 55 o ieithoedd i gael eu cynnwys fel cyfarchiad ar [[Voyager 1|Record Aur y Voyager]] er mwyn cynrychioli'r Ddaear yn rhaglen Voyager NASA a lansiwyd ym 1977.<ref>{{Dyf gwe |url = http://voyager.jpl.nasa.gov/spacecraft/languages/languages.html|teitl= Greetings to the Universe in 55 Different Languages|dyddiadcyrchu= 2009-05-10|cyhoeddwr= [[NASA]]|iaith=en}}</ref> Mae pob cyfarchiad yn unigryw i'r iaith, a dywed y Gymraeg "''Iechyd da i chwi yn awr ac yn oesoedd''".<ref>{{Dyf gwe|url = http://voyager.jpl.nasa.gov/spacecraft/languages/welsh.html|teitl= Welsh greetings |dyddiadcyrchu= 2009-05-10|cyhoeddwr= [[NASA]]|iaith=en}}</ref>{{Terfyn TOC|3}} ==Hanes== {{Main|Hanes y Gymraeg}} Tarddodd y Gymraeg o'r [[Brythoneg|Frythoneg]] yn y [[6g]], hynafiad cyffredin y Gymraeg, [[Llydaweg]], [[Cernyweg]], a'r iaith farw, [[Cymbrieg|Cymbreg]]. Fel y mwyafrif o ieithoedd, mae cyfnodau canfyddadwy o fewn hanes y Gymraeg, ond mae'r ffiniau rhwng y rheiny yn aneglur fel arfer. Tarddodd yr enw Saesneg ar yr iaith, sef ''Welsh'', o'r enw a roddwyd i'w siaradwyr gan yr [[Eingl-Sacsoniaid]], sy'n golygu "iaith estron" (gweler [[Walhaz|Walha]]). Yr enw brodorol ar yr iaith yw ''Cymraeg'', a'r enw brodorol ar y wlad yw ''Cymru'' wrth gwrs. ==Niferoedd== {{prif|Poblogaeth siaradwyr Cymraeg}} [[Delwedd:Ffigur 1 % y boblogaeth yn gallu siarad Cymraeg, 1911–2001.PNG|bawd|Graff o ganran y boblogaeth a oedd yn gallu siarad Cymraeg, 1911–2001.]] Gellir disgrifio’r tueddiadau o 1891 hyd at 1971 yn weddol syml: gydag ychydig o eithriadau, gostyngodd y ganran oedd yn siarad Cymraeg ymhob grŵp oedran o’r naill gyfrifiad i’r llall. Cynyddodd y nifer absoliwt o siaradwyr o 1891 i gyrraedd bron i filiwn (977,366) yn 1911. ==Dosraniad o siaradwyr Cymraeg== [[Delwedd:Wales.cardiff.slow.jpg|bawd|chwith|200px|Marciau ffyrdd dwyieithog ar bwys [[Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd]], [[Bro Morgannwg]].]] Ceir dadansoddiad cynhwysfawr o sefyllfa'r Gymraeg yng Nghymru yn adroddiad 5-mlynedd [[Comisiynydd y Gymraeg]]<ref>[http://www.comisiynyddygymraeg.cymru/Cymraeg/Rhestr%20Cyhoeddiadau/Adroddiad%205%20Mlynedd%20-%20Gwefan%20-%20Website%20%28unigol%29.pdf "Sefyllfa’r Iaith Gymraeg 2012–2015"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011234429/http://www.comisiynyddygymraeg.cymru/Cymraeg/Rhestr%20Cyhoeddiadau/Adroddiad%205%20Mlynedd%20-%20Gwefan%20-%20Website%20%28unigol%29.pdf |date=2016-10-11 }}</ref>, sy'n defnyddio arolwg <ref>[http://www.comisiynyddygymraeg.cymru/Cymraeg/Rhestr%20Cyhoeddiadau/Adroddiad%20-%20Y%20defnydd%20o'r%20Gymraeg%20yng%20Nghymru,%202013-15%20-%20Cymraeg.pdf "Y Defnydd o'r Gymraeg yng Nghymru, 2013-2015"]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180502220039/http://www.comisiynyddygymraeg.cymru/Cymraeg/Rhestr%20Cyhoeddiadau/Adroddiad%20-%20Y%20defnydd%20o%27r%20Gymraeg%20yng%20Nghymru%2C%202013-15%20-%20Cymraeg.pdf |date=2018-05-02 }}</ref> ynghyd â ffynonellau eraill. Yn ôl [[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011|Cyfrifiad 2011]] roedd 19.0% yn gallu siarad Cymraeg, gostyngiad o 1.8% ers [[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001|Cyfrifiad 2001]], ond yn uwch na'r 18.7% ym 1991. Dangosodd cyfrifiad 2011 y ganwyd tua 25% o breswylwyr Cymru y tu allan i Gymru. Nid oes ystadegau ar faint o bobl sy'n siarad Cymraeg yng ngweddill Prydain ond adroddodd Cyfrifiad 2011 fod 8,248 o bobl (3 oed a throsodd) yn Lloegr yn ystyried y Gymraeg yn brif iaith iddynt.<ref>[http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/qs204ew Cyfrifiad 2011 QS204EW]</ref> Ym 1993, cyhoeddodd [[S4C]] ganlyniadau arolwg ar faint o bobl a allai siarad neu ddeall Cymraeg. Darganfu'r arolwg yma fod tua 133,000 o siaradwyr Cymraeg yn byw yn Lloegr, gyda thua 50,000 ohonynt yn byw yn Llundain Fawr.<ref>{{Dyf gwe |url=http://www.ibiblio.org/pub/archives/welsh-l/welsh-l/1993/Mar/More-Welsh-Speakers |teitl=Nigel Callaghan (1993). '&#39;More Welsh Speakers than Previously Believed'&#39; (ar-lein). Cyrchwyd 21 Mawrth 2010 |date= |dyddiadcyrchu=2010-05-23}}</ref> Amcangyfrifodd [[Bwrdd yr Iaith Gymraeg]] fod 110,000 o bobl yn 2001 a oedd yn gallu siarad Cymraeg ar ddyddiad cynharach yn byw yn Lloegr.<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20120330035919/http://www.byig-wlb.org.uk/Cymraeg/cyhoeddiadau/Cyhoeddiadau/4843.pdf]</ref> Yn sgil mudo a thwf yn nylanwad y Saesneg ar fröydd Cymraeg, cafwyd lleihad yn y niferoedd sy'n siaradwyr uniaith Cymraeg<ref>Janet Davies, [[Gwasg Prifysgol Cymru]], [[Caerfaddon]] (1993). ''The Welsh Language'', t. 34</ref>. Bellach nid oes siaradwyr [[uniaith]] y Gymraeg i gael. Ar y cyfan, mae siaradwyr Cymraeg hefyd yn siarad y Saesneg (yn [[Talaith Chubut|Nhalaith Chubut]], yr Ariannin, Sbaeneg yw iaith y mwyafrif — ''gweler [[Y Wladfa]]''). Serch hynny, mae llawer o siaradwyr Cymraeg iaith gyntaf yn fwy cyffyrddus yn mynegi eu hunain drwy gyfrwng y Gymraeg na'r Saesneg. Gall yr iaith y mae siaradwyr yn ei dewis amrywio yn ôl yr angen, pwnc, cyd-destun cymdeithasol, ac o fewn [[mynegiant]] (a elwir yn [[ieithyddiaeth]] yn cyfnewid côd). Caiff y Gymraeg ei siarad yn iaith gyntaf yng Ngogledd a Gorllewin Cymru yn bennaf, yng [[Gwynedd|Ngwynedd]], [[Conwy (sir)|Conwy]], [[Sir Ddinbych]], [[Ynys Môn]], [[Sir Gâr]], gogledd [[Sir Benfro]], [[Ceredigion]], ardaloedd ym [[Morgannwg]], a gogledd-ddwyrain a de-ddwyrain eithafol [[Powys]], ond canfyddir siaradwyr iaith gyntaf a siaradwyr rhugl ar draws Cymru gyfan. ==Ymgyrchu dros y Gymraeg== === Cefndir === Bu agweddau negyddol tuag at y Gymraeg yn y 19g a disgrifodd golygydd y 'Times' y Gymraeg fel "the curse of Wales" yn 1866. Er gwaethaf hyn, siaradodd y prif weinidog Gladstone yn Eisteddfod yr Wyddgrug gan sôn am yr heniaith, ac yn 1877, dan ddylanwad [[Matthew Arnold]], sefydlwyd Llywydd Astudiaethau Celtaidd. Yn 1888 galwodd Gladstone am adnabyddiaeth yr Eglwys o'r Gymraeg a fyddai'n awgrymu adnabyddiaeth y Llywodraeth yn ei dro.<ref>{{Cite book|title=Rebirth of a nation : Wales, 1880-1980|url=http://archive.org/details/rebirthofnationw0000morg|publisher=New York : Oxford University Press|date=1981|isbn=978-0-19-821736-7|others=Internet Archive|first=Kenneth O.|last=Morgan|pages=4}}</ref> === Ymgyrchu === Trefnodd [[Cymdeithas y Cymmrodorion]] sesiynau yng Nghapel Penlan yn ystod [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925]] i drafod "Cadwraeth yr Iaith". Roedd y Parchedig Ddr. G Hartwell Jones, Elfed a Phedrog yn pwysleisio creu ewyllys da tuag at y Gymraeg tra roedd [[Thomas Gwynn Jones]] a J.H. Jones, golygydd ''Y Brython'', yn mynnu nad oedd gobaith ei chynnal heb wleidyddiaeth ymosodol o'i phlaid. Roedd Syr [[John Morris-Jones]] yn cyfiawnhau darlithio i'w fyfyrwyr yn Saesneg am ei fod am weld y Cymry yn genedl ddwyieithog ac nad oedd ar y Gymraeg angen termau ar gyfer trafod y byd cyfoes. Mynnai [[Prosser Rhys]], [[Edward Morgan Humphreys]] a'r Parch [[D. Tecwyn Evans]] y dylid hyrwyddo'r Gymraeg mewn storïau poblogaidd i'r ifanc, mewn drama a ffilm a rhaglenni radio.<ref>Yr Eisteddfod Genedlaethol a Phwllheli [[Hywel Teifi Edwards]], Clwb y Bont, Pwllheli 1987</ref><ref>Cadwraeth yr Iaith Trafodion y Commrodorion 1924-5</ref> ==Statws swyddogol== Er mai iaith leiafrifol ydyw'r Gymraeg, cynyddodd y gefnogaeth iddi yn ystod ail hanner y 20g, ynghyd â chynnydd mewn sefydliadau megis y blaid wleidyddol [[Cenedlaetholdeb Cymreig|genedlaethol]], [[Plaid Cymru]] ers 1925, a [[Cymdeithas yr Iaith Gymraeg|Chymdeithas yr Iaith Gymraeg]] ers 1962. Yn ôl [[Deddf yr Iaith Gymraeg 1993]] a [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998]], roedd yn rhaid i'r sector gyhoeddus drin y Gymraeg a'r Saesneg yn gyfartal, cyn belled ag oedd hynny'n rhesymol ac ymarferol. Roedd yn rhaid i gyrff cyhoeddus ysgrifennu [[Cynllun yr Iaith Gymraeg]], oedd yn rhaid ei gymeradwyo ymlaen llaw, oedd yn nodi ymrwymiad i drin y Gymraeg yn gyfartal. Anfonwyd y drafft hwn am ymgynghoriad cyhoeddus am gyfnod o dri mis, lle gellid cynnwys sylwadau awgrymedig yn y fersiwn derfynol. Wedyn, roedd angen ar [[Bwrdd yr Iaith Gymraeg|Fwrdd yr Iaith]] ei gymeradwyo cyn iddo gael ei dderbyn yn derfynol gan y cwmni dan sylw. Ar ôl hynny, roedd yn rhaid i'r corff cyhoeddus weithredu ei rwymedigaethau yn unol â'i Gynllun. Ar 7 Rhagfyr 2010, cymeradwyodd y Cynulliad yn unfrydol set o fesurau i'w defnyddio er mwyn datblygu defnydd y Gymraeg yng Nghymru.<ref name="bbcnews2010">[https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-11934239 'Historic' assembly vote for new Welsh language law], ''[[BBC_News_Online]], 7 Rhagfyr 2010''</ref> Ar 9 Chwefror 2011, derbyniodd y mesur hwn Gydsyniad Brenhinol a chafodd ei gymeradwyo, a chan hynny yn gwneud y Gymraeg yn iaith a gydnabyddir yn swyddogol yng Nghymru.<ref>[http://www.cynulliadcymru.org/bus-home/bus-legislation/bus-leg-measures/business-legislation-measures-wl.htm Mesur Arfaethedig y Gymraeg (Cymru)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122012437/http://www.cynulliadcymru.org/bus-home/bus-legislation/bus-leg-measures/business-legislation-measures-wl.htm |date=2011-01-22 }} Adalwyd: 13 Chwefror 2011]</ref> Mae [[Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011]] yn: * cadarnhau statws swyddogol y Gymraeg; * creu system newydd i roi dyletswydd ar gyrff i ddarparu gwasanaethau trwy’r Gymraeg; * creu comisiynydd yr Iaith Gymraeg newydd a chanddo bwerau cryf i orfodi cydymffurfiaeth, er mwyn diogelu hawliau siaradwyr Cymraeg i dderbyn gwasanaethau trwy’r Gymraeg; * sefydlu Tribiwnlys Iaith Gymraeg newydd; * rhoi’r hawl i unigolion a chyrff i apelio yn erbyn penderfyniadau sy’n ymwneud â darparu gwasanaethau trwy’r Gymraeg; * creu cyngor Partneriaeth Iaith Gymraeg newydd i gynghori’r Llywodraeth ar effeithiau ei pholisïau ar y Gymraeg; * caniatáu i Gomisiynydd y Gymraeg ymchwilio’n swyddogol i achosion lle gwelir ymgais i amharu ar ryddid unigolion i siarad Cymraeg gyda’i gilydd.<ref name="wales.gov.uk">[http://wales.gov.uk/newsroom/welshlanguage/2011/110211welshlang/?skip=1&lang=cy Llywodraeth Cynulliad Cymru | Mesur Iaith Gymraeg yn derbyn Cydsyniad Brenhinol] Adalwyd: 13 Chwefror 2011]</ref> O ganlyniad i gymeradwyo'r mesur hwn, y mae'n rhaid i gyrff cyhoeddus a rhai cwmnïau preifat ddarparu gwasanaethau Cymraeg, ond ni wyddys eto'r pa gwmnïau a fydd yn gorfod cydymffurfio. Meddai’r Gweinidog Treftadaeth, Alun Ffred Jones, "''Mae’r Gymraeg yn destun balchder i bobl Cymru, p’un a ydynt yn ei siarad neu beidio ac rwy’ wrth fy modd felly bod y Cynulliad Cenedlaethol wedi cymeradwyo’r Mesur. Rwy’n falch fy mod wedi cael llywio’r ddeddfwriaeth trwy’r Cynulliad sy’n cadarnhau statws swyddogol yr iaith; sy’n creu eiriolydd cryf dros siaradwyr y Gymraeg ac a fydd yn cynyddu’n sylweddol nifer y gwasanaethau fydd ar gael trwy gyfrwng y Gymraeg. Rwy’n credu dylai pawb sydd eisiau derbyn gwasanaethau drwy gyfrwng y Gymraeg, gael y cyfle i wneud hynny, a dyna beth mae’r llywodraeth yma wedi bod yn gweithio tuag ato. Mae’r ddeddfwriaeth hon yn gam pwysig a hanesyddol ymlaen i’r iaith, eu siaradwyr ac i’r genedl''".<ref name="wales.gov.uk"/> Ni dderbyniwyd y mesur gan bawb; ysgogodd Bethan Williams, cadeirydd [[Cymdeithas yr Iaith Gymraeg]], ymateb cymysg, gan ddweud, "''Through this measure we have won official status'' ''for the language and that has been warmly welcomed. But there was a core principle missing in the law passed by the Assembly before Christmas. It doesn't give language rights to the people of Wales in every aspect of their lives. Despite that, an amendment to that effect was supported by 18 Assembly Members from three different parties, and that was a significant step forward''".<ref>[http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/2011/02/12/royal-assent-for-official-status-of-welsh-language-91466-28159012/ Royal Assent for official status of Welsh language - Wales News - News - WalesOnline] Adalwyd: 13 Chwefror 2011]</ref> Ar 5 Hydref 2011, penodwyd Meri Huws, Cadeirydd [[Bwrdd yr Iaith Gymraeg]], yn Gomisiynydd newydd dros y Gymraeg.<ref>[http://www.bbc.co.uk/newyddion/15184186 BBC Newyddion - Meri Huws yw'r Comisiynydd Iaith newydd] (cyrchwyd 5 Hydref 2011)</ref> Mewn datganiad a ryddhawyd ganddi, dywedodd ei bod "wrth ei bodd" i gael ei phenodi i'r "rôl bwysig bwysig," hon, gan ychwanegu, "''Bydda i'n adeiladu ar y gwaith da sydd eisoes wedi'i wneud gan Fwrdd yr Iaith Gymraeg ac eraill er mwyn cryfhau'r Gymraeg a sicrhau ei bod yn parhau i ffynnu.''" Dywedodd [[Carwyn Jones]], Prif Weinidog Cymru, y byddai Meri yn "eiriolwr ardderchog dros y Gymraeg," ond roedd pryderon gan ambell i berson; dywedodd Bethan Jenkins o [[Plaid Cymru|Blaid Cymru]], "''I have concerns about the transition from Meri Huws's role from the Welsh Language Board to the language commissioner, and I will be asking the Welsh government how this will be successfully managed. We must be sure that there is no conflict of interest, and that the Welsh Language Commissioner can demonstrate how she will offer the required fresh approach to this new role''."<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-15186747 BBC News - Language board chief Meri Huws is Welsh commissioner] (cyrchwyd 5 Hydref 2011)</ref> Cychwynnodd Meri ei gwaith fel Comisiynydd Iaith ar 1 Ebrill 2012. Defnyddia cynghorau lleol a [[Cynulliad Cenedlaethol Cymru|Chynulliad Cenedlaethol Cymru]] y Gymraeg yn iaith lled-swyddogol, gan ddosbarthu deunydd llenyddol a hyrwyddol yn y Gymraeg yn ogystal â'r Saesneg (e.e., llythyron at rieni o'r ysgol, gwybodaeth llyfrgelloedd, gwybodaeth cynghorau ac ati) ac mae'r mwyafrif o arwyddion ffyrdd yng Nghymru yn y Gymraeg a'r Saesneg, gan gynnwys enwau lleoedd. Serch hynny, defnyddir yr enw Saesneg yn unig am leoedd mewn rhai mannau yn Lloegr er bod enwau Cymraeg arnynt ers llawer dydd (e.e. ''London'': Llundain; ''The [English] Midlands'': Canolbarth Lloegr). Ers 2000, mae hi'n orfodol i addysgu'r Gymraeg fel ail iaith mewn ysgolion hyd at 16 oed, ac mae hyn wedi cyfrannu at sefydlogi ac i ryw raddau at wrthdroi dirywiad yr iaith mewn rhai mannau. Er bod arwyddion ffyrdd dwyieithog yng Nghymru, mae'r geiriad ar arian o hyd yn uniaith Saesneg. Yr unig eithriad i hyn fu'r arysgrif ar bunnoedd Cymru yn 1985, 1990, a 1995, a ddywedai, ''Pleidiol wyf i'm gwlad'' o anthem genedlaethol Cymru, ''[[Hen Wlad fy Nhadau]]''. Nid yw'r Gymraeg ar y ceiniogau Prydeinig newydd (2008 ymlaen), er iddynt gael eu dylunio gan Ogleddwr a'u bathu yn y [[Bathdy Brenhinol]] yn Llantrisant, yn ne Cymru. Er bod llawer o siopau yn arddangos arwyddion dwyieithog, prin ydy'r defnydd o'r Gymraeg ar ddeunydd pacio a chyfarwyddiadau. ==Geirfa== {{prif|Benthyg geiriau i'r Gymraeg}}Mae geirfa'r Gymraeg yn tarddu o eiriau'r [[Brythoneg|Frythoneg]] yn bennaf (megis ''wy'' a ''carreg''), gydag ambell i air benthyg o'r [[Lladin]] (megis ''ffenestr'' < Lladin ''fenestra'' a ''gwin'' < Lladin ''vinum''), a'r [[Saesneg]] (megis ''silff'' a ''gât''). Mae'r Gymraeg, fel ieithoedd eraill y byd, yn benthyca geirfa oddi ar ieithoedd eraill. Benthyciwyd i'r Gymraeg o'r Lladin, yr [[Gwyddeleg|Wyddeleg]], y [[Ffrangeg]], a'r Saesneg yn bennaf. Ceir rhai geiriau Cymraeg sy'n tarddu o'r Hen [[Norwy|Norseg]], y [[Groeg (iaith)|Roeg]], a'r [[Hebraeg]]. Ar hyn o bryd, o'r Saesneg y benthycir gan fwyaf, ac o ieithoedd eraill y byd drwy'r Saesneg. ==Orgraff== {{Prif|Orgraff y Gymraeg|Yr wyddor Gymraeg}} Ysgrifennir y Gymraeg gyda [[Lladin|gwyddor Ladin]], sydd defnyddio 28 llythyren yn draddodiadol, lle bo wyth ohonynt yn [[deugraff (orgraff)|ddeugraffau]] (dwy lythyren a drinnir yn un) ar gyfer [[coladiad]]: : a, b, c, ch, d, dd, e, f, ff, g, ng, h, i, l, ll, m, n, o, p, ph, r, rh, s, t, th, u, w, y Yn wahanol i'r Saesneg, ystyrir "w" ac "y" yn llafariaid yn y Gymraeg, ynghyd ag "a", "e", "i", "o" ac "u". Defnyddir y llythyren "j" mewn geiriau benthyg o'r Saesneg, megis ''jam'', ''jôc'', a ''garej''. Prin iawn yw'r defnydd o "k", "q", "v", "x", a "z", ond fe'u defnyddir o fewn rhai cyd-destunau technegol, megis ''kilogram'', ''volt'' a ''zero'', ond defnyddir amnewidiadau Cymraeg fel arfer: ''cilogram'', ''folt'' a ''sero.''<ref>Thomas, Peter Wynn (1996) ''Gramadeg y Gymraeg.'' Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru: 757.</ref> Roedd y llythyren "k" yn gyffredin hyd y 16g, ond fe'i collwyd adeg cyhoeddi'r Testament Newydd yn y Gymraeg, fel yr eglurodd [[William Salesbury]]: "''C for K, because the printers have not so many as the Welsh requireth''". Nid oedd y newid yma yn boblogaidd ar y pryd.<ref>[http://demo.ort.org.il/clickit2/files/forums/471389549/948358249.pdf English and Welsh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409030442/http://demo.ort.org.il/clickit2/files/forums/471389549/948358249.pdf |date=2008-04-09 }}, traethawd gan [[J. R. R. Tolkien]]</ref> Yr [[acen grom]] yw'r marc diacritig mwyaf cyffredin, sy'n gwahaniaethu llafariaid hir a byr, fel arfer gyda homograffau yn bennaf, lle bo'r llafariad yn fyr mewn un gair ac yn hir yn y llall: e.e., ''man'' a ''mân''. ==Gramadeg y Gymraeg== {{prif|Gramadeg y Gymraeg}} ===Ffonoleg=== {{Main|Ffonoleg y Gymraeg}} Nodweddir [[ffonoleg]] y Gymraeg gan nifer o synau nad ydynt yn bodoli yn y Saesneg ac sy'n [[teipoleg ieithyddol|deipolegol]] brin mewn ieithoedd Ewropeaidd. Mae'r [[acen bwys]] fel arfer yn disgyn ar y goben (y sillaf olaf ond un) mewn geiriau aml-sillafog. ===Morffoleg=== {{Main|Morffoleg Cymraeg llafar|Morffoleg Cymraeg llenyddol}} ===Cystrawen=== {{Main|Cystrawen y Gymraeg}} ==Cymraeg ysgrifenedig== [[Delwedd:Dwyieithog.JPG|dde|bawd|200px|[[Arwyddion dwyieithog]] yng [[Caerfyrddin|Nghaerfyrddin]]]] {{prif|Cymraeg ysgrifenedig}} Aethpwyd ati i ysgrifennu Cymraeg yn gynnar o’i chymharu ag ieithoedd eraill canolbarth a gogledd Ewrop (heblaw am Ladin a Groeg), efallai cyn gynhared ag OC 600, er nad oes ysgrifau wedi goroesi o’r adeg honno. Ar garreg yn Eglwys Sant Cadfan, [[Tywyn]] y ceir y geiriau Cymraeg cynharaf i oroesi, carreg a naddwyd tua’r flwyddyn OC 700. ===Perthynas Cymraeg ysgrifenedig a Chymraeg llafar=== Gan fod datblygiad Cymraeg Fodern ysgrifenedig yn lled araf mae gagendor eang wedi agor rhyngddi a Chymraeg llafar. Yn wir, mae rhai o'r gwahaniaethau rhwng yr ysgrifenedig a'r llafar yn hen iawn. Ysgrifennir ffurf trydydd person lluosog y ferf yn '''–ant''' ond fe'i hyngenir yn '''–an'''. Dengys barddoniaeth y 12g, lle odlid geiriau'n diweddu ag '''–ant''' gyda rhai yn diweddu ag '''–an''', fod y gwahaniaeth hwn eisoes yn bodoli bryd hynny. Dim ond yn ddiweddar y cydnabuwyd llawer o newidiadau yr iaith lafar yn y Gymraeg ysgrifenedig newydd a elwir yn Gymraeg Cyfoes. ==Tafodieithoedd ac iaith lafar== {{prif|Cymraeg llafar}} '''Cymraeg llafar''' yw'r iaith fel y'i siaredir yn hytrach na'i hysgrifennu. Mae hi'n wahanol i'r iaith ysgrifenedig o ran geirfa, gramadeg a [[morffoleg]]. Ceir ynddi sawl cywair ieithyddol tra gwahanol, a sawl [[tafodieithoedd y Gymraeg|tafodiaith]]. ==Hanes siaradwyr, tiriogaeth a statws y Gymraeg== {{prif|Hanes siaradwyr, tiriogaeth a statws y Gymraeg}} Credir bod tua 90% o boblogaeth Cymru yn Gymry Cymraeg ddechrau'r [[19g]] a rhyw 70% yn Gymry uniaith. Erbyn 2001, mae rhyw 20.5% o bobl yn siarad Cymraeg (un mewn pump),<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/2755217.stm BBC NEWS| Wales - Census shows Welsh language rise] {{eicon en}}</ref> sef rhyw 580,000 o bobl yn ôl y cyfrifiad. <gallery mode="packed" heights="230px" caption="Ieithoedd Cymru 1750 - 1900"> File:Map o ieithoedd Cymru (A map of the languages of Wales) - 1750.svg|1750 File:Map o ieithoedd Cymru (A map of the languages of Wales) - 1800.svg|1800 File:Map o ieithoedd Cymru (A map of the languages of Wales) - 1850.svg|1850 File:Map o ieithoedd Cymru (A map of the languages of Wales) - 1900.svg|1900 </gallery> {{align|center|'''Allwedd''': • Cymraeg {{color box|Green}} • Dwyieithog {{color box|Pink}} • Saesneg {{color box|White}}}} ===Y Wladfa=== [[Delwedd:"Abierto" sign in English and Welsh, Y Wladfa.JPG|bawd|Arwydd dwyieithog yn y Gymraeg a'r Saesneg yn [[Trelew|Nhrelew]], yr Ariannin.]] {{Main|Cymraeg y Wladfa}} Mae cymuned fechan o ddisgynyddion i Gymry Cymraeg wedi goroesi yn [[y Wladfa]], ym [[Patagonia|Mhatagonia]], [[yr Ariannin]]. Siaredir Cymraeg ym Mhatagonia er [[1865]] pan aeth grŵp o ymsefydlwyr o Gymru yno i fyw, i chwilio am fywyd gwell ac i gael byw eu bywydau drwy gyfrwng y Gymraeg, yn rhydd o orthrwm. ==Diwylliant Cymraeg== {{prif|Diwylliant Cymraeg}}{{Diwylliant Cymru}}Adeg twf Anghydffurfiaeth yn ystod y [[19g]], daeth y capeli yng Nghymru yn ganolbwynt bywyd Cymraeg. Ymysg y llu o weithgareddau cymdeithasol a drefnwyd gan y capeli ceid eisteddfodau, corau a theithiau gwib. Ond erbyn diwedd y 19eg ganrif yn yr ardaloedd diwydiannol roedd gan y boblogaeth arian yn eu pocedi a'r gallu i dalu am adloniant y tu allan i furiau'r capel. Roedd difyrrwch ar gael yn y theatr, yn y trefi gwyliau, ac yn ddiweddarach mewn ffilm, ar y radio ac ar y teledu. Tanseiliwyd lle'r capeli Cymraeg, a fu'n ganolbwynt cymdeithas, gan yr adloniant newydd hudolus. Erbyn dechrau'r 20g, cyrhaeddai'r diwylliant Eingl-Americanaidd y byd a'r betws drwy ffilm, radio a theledu gan gystadlu ag adloniant a diwylliant traddodiadol y cartref a'r gymuned leol. Sefydlwyd rhai mudiadau cenedlaethol Cymraeg eu cyfrwng yn ystod yr [[20g]], sydd i raddau yn llenwi'r bwlch a adawyd wrth i weithgaredd cymdeithasol y capeli ddihoeni. Mudiad yr [[Urdd Gobaith Cymru|Urdd]] a ffurfiwyd ym [[1922]] yw'r pwysicaf o'r rhain. Mae [[Merched y Wawr]] a'r [[Ffederasiwn Cenedlaethol Clybiau Ffermwyr Ifanc|Ffermwyr Ifainc]] hefyd yn fudiadau o bwys yn cynnal gweithgareddau trwy gyfrwng y Gymraeg. Ceir nifer o fudiadau cenedlaethol eraill Cymraeg eu hiaith megis [[Undeb Cenedlaethol y Cymdeithasau Cymraeg]], [[Cymdeithas Edward Llwyd]], a'r [[Gymdeithas Wyddonol]]. Sefydlwyd [[Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion]] ym [[1751]] gan Forrisiaid Môn yn gymdeithas lenyddol i amddiffyn y Gymraeg. ===Eisteddfodau=== Mae gan [[eisteddfod]]au le canolog yn niwylliant Cymru a'r Gymraeg. Wedi nychdod yr hen gyfundrefn eisteddfodol yn y canrifoedd wedi'r Deddfau Uno adnewyddwyd yr eisteddfod gyda chyfarfodydd taleithiol yn ystod y 19eg ganrif. Sefydlwyd yr [[Eisteddfod Genedlaethol]] yn y 1860au ond defnyddiwyd mwy a mwy o Saesneg yn yr Eisteddfod Genedlaethol gyda threigl y blynyddoedd. Erbyn [[1931]] Saesneg oedd prif iaith y llwyfan, y beirniadaethau a seremonïau gorsedd y Beirdd, sefyllfa annerbyniol i lawer. Gwnaethpwyd y Gymraeg yn iaith swyddogol yr Eisteddfod ym [[1937]] ond parhau wnaeth y defnydd o'r Saesneg ar lwyfan yr eisteddfod tan [[1952]] pan gyflwynwyd y Rheol Gymraeg. O hyn ymlaen, y Gymraeg yn unig a glywid ar lwyfan yr Eisteddfod (heblaw am rai anerchiadau gan westeion gwadd). Mae'r Rheol Gymraeg hithau'n bwnc llosg sydd wedi peri i rai awdurdodau lleol atal eu cyfraniad ariannol tuag at yr Eisteddfod Genedlaethol. Beirniedir yr Eisteddfod Genedlaethol gan rai am safon anwastad y llenyddiaeth a wobrwyir. Ar y llaw arall, clodforir yr Eisteddfod am ei bod yn ŵyl ddiwylliannol i'r werin, am roi llwyfan cenedlaethol i artistiaid Cymru, am feithrin barddoni, ac am hybu dysgu Cymraeg. Trefnir eisteddfodau gan gymdeithasau megis yr Urdd, [[Ffederasiwn Cenedlaethol Clybiau Ffermwyr Ifanc|Mudiad y Ffermwyr Ifainc]], ac [[Undeb Cenedlaethol y Glowyr]]. Cynhelir rhai eisteddfodau taleithiol o hyd, megis eisteddfod Pontrhydfendigaid ac ambell eisteddfod drefol neu bentrefol, ond nid oes cymaint o fri ar y rhain ag a fu ac nid yw'r capeli'n trefnu eisteddfodau fel ag y buont ychwaith. ===Llenyddiaeth Gymraeg=== {{prif|Llenyddiaeth Gymraeg}} {{Llenyddiaeth Gymraeg}} ====Llyfrau argraffedig Cymraeg==== [[Delwedd:Iaith y Nefoedd - Dyfyniadau Ynglŷn â'r Iaith Gymraeg (llyfr).jpg|bawd|chwith|160px|Dyfyniadau Ynglŷn â'r Iaith Gymraeg]] Argraffwyd llyfrau Cymraeg yn gynnar o gymharu â llawer o ieithoedd eraill Ewrop nad oeddent yn ieithoedd gwladwriaeth. Nifer fechan o lyfrau a gyhoeddwyd, cyfanswm o 116 rhwng 1546 a 1670. Crefydd oedd pwnc mwyafrif y llyfrau hyn. Yna cynyddodd nifer y llyfrau a gyhoeddwyd i gyfartaledd o 4 y flwyddyn rhwng 1670 a 1700 a 14 y flwyddyn rhwng 1700 a 1730, yn rhannol drwy nawdd y Welsh Trust a'r SPCK. Erbyn y 18g, roedd pris llyfr wedi disgyn yn sylweddol, ac o fewn cyrraedd y werin. Ymhlith y llyfrau a gyhoeddwyd yr oedd rhai o glasuron y Dadeni Dysg a llenyddiaeth grefyddol Cymru: ''Cannwyll y Cymry'' gan y [[Ficer Prichard]] ([[1681]]) a ''Gweledigaetheu y Bardd Cwsc'' gan [[Ellis Wynne]] ([[1703]]). Esgorodd cynnydd aruthrol llythrennedd yn ystod y 18g yn esgor ar alw am lyfrau o bob math, yng Nghymru fel ag yn Lloegr. Sefydlwyd nifer o argraffdai yng Nghymru i gyflenwi'r farchnad newydd â llyfrau. Cyhoeddwyd dros 2,500 o lyfrau Cymraeg yn ystod y 18g. Heddiw, cyhoeddir 500-600 llyfr Cymraeg yn flynyddol, llawer ohonynt yn lyfrau i blant. Ymysg y cyhoeddwyr pennaf mae Gwasg Gomer, Gwasg Prifysgol Cymru a'r Lolfa ([http://www.gwales.com/links/?link_id=1&tsid=3 rhestr gyflawn o gyhoeddwyr llyfrau Cymraeg]). Ariennir y gwaith o gyhoeddi llawer o lyfrau Cymraeg a Chymreig gan y Llywodraeth drwy [[Cyngor Llyfrau Cymru|Gyngor Llyfrau Cymru]] a sefydlwyd fel y Cyngor Llyfrau Cymraeg ym [[1961]]. Mae Cyngor Llyfrau Cymru hefyd yn dosbarthu llyfrau Cymreig yn Saesneg. Ceir casgliad helaeth o lawysgrifau, cyfnodolion a llyfrau Cymraeg yn [[Llyfrgell Genedlaethol Cymru]]. Un o swyddogaethau Llyfrgell Genedlaethol Cymru yw rhoi ar gadw copi o bob llyfr gaiff ei gyhoeddi ym Mhrydain. Yn ogystal â deunydd ar bapur cesglir yno ddeunydd ar gyfryngau sain a llun. ====Llenyddiaeth am y Gymraeg==== Mae'r Gymraeg wedi bod yn elfen flaenllaw yn yr [[Hanes siaradwyr, tiriogaeth a statws y Gymraeg#Cenedlaetholdeb a.27r Gymraeg|ymwybyddiaeth o'r hunaniaeth Gymreig]]. Mae'r ymwybyddiaeth hon yn treiddio i waith llenorion Cymru, yn Gymraeg ac yn Saesneg. Efallai mai'r man lle mae'r Gymraeg yn fwyaf amlwg yw'r anthem genedlaethol "[[Hen Wlad fy Nhadau]]": "a bydded i'r heniaith barhau". Mae'r Gymraeg, Cymreictod a cholli iaith yn themâu i nifer o weithiau llenyddol. Ymhlith y mwyaf amlwg o'r rhain yw nofel [[Islwyn Ffowc Elis]] [[Wythnos yng Nghymru Fydd]], a cherddi [[Gerallt Lloyd Owen]] gan gynnwys "Etifeddiaeth", cerdd [[Gwyneth Lewis]] ''Y Llofrudd Iaith'', cerddi [[John Jones (Jac Glan-y-gors)|Jac Glan-y-gors]] "[[Dic Siôn Dafydd]]", a cherddi [[Waldo Williams]] "Yr Heniaith" a "Cymru a Chymraeg". Dylid hefyd grybwyll cerdd arall gan Waldo Williams, "Cofio", sy'n alarnad i ieithoedd a phobloedd golledig y ddaear gyfan. Yn ogystal â cherddi sy'n moli'r Gymraeg neu weithiau yn galaru amdani neu'n ymgyrchu trosti, ceir hefyd weithiau sy'n mynegi'r profiad o fod yn Gymro Cymraeg. Mae'r profiad hwn yn annatod glwm wrth ddylanwad cenedligrwydd, cenedlaetholdeb, galar, cymhleth israddoldeb, rhamant y gorffennol, gwawd y Sais, ymgecru ymysg y Cymry, perthyn i draddodiad hir a gwerthfawr, a pherthyn i fro.<ref>R. M. Jones, ''Ysbryd y Cwlwm: Delwedd y Genedl yn ein Llenyddiaeth'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 1998)</ref> Ceir ymateb cymhleth i'r Gymraeg a'r ymwybyddiaeth o Gymreictod hefyd yng ngweithiau rhai llenorion Cymreig yn ysgrifennu yn Saesneg yn enwedig o'r 1930au ymlaen. Yn eu plith mae gweithiau [[Caradoc Evans]], Cymro Cymraeg, megis ''My People'', gweithiau [[R. S. Thomas|R.&nbsp;S.&nbsp;Thomas]] a ddysgodd Gymraeg (megis "''Reservoirs''" yn ei ''Collected Poems 1945-1990''), a [[Gwyn Thomas (nofelydd)|Gwyn Thomas]], yn Gymro di-Gymraeg o'r union genhedlaeth na fagwyd yn Gymry Cymraeg. Rhoddwyd mynegiant am y tro cyntaf i ymdeimlad o Gymreictod di-Gymraeg gan rai o'r llenorion hyn. Ffenomenon yn perthyn i Gymru'r 20g yw'r diwylliant Cymreig di-Gymraeg a dyfodd yn sgil y mewnlifiad mawr i'r cymoedd diwydiannol yn ystod y ddau ddegawd cyntaf o'r ganrif. Diddorol sylwi bod [[T. Llew Jones]], a hanai o'r un ardal â Caradoc Evans, wedi galw ei hunangofiant o fwriad yn ''Fy Mhobol i''; ynddo mae'n trafod ymateb Caradoc Evans i'r Gymraeg. Er mai digon gelyniaethus oedd rhai o'r llenorion Cymraeg a Saesneg tuag at ei gilydd ar ddechrau'r 20g, ond erbyn diwedd y ganrif roeddynt yn tueddi i gymodi yn lle ymgecru. Llwyddwyd i gyhoeddi casgliad o farddoniaeth yn ''The Oxford Book of Welsh Verse in English'' ym [[1977]] a gynhwysai gerddi Saesneg a cherddi a gyfieithwyd o'r Gymraeg mewn un gyfrol. Ym [[1986]] cyhoeddwyd ''Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru'' ar y cyd â ''The Oxford Companion to the Literature of Wales''. Erbyn hyn, ceir nifer o gyfrolau a gyhoeddir yn Saesneg a Chymraeg ar y cyd, megis llyfrau yn adrodd hanes bro neu'n dathlu digwyddiad hanesyddol. ====Celfyddydau eraill==== {{prif|Theatr Gymraeg|Ffilm Gymraeg}} ==Cymraeg a'r cyfryngau== {{prif|Cyfryngau Cymraeg}} Yn gyffredinol mae datblygiadau technolegol yn y cyfryngau cyfathrebu wedi hyrwyddo'r Saesneg yng Nghymru, fel ag yn y byd yn gyffredinol. Galluogai'r dechnoleg newydd, yn bapur newydd ac yna'n radio, teledu a'r rhyngrwyd, i'r Saesneg dreiddio i aelwydydd Cymraeg, lle na chlywsid erioed Saesneg gynt. Dylanwadai'r radio a'r teledu, a gyrhaeddai aelwydydd Prydain gyfan, ar agweddau ac arferion gwrandawyr a gwylwyr.<ref name = EuHiaithaGadwant>''Eu Hiaith a Gadwant? Y Gymraeg yn yr Ugeinfed Ganrif'', goln R Geraint Jenkins a Mari A. Williams (Prifysgol Cymru, 2000)</ref> Ym mhob un o'r cyfryngau newydd fe geisiai rhai sicrhau bod y Gymraeg yn ennill ei phlwyf yn wyneb y gystadleuaeth Saesneg, weithiau'n llwyddiannus ac weithiau'n aflwyddiannus. ====Papurau newydd==== {{prif|Papurau newydd Cymraeg}} Yn ystod y [[19g]] tyfodd diwydiant [[papur newydd]] ffyniannus yng Nghymru. Erbyn 20au a 30au'r [[20g]], fodd bynnag, roedd y farchnad papurau newydd drwy Brydain yn mynd yn fwy-fwy canolog dan bwysau'r farchnad a bu cwymp yn nifer y papurau newydd a gyhoeddid. Peidiodd ''Y Darian'' ym [[1934]], traflyncwyd ''Y Genedl Gymreig'' gan gwmni'r Herald ym [[1932]], a pheidiodd ''Y Faner'' ym [[1992]]. Heddiw, mae nifer o bapurau a chylchgronau Cymraeg wythnosol neu fisol ar gael megis ''[[Golwg (cylchgrawn)|Golwg]]'', ''[[Y Cymro]]'' a ''[[Barn (cylchgrawn)|Barn]]'' ond does dim un papur dyddiol. Cafwyd ymdrech i lansio papur wythnosol o'r enw 'Y Byd', ond yn 2007 rhoddwyd y gorau i'r syniad oherwydd diffyg nawdd cyhoeddus. Noddir nifer o gylchgronau arbenigol gan Gyngor Llyfrau Cymru. Erbyn heddiw, mae'r galw am newyddion lleol trwy gyfrwng y Gymraeg yn cael ei ddiwallu gan y papurau bro. Mae'r [[Papur bro|papurau bro]] yn aelodau o'r Gymdeithas Papurau Bro, ac yn derbyn nawdd o'r llywodraeth i ariannu'r papurau hyn. Mae dau gylchgrawn ar gyfer dysgwyr ar gael — Lingo (Golwg) ac Acen ar gyfer dysgwyr ar y lefelau isaf. ====Radio==== {{prif|Radio Cymraeg}} ====Teledu==== [[Delwedd:S4C logo 2014.svg|bawd|100px|logo [[S4C]]]] {{prif|S4C}} Darlledwr sy'n darparu gwasanaethau teledu yn y Gymraeg yw Sianel Pedwar Cymru neu S4C. Dechreuodd ddarlledu ar y 1af Tachwedd 1982. Ei gyfrifoldeb yw darparu gwasanaeth yn yr iaith Gymraeg. Cyn sefydlu S4C roedd Cymry Cymraeg yn ddibynnol ar raglenni achlysurol ar BBC Cymru a HTV Cymru, yn aml yn hwyr yn y nos neu ar adegau amhoblogaidd eraill. Roedd hyn yn annerbyniol i'r Cymry Cymraeg ac i'r di-Gymraeg hefyd am fod rhaglenni Saesneg o weddill Prydain yn cael eu disodli neu'n cael ei darlledu ar amseroedd gwahanol. ===Datblygiadau Technoleg yn yr Iaith Gymraeg=== ====Cymraeg ar y rhyngrwyd==== {{prif|Cymraeg ar y rhyngrwyd}} Yn ôl ymchwil diweddar,<ref>Jones, R.J., (2010). 'Cilfachau Electronig: geni'r Gymraeg ar-lein, 1989-1996' yn ''Cyfrwng: Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru'', Cyfrol 7</ref> postiwyd y neges gyntaf ag unrhyw destun Cymraeg ynddi ar Usenet ar 15 Awst 1989<ref>[http://groups.google.com/group/soc.culture.celtic/msg/22c589a9bd0edd3a need_Welsh_translation - soc.culture.celtic | Google Groups]</ref> Ar 13 Tachwedd 1992, agorwyd y rhestr e-bost WELSH-L, sef y ''Welsh Language Bulletin Board''.<ref>Jones, R.J., (2010, 28-31)</ref> Hwn oedd y man trafod cyntaf penodedig ar gyfer yr iaith Gymraeg. Ers hynny, gwelwyd defnydd o'r Gymraeg mewn nifer fawr o feysydd ar y rhyngrwyd, ac yn arbennig felly ar y we. Yn sgil goblygiadau [[Deddf yr Iaith Gymraeg 1993|Deddf Iaith 1993]], mae'r sector gyhoeddus yng Nghymru yn cynhyrchu [[gwefan]]nau dwyieithog. Mae rhai busnesau a chymdeithasau, yn enwedig y rhai mawrion a'r rhai sy'n ymwneud yn uniongyrchol â'r Gymraeg hefyd yn cynhyrchu gwefannau dwyieithog, yn ôl eu polisi iaith unigol eu hunain. O ran y [[cyfryngau cymdeithasol]] Cymraeg, mae dros 300 o flogiau Cymraeg<ref>[http://hedyn.net/wici/Categori:Blog_Cymraeg Gwybodaeth ar flogiau Cymraeg] ar Hedyn</ref> erbyn 2015, a thros 4,500 o gyfrifon yn defnyddio Cymraeg ar Twitter.<ref>{{Cite web |url=http://cy.umap.eu/u/ |title=Gwybodaeth ar ''tweets'' Cymraeg |access-date=2011-12-16 |archive-date=2011-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203031706/http://cy.umap.eu/u/ |url-status=dead }}</ref> Nid yw'n glir beth yn union yw'r defnydd o Facebook, ond adnabu ymchwil a gynhaliwyd yn 2008<ref>[http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13691180902914628?journalCode=rics20 ''The Use of Welsh language on Facebook''] gan Courtenay Honeycutt a Daniel Cunliffe</ref> bod 238 grŵp Facebook lle roedd defnydd o'r Gymraeg. Mae llenyddiaeth Gymraeg wedi hawlio ei le ar y we hefyd. Yn 1996 rhoddwyd holl farddoniaeth y [[Robin Llwyd ab Owain|Prifardd Robin Llwyd ab Owain]] ar y we fyd eang dan yr enw [[Rebel ar y We]]<ref name = "GwefanRobin">[http://www.barddoniaeth.com/ Gwefan Robin Llwyd ab Owain]</ref>; dyma oedd y gyfrol gyntaf yn y Gymraeg ar y rhyngrwyd.<ref>[[Llais_Llyfrau]], Hydref 1997: Erthygl gan Dafydd John Pritchard; Cyhoeddwyd gan [[Cyngor Llyfrau Cymru|Gyngor Llyfrau Cymru]].</ref><ref>[https://listserv.heanet.ie/cgi-bin/wa?A2=ind9806&L=WELSH-L&P=R918&D=0&H=0&O=T&T=0 Trafodaeth ar Welsh-L yn Chwefror 1997.]</ref> Bu [[Y Lolfa|Gwasg y Lolfa]], [[Cymdeithas yr Iaith Gymraeg]] a'r [[Llyfrgell Genedlaethol Cymru|Llyfrgell Genedlaethol]] hefyd yn flaenllaw iawn yn y dyddiau cynnar hyn. ==Gweler hefyd== *[[Yr wyddor Gymraeg]] *[[Enwau'r Cymry]] *[[Rhestr gramadegau ac adnoddau ieithyddol Cymraeg]] *[[Rhestr gramadegau Cymraeg (hyd 1900)]] *[[Rhestr geiriaduron Cymraeg]] ==Llyfryddiaeth== ===Cyffredinol=== *H Pedersen, ''Vergleichende Grammatik dêr keltischen Sprachen'', 1909-1913, (yn Almaeneg) *Henry Lewis & Holger Pedersen, ''A Concise Comparitive Celtic Grammar'' (1937) *''Canu Heledd – testun a nodiadau Canu Llywarch Hen'', Gol. Ifor Williams (1935) *Ifor Williams, ''Y Gododdin: testun a thrafodaeth ragarweiniol Canu Aneirin'', (1938) *Glyn Jones, ''The Dragon Has Two Tongues'' (1968) sy'n trafod gwaith a hanes yr awduron Eingl-*Gymreig yn hanner cyntaf yr 20g. *''Llyfryddiaeth yr Iaith Gymraeg'', JE Caerwyn Williams (gol), (Gwasg Prifysgol Cymru, 1988) ===Gwefannau=== * [http://www.byig-wlb.org.uk/cymraeg/yriaithgymraeg/Pages/index.aspx Gwybodaeth am y Gymraeg ar wefan Bwrdd yr Iaith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110617010700/http://www.byig-wlb.org.uk/cymraeg/yriaithgymraeg/Pages/index.aspx |date=2011-06-17 }} * [http://www.cymru.ac.uk/canolfan/ Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru]{{Dolen marw|date=Ionawr 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} a leolir yn Aberystwyth * [http://europa.eu.int/comm/education/policies/lang/languages/langmin/euromosaic/uk4_en.html Tudalen ar y Gymraeg ar wefan Undeb Ewrop (yn Saesneg)] *[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/census-2001-report-on-the-welsh-language/report-on-the-welsh-language/adroddiad-ar-yr-iaith-gymraeg.pdf Cyfrifiad 2001: Adroddiad y Swyddfa Ystadegol Gwladol ar y Gymraeg] *[http://www.saysomethinginwelsh.com/home/ ''Say Something in Welsh''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117175631/http://www.saysomethinginwelsh.com/home/ |date=2013-01-17 }} ===Dysgu Cymraeg=== *[http://www.elwa.ac.uk/doc_bin/business%20general/190505_all_you_need_to_know_about_speaking_welsh_w.pdfs.pdf Rhan o wefan ELWA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619020948/http://www.elwa.ac.uk/doc_bin/business%20general/190505_all_you_need_to_know_about_speaking_welsh_w.pdfs.pdf |date=2006-06-19 }} yn rhoi gwybodaeth am ddysgu Cymraeg *[http://www.acen.co.uk/ Acen] - yn cynnig defnyddiau amlgyfrwng ar gyfer dysgwyr a dolen i wefan S4C i ddysgwyr ar www.learnons4c.co.uk *[http://www.gwybodiadur.co.uk/ Y Gwybodiadur] – casgliad o adnoddau Cymraeg a dysgu Cymraeg *[http://www.myd.org.uk/ Mwydro Ynfyd Dedwydd - Mudiad y Dysgwyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920002935/http://www.myd.org.uk/ |date=2011-09-20 }} - Cyfarfodydd sgwrs a gweithgareddau trwy gyfrwng y Gymraeg *[http://www.clwbmalucachu.co.uk/ Clwb Malu Cachu] - gwefan adnoddau i ddysgwyr *http://www.logosquotes.org/pls/vvolant/welcome?lang=en {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216075233/http://www.logosquotes.org/pls/vvolant/welcome?lang=en |date=2009-02-16 }} - dyfyniadau wedi eu cyfieithu i'r Gymraeg *http://www.logosdictionary.org/pls/dictionary/new_dictionary.index_p {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070305233019/http://www.logosdictionary.org/pls/dictionary/new_dictionary.index_p |date=2007-03-05 }} - geiriadur amlieithog yn cynnwys y Gymraeg == Cyfeiriadau == {{Cyfeiriadau|2}} == Dolenni allanol == {{wikibooks}} * [https://www.youtube.com/watch?v=E-CpIQErMeg&t=6s The Evolution of Welsh in 22 Words] fideo ieithyddol yn dangos esblygiad 22 gair Cymraeg cyfoes o'r [[Brythoneg|Frythoneg]] (2024) === Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 === * Ar gael yn y [http://www.legislation.gov.uk/mwa/2011/1/contents/enacted/welsh Gymraeg] a'r [http://www.legislation.gov.uk/mwa/2011/1/contents/enacted Saesneg]. {{Yr Iaith Gymraeg}}{{Ieithoedd Celtaidd}} {{Comisiynydd}} [[Categori:Cymraeg| ]] [[Categori:Ieithoedd Celtaidd]] ilbsw4u6eeyqz39nyrszc6dq6cms93t Cymru 0 23 14891878 14694746 2026-05-10T01:22:15Z Titus Gold 38162 pennaeth y llywodraeth i'w gadarnhau 14891878 wikitext text/x-wiki {{Lle | suppressfields= gwlad ynganiad image1 pennaethll pennaeth3 logo | math_o_le = Gwlad | enw_brodorol = | pennaeth3= | pennaeth2=[[Siarl III, brenin y Deyrnas Unedig]] | swydd_pen_llywodraeth=[[Prif Weinidog Cymru]] ([[Prif Weinidog y Deyrnas Unedig]]) | pen_llywodraeth=I'w gadarnhau. ([[Keir Starmer]]) | banergwlad = [[Delwedd:Flag of Wales (1959–present).svg|170px]] | Baner=[[Baner Cymru|Baner]] ([[Y Ddraig Goch]]) | prifddinas=[[Caerdydd]] | sefydlwyd=*Uniad ''de facto'' y [[Silwriaid]] a'r [[Ordoficiaid]] gan [[Caradog]] erbyn 51 O.C. *Ymadawiad [[Macsen Wledig]] yn 383 *[[Cyfraith Hywel]] yn 945 *Unwyd gan [[Gruffydd ap Llywelyn]] yn 1057 *Cyhoeddi [[Owain Glyndŵr]] yn Dywysog yn 1400 *Diffiniwyd fel tiriogaeth yn [[Deddf yr Iaith Gymraeg 1967| 1967]] *Datganoli yn [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998|1998]] | anthem=[[Hen Wlad Fy Nhadau]][[File:Hen Wlad fy Nhadau piano.ogg]] | pennaethll= | nawddsant=[[Dewi Sant]] | arwyddair="Cymru am byth"<br />"Y Ddraig Goch Ddyry Cychwyn" (hen) | gwlad=[[Y Deyrnas Unedig]] | map lleoliad = [[File:SVG locator maps of Wales in Europe (with borders).svg|270px]] | sir=22 o siroedd|ISO=Diffiniad [[ISO]]: 'Gwlad'|caption=|logo_caption=|baner59=|gdp=£85.4 biliwn (2022)<ref>{{Cite web|title=Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2022 {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/cynnyrch-domestig-gros-rhanbarthol-gwerth-ychwanegol-gros-1998-i-2022|website=www.llyw.cymru|date=2024-04-25|access-date=2024-05-24|language=cy}}</ref> }} {{Gweler hefyd|Cymru (gwahaniaethu)}}{{Erthygl B}} Mae '''Cymru''' ([[Saesneg]]: ''Wales'';<ref>{{Cite web|title=Geiriadur Prifysgol Cymru|url=https://www.geiriadur.ac.uk/gpc/gpc.html|website=www.geiriadur.ac.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> [[Cernyweg]]: ''Kembra'';<ref>{{Cite web|title=Cornish Dictionary {{!}}|url=https://www.cornishdictionary.org.uk/?locale=en#wales|website=www.cornishdictionary.org.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> [[Gaeleg]]: ''A' Chuimrigh'';<ref>{{Cite web|title=LearnGaelic - Dictionary|url=https://learngaelic.scot/dictionary/index.jsp?abairt=wales&slang=both&wholeword=false|website=learngaelic.scot|access-date=2024-06-01}}</ref> [[Gwyddeleg]]: ''An Bhreatain Bheag''<ref>{{Cite web|title=An Foclóir Nua Béarla-Gaeilge|url=https://www.focloir.ie/ga/dictionary/ei/Wales|access-date=2025-01-19}}</ref>) yn wlad [[Y Celtiaid|Geltaidd]] yn [[Ewrop]]. Bu Cymru yn wlad annibynnol yn [[yr Oesoedd Canol]] ond yn 1284 hawliwyd Cymru trwy gyfraith fel rhan o Deyrnas Lloegr, a newidiodd i [[Teyrnas Prydain Fawr|Deyrnas Prydain Fawr]] yn 1707 ac i [[Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon|Deyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon]] yn 1801. [[Cymraeg]] yw iaith frodorol y wlad a siaredir [[Saesneg]] hefyd gan y mwyafrif helaeth o'i dinasyddion erbyn heddiw. Mae Cymru yn ffinio â Lloegr i'r dwyrain a'r moroedd; [[Môr Hafren]], y [[Y Môr Celtaidd|Môr Celtaidd]] a [[Môr Iwerddon]]. Roedd gan Gymru boblogaeth o 3,107,500 yn 2021<ref name="bbc-61965787">{{dyf newyddion|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/61965787|teitl=Cyfrifiad 2021: Poblogaeth Cymru yr uchaf erioed|cyhoeddwr=BBC Cymru Fyw|dyddiad=28 Mehefin 2022|dyddiadcyrchu=29 Mehefin 2022}}</ref> ac mae ganddi arwynebedd o 20,779 km<sup>2</sup> (8,023 mi). Mae gan Gymru dros 2,700 km (1,700 milltir) o arfordir ac mae'n fynyddig ar y cyfan. Mae gan Gymru fynyddoedd talach yn y gogledd a'r canoldir, gan gynnwys [[yr Wyddfa]], ei chopa uchaf, yn [[Eryri]]. Mae'r wlad o fewn ardal tymheredd y gogledd ac mae ganddi hinsawdd forwrol. Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw [[Caerdydd]]. Brwydrodd lwythau'r [[Brythoniaid]] Celtaidd yn erbyn y Rhufeiniaid yn y 1g ac ni chafwyd feddiant llawn o Gymru tan iddynt adael yn y 3g a 4g. Gadawodd [[Macsen Wledig]] (''Magnus Maximus'') a'r [[Yr Ymerodraeth Rufeinig|Rhufeiniaid]] [[Ynys Brydain]] yn y 5ed ganrif. [[Rhodri Mawr]] oedd y cyntaf i uno rhan mawr o Gymru yn y 9g gan a deyrnasu dros [[Teyrnas Gwynedd|Wynedd]], [[Teyrnas Powys|Powys]], [[Teyrnas Powys|Ceredigion]] ac [[Ystrad Tywi]]. Yr unig frenin a lwyddodd i reoli Cymru gyfan oedd [[Gruffudd ap Llywelyn]] o 1057 hyd at 1063. Yn y 10g roedd [[Hywel Dda]] yn rheoli Cymru oll heblaw am Forgannwg; cyflwynodd [[Cyfraith Hywel|Gyfraith Hywel]] a chynhyrchu ei arian ei hun. Ar ôl i'r [[Normaniaid]] oresgyn Cymru ar ôl 1066, sefydlwyd [[Pura Wallia]] a'r [[Y Mers|Mers]]. Llwyddodd [[Owain Gwynedd]] a [[Rhys ap Tewdwr]] i adennill Gwynedd a [[Teyrnas Deheubarth|Deheubarth]] oddi ar y Normaniaid ac fe gawsant lwyddiant mawr yn eu herbyn ym [[Brwydr Crug Mawr|Mrwydr Crug Mawr yn 1136]]. Defnyddiodd y teitl brenin Cymru ac yn hwyrach "''princeps''" (tywysog) a ddynodai arweinydd sofran gwlad yn ôl cyfraith Rhufeinig. Yn 1201 fe ddaeth [[Llywelyn ap Iorwerth]] i'r amlwg gan ennill rheolaeth dros Wynedd a gwneud ei hun yn "Dywysog Gogledd Cymru gyfan", ac yn hwyrach defnyddiodd y teitl "Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri". Trosglwyddodd ei bwerau i'w fab [[Dafydd ap Llywelyn]] a chasglodd arweinwyr eraill y wlad yn [[Abaty Ystrad Fflur]] ynghyd i dalu gwrogaeth iddo fel Tywysog Cymru. Daeth mab Dafydd, [[Llywelyn ap Gruffudd]], Llywelyn ein Llyw Olaf, hefyd yn dywysog Cymru, ond yn 1282 fe'i lladdwyd ger [[Cilmeri]]. Lladdwyd ei frawd [[Dafydd ap Gruffudd]] yn 1283 a phasiwyd [[Statud Rhuddlan]] yn 1284 gan gwblhau gorchfygiad ''de facto'' a chyfreithiol Cymru gan [[Edward I, brenin Lloegr]]. Dyma oedd diwedd annibyniaeth y wlad. O 1400-1410 ailenillodd [[Owain Glyn Dŵr|Owain Glyndŵr]] [[annibyniaeth i Gymru]] ac yn yr un cyfnod pasiwyd [[Deddfau Penyd yn erbyn Cymru 1402|Deddfau Penyd yn erbyn Cymru yn 1402]] i'w cosbi. Ar ôl i'r gwrthryfel fethu yn y tymor hir, cafodd Cymru ei hatodi gan Loegr a'i hymgorffori o fewn cyfundrefn gyfreithiol Lloegr o dan [[Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542]]. Datblygodd gwleidyddiaeth Gymreig nodedig yn y 19g, yn arbennig yn gysylltiedig â Rhyddfrydiaeth Gymreig ac hefyd [[Cymru Fydd]]. Amlygwyd hyn ar ddechrau'r 20g gan [[David Lloyd George]], ond cafodd ei ddadleoli gan dwf sosialaeth a sefydlwyd [[Llafur Cymru]] erbyn 1947. Ymgyrchodd Lloyd George yn gryf dros [[Datganoli Cymru|ddatganoli i Gymru]] yn ei yrfa cynnar a thyfodd teimlad cenedlaethol Cymreig dros y ganrif. Ffurfiwyd [[Plaid Cymru]] yn 1925, a [[Cymdeithas yr Iaith|Chymdeithas yr Iaith]] yn 1962. Enillodd datganoli Cymreig fomentwm yn ystod yr 20fed ganrif ac yn dilyn refferendwm datganoli Cymreig 1997, ffurfiwyd y Cynulliad yn 1999, ac mae wedi ennill mwy o ddatganoli ers hynny, a newidiodd ei enw yn [[Senedd Cymru]] yn 2020. Daeth mudiad cryfach dros [[annibyniaeth i Gymru]] i’r amlwg erbyn 2017, pan drafodwyd ail refferendwm annibyniaeth i'r Alban. Daeth grwpiau o blaid annibyniaeth, megis [[YesCymru]] yn boblogaidd yn yr 21ain ganrif, er nad yw annibyniaeth yn cael ei chefnogi gan fwyafrif yng Nghymru. Ar ddechrau’r chwyldro diwydiannol yng Nghymru, trawsnewidiodd datblygiad y diwydiannau mwyngloddio a metelegol y wlad o fod yn gymdeithas amaethyddol i fod yn genedl ddiwydiannol; achosodd ecsbloetio [[Maes glo De Cymru|Maes Glo De Cymru]] gynnydd cyflym ym mhoblogaeth Cymru. Mae dwy ran o dair o'r boblogaeth yn byw yn Ne Cymru, gan gynnwys [[Caerdydd]], [[Abertawe]], [[Casnewydd]] a'r [[Y Cymoedd|cymoedd]]. Mae gan ranbarth dwyreiniol Gogledd Cymru tua chweched o'r boblogaeth gyfan a Wrecsam yw tref fwyaf y gogledd. Mae gan weddill Cymru ddwysedd poblogaeth llai. Nawr fod diwydiannau echdynnu a diwydiannau trwm traddodiadol y wlad wedi dirywio, mae [[economi Cymru]] yn seiliedig ar y sector cyhoeddus, diwydiannau ysgafn a gwasanaeth, a thwristiaeth. O fewn y diwydiant ffermio, gan gynnwys ffermio llaeth, mae Cymru yn allforiwr net. {{Clirio}} == Geirdarddiad == {{Prif|Etymoleg Cymru}} Yn wreiddiol defnyddiwyd yr enw "Cymry", ffurf luosog Cymro, i ddisgrifio'r wlad a'r bobl ynddi.<ref>{{dyf GPC |gair=Cymro |dyddiadcyrchiad=31 Gorffennaf 2016 }}</ref> Ymddengys y gair yn gyntaf mewn [[cerdd fawl]] i [[Cadwallon ap Cadfan]]<ref>[[Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig]], "CADWALLON AP CADFAN", tud. 112.</ref> sydd o bosib yn dyddio o'r 7c, a daw o'r gair [[Brythoneg]] ''combrogos'' (lluosog: ''combrogi'') sy'n golygu "cydwladwr". Mae'r elfen [[bro]] yn parhau'n air am wlad neu ardal yn yr iaith fodern. Diflanodd y ''b'' tua'r flwyddyn 600, ond mae'r ''mb'' wedi aros yn y ffurf [[Lladin|Ladin]] am y wlad, ''[[Cambria]]'', yn ogystal â'r enwau [[Cumbria]] a Cumberland yng ngogledd Lloegr.<ref name=BLJ>[[Bedwyr Lewis Jones]]. ''Enwau (Llyfrau Llafar Gwlad)'' (Llanrwst, Gwasg Carreg Gwalch, 1991), t. 4.</ref> Yn yr 16g mabwysiadwyd y sillafiad "Cymru" i ddynodi'r wlad gan neilltuo "[[Cymry]]" ar gyfer y trigolion.<ref>Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig, "CYMRU (yr enw)", tud. 239.</ref> Y gair Germaneg ''walh'' neu ''wealh'' (estron) yw bôn yr enw Saesneg ar Gymru. O'r un gair daw enw'r [[Walwniaid]] yng [[Gwlad Belg|Ngwlad Belg]]. Defnyddid y ffurf luosog ''Wealas'' yn enw ar drigolion Brythoneg a Lladin eu hiaith ym Mhrydain gan y Saeson cynnar, a ''Cornwealas'' ar drigolion penrhyn [[Cernyw]] (y ''Corn''). Dros amser daethpwyd y ffurfiau ''Wales'' a ''Welsh'' yn enwau'r Saesneg ar wlad a phobl Cymru.<ref name=BLJ/> {{Clirio}} == Hanes == {{prif|Hanes Cymru}} === Cynhanes === {{prif|Cynhanes Cymru}} [[Delwedd:Red Lady of Paviland from feet.jpg|bawd|211x211px|Dyn coch Pen-y-fai]] Mae'r dystiolaeth hynaf o fodolaeth dynol yn dod o [[Ogof Bontnewydd|Ogof Pontnewydd]], Ddinbych, lle darganfuwyd gweddillion [[Neanderthal]] yn dyddio o 230,000 o flynyddoedd yn ôl. Darganfuwyd gerrig bwyell a ddefnyddiwyd gan Neanderthaliaid yn [[Ogof Coygan]] sy'n dyddio o 60,000 i 40,000 o flynyddoedd yn ôl. Ymddangosodd y bodau dynol homo sapien cyntaf tua 60,000 o flynyddoedd yn ôl.<ref>{{Cite web|title=Oesoedd Iâ a Phreswylwyr Ogofâu|url=https://amgueddfa.cymru/erthyglau/1317/Oesoedd-I-a-Phreswylwyr-Ogofu/|website=Museum Wales|access-date=2024-06-01|language=cy}}</ref> Yn Ewrop a Phrydain mae'r homo sapiens cynharaf yn dyddio o tua 40,000 o flynyddoedd yn ôl.<ref>{{Cite journal|title=The earliest evidence for anatomically modern humans in northwestern Europe|url=https://www.nature.com/articles/nature10484|journal=Nature|date=2011-11|issn=1476-4687|pages=521–524|volume=479|issue=7374|doi=10.1038/nature10484|language=en|first=Tom|last=Higham|first2=Tim|last2=Compton|first3=Chris|last3=Stringer|first4=Roger|last4=Jacobi|first5=Beth|last5=Shapiro|first6=Erik|last6=Trinkaus|first7=Barry|last7=Chandler|first8=Flora|last8=Gröning|first9=Chris|last9=Collins}}</ref> Mae enghraifft o ysgerbwd Dynes Goch Paleolithig yn [[Ogof Pen-y-Fai]] yn dyddio o tua 34,000-33,000 o flynyddoedd yn ôl.<ref>{{Cite journal|title=The “Red Lady” ages gracefully: new ultrafiltration AMS determinations from Paviland|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248408001656|journal=Journal of Human Evolution|date=2008-11-01|issn=0047-2484|pages=898–907|volume=55|series=Chronology of the Middle-Upper Paleolithic Transition in Eurasia|issue=5|doi=10.1016/j.jhevol.2008.08.007|first=R. M.|last=Jacobi|first2=T. F. G.|last2=Higham}}</ref> Dyma'r enghraifft cynharaf o gladdu seremonïol yng Ngorllewin Ewrop i gyd ac mae sawl galwad wedi bod i [[Dychwelyd trysorau i Gymru|ddychwelyd y dyn coch i Gymru]] o Loegr.<ref>{{Cite web|url=https://www.itv.com/news/wales/2023-05-19/the-story-of-a-33000-year-old-skeleton-and-the-calls-for-it-to-return-to-wales|title=Red Lady of Paviland: Campaign to return 33,000-year-old human skeleton to Swansea|website=ITV Wales|year=2023}}</ref><ref>{{Cite web|title=Red Lady of Paviland: the story of a 33,000 year-old-skeleton – and the calls for it to return to Wales|url=https://nation.cymru/culture/red-lady-of-paviland-the-story-of-a-33000-year-old-skeleton-and-the-calls-for-it-to-return-to-wales/|website=Nation.Cymru|date=2023-01-22|access-date=2024-06-01|language=en-GB|last=Sarah}}</ref> ==== Ffermwyr (4000 CC) ==== [[Delwedd:Bryn Ceilli Ddu.jpg|bawd|225x225px|[[Bryn Celli Ddu]], [[Ynys Môn]]|chwith]] Ymddangosodd diwylliannau Neolithig gyntaf ym Mhrydain tua 4000 CC. Cyflwynwyd amaethyddiaeth i Brydain gan ffermwyr cyfandirol. Mewn astudiaeth genetig, dangoswyd bod cysylltiadau rhwng pobl Neolithig Prydain a phobl Neolithig Iberia. Mae hyn yn awgrymu bod pobl Neolithig Prydain yn ddisgynyddion i ffermwyr [[Môr Aegeaidd|o Fôr Aegeaia]] a ddaeth i Brydain drwy ddilyn arfordir [[Y Môr Canoldir|Môr y Canoldir]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41559-019-0871-9.epdf?sharing_token=2so7nhjL_HoEqEaBFyVfodRgN0jAjWel9jnR3ZoTv0Pa7OJz_wmtLVgZmBdjsstsAoZ1zeBDZ02ycvpuHqw3QAtsv1mqX7QQAbCHgkVJUoDemvE2HWZr97h4xda11Vupvymrp-jkzAVFyQefoY5RHuuLGkE-jS6BwHjqEWwOPznMU43lry9ICGI_0dAlLeEwCD9Oij3BWSevzMGWrCsAIQ%3D%3D&tracking_referrer=www.bbc.co.uk|title=Ancient genomes indicate population replacement in Early Neolithic Britain|publisher=Nature|year=2019}}</ref> Adeiladwyd bedrodd [[Neolithig]] [[Pentre Ifan]] tua 4000 CC<ref>{{Cite web|title=Cymraeg – Coflein|url=https://coflein.gov.uk/cy/safle/101450/|website=coflein.gov.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> a siambr gladdu yn [[Parc le Breos Cwm|Carnedd Hir Parc Cwm]] tua 3800 CC<ref>{{Cite web|title=Cymraeg – Coflein|url=https://coflein.gov.uk/cy/safle/93072/|website=coflein.gov.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> ac adeiladau pren yn [[Llandygái]] sy'n dyddio o 3760-3620 CC.<ref>{{Cite web|url=https://coflein.gov.uk/media/196/952/pbc_01_01.pdf|title=Recent Excavations at Llandygai, near Bangor, North Wales|pages=3|year=2008}}</ref> Tua 700 mlynedd yn ddiweddarach, adeiladwyd [[Bryn Celli Ddu]] tua 3074-2956 a CC.<ref>{{Cite journal|title=Bryn Celli Ddu Passage Tomb, Anglesey: Alignment, Construction, Date, and Ritual|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bryn-celli-ddu-passage-tomb-anglesey-alignment-construction-date-and-ritual/6A95DFB4ED16F57FFCC6501466424DF1|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|date=2010-01|issn=2050-2729|pages=249–270|volume=76|doi=10.1017/S0079497X00000517|language=en|first=Steve|last=Burrow}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/259432483_Bryn_Celli_Ddu_Passage_Tomb_Anglesey_Alignment_Construction_Date_and_Ritual|title=Bryn Celli Ddu Passage Tomb, Anglesey: Alignment, Construction, Date, and Ritual}}</ref> {{Clirio}} === Y Brythoniaid === {{prif|Y Brythoniaid|Brenin y Brythoniaid}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->[[Delwedd:Map_Gaels_Brythons_Picts.png|de|bawd|209x209px|Prydain ac Iwerddon ar ddechrau hyd at oddeutu 500 OC, cyn sefydlu teyrnasoedd yr [[Eingl-Sacsoniaid]].{{legend|#c14135|[[Brythoniaid]]|outline=#676767}}{{legend|#4970c0|[[Pictiaid]]|outline=#676767}}{{legend|#64855a|[[Gwyddelod]]|outline=#676767}}]]Bu mewnfudiad Celtaidd i dde Prydain tua 1000-875 CC a all fod yn gyfrifol am ledaeniad ieithoedd Celtaidd cynnar yn y cyfnod.<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41586-021-04287-4.epdf?sharing_token=hdLVUJXI1bsCBiB-8_X3fdRgN0jAjWel9jnR3ZoTv0PBEMt6aQZuFBqIW4mI9InPLfo2Iq0k1n38cbV7_p9SB0kUSU_29uCEC0GX5vY9_HvVWSn9FTsp3JJrnGwXpLvdBm5sk3tVSCLrCtUlC-2RpiYiZQ77j2KDPRqbmrUT3oB12qFf__IOoakSUGJY1Z61wDKIH0mB1hDRFmJiY2WXFIbSvYqJptqtxvs9wYQH_FM%3D&tracking_referrer=www.bbc.co.uk|title=Large-scale migration into Britain during the Middle to Late Bronze Age|year=2021|origyear=2020|publisher=Nature}}</ref> Yn 55 a 54 CC, glaniodd [[Iŵl Cesar]] ym Mhrydain a theithiodd yn ne-ddwyrain yr ynys. Nododd bod tebygrwydd rhwng Celtiaid Prydain a Cheltiaid [[Gâl]] ond bod rhai pethau unigryw am y [[Brythoniaid]] gan gynnwys y ffaith eu bod yn peintio'u hunain gyda [[Llysiau lliw|glaslys]] a'u bod yn defnyddio cerbydau mewn rhyfel yn gyson.<ref name=":12">{{Cite book|title=An atlas of Roman Britain|url=http://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone|publisher=Cambridge, Mass., USA : Blackwell|date=1990|isbn=978-0-631-13791-7|others=Internet Archive|first=Barri|last=Jones|pages=42}}</ref> [[Delwedd:CymruLlwythi.PNG|chwith|bawd|176x176px|Map bras o lwythau Cymru, ~48 OC]] Dechreuodd goresgyniad y Rhufeiniaid tua 90 mlynedd yn ddiweddarach yn 43 OC, ac anfonwyd byddin o 40,000 i Brydain yn 48 OC.<ref name=":02" /> Rhoddir ddarlun gwahanol o'r Brythoniaid yn y cyfnod hwn gan yr ymerawdwr [[Claudius]]. Daeth y Rhufeiniaid i adnabod y llwythau Prydain yn ehangach a disgrifir rheolaeth mwy canolog ohonynt gan gynnwys brenhinoedd. Awgrymir yr awdur Barri Jones mai conffederaliaeth o lwythau Celtaidd a fodolodd yng Nghymru rhwng y [[Cornovii|Cornoficiaid]], y [[Demetae|Demetiaid]], yr [[Ordoficiaid]] a'r [[Silwriaid]].<ref name=":12" /> Mae'n bosib yr ysgogwyd Rhufain i oresgyn Cymru er mwyn sicrhau cyfoeth ei chyfoeth mwynol.<ref>{{Cite book|title=An atlas of Roman Britain|url=http://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone|publisher=Cambridge, Mass., USA : Blackwell|date=1990|isbn=978-0-631-13791-7|others=Internet Archive|first=Barri|last=Jones|pages=61, 179}}</ref>[[Delwedd:Caradog (5227657) post.png|bawd|224x224px|Darlun gyfoes o [[Caradog]]]]Ar ôl gwrthwynebu'r Rhufeiniaid fel arweinydd y [[Catuvellauni]], ffodd [[Caradog]] i'r gorllewin lle arweiniodd y Silwriaid a'r Ordoficiad yn erbyn y Rhufeiniaid. Daliwyd Caradog a chymerwyd ef i Rufain yn 51 OC.<ref>{{Cite book|title=The Celts: Bronze Age to New Age|url=https://books.google.com/books?id=VHMABAAAQBAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=Routledge|date=2014-07-10|isbn=978-1-317-87017-3|language=en|first=John|last=Haywood|pages=73-76}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cornelius Tacitus, The Annals, BOOK XII, chapter 33|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Tac.+Ann.+12.33&redirect=true|website=www.perseus.tufts.edu|access-date=2024-06-01}}</ref> Daliwyd [[Ynys Môn]], cadarnle [[Derwydd|Derwyddon]] yr Ordoficiaid yn 61 OC a thorrwyd coed derw y derwyddon. Gadawodd y gatrawd Rhufeinig i ymladd yn erbyn [[Buddug (Boudica)]] ond fe oresgynnwyd yr ynys eto yn 78 OC. Parhaodd y Silwres i ymladd gyda thactegau [[guerilla|''guerilla'']] tan yr un cyfnod, 74-78 OC. Ar ei hanterth tua 70 OC roedd tua 30,00 o filwyr Rhufeinig yng Nghymru, ond roeddent yn cynnwys llwythau [[Nervii]], Vettones a'r [[Astwriaid]].<ref name=":02">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=37-52}}</ref> Ni choncwerwyd Prydain yn drylwyr tan 84 OC.<ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.co.uk/books?id=LAspAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=oldest+church+in+wales&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes|pages=447}}</ref>[[Delwedd:Romans murdering Druids and burning their groves cropped.jpg|bawd|237x237px|Darlun gyfoes o Rufeiniaid yn lladd [[Derwydd|derwyddon]] ar [[Ynys Môn]] |chwith]] Erbyn 120 OC creodd y Silwriaid Senedd Llwythol yn [[Caer-went]] fel canolbwynt "''civitas''", gwladwriaeth dinesig a ddefnyddiodd system ariannol Rhufeinig. Fe ddaeth [[Caerfyrddin]] yn ganolbwynt i'r [[Demetae]] ond fe barhaodd ir Ordoficiad i wrthwynebu'r Rhufeiniaid yn y 3g a'r 4g ac mae eu tiroedd yn wag ar fapiau Rhufeinig, er gwaethaf presenoldeb milwyr.<ref name=":02" /> Sefydlodd y Rhufeiniaid gaer lleng [[Caerllion]] a safle milwrol a ddatblygwyd fel tref Rhufeinig yng [[Caerfyrddin|Nghaerfyrddin]].<ref>{{Cite book|title=An atlas of Roman Britain|url=http://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone|publisher=Cambridge, Mass., USA : Blackwell|date=1990|isbn=978-0-631-13791-7|others=Internet Archive|first=Barri|last=Jones|pages=21}}</ref> Dywed [[Gwyn Alf Williams]] y ganwyd Cymru yn 383 pan gadawodd Macsen Gymru sy'n ymddangos yn y gân [[Yma o Hyd (cân)|Yma o Hyd]]; ond mae'r rhan fwyaf o haneswyr yn anghytuno â hyn. Erbyn 393, dad-filwriwyd Cymru oherwydd roedd angen mwy o filwyr gan y Rhufeiniaid yn [[Gâl]] ac erbyn 410 gadawodd y catrodau Rhufeinig gan adael dim ond tasgfeistri ar ôl i "fflangellu ysgwyddau'r brodorion" yn ôl [[Gildas]]. Erbyn 400 cymysgwyd llawer o Ladin gyda'r [[Brythoneg|Frythoneg]] ac fe gyfunwyd y traddodiadau a diwylliant Celtaidd gyda rhai Rhufeinig.<ref name=":02" /> {{Clirio}} === Newid crefydd === <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->{{Multiple image|align=right|total_width=360|image1=Llanbadrig Church2.JPG|caption1=Eglwys Llanbadrig|image2=Former Gravesite King Arthur (GlastonburyAbbey).jpg|caption2=Bedd gwreiddiol [[Y Brenin Arthur|Arthur]], Ynys Wydrig (Glastonbury)}}[[Derwyddiaeth]] oedd crefydd y Brythoniaid ond tystiodd awduron y cyfnod bod eglwysi Cristnogol ymysg y Celtiaid erbyn 169 OC; fod Brythoniaid wedi dod yn Gristnogion erbyn 208 ac yn 314 OC roedd tri esgob o Frythoniad yng Nghyngor Arles.<ref>{{Cite book|title=Penny Cyclopaedia of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge|url=https://books.google.co.uk/books?id=w8dPAAAAMAAJ&q=pilgrimage+to+st+davids&pg=RA1-PA317&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=C. Knight|date=1837|language=en|pages=2-17}}</ref> Sefydlwyd Eglwys annibynnol Gymreig/Brythonaidd cyn [[Eglwys Rufain]] ac [[Eglwys Loegr]] ac fe barhaodd i fod yn hollol annibynnol yn y cyfnod hwn.<ref>{{Cite web|title=Cambrian quarterly magazine and Celtic repertory {{!}} No. 20 - October 1 - 1833 {{!}} 1833 {{!}} Welsh Journals - The National Library of Wales|url=https://journals.library.wales/view/2070008/2119765/108|website=journals.library.wales|access-date=2024-05-27|language=en|pages=580-581}}</ref> Yn 440 OC dywed i [[Sant Padrig]] sefydlu eglwys yn [[Llanbadrig]] yn Ynys Môn ac yn 470 eglwys lle sefir [[Eglwys Tyddewi]] heddiw.<ref>{{Cite book|title=A guide through North Wales, including Anglesey, Caernarvonshire, Denbighshire, Flintshire ... with a notice of the geology of the country, by A.C. Ramsay|url=https://books.google.com/books?id=M7YHAAAAQAAJ&newbks=0&hl=cy|date=1860|language=en|first=William|last=Cathrall|pages=190}}</ref><ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.co.uk/books?id=LAspAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=oldest+church+in+wales&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes}}</ref> Yn y 6g, adroddodd Taliesin fod y rhyfelwyr Brythonaidd yn rhoi eu dwylo ar y groes ac yn tyngu wrtho.<ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://play.google.com/store/books/details?id=LAspAAAAYAAJ&rdid=book-LAspAAAAYAAJ&rdot=1&pli=1|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes|pages=114}}</ref> Dywed [[Nennius]] i'r [[Brenin Arthur]] hefyd gael ei arwisgo ag arwyddlun frenhinol gan Dyfrig, esgob Llandaf yn [[Caerllion]] yn 517 OC cyn arwain y Brythoniaid i ryfel yn erbyn yr Eingl-Sacsoniaid. Claddwyd ef yn Glastonbury (dan reolaeth y Brythoniaid ar y pryd).<ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.co.uk/books?id=LAspAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=oldest+church+in+wales&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes|pages=62-63}}</ref> Yn ôl [[Rhygyfarch ap Sulien]], gwnaed [[Dewi Sant]] yn Archesgob metropolitan Prydain a'r Brythoniaid yn Synod Brefi ([[Llanddewi Brefi]]).<ref>{{Cite book|title=Life of St. David [microform]|url=http://archive.org/details/MN5136ucmf_5|publisher=London : Society for Promoting Christian Knowledge; New York, Macmillan|date=1923|others=Internet Archive|first=Arthur W. (Arthur Wade)|last=Wade-Evans|pages=24-27, 32}}</ref> Cynigodd yr hanesydd John Davies flwyddyn posib o 570 OC ar gyfer y digwyddiad hwn.<ref>{{Cite book|title=Hanes Cymru (A History of Wales in Welsh)|url=https://books.google.co.uk/books?id=bV6tAAAAQBAJ&pg=PT88&lpg=PT88&dq=570.+Y+synod+hwnnw&source=bl&ots=duULZubIkU&sig=ACfU3U2gXGO85aZR335M4Wo2DoJDPmd8Vg&hl=cy&sa=X&ved=2ahUKEwjtzJz2hr2GAxU3UkEAHUdJABgQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q&f=false|publisher=Penguin UK|date=2014-01-02|isbn=978-0-14-196172-9|language=cy|first=John|last=Davies}}</ref> === Teyrnasoedd cynnar Cymru === {{prif|Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru|}} [[Delwedd:Medieval Wales.JPG|bawd|252x252px|Teyrnasoedd yr oesoedd canol]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Dechreuodd y cyfnod Eingl-Sacsonaidd ym Mhrydain tua'r 5g, ac ar yr un pryd ffurfiwyd teyrnasoedd yng Nghymru megis [[Teyrnas Powys|Powys]], [[Ystrad Tywi]], [[Teyrnas Gwent|Gwent]], [[Teyrnas Dyfed|Dyfed]], [[Teyrnas Gwynedd|Gwynedd]], [[Teyrnas Morgannwg|Morgannwg]], [[Teyrnas Ceredigion|Ceredigion]], a [[Teyrnas Brycheiniog|Brycheiniog]]. Yn y 5g symudodd [[Cunedda]] o [[Moryd Forth|Foryd Forth]] i Wynedd a gyrru setlwyr Gwyddelig o [[Pen Llyn|Ben Llŷn]].<ref name=":2">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=53-66}}</ref> Gellir cysylltu'r teyrnasoedd Cymreig gyda thiroedd y llwythau a barhaodd trwy gydol y cyfnod Rhufeinig; Gwynedd gyda'r Ordoficiaid; Powys gyda'r [[Cornovii|Cornoficiaid]]; Gwent a Glywysing gyda'r Silwriaid; a Dyfed a a Deheubarth gyda'r Demetiaid. Ar ôl i Cunedda fudo i lawr o deyrnas [[Gododdin (teyrnas)|Gododdin]], cysylltwyd ei fab Ceredig gyda'r deyrnas Ceredigion a'i fab Meirion gyda Meirionydd. Dywed mae un o deyrn cynnar Glywysing (a ranodd yn hwyrach i Morgannwg, Gwynlliw a Gwent) oedd [[Emrys Wledig]] ac mai [[Gwrtheyrn]] a sefydlodd [[Gwerthrynion]] (Rhwng Gwy a Hafren).<ref>{{Cite book|title=The Legal History of Wales|last=Watkin|first=Thomas|publisher=Gwasg Prifysgol Cymru|year=2007|pages=32-35}}</ref> Gwahanwyd y Cymry a'r [[Cernywiaid]] ar ol brwydr ger [[Dyrham]] yn 577 OC. Curwyd [[Rheged]] a [[Gododdin (teyrnas)|Manaw Gododdin]] yn yr [[Yr Hen Ogledd]].<ref name=":2" /> Dywed i [[Brwydr Caer|Frwydr Caer]] yn 616 OC dorri'r cysylltiad tir rhwng Brythoniaid yr Hen Ogledd ([[Cumbria]] a gogledd ddwyrain Lloegr) a Chymru.<ref>{{Cite book|title=The North-south Divide: The Origins of Northern Consciousness in England|url=https://books.google.com/books?id=LvbBAAAAIAAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=Manchester University Press|date=1994|isbn=978-0-7190-3804-4|language=en|first=Helen M.|last=Jewell|pages=18}}</ref> Llwyddodd teyrnas [[Ystrad Clud]] i amddiffyn ei hannibyniaeth tan yr 11g hwyr. Yn y cyfnod hwn, roedd y bardd [[Aneirin]] yn byw ym mhrifddinas teyrnas Manaw Gododdin sef [[Caeredin|Din Eidyn (Caeredin)]]. Ysgrifennodd y gerdd enwog, [[y Gododdin]], yn sôn am lwyth y Gododdin yn yr Hen Ogledd yn brwydro'n erbyn yr Eingl-Sacsoniaid yn y 590au;<ref name=":2" /> {{Dyfyniad|Gwyr a aeth Gatraeth oedd fraeth eu llu Glasfeydd eu hancwyn a gwenwyn fu Trichant mewn peiriant yn catau Ac wedi elwch tawelwch fu...}} Fe lwyddodd Powys i amddiffyn ei thiroedd rhag deyrnas Eingl-Sacsonaidd [[Mersia]] ac fe godwyd [[Croes Eliseg]] gan [[Cyngen ap Cadell]] i goffáu ymdrechion [[Elisedd ap Gwylog]] (ei daid), "Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys . . . allan o afael yr Eingl â'i gleddyf ac â thân". Yn yr 8g, fe gododd Aethelbald, brenin Mersia, [[Clawdd Wat|Glawdd Wat]] ac yna cododd ei olynydd Offa, [[Clawdd Offa|Glawdd Offa]] i gadw Brythoniaid Powys allan.<ref name=":2" /> === Ymdrechion i uno Cymru === {{Gweler hefyd|Brenin Cymru|Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru}} [[Delwedd:Wales 844-78 (Rhodri the Great).svg|bawd|216x216px|Teyrnasoedd dan reolaeth [[Rhodri Mawr]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Ar ôl i Dŷ Gwynedd gael ei sefydlu gan Cunedda, daeth [[Rhodri Mawr]] yn frenin arni yn 844 OC a daeth Powys dan ei reolaeth yn yr un flwyddyn ar ôl marwolaeth ei ewythr.<ref name=":5">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=67-82}}</ref> Bu farw [[Cyngen ap Cadell]] yn Rhufain yn 854 a nodir darostyngiad olaf Powys i Wynedd yn 881-6. Ar ôl hyn, roedd un deyrnas dros Ogledd Cymru. Daw'r sôn nesaf am Bowys fel teyrnas annibynnol yn 1102.<ref>{{Cite book|title=The First Prince of Wales?: Bleddyn ap Cynfyn, 1063-75|url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_First_Prince_of_Wales/NeyVDwAAQBAJ?hl=cy&gbpv=0|publisher=University of Wales Press|date=2016-10-20|isbn=978-1-78316-937-5|language=en|first=Sean|last=Davies|pages=2}}</ref> Priododd Rhodri Mawr [[Angharad ferch Meurig]] gan ennill rheolaeth dros teyrnasoedd Ceredigion ac Ystrad Tywi (a unwyd dan yr enw [[Seisyllwg]]). Rhodri oedd y cyntaf i uno rhannau sylweddol o Gymru tan y rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion ar ôl ei farwolaeth.<ref name=":5" /> Yn y flwyddyn 930, galwodd frenin yr [[Eingl-Sacsoniaid|Eingl-Sacsoniad]] Athelstan bron i holl frenhinoedd Cymru i'w lys yn Henffordd a chytunwyd mai'r [[Afon Gwy]] fyddai'r ffin yno. Gorfodwyd termau gwaradwyddus ar y Cymry a phwysleisiwyd statws israddol y frenhiniaeth Gymreig. Dywedir mai hyn ysbrydolodd y gerdd [[Armes Prydein]].<ref name=":7">{{Cite book|title=The First Prince of Wales?: Bleddyn ap Cynfyn, 1063-75|url=https://books.google.com/books?id=NeyVDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=bleddyn+ap+cynfyn+prince&hl=cy|publisher=University of Wales Press|date=2016-10-20|isbn=978-1-78316-937-5|language=en|first=Sean|last=Davies|pages=23-26}}</ref> [[Delwedd:Laws of Hywel Dda (f.1.v) King Hywel cropped.jpg|bawd|184x184px|[[Hywel Dda]]]] Yn y 10g, etifeddodd [[Hywel Dda]] dde Seisyllwg ac yn 942 fe lwyddodd i uno Cymru gyfan heblaw Morgannwg. Roedd Hywel yn gyfrifol am greu [[Cyfraith Hywel|Cyfraith Cymreig Hywel]] a bu'r unig frenin Cymreig i gynhyrchu ei arian ei hun gyda "''Hywel rex''" arnynt.<ref name=":5" /> Yn ôl y traddodiad, cynhaliodd gynulliad tua 945 yn [[Hendy-gwyn]] o chwech dyn o bob cantref yn ei deyrnasoedd er mwyn sefydlu cyfraith newydd. Roedd rhan fwyaf helaeth y cyfraith hwn yn cynnwys arferion Cymreig brodorol ac hefyd ychydig bach o ddylanwad Gwyddelig a Sacsonaidd. Yn y canrifoedd hwyrach, cydnabuwyd y cyfreithiau fel ffactor a unodd y Cymry.<ref>{{Cite book|title=The Legal History of Wales|url=|publisher=University of Wales Press|date=|isbn=978-0-7083-2545-2|language=en|first=Thomas Glyn|last=Watkin|year=2007|pages=44-49}}</ref> Ar ôl ei farwolaeth yn 950, rhannodd y teyrnasoedd unwaith eto.<ref name=":5" /> Erbyn 1039, fe lwyddodd [[Gruffudd ap Llywelyn]] i gymryd Gwynedd a Phowys.<ref name=":5" /> Yn 1053, mewn cyfarfod gyd [[Gruffudd ap Llywelyn]] yn [[Beachley]] ac Edward y Cyffeswr wrth lan Clogwyn Aust ar ochr arall [[Afon Hafren]]. Cydnabyddodd Gruffudd oruwch-arglwyddiaeth Edward y Cyffeswr ond doedd dim termau eraill i'w cwrdd.<ref name=":7" /> Yn 1057 fe yrrodd ymaith deyrn Morgannwg ac wrth wneud, unodd Cymru gyfan am y tro cyntaf tan y lladdwyd ef yn 1063 gan [[Cynan ab Iago]].<ref name=":5" /> Yr un flwyddyn, gorfodwyd hanner brodyr Gruffudd, [[Bleddyn ap Cynfyn]] a [[Rhiwallon ap Cynfyn]] i dalu gwrogaeth mwy costus i Edward.<ref name=":7" /> === Brwydro gyda'r Normaniaid === {{Gweler hefyd|Oes y Tywysogion|}} [[Delwedd:Gruffydd ap Cynan.jpg|bawd|202x202px|Darlun 1900; "''[[Gruffudd ap Cynan]] yng ngharchar Hugh d'Avranches yng Nghaer''"]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Ar ôl i [[Wiliam I, brenin Lloegr|Wiliam Goncwerwr]] ennill coron yr Eingl-Sacsoniaid yn 1066, bu brwydro dros diroedd Cymru am 25 mlynedd ac fe sefydlwyd "[[Pura Wallia]]" dan reolaeth y Cymry a'r [[Y Mers|Mers]] ("''Marchia Wallia''") dan reolaeth yr Normaniaid. Er gwaethaf hyn, erbyn 1100 enillodd y Cymry diroedd helaeth yn ôl oddi tan reolaeth [[Wiliam II, brenin Lloegr|Wiliam II]] gan gynnwys Gwynedd, Ceredigion a rhannau mawr o Bowys.<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=83-88}}</ref> Tan y cyfnod hwn, bu Eglwys Cymru yn annibynnol o'r pab Rhufeinig a'r Eglwys Seisnig ers oes Dewi Sant. Newidiwyd hyn pan benodwyd archesgob Normanaidd a gafodd ei annog gan [[Harri I, brenin Lloegr|Harri I]] i fod yn atebol i archesgob Caergaint.<ref>{{Cite web|title=Cambrian quarterly magazine and Celtic repertory {{!}} No. 20 - October 1 - 1833 {{!}} 1833 {{!}} Welsh Journals - The National Library of Wales|url=https://journals.library.wales/view/2070008/2119765/108|website=journals.library.wales|access-date=2024-05-27|language=en|page=581}}</ref> Yn 1081, unodd [[Rhys ap Tewdwr]] a [[Gruffudd ap Cynan]] i adennill [[Teyrnas Deheubarth]] a Gwynedd rhag y Normaniaid. Llwyddodd ymdrechion Rhys ond daliwyd Gruffudd a'i garcharu. Yn 1093, lladdwyd Rhys ger Aberhonddu ond llwyddodd Gruffudd i ddianc o'i garchar tua'r un cyfnod.<ref name=":16" /> Ar ôl i'r Normaniaid ladd Rhys, brenin Deheubarth, cytunodd groniclwyr Cymreig a Seisnig y daeth cyfnod brenhinoedd yng Nghymru i ben.<ref>{{Cite book|title=When was Wales?: a history of the Welsh|url=http://archive.org/details/whenwaswaleshist0000will|publisher=Penguin|date=1985|others=Internet Archive|first=Gwyn A.|last=Williams|pages=61}}</ref> Yn 1098 bu'n rhaid i Gruffudd ffoi eto i Iwerddon ond dychwelodd yn 1099, pan lladdwyd y Norman pwerus, Hugh de Montgomery gan Lychlynwyr. Erbyn y 1120au, fe lwyddodd Gruffudd i reoli rhan fwyaf o Wynedd.<ref name=":16">{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=11-26}}</ref> Yn y blynyddoedd ar ôl 1125, llwydodd mab Gruffydd ap Cynan, [[Cadwallon ap Gruffudd]] i ehangu tiroedd Gwynedd a etifeddwyd gan ennill arglwyddiaethau [[Rhos]], [[Rhufoniog]] a [[Dyffryn Clwyd (cantref)|Dyffryn Clwyd]] ac erbyn 1136 [[Meirionnydd (cantref)|Meirionnydd]]. Ystyrir 1136 fel trobwynt, lle dinistriwyd byddin Eingl-Normanaidd yng [[Casllwchwr|Nghasllwchwr]]. Yn 1138, unodd wyrion Rhys ap Tewder ([[Anarawd ap Gruffudd]] a [[Cadell ap Gruffudd]]) gyda meibion Gruffydd ap Cynan, ([[Owain Gwynedd]] a [[Cadwaladr ap Gruffudd|Cadwaladr]]) i gwblhau concwest Ceredigion rhag y Normaniaid, heblaw [[Castell Aberteifi]]).<ref>{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=35-43}}</ref> [[Delwedd:Tomen y Rhodwydd (neu 'Gastell y Rhodwydd'), ger Nant y Garth, codwyd gan Owain Gwynedd - Welsh castle built by King Owain Gwynedd of Wales 02.jpg|bawd|186x186px|Tomen y Rhodwydd|[[Castell y Rhodwydd)]] a sefydlwyd gan [[Owain Gwynedd]] yn 1149]] Yn 1141, disgrifiwyd Owain a'i frawd Cadwaladr yn frenhinoedd Gwynedd ac yn 1152, llwyddodd Owain i adennill ffiniau cyn-Normanaidd Gwynedd yn ogystal â rhannau o Bowys a Deheubarth. Yn 1150 rheolodd [[Hywel ab Owain Gwynedd]] Geredigion a Meirionydd ond erbyn 1153 adenillwyd Ceredigion gan deyrnas Deheubarth. Yn 1163, fe wnaeth Malcolm brenin yr Alban, [[Rhys ap Gruffudd]] "tywysog y Cymru deheuol" ac Owain, "(tywysog y Cymry) gogleddol" ac arweinwyr eraill Cymru dalu gwrogaeth i Harri II, brenin Lloegr yng Nghyngor Woodstock.<ref>{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=49-51, 58, 68, 74}}</ref> === Tywysogion Cymru === {{Gweler hefyd|Oes y Tywysogion|Tywysog Cymru}} [[Delwedd:Owain Gwynedd (PB02299).jpg|bawd|202x202px|Darlun 1909; [[Owain Gwynedd]]|chwith]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Disgrifiodd Owain Gwynedd ei hun fel "''Owinus'', ''rex Wallie''" ("Owain, brenin Cymru") yn ei lythr cyntaf o dri at frenin Ffrainc; yr ymdrech cyntaf gan arweinydd Cymreig i sefydlu perthynas diplomataidd gyda brenin ar gyfandir Ewrop. Yn 1163, dim ond 4 mis ar ol cyfarfod ''Woodstock'', dechreuodd ddisgrifio'i hun fel "Tywysog y Cymry". Mewn ymateb, ysgrifennodd Thomas Beckett mewn llythyr at y Pab Alecsander III, "''the Welsh and Owain who calls himself prince''" ac fod "''the lord king was very moved and offended''". Roedd hyn yn arwyddocaol i Owain ac y byddai ef a'r brenin Harri yn gwybod yn iawn fod "''princeps''" yn cyfeirio at lywodraethwr sofran gwlad yng nghyfraith Rhufain.<ref>{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=84-86}}</ref> Yn 1165 enillodd yr arweinwyr Cymreig [[Brwydr Crogen|frwydr yn erbyn y Saeson ym Mynyddoedd y Berwyn]] dan arweiniad Owain. Yn y cyfnod hwn, enillodd Owain [[Tegeingl|Degeingl]] ac enillodd Rhys [[Teyrnas Ceredigion|Geredigion]], [[Emlyn (cantref)|Emlyn]] a [[Cantref Bychan|Chantref Bychan]]. Yn 1172 cydnabuwyd Rhys fel 'Ustus ''(Justice)'' De Cymru' a chynhaliodd [[Eisteddfod Aberteifi 1176|Eisteddfod Castell Aberteifi yn 1176]].<ref>{{Cite book|title=A history of Wales|url=http://archive.org/details/historyofwales0000davi_g1b0|publisher=London ; New York : Penguin Books|date=1994|isbn=978-0-14-014581-6|others=Internet Archive|first=John|last=Davies|pages=125-127}}</ref>[[Delwedd:Awyrlun o Gastell y Bere yn Hydref 2024 - Aerial image of Welsh castle Castell y Bere near Tywyn, Gwynedd, Wales 50.png|bawd|207x207px|[[Castell y Bere]], a godwyd gan [[Llywelyn Fawr]]]] Yn 1201 fe ddaeth [[Llywelyn ap Iorwerth]] i'r amlwg gan ennill rheolaeth dros Wynedd a gwneud ei hun yn "Dywysog Gogledd Cymru gyfan", yn hwyrach defnyddiodd y teitl "Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri". Ar ôl dioddef o strôc yn 1237, trosglwyddodd ei bwerau i'w fab [[Dafydd ap Llywelyn]] a chasglodd arweinwyr eraill y wlad yn [[Abaty Ystrad Fflur]] ynghyd i dalu gwrogaeth iddo fel Tywysog Cymru.<ref name=":9">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=109-120}}</ref> [[Delwedd:Dolbadarn Castle Cadw.jpg|bawd|187x187px|[[Castell Dolbadarn]] a godwyd gan [[Llywelyn ap Gruffudd|Llywelyn ein Llyw Olaf]]|chwith]] Erbyn 1258 bu [[Llywelyn ap Gruffudd]] yn rheoli bron y cyfan o "Gymru Gymreig" (Pura Wallia) a dechreuodd ddefnyddio teitl [[Tywysog Cymru]]. Cynhaliodd Llywelyn gynulliad o fân-benaethiaid Cymru yn gynnar y flwyddyn honno, lle addawyd gwrogaeth a ffyddlondeb iddo. Wedi iddo ymestyn ei reolaeth i lawr i'r Bannau Brycheiniog yn 1262, sefydlodd [[Cytundeb Trefaldwyn]] yn 1267 lle cytunodd Harri III, brenin Lloegr i gydnabod Llywelyn fel Tywysog Cymru. Ym 1277, gorfododd ymosodiad [[Edward I, brenin Lloegr|Edward I]] i Llywelyn dderbyn [[Cytundeb Aberconwy]], gan olygu y byddai'n colli llawer o'r tir a enillwyd yn flaenorol, ond yn cadw teitl Tywysog Cymru.<ref name=":92">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=109-120}}</ref><ref>{{Cite book|title=A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest|url=http://archive.org/details/historyofwalesfr02lloyuoft|publisher=London Longmans, Green|date=1912|others=Robarts - University of Toronto|first=John Edward|last=Lloyd|pages=723-724}}</ref> {{Clirio}} === Diwedd annibyniaeth Cymru === {{Gweler hefyd|Rhyfeloedd dros annibyniaeth Cymru|}} [[Delwedd:Monument to Prince Llywelyn - geograph.org.uk - 3560526.jpg|bawd|242x242px|Cofeb [[Llywelyn ap Gruffudd|Llywelyn]] yng [[Cilmeri|Nghilmeri]] lle lladdwyd]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Yn 1282, fe wnaeth trethi newydd a cham-drin swyddogion lleol y goron arwain at wrthryfel Cymreig. Cynigwyd iarllaeth Seisnig i Llywelyn ond ymatebodd Llywelyn fod pobl Eryri yn;{{Dyfyniad|anfodlon gwneud gwrogaeth i ddieithryn y mae ei iaith, ei arferion a'i ddeddfau yn gwbl anghyfarwydd iddynt. Os pe bai hynny'n digwydd gallent gael eu caethiwo am byth a chael eu trin yn greulon.}} [[Delwedd:Thomas_Jones_The_Bard_1774.jpg|bawd|242x242px|Y Bardd (1774), gan Thomas Jones, yn seiliedig ar [[Cyflafan y beirdd|Gyflafan y beirdd]]]] Ar ôl teithio i'r de, gwahanwyd Llywelyn oddi wrth ei filwyr a lladdwyd ef ger Llanfair-ym-Muallt; dyma oedd diwedd [[Annibyniaeth i Gymru|annibyniaeth Cymru]]. Anfonwyd ei ben i Lundain, a'i roi ar bicell ar giât Tŵr Llundain a'i goroni gyda eiddew, symbol o fod tu hwnt i'r gyfraith. Safodd y pen ar y giât am o leiaf pymtheg mlynedd. Daliwyd ei frawd Dafydd chwe mis wedi hynny, ac ef oedd y person nodedig cyntaf i gael ei grogi, diberfeddu a chwarteru. Cymerwyd meibion Dafydd i gastell Seisnig lle cysgodd un ohonynt mewn cawell am gyfnod. Cymerwyd [[y Dywysoges Gwenllian]] i fynachlog Seisnig am ei bywyd cyfan heb allu siarad Cymraeg. Cyhoeddodd [[Statud Rhuddlan]] 1284 fod Pura Wallia yn ''"annexed an united to the crown of the said kingdom as part of the said body"''. Adeiladodd Edward res o gestyll mawr i gadw'r Cymry dan reolaeth — gan gynnwys cestyll [[Castell Rhuddlan|Rhuddlan]], [[Castell Conwy|Conwy]], [[Castell Caernarfon|Caernarfon]], [[Castell Biwmares|Biwmares]], a [[Castell Harlech|Harlech]]. Cymerwyd [[Tlysau Coron Cymru]] a chreiriau sanctaidd i gysegr [[Edward y Cyffeswr|Edward Gyffeswr]] yn [[Abaty Westminster]]. Enwyd fab brenin Lloegr yn "dywysog Cymru" yn 1301 yng Nghaernarfon a pherchnogwyd holl diroedd y teuluoedd a rhyfelodd yn erbyn y goron Seisnig. Yn ôl un bardd, "Ac yna taflwyd Cymru oll i'r llawr".<ref>{{Cite book|title=Wales: England's Colony|url=https://books.google.com/books?id=cHDpDwAAQBAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=Parthian Books|date=2019-08-25|isbn=978-1-912681-56-3|language=en|first=Martin|last=Johnes|pages=37-40}}</ref> === Yr Oesoedd Canol Diweddar === {{Gweler hefyd|Rheolaeth y Saeson o Gymru|Rhyfeloedd dros annibyniaeth Cymru|Yr Oesoedd Canol Diweddar yng Nghymru}} [[Delwedd:Cofeb memorial to Madoc Madog ap Llywelyn Eglwys Gresford Church Cymru Wales 14.jpg|bawd|223x223px|Cofeb [[Madog ap Llywelyn]], [[Eglwys yr Holl Saint, Gresffordd|Eglwys yr Holl Saint]] ger Wrecsam]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Bu gwrthryfel [[Madog ap Llywelyn]] yn 1294 ac yn 1295. Yr un flwyddyn pasiwyd y cyntaf o'r [[Deddfau Penyd yn erbyn Cymru 1402|Deddfau Penyd yn erbyn Cymru]]. Yn 1316, bu gwrthryfel [[Llywelyn Bren]]. Bu dau gyfnod newyn yn hanner cyntaf y ganrif ac yna daeth tair afiechyd i'r byd gorllewinol yn 1347-51 gan gynnwys 'Y Farwolaeth Fawr' lle bu farw chwarter o boblogaeth Cymru yn 1349-50. Yn 1300, poblogaeth Cymru oedd tua 300,000, ond erbyn diwedd y ganrif roedd tua 200,000.<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=124-129}}</ref> [[Delwedd:All or nothing - Owain Glyndwr statue, Corwen - geograph.org.uk - 1862001.jpg|bawd|222x222px|Cerflun [[Owain Glyn Dŵr]], Corwen]] Cyhoeddwyd [[Owain Glyn Dŵr]] yn dywysog Cymru ar [[Diwrnod Owain Glyn Dŵr|16 Medi 1400]] yn [[Glyndyfrdwy]] gyda 300 o gefnogwyr. Cefnogwyd Glyndŵr gan [[Rhys ap Tudur Fychan]], [[Gwilym ap Tudur]], [[Rhys Ddu]], [[Rhys Gethin]], [[Gwilym Gwyn ap Rhys Llwyd]] ac yn 1401, Henry Dunn a roddodd gyngor ar frwydro. Enillodd Gwilym ap Tudur Conwy yn 1401 ac enillodd Glyndŵr [[Brwydr Hyddgen|Frwydr Hyddgen]]. Lladdwyd un o gefnogwyr Glyndŵr, [[Llywelyn ap Gruffudd Fychan]] gan y brenin yn 1401 a dechreuwyd [[Deddfau Penyd yn erbyn Cymru 1402|Deddfau Penyd yn erbyn Cymru yn 1402.]] Cynhaliwyd Seneddau ym Machynlleth yn 1404 ac yn Harlech yn 1405. Ysgrifennwyd [[Llythyr Pennal|Lythyr Pennal]] yn 1406 gan gynnwys ei weledigaeth dros adfer Eglwys annibynnol Cymru a'i chanolbwynt yn [[Eglwys Gadeiriol Tyddewi]] yn ogystal a chreu prifysgolion yn Ne a Gogledd Cymru. Yn 1408 collwyd cestyll Aberystwyth a Harlech a llosgwyd ei gartref [[Sycharth]] a bu brwydrau ola'r gwrthryfel yn 1412. Bu farw ei fab [[Gruffudd ab Owain Glyndŵr|Gruffudd]] yn 1411 yn nhŵr Llundain ac hefyd yn hwyrach ei wraig [[Margaret Hanmer]] a'i ferched [[Alys ferch Owain Glyndŵr|Alys]] a [[Catrin ferch Owain Glyn Dŵr|Catrin]].<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=137-144}}</ref> Roedd Llythyr Pennal a [[Sêl Cymru|Sêl Fawr Owain]] yn symbolau o hyder y cyfnod. Fe wrthododd [[Maredudd ab Owain Glyn Dŵr]] bardwn swyddogol tan 1421.<ref>{{Cite book|title=Dyddiau olaf Owain Glyndŵr|url=https://books.google.co.uk/books?id=djI_jgEACAAJ&newbks=0&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2015|isbn=978-1-78461-156-9|language=cy|first=Gruffydd Aled|last=Williams|pages=13-14, 20}}</ref> === Cyfnod modern cynnar === {{Gweler hefyd|Cyfnod modern cynnar Cymru}} [[Delwedd:Y daith drwy Gymru i Fosworth March through Wales to Bosworth using Wales relief location map 3.svg|bawd|Taith [[Harri Tudur]] trwy Gymru, 1485|252x252px]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Yn 1473, ffurfiwyd cyngor ar gyfer y dywysogaeth yn [[Llwydlo]], wedi geni ac arwisgiad Edward yn 1471.<ref>{{Cite book|title=A history of Wales|url=http://archive.org/details/historyofwales0000davi_g1b0|publisher=London ; New York : Penguin Books|date=1994|isbn=978-0-14-014581-6|others=Internet Archive|first=John|last=Davies|pages=217}}</ref> Wedi hyn bu [[Rhyfeloedd y Rhosynnau]] lle rhanwyd cefnogaeth y Cymry. Bu [[Harri Tudur]] yn byw'n alltud yn Llydaw a defnyddiodd draddodiad barddol proffwydol Cymreig ([[Mab Darogan]]) a'i daid oedd [[Owain Tudur|Owain ap Maredudd (Owain Tudur]]) a oedd yn gefnder i Owain Glyndŵr. Enillodd gefnogaeth yng Nghymru ar ôl dweud, "ein tywysogaeth ni o Gymru a'r bobl o'r un peth i'w rhyddid blaenorol, gan eu traddodi o'r fath gaethwasanaethau truenus ag y buont yn druenus ers tro byd". Glaniodd ym Mae'r Felin ym Mhenrhyn [[Dale]] ym Mhenfro, enillodd [[Brwydr Maes Bosworth]] gan chwifio [[Y Ddraig Goch|'Draig Goch]] [[Cadwaladr]]". Gwelwyd buddugoliaeth 1485 fel un Cymreig gan Gymry.<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=148-152}}</ref> Ar ôl i Harri VIII wneud ei hun yn bennaeth Eglwys Lloegr yn 1534, gwelwyd Cymru fel problem bosibl a oedd yn cynnwys dynion uchelgeisiol a oedd yn anhapus a'i hanfantais ethnig ac yn rhwystredig gyda chymhlethdodau cyfreithiol. Bu Cymru hefyd yn dir glanio i Harri Tudur ac yn agos at Iwerddon Gatholig. Prif weinyddwr coron Lloegr, Thomas Cromwell, a anogodd y [[Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542|Deddfau yn 1536 a 1542-43]] i wneud Cymru yn rhan o Loegr. Diddymwyd [[y Mers]] ac ehangwyd [[Tywysogaeth Cymru]] dros Gymru cyfan. Dilewyd y [[Cyfraith Hywel|Gyfraith Gymreig]]. Disgrifiwyd Cymru fel "Tywysogaeth, Gwlad neu Diriogaeth" a ffurfiwyd ffin â Lloegr. Caniatawyd i Gymry ddal swyddi cyhoeddus ond gyda â'r gofyniad i allu siarad Saesneg a gwnaed Saesneg yn iaith y llysoedd.<ref>{{Cite book|title=Wales: England's Colony|url=https://books.google.co.uk/books?id=cHDpDwAAQBAJ&newbks=0&hl=cy&redir_esc=y|publisher=Parthian Books|date=2019-08-25|isbn=978-1-912681-56-3|language=en|first=Martin|last=Johnes|pages=65-69}}</ref> === Crefydd, rhyfel cartref a gwella addysg === {{Gweler hefyd|Y Chwyldro Diwydiannol yng Nghymru}}[[Delwedd:BpWilliamMorgan.jpg|bawd|163x163px|Yr esgob [[William Morgan (esgob)|William Morgan]] gyda'i feibl]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Newidiodd y crefydd swyddogol o Gatholigiaeth i Brotestaniaeth yn 1533, yn ôl i Gatholigiaeth yn 1553-1558 ac yna'n ôl i Brotestaniaeth gyda Elisabeth I.<ref name=":10" /> Yn 1546, argraffwyd y llyfr cyntaf yn yr iaith Gymraeg, [[Yn y lhyvyr hwnn]] ac ystyrir hyn yn drobwynt a sicrhau lle'r Gymraeg yn y diwygiad protestanaidd ac yn nhechnoleg newydd.<ref>{{Cite book|title=O Hedyn i Ddalen: Dathlu'r Cyngor Llyfrau yn 60|url=https://books.google.co.uk/books?id=pMGuEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|publisher=Cyngor Llyfrau Cymru|date=2021-11-06|isbn=978-1-914981-03-6|language=cy|first=Helgard|last=Krause|first2=M. Wynn|last2=Thomas|first3=Lisa|last3=Sheppard|first4=Eirian|last4=James|first5=Bethan|last5=Hughes|pages=18}}</ref> Cyfieithodd [[William Morgan (esgob)|William Morgan]] y Beibl i'r Gymraeg yn 1588 ar ôl lobïo gan Brotestaniaid o Ogledd Cymru i San Steffan orchymyn cyfieithiad o'r Beibl i'r Gymraeg er mwyn sicrhau diwygiad y Cymry. Daeth rhannau o Gymru megis [[Dinbych-y-pysgod]] yn fwy cyfoethog erbyn diwedd ei theyrnasiad ond roedd Cymru'n parhau i fod yn wlad tlawd annatblygedig heb ddosbarth canol cryf.<ref name=":10">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=157-167}}</ref> Yn ystod [[Rhyfel Cartref Lloegr]], bu rhan fwyaf o uchelwyr Cymreig yn Cefnogi'r Stiwartiaid oherwydd fod James I yn ddisgynnydd i Harri Tudur a welwyd fel brenin Cymreig. Bu brwydrau ffyrnig yng Nghymru gan gynnwys [[Brwydr Sain Ffagan|Brwydr Sain Ffagan yn 1648]].<ref name=":10" /> [[Delwedd:Portrait of Parch. William Williams, Pant-y-Celyn (4674719) (cropped).jpg|chwith|bawd|161x161px|[[William Williams, Pantycelyn]]]] Daeth y [[Y Diwygiad Methodistaidd|Diwygiad Methodistaidd]] i'r amlwg fel mudiad annibynnol yng Nghymru a arweiniwyd gan [[Howel Harris]] a [[Daniel Rowland]] yn yr 18g. Daeth [[William Williams, Pantycelyn]] i'r amlwg yn yr un cyfnod, yn enwedig fel awdur 800 o emynau.<ref name=":11">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=175-189}}</ref><ref name=":11"/> Yn yr un cyfnod chwaraeodd [[Griffith Jones, Llanddowror]] rôl pwysig yn y system addysg Gymreig a sefydlodd system o ysgolion i ddysgu pobl Cymru i ddarllen a system ysgolion teithio yn 1737 i helpu pobl cefn gwlad i ddarllen y Beibl. Bu hyd yn oed Catherine fawr Rwsia yn awyddus i ddefnyddio'r system ar ôl clywed amdani. Yn yr un cyfnod, bu mudiad Celtaidd a sefydlwyd [[Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion]] yn Llundain yn 1751.<ref name=":11" /> [[Delwedd:Welsh Not on display.jpg|bawd|184x184px|[[Welsh Not]] yn amgueddfa Cymru Sain Ffagan. Defnyddiwyd yn Ysgol Pontgarreg, Llangrannog, 1852]] Bu ymdrech eang i ormesu'r Gymraeg a welwyd gyda'r [[Welsh Not]]. Mewn ymateb i bryder dyn busnes Cymreig ac aelod San Steffan am anfantais y Cymry o beidio â allu siarad Saesneg bu adroddiad y Llyfrau Gleision, lle disgrifiwyd y Gymraeg fel iaith gydag "''evil effects''" a'r Cymry fel pobl anfoesol tu hwnt a bu teimladau o gywilydd ymysg y Cymry. Er gwaethaf hyn, bu cyfres o ymatebion chwyrn gan gynnwys yr enwog [[Brad y Llyfrau Gleision]] gan [[Robert Jones Derfel]].<ref name=":11" /> === Sefydliadau cenedlaethol a mewnfudo === {{Gweler hefyd|Hanes modern Cymru}} [[Delwedd:Evan James and James James Statue, Ynysangharad Park - geograph.org.uk - 421723.jpg|bawd|204x204px|Cofeb i awduron [[Hen Wlad fy Nhadau]], [[Evan James]] a [[James James]], Pontypridd]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Bu hefyd geni cenedlaetholdeb amddiffynnol yng Nghymru a ffurfiwyd sefydliadau cenedlaethol megis [[Cymdeithas Hynafiaethau Cymru]] yn 1846 a [[Undeb yr Annibynwyr Cymraeg]] a [[Undeb Bedyddwyr Cymru]]. Daeth [[Hen Wlad fy Nhadau]] i'r amlwg.<ref name=":11" /> Ar ddiwedd y 19g ffurfiwyd nifer o sefydliadau cenedlaethol eraill gan gynnwys [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru]] yn 1861<ref>{{Cite web|title=BBC Wales - Eisteddfod - Guide - A brief history of the Eisteddfod|url=https://www.bbc.co.uk/wales/eisteddfod2008/sites/guide/history/pages/history_eisteddfod.shtml|access-date=2022-02-04|website=www.bbc.co.uk}}</ref>,[[Cymdeithas Bêl-droed Cymru]] yn 1876<ref>{{Cite web|title=FAW / Who are FAW?|url=http://www.faw.cymru/en/about-faw/who-are-faw/|access-date=2022-02-04|website=www.faw.cymru|language=en}}</ref>, [[Undeb Rygbi Cymru]] yn 1881<ref>{{Cite web|title=140 Years of the Welsh Rugby Union|url=https://www.wru.wales/article/140-years-of-the-welsh-rugby-union/|access-date=2022-02-04|website=Welsh Rugby Union {{!}} Wales & Regions|language=en-GB|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204004030/https://www.wru.wales/article/140-years-of-the-welsh-rugby-union/|url-status=dead}}</ref> a [[Prifysgol Cymru|Phrifysgol Cymru]] yn 1893.<ref>{{Cite web|title=History of the University of Wales - University of Wales|url=https://www.wales.ac.uk/en/AboutUs/Developments/History.aspx|access-date=2022-02-04|website=www.wales.ac.uk|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204004031/https://www.wales.ac.uk/en/AboutUs/Developments/History.aspx|url-status=dead}}</ref> Deddf [[Deddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru) 1881|Cau ar y Sul (Cymru) 1881]] oedd y ddeddfwriaeth gyntaf i gydnabod statws Cymru ar wahân i Lloegr ers y Deddfau 1536-43 ac erbyn 1889 bu Deddf Addysg Ganolraddol Cymru 1889 a ganiataodd ffurfio ysgolion uwchradd wladol.<ref>{{Cite book|title=Modern Wales: A Concise History|url=https://books.google.com/books?id=n_vUx1TtH5AC&newbks=0&hl=en|publisher=Cambridge University Press|date=1994-10-28|isbn=978-0-521-46945-6|language=en|first=Gareth Elwyn|last=Jones}}</ref><ref name=":11" /> Yn Ebrill 1887 sefydlodd [[Thomas Edward Ellis|Tom Ellis]] fudiad [[Cymru Fydd]] yn Llundain gyda phrif amcan o sefydlu corff deddfu cenedlaethol dros Gymru (ymreolaeth, ond ni awgrymwyd annibyniaeth) ac hefyd er mwyn sicrhau aelodau seneddol a fyddai'n cynrychioli Cymru'n drwyadl. Sefydlwyd hefyd Cyngor Cenedlaethol Cymru i gynrychioli'r blaid Rhyddfrydol yr un flwyddyn. Lansiwyd cylchgrawn o'r un enw yn 1888 o Ddolgellau; yn agos i le bu Tom Ellis yn byw.<ref>{{Cite book|title=Thomas Edward Ellis, 1859-1899|url=http://archive.org/details/thomasedwardelli0000jone|publisher=[Cardiff?] : University of Wales Press|date=1986|isbn=978-0-7083-0927-8|language=WELENG|others=Internet Archive|first=Wyn|last=Jones|pages=32}}</ref> Yn 1851-1911 mudodd 388,000 allan o ardaloedd gwledig Cymru ac fe wnaeth 366,000 fudo i ardaloedd glo y de. Tan yr 1890au, Cymry cefn gwlad oedd y rhan fwyaf helaeth a aeth i'r ardaloedd glo. Yng nghyfrifiad 1890 recordiwyd fod 100,000 o Gymry yn byw yn Unol Daleithiau America gyda'r rhan fwyaf ohonynt yn nhalaith Efrog Newydd ac ardaloedd dur Ohio. Yng nghyfrifiad 1891 roedd dros 228,000 o Gymry yn byw yn Lloegr gan gynnwys y dinasoedd mawr.<ref>{{Cite book|title=Rebirth of a nation : Wales, 1880-1980|url=http://archive.org/details/rebirthofnationw0000morg|publisher=New York : Oxford University Press|date=1981|isbn=978-0-19-821736-7|others=Internet Archive|first=Kenneth O.|last=Morgan|pages=6-7}}</ref> Ar ddechrau'r 20g gwelwyd hefyd greu nifer o sefydliadau cenedlaethol Cymreig gan gynnwys [[Llyfrgell Genedlaethol Cymru]] yn 1911<ref>{{Cite web|title=History of the Building {{!}} The National Library of Wales|url=https://www.library.wales/librarybuilding/historyofthebuilding|access-date=2022-02-04|website=www.library.wales}}</ref>, y [[Y Gwarchodlu Cymreig|Gwarchodlu Cymreig]] yn 1915<ref>{{Cite web|title=Welsh Guards|url=https://www.army.mod.uk/who-we-are/corps-regiments-and-units/infantry/welsh-guards/|access-date=2022-02-04|website=www.army.mod.uk|language=en-GB}}</ref> a [[GIG Cymru|Bwrdd Iechyd Cymru]] yn 1919.<ref>{{Cite book|url=https://discovery.nationalarchives.gov.uk/details/r/C923|title=Records of the Welsh Board of Health|date=1919–1969|others=Welsh Board of Health|language=English}}</ref> Yn 1914, pasiwyd Ddeddf Eglwysi Cymru a arweiniodd at ddatgysylltu'r [[Yr Eglwys yng Nghymru|Eglwys yng Nghymru]] yn 1920.<ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5/4-5/91|title=Welsh Church Act 1914}}</ref> Yn 1925 sefydlwyd Plaid Genedlaethol Cymru a'i hailenwyd yn [[Plaid Cymru|Blaid Cymru]] yn 1945. Egwyddorion y blaid a ddiffiniwyd yn 1970 oedd; hunanlywodraeth i Gymru; diogelu diwylliant, traddodiadau, iaith a sefyllfa economaidd Cymru; a sicrhau aelodaeth i wladwriaeth Gymreig hunanlywodraethol yn y Cenhedloedd Unedig.<ref>{{Cite journal|title=The Spread of the Plaid Cymru: The Spatial Impress|url=https://www.jstor.org/stable/447358|journal=The Western Political Quarterly|date=1981|issn=0043-4078|pages=310–328|volume=34|issue=2|doi=10.2307/447358|first=James M.|last=Lutz}}</ref> === Datganoli === {{Prif|Datganoli Cymru}} [[Delwedd:A Plaid Cymru rally in Machynlleth in 1949 where the "Parliament for Wales in 5 years" campaign was started (14050400654).jpg|bawd|228x228px|Rali Senedd i Gymru mewn 5 mlynedd, Machynlleth, 1949]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Ar 1 Hydref 1949, bu rali ym Machynlleth er mwyn hybu [[Ymgyrch Senedd i Gymru]], cyn ei lansio'n swyddogol ar 1 Gorffennaf 1950 mewn rali arall yn Llandrindod. Arweiniodd hyn at gyflwyno deiseb 240,652 o enwau i Dŷ’r Cyffredin yn 1956. Helpodd yr ymgyrch sefydlu Swyddfa Gymreig ac Ysgrifennydd Gwladol i Gymru. Methodd y [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1979|refferendwm 1979]] ond cafwyd [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|Cynulliad Cenedlaethol yn 1997]].<ref>{{Cite web|title=Watch Rali Senedd i Gymru, Machynlleth 1949 online - BFI Player|url=https://player.bfi.org.uk/free/film/watch-rali-senedd-i-gymru-machynlleth-1949-1949-online|website=player.bfi.org.uk|access-date=2024-05-25|language=en}}</ref> Pasiwyd [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998]] a ffurfio Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999. Trosglwyddodd y ddeddf bwerau o [[Ysgrifennydd Gwladol Cymru]] i'r Cynulliad ([[Senedd Cymru]] bellach).<ref>{{Cite book|title=The Legal History of Wales|last=Watkin|first=Thomas Glyn|publisher=University of Wales Press|year=2007|isbn=0-7083-2064-3|location=Cardiff|pages=197}}</ref> Agorwyd adeilad newydd y Senedd ar Ddydd Gŵyl Dewi yn 2006. Yn yr un flwyddyn pasiwyd ddeddf yn gwahaniaethu Llywodraeth Cymru oddi wrth y Cynulliad. Caniataodd y ddeddf i aelodau cynulliad i greu deddfwriaeth sylfaenol am y tro cyntaf.<ref name=":0">{{Cite web|title=Hanes datganoli yng Nghymru|url=https://senedd.cymru/sut-rydym-yn-gweithio/hanes-datganoli-yng-nghymru/|website=senedd.cymru|access-date=2023-08-31|language=cy-GB}}</ref> Yn 2011, pleidleisiodd etholwyr Cymru mewn refferendwm o blaid pwerau deddfu llawn i'r Cynulliad yn y meysydd y mae’n gyfrifol amdanynt. Pasiwyd [[Deddf Casglu a Rheoli Trethi (Cymru) 2016]] a oedd yn cynnwys trethu a benthyca a ddatganolwyd gan [[Deddf Cymru 2014|Ddeddf Cymru 2014.]] Gwnaeth [[Deddf Cymru 2017]] Gynulliad Cenedlaethol Cymru'n rhan barhaol o gyfansoddiad y Deyrnas Unedig. Ar ôl pasio [[Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020]] newidiwyd enw'r Cynulliad Cenedlaethol i Senedd Cymru.<ref name=":0" /> == Gwleidyddiaeth == {{prif|Gwleidyddiaeth Cymru|Llywodraeth Cymru|Llywodraeth leol yng Nghymru}} [[Delwedd:Eluned Morgan Press Conference 110122 06.jpg|bawd|[[Prif Weinidog Cymru]], [[Eluned Morgan (gwleidydd)|Eluned Morgan]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> Mae Cymru'n wlad sy'n rhan o'r [[Y Deyrnas Unedig|Deyrnas Unedig]].<ref>{{Cite web|title=A Beginners Guide to UK Geography (2021) v1.0|url=https://geoportal.statistics.gov.uk/documents/a-beginners-guide-to-uk-geography-2021-v1-0-1/explore|website=geoportal.statistics.gov.uk|access-date=2023-08-31|language=en-us}}</ref> Brenhiniaeth seneddol yw'r Deyrnas Unedig, a ddisgrifir yn un ddemocrataidd.<ref>{{Cite journal|title=Democratic Parliamentary Monarchies|url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/542440|journal=Journal of Democracy|date=2014|issn=1086-3214|pages=35–51|volume=25|issue=2|doi=10.1353/jod.2014.0032|first=Alfred|last=Stepan|first2=Juan J.|last2=Linz|first3=Juli F.|last3=Minoves}}</ref> Llywodraethir Cymru gan system Model Cadw Pwerau, lle restrir holl faterion dan reolaeth [[Senedd y Deyrnas Unedig]], gyda'r gweddill o dan reolaeth [[Senedd Cymru]].<ref>{{Cite web|title=Pwerau|url=https://senedd.cymru/sut-rydym-yn-gweithio/ein-rol/pwerau/|website=senedd.cymru|access-date=2023-08-31|language=cy-GB}}</ref> Mae Cymru yn ethol 40 aelod i Senedd y Deyrnas Unedig.<ref>{{Cite web|title=Canlyniadau yr Etholiad Cyffredinol 2019 - BBC Cymru Fyw|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/etholiad/2019/canlyniadau|website=www.bbc.co.uk|access-date=2023-08-31|language=cy}}</ref> Mae Swyddfa [[Ysgrifennydd Gwladol Cymru]] yn cefnogi Ysgrifennydd Cymru ac Is-Ysgrifenyddion Gwladol Seneddol gan gynrychioli Llywodraeth y Deyrnas Unedig yng Nghymru ac yn cynrychioli Cymru yn Llywodraeth y Deyrnas Unedig.<ref>{{Cite web|title=Amdanom ni|url=https://www.gov.uk/government/organisations/office-of-the-secretary-of-state-for-wales/about.cy|website=GOV.UK|access-date=2023-08-31|language=en}}</ref> Rheolir [[llywodraeth leol yng Nghymru]] gan 22 o awdurdodau unedol.<ref>{{Cite web|title=Llywodraeth Cymru {{!}} Awdurdodau Unedol|url=http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?skip=1&lang=cy|website=web.archive.org|date=2014-06-01|access-date=2023-08-31|archive-date=2014-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601021134/http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?skip=1&lang=cy|url-status=bot: unknown}}</ref> {{Clirio}} === Senedd Cymru === {{prif|Senedd Cymru}}[[Delwedd:Senedd.JPG|bawd|239x239px|[[Senedd Cymru]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae Senedd Cymru yn gorff etholedig sy'n cynrychioli Cymru a’i phobl ac yn deddfu ar gyfer Cymru ac yn dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif.<ref>{{Cite web|title=Senedd Cymru {{!}} Welsh Parliament|url=https://senedd.cymru/|website=senedd.cymru|access-date=2023-08-31|language=cy-GB}}</ref> Cafodd y Senedd ei sefydlu yn 1997 ar ôl [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|refferendwm datganoli i Gymru]]. Cynulliad Cenedlaethol Cymru oedd yr enw gwreiddiol, cyn mabwysiadu'r enw Senedd Cymru yn 200. Mae gan y Senedd 60 o aelodau, ond mae cynlluniau i gynyddu hyn i 96. Ar hyn o bryd mae 30 aelod [[Llafur Cymru]], 16 aelod [[Ceidwadwyr Cymreig]], 12 aelod [[Plaid Cymru]], 1 o’r [[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru]] ac 1 annibynnol. Bydd [[etholiad nesaf Senedd Cymru]] ar Fai 7, 2026.<ref>{{Cite web|title=Beth yw rôl y Senedd?|url=https://golwg.360.cymru/cipolwg/beth-senedd|website=Golwg360|date=2023-07-21|access-date=2023-08-31|language=cy}}</ref> === Heddlu a Lluoedd Arfog === {{Prif|Heddluoedd Cymru|Lluoedd Arfog yng Nghymru}} [[Delwedd:Cardiff Police.jpg|bawd|Ceir Heddlu, Caerdydd]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae gan Gymru bedwar heddlu, [[Heddlu Gogledd Cymru]], [[Heddlu Dyfed-Powys]], [[Heddlu De Cymru]] a [[Heddlu Gwent]]. Mae prif heddwas Dyfed-Powys wedi galw am un llu "Heddlu Cymru" erbyn 2030.<ref>{{Cite web|title=One 'Heddlu Cymru' by 2030 the way forward says police chief|url=https://nation.cymru/news/one-heddlu-cymru-by-2030-the-way-forward-says-police-chief/|website=Nation.Cymru|date=29 Mawrth 2022|access-date=20 Chwefror 2023|language=en-GB}}</ref> Yn y lluoedd arfog yng Nghymru, y Fyddin sydd â’r presenoldeb fwyaf gyda dros 1,400 o bersonél. Yn 2019 roedd 3,230 o bersonél milwrol a sifil wedi’u lleoli yng Nghymru. Roedd hefyd dros 60 o sefydliadau a chanolfannau'r [[Y Weinyddiaeth Amddiffyn (DU)|Weinyddiaeth Amddiffyn]], gan gynnwys canolfannau wrth gefn a chyfleusterau hyfforddi.<ref name="Zubova32">{{Cite web|last=Zubova|first=Xenia|title=How Welsh is the British Army?|url=https://www.forces.net/heritage/history/how-welsh-british-army|access-date=26 Ebrill 2022|website=Forces Network|language=en}}</ref><ref name=":43">{{Cite web|title=Wales’s contribution to the UK armed forces|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cdp-2020-0033/}}</ref> {{Clirio}} == Daearyddiaeth == {{prif|Daearyddiaeth Cymru}}{{Gweler hefyd|Rhestr mynyddoedd Cymru|Rhestr afonydd Cymru|Rhestr ynysoedd Cymru|Rhestr llynnoedd Cymru|Cronfeydd Cymru}}[[Delwedd:Wales_from_space.jpg|bawd|224x224px|Cymru o'r gofod]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Yn y [[Yr Oesoedd Canol Diweddar yng Nghymru|canol oesoedd diweddar]], [[Cantrefi a chymydau Cymru|cantrefi a chymydau]] oedd yn ffinio ardaloedd Cymru, a nodwyd gan [[Gruffudd Hiraethog]] yn y 16g.<ref>{{Cite web|title=RCAHMW {{!}} Mapio Ffiniau Hanesyddol Cymru: Cymydau a Chantrefi|url=https://cbhc.gov.uk/mapio-ffiniau-hanesyddol-cymru-cymydau-a-chantrefi/|website=cbhc.gov.uk|access-date=2024-05-27}}</ref> Yn 1996 crëwyd 22 [[Prif ardal Cymru|prif ardal]] i gymryd lle'r hen siroedd: mae'r prif ardaloedd newydd hyn yn gweithredu fel [[Awdurdodau unedol Cymru|awdurdodau unedol]].<ref>{{Cite web|title=Cyrff llywodraeth leol yng Nghymru {{!}} Cyfraith Cymru|url=https://cyfraith.llyw.cymru/cyrff-llywodraeth-leol-yng-nghymru|website=cyfraith.llyw.cymru|access-date=2024-05-27}}</ref> Mae gan Gymru [[Dinasoedd Cymru|saith dinas]], sef [[Bangor]], [[Caerdydd]] (prifddinas Cymru), [[Casnewydd]], [[Llanelwy]], [[Tyddewi]], [[Abertawe]] a [[Wrecsam]].<ref>{{Cite web|title=Dinasoedd Cymru|url=https://www.wales.com/cy/am-gymru/chwe-dinas-cymru|website=Wales|date=2019-07-10|access-date=2024-05-27|language=cy}}</ref> Mae tri [[Parciau cenedlaethol Cymru|Pharc Cenedlaethol yng Nghymru]]: [[Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog]], [[Parc Cenedlaethol Eryri]] a [[Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro|Pharc Cenedlaethol Arfordir Penfro]].<ref>{{Cite web|title=Parciau Cenedlaethol|url=https://www.croeso.cymru/cy/pethau-iw-gwneud/natur-thirweddau/parciau-cenedlaethol|website=Croeso Cymru|access-date=2024-05-27|language=cy}}</ref> Gan gan Gymru bedwar safle sydd â statws [[Treftadaeth Byd]] [[UNESCO]]; Cestyll [[Castell Biwmares|Biwmares]], [[Castell Harlech|Harlech]], [[Castell Caernarfon|Caernarfon]], a [[Castell Conwy|Chonwy]] ers [[1986]]; ardal ddiwydiannol [[Blaenafon]] ers [[2000]]; Traphont Ddŵr a Chamlas Pontcysyllte ers 2009; a'r diweddaraf yw Tirwedd Llechi Gogledd-Orllewin Cymru.<ref>{{Cite web|title=Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO yng Nghymru|url=https://www.wales.com/cy/ymweld/unesco-world-heritage-wales|website=Wales|date=2023-02-16|access-date=2024-05-27|language=cy}}</ref> ===Moroedd Cymru=== {{Prif|Moroedd Cymru|Rhestr moroedd, baeau a phentiroedd Cymru}} [[Delwedd:Marine-map welsh.png|bawd|265x265px|Map o foroedd Cymru]]Mae arfordir Cymru'n 2,120 km o hyd ac mae arwynebedd moroedd tiriogaethol Cymru tua 32,000 km sgwâr. <ref>{{Cite web|url=https://www.llyw.cymru/sites/default/files/publications/2019-11/cynllun-morol-cenedlaethol-cymru-dogfen-mawr.pdf|title=Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru|publication-date=Tachwedd 2019|publisher=Llywodraeth Cymru|pages=159}}</ref> Mae Moroedd Cymru'n cynnwys y môr o gwmpas [[arfordir Cymru]]; fe reolir hyd at 24 milltir (uchafswm) o'r dyfroedd hyn yn bennaf gan Lywodraeth Cymru. Ystyrir Moroedd Cymru yn asedau gwerthfawr, yn rhan annatod o hanes Cymru a'i mytholeg, ei heconomi a'i ffordd o fyw. Ceir ynddynt nifer fawr o rywogaethau, cynefinoedd ac ecosystemau gwahanol iawn ac maent yn ffynhonnell incwm sylweddol, tyrbinau gwynt er enghraifft. Mae'r moroedd hyn, a adnabyddir weithiau fel 'moroedd tiriogaethol' tua'r un faint, o ran arwynebedd, a moroedd tiriogaethol yr Almaen.<ref>[https://ymchwil.senedd.cymru/erthyglau-ymchwil/cynllun-morol-i-gymru/ ymchwil.senedd.cymru;] adalwyd 6 Hydref 2024.</ref> Caniataodd Ddeddf y Môr (2009) i Weinidogion Cymru fod yn gyfrifol am gynllun Morol ar gyfer dyfroedd glannau Cymru (0-12 môr-filltir) a dŵr mawr Cymru (o 12 môr-filltir hyd at y ffin forol ag Iwerddon).<ref>{{Cite web|url=https://ymchwil.senedd.cymru/erthyglau-ymchwil/rheoli-moroedd-cymru-cynllun-morol-cenedlaethol-cymru/|title=Rheoli Moroedd Cymru: Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru|publication-date=11/12/2014}}</ref> Creodd y ddeddf Parth Cymru, sef moroedd Cymru hyd at y ffin forol ag Iwerddon.<ref>{{Cite web|url=https://senedd.cymru/media/fk1ox5ah/qg11-0012-cy.pdf|title=Deddf y Môr|year=2014}}</ref> {{Clirio}} == Bioamrywiaeth == {{Prif|Fflora Cymru|Ffawna Cymru|Rhestr adar Cymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> === Adar tirol === [[Delwedd:Red Kite - Gigrin Farm, Rhayader - geograph.org.uk - 2973349.jpg|bawd|[[Barcud coch|Barcud Coch]], [[Rhaeadr]]|204x204px]] Mae 60% o Gymru yn uwch na’r gyfuchlin 150m, mae’r wlad yn cynnal amrywiaeth o adar cynefin yr ucheldir, gan gynnwys y gigfran a mwyalchen y mynydd.<ref name=":14">{{cite web|url=http://www.ecologymatters.co.uk/pdf/Wales_Ring_Ouzel_paper.pdf|title=Wales Ring Ouzel Survey 2006|publisher=Ecology Matters Ltd.|last=Green|first=Mick|year=2007|access-date=6 Medi 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311210912/http://www.ecologymatters.co.uk/pdf/Wales_Ring_Ouzel_paper.pdf|archive-date=11 Mawrth 2012}}</ref><ref name=":15">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/north_east/4644626.stm|title=Black ravens return to the roost|publisher=BBC|date=24 Ionawr 2006|access-date=6 Medi 2010}}</ref> Mae adar ysglyfaethus yn cynnwys y [[cudyll bach]], [[boda tinwyn]] a'r [[barcud coch]], symbol cenedlaethol o fywyd gwyllt Cymru. At ei gilydd, mae mwy na 200 o wahanol rywogaethau o adar wedi’u gweld yng ngwarchodfa’r RSPB yng Nghonwy, gan gynnwys ymwelwyr tymhorol.<ref>{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/news/details.asp?view=print&id=tcm:9-176206|title=Red kite voted Wales' Favourite Bird|publisher=[[Royal Society for the Protection of Birds]]|date=11 Hydref 2007|access-date=6 Medi 2010|archive-date=23 Awst 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100823014457/http://www.rspb.org.uk/news/details.asp?view=print&id=tcm:9-176206|url-status=dead}}</ref> === Adar morol === [[Delwedd:Puffin (Fratercula arctica).jpg|bawd|166x166px|[[Pâl]], [[Ynys Sgomer]]]]Oherwydd ei harfordir hir, mae Cymru yn gartref i amrywiaeth o adar môr. Mae'r arfordiroedd a'r ynysoedd cyfagos yn gartref i nythfeydd o [[huganod]], [[Aderyn drycin Manaw|adar drycin Manaw]], [[Pâl|palod]], [[Gwylan goesddu|gwylanod coesddu]], mulfilod a [[Llurs|llursod]].<ref name=":14" /><ref name=":15" /> Ar warchodfa RSPB Clogwyni [[Ynys Lawd]] ar [[Ynys Môn]] mae amrywiath o adar morol yn byw gan gynnwys palod, [[Gwylog|gwylogod]], llursod, gwylanod coesddu, [[Aderyn drycin y graig|adar drycin y graig]], yn ogystal a [[Cigfran|chigfrain]], [[Brân goesgoch|brain coesgoch]] a [[Hebog tramor|hebogiaid tramor]].<ref name=":03">{{Cite web|title=Mannau gwych i weld bywyd gwyllt|url=https://www.visitwales.com/cy/pethau-iw-gwneud/natur-thirweddau/bywyd-gwyllt-fflora-ffawna/bywyd-gwyllt-iw-weld-yng-nghymru|website=Croeso Cymru|access-date=2024-06-02|language=cy}}</ref> Mae [[Pâl|pâliaid]] hefyd yn nythu ar ynysoedd o amgylch Cymru gan gynnwys [[Ynys Sgomer]] ger arfordir Penfro.<ref name=":03" /> Hefyd ar Ynys Sgomer yn ogystal a [[Ynys Sgogwm]] mae Aderyn drycin Manaw ac amcagyfrifir fod tua 350,000 o barau yn ythu yno ac maent hefyd i'w gweld ar [[Ynys Enlli]].<ref name=":03" /> === Mamaliaid === Bu farw mamaliaid mwy, gan gynnwys eirth brown, bleiddiaid a chathod gwyllt, allan yn ystod cyfnod y Normaniaid. Heddiw, mae mamaliaid yn cynnwys chwistlod, llygod pengrwn, moch daear, dyfrgwn, carlymod, gwencïod, draenogod a phymtheg rhywogaeth o ystlumod. Mae dwy rywogaeth o gnofilod bach, y llygoden wddf felen a'r pathew, o bwys Cymreig arbennig i'w cael ar y ffin nad oedd yn cael ei tharfu yn hanesyddol.<ref>{{Cite book|title=The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales|url=https://books.google.com/books?id=-ZEUAQAAIAAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=University of Wales Press|date=2008|isbn=978-0-7083-1953-6|language=en|first=Academi|last=Gymreig|pages=533}}</ref> Nid yw'r bele, sy'n cael ei weld yn achlysurol, wedi'i gofnodi'n swyddogol ers y 1950au. Bu bron i'r ffwlbart gael ei yrru i ddifodiant ym Mhrydain, ond fe barhaodd yng Nghymru ac mae bellach yn lledu'n gyflym. Mae geifr gwyllt i'w cael yn Eryri.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2006/nov/13/conservationandendangeredspecies.uknews|title=Goats have roamed Snowdonia for 10,000 years; now they face secret cull|first=John|last=Vidal|work=guardian.co.uk|date=13 Tachwedd 2006|access-date=14 Awst 2011|location=London}}</ref> Ym mis Mawrth 2021, rhoddodd Cyfoeth Naturiol Cymru drwydded i ryddhau hyd at chwe afanc yn Nyffryn Dyfi, sef y rhyddhad swyddogol cyntaf o afancod yng Nghymru.<ref>{{cite news|publisher=BBC News|date=30 Mawrth 2021|last=Grug|first=Mari|title=Licensed beavers released in Wales for the first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-56565050|access-date=31 Mawrth 2021}}</ref> === Planhigion === Mae gan Gymru nifer o rywogaethau planhigion nad ydynt i’w cael yn unman arall yn ngwledydd Prydain, gan gynnwys y [[cor-rosyn rhuddfannog]] (''Tuberaria guttata'') ar Ynys Môn a [[Llysiau'r-bystwn melyn|Llysiau'r bystwn melyn]] (''Draba aizoides'') ym Mhenrhyn Gŵyr.<ref>{{Cite book|title=Atlas of the British Flora|editor1-last=Perring|editor1-first=E.H.|editor2-last=Walters|editor2-first=S.M.|year=1990|publisher=BSBI|location=Melksham, Great Britain|page=43}}</ref> == Economi == {{prif|Economi Cymru}} Yr arian a ddefnyddir yng Nghymru yw'r Bunt, a gynrychiolir gan y symbol £. Banc Lloegr yw'r banc canolog, sy'n gyfrifol am gyhoeddi arian cyfred, ac mae'n cadw cyfrifoldeb am bolisi ariannol a dyma fanc canolog y Deyrnas Unedig. Mae’r Bathdy Brenhinol, sy’n dosbarthu’r darnau arian a ddosberthir ar draws y Deyrnas Unedig gyfan, wedi’i leoli ar un safle yn Llantrisant, Rhondda Cynon Taf ers 1980, ar ôl trosglwyddo’n raddol weithrediadau o’u safle Tower Hill, Llundain o 1968.<ref name="royal mint1">{{cite web|date=24 Medi 2008|title=Llantrisant|url=http://www.royalmint.gov.uk/Corporate/AboutUs/History/Llantrisant.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014154808/http://www.royalmint.gov.uk/Corporate/AboutUs/History/Llantrisant.aspx|archive-date=14 Hydref 2007|access-date=4 Hydref 2008|work=Royal Mint website|publisher=Royal Mint}}</ref> Mae [[cynnyrch mewnwladol crynswth]] Cymru wedi cynyddu o £37.1 biliwn yn 1998 i £79.3 biliwn yn 2019, £75.7 biliwn yn 2020 ac yna £79.7 biliwn yn 2021.<ref>{{Cite web|title=Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2020 {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/cynnyrch-domestig-gros-rhanbarthol-gwerth-ychwanegol-gros-1998-i-2020|website=www.llyw.cymru|date=2022-05-31|access-date=2023-08-26|language=cy}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Regional gross domestic product: all ITL regions - Swyddfa Ystadegau Gwladol|url=https://cy.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/datasets/regionalgrossdomesticproductallnutslevelregions?_gl=1*1vk5sap*_ga*MTY1NjQ0MDIwMC4xNjkzMDA0MTE3*_ga_W804VY6YKS*MTY5MzA1ODc3NC4yLjAuMTY5MzA1ODc3NC42MC4wLjA.|website=cy.ons.gov.uk|access-date=2023-08-26}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2021 {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/cynnyrch-domestig-gros-rhanbarthol-gwerth-ychwanegol-gros-1998-i-2021|website=www.llyw.cymru|date=2023-04-26|access-date=2023-08-31|language=cy}}</ref>[[Delwedd:Admiral House, Cardiff - geograph.org.uk - 2351704.jpg|bawd|'Tŷ Admiral', Caerdydd; cyflogwr preifat mwyaf y wlad, gyda 7,000 o weithwyr<ref>{{Cite web|title=The 10 biggest private sector employers in Wales|url=http://www.walesonline.co.uk/business/business-news/top-10-biggest-private-sector-12424893|website=Wales Online|date=2017-01-09|access-date=2023-10-22|language=en|first=Chris|last=Kelsey}}</ref>|192x192px]]Mae cwmnïau a busnesau Cymreig wedi cael eu disgrifio fel "asgwrn cefn economi Cymru".<ref>{{dyf gwe|url=http://www.cynulliadcymru.org/bus-home/bus-chamber/bus-chamber-third-assembly-votes.htm?act=dis&id=71717&ds=1/2008|dyfyniad="busnesau bach a chanolig eu maint yw asgwrn cefn economi Cymru"|dyddiadcyrchiad=10 Chwefror|blwyddyncyrchiad=2008|teitl=Busnes – Pleidleisiau a Thrafodion|cyhoeddwr=[[Cynulliad Cenedlaethol Cymru]]|dyddiad=[[23 Ionawr]], [[2008]]}}</ref><ref>{{dyf gwe|url=http://wales.gov.uk/news/archivepress/enterprisepress/einpress2002/749535/?lang=cy|dyfyniad=Cwmnïau bach yw asgwrn cefn economi Cymru ac maent yn gwneud cyfraniad enfawr i’n cyfoeth a’n llwyddiant.|dyddiadcyrchiad=10 Chwefror|blwyddyncyrchiad=2008|teitl=Grantiau Llywodraeth y Cynulliad yn creu 122 o swyddi newydd yng Ngogledd Cymru|cyhoeddwr=[[Llywodraeth Cynulliad Cymru]]|dyddiad=[[6 Mai]], [[2002]]}}</ref> Mae 99% o'r busnesau yng Nghymru yn Fusnesau Bach a Chanolig, sy'n cyflogi llai na 250 o bobl, a'r mwyafrif ohonynt yn ficro-sefydliadau, hynny yw maent yn cyflogi llai na 10 o weithwyr. Er y nifer fawr o fusnesau bach a chanolig, y prif gyflogwr yng Nghymru yw'r [[sector cyhoeddus]].<ref>{{dyf gwe|url=http://www.gowales.co.uk/cy/graduate/workingInWales/keyIndustryProfiles/index.html|dyddiadcyrchiad=24 Mai|blwyddyncyrchiad=2008|teitl=Proffiliau Diwydiannau Allweddol: Trosolwg Cymru|cyhoeddwr=GO Wales}}</ref> Yn dilyn [[Brexit]], cyhoeddodd llywodraeth y Deyrnas Unedig ym mis Ebrill 2022 y byddai Cronfa Ffyniant Gyffredin y Deyrnas Unedig (UKSPF) yn disodli [[Cronfa Strwythurol yr Undeb Ewropeaidd |cronfeydd strwythurol yr Undeb Ewropeaidd]]. Mae Llywodraeth Cymru wedi beirniadu’r cyfanswm o £632 miliwn dros 2020 i 2023 a ddyrannwyd i Gymru, gan nodi bod Cymru’n cael ei thanariannu o £1.1 biliwn gan lywodraeth y Deyrnas Unedig.<ref>{{Cite web|title=Datganiad Ysgrifenedig: Colli cyllid i Gymru o ganlyniad i drefniadau Llywodraeth y DU ar gyfer cyllid i ddisodli cyllid UE (4 Mai 2022) {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/datganiad-ysgrifenedig-colli-cyllid-i-gymru-o-ganlyniad-i-drefniadau-llywodraeth-y-du-ar-gyfer|website=www.llyw.cymru|date=2022-05-04|access-date=2023-08-26|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Trafnidiaeth == {{Prif|Trafnidiaeth Cymru}}[[Delwedd:Cardiff central.jpg|bawd|205x205px|[[Gorsaf reilffordd Caerdydd Canolog|Gorsaf Caerdydd Canolog]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae gan wibffordd yr A55 rôl debyg ar hyd arfordir Gogledd Cymru, gan gysylltu Caergybi a Bangor â Wrecsam a Sir y Fflint. Mae hefyd yn cysylltu â gogledd-orllewin Lloegr, Caer yn bennaf.<ref>{{cite web|title=One of the most important roads in Wales|url=https://www.roads.org.uk/motorway/a55|publisher=Roads.org.uk|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref> Y prif gyswllt rhwng gogledd a de Cymru yw'r A470, sy'n rhedeg o Gaerdydd i Landudno.<ref>{{cite web|first=Cathy|last=Owen|title=The A470 is Britain's favourite road|url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/a470-britains-favourite-road-yes-7228725|publisher=Wales Online|date=6 Mehefin 2014}}</ref>[[Delwedd:A470-Wales.svg|bawd|Map y ffordd A470|154x154px]] Llywodraeth Cymru sy’n rheoli’r rhannau hynny o rwydwaith rheilffyrdd Prydain yng Nghymru, drwy gwmni gweithredu trenau Trafnidiaeth Cymru. <ref>{{cite web|title=Transport for Wales – Design of Wales and Borders Rail Service Including Metro|url=https://gov.wales/sites/default/files/consultations/2018-01/170228-tw-consultation-document-en.pdf|publisher=Welsh Government|date=28 Chwefror 2017|access-date=16 Gorffennaf 2020}}</ref> Mae gan ranbarth Caerdydd ei rwydwaith rheilffyrdd trefol ei hun. Mae toriadau Beeching yn y 1960au yn golygu bod y rhan fwyaf o'r rhwydwaith sy'n weddill wedi'i anelu at deithio o'r dwyrain i'r gorllewin gan gysylltu â phorthladdoedd Môr Iwerddon ar gyfer llongau fferi i Iwerddon.<ref>{{cite web|title=Ferry connections|url=https://tfwrail.wales/ferry-connections|publisher=Transport for Wales|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref> Mae gwasanaethau rhwng gogledd a de Cymru yn gweithredu drwy ddinasoedd Lloegr Caer a Henffordd a threfi Amwythig, Croesoswallt a Threfyclo ar hyd Lein y Gororau. Mae trenau yng Nghymru yn cael eu pweru gan ddisel yn bennaf ond mae cangen Prif Linell De Cymru o Brif Linell Great Western a ddefnyddir gan wasanaethau o Paddington Llundain i Gaerdydd yn cael ei thrydaneiddio, er bod y rhaglen wedi profi oedi sylweddol a gorwario costau.<ref>{{cite web|url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/final-bill-electrifying-great-western-17948591|first=Sion|last=Barry|title=Final bill for electrifying the Great Western Mainline from South Wales to London £2bn over original budget|publisher=Business Live|date=19 Mawrth 2020|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.walesonline.co.uk/cardiffonline/cardiff-news/2011/01/25/business-leaders-back-electric-railway-demand-91466-28047043/|title=Business leaders back electric railway demand|publisher=WalesOnline.co.uk.|date=25 Ionawr 2011|access-date=7 Mehefin 2012}}</ref><ref name="GvtGWMLElecAnnouncement2">{{cite web|url=http://www.dft.gov.uk/pgr/rail/pi/rail-electrification.pdf|publisher=Department for Transport|title=Britain's Transport Infrastructure, Rail Electrification|access-date=7 Mehefin 2012|year=2009|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100408232230/http://www.dft.gov.uk/pgr/rail/pi/rail-electrification.pdf|archive-date=8 Ebrill 2010}}</ref> Maes Awyr Caerdydd yw maes awyr rhyngwladol Cymru. Yn darparu cysylltiadau â chyrchfannau Ewropeaidd, Affrica a Gogledd America, mae tua 12 milltir (19 km) i'r de-orllewin o ganol dinas Caerdydd, ym Mro Morgannwg. Roedd hediadau o fewn Cymru yn arfer rhedeg rhwng Ynys Môn (y Fali) a Chaerdydd, ac fe’u gweithredwyd ers 2017 gan ''Eastern Airways''.<ref>{{cite news|last1=Harding|first1=Nick|title=Eastern Airways take over Cardiff to Anglesey route|url=https://ukaviation.news/eastern-airways-take-cardiff-anglesey-route/|work=UK Aviation News|access-date=16 Gorffennaf 2020|date=11 Mawrth 2017}}</ref> Nid yw’r hediadau hynny ar gael mwyach, o 2022 ymlaen. Mae hediadau mewnol eraill yn gweithredu i ogledd Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Mae gan Gymru bedwar porthladd fferi masnachol. <ref>{{cite web|title=Cardiff Airport-Destinations|url=https://www.cardiff-airport.com/destinations/|publisher=Cardiff Airport – maes awyr caerdydd|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref> Mae gwasanaethau fferi rheolaidd i Iwerddon yn gweithredu o Gaergybi, Doc Penfro ac Abergwaun. Cafodd y gwasanaeth o Abertawe i Gorc ei ganslo yn 2006, ei adfer ym mis Mawrth 2010, a’i dynnu’n ôl eto yn 2012.<ref>{{cite news|title=Revived Swansea-Cork ferry service sets sail|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/8561187.stm|access-date=19 Mehefin 2010|date=10 Mawrth 2010|publisher=BBC|work=[[BBC News]] website}}</ref><ref>{{cite news|title=Swansea-Cork ferry: Fastnet Line to close service with loss of 78 jobs|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-south-west-wales-16854680|access-date=15 Ebrill 2012|date=2 Chwefror 2012|publisher=BBC|work=[[BBC News]] website}}</ref> {{Clirio}} == Addysg == {{Prif|Addysg yng Nghymru}} [[Delwedd:Cwod Prifysgol Bangor, Bangor Uchaf - The quadrangle in the main college building, University of Bangor, Wales 70.jpg|bawd|[[Prifysgol Bangor]]|163x163px]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae prifysgolion Cymru yn cynnwys [[Prifysgol Aberystwyth]] a sefydlwyd yn 1872, sef prifysgol hynaf Cymru; [[Prifysgol Bangor]] sydd wedi'i hadnabod fel prifysgol yng Nghymru â'r gradd creadigol orau; [[Prifysgol Metropolitan Caerdydd]] sydd yn ffocysu ar gyrsiau ymarferol ac enillodd wobr ariannol am ragoriaeth dysgu yn 2017: [[Prifysgol Caerdydd]], sef prifysgol gorau Cymru yn ôl un canllaw yn 2020; [[Prifysgol Abertawe]], prifysgol y flwyddyn yn 2019; [[Prifysgol De Cymru]] a sefydlwyd yn 2013 a enillodd prifysgol seibr (cyfrifiadurol) y flwyddyn 2019: [[Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant]], y prifysgol orau yng Nghymru am y gymuned ddysgu yn 2018; [[Prifysgol Glyndŵr|Prifysgol Glyndŵr Wrecsam]] a ddaeth yn ail ar draws y Deyrnas Unedig am foddhad myfyrwyr.<ref>{{Cite web|title=Prifysgolion Cymru|url=https://www.wales.com/cy/bywyd/astudio/prifysgolion-cymru|website=Wales|date=11 Gorffennaf 2019|access-date=20 Chwefror 2023|language=cy}}</ref><ref>{{Cite web|title=University League Tables 2023|url=https://www.thecompleteuniversityguide.co.uk/league-tables/rankings|website=www.thecompleteuniversityguide.co.uk|access-date=20 Chwefror 2023|language=en}}</ref> {{Clirio}} == Iechyd == {{Prif|Iechyd Cymru}} [[Delwedd:University Hospital of Wales, Heath Park - Cardiff - geograph.org.uk - 1736088.jpg|bawd|161x161px|[[Ysbyty Athrofaol Cymru]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae [[GIG Cymru]] yn darparu gwasanaeth iechyd gwladol i tua 3 miliwn o bobl sy'n byw yng Nghymru. Ariennir y gwasanaeth yn gyhoeddus, a Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am strategaeth gofal iechyd Cymru drwy saith Fwrdd Iechyd Lleol Cymru, y tair Ymddiriedolaeth a'r ddau Awdurdod Iechyd Arbennig. Egwyddor y Gwasanaeth Iechyd yw y dylai pawb gael mynediad at wasanaeth iechyd yn rhad ac am ddim.<ref>{{Cite web|title=Amdanon Ni|url=https://www.gig.cymru/amdanon-ni/|website=GIG Cymru|access-date=19 Chwefror 2023|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Demograffeg == {{prif|Demograffeg Cymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> === Poblogaeth === Yn ôl [[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2021|Cyfrifiad 2021]] yr oedd 3,107,500 o bobl yn byw yng Nghymru, sy'n rhoi dwysedd o 149.6/km².<ref>{{Cite news|title=Cyfrifiad 2021: Poblogaeth Cymru yr uchaf erioed|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/61965787|work=BBC Cymru Fyw|date=28 Mehefin 2022|access-date=22 Gorffennaf 2022|language=cy}}</ref> === Iaith === {{Prif|Cymraeg|Ieithoedd Cymru}} Yn ôl cyfrifiad 2021, mae 17.8% o boblogaeth Cymru yn gallu siarad Cymraeg, sef 538,000 o bobl. Yn 2011 roedd 19% o Gymry yn siarad Cymraeg.<ref>{{Cite web|title=Gostyngiad yn nifer y siaradwyr Cymraeg i 17.8% yn ôl y Cyfrifiad|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/11372|website=newyddion.s4c.cymru|access-date=20 Chwefror 2023|language=cy}}</ref> == Diwylliant == {{prif|Diwylliant Cymru}} === Cerddoriaeth === {{prif|Cerddoriaeth Cymru}} [[Delwedd:Gruff Rhys Summersonic 2008-2 crop&lighten.jpg|bawd|183x183px|[[Gruff Rhys]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> Mae gan Gymru'r llys enw ‘Gwlad y Gân’, a thraddodiad canu lle mae'r genedl wedi eu magu wrth ganu yn yr ysgol ysgol, mewn partïon ac yn y capel. Mae'r Cymry yn cystadlu yn [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru]], sef yr ŵyl lenyddol gystadleuol a cherddoriaeth fwyaf Ewrop. Mae canu a chanu côr yn rhan o hunaniaeth a thraddodiad Cymru fel y dwedir yn nofel Richard Llewellyn ''How Green Was My Valley'' (1941), "Mae fy mhobl yn canu fel mae llygaid yn gweld".<ref>{{Cite web|title=Cymru: Gwlad y Gân|url=https://wno.org.uk/cy/news/wales-the-land-of-song|website=WNO|date=24 Chwefror 2023|access-date=24 Chwefror 2023|language=cy|first=Supercool|last=Ltd}}</ref> === Llenyddiaeth === {{prif|Llenyddiaeth Gymraeg|Llenyddiaeth Saesneg Cymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae'r [[Y Gododdin|''Gododdin'']] yn enw ar gasgliad o dros gant o bennillion yn Gymraeg o ail hanner y 6g a oedd wedi datblygu o'r iaith [[Brythoneg]].<ref>{{Cite web|title=Repository - Hwb|url=https://hwb.gov.wales/repository/resource/b36b1673-5253-437e-8865-4c2eb9ef0d71|website=hwb.gov.wales|access-date=24 Chwefror 2023|language=en}}</ref> === Chwaraeon === {{prif|Chwaraeon yng Nghymru}} [[Delwedd:Monument to Gareth Bale.001 - Cardiff Castle.jpg|bawd|178x178px|Monolith o fathodyn [[Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru|pêl-droed Cymru]] a [[Gareth Bale]] yng [[Castell Caerdydd|Nghastell Caerdydd]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Er bod caeau pêl droed wedi bod yn hanner gwag ar adegau, mae pêl-droed wedi dod yn fwy poblogaidd yng Nghymru wrth i [[Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru|dîm pêl-droed Cymru]] brofi llwyddiant. Adnabyddir y cefnogwyr heddiw fel y Wal Goch. Mae'r rhan fwyaf o gemau rhyngwladol y tîm dynion bellach o flaen torfeydd llawn a bu record o 15,000 yn gwylio'r tîm merched fis Hydref 2022 mewn gêm rhagbrofol Cwpan y Byd. Mae'r gêm bellach yn gysylltiedig â ffasiwn, cerddoriaeth a gwleidyddiaeth unigryw ac mae'r Wal Goch yn symbol o hunaniaeth gyda'r gân [[Yma o Hyd (cân)|Yma o Hyd]] i'w glywed mewn gemau.<ref>{{Cite web|title=Tîm Pêl-droed Cymru - National Library of Wales|url=https://www.llyfrgell.cymru/darganfod-dysgu/addysg/adnoddau-dysgu/tim-pel-droed-cymru|website=www.llyfrgell.cymru|access-date=2023-02-24}}</ref> [[Delwedd:Tickertape engulfs the Welsh rugby team. Wales Grand Slam Celebration, Senedd 19 March 2012 Tapiau papur yn amgylchynnu tîm rygbi Cymru, Dathliadau Camp Lawn Cymru, Senedd 19 Mawrth 2012 (6862393498).jpg|bawd|238x238px|[[Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru|Tîm rygbi Cymru]] o flaen y [[Senedd Cymru|Senedd]] ar ôl ennill y Gamp Lawn yn 2012]] Dywedir rhai mai rygbi a helpodd i ffurfio cenedligrwydd Cymru a bod [[Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru|Tîm rygbi cenedlaethol Cymru]] yn rhan o hunaniaeth Gymreig. Daeth y gêm i'r amlwg tua diwedd y 19g ac yna ffynnu ym mlynyddoedd cynnar y 20g gan roi Cymru ar lwyfan y byd.<ref>{{Cite web|title=Rygbi Cymru A Hunaniaeth|url=https://www.wales.com/cy/ymweld/chwaraeon/cenedl-adeiladwyd-ar-rygbi|website=Wales|date=2019-01-31|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Cyn rygbi, roedd y gem [[Cnapan]] yn bodoli yng nghefn gwlad [[Gorllewin Cymru]] cyn y 19g, ac yn gêm debyg i rygbi.<ref>{{Cite web|title=BBC - Cymru a'r bêl hirgron|url=https://www.bbc.co.uk/cymru/hanes/safle/themau/chwaraeon/chwaraeon_rygbi.shtml|website=www.bbc.co.uk|access-date=2023-02-24}}</ref> Hyd at ddiwedd y 19g roedd y gêm tîm boblogaidd [[Bando]] yn cael ei chwarae trwy Gymru, yn enwedig ym [[Sir Forgannwg|Morgannwg]].<ref>{{Cite web|title=Bando - Gêm y ffon gam|url=https://amgueddfa.cymru/erthyglau/1216/Bando---Gm-y-ffon-gam/|website=Museum Wales|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae Cymry wedi cael llwyddiant ym mhencampwriaeth dartiau'r byd. Mae enillwyr yn cynnwys Gerwyn Price, Leighton Rees, Richie Burnett, Mark Webster a Wayne Warren.<ref>{{Cite news|title=Gerwyn Price yn Bencampwr Dartiau PDC y Byd|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/55525379|work=BBC Cymru Fyw|date=2021-01-03|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae'r Cymro Mark Williams wedi ennill pencampwriaeth snwcer y Byd dair gwaith gan gynnwys 2018.<ref>{{Cite news|title=Mark Williams yn ennill Pencampwriaeth Snwcer y byd|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/44037536|work=BBC Cymru Fyw|date=2018-05-08|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Yn yr un flwyddyn, fe ddaeth [[Geraint Thomas]] yn fuddugol [[Tour de France]], y Cymro cyntaf i wneud hynny, ac hefyd y Tour de Suisse yn 2022.<ref>{{Cite news|title=Geraint Thomas yn sicrhau trydydd yn y Tour de France|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/62283564|work=BBC Cymru Fyw|date=2022-07-24|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae Cymry hefyd wedi cael llwyddiant yn y [[Gemau Olympaidd Modern|Gemau Olympaidd]]. [[Jade Jones]] oedd y gyntaf o Gymru i ennill medal aur unigol yn 2012 ac eto yn 2016.<ref>{{Cite web|title=Jade Jones yn ennill aur eto|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/cymru/235862-jade-jones-yn-ennill-aur-eto|website=Golwg360|date=2016-08-19|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> [[Ian Woosnam]] oedd y Cymro cyntaf, a'r unig un hyd yma, i ennill [[Cystadleuaeth y Meistri]] (''Masters'') yn 1991.<ref>{{Cite news|title=Ian Woosnam yn cystadlu yn Y Meistri|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/17633976|work=BBC Cymru Fyw|date=2012-04-05|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae Cymry hefyd wedi ennill pencampwriaeth y byd mewn bocsio, gan gynnwys [[Joe Calzaghe]], Enzo Maccarinelli a Gavin Rees.<ref>{{Cite news|title=Cynnal angladd y hyfforddwr bocsio Enzo Calzaghe|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/45681292|work=BBC Cymru Fyw|date=2018-09-28|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Yn ogystal, enillodd [[Lauren Price]] y fedal aur bocsio pwysau canol yng Ngemau Olympaidd 2021.<ref>{{Cite news|title=Lauren Price yn ennill medal aur yn y bocsio pwysau canol|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/58128546|work=BBC Cymru Fyw|date=2021-08-08|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> === Coginiaeth === {{prif|Coginiaeth Cymru}} [[Delwedd:Welsh cakes2.jpg|bawd|136x136px|[[Pice ar y maen]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae bwydydd Cymreig traddodiadol yn cynnwys bara ceirch [[cawl Cymreig]], [[teisen gri|pice ar y maen/teisen gri]], [[bara lawr]], [[bara brith]], [[selsig Morgannwg]], a ''[[Welsh rarebit|Caws pob (Welsh rarebit]])''.<ref>{{Cite book|title=CBAC TGAU Bwyd a Maeth (WJEC GCSE Food and Nutrition Welsh-language edition)|url=https://books.google.com/books?id=EvA0DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT17&dq=cawl+cymreig&hl=en|publisher=Hodder Education|date=2017-10-02|isbn=978-1-5104-1843-1|language=en|first=Helen|last=Buckland|first2=Jacqui|last2=Keepin}}</ref><ref>{{Cite web|title=Amser Bwyd|url=https://amgueddfa.cymru/casgliadau/amser-bwyd/?id=131|website=Museum Wales|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Symbolau cenedlaethol == {{Prif|Symbolau cenedlaethol Cymru}}[[Delwedd:Y Ddraig Goch. Wales Grand Slam Celebration, Senedd 19 March 2012 Y Ddraig Goch. Dathliadau Camp Lawn Cymru, Senedd 19 Mawrth 2012 (7008488499).jpg|bawd|Baner y Ddraig Goch]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Heddiw, mae Cymru’n cael ei hystyried yn [[Cenhedloedd Celtaidd|genedl Geltaidd]] fodern, ac mae hynny'n cyfrannu at hunaniaeth genedlaethol Cymru.<ref name=":4">{{Cite web|title=Who were the Celts?|url=https://museum.wales/articles/1341/Who-were-the-Celts/|access-date=2022-09-26|website=Museum Wales|language=en}}</ref><ref name="kochnation">{{Cite book|last=Koch|first=John|url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&q=celtic+nation|title=Celtic Culture : A Historical Encyclopedia|publisher=ABL-CIO|year=2005|isbn=978-1-85109-440-0|pages=xx, 300, 421, 495, 512, 583, 985|access-date=24 Tachwedd 2011}}</ref> Gwahoddir artistiaid Cymreig yn gyson i wyliau Celtaidd hefyd.<ref>{{Cite web|title=Success for BBC Cymru Wales at Celtic Media Festival 2022|url=https://www.bbc.com/mediacentre/2022/bbc.com/mediacentre/2022/success-for-bbc-wales-at-celtic-media-festival-2022/|access-date=2022-09-26|website=www.bbc.com|language=en}}{{Dolen marw|date=Chwefror 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mae’r [[Y Ddraig Goch|ddraig goch]] yn symbol pwysig o hunaniaeth genedlaethol a balchder yng Nghymru a dywedir ei bod yn personoli dewrder y genedl Gymreig.<ref name=":3">{{Cite web|date=2019-07-03|title=National symbols of Wales|url=https://www.wales.com/about/culture/national-symbols-wales|access-date=2022-09-06|website=Wales|language=en}}</ref> Cyfeirir at y ddraig gyntaf mewn llenyddiaeth fel symbol o'r bobl yn yr [[Historia Brittonum]]. Mae [[Gwrtheyrn]], [[Brenin y Brythoniaid|brenin y Brythoniaid Celtaidd]] yn cael ei rwystro rhag adeiladu caer yn Ninas Emrys. Dywed Ambrosius iddo gloddio am ddwy ddraig o dan y castell. Mae'n darganfod y ddraig goch sy'n cynrychioli'r [[Brythoniaid|Brythoniaid Celtaidd]] a draig wen sy'n cynrychioli Eingl-Sacsoniaid. Mae Ambrosius yn proffwydo y bydd y Brythoniaid Celtaidd yn adennill yr ynys ac yn gwthio'r Eingl-Sacsoniaid yn ôl i'r môr.<ref name="HistoriaBrittonum">''[[wikisource:History of the Britons|Historia Brittonum]]'' gan Nennius (cyfieithiad Saesneg J.A.Giles)</ref> Ar 1 Mawrth, dethlir [[Dydd Gŵyl Dewi]]; mae [[Dewi Sant|Dewi]]’n eicon o hunaniaeth Gymreig.<ref>{{Cite book|last=Bergsagel|first=John|url=https://books.google.com/books?id=DmpsCwAAQBAJ&dq=st+david+welsh+identity&pg=PA307|title=Of Chronicles and Kings: National Saints and the Emergence of Nation States in the High Middle Ages|last2=Riis|first2=Thomas|last3=Hiley|first3=David|date=2015-12-09|publisher=Museum Tusculanum Press|isbn=978-87-635-4260-9|pages=307|language=en}}</ref> Mae galwadau lluosog a chefnogaeth mwyafrifol yng Nghymru i wneud Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl banc yng Nghymru, ond mae llywodraeth y Deyrnas Unedig yn dal i wrthod.<ref name=":8">{{Cite web|last=Mosalski|first=Ruth|date=2022-02-15|title=10,000 want St David's Day to be a bank holiday but UK gov says no|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/st-davids-day-bank-holiday-23099964|access-date=2022-02-22|website=WalesOnline|language=en}}</ref><ref name=":52">{{Cite news|date=2006-03-01|title=Poll backs St David's Day holiday|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/4760362.stm|access-date=2022-02-22}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|title=Should patron saint's days be bank holidays? {{!}} YouGov|url=https://yougov.co.uk/topics/politics/articles-reports/2018/04/23/brits-support-patron-saints-days-bank-holidays-ind|access-date=2022-02-23|website=yougov.co.uk|language=en-gb}}</ref> Mae’r diwrnod yn cael ei ddathlu gan ysgolion a chymdeithasau diwylliannol ledled Cymru ac mae arferion yn cynnwys gwisgo [[cenhinen]] neu [[Cenhinen Bedr|genhinen Bedr]], ill dau'n symbolau cenedlaethol i Gymru. Weithiau, bydd plant yn gwisgo [[Gwisg Gymreig draddodiadol|gwisgoedd gwerin]].<ref>{{Cite web|title=St David's Day|url=https://museum.wales/articles/1183/St-Davids-Day/|access-date=2022-12-02|website=Museum Wales|language=en}}</ref> [[Delwedd:Glyndwr's Banner.svg|bawd|167x167px|Baner [[Owain Glyn Dŵr]]]] Mae baner [[Owain Glyn Dŵr|Owain Glyndŵr]] yn gysylltiedig â chenedligrwydd Cymreig.<ref>{{Cite web|last=WalesOnline|date=2004-09-15|title=Flying the flag to remember Glyndwr|url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/flying-flag-remember-glyndwr-2422875|access-date=2022-08-12|website=WalesOnline|language=en}}</ref> Cafodd ei gario i frwydr gan luoedd Cymru yn ystod brwydrau Glyndŵr yn erbyn y Saeson, yn cynnwys pedwar llew ar goch ac aur. Mae'r faner yn debyg i arfbais [[Llywelyn ap Gruffudd]] (Llywelyn ein Llyw Olaf), Tywysog olaf Cymru cyn goresgyniad Cymru gan [[Edward I, brenin Lloegr|Edward I o Loegr]]. Mae'n bosib fod arfbais rhieni Glyndŵr wedi dylanwadu ar y cynllun hefyd, oherwydd roedd gan y ddau ohonynt lewod ar eu harfbeisiau.<ref>{{Cite web|title=BBC Wales - History - Themes - Welsh flag: Banner of Owain Glyndwr|url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/society/flag_owainglyndwr.shtml|access-date=2022-07-29|website=www.bbc.co.uk}}</ref> Mae [[Diwrnod Owain Glyn Dŵr|Diwrnod Owain Glyndŵr]] yn cael ei ddathlu ar 16 Medi yng Nghymru a bu galwadau i’w wneud yn ŵyl banc cenedlaethol.<ref name=":13">{{Cite web|title=Calls for 'Glyndwr Day' on anniversary|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/926973.stm|access-date=2022-09-20|publisher=BBC News}}</ref> {{Clirio}} == Gweler hefyd == * [[Rhestr o wledydd gydag arwynebedd llai na Chymru]] * [[Cymru (etholaeth Senedd Ewrop)]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == {{Wiciadur|{{PAGENAME}}}} *[https://senedd.cymru/ Senedd Cymru] {{Cymru}} {{Celtaidd}} {{Siroedd Cymru}}{{Datganoli Cymru}}{{Y Deyrnas Unedig}} [[Categori:Cymru| ]] [[Categori:Gwledydd Celtaidd]] [[Categori:Gwledydd Ewrop]] [[Categori:Y Deyrnas Unedig]] 4ftfwhjd71p1qq6ao4vftbzp5f63mmv 14891882 14891878 2026-05-10T01:48:17Z Titus Gold 38162 /* Datganoli */ diweddariad 14891882 wikitext text/x-wiki {{Lle | suppressfields= gwlad ynganiad image1 pennaethll pennaeth3 logo | math_o_le = Gwlad | enw_brodorol = | pennaeth3= | pennaeth2=[[Siarl III, brenin y Deyrnas Unedig]] | swydd_pen_llywodraeth=[[Prif Weinidog Cymru]] ([[Prif Weinidog y Deyrnas Unedig]]) | pen_llywodraeth=I'w gadarnhau. ([[Keir Starmer]]) | banergwlad = [[Delwedd:Flag of Wales (1959–present).svg|170px]] | Baner=[[Baner Cymru|Baner]] ([[Y Ddraig Goch]]) | prifddinas=[[Caerdydd]] | sefydlwyd=*Uniad ''de facto'' y [[Silwriaid]] a'r [[Ordoficiaid]] gan [[Caradog]] erbyn 51 O.C. *Ymadawiad [[Macsen Wledig]] yn 383 *[[Cyfraith Hywel]] yn 945 *Unwyd gan [[Gruffydd ap Llywelyn]] yn 1057 *Cyhoeddi [[Owain Glyndŵr]] yn Dywysog yn 1400 *Diffiniwyd fel tiriogaeth yn [[Deddf yr Iaith Gymraeg 1967| 1967]] *Datganoli yn [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998|1998]] | anthem=[[Hen Wlad Fy Nhadau]][[File:Hen Wlad fy Nhadau piano.ogg]] | pennaethll= | nawddsant=[[Dewi Sant]] | arwyddair="Cymru am byth"<br />"Y Ddraig Goch Ddyry Cychwyn" (hen) | gwlad=[[Y Deyrnas Unedig]] | map lleoliad = [[File:SVG locator maps of Wales in Europe (with borders).svg|270px]] | sir=22 o siroedd|ISO=Diffiniad [[ISO]]: 'Gwlad'|caption=|logo_caption=|baner59=|gdp=£85.4 biliwn (2022)<ref>{{Cite web|title=Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2022 {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/cynnyrch-domestig-gros-rhanbarthol-gwerth-ychwanegol-gros-1998-i-2022|website=www.llyw.cymru|date=2024-04-25|access-date=2024-05-24|language=cy}}</ref> }} {{Gweler hefyd|Cymru (gwahaniaethu)}}{{Erthygl B}} Mae '''Cymru''' ([[Saesneg]]: ''Wales'';<ref>{{Cite web|title=Geiriadur Prifysgol Cymru|url=https://www.geiriadur.ac.uk/gpc/gpc.html|website=www.geiriadur.ac.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> [[Cernyweg]]: ''Kembra'';<ref>{{Cite web|title=Cornish Dictionary {{!}}|url=https://www.cornishdictionary.org.uk/?locale=en#wales|website=www.cornishdictionary.org.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> [[Gaeleg]]: ''A' Chuimrigh'';<ref>{{Cite web|title=LearnGaelic - Dictionary|url=https://learngaelic.scot/dictionary/index.jsp?abairt=wales&slang=both&wholeword=false|website=learngaelic.scot|access-date=2024-06-01}}</ref> [[Gwyddeleg]]: ''An Bhreatain Bheag''<ref>{{Cite web|title=An Foclóir Nua Béarla-Gaeilge|url=https://www.focloir.ie/ga/dictionary/ei/Wales|access-date=2025-01-19}}</ref>) yn wlad [[Y Celtiaid|Geltaidd]] yn [[Ewrop]]. Bu Cymru yn wlad annibynnol yn [[yr Oesoedd Canol]] ond yn 1284 hawliwyd Cymru trwy gyfraith fel rhan o Deyrnas Lloegr, a newidiodd i [[Teyrnas Prydain Fawr|Deyrnas Prydain Fawr]] yn 1707 ac i [[Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon|Deyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon]] yn 1801. [[Cymraeg]] yw iaith frodorol y wlad a siaredir [[Saesneg]] hefyd gan y mwyafrif helaeth o'i dinasyddion erbyn heddiw. Mae Cymru yn ffinio â Lloegr i'r dwyrain a'r moroedd; [[Môr Hafren]], y [[Y Môr Celtaidd|Môr Celtaidd]] a [[Môr Iwerddon]]. Roedd gan Gymru boblogaeth o 3,107,500 yn 2021<ref name="bbc-61965787">{{dyf newyddion|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/61965787|teitl=Cyfrifiad 2021: Poblogaeth Cymru yr uchaf erioed|cyhoeddwr=BBC Cymru Fyw|dyddiad=28 Mehefin 2022|dyddiadcyrchu=29 Mehefin 2022}}</ref> ac mae ganddi arwynebedd o 20,779 km<sup>2</sup> (8,023 mi). Mae gan Gymru dros 2,700 km (1,700 milltir) o arfordir ac mae'n fynyddig ar y cyfan. Mae gan Gymru fynyddoedd talach yn y gogledd a'r canoldir, gan gynnwys [[yr Wyddfa]], ei chopa uchaf, yn [[Eryri]]. Mae'r wlad o fewn ardal tymheredd y gogledd ac mae ganddi hinsawdd forwrol. Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw [[Caerdydd]]. Brwydrodd lwythau'r [[Brythoniaid]] Celtaidd yn erbyn y Rhufeiniaid yn y 1g ac ni chafwyd feddiant llawn o Gymru tan iddynt adael yn y 3g a 4g. Gadawodd [[Macsen Wledig]] (''Magnus Maximus'') a'r [[Yr Ymerodraeth Rufeinig|Rhufeiniaid]] [[Ynys Brydain]] yn y 5ed ganrif. [[Rhodri Mawr]] oedd y cyntaf i uno rhan mawr o Gymru yn y 9g gan a deyrnasu dros [[Teyrnas Gwynedd|Wynedd]], [[Teyrnas Powys|Powys]], [[Teyrnas Powys|Ceredigion]] ac [[Ystrad Tywi]]. Yr unig frenin a lwyddodd i reoli Cymru gyfan oedd [[Gruffudd ap Llywelyn]] o 1057 hyd at 1063. Yn y 10g roedd [[Hywel Dda]] yn rheoli Cymru oll heblaw am Forgannwg; cyflwynodd [[Cyfraith Hywel|Gyfraith Hywel]] a chynhyrchu ei arian ei hun. Ar ôl i'r [[Normaniaid]] oresgyn Cymru ar ôl 1066, sefydlwyd [[Pura Wallia]] a'r [[Y Mers|Mers]]. Llwyddodd [[Owain Gwynedd]] a [[Rhys ap Tewdwr]] i adennill Gwynedd a [[Teyrnas Deheubarth|Deheubarth]] oddi ar y Normaniaid ac fe gawsant lwyddiant mawr yn eu herbyn ym [[Brwydr Crug Mawr|Mrwydr Crug Mawr yn 1136]]. Defnyddiodd y teitl brenin Cymru ac yn hwyrach "''princeps''" (tywysog) a ddynodai arweinydd sofran gwlad yn ôl cyfraith Rhufeinig. Yn 1201 fe ddaeth [[Llywelyn ap Iorwerth]] i'r amlwg gan ennill rheolaeth dros Wynedd a gwneud ei hun yn "Dywysog Gogledd Cymru gyfan", ac yn hwyrach defnyddiodd y teitl "Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri". Trosglwyddodd ei bwerau i'w fab [[Dafydd ap Llywelyn]] a chasglodd arweinwyr eraill y wlad yn [[Abaty Ystrad Fflur]] ynghyd i dalu gwrogaeth iddo fel Tywysog Cymru. Daeth mab Dafydd, [[Llywelyn ap Gruffudd]], Llywelyn ein Llyw Olaf, hefyd yn dywysog Cymru, ond yn 1282 fe'i lladdwyd ger [[Cilmeri]]. Lladdwyd ei frawd [[Dafydd ap Gruffudd]] yn 1283 a phasiwyd [[Statud Rhuddlan]] yn 1284 gan gwblhau gorchfygiad ''de facto'' a chyfreithiol Cymru gan [[Edward I, brenin Lloegr]]. Dyma oedd diwedd annibyniaeth y wlad. O 1400-1410 ailenillodd [[Owain Glyn Dŵr|Owain Glyndŵr]] [[annibyniaeth i Gymru]] ac yn yr un cyfnod pasiwyd [[Deddfau Penyd yn erbyn Cymru 1402|Deddfau Penyd yn erbyn Cymru yn 1402]] i'w cosbi. Ar ôl i'r gwrthryfel fethu yn y tymor hir, cafodd Cymru ei hatodi gan Loegr a'i hymgorffori o fewn cyfundrefn gyfreithiol Lloegr o dan [[Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542]]. Datblygodd gwleidyddiaeth Gymreig nodedig yn y 19g, yn arbennig yn gysylltiedig â Rhyddfrydiaeth Gymreig ac hefyd [[Cymru Fydd]]. Amlygwyd hyn ar ddechrau'r 20g gan [[David Lloyd George]], ond cafodd ei ddadleoli gan dwf sosialaeth a sefydlwyd [[Llafur Cymru]] erbyn 1947. Ymgyrchodd Lloyd George yn gryf dros [[Datganoli Cymru|ddatganoli i Gymru]] yn ei yrfa cynnar a thyfodd teimlad cenedlaethol Cymreig dros y ganrif. Ffurfiwyd [[Plaid Cymru]] yn 1925, a [[Cymdeithas yr Iaith|Chymdeithas yr Iaith]] yn 1962. Enillodd datganoli Cymreig fomentwm yn ystod yr 20fed ganrif ac yn dilyn refferendwm datganoli Cymreig 1997, ffurfiwyd y Cynulliad yn 1999, ac mae wedi ennill mwy o ddatganoli ers hynny, a newidiodd ei enw yn [[Senedd Cymru]] yn 2020. Daeth mudiad cryfach dros [[annibyniaeth i Gymru]] i’r amlwg erbyn 2017, pan drafodwyd ail refferendwm annibyniaeth i'r Alban. Daeth grwpiau o blaid annibyniaeth, megis [[YesCymru]] yn boblogaidd yn yr 21ain ganrif, er nad yw annibyniaeth yn cael ei chefnogi gan fwyafrif yng Nghymru. Ar ddechrau’r chwyldro diwydiannol yng Nghymru, trawsnewidiodd datblygiad y diwydiannau mwyngloddio a metelegol y wlad o fod yn gymdeithas amaethyddol i fod yn genedl ddiwydiannol; achosodd ecsbloetio [[Maes glo De Cymru|Maes Glo De Cymru]] gynnydd cyflym ym mhoblogaeth Cymru. Mae dwy ran o dair o'r boblogaeth yn byw yn Ne Cymru, gan gynnwys [[Caerdydd]], [[Abertawe]], [[Casnewydd]] a'r [[Y Cymoedd|cymoedd]]. Mae gan ranbarth dwyreiniol Gogledd Cymru tua chweched o'r boblogaeth gyfan a Wrecsam yw tref fwyaf y gogledd. Mae gan weddill Cymru ddwysedd poblogaeth llai. Nawr fod diwydiannau echdynnu a diwydiannau trwm traddodiadol y wlad wedi dirywio, mae [[economi Cymru]] yn seiliedig ar y sector cyhoeddus, diwydiannau ysgafn a gwasanaeth, a thwristiaeth. O fewn y diwydiant ffermio, gan gynnwys ffermio llaeth, mae Cymru yn allforiwr net. {{Clirio}} == Geirdarddiad == {{Prif|Etymoleg Cymru}} Yn wreiddiol defnyddiwyd yr enw "Cymry", ffurf luosog Cymro, i ddisgrifio'r wlad a'r bobl ynddi.<ref>{{dyf GPC |gair=Cymro |dyddiadcyrchiad=31 Gorffennaf 2016 }}</ref> Ymddengys y gair yn gyntaf mewn [[cerdd fawl]] i [[Cadwallon ap Cadfan]]<ref>[[Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig]], "CADWALLON AP CADFAN", tud. 112.</ref> sydd o bosib yn dyddio o'r 7c, a daw o'r gair [[Brythoneg]] ''combrogos'' (lluosog: ''combrogi'') sy'n golygu "cydwladwr". Mae'r elfen [[bro]] yn parhau'n air am wlad neu ardal yn yr iaith fodern. Diflanodd y ''b'' tua'r flwyddyn 600, ond mae'r ''mb'' wedi aros yn y ffurf [[Lladin|Ladin]] am y wlad, ''[[Cambria]]'', yn ogystal â'r enwau [[Cumbria]] a Cumberland yng ngogledd Lloegr.<ref name=BLJ>[[Bedwyr Lewis Jones]]. ''Enwau (Llyfrau Llafar Gwlad)'' (Llanrwst, Gwasg Carreg Gwalch, 1991), t. 4.</ref> Yn yr 16g mabwysiadwyd y sillafiad "Cymru" i ddynodi'r wlad gan neilltuo "[[Cymry]]" ar gyfer y trigolion.<ref>Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig, "CYMRU (yr enw)", tud. 239.</ref> Y gair Germaneg ''walh'' neu ''wealh'' (estron) yw bôn yr enw Saesneg ar Gymru. O'r un gair daw enw'r [[Walwniaid]] yng [[Gwlad Belg|Ngwlad Belg]]. Defnyddid y ffurf luosog ''Wealas'' yn enw ar drigolion Brythoneg a Lladin eu hiaith ym Mhrydain gan y Saeson cynnar, a ''Cornwealas'' ar drigolion penrhyn [[Cernyw]] (y ''Corn''). Dros amser daethpwyd y ffurfiau ''Wales'' a ''Welsh'' yn enwau'r Saesneg ar wlad a phobl Cymru.<ref name=BLJ/> {{Clirio}} == Hanes == {{prif|Hanes Cymru}} === Cynhanes === {{prif|Cynhanes Cymru}} [[Delwedd:Red Lady of Paviland from feet.jpg|bawd|211x211px|Dyn coch Pen-y-fai]] Mae'r dystiolaeth hynaf o fodolaeth dynol yn dod o [[Ogof Bontnewydd|Ogof Pontnewydd]], Ddinbych, lle darganfuwyd gweddillion [[Neanderthal]] yn dyddio o 230,000 o flynyddoedd yn ôl. Darganfuwyd gerrig bwyell a ddefnyddiwyd gan Neanderthaliaid yn [[Ogof Coygan]] sy'n dyddio o 60,000 i 40,000 o flynyddoedd yn ôl. Ymddangosodd y bodau dynol homo sapien cyntaf tua 60,000 o flynyddoedd yn ôl.<ref>{{Cite web|title=Oesoedd Iâ a Phreswylwyr Ogofâu|url=https://amgueddfa.cymru/erthyglau/1317/Oesoedd-I-a-Phreswylwyr-Ogofu/|website=Museum Wales|access-date=2024-06-01|language=cy}}</ref> Yn Ewrop a Phrydain mae'r homo sapiens cynharaf yn dyddio o tua 40,000 o flynyddoedd yn ôl.<ref>{{Cite journal|title=The earliest evidence for anatomically modern humans in northwestern Europe|url=https://www.nature.com/articles/nature10484|journal=Nature|date=2011-11|issn=1476-4687|pages=521–524|volume=479|issue=7374|doi=10.1038/nature10484|language=en|first=Tom|last=Higham|first2=Tim|last2=Compton|first3=Chris|last3=Stringer|first4=Roger|last4=Jacobi|first5=Beth|last5=Shapiro|first6=Erik|last6=Trinkaus|first7=Barry|last7=Chandler|first8=Flora|last8=Gröning|first9=Chris|last9=Collins}}</ref> Mae enghraifft o ysgerbwd Dynes Goch Paleolithig yn [[Ogof Pen-y-Fai]] yn dyddio o tua 34,000-33,000 o flynyddoedd yn ôl.<ref>{{Cite journal|title=The “Red Lady” ages gracefully: new ultrafiltration AMS determinations from Paviland|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248408001656|journal=Journal of Human Evolution|date=2008-11-01|issn=0047-2484|pages=898–907|volume=55|series=Chronology of the Middle-Upper Paleolithic Transition in Eurasia|issue=5|doi=10.1016/j.jhevol.2008.08.007|first=R. M.|last=Jacobi|first2=T. F. G.|last2=Higham}}</ref> Dyma'r enghraifft cynharaf o gladdu seremonïol yng Ngorllewin Ewrop i gyd ac mae sawl galwad wedi bod i [[Dychwelyd trysorau i Gymru|ddychwelyd y dyn coch i Gymru]] o Loegr.<ref>{{Cite web|url=https://www.itv.com/news/wales/2023-05-19/the-story-of-a-33000-year-old-skeleton-and-the-calls-for-it-to-return-to-wales|title=Red Lady of Paviland: Campaign to return 33,000-year-old human skeleton to Swansea|website=ITV Wales|year=2023}}</ref><ref>{{Cite web|title=Red Lady of Paviland: the story of a 33,000 year-old-skeleton – and the calls for it to return to Wales|url=https://nation.cymru/culture/red-lady-of-paviland-the-story-of-a-33000-year-old-skeleton-and-the-calls-for-it-to-return-to-wales/|website=Nation.Cymru|date=2023-01-22|access-date=2024-06-01|language=en-GB|last=Sarah}}</ref> ==== Ffermwyr (4000 CC) ==== [[Delwedd:Bryn Ceilli Ddu.jpg|bawd|225x225px|[[Bryn Celli Ddu]], [[Ynys Môn]]|chwith]] Ymddangosodd diwylliannau Neolithig gyntaf ym Mhrydain tua 4000 CC. Cyflwynwyd amaethyddiaeth i Brydain gan ffermwyr cyfandirol. Mewn astudiaeth genetig, dangoswyd bod cysylltiadau rhwng pobl Neolithig Prydain a phobl Neolithig Iberia. Mae hyn yn awgrymu bod pobl Neolithig Prydain yn ddisgynyddion i ffermwyr [[Môr Aegeaidd|o Fôr Aegeaia]] a ddaeth i Brydain drwy ddilyn arfordir [[Y Môr Canoldir|Môr y Canoldir]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41559-019-0871-9.epdf?sharing_token=2so7nhjL_HoEqEaBFyVfodRgN0jAjWel9jnR3ZoTv0Pa7OJz_wmtLVgZmBdjsstsAoZ1zeBDZ02ycvpuHqw3QAtsv1mqX7QQAbCHgkVJUoDemvE2HWZr97h4xda11Vupvymrp-jkzAVFyQefoY5RHuuLGkE-jS6BwHjqEWwOPznMU43lry9ICGI_0dAlLeEwCD9Oij3BWSevzMGWrCsAIQ%3D%3D&tracking_referrer=www.bbc.co.uk|title=Ancient genomes indicate population replacement in Early Neolithic Britain|publisher=Nature|year=2019}}</ref> Adeiladwyd bedrodd [[Neolithig]] [[Pentre Ifan]] tua 4000 CC<ref>{{Cite web|title=Cymraeg – Coflein|url=https://coflein.gov.uk/cy/safle/101450/|website=coflein.gov.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> a siambr gladdu yn [[Parc le Breos Cwm|Carnedd Hir Parc Cwm]] tua 3800 CC<ref>{{Cite web|title=Cymraeg – Coflein|url=https://coflein.gov.uk/cy/safle/93072/|website=coflein.gov.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> ac adeiladau pren yn [[Llandygái]] sy'n dyddio o 3760-3620 CC.<ref>{{Cite web|url=https://coflein.gov.uk/media/196/952/pbc_01_01.pdf|title=Recent Excavations at Llandygai, near Bangor, North Wales|pages=3|year=2008}}</ref> Tua 700 mlynedd yn ddiweddarach, adeiladwyd [[Bryn Celli Ddu]] tua 3074-2956 a CC.<ref>{{Cite journal|title=Bryn Celli Ddu Passage Tomb, Anglesey: Alignment, Construction, Date, and Ritual|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bryn-celli-ddu-passage-tomb-anglesey-alignment-construction-date-and-ritual/6A95DFB4ED16F57FFCC6501466424DF1|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|date=2010-01|issn=2050-2729|pages=249–270|volume=76|doi=10.1017/S0079497X00000517|language=en|first=Steve|last=Burrow}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/259432483_Bryn_Celli_Ddu_Passage_Tomb_Anglesey_Alignment_Construction_Date_and_Ritual|title=Bryn Celli Ddu Passage Tomb, Anglesey: Alignment, Construction, Date, and Ritual}}</ref> {{Clirio}} === Y Brythoniaid === {{prif|Y Brythoniaid|Brenin y Brythoniaid}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->[[Delwedd:Map_Gaels_Brythons_Picts.png|de|bawd|209x209px|Prydain ac Iwerddon ar ddechrau hyd at oddeutu 500 OC, cyn sefydlu teyrnasoedd yr [[Eingl-Sacsoniaid]].{{legend|#c14135|[[Brythoniaid]]|outline=#676767}}{{legend|#4970c0|[[Pictiaid]]|outline=#676767}}{{legend|#64855a|[[Gwyddelod]]|outline=#676767}}]]Bu mewnfudiad Celtaidd i dde Prydain tua 1000-875 CC a all fod yn gyfrifol am ledaeniad ieithoedd Celtaidd cynnar yn y cyfnod.<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41586-021-04287-4.epdf?sharing_token=hdLVUJXI1bsCBiB-8_X3fdRgN0jAjWel9jnR3ZoTv0PBEMt6aQZuFBqIW4mI9InPLfo2Iq0k1n38cbV7_p9SB0kUSU_29uCEC0GX5vY9_HvVWSn9FTsp3JJrnGwXpLvdBm5sk3tVSCLrCtUlC-2RpiYiZQ77j2KDPRqbmrUT3oB12qFf__IOoakSUGJY1Z61wDKIH0mB1hDRFmJiY2WXFIbSvYqJptqtxvs9wYQH_FM%3D&tracking_referrer=www.bbc.co.uk|title=Large-scale migration into Britain during the Middle to Late Bronze Age|year=2021|origyear=2020|publisher=Nature}}</ref> Yn 55 a 54 CC, glaniodd [[Iŵl Cesar]] ym Mhrydain a theithiodd yn ne-ddwyrain yr ynys. Nododd bod tebygrwydd rhwng Celtiaid Prydain a Cheltiaid [[Gâl]] ond bod rhai pethau unigryw am y [[Brythoniaid]] gan gynnwys y ffaith eu bod yn peintio'u hunain gyda [[Llysiau lliw|glaslys]] a'u bod yn defnyddio cerbydau mewn rhyfel yn gyson.<ref name=":12">{{Cite book|title=An atlas of Roman Britain|url=http://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone|publisher=Cambridge, Mass., USA : Blackwell|date=1990|isbn=978-0-631-13791-7|others=Internet Archive|first=Barri|last=Jones|pages=42}}</ref> [[Delwedd:CymruLlwythi.PNG|chwith|bawd|176x176px|Map bras o lwythau Cymru, ~48 OC]] Dechreuodd goresgyniad y Rhufeiniaid tua 90 mlynedd yn ddiweddarach yn 43 OC, ac anfonwyd byddin o 40,000 i Brydain yn 48 OC.<ref name=":02" /> Rhoddir ddarlun gwahanol o'r Brythoniaid yn y cyfnod hwn gan yr ymerawdwr [[Claudius]]. Daeth y Rhufeiniaid i adnabod y llwythau Prydain yn ehangach a disgrifir rheolaeth mwy canolog ohonynt gan gynnwys brenhinoedd. Awgrymir yr awdur Barri Jones mai conffederaliaeth o lwythau Celtaidd a fodolodd yng Nghymru rhwng y [[Cornovii|Cornoficiaid]], y [[Demetae|Demetiaid]], yr [[Ordoficiaid]] a'r [[Silwriaid]].<ref name=":12" /> Mae'n bosib yr ysgogwyd Rhufain i oresgyn Cymru er mwyn sicrhau cyfoeth ei chyfoeth mwynol.<ref>{{Cite book|title=An atlas of Roman Britain|url=http://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone|publisher=Cambridge, Mass., USA : Blackwell|date=1990|isbn=978-0-631-13791-7|others=Internet Archive|first=Barri|last=Jones|pages=61, 179}}</ref>[[Delwedd:Caradog (5227657) post.png|bawd|224x224px|Darlun gyfoes o [[Caradog]]]]Ar ôl gwrthwynebu'r Rhufeiniaid fel arweinydd y [[Catuvellauni]], ffodd [[Caradog]] i'r gorllewin lle arweiniodd y Silwriaid a'r Ordoficiad yn erbyn y Rhufeiniaid. Daliwyd Caradog a chymerwyd ef i Rufain yn 51 OC.<ref>{{Cite book|title=The Celts: Bronze Age to New Age|url=https://books.google.com/books?id=VHMABAAAQBAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=Routledge|date=2014-07-10|isbn=978-1-317-87017-3|language=en|first=John|last=Haywood|pages=73-76}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cornelius Tacitus, The Annals, BOOK XII, chapter 33|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Tac.+Ann.+12.33&redirect=true|website=www.perseus.tufts.edu|access-date=2024-06-01}}</ref> Daliwyd [[Ynys Môn]], cadarnle [[Derwydd|Derwyddon]] yr Ordoficiaid yn 61 OC a thorrwyd coed derw y derwyddon. Gadawodd y gatrawd Rhufeinig i ymladd yn erbyn [[Buddug (Boudica)]] ond fe oresgynnwyd yr ynys eto yn 78 OC. Parhaodd y Silwres i ymladd gyda thactegau [[guerilla|''guerilla'']] tan yr un cyfnod, 74-78 OC. Ar ei hanterth tua 70 OC roedd tua 30,00 o filwyr Rhufeinig yng Nghymru, ond roeddent yn cynnwys llwythau [[Nervii]], Vettones a'r [[Astwriaid]].<ref name=":02">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=37-52}}</ref> Ni choncwerwyd Prydain yn drylwyr tan 84 OC.<ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.co.uk/books?id=LAspAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=oldest+church+in+wales&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes|pages=447}}</ref>[[Delwedd:Romans murdering Druids and burning their groves cropped.jpg|bawd|237x237px|Darlun gyfoes o Rufeiniaid yn lladd [[Derwydd|derwyddon]] ar [[Ynys Môn]] |chwith]] Erbyn 120 OC creodd y Silwriaid Senedd Llwythol yn [[Caer-went]] fel canolbwynt "''civitas''", gwladwriaeth dinesig a ddefnyddiodd system ariannol Rhufeinig. Fe ddaeth [[Caerfyrddin]] yn ganolbwynt i'r [[Demetae]] ond fe barhaodd ir Ordoficiad i wrthwynebu'r Rhufeiniaid yn y 3g a'r 4g ac mae eu tiroedd yn wag ar fapiau Rhufeinig, er gwaethaf presenoldeb milwyr.<ref name=":02" /> Sefydlodd y Rhufeiniaid gaer lleng [[Caerllion]] a safle milwrol a ddatblygwyd fel tref Rhufeinig yng [[Caerfyrddin|Nghaerfyrddin]].<ref>{{Cite book|title=An atlas of Roman Britain|url=http://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone|publisher=Cambridge, Mass., USA : Blackwell|date=1990|isbn=978-0-631-13791-7|others=Internet Archive|first=Barri|last=Jones|pages=21}}</ref> Dywed [[Gwyn Alf Williams]] y ganwyd Cymru yn 383 pan gadawodd Macsen Gymru sy'n ymddangos yn y gân [[Yma o Hyd (cân)|Yma o Hyd]]; ond mae'r rhan fwyaf o haneswyr yn anghytuno â hyn. Erbyn 393, dad-filwriwyd Cymru oherwydd roedd angen mwy o filwyr gan y Rhufeiniaid yn [[Gâl]] ac erbyn 410 gadawodd y catrodau Rhufeinig gan adael dim ond tasgfeistri ar ôl i "fflangellu ysgwyddau'r brodorion" yn ôl [[Gildas]]. Erbyn 400 cymysgwyd llawer o Ladin gyda'r [[Brythoneg|Frythoneg]] ac fe gyfunwyd y traddodiadau a diwylliant Celtaidd gyda rhai Rhufeinig.<ref name=":02" /> {{Clirio}} === Newid crefydd === <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->{{Multiple image|align=right|total_width=360|image1=Llanbadrig Church2.JPG|caption1=Eglwys Llanbadrig|image2=Former Gravesite King Arthur (GlastonburyAbbey).jpg|caption2=Bedd gwreiddiol [[Y Brenin Arthur|Arthur]], Ynys Wydrig (Glastonbury)}}[[Derwyddiaeth]] oedd crefydd y Brythoniaid ond tystiodd awduron y cyfnod bod eglwysi Cristnogol ymysg y Celtiaid erbyn 169 OC; fod Brythoniaid wedi dod yn Gristnogion erbyn 208 ac yn 314 OC roedd tri esgob o Frythoniad yng Nghyngor Arles.<ref>{{Cite book|title=Penny Cyclopaedia of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge|url=https://books.google.co.uk/books?id=w8dPAAAAMAAJ&q=pilgrimage+to+st+davids&pg=RA1-PA317&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=C. Knight|date=1837|language=en|pages=2-17}}</ref> Sefydlwyd Eglwys annibynnol Gymreig/Brythonaidd cyn [[Eglwys Rufain]] ac [[Eglwys Loegr]] ac fe barhaodd i fod yn hollol annibynnol yn y cyfnod hwn.<ref>{{Cite web|title=Cambrian quarterly magazine and Celtic repertory {{!}} No. 20 - October 1 - 1833 {{!}} 1833 {{!}} Welsh Journals - The National Library of Wales|url=https://journals.library.wales/view/2070008/2119765/108|website=journals.library.wales|access-date=2024-05-27|language=en|pages=580-581}}</ref> Yn 440 OC dywed i [[Sant Padrig]] sefydlu eglwys yn [[Llanbadrig]] yn Ynys Môn ac yn 470 eglwys lle sefir [[Eglwys Tyddewi]] heddiw.<ref>{{Cite book|title=A guide through North Wales, including Anglesey, Caernarvonshire, Denbighshire, Flintshire ... with a notice of the geology of the country, by A.C. Ramsay|url=https://books.google.com/books?id=M7YHAAAAQAAJ&newbks=0&hl=cy|date=1860|language=en|first=William|last=Cathrall|pages=190}}</ref><ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.co.uk/books?id=LAspAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=oldest+church+in+wales&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes}}</ref> Yn y 6g, adroddodd Taliesin fod y rhyfelwyr Brythonaidd yn rhoi eu dwylo ar y groes ac yn tyngu wrtho.<ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://play.google.com/store/books/details?id=LAspAAAAYAAJ&rdid=book-LAspAAAAYAAJ&rdot=1&pli=1|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes|pages=114}}</ref> Dywed [[Nennius]] i'r [[Brenin Arthur]] hefyd gael ei arwisgo ag arwyddlun frenhinol gan Dyfrig, esgob Llandaf yn [[Caerllion]] yn 517 OC cyn arwain y Brythoniaid i ryfel yn erbyn yr Eingl-Sacsoniaid. Claddwyd ef yn Glastonbury (dan reolaeth y Brythoniaid ar y pryd).<ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.co.uk/books?id=LAspAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=oldest+church+in+wales&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes|pages=62-63}}</ref> Yn ôl [[Rhygyfarch ap Sulien]], gwnaed [[Dewi Sant]] yn Archesgob metropolitan Prydain a'r Brythoniaid yn Synod Brefi ([[Llanddewi Brefi]]).<ref>{{Cite book|title=Life of St. David [microform]|url=http://archive.org/details/MN5136ucmf_5|publisher=London : Society for Promoting Christian Knowledge; New York, Macmillan|date=1923|others=Internet Archive|first=Arthur W. (Arthur Wade)|last=Wade-Evans|pages=24-27, 32}}</ref> Cynigodd yr hanesydd John Davies flwyddyn posib o 570 OC ar gyfer y digwyddiad hwn.<ref>{{Cite book|title=Hanes Cymru (A History of Wales in Welsh)|url=https://books.google.co.uk/books?id=bV6tAAAAQBAJ&pg=PT88&lpg=PT88&dq=570.+Y+synod+hwnnw&source=bl&ots=duULZubIkU&sig=ACfU3U2gXGO85aZR335M4Wo2DoJDPmd8Vg&hl=cy&sa=X&ved=2ahUKEwjtzJz2hr2GAxU3UkEAHUdJABgQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q&f=false|publisher=Penguin UK|date=2014-01-02|isbn=978-0-14-196172-9|language=cy|first=John|last=Davies}}</ref> === Teyrnasoedd cynnar Cymru === {{prif|Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru|}} [[Delwedd:Medieval Wales.JPG|bawd|252x252px|Teyrnasoedd yr oesoedd canol]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Dechreuodd y cyfnod Eingl-Sacsonaidd ym Mhrydain tua'r 5g, ac ar yr un pryd ffurfiwyd teyrnasoedd yng Nghymru megis [[Teyrnas Powys|Powys]], [[Ystrad Tywi]], [[Teyrnas Gwent|Gwent]], [[Teyrnas Dyfed|Dyfed]], [[Teyrnas Gwynedd|Gwynedd]], [[Teyrnas Morgannwg|Morgannwg]], [[Teyrnas Ceredigion|Ceredigion]], a [[Teyrnas Brycheiniog|Brycheiniog]]. Yn y 5g symudodd [[Cunedda]] o [[Moryd Forth|Foryd Forth]] i Wynedd a gyrru setlwyr Gwyddelig o [[Pen Llyn|Ben Llŷn]].<ref name=":2">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=53-66}}</ref> Gellir cysylltu'r teyrnasoedd Cymreig gyda thiroedd y llwythau a barhaodd trwy gydol y cyfnod Rhufeinig; Gwynedd gyda'r Ordoficiaid; Powys gyda'r [[Cornovii|Cornoficiaid]]; Gwent a Glywysing gyda'r Silwriaid; a Dyfed a a Deheubarth gyda'r Demetiaid. Ar ôl i Cunedda fudo i lawr o deyrnas [[Gododdin (teyrnas)|Gododdin]], cysylltwyd ei fab Ceredig gyda'r deyrnas Ceredigion a'i fab Meirion gyda Meirionydd. Dywed mae un o deyrn cynnar Glywysing (a ranodd yn hwyrach i Morgannwg, Gwynlliw a Gwent) oedd [[Emrys Wledig]] ac mai [[Gwrtheyrn]] a sefydlodd [[Gwerthrynion]] (Rhwng Gwy a Hafren).<ref>{{Cite book|title=The Legal History of Wales|last=Watkin|first=Thomas|publisher=Gwasg Prifysgol Cymru|year=2007|pages=32-35}}</ref> Gwahanwyd y Cymry a'r [[Cernywiaid]] ar ol brwydr ger [[Dyrham]] yn 577 OC. Curwyd [[Rheged]] a [[Gododdin (teyrnas)|Manaw Gododdin]] yn yr [[Yr Hen Ogledd]].<ref name=":2" /> Dywed i [[Brwydr Caer|Frwydr Caer]] yn 616 OC dorri'r cysylltiad tir rhwng Brythoniaid yr Hen Ogledd ([[Cumbria]] a gogledd ddwyrain Lloegr) a Chymru.<ref>{{Cite book|title=The North-south Divide: The Origins of Northern Consciousness in England|url=https://books.google.com/books?id=LvbBAAAAIAAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=Manchester University Press|date=1994|isbn=978-0-7190-3804-4|language=en|first=Helen M.|last=Jewell|pages=18}}</ref> Llwyddodd teyrnas [[Ystrad Clud]] i amddiffyn ei hannibyniaeth tan yr 11g hwyr. Yn y cyfnod hwn, roedd y bardd [[Aneirin]] yn byw ym mhrifddinas teyrnas Manaw Gododdin sef [[Caeredin|Din Eidyn (Caeredin)]]. Ysgrifennodd y gerdd enwog, [[y Gododdin]], yn sôn am lwyth y Gododdin yn yr Hen Ogledd yn brwydro'n erbyn yr Eingl-Sacsoniaid yn y 590au;<ref name=":2" /> {{Dyfyniad|Gwyr a aeth Gatraeth oedd fraeth eu llu Glasfeydd eu hancwyn a gwenwyn fu Trichant mewn peiriant yn catau Ac wedi elwch tawelwch fu...}} Fe lwyddodd Powys i amddiffyn ei thiroedd rhag deyrnas Eingl-Sacsonaidd [[Mersia]] ac fe godwyd [[Croes Eliseg]] gan [[Cyngen ap Cadell]] i goffáu ymdrechion [[Elisedd ap Gwylog]] (ei daid), "Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys . . . allan o afael yr Eingl â'i gleddyf ac â thân". Yn yr 8g, fe gododd Aethelbald, brenin Mersia, [[Clawdd Wat|Glawdd Wat]] ac yna cododd ei olynydd Offa, [[Clawdd Offa|Glawdd Offa]] i gadw Brythoniaid Powys allan.<ref name=":2" /> === Ymdrechion i uno Cymru === {{Gweler hefyd|Brenin Cymru|Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru}} [[Delwedd:Wales 844-78 (Rhodri the Great).svg|bawd|216x216px|Teyrnasoedd dan reolaeth [[Rhodri Mawr]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Ar ôl i Dŷ Gwynedd gael ei sefydlu gan Cunedda, daeth [[Rhodri Mawr]] yn frenin arni yn 844 OC a daeth Powys dan ei reolaeth yn yr un flwyddyn ar ôl marwolaeth ei ewythr.<ref name=":5">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=67-82}}</ref> Bu farw [[Cyngen ap Cadell]] yn Rhufain yn 854 a nodir darostyngiad olaf Powys i Wynedd yn 881-6. Ar ôl hyn, roedd un deyrnas dros Ogledd Cymru. Daw'r sôn nesaf am Bowys fel teyrnas annibynnol yn 1102.<ref>{{Cite book|title=The First Prince of Wales?: Bleddyn ap Cynfyn, 1063-75|url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_First_Prince_of_Wales/NeyVDwAAQBAJ?hl=cy&gbpv=0|publisher=University of Wales Press|date=2016-10-20|isbn=978-1-78316-937-5|language=en|first=Sean|last=Davies|pages=2}}</ref> Priododd Rhodri Mawr [[Angharad ferch Meurig]] gan ennill rheolaeth dros teyrnasoedd Ceredigion ac Ystrad Tywi (a unwyd dan yr enw [[Seisyllwg]]). Rhodri oedd y cyntaf i uno rhannau sylweddol o Gymru tan y rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion ar ôl ei farwolaeth.<ref name=":5" /> Yn y flwyddyn 930, galwodd frenin yr [[Eingl-Sacsoniaid|Eingl-Sacsoniad]] Athelstan bron i holl frenhinoedd Cymru i'w lys yn Henffordd a chytunwyd mai'r [[Afon Gwy]] fyddai'r ffin yno. Gorfodwyd termau gwaradwyddus ar y Cymry a phwysleisiwyd statws israddol y frenhiniaeth Gymreig. Dywedir mai hyn ysbrydolodd y gerdd [[Armes Prydein]].<ref name=":7">{{Cite book|title=The First Prince of Wales?: Bleddyn ap Cynfyn, 1063-75|url=https://books.google.com/books?id=NeyVDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=bleddyn+ap+cynfyn+prince&hl=cy|publisher=University of Wales Press|date=2016-10-20|isbn=978-1-78316-937-5|language=en|first=Sean|last=Davies|pages=23-26}}</ref> [[Delwedd:Laws of Hywel Dda (f.1.v) King Hywel cropped.jpg|bawd|184x184px|[[Hywel Dda]]]] Yn y 10g, etifeddodd [[Hywel Dda]] dde Seisyllwg ac yn 942 fe lwyddodd i uno Cymru gyfan heblaw Morgannwg. Roedd Hywel yn gyfrifol am greu [[Cyfraith Hywel|Cyfraith Cymreig Hywel]] a bu'r unig frenin Cymreig i gynhyrchu ei arian ei hun gyda "''Hywel rex''" arnynt.<ref name=":5" /> Yn ôl y traddodiad, cynhaliodd gynulliad tua 945 yn [[Hendy-gwyn]] o chwech dyn o bob cantref yn ei deyrnasoedd er mwyn sefydlu cyfraith newydd. Roedd rhan fwyaf helaeth y cyfraith hwn yn cynnwys arferion Cymreig brodorol ac hefyd ychydig bach o ddylanwad Gwyddelig a Sacsonaidd. Yn y canrifoedd hwyrach, cydnabuwyd y cyfreithiau fel ffactor a unodd y Cymry.<ref>{{Cite book|title=The Legal History of Wales|url=|publisher=University of Wales Press|date=|isbn=978-0-7083-2545-2|language=en|first=Thomas Glyn|last=Watkin|year=2007|pages=44-49}}</ref> Ar ôl ei farwolaeth yn 950, rhannodd y teyrnasoedd unwaith eto.<ref name=":5" /> Erbyn 1039, fe lwyddodd [[Gruffudd ap Llywelyn]] i gymryd Gwynedd a Phowys.<ref name=":5" /> Yn 1053, mewn cyfarfod gyd [[Gruffudd ap Llywelyn]] yn [[Beachley]] ac Edward y Cyffeswr wrth lan Clogwyn Aust ar ochr arall [[Afon Hafren]]. Cydnabyddodd Gruffudd oruwch-arglwyddiaeth Edward y Cyffeswr ond doedd dim termau eraill i'w cwrdd.<ref name=":7" /> Yn 1057 fe yrrodd ymaith deyrn Morgannwg ac wrth wneud, unodd Cymru gyfan am y tro cyntaf tan y lladdwyd ef yn 1063 gan [[Cynan ab Iago]].<ref name=":5" /> Yr un flwyddyn, gorfodwyd hanner brodyr Gruffudd, [[Bleddyn ap Cynfyn]] a [[Rhiwallon ap Cynfyn]] i dalu gwrogaeth mwy costus i Edward.<ref name=":7" /> === Brwydro gyda'r Normaniaid === {{Gweler hefyd|Oes y Tywysogion|}} [[Delwedd:Gruffydd ap Cynan.jpg|bawd|202x202px|Darlun 1900; "''[[Gruffudd ap Cynan]] yng ngharchar Hugh d'Avranches yng Nghaer''"]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Ar ôl i [[Wiliam I, brenin Lloegr|Wiliam Goncwerwr]] ennill coron yr Eingl-Sacsoniaid yn 1066, bu brwydro dros diroedd Cymru am 25 mlynedd ac fe sefydlwyd "[[Pura Wallia]]" dan reolaeth y Cymry a'r [[Y Mers|Mers]] ("''Marchia Wallia''") dan reolaeth yr Normaniaid. Er gwaethaf hyn, erbyn 1100 enillodd y Cymry diroedd helaeth yn ôl oddi tan reolaeth [[Wiliam II, brenin Lloegr|Wiliam II]] gan gynnwys Gwynedd, Ceredigion a rhannau mawr o Bowys.<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=83-88}}</ref> Tan y cyfnod hwn, bu Eglwys Cymru yn annibynnol o'r pab Rhufeinig a'r Eglwys Seisnig ers oes Dewi Sant. Newidiwyd hyn pan benodwyd archesgob Normanaidd a gafodd ei annog gan [[Harri I, brenin Lloegr|Harri I]] i fod yn atebol i archesgob Caergaint.<ref>{{Cite web|title=Cambrian quarterly magazine and Celtic repertory {{!}} No. 20 - October 1 - 1833 {{!}} 1833 {{!}} Welsh Journals - The National Library of Wales|url=https://journals.library.wales/view/2070008/2119765/108|website=journals.library.wales|access-date=2024-05-27|language=en|page=581}}</ref> Yn 1081, unodd [[Rhys ap Tewdwr]] a [[Gruffudd ap Cynan]] i adennill [[Teyrnas Deheubarth]] a Gwynedd rhag y Normaniaid. Llwyddodd ymdrechion Rhys ond daliwyd Gruffudd a'i garcharu. Yn 1093, lladdwyd Rhys ger Aberhonddu ond llwyddodd Gruffudd i ddianc o'i garchar tua'r un cyfnod.<ref name=":16" /> Ar ôl i'r Normaniaid ladd Rhys, brenin Deheubarth, cytunodd groniclwyr Cymreig a Seisnig y daeth cyfnod brenhinoedd yng Nghymru i ben.<ref>{{Cite book|title=When was Wales?: a history of the Welsh|url=http://archive.org/details/whenwaswaleshist0000will|publisher=Penguin|date=1985|others=Internet Archive|first=Gwyn A.|last=Williams|pages=61}}</ref> Yn 1098 bu'n rhaid i Gruffudd ffoi eto i Iwerddon ond dychwelodd yn 1099, pan lladdwyd y Norman pwerus, Hugh de Montgomery gan Lychlynwyr. Erbyn y 1120au, fe lwyddodd Gruffudd i reoli rhan fwyaf o Wynedd.<ref name=":16">{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=11-26}}</ref> Yn y blynyddoedd ar ôl 1125, llwydodd mab Gruffydd ap Cynan, [[Cadwallon ap Gruffudd]] i ehangu tiroedd Gwynedd a etifeddwyd gan ennill arglwyddiaethau [[Rhos]], [[Rhufoniog]] a [[Dyffryn Clwyd (cantref)|Dyffryn Clwyd]] ac erbyn 1136 [[Meirionnydd (cantref)|Meirionnydd]]. Ystyrir 1136 fel trobwynt, lle dinistriwyd byddin Eingl-Normanaidd yng [[Casllwchwr|Nghasllwchwr]]. Yn 1138, unodd wyrion Rhys ap Tewder ([[Anarawd ap Gruffudd]] a [[Cadell ap Gruffudd]]) gyda meibion Gruffydd ap Cynan, ([[Owain Gwynedd]] a [[Cadwaladr ap Gruffudd|Cadwaladr]]) i gwblhau concwest Ceredigion rhag y Normaniaid, heblaw [[Castell Aberteifi]]).<ref>{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=35-43}}</ref> [[Delwedd:Tomen y Rhodwydd (neu 'Gastell y Rhodwydd'), ger Nant y Garth, codwyd gan Owain Gwynedd - Welsh castle built by King Owain Gwynedd of Wales 02.jpg|bawd|186x186px|Tomen y Rhodwydd|[[Castell y Rhodwydd)]] a sefydlwyd gan [[Owain Gwynedd]] yn 1149]] Yn 1141, disgrifiwyd Owain a'i frawd Cadwaladr yn frenhinoedd Gwynedd ac yn 1152, llwyddodd Owain i adennill ffiniau cyn-Normanaidd Gwynedd yn ogystal â rhannau o Bowys a Deheubarth. Yn 1150 rheolodd [[Hywel ab Owain Gwynedd]] Geredigion a Meirionydd ond erbyn 1153 adenillwyd Ceredigion gan deyrnas Deheubarth. Yn 1163, fe wnaeth Malcolm brenin yr Alban, [[Rhys ap Gruffudd]] "tywysog y Cymru deheuol" ac Owain, "(tywysog y Cymry) gogleddol" ac arweinwyr eraill Cymru dalu gwrogaeth i Harri II, brenin Lloegr yng Nghyngor Woodstock.<ref>{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=49-51, 58, 68, 74}}</ref> === Tywysogion Cymru === {{Gweler hefyd|Oes y Tywysogion|Tywysog Cymru}} [[Delwedd:Owain Gwynedd (PB02299).jpg|bawd|202x202px|Darlun 1909; [[Owain Gwynedd]]|chwith]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Disgrifiodd Owain Gwynedd ei hun fel "''Owinus'', ''rex Wallie''" ("Owain, brenin Cymru") yn ei lythr cyntaf o dri at frenin Ffrainc; yr ymdrech cyntaf gan arweinydd Cymreig i sefydlu perthynas diplomataidd gyda brenin ar gyfandir Ewrop. Yn 1163, dim ond 4 mis ar ol cyfarfod ''Woodstock'', dechreuodd ddisgrifio'i hun fel "Tywysog y Cymry". Mewn ymateb, ysgrifennodd Thomas Beckett mewn llythyr at y Pab Alecsander III, "''the Welsh and Owain who calls himself prince''" ac fod "''the lord king was very moved and offended''". Roedd hyn yn arwyddocaol i Owain ac y byddai ef a'r brenin Harri yn gwybod yn iawn fod "''princeps''" yn cyfeirio at lywodraethwr sofran gwlad yng nghyfraith Rhufain.<ref>{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=84-86}}</ref> Yn 1165 enillodd yr arweinwyr Cymreig [[Brwydr Crogen|frwydr yn erbyn y Saeson ym Mynyddoedd y Berwyn]] dan arweiniad Owain. Yn y cyfnod hwn, enillodd Owain [[Tegeingl|Degeingl]] ac enillodd Rhys [[Teyrnas Ceredigion|Geredigion]], [[Emlyn (cantref)|Emlyn]] a [[Cantref Bychan|Chantref Bychan]]. Yn 1172 cydnabuwyd Rhys fel 'Ustus ''(Justice)'' De Cymru' a chynhaliodd [[Eisteddfod Aberteifi 1176|Eisteddfod Castell Aberteifi yn 1176]].<ref>{{Cite book|title=A history of Wales|url=http://archive.org/details/historyofwales0000davi_g1b0|publisher=London ; New York : Penguin Books|date=1994|isbn=978-0-14-014581-6|others=Internet Archive|first=John|last=Davies|pages=125-127}}</ref>[[Delwedd:Awyrlun o Gastell y Bere yn Hydref 2024 - Aerial image of Welsh castle Castell y Bere near Tywyn, Gwynedd, Wales 50.png|bawd|207x207px|[[Castell y Bere]], a godwyd gan [[Llywelyn Fawr]]]] Yn 1201 fe ddaeth [[Llywelyn ap Iorwerth]] i'r amlwg gan ennill rheolaeth dros Wynedd a gwneud ei hun yn "Dywysog Gogledd Cymru gyfan", yn hwyrach defnyddiodd y teitl "Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri". Ar ôl dioddef o strôc yn 1237, trosglwyddodd ei bwerau i'w fab [[Dafydd ap Llywelyn]] a chasglodd arweinwyr eraill y wlad yn [[Abaty Ystrad Fflur]] ynghyd i dalu gwrogaeth iddo fel Tywysog Cymru.<ref name=":9">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=109-120}}</ref> [[Delwedd:Dolbadarn Castle Cadw.jpg|bawd|187x187px|[[Castell Dolbadarn]] a godwyd gan [[Llywelyn ap Gruffudd|Llywelyn ein Llyw Olaf]]|chwith]] Erbyn 1258 bu [[Llywelyn ap Gruffudd]] yn rheoli bron y cyfan o "Gymru Gymreig" (Pura Wallia) a dechreuodd ddefnyddio teitl [[Tywysog Cymru]]. Cynhaliodd Llywelyn gynulliad o fân-benaethiaid Cymru yn gynnar y flwyddyn honno, lle addawyd gwrogaeth a ffyddlondeb iddo. Wedi iddo ymestyn ei reolaeth i lawr i'r Bannau Brycheiniog yn 1262, sefydlodd [[Cytundeb Trefaldwyn]] yn 1267 lle cytunodd Harri III, brenin Lloegr i gydnabod Llywelyn fel Tywysog Cymru. Ym 1277, gorfododd ymosodiad [[Edward I, brenin Lloegr|Edward I]] i Llywelyn dderbyn [[Cytundeb Aberconwy]], gan olygu y byddai'n colli llawer o'r tir a enillwyd yn flaenorol, ond yn cadw teitl Tywysog Cymru.<ref name=":92">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=109-120}}</ref><ref>{{Cite book|title=A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest|url=http://archive.org/details/historyofwalesfr02lloyuoft|publisher=London Longmans, Green|date=1912|others=Robarts - University of Toronto|first=John Edward|last=Lloyd|pages=723-724}}</ref> {{Clirio}} === Diwedd annibyniaeth Cymru === {{Gweler hefyd|Rhyfeloedd dros annibyniaeth Cymru|}} [[Delwedd:Monument to Prince Llywelyn - geograph.org.uk - 3560526.jpg|bawd|242x242px|Cofeb [[Llywelyn ap Gruffudd|Llywelyn]] yng [[Cilmeri|Nghilmeri]] lle lladdwyd]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Yn 1282, fe wnaeth trethi newydd a cham-drin swyddogion lleol y goron arwain at wrthryfel Cymreig. Cynigwyd iarllaeth Seisnig i Llywelyn ond ymatebodd Llywelyn fod pobl Eryri yn;{{Dyfyniad|anfodlon gwneud gwrogaeth i ddieithryn y mae ei iaith, ei arferion a'i ddeddfau yn gwbl anghyfarwydd iddynt. Os pe bai hynny'n digwydd gallent gael eu caethiwo am byth a chael eu trin yn greulon.}} [[Delwedd:Thomas_Jones_The_Bard_1774.jpg|bawd|242x242px|Y Bardd (1774), gan Thomas Jones, yn seiliedig ar [[Cyflafan y beirdd|Gyflafan y beirdd]]]] Ar ôl teithio i'r de, gwahanwyd Llywelyn oddi wrth ei filwyr a lladdwyd ef ger Llanfair-ym-Muallt; dyma oedd diwedd [[Annibyniaeth i Gymru|annibyniaeth Cymru]]. Anfonwyd ei ben i Lundain, a'i roi ar bicell ar giât Tŵr Llundain a'i goroni gyda eiddew, symbol o fod tu hwnt i'r gyfraith. Safodd y pen ar y giât am o leiaf pymtheg mlynedd. Daliwyd ei frawd Dafydd chwe mis wedi hynny, ac ef oedd y person nodedig cyntaf i gael ei grogi, diberfeddu a chwarteru. Cymerwyd meibion Dafydd i gastell Seisnig lle cysgodd un ohonynt mewn cawell am gyfnod. Cymerwyd [[y Dywysoges Gwenllian]] i fynachlog Seisnig am ei bywyd cyfan heb allu siarad Cymraeg. Cyhoeddodd [[Statud Rhuddlan]] 1284 fod Pura Wallia yn ''"annexed an united to the crown of the said kingdom as part of the said body"''. Adeiladodd Edward res o gestyll mawr i gadw'r Cymry dan reolaeth — gan gynnwys cestyll [[Castell Rhuddlan|Rhuddlan]], [[Castell Conwy|Conwy]], [[Castell Caernarfon|Caernarfon]], [[Castell Biwmares|Biwmares]], a [[Castell Harlech|Harlech]]. Cymerwyd [[Tlysau Coron Cymru]] a chreiriau sanctaidd i gysegr [[Edward y Cyffeswr|Edward Gyffeswr]] yn [[Abaty Westminster]]. Enwyd fab brenin Lloegr yn "dywysog Cymru" yn 1301 yng Nghaernarfon a pherchnogwyd holl diroedd y teuluoedd a rhyfelodd yn erbyn y goron Seisnig. Yn ôl un bardd, "Ac yna taflwyd Cymru oll i'r llawr".<ref>{{Cite book|title=Wales: England's Colony|url=https://books.google.com/books?id=cHDpDwAAQBAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=Parthian Books|date=2019-08-25|isbn=978-1-912681-56-3|language=en|first=Martin|last=Johnes|pages=37-40}}</ref> === Yr Oesoedd Canol Diweddar === {{Gweler hefyd|Rheolaeth y Saeson o Gymru|Rhyfeloedd dros annibyniaeth Cymru|Yr Oesoedd Canol Diweddar yng Nghymru}} [[Delwedd:Cofeb memorial to Madoc Madog ap Llywelyn Eglwys Gresford Church Cymru Wales 14.jpg|bawd|223x223px|Cofeb [[Madog ap Llywelyn]], [[Eglwys yr Holl Saint, Gresffordd|Eglwys yr Holl Saint]] ger Wrecsam]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Bu gwrthryfel [[Madog ap Llywelyn]] yn 1294 ac yn 1295. Yr un flwyddyn pasiwyd y cyntaf o'r [[Deddfau Penyd yn erbyn Cymru 1402|Deddfau Penyd yn erbyn Cymru]]. Yn 1316, bu gwrthryfel [[Llywelyn Bren]]. Bu dau gyfnod newyn yn hanner cyntaf y ganrif ac yna daeth tair afiechyd i'r byd gorllewinol yn 1347-51 gan gynnwys 'Y Farwolaeth Fawr' lle bu farw chwarter o boblogaeth Cymru yn 1349-50. Yn 1300, poblogaeth Cymru oedd tua 300,000, ond erbyn diwedd y ganrif roedd tua 200,000.<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=124-129}}</ref> [[Delwedd:All or nothing - Owain Glyndwr statue, Corwen - geograph.org.uk - 1862001.jpg|bawd|222x222px|Cerflun [[Owain Glyn Dŵr]], Corwen]] Cyhoeddwyd [[Owain Glyn Dŵr]] yn dywysog Cymru ar [[Diwrnod Owain Glyn Dŵr|16 Medi 1400]] yn [[Glyndyfrdwy]] gyda 300 o gefnogwyr. Cefnogwyd Glyndŵr gan [[Rhys ap Tudur Fychan]], [[Gwilym ap Tudur]], [[Rhys Ddu]], [[Rhys Gethin]], [[Gwilym Gwyn ap Rhys Llwyd]] ac yn 1401, Henry Dunn a roddodd gyngor ar frwydro. Enillodd Gwilym ap Tudur Conwy yn 1401 ac enillodd Glyndŵr [[Brwydr Hyddgen|Frwydr Hyddgen]]. Lladdwyd un o gefnogwyr Glyndŵr, [[Llywelyn ap Gruffudd Fychan]] gan y brenin yn 1401 a dechreuwyd [[Deddfau Penyd yn erbyn Cymru 1402|Deddfau Penyd yn erbyn Cymru yn 1402.]] Cynhaliwyd Seneddau ym Machynlleth yn 1404 ac yn Harlech yn 1405. Ysgrifennwyd [[Llythyr Pennal|Lythyr Pennal]] yn 1406 gan gynnwys ei weledigaeth dros adfer Eglwys annibynnol Cymru a'i chanolbwynt yn [[Eglwys Gadeiriol Tyddewi]] yn ogystal a chreu prifysgolion yn Ne a Gogledd Cymru. Yn 1408 collwyd cestyll Aberystwyth a Harlech a llosgwyd ei gartref [[Sycharth]] a bu brwydrau ola'r gwrthryfel yn 1412. Bu farw ei fab [[Gruffudd ab Owain Glyndŵr|Gruffudd]] yn 1411 yn nhŵr Llundain ac hefyd yn hwyrach ei wraig [[Margaret Hanmer]] a'i ferched [[Alys ferch Owain Glyndŵr|Alys]] a [[Catrin ferch Owain Glyn Dŵr|Catrin]].<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=137-144}}</ref> Roedd Llythyr Pennal a [[Sêl Cymru|Sêl Fawr Owain]] yn symbolau o hyder y cyfnod. Fe wrthododd [[Maredudd ab Owain Glyn Dŵr]] bardwn swyddogol tan 1421.<ref>{{Cite book|title=Dyddiau olaf Owain Glyndŵr|url=https://books.google.co.uk/books?id=djI_jgEACAAJ&newbks=0&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2015|isbn=978-1-78461-156-9|language=cy|first=Gruffydd Aled|last=Williams|pages=13-14, 20}}</ref> === Cyfnod modern cynnar === {{Gweler hefyd|Cyfnod modern cynnar Cymru}} [[Delwedd:Y daith drwy Gymru i Fosworth March through Wales to Bosworth using Wales relief location map 3.svg|bawd|Taith [[Harri Tudur]] trwy Gymru, 1485|252x252px]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Yn 1473, ffurfiwyd cyngor ar gyfer y dywysogaeth yn [[Llwydlo]], wedi geni ac arwisgiad Edward yn 1471.<ref>{{Cite book|title=A history of Wales|url=http://archive.org/details/historyofwales0000davi_g1b0|publisher=London ; New York : Penguin Books|date=1994|isbn=978-0-14-014581-6|others=Internet Archive|first=John|last=Davies|pages=217}}</ref> Wedi hyn bu [[Rhyfeloedd y Rhosynnau]] lle rhanwyd cefnogaeth y Cymry. Bu [[Harri Tudur]] yn byw'n alltud yn Llydaw a defnyddiodd draddodiad barddol proffwydol Cymreig ([[Mab Darogan]]) a'i daid oedd [[Owain Tudur|Owain ap Maredudd (Owain Tudur]]) a oedd yn gefnder i Owain Glyndŵr. Enillodd gefnogaeth yng Nghymru ar ôl dweud, "ein tywysogaeth ni o Gymru a'r bobl o'r un peth i'w rhyddid blaenorol, gan eu traddodi o'r fath gaethwasanaethau truenus ag y buont yn druenus ers tro byd". Glaniodd ym Mae'r Felin ym Mhenrhyn [[Dale]] ym Mhenfro, enillodd [[Brwydr Maes Bosworth]] gan chwifio [[Y Ddraig Goch|'Draig Goch]] [[Cadwaladr]]". Gwelwyd buddugoliaeth 1485 fel un Cymreig gan Gymry.<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=148-152}}</ref> Ar ôl i Harri VIII wneud ei hun yn bennaeth Eglwys Lloegr yn 1534, gwelwyd Cymru fel problem bosibl a oedd yn cynnwys dynion uchelgeisiol a oedd yn anhapus a'i hanfantais ethnig ac yn rhwystredig gyda chymhlethdodau cyfreithiol. Bu Cymru hefyd yn dir glanio i Harri Tudur ac yn agos at Iwerddon Gatholig. Prif weinyddwr coron Lloegr, Thomas Cromwell, a anogodd y [[Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542|Deddfau yn 1536 a 1542-43]] i wneud Cymru yn rhan o Loegr. Diddymwyd [[y Mers]] ac ehangwyd [[Tywysogaeth Cymru]] dros Gymru cyfan. Dilewyd y [[Cyfraith Hywel|Gyfraith Gymreig]]. Disgrifiwyd Cymru fel "Tywysogaeth, Gwlad neu Diriogaeth" a ffurfiwyd ffin â Lloegr. Caniatawyd i Gymry ddal swyddi cyhoeddus ond gyda â'r gofyniad i allu siarad Saesneg a gwnaed Saesneg yn iaith y llysoedd.<ref>{{Cite book|title=Wales: England's Colony|url=https://books.google.co.uk/books?id=cHDpDwAAQBAJ&newbks=0&hl=cy&redir_esc=y|publisher=Parthian Books|date=2019-08-25|isbn=978-1-912681-56-3|language=en|first=Martin|last=Johnes|pages=65-69}}</ref> === Crefydd, rhyfel cartref a gwella addysg === {{Gweler hefyd|Y Chwyldro Diwydiannol yng Nghymru}}[[Delwedd:BpWilliamMorgan.jpg|bawd|163x163px|Yr esgob [[William Morgan (esgob)|William Morgan]] gyda'i feibl]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Newidiodd y crefydd swyddogol o Gatholigiaeth i Brotestaniaeth yn 1533, yn ôl i Gatholigiaeth yn 1553-1558 ac yna'n ôl i Brotestaniaeth gyda Elisabeth I.<ref name=":10" /> Yn 1546, argraffwyd y llyfr cyntaf yn yr iaith Gymraeg, [[Yn y lhyvyr hwnn]] ac ystyrir hyn yn drobwynt a sicrhau lle'r Gymraeg yn y diwygiad protestanaidd ac yn nhechnoleg newydd.<ref>{{Cite book|title=O Hedyn i Ddalen: Dathlu'r Cyngor Llyfrau yn 60|url=https://books.google.co.uk/books?id=pMGuEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|publisher=Cyngor Llyfrau Cymru|date=2021-11-06|isbn=978-1-914981-03-6|language=cy|first=Helgard|last=Krause|first2=M. Wynn|last2=Thomas|first3=Lisa|last3=Sheppard|first4=Eirian|last4=James|first5=Bethan|last5=Hughes|pages=18}}</ref> Cyfieithodd [[William Morgan (esgob)|William Morgan]] y Beibl i'r Gymraeg yn 1588 ar ôl lobïo gan Brotestaniaid o Ogledd Cymru i San Steffan orchymyn cyfieithiad o'r Beibl i'r Gymraeg er mwyn sicrhau diwygiad y Cymry. Daeth rhannau o Gymru megis [[Dinbych-y-pysgod]] yn fwy cyfoethog erbyn diwedd ei theyrnasiad ond roedd Cymru'n parhau i fod yn wlad tlawd annatblygedig heb ddosbarth canol cryf.<ref name=":10">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=157-167}}</ref> Yn ystod [[Rhyfel Cartref Lloegr]], bu rhan fwyaf o uchelwyr Cymreig yn Cefnogi'r Stiwartiaid oherwydd fod James I yn ddisgynnydd i Harri Tudur a welwyd fel brenin Cymreig. Bu brwydrau ffyrnig yng Nghymru gan gynnwys [[Brwydr Sain Ffagan|Brwydr Sain Ffagan yn 1648]].<ref name=":10" /> [[Delwedd:Portrait of Parch. William Williams, Pant-y-Celyn (4674719) (cropped).jpg|chwith|bawd|161x161px|[[William Williams, Pantycelyn]]]] Daeth y [[Y Diwygiad Methodistaidd|Diwygiad Methodistaidd]] i'r amlwg fel mudiad annibynnol yng Nghymru a arweiniwyd gan [[Howel Harris]] a [[Daniel Rowland]] yn yr 18g. Daeth [[William Williams, Pantycelyn]] i'r amlwg yn yr un cyfnod, yn enwedig fel awdur 800 o emynau.<ref name=":11">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=175-189}}</ref><ref name=":11"/> Yn yr un cyfnod chwaraeodd [[Griffith Jones, Llanddowror]] rôl pwysig yn y system addysg Gymreig a sefydlodd system o ysgolion i ddysgu pobl Cymru i ddarllen a system ysgolion teithio yn 1737 i helpu pobl cefn gwlad i ddarllen y Beibl. Bu hyd yn oed Catherine fawr Rwsia yn awyddus i ddefnyddio'r system ar ôl clywed amdani. Yn yr un cyfnod, bu mudiad Celtaidd a sefydlwyd [[Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion]] yn Llundain yn 1751.<ref name=":11" /> [[Delwedd:Welsh Not on display.jpg|bawd|184x184px|[[Welsh Not]] yn amgueddfa Cymru Sain Ffagan. Defnyddiwyd yn Ysgol Pontgarreg, Llangrannog, 1852]] Bu ymdrech eang i ormesu'r Gymraeg a welwyd gyda'r [[Welsh Not]]. Mewn ymateb i bryder dyn busnes Cymreig ac aelod San Steffan am anfantais y Cymry o beidio â allu siarad Saesneg bu adroddiad y Llyfrau Gleision, lle disgrifiwyd y Gymraeg fel iaith gydag "''evil effects''" a'r Cymry fel pobl anfoesol tu hwnt a bu teimladau o gywilydd ymysg y Cymry. Er gwaethaf hyn, bu cyfres o ymatebion chwyrn gan gynnwys yr enwog [[Brad y Llyfrau Gleision]] gan [[Robert Jones Derfel]].<ref name=":11" /> === Sefydliadau cenedlaethol a mewnfudo === {{Gweler hefyd|Hanes modern Cymru}} [[Delwedd:Evan James and James James Statue, Ynysangharad Park - geograph.org.uk - 421723.jpg|bawd|204x204px|Cofeb i awduron [[Hen Wlad fy Nhadau]], [[Evan James]] a [[James James]], Pontypridd]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Bu hefyd geni cenedlaetholdeb amddiffynnol yng Nghymru a ffurfiwyd sefydliadau cenedlaethol megis [[Cymdeithas Hynafiaethau Cymru]] yn 1846 a [[Undeb yr Annibynwyr Cymraeg]] a [[Undeb Bedyddwyr Cymru]]. Daeth [[Hen Wlad fy Nhadau]] i'r amlwg.<ref name=":11" /> Ar ddiwedd y 19g ffurfiwyd nifer o sefydliadau cenedlaethol eraill gan gynnwys [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru]] yn 1861<ref>{{Cite web|title=BBC Wales - Eisteddfod - Guide - A brief history of the Eisteddfod|url=https://www.bbc.co.uk/wales/eisteddfod2008/sites/guide/history/pages/history_eisteddfod.shtml|access-date=2022-02-04|website=www.bbc.co.uk}}</ref>,[[Cymdeithas Bêl-droed Cymru]] yn 1876<ref>{{Cite web|title=FAW / Who are FAW?|url=http://www.faw.cymru/en/about-faw/who-are-faw/|access-date=2022-02-04|website=www.faw.cymru|language=en}}</ref>, [[Undeb Rygbi Cymru]] yn 1881<ref>{{Cite web|title=140 Years of the Welsh Rugby Union|url=https://www.wru.wales/article/140-years-of-the-welsh-rugby-union/|access-date=2022-02-04|website=Welsh Rugby Union {{!}} Wales & Regions|language=en-GB|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204004030/https://www.wru.wales/article/140-years-of-the-welsh-rugby-union/|url-status=dead}}</ref> a [[Prifysgol Cymru|Phrifysgol Cymru]] yn 1893.<ref>{{Cite web|title=History of the University of Wales - University of Wales|url=https://www.wales.ac.uk/en/AboutUs/Developments/History.aspx|access-date=2022-02-04|website=www.wales.ac.uk|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204004031/https://www.wales.ac.uk/en/AboutUs/Developments/History.aspx|url-status=dead}}</ref> Deddf [[Deddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru) 1881|Cau ar y Sul (Cymru) 1881]] oedd y ddeddfwriaeth gyntaf i gydnabod statws Cymru ar wahân i Lloegr ers y Deddfau 1536-43 ac erbyn 1889 bu Deddf Addysg Ganolraddol Cymru 1889 a ganiataodd ffurfio ysgolion uwchradd wladol.<ref>{{Cite book|title=Modern Wales: A Concise History|url=https://books.google.com/books?id=n_vUx1TtH5AC&newbks=0&hl=en|publisher=Cambridge University Press|date=1994-10-28|isbn=978-0-521-46945-6|language=en|first=Gareth Elwyn|last=Jones}}</ref><ref name=":11" /> Yn Ebrill 1887 sefydlodd [[Thomas Edward Ellis|Tom Ellis]] fudiad [[Cymru Fydd]] yn Llundain gyda phrif amcan o sefydlu corff deddfu cenedlaethol dros Gymru (ymreolaeth, ond ni awgrymwyd annibyniaeth) ac hefyd er mwyn sicrhau aelodau seneddol a fyddai'n cynrychioli Cymru'n drwyadl. Sefydlwyd hefyd Cyngor Cenedlaethol Cymru i gynrychioli'r blaid Rhyddfrydol yr un flwyddyn. Lansiwyd cylchgrawn o'r un enw yn 1888 o Ddolgellau; yn agos i le bu Tom Ellis yn byw.<ref>{{Cite book|title=Thomas Edward Ellis, 1859-1899|url=http://archive.org/details/thomasedwardelli0000jone|publisher=[Cardiff?] : University of Wales Press|date=1986|isbn=978-0-7083-0927-8|language=WELENG|others=Internet Archive|first=Wyn|last=Jones|pages=32}}</ref> Yn 1851-1911 mudodd 388,000 allan o ardaloedd gwledig Cymru ac fe wnaeth 366,000 fudo i ardaloedd glo y de. Tan yr 1890au, Cymry cefn gwlad oedd y rhan fwyaf helaeth a aeth i'r ardaloedd glo. Yng nghyfrifiad 1890 recordiwyd fod 100,000 o Gymry yn byw yn Unol Daleithiau America gyda'r rhan fwyaf ohonynt yn nhalaith Efrog Newydd ac ardaloedd dur Ohio. Yng nghyfrifiad 1891 roedd dros 228,000 o Gymry yn byw yn Lloegr gan gynnwys y dinasoedd mawr.<ref>{{Cite book|title=Rebirth of a nation : Wales, 1880-1980|url=http://archive.org/details/rebirthofnationw0000morg|publisher=New York : Oxford University Press|date=1981|isbn=978-0-19-821736-7|others=Internet Archive|first=Kenneth O.|last=Morgan|pages=6-7}}</ref> Ar ddechrau'r 20g gwelwyd hefyd greu nifer o sefydliadau cenedlaethol Cymreig gan gynnwys [[Llyfrgell Genedlaethol Cymru]] yn 1911<ref>{{Cite web|title=History of the Building {{!}} The National Library of Wales|url=https://www.library.wales/librarybuilding/historyofthebuilding|access-date=2022-02-04|website=www.library.wales}}</ref>, y [[Y Gwarchodlu Cymreig|Gwarchodlu Cymreig]] yn 1915<ref>{{Cite web|title=Welsh Guards|url=https://www.army.mod.uk/who-we-are/corps-regiments-and-units/infantry/welsh-guards/|access-date=2022-02-04|website=www.army.mod.uk|language=en-GB}}</ref> a [[GIG Cymru|Bwrdd Iechyd Cymru]] yn 1919.<ref>{{Cite book|url=https://discovery.nationalarchives.gov.uk/details/r/C923|title=Records of the Welsh Board of Health|date=1919–1969|others=Welsh Board of Health|language=English}}</ref> Yn 1914, pasiwyd Ddeddf Eglwysi Cymru a arweiniodd at ddatgysylltu'r [[Yr Eglwys yng Nghymru|Eglwys yng Nghymru]] yn 1920.<ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5/4-5/91|title=Welsh Church Act 1914}}</ref> Yn 1925 sefydlwyd Plaid Genedlaethol Cymru a'i hailenwyd yn [[Plaid Cymru|Blaid Cymru]] yn 1945. Egwyddorion y blaid a ddiffiniwyd yn 1970 oedd; hunanlywodraeth i Gymru; diogelu diwylliant, traddodiadau, iaith a sefyllfa economaidd Cymru; a sicrhau aelodaeth i wladwriaeth Gymreig hunanlywodraethol yn y Cenhedloedd Unedig.<ref>{{Cite journal|title=The Spread of the Plaid Cymru: The Spatial Impress|url=https://www.jstor.org/stable/447358|journal=The Western Political Quarterly|date=1981|issn=0043-4078|pages=310–328|volume=34|issue=2|doi=10.2307/447358|first=James M.|last=Lutz}}</ref> === Datganoli === {{Prif|Datganoli Cymru}} [[Delwedd:A Plaid Cymru rally in Machynlleth in 1949 where the "Parliament for Wales in 5 years" campaign was started (14050400654).jpg|bawd|228x228px|Rali Senedd i Gymru mewn 5 mlynedd, Machynlleth, 1949]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Ar 1 Hydref 1949, bu rali ym Machynlleth er mwyn hybu [[Ymgyrch Senedd i Gymru]], cyn ei lansio'n swyddogol ar 1 Gorffennaf 1950 mewn rali arall yn Llandrindod. Arweiniodd hyn at gyflwyno deiseb 240,652 o enwau i Dŷ’r Cyffredin yn 1956. Helpodd yr ymgyrch sefydlu Swyddfa Gymreig ac Ysgrifennydd Gwladol i Gymru. Methodd y [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1979|refferendwm 1979]] ond cafwyd [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|Cynulliad Cenedlaethol yn 1997]].<ref>{{Cite web|title=Watch Rali Senedd i Gymru, Machynlleth 1949 online - BFI Player|url=https://player.bfi.org.uk/free/film/watch-rali-senedd-i-gymru-machynlleth-1949-1949-online|website=player.bfi.org.uk|access-date=2024-05-25|language=en}}</ref> Pasiwyd [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998]] a ffurfio Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999. Trosglwyddodd y ddeddf bwerau o [[Ysgrifennydd Gwladol Cymru]] i'r Cynulliad ([[Senedd Cymru]] bellach).<ref>{{Cite book|title=The Legal History of Wales|last=Watkin|first=Thomas Glyn|publisher=University of Wales Press|year=2007|isbn=0-7083-2064-3|location=Cardiff|pages=197}}</ref> Agorwyd adeilad newydd y Senedd ar Ddydd Gŵyl Dewi yn 2006. Yn yr un flwyddyn pasiwyd ddeddf yn gwahaniaethu Llywodraeth Cymru oddi wrth y Cynulliad. Caniataodd y ddeddf i aelodau cynulliad i greu deddfwriaeth sylfaenol am y tro cyntaf.<ref name=":0">{{Cite web|title=Hanes datganoli yng Nghymru|url=https://senedd.cymru/sut-rydym-yn-gweithio/hanes-datganoli-yng-nghymru/|website=senedd.cymru|access-date=2023-08-31|language=cy-GB}}</ref> Yn 2011, pleidleisiodd etholwyr Cymru mewn refferendwm o blaid pwerau deddfu llawn i'r Cynulliad yn y meysydd y mae’n gyfrifol amdanynt. Pasiwyd [[Deddf Casglu a Rheoli Trethi (Cymru) 2016]] a oedd yn cynnwys trethu a benthyca a ddatganolwyd gan [[Deddf Cymru 2014|Ddeddf Cymru 2014.]] Gwnaeth [[Deddf Cymru 2017]] Gynulliad Cenedlaethol Cymru'n rhan barhaol o gyfansoddiad y Deyrnas Unedig. Ar ôl pasio [[Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020]] newidiwyd enw'r Cynulliad Cenedlaethol i Senedd Cymru.<ref name=":0" /> [[Delwedd:Rhun-ap-iorwerth.jpg|bawd|115x115px|[[Rhun ap Iorwerth]], arweinydd [[Plaid Cymru]]]] Ers 1922, [[Llafur Cymru|Llafur]] buodd y blaid fwyaf llwyddiannus yng Nghymri tan yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026]], enillodd [[Plaid Cymru]] nifer fwyaf o seddiSenedd Cymru, gan roi terfyn ar dros gan mlynedd o oruwchafiaeth y blaid Lafur.<ref>{{Cite web|title=“Gallu i addasu” sydd wrth wraidd llwyddiant hirhoedlog Llafur yng Nghymru|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/2170941-gallu-addasu-sydd-wrth-wraidd-llwyddiant|website=Golwg360|date=2025-02-27|access-date=2026-05-10|language=cy}}</ref><ref>{{Cite web|title=Plaid Cymru am geisio ffurfio llywodraeth leiafrifol meddai Rhun ap Iorwerth|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/plaid-cymru-geisio-ffurfio-llywodraeth-leiafrifol-meddai-rhun-ap-iorwerth|website=newyddion.s4c.cymru|date=2026-05-09|access-date=2026-05-10|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Gwleidyddiaeth == {{prif|Gwleidyddiaeth Cymru|Llywodraeth Cymru|Llywodraeth leol yng Nghymru}} [[Delwedd:Eluned Morgan Press Conference 110122 06.jpg|bawd|[[Prif Weinidog Cymru]], [[Eluned Morgan (gwleidydd)|Eluned Morgan]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> Mae Cymru'n wlad sy'n rhan o'r [[Y Deyrnas Unedig|Deyrnas Unedig]].<ref>{{Cite web|title=A Beginners Guide to UK Geography (2021) v1.0|url=https://geoportal.statistics.gov.uk/documents/a-beginners-guide-to-uk-geography-2021-v1-0-1/explore|website=geoportal.statistics.gov.uk|access-date=2023-08-31|language=en-us}}</ref> Brenhiniaeth seneddol yw'r Deyrnas Unedig, a ddisgrifir yn un ddemocrataidd.<ref>{{Cite journal|title=Democratic Parliamentary Monarchies|url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/542440|journal=Journal of Democracy|date=2014|issn=1086-3214|pages=35–51|volume=25|issue=2|doi=10.1353/jod.2014.0032|first=Alfred|last=Stepan|first2=Juan J.|last2=Linz|first3=Juli F.|last3=Minoves}}</ref> Llywodraethir Cymru gan system Model Cadw Pwerau, lle restrir holl faterion dan reolaeth [[Senedd y Deyrnas Unedig]], gyda'r gweddill o dan reolaeth [[Senedd Cymru]].<ref>{{Cite web|title=Pwerau|url=https://senedd.cymru/sut-rydym-yn-gweithio/ein-rol/pwerau/|website=senedd.cymru|access-date=2023-08-31|language=cy-GB}}</ref> Mae Cymru yn ethol 40 aelod i Senedd y Deyrnas Unedig.<ref>{{Cite web|title=Canlyniadau yr Etholiad Cyffredinol 2019 - BBC Cymru Fyw|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/etholiad/2019/canlyniadau|website=www.bbc.co.uk|access-date=2023-08-31|language=cy}}</ref> Mae Swyddfa [[Ysgrifennydd Gwladol Cymru]] yn cefnogi Ysgrifennydd Cymru ac Is-Ysgrifenyddion Gwladol Seneddol gan gynrychioli Llywodraeth y Deyrnas Unedig yng Nghymru ac yn cynrychioli Cymru yn Llywodraeth y Deyrnas Unedig.<ref>{{Cite web|title=Amdanom ni|url=https://www.gov.uk/government/organisations/office-of-the-secretary-of-state-for-wales/about.cy|website=GOV.UK|access-date=2023-08-31|language=en}}</ref> Rheolir [[llywodraeth leol yng Nghymru]] gan 22 o awdurdodau unedol.<ref>{{Cite web|title=Llywodraeth Cymru {{!}} Awdurdodau Unedol|url=http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?skip=1&lang=cy|website=web.archive.org|date=2014-06-01|access-date=2023-08-31|archive-date=2014-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601021134/http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?skip=1&lang=cy|url-status=bot: unknown}}</ref> {{Clirio}} === Senedd Cymru === {{prif|Senedd Cymru}}[[Delwedd:Senedd.JPG|bawd|239x239px|[[Senedd Cymru]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae Senedd Cymru yn gorff etholedig sy'n cynrychioli Cymru a’i phobl ac yn deddfu ar gyfer Cymru ac yn dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif.<ref>{{Cite web|title=Senedd Cymru {{!}} Welsh Parliament|url=https://senedd.cymru/|website=senedd.cymru|access-date=2023-08-31|language=cy-GB}}</ref> Cafodd y Senedd ei sefydlu yn 1997 ar ôl [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|refferendwm datganoli i Gymru]]. Cynulliad Cenedlaethol Cymru oedd yr enw gwreiddiol, cyn mabwysiadu'r enw Senedd Cymru yn 200. Mae gan y Senedd 60 o aelodau, ond mae cynlluniau i gynyddu hyn i 96. Ar hyn o bryd mae 30 aelod [[Llafur Cymru]], 16 aelod [[Ceidwadwyr Cymreig]], 12 aelod [[Plaid Cymru]], 1 o’r [[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru]] ac 1 annibynnol. Bydd [[etholiad nesaf Senedd Cymru]] ar Fai 7, 2026.<ref>{{Cite web|title=Beth yw rôl y Senedd?|url=https://golwg.360.cymru/cipolwg/beth-senedd|website=Golwg360|date=2023-07-21|access-date=2023-08-31|language=cy}}</ref> === Heddlu a Lluoedd Arfog === {{Prif|Heddluoedd Cymru|Lluoedd Arfog yng Nghymru}} [[Delwedd:Cardiff Police.jpg|bawd|Ceir Heddlu, Caerdydd]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae gan Gymru bedwar heddlu, [[Heddlu Gogledd Cymru]], [[Heddlu Dyfed-Powys]], [[Heddlu De Cymru]] a [[Heddlu Gwent]]. Mae prif heddwas Dyfed-Powys wedi galw am un llu "Heddlu Cymru" erbyn 2030.<ref>{{Cite web|title=One 'Heddlu Cymru' by 2030 the way forward says police chief|url=https://nation.cymru/news/one-heddlu-cymru-by-2030-the-way-forward-says-police-chief/|website=Nation.Cymru|date=29 Mawrth 2022|access-date=20 Chwefror 2023|language=en-GB}}</ref> Yn y lluoedd arfog yng Nghymru, y Fyddin sydd â’r presenoldeb fwyaf gyda dros 1,400 o bersonél. Yn 2019 roedd 3,230 o bersonél milwrol a sifil wedi’u lleoli yng Nghymru. Roedd hefyd dros 60 o sefydliadau a chanolfannau'r [[Y Weinyddiaeth Amddiffyn (DU)|Weinyddiaeth Amddiffyn]], gan gynnwys canolfannau wrth gefn a chyfleusterau hyfforddi.<ref name="Zubova32">{{Cite web|last=Zubova|first=Xenia|title=How Welsh is the British Army?|url=https://www.forces.net/heritage/history/how-welsh-british-army|access-date=26 Ebrill 2022|website=Forces Network|language=en}}</ref><ref name=":43">{{Cite web|title=Wales’s contribution to the UK armed forces|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cdp-2020-0033/}}</ref> {{Clirio}} == Daearyddiaeth == {{prif|Daearyddiaeth Cymru}}{{Gweler hefyd|Rhestr mynyddoedd Cymru|Rhestr afonydd Cymru|Rhestr ynysoedd Cymru|Rhestr llynnoedd Cymru|Cronfeydd Cymru}}[[Delwedd:Wales_from_space.jpg|bawd|224x224px|Cymru o'r gofod]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Yn y [[Yr Oesoedd Canol Diweddar yng Nghymru|canol oesoedd diweddar]], [[Cantrefi a chymydau Cymru|cantrefi a chymydau]] oedd yn ffinio ardaloedd Cymru, a nodwyd gan [[Gruffudd Hiraethog]] yn y 16g.<ref>{{Cite web|title=RCAHMW {{!}} Mapio Ffiniau Hanesyddol Cymru: Cymydau a Chantrefi|url=https://cbhc.gov.uk/mapio-ffiniau-hanesyddol-cymru-cymydau-a-chantrefi/|website=cbhc.gov.uk|access-date=2024-05-27}}</ref> Yn 1996 crëwyd 22 [[Prif ardal Cymru|prif ardal]] i gymryd lle'r hen siroedd: mae'r prif ardaloedd newydd hyn yn gweithredu fel [[Awdurdodau unedol Cymru|awdurdodau unedol]].<ref>{{Cite web|title=Cyrff llywodraeth leol yng Nghymru {{!}} Cyfraith Cymru|url=https://cyfraith.llyw.cymru/cyrff-llywodraeth-leol-yng-nghymru|website=cyfraith.llyw.cymru|access-date=2024-05-27}}</ref> Mae gan Gymru [[Dinasoedd Cymru|saith dinas]], sef [[Bangor]], [[Caerdydd]] (prifddinas Cymru), [[Casnewydd]], [[Llanelwy]], [[Tyddewi]], [[Abertawe]] a [[Wrecsam]].<ref>{{Cite web|title=Dinasoedd Cymru|url=https://www.wales.com/cy/am-gymru/chwe-dinas-cymru|website=Wales|date=2019-07-10|access-date=2024-05-27|language=cy}}</ref> Mae tri [[Parciau cenedlaethol Cymru|Pharc Cenedlaethol yng Nghymru]]: [[Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog]], [[Parc Cenedlaethol Eryri]] a [[Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro|Pharc Cenedlaethol Arfordir Penfro]].<ref>{{Cite web|title=Parciau Cenedlaethol|url=https://www.croeso.cymru/cy/pethau-iw-gwneud/natur-thirweddau/parciau-cenedlaethol|website=Croeso Cymru|access-date=2024-05-27|language=cy}}</ref> Gan gan Gymru bedwar safle sydd â statws [[Treftadaeth Byd]] [[UNESCO]]; Cestyll [[Castell Biwmares|Biwmares]], [[Castell Harlech|Harlech]], [[Castell Caernarfon|Caernarfon]], a [[Castell Conwy|Chonwy]] ers [[1986]]; ardal ddiwydiannol [[Blaenafon]] ers [[2000]]; Traphont Ddŵr a Chamlas Pontcysyllte ers 2009; a'r diweddaraf yw Tirwedd Llechi Gogledd-Orllewin Cymru.<ref>{{Cite web|title=Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO yng Nghymru|url=https://www.wales.com/cy/ymweld/unesco-world-heritage-wales|website=Wales|date=2023-02-16|access-date=2024-05-27|language=cy}}</ref> ===Moroedd Cymru=== {{Prif|Moroedd Cymru|Rhestr moroedd, baeau a phentiroedd Cymru}} [[Delwedd:Marine-map welsh.png|bawd|265x265px|Map o foroedd Cymru]]Mae arfordir Cymru'n 2,120 km o hyd ac mae arwynebedd moroedd tiriogaethol Cymru tua 32,000 km sgwâr. <ref>{{Cite web|url=https://www.llyw.cymru/sites/default/files/publications/2019-11/cynllun-morol-cenedlaethol-cymru-dogfen-mawr.pdf|title=Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru|publication-date=Tachwedd 2019|publisher=Llywodraeth Cymru|pages=159}}</ref> Mae Moroedd Cymru'n cynnwys y môr o gwmpas [[arfordir Cymru]]; fe reolir hyd at 24 milltir (uchafswm) o'r dyfroedd hyn yn bennaf gan Lywodraeth Cymru. Ystyrir Moroedd Cymru yn asedau gwerthfawr, yn rhan annatod o hanes Cymru a'i mytholeg, ei heconomi a'i ffordd o fyw. Ceir ynddynt nifer fawr o rywogaethau, cynefinoedd ac ecosystemau gwahanol iawn ac maent yn ffynhonnell incwm sylweddol, tyrbinau gwynt er enghraifft. Mae'r moroedd hyn, a adnabyddir weithiau fel 'moroedd tiriogaethol' tua'r un faint, o ran arwynebedd, a moroedd tiriogaethol yr Almaen.<ref>[https://ymchwil.senedd.cymru/erthyglau-ymchwil/cynllun-morol-i-gymru/ ymchwil.senedd.cymru;] adalwyd 6 Hydref 2024.</ref> Caniataodd Ddeddf y Môr (2009) i Weinidogion Cymru fod yn gyfrifol am gynllun Morol ar gyfer dyfroedd glannau Cymru (0-12 môr-filltir) a dŵr mawr Cymru (o 12 môr-filltir hyd at y ffin forol ag Iwerddon).<ref>{{Cite web|url=https://ymchwil.senedd.cymru/erthyglau-ymchwil/rheoli-moroedd-cymru-cynllun-morol-cenedlaethol-cymru/|title=Rheoli Moroedd Cymru: Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru|publication-date=11/12/2014}}</ref> Creodd y ddeddf Parth Cymru, sef moroedd Cymru hyd at y ffin forol ag Iwerddon.<ref>{{Cite web|url=https://senedd.cymru/media/fk1ox5ah/qg11-0012-cy.pdf|title=Deddf y Môr|year=2014}}</ref> {{Clirio}} == Bioamrywiaeth == {{Prif|Fflora Cymru|Ffawna Cymru|Rhestr adar Cymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> === Adar tirol === [[Delwedd:Red Kite - Gigrin Farm, Rhayader - geograph.org.uk - 2973349.jpg|bawd|[[Barcud coch|Barcud Coch]], [[Rhaeadr]]|204x204px]] Mae 60% o Gymru yn uwch na’r gyfuchlin 150m, mae’r wlad yn cynnal amrywiaeth o adar cynefin yr ucheldir, gan gynnwys y gigfran a mwyalchen y mynydd.<ref name=":14">{{cite web|url=http://www.ecologymatters.co.uk/pdf/Wales_Ring_Ouzel_paper.pdf|title=Wales Ring Ouzel Survey 2006|publisher=Ecology Matters Ltd.|last=Green|first=Mick|year=2007|access-date=6 Medi 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311210912/http://www.ecologymatters.co.uk/pdf/Wales_Ring_Ouzel_paper.pdf|archive-date=11 Mawrth 2012}}</ref><ref name=":15">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/north_east/4644626.stm|title=Black ravens return to the roost|publisher=BBC|date=24 Ionawr 2006|access-date=6 Medi 2010}}</ref> Mae adar ysglyfaethus yn cynnwys y [[cudyll bach]], [[boda tinwyn]] a'r [[barcud coch]], symbol cenedlaethol o fywyd gwyllt Cymru. At ei gilydd, mae mwy na 200 o wahanol rywogaethau o adar wedi’u gweld yng ngwarchodfa’r RSPB yng Nghonwy, gan gynnwys ymwelwyr tymhorol.<ref>{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/news/details.asp?view=print&id=tcm:9-176206|title=Red kite voted Wales' Favourite Bird|publisher=[[Royal Society for the Protection of Birds]]|date=11 Hydref 2007|access-date=6 Medi 2010|archive-date=23 Awst 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100823014457/http://www.rspb.org.uk/news/details.asp?view=print&id=tcm:9-176206|url-status=dead}}</ref> === Adar morol === [[Delwedd:Puffin (Fratercula arctica).jpg|bawd|166x166px|[[Pâl]], [[Ynys Sgomer]]]]Oherwydd ei harfordir hir, mae Cymru yn gartref i amrywiaeth o adar môr. Mae'r arfordiroedd a'r ynysoedd cyfagos yn gartref i nythfeydd o [[huganod]], [[Aderyn drycin Manaw|adar drycin Manaw]], [[Pâl|palod]], [[Gwylan goesddu|gwylanod coesddu]], mulfilod a [[Llurs|llursod]].<ref name=":14" /><ref name=":15" /> Ar warchodfa RSPB Clogwyni [[Ynys Lawd]] ar [[Ynys Môn]] mae amrywiath o adar morol yn byw gan gynnwys palod, [[Gwylog|gwylogod]], llursod, gwylanod coesddu, [[Aderyn drycin y graig|adar drycin y graig]], yn ogystal a [[Cigfran|chigfrain]], [[Brân goesgoch|brain coesgoch]] a [[Hebog tramor|hebogiaid tramor]].<ref name=":03">{{Cite web|title=Mannau gwych i weld bywyd gwyllt|url=https://www.visitwales.com/cy/pethau-iw-gwneud/natur-thirweddau/bywyd-gwyllt-fflora-ffawna/bywyd-gwyllt-iw-weld-yng-nghymru|website=Croeso Cymru|access-date=2024-06-02|language=cy}}</ref> Mae [[Pâl|pâliaid]] hefyd yn nythu ar ynysoedd o amgylch Cymru gan gynnwys [[Ynys Sgomer]] ger arfordir Penfro.<ref name=":03" /> Hefyd ar Ynys Sgomer yn ogystal a [[Ynys Sgogwm]] mae Aderyn drycin Manaw ac amcagyfrifir fod tua 350,000 o barau yn ythu yno ac maent hefyd i'w gweld ar [[Ynys Enlli]].<ref name=":03" /> === Mamaliaid === Bu farw mamaliaid mwy, gan gynnwys eirth brown, bleiddiaid a chathod gwyllt, allan yn ystod cyfnod y Normaniaid. Heddiw, mae mamaliaid yn cynnwys chwistlod, llygod pengrwn, moch daear, dyfrgwn, carlymod, gwencïod, draenogod a phymtheg rhywogaeth o ystlumod. Mae dwy rywogaeth o gnofilod bach, y llygoden wddf felen a'r pathew, o bwys Cymreig arbennig i'w cael ar y ffin nad oedd yn cael ei tharfu yn hanesyddol.<ref>{{Cite book|title=The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales|url=https://books.google.com/books?id=-ZEUAQAAIAAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=University of Wales Press|date=2008|isbn=978-0-7083-1953-6|language=en|first=Academi|last=Gymreig|pages=533}}</ref> Nid yw'r bele, sy'n cael ei weld yn achlysurol, wedi'i gofnodi'n swyddogol ers y 1950au. Bu bron i'r ffwlbart gael ei yrru i ddifodiant ym Mhrydain, ond fe barhaodd yng Nghymru ac mae bellach yn lledu'n gyflym. Mae geifr gwyllt i'w cael yn Eryri.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2006/nov/13/conservationandendangeredspecies.uknews|title=Goats have roamed Snowdonia for 10,000 years; now they face secret cull|first=John|last=Vidal|work=guardian.co.uk|date=13 Tachwedd 2006|access-date=14 Awst 2011|location=London}}</ref> Ym mis Mawrth 2021, rhoddodd Cyfoeth Naturiol Cymru drwydded i ryddhau hyd at chwe afanc yn Nyffryn Dyfi, sef y rhyddhad swyddogol cyntaf o afancod yng Nghymru.<ref>{{cite news|publisher=BBC News|date=30 Mawrth 2021|last=Grug|first=Mari|title=Licensed beavers released in Wales for the first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-56565050|access-date=31 Mawrth 2021}}</ref> === Planhigion === Mae gan Gymru nifer o rywogaethau planhigion nad ydynt i’w cael yn unman arall yn ngwledydd Prydain, gan gynnwys y [[cor-rosyn rhuddfannog]] (''Tuberaria guttata'') ar Ynys Môn a [[Llysiau'r-bystwn melyn|Llysiau'r bystwn melyn]] (''Draba aizoides'') ym Mhenrhyn Gŵyr.<ref>{{Cite book|title=Atlas of the British Flora|editor1-last=Perring|editor1-first=E.H.|editor2-last=Walters|editor2-first=S.M.|year=1990|publisher=BSBI|location=Melksham, Great Britain|page=43}}</ref> == Economi == {{prif|Economi Cymru}} Yr arian a ddefnyddir yng Nghymru yw'r Bunt, a gynrychiolir gan y symbol £. Banc Lloegr yw'r banc canolog, sy'n gyfrifol am gyhoeddi arian cyfred, ac mae'n cadw cyfrifoldeb am bolisi ariannol a dyma fanc canolog y Deyrnas Unedig. Mae’r Bathdy Brenhinol, sy’n dosbarthu’r darnau arian a ddosberthir ar draws y Deyrnas Unedig gyfan, wedi’i leoli ar un safle yn Llantrisant, Rhondda Cynon Taf ers 1980, ar ôl trosglwyddo’n raddol weithrediadau o’u safle Tower Hill, Llundain o 1968.<ref name="royal mint1">{{cite web|date=24 Medi 2008|title=Llantrisant|url=http://www.royalmint.gov.uk/Corporate/AboutUs/History/Llantrisant.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014154808/http://www.royalmint.gov.uk/Corporate/AboutUs/History/Llantrisant.aspx|archive-date=14 Hydref 2007|access-date=4 Hydref 2008|work=Royal Mint website|publisher=Royal Mint}}</ref> Mae [[cynnyrch mewnwladol crynswth]] Cymru wedi cynyddu o £37.1 biliwn yn 1998 i £79.3 biliwn yn 2019, £75.7 biliwn yn 2020 ac yna £79.7 biliwn yn 2021.<ref>{{Cite web|title=Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2020 {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/cynnyrch-domestig-gros-rhanbarthol-gwerth-ychwanegol-gros-1998-i-2020|website=www.llyw.cymru|date=2022-05-31|access-date=2023-08-26|language=cy}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Regional gross domestic product: all ITL regions - Swyddfa Ystadegau Gwladol|url=https://cy.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/datasets/regionalgrossdomesticproductallnutslevelregions?_gl=1*1vk5sap*_ga*MTY1NjQ0MDIwMC4xNjkzMDA0MTE3*_ga_W804VY6YKS*MTY5MzA1ODc3NC4yLjAuMTY5MzA1ODc3NC42MC4wLjA.|website=cy.ons.gov.uk|access-date=2023-08-26}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2021 {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/cynnyrch-domestig-gros-rhanbarthol-gwerth-ychwanegol-gros-1998-i-2021|website=www.llyw.cymru|date=2023-04-26|access-date=2023-08-31|language=cy}}</ref>[[Delwedd:Admiral House, Cardiff - geograph.org.uk - 2351704.jpg|bawd|'Tŷ Admiral', Caerdydd; cyflogwr preifat mwyaf y wlad, gyda 7,000 o weithwyr<ref>{{Cite web|title=The 10 biggest private sector employers in Wales|url=http://www.walesonline.co.uk/business/business-news/top-10-biggest-private-sector-12424893|website=Wales Online|date=2017-01-09|access-date=2023-10-22|language=en|first=Chris|last=Kelsey}}</ref>|192x192px]]Mae cwmnïau a busnesau Cymreig wedi cael eu disgrifio fel "asgwrn cefn economi Cymru".<ref>{{dyf gwe|url=http://www.cynulliadcymru.org/bus-home/bus-chamber/bus-chamber-third-assembly-votes.htm?act=dis&id=71717&ds=1/2008|dyfyniad="busnesau bach a chanolig eu maint yw asgwrn cefn economi Cymru"|dyddiadcyrchiad=10 Chwefror|blwyddyncyrchiad=2008|teitl=Busnes – Pleidleisiau a Thrafodion|cyhoeddwr=[[Cynulliad Cenedlaethol Cymru]]|dyddiad=[[23 Ionawr]], [[2008]]}}</ref><ref>{{dyf gwe|url=http://wales.gov.uk/news/archivepress/enterprisepress/einpress2002/749535/?lang=cy|dyfyniad=Cwmnïau bach yw asgwrn cefn economi Cymru ac maent yn gwneud cyfraniad enfawr i’n cyfoeth a’n llwyddiant.|dyddiadcyrchiad=10 Chwefror|blwyddyncyrchiad=2008|teitl=Grantiau Llywodraeth y Cynulliad yn creu 122 o swyddi newydd yng Ngogledd Cymru|cyhoeddwr=[[Llywodraeth Cynulliad Cymru]]|dyddiad=[[6 Mai]], [[2002]]}}</ref> Mae 99% o'r busnesau yng Nghymru yn Fusnesau Bach a Chanolig, sy'n cyflogi llai na 250 o bobl, a'r mwyafrif ohonynt yn ficro-sefydliadau, hynny yw maent yn cyflogi llai na 10 o weithwyr. Er y nifer fawr o fusnesau bach a chanolig, y prif gyflogwr yng Nghymru yw'r [[sector cyhoeddus]].<ref>{{dyf gwe|url=http://www.gowales.co.uk/cy/graduate/workingInWales/keyIndustryProfiles/index.html|dyddiadcyrchiad=24 Mai|blwyddyncyrchiad=2008|teitl=Proffiliau Diwydiannau Allweddol: Trosolwg Cymru|cyhoeddwr=GO Wales}}</ref> Yn dilyn [[Brexit]], cyhoeddodd llywodraeth y Deyrnas Unedig ym mis Ebrill 2022 y byddai Cronfa Ffyniant Gyffredin y Deyrnas Unedig (UKSPF) yn disodli [[Cronfa Strwythurol yr Undeb Ewropeaidd |cronfeydd strwythurol yr Undeb Ewropeaidd]]. Mae Llywodraeth Cymru wedi beirniadu’r cyfanswm o £632 miliwn dros 2020 i 2023 a ddyrannwyd i Gymru, gan nodi bod Cymru’n cael ei thanariannu o £1.1 biliwn gan lywodraeth y Deyrnas Unedig.<ref>{{Cite web|title=Datganiad Ysgrifenedig: Colli cyllid i Gymru o ganlyniad i drefniadau Llywodraeth y DU ar gyfer cyllid i ddisodli cyllid UE (4 Mai 2022) {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/datganiad-ysgrifenedig-colli-cyllid-i-gymru-o-ganlyniad-i-drefniadau-llywodraeth-y-du-ar-gyfer|website=www.llyw.cymru|date=2022-05-04|access-date=2023-08-26|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Trafnidiaeth == {{Prif|Trafnidiaeth Cymru}}[[Delwedd:Cardiff central.jpg|bawd|205x205px|[[Gorsaf reilffordd Caerdydd Canolog|Gorsaf Caerdydd Canolog]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae gan wibffordd yr A55 rôl debyg ar hyd arfordir Gogledd Cymru, gan gysylltu Caergybi a Bangor â Wrecsam a Sir y Fflint. Mae hefyd yn cysylltu â gogledd-orllewin Lloegr, Caer yn bennaf.<ref>{{cite web|title=One of the most important roads in Wales|url=https://www.roads.org.uk/motorway/a55|publisher=Roads.org.uk|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref> Y prif gyswllt rhwng gogledd a de Cymru yw'r A470, sy'n rhedeg o Gaerdydd i Landudno.<ref>{{cite web|first=Cathy|last=Owen|title=The A470 is Britain's favourite road|url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/a470-britains-favourite-road-yes-7228725|publisher=Wales Online|date=6 Mehefin 2014}}</ref>[[Delwedd:A470-Wales.svg|bawd|Map y ffordd A470|154x154px]] Llywodraeth Cymru sy’n rheoli’r rhannau hynny o rwydwaith rheilffyrdd Prydain yng Nghymru, drwy gwmni gweithredu trenau Trafnidiaeth Cymru. <ref>{{cite web|title=Transport for Wales – Design of Wales and Borders Rail Service Including Metro|url=https://gov.wales/sites/default/files/consultations/2018-01/170228-tw-consultation-document-en.pdf|publisher=Welsh Government|date=28 Chwefror 2017|access-date=16 Gorffennaf 2020}}</ref> Mae gan ranbarth Caerdydd ei rwydwaith rheilffyrdd trefol ei hun. Mae toriadau Beeching yn y 1960au yn golygu bod y rhan fwyaf o'r rhwydwaith sy'n weddill wedi'i anelu at deithio o'r dwyrain i'r gorllewin gan gysylltu â phorthladdoedd Môr Iwerddon ar gyfer llongau fferi i Iwerddon.<ref>{{cite web|title=Ferry connections|url=https://tfwrail.wales/ferry-connections|publisher=Transport for Wales|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref> Mae gwasanaethau rhwng gogledd a de Cymru yn gweithredu drwy ddinasoedd Lloegr Caer a Henffordd a threfi Amwythig, Croesoswallt a Threfyclo ar hyd Lein y Gororau. Mae trenau yng Nghymru yn cael eu pweru gan ddisel yn bennaf ond mae cangen Prif Linell De Cymru o Brif Linell Great Western a ddefnyddir gan wasanaethau o Paddington Llundain i Gaerdydd yn cael ei thrydaneiddio, er bod y rhaglen wedi profi oedi sylweddol a gorwario costau.<ref>{{cite web|url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/final-bill-electrifying-great-western-17948591|first=Sion|last=Barry|title=Final bill for electrifying the Great Western Mainline from South Wales to London £2bn over original budget|publisher=Business Live|date=19 Mawrth 2020|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.walesonline.co.uk/cardiffonline/cardiff-news/2011/01/25/business-leaders-back-electric-railway-demand-91466-28047043/|title=Business leaders back electric railway demand|publisher=WalesOnline.co.uk.|date=25 Ionawr 2011|access-date=7 Mehefin 2012}}</ref><ref name="GvtGWMLElecAnnouncement2">{{cite web|url=http://www.dft.gov.uk/pgr/rail/pi/rail-electrification.pdf|publisher=Department for Transport|title=Britain's Transport Infrastructure, Rail Electrification|access-date=7 Mehefin 2012|year=2009|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100408232230/http://www.dft.gov.uk/pgr/rail/pi/rail-electrification.pdf|archive-date=8 Ebrill 2010}}</ref> Maes Awyr Caerdydd yw maes awyr rhyngwladol Cymru. Yn darparu cysylltiadau â chyrchfannau Ewropeaidd, Affrica a Gogledd America, mae tua 12 milltir (19 km) i'r de-orllewin o ganol dinas Caerdydd, ym Mro Morgannwg. Roedd hediadau o fewn Cymru yn arfer rhedeg rhwng Ynys Môn (y Fali) a Chaerdydd, ac fe’u gweithredwyd ers 2017 gan ''Eastern Airways''.<ref>{{cite news|last1=Harding|first1=Nick|title=Eastern Airways take over Cardiff to Anglesey route|url=https://ukaviation.news/eastern-airways-take-cardiff-anglesey-route/|work=UK Aviation News|access-date=16 Gorffennaf 2020|date=11 Mawrth 2017}}</ref> Nid yw’r hediadau hynny ar gael mwyach, o 2022 ymlaen. Mae hediadau mewnol eraill yn gweithredu i ogledd Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Mae gan Gymru bedwar porthladd fferi masnachol. <ref>{{cite web|title=Cardiff Airport-Destinations|url=https://www.cardiff-airport.com/destinations/|publisher=Cardiff Airport – maes awyr caerdydd|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref> Mae gwasanaethau fferi rheolaidd i Iwerddon yn gweithredu o Gaergybi, Doc Penfro ac Abergwaun. Cafodd y gwasanaeth o Abertawe i Gorc ei ganslo yn 2006, ei adfer ym mis Mawrth 2010, a’i dynnu’n ôl eto yn 2012.<ref>{{cite news|title=Revived Swansea-Cork ferry service sets sail|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/8561187.stm|access-date=19 Mehefin 2010|date=10 Mawrth 2010|publisher=BBC|work=[[BBC News]] website}}</ref><ref>{{cite news|title=Swansea-Cork ferry: Fastnet Line to close service with loss of 78 jobs|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-south-west-wales-16854680|access-date=15 Ebrill 2012|date=2 Chwefror 2012|publisher=BBC|work=[[BBC News]] website}}</ref> {{Clirio}} == Addysg == {{Prif|Addysg yng Nghymru}} [[Delwedd:Cwod Prifysgol Bangor, Bangor Uchaf - The quadrangle in the main college building, University of Bangor, Wales 70.jpg|bawd|[[Prifysgol Bangor]]|163x163px]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae prifysgolion Cymru yn cynnwys [[Prifysgol Aberystwyth]] a sefydlwyd yn 1872, sef prifysgol hynaf Cymru; [[Prifysgol Bangor]] sydd wedi'i hadnabod fel prifysgol yng Nghymru â'r gradd creadigol orau; [[Prifysgol Metropolitan Caerdydd]] sydd yn ffocysu ar gyrsiau ymarferol ac enillodd wobr ariannol am ragoriaeth dysgu yn 2017: [[Prifysgol Caerdydd]], sef prifysgol gorau Cymru yn ôl un canllaw yn 2020; [[Prifysgol Abertawe]], prifysgol y flwyddyn yn 2019; [[Prifysgol De Cymru]] a sefydlwyd yn 2013 a enillodd prifysgol seibr (cyfrifiadurol) y flwyddyn 2019: [[Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant]], y prifysgol orau yng Nghymru am y gymuned ddysgu yn 2018; [[Prifysgol Glyndŵr|Prifysgol Glyndŵr Wrecsam]] a ddaeth yn ail ar draws y Deyrnas Unedig am foddhad myfyrwyr.<ref>{{Cite web|title=Prifysgolion Cymru|url=https://www.wales.com/cy/bywyd/astudio/prifysgolion-cymru|website=Wales|date=11 Gorffennaf 2019|access-date=20 Chwefror 2023|language=cy}}</ref><ref>{{Cite web|title=University League Tables 2023|url=https://www.thecompleteuniversityguide.co.uk/league-tables/rankings|website=www.thecompleteuniversityguide.co.uk|access-date=20 Chwefror 2023|language=en}}</ref> {{Clirio}} == Iechyd == {{Prif|Iechyd Cymru}} [[Delwedd:University Hospital of Wales, Heath Park - Cardiff - geograph.org.uk - 1736088.jpg|bawd|161x161px|[[Ysbyty Athrofaol Cymru]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae [[GIG Cymru]] yn darparu gwasanaeth iechyd gwladol i tua 3 miliwn o bobl sy'n byw yng Nghymru. Ariennir y gwasanaeth yn gyhoeddus, a Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am strategaeth gofal iechyd Cymru drwy saith Fwrdd Iechyd Lleol Cymru, y tair Ymddiriedolaeth a'r ddau Awdurdod Iechyd Arbennig. Egwyddor y Gwasanaeth Iechyd yw y dylai pawb gael mynediad at wasanaeth iechyd yn rhad ac am ddim.<ref>{{Cite web|title=Amdanon Ni|url=https://www.gig.cymru/amdanon-ni/|website=GIG Cymru|access-date=19 Chwefror 2023|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Demograffeg == {{prif|Demograffeg Cymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> === Poblogaeth === Yn ôl [[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2021|Cyfrifiad 2021]] yr oedd 3,107,500 o bobl yn byw yng Nghymru, sy'n rhoi dwysedd o 149.6/km².<ref>{{Cite news|title=Cyfrifiad 2021: Poblogaeth Cymru yr uchaf erioed|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/61965787|work=BBC Cymru Fyw|date=28 Mehefin 2022|access-date=22 Gorffennaf 2022|language=cy}}</ref> === Iaith === {{Prif|Cymraeg|Ieithoedd Cymru}} Yn ôl cyfrifiad 2021, mae 17.8% o boblogaeth Cymru yn gallu siarad Cymraeg, sef 538,000 o bobl. Yn 2011 roedd 19% o Gymry yn siarad Cymraeg.<ref>{{Cite web|title=Gostyngiad yn nifer y siaradwyr Cymraeg i 17.8% yn ôl y Cyfrifiad|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/11372|website=newyddion.s4c.cymru|access-date=20 Chwefror 2023|language=cy}}</ref> == Diwylliant == {{prif|Diwylliant Cymru}} === Cerddoriaeth === {{prif|Cerddoriaeth Cymru}} [[Delwedd:Gruff Rhys Summersonic 2008-2 crop&lighten.jpg|bawd|183x183px|[[Gruff Rhys]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> Mae gan Gymru'r llys enw ‘Gwlad y Gân’, a thraddodiad canu lle mae'r genedl wedi eu magu wrth ganu yn yr ysgol ysgol, mewn partïon ac yn y capel. Mae'r Cymry yn cystadlu yn [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru]], sef yr ŵyl lenyddol gystadleuol a cherddoriaeth fwyaf Ewrop. Mae canu a chanu côr yn rhan o hunaniaeth a thraddodiad Cymru fel y dwedir yn nofel Richard Llewellyn ''How Green Was My Valley'' (1941), "Mae fy mhobl yn canu fel mae llygaid yn gweld".<ref>{{Cite web|title=Cymru: Gwlad y Gân|url=https://wno.org.uk/cy/news/wales-the-land-of-song|website=WNO|date=24 Chwefror 2023|access-date=24 Chwefror 2023|language=cy|first=Supercool|last=Ltd}}</ref> === Llenyddiaeth === {{prif|Llenyddiaeth Gymraeg|Llenyddiaeth Saesneg Cymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae'r [[Y Gododdin|''Gododdin'']] yn enw ar gasgliad o dros gant o bennillion yn Gymraeg o ail hanner y 6g a oedd wedi datblygu o'r iaith [[Brythoneg]].<ref>{{Cite web|title=Repository - Hwb|url=https://hwb.gov.wales/repository/resource/b36b1673-5253-437e-8865-4c2eb9ef0d71|website=hwb.gov.wales|access-date=24 Chwefror 2023|language=en}}</ref> === Chwaraeon === {{prif|Chwaraeon yng Nghymru}} [[Delwedd:Monument to Gareth Bale.001 - Cardiff Castle.jpg|bawd|178x178px|Monolith o fathodyn [[Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru|pêl-droed Cymru]] a [[Gareth Bale]] yng [[Castell Caerdydd|Nghastell Caerdydd]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Er bod caeau pêl droed wedi bod yn hanner gwag ar adegau, mae pêl-droed wedi dod yn fwy poblogaidd yng Nghymru wrth i [[Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru|dîm pêl-droed Cymru]] brofi llwyddiant. Adnabyddir y cefnogwyr heddiw fel y Wal Goch. Mae'r rhan fwyaf o gemau rhyngwladol y tîm dynion bellach o flaen torfeydd llawn a bu record o 15,000 yn gwylio'r tîm merched fis Hydref 2022 mewn gêm rhagbrofol Cwpan y Byd. Mae'r gêm bellach yn gysylltiedig â ffasiwn, cerddoriaeth a gwleidyddiaeth unigryw ac mae'r Wal Goch yn symbol o hunaniaeth gyda'r gân [[Yma o Hyd (cân)|Yma o Hyd]] i'w glywed mewn gemau.<ref>{{Cite web|title=Tîm Pêl-droed Cymru - National Library of Wales|url=https://www.llyfrgell.cymru/darganfod-dysgu/addysg/adnoddau-dysgu/tim-pel-droed-cymru|website=www.llyfrgell.cymru|access-date=2023-02-24}}</ref> [[Delwedd:Tickertape engulfs the Welsh rugby team. Wales Grand Slam Celebration, Senedd 19 March 2012 Tapiau papur yn amgylchynnu tîm rygbi Cymru, Dathliadau Camp Lawn Cymru, Senedd 19 Mawrth 2012 (6862393498).jpg|bawd|238x238px|[[Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru|Tîm rygbi Cymru]] o flaen y [[Senedd Cymru|Senedd]] ar ôl ennill y Gamp Lawn yn 2012]] Dywedir rhai mai rygbi a helpodd i ffurfio cenedligrwydd Cymru a bod [[Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru|Tîm rygbi cenedlaethol Cymru]] yn rhan o hunaniaeth Gymreig. Daeth y gêm i'r amlwg tua diwedd y 19g ac yna ffynnu ym mlynyddoedd cynnar y 20g gan roi Cymru ar lwyfan y byd.<ref>{{Cite web|title=Rygbi Cymru A Hunaniaeth|url=https://www.wales.com/cy/ymweld/chwaraeon/cenedl-adeiladwyd-ar-rygbi|website=Wales|date=2019-01-31|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Cyn rygbi, roedd y gem [[Cnapan]] yn bodoli yng nghefn gwlad [[Gorllewin Cymru]] cyn y 19g, ac yn gêm debyg i rygbi.<ref>{{Cite web|title=BBC - Cymru a'r bêl hirgron|url=https://www.bbc.co.uk/cymru/hanes/safle/themau/chwaraeon/chwaraeon_rygbi.shtml|website=www.bbc.co.uk|access-date=2023-02-24}}</ref> Hyd at ddiwedd y 19g roedd y gêm tîm boblogaidd [[Bando]] yn cael ei chwarae trwy Gymru, yn enwedig ym [[Sir Forgannwg|Morgannwg]].<ref>{{Cite web|title=Bando - Gêm y ffon gam|url=https://amgueddfa.cymru/erthyglau/1216/Bando---Gm-y-ffon-gam/|website=Museum Wales|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae Cymry wedi cael llwyddiant ym mhencampwriaeth dartiau'r byd. Mae enillwyr yn cynnwys Gerwyn Price, Leighton Rees, Richie Burnett, Mark Webster a Wayne Warren.<ref>{{Cite news|title=Gerwyn Price yn Bencampwr Dartiau PDC y Byd|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/55525379|work=BBC Cymru Fyw|date=2021-01-03|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae'r Cymro Mark Williams wedi ennill pencampwriaeth snwcer y Byd dair gwaith gan gynnwys 2018.<ref>{{Cite news|title=Mark Williams yn ennill Pencampwriaeth Snwcer y byd|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/44037536|work=BBC Cymru Fyw|date=2018-05-08|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Yn yr un flwyddyn, fe ddaeth [[Geraint Thomas]] yn fuddugol [[Tour de France]], y Cymro cyntaf i wneud hynny, ac hefyd y Tour de Suisse yn 2022.<ref>{{Cite news|title=Geraint Thomas yn sicrhau trydydd yn y Tour de France|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/62283564|work=BBC Cymru Fyw|date=2022-07-24|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae Cymry hefyd wedi cael llwyddiant yn y [[Gemau Olympaidd Modern|Gemau Olympaidd]]. [[Jade Jones]] oedd y gyntaf o Gymru i ennill medal aur unigol yn 2012 ac eto yn 2016.<ref>{{Cite web|title=Jade Jones yn ennill aur eto|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/cymru/235862-jade-jones-yn-ennill-aur-eto|website=Golwg360|date=2016-08-19|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> [[Ian Woosnam]] oedd y Cymro cyntaf, a'r unig un hyd yma, i ennill [[Cystadleuaeth y Meistri]] (''Masters'') yn 1991.<ref>{{Cite news|title=Ian Woosnam yn cystadlu yn Y Meistri|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/17633976|work=BBC Cymru Fyw|date=2012-04-05|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae Cymry hefyd wedi ennill pencampwriaeth y byd mewn bocsio, gan gynnwys [[Joe Calzaghe]], Enzo Maccarinelli a Gavin Rees.<ref>{{Cite news|title=Cynnal angladd y hyfforddwr bocsio Enzo Calzaghe|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/45681292|work=BBC Cymru Fyw|date=2018-09-28|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Yn ogystal, enillodd [[Lauren Price]] y fedal aur bocsio pwysau canol yng Ngemau Olympaidd 2021.<ref>{{Cite news|title=Lauren Price yn ennill medal aur yn y bocsio pwysau canol|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/58128546|work=BBC Cymru Fyw|date=2021-08-08|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> === Coginiaeth === {{prif|Coginiaeth Cymru}} [[Delwedd:Welsh cakes2.jpg|bawd|136x136px|[[Pice ar y maen]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae bwydydd Cymreig traddodiadol yn cynnwys bara ceirch [[cawl Cymreig]], [[teisen gri|pice ar y maen/teisen gri]], [[bara lawr]], [[bara brith]], [[selsig Morgannwg]], a ''[[Welsh rarebit|Caws pob (Welsh rarebit]])''.<ref>{{Cite book|title=CBAC TGAU Bwyd a Maeth (WJEC GCSE Food and Nutrition Welsh-language edition)|url=https://books.google.com/books?id=EvA0DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT17&dq=cawl+cymreig&hl=en|publisher=Hodder Education|date=2017-10-02|isbn=978-1-5104-1843-1|language=en|first=Helen|last=Buckland|first2=Jacqui|last2=Keepin}}</ref><ref>{{Cite web|title=Amser Bwyd|url=https://amgueddfa.cymru/casgliadau/amser-bwyd/?id=131|website=Museum Wales|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Symbolau cenedlaethol == {{Prif|Symbolau cenedlaethol Cymru}}[[Delwedd:Y Ddraig Goch. Wales Grand Slam Celebration, Senedd 19 March 2012 Y Ddraig Goch. Dathliadau Camp Lawn Cymru, Senedd 19 Mawrth 2012 (7008488499).jpg|bawd|Baner y Ddraig Goch]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Heddiw, mae Cymru’n cael ei hystyried yn [[Cenhedloedd Celtaidd|genedl Geltaidd]] fodern, ac mae hynny'n cyfrannu at hunaniaeth genedlaethol Cymru.<ref name=":4">{{Cite web|title=Who were the Celts?|url=https://museum.wales/articles/1341/Who-were-the-Celts/|access-date=2022-09-26|website=Museum Wales|language=en}}</ref><ref name="kochnation">{{Cite book|last=Koch|first=John|url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&q=celtic+nation|title=Celtic Culture : A Historical Encyclopedia|publisher=ABL-CIO|year=2005|isbn=978-1-85109-440-0|pages=xx, 300, 421, 495, 512, 583, 985|access-date=24 Tachwedd 2011}}</ref> Gwahoddir artistiaid Cymreig yn gyson i wyliau Celtaidd hefyd.<ref>{{Cite web|title=Success for BBC Cymru Wales at Celtic Media Festival 2022|url=https://www.bbc.com/mediacentre/2022/bbc.com/mediacentre/2022/success-for-bbc-wales-at-celtic-media-festival-2022/|access-date=2022-09-26|website=www.bbc.com|language=en}}{{Dolen marw|date=Chwefror 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mae’r [[Y Ddraig Goch|ddraig goch]] yn symbol pwysig o hunaniaeth genedlaethol a balchder yng Nghymru a dywedir ei bod yn personoli dewrder y genedl Gymreig.<ref name=":3">{{Cite web|date=2019-07-03|title=National symbols of Wales|url=https://www.wales.com/about/culture/national-symbols-wales|access-date=2022-09-06|website=Wales|language=en}}</ref> Cyfeirir at y ddraig gyntaf mewn llenyddiaeth fel symbol o'r bobl yn yr [[Historia Brittonum]]. Mae [[Gwrtheyrn]], [[Brenin y Brythoniaid|brenin y Brythoniaid Celtaidd]] yn cael ei rwystro rhag adeiladu caer yn Ninas Emrys. Dywed Ambrosius iddo gloddio am ddwy ddraig o dan y castell. Mae'n darganfod y ddraig goch sy'n cynrychioli'r [[Brythoniaid|Brythoniaid Celtaidd]] a draig wen sy'n cynrychioli Eingl-Sacsoniaid. Mae Ambrosius yn proffwydo y bydd y Brythoniaid Celtaidd yn adennill yr ynys ac yn gwthio'r Eingl-Sacsoniaid yn ôl i'r môr.<ref name="HistoriaBrittonum">''[[wikisource:History of the Britons|Historia Brittonum]]'' gan Nennius (cyfieithiad Saesneg J.A.Giles)</ref> Ar 1 Mawrth, dethlir [[Dydd Gŵyl Dewi]]; mae [[Dewi Sant|Dewi]]’n eicon o hunaniaeth Gymreig.<ref>{{Cite book|last=Bergsagel|first=John|url=https://books.google.com/books?id=DmpsCwAAQBAJ&dq=st+david+welsh+identity&pg=PA307|title=Of Chronicles and Kings: National Saints and the Emergence of Nation States in the High Middle Ages|last2=Riis|first2=Thomas|last3=Hiley|first3=David|date=2015-12-09|publisher=Museum Tusculanum Press|isbn=978-87-635-4260-9|pages=307|language=en}}</ref> Mae galwadau lluosog a chefnogaeth mwyafrifol yng Nghymru i wneud Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl banc yng Nghymru, ond mae llywodraeth y Deyrnas Unedig yn dal i wrthod.<ref name=":8">{{Cite web|last=Mosalski|first=Ruth|date=2022-02-15|title=10,000 want St David's Day to be a bank holiday but UK gov says no|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/st-davids-day-bank-holiday-23099964|access-date=2022-02-22|website=WalesOnline|language=en}}</ref><ref name=":52">{{Cite news|date=2006-03-01|title=Poll backs St David's Day holiday|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/4760362.stm|access-date=2022-02-22}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|title=Should patron saint's days be bank holidays? {{!}} YouGov|url=https://yougov.co.uk/topics/politics/articles-reports/2018/04/23/brits-support-patron-saints-days-bank-holidays-ind|access-date=2022-02-23|website=yougov.co.uk|language=en-gb}}</ref> Mae’r diwrnod yn cael ei ddathlu gan ysgolion a chymdeithasau diwylliannol ledled Cymru ac mae arferion yn cynnwys gwisgo [[cenhinen]] neu [[Cenhinen Bedr|genhinen Bedr]], ill dau'n symbolau cenedlaethol i Gymru. Weithiau, bydd plant yn gwisgo [[Gwisg Gymreig draddodiadol|gwisgoedd gwerin]].<ref>{{Cite web|title=St David's Day|url=https://museum.wales/articles/1183/St-Davids-Day/|access-date=2022-12-02|website=Museum Wales|language=en}}</ref> [[Delwedd:Glyndwr's Banner.svg|bawd|167x167px|Baner [[Owain Glyn Dŵr]]]] Mae baner [[Owain Glyn Dŵr|Owain Glyndŵr]] yn gysylltiedig â chenedligrwydd Cymreig.<ref>{{Cite web|last=WalesOnline|date=2004-09-15|title=Flying the flag to remember Glyndwr|url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/flying-flag-remember-glyndwr-2422875|access-date=2022-08-12|website=WalesOnline|language=en}}</ref> Cafodd ei gario i frwydr gan luoedd Cymru yn ystod brwydrau Glyndŵr yn erbyn y Saeson, yn cynnwys pedwar llew ar goch ac aur. Mae'r faner yn debyg i arfbais [[Llywelyn ap Gruffudd]] (Llywelyn ein Llyw Olaf), Tywysog olaf Cymru cyn goresgyniad Cymru gan [[Edward I, brenin Lloegr|Edward I o Loegr]]. Mae'n bosib fod arfbais rhieni Glyndŵr wedi dylanwadu ar y cynllun hefyd, oherwydd roedd gan y ddau ohonynt lewod ar eu harfbeisiau.<ref>{{Cite web|title=BBC Wales - History - Themes - Welsh flag: Banner of Owain Glyndwr|url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/society/flag_owainglyndwr.shtml|access-date=2022-07-29|website=www.bbc.co.uk}}</ref> Mae [[Diwrnod Owain Glyn Dŵr|Diwrnod Owain Glyndŵr]] yn cael ei ddathlu ar 16 Medi yng Nghymru a bu galwadau i’w wneud yn ŵyl banc cenedlaethol.<ref name=":13">{{Cite web|title=Calls for 'Glyndwr Day' on anniversary|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/926973.stm|access-date=2022-09-20|publisher=BBC News}}</ref> {{Clirio}} == Gweler hefyd == * [[Rhestr o wledydd gydag arwynebedd llai na Chymru]] * [[Cymru (etholaeth Senedd Ewrop)]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == {{Wiciadur|{{PAGENAME}}}} *[https://senedd.cymru/ Senedd Cymru] {{Cymru}} {{Celtaidd}} {{Siroedd Cymru}}{{Datganoli Cymru}}{{Y Deyrnas Unedig}} [[Categori:Cymru| ]] [[Categori:Gwledydd Celtaidd]] [[Categori:Gwledydd Ewrop]] [[Categori:Y Deyrnas Unedig]] sg1tb69im5tuf27frkyoz8mnr27c7nt 14891883 14891882 2026-05-10T01:50:07Z Titus Gold 38162 /* Datganoli */ tacluso brawddegau 14891883 wikitext text/x-wiki {{Lle | suppressfields= gwlad ynganiad image1 pennaethll pennaeth3 logo | math_o_le = Gwlad | enw_brodorol = | pennaeth3= | pennaeth2=[[Siarl III, brenin y Deyrnas Unedig]] | swydd_pen_llywodraeth=[[Prif Weinidog Cymru]] ([[Prif Weinidog y Deyrnas Unedig]]) | pen_llywodraeth=I'w gadarnhau. ([[Keir Starmer]]) | banergwlad = [[Delwedd:Flag of Wales (1959–present).svg|170px]] | Baner=[[Baner Cymru|Baner]] ([[Y Ddraig Goch]]) | prifddinas=[[Caerdydd]] | sefydlwyd=*Uniad ''de facto'' y [[Silwriaid]] a'r [[Ordoficiaid]] gan [[Caradog]] erbyn 51 O.C. *Ymadawiad [[Macsen Wledig]] yn 383 *[[Cyfraith Hywel]] yn 945 *Unwyd gan [[Gruffydd ap Llywelyn]] yn 1057 *Cyhoeddi [[Owain Glyndŵr]] yn Dywysog yn 1400 *Diffiniwyd fel tiriogaeth yn [[Deddf yr Iaith Gymraeg 1967| 1967]] *Datganoli yn [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998|1998]] | anthem=[[Hen Wlad Fy Nhadau]][[File:Hen Wlad fy Nhadau piano.ogg]] | pennaethll= | nawddsant=[[Dewi Sant]] | arwyddair="Cymru am byth"<br />"Y Ddraig Goch Ddyry Cychwyn" (hen) | gwlad=[[Y Deyrnas Unedig]] | map lleoliad = [[File:SVG locator maps of Wales in Europe (with borders).svg|270px]] | sir=22 o siroedd|ISO=Diffiniad [[ISO]]: 'Gwlad'|caption=|logo_caption=|baner59=|gdp=£85.4 biliwn (2022)<ref>{{Cite web|title=Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2022 {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/cynnyrch-domestig-gros-rhanbarthol-gwerth-ychwanegol-gros-1998-i-2022|website=www.llyw.cymru|date=2024-04-25|access-date=2024-05-24|language=cy}}</ref> }} {{Gweler hefyd|Cymru (gwahaniaethu)}}{{Erthygl B}} Mae '''Cymru''' ([[Saesneg]]: ''Wales'';<ref>{{Cite web|title=Geiriadur Prifysgol Cymru|url=https://www.geiriadur.ac.uk/gpc/gpc.html|website=www.geiriadur.ac.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> [[Cernyweg]]: ''Kembra'';<ref>{{Cite web|title=Cornish Dictionary {{!}}|url=https://www.cornishdictionary.org.uk/?locale=en#wales|website=www.cornishdictionary.org.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> [[Gaeleg]]: ''A' Chuimrigh'';<ref>{{Cite web|title=LearnGaelic - Dictionary|url=https://learngaelic.scot/dictionary/index.jsp?abairt=wales&slang=both&wholeword=false|website=learngaelic.scot|access-date=2024-06-01}}</ref> [[Gwyddeleg]]: ''An Bhreatain Bheag''<ref>{{Cite web|title=An Foclóir Nua Béarla-Gaeilge|url=https://www.focloir.ie/ga/dictionary/ei/Wales|access-date=2025-01-19}}</ref>) yn wlad [[Y Celtiaid|Geltaidd]] yn [[Ewrop]]. Bu Cymru yn wlad annibynnol yn [[yr Oesoedd Canol]] ond yn 1284 hawliwyd Cymru trwy gyfraith fel rhan o Deyrnas Lloegr, a newidiodd i [[Teyrnas Prydain Fawr|Deyrnas Prydain Fawr]] yn 1707 ac i [[Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon|Deyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon]] yn 1801. [[Cymraeg]] yw iaith frodorol y wlad a siaredir [[Saesneg]] hefyd gan y mwyafrif helaeth o'i dinasyddion erbyn heddiw. Mae Cymru yn ffinio â Lloegr i'r dwyrain a'r moroedd; [[Môr Hafren]], y [[Y Môr Celtaidd|Môr Celtaidd]] a [[Môr Iwerddon]]. Roedd gan Gymru boblogaeth o 3,107,500 yn 2021<ref name="bbc-61965787">{{dyf newyddion|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/61965787|teitl=Cyfrifiad 2021: Poblogaeth Cymru yr uchaf erioed|cyhoeddwr=BBC Cymru Fyw|dyddiad=28 Mehefin 2022|dyddiadcyrchu=29 Mehefin 2022}}</ref> ac mae ganddi arwynebedd o 20,779 km<sup>2</sup> (8,023 mi). Mae gan Gymru dros 2,700 km (1,700 milltir) o arfordir ac mae'n fynyddig ar y cyfan. Mae gan Gymru fynyddoedd talach yn y gogledd a'r canoldir, gan gynnwys [[yr Wyddfa]], ei chopa uchaf, yn [[Eryri]]. Mae'r wlad o fewn ardal tymheredd y gogledd ac mae ganddi hinsawdd forwrol. Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw [[Caerdydd]]. Brwydrodd lwythau'r [[Brythoniaid]] Celtaidd yn erbyn y Rhufeiniaid yn y 1g ac ni chafwyd feddiant llawn o Gymru tan iddynt adael yn y 3g a 4g. Gadawodd [[Macsen Wledig]] (''Magnus Maximus'') a'r [[Yr Ymerodraeth Rufeinig|Rhufeiniaid]] [[Ynys Brydain]] yn y 5ed ganrif. [[Rhodri Mawr]] oedd y cyntaf i uno rhan mawr o Gymru yn y 9g gan a deyrnasu dros [[Teyrnas Gwynedd|Wynedd]], [[Teyrnas Powys|Powys]], [[Teyrnas Powys|Ceredigion]] ac [[Ystrad Tywi]]. Yr unig frenin a lwyddodd i reoli Cymru gyfan oedd [[Gruffudd ap Llywelyn]] o 1057 hyd at 1063. Yn y 10g roedd [[Hywel Dda]] yn rheoli Cymru oll heblaw am Forgannwg; cyflwynodd [[Cyfraith Hywel|Gyfraith Hywel]] a chynhyrchu ei arian ei hun. Ar ôl i'r [[Normaniaid]] oresgyn Cymru ar ôl 1066, sefydlwyd [[Pura Wallia]] a'r [[Y Mers|Mers]]. Llwyddodd [[Owain Gwynedd]] a [[Rhys ap Tewdwr]] i adennill Gwynedd a [[Teyrnas Deheubarth|Deheubarth]] oddi ar y Normaniaid ac fe gawsant lwyddiant mawr yn eu herbyn ym [[Brwydr Crug Mawr|Mrwydr Crug Mawr yn 1136]]. Defnyddiodd y teitl brenin Cymru ac yn hwyrach "''princeps''" (tywysog) a ddynodai arweinydd sofran gwlad yn ôl cyfraith Rhufeinig. Yn 1201 fe ddaeth [[Llywelyn ap Iorwerth]] i'r amlwg gan ennill rheolaeth dros Wynedd a gwneud ei hun yn "Dywysog Gogledd Cymru gyfan", ac yn hwyrach defnyddiodd y teitl "Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri". Trosglwyddodd ei bwerau i'w fab [[Dafydd ap Llywelyn]] a chasglodd arweinwyr eraill y wlad yn [[Abaty Ystrad Fflur]] ynghyd i dalu gwrogaeth iddo fel Tywysog Cymru. Daeth mab Dafydd, [[Llywelyn ap Gruffudd]], Llywelyn ein Llyw Olaf, hefyd yn dywysog Cymru, ond yn 1282 fe'i lladdwyd ger [[Cilmeri]]. Lladdwyd ei frawd [[Dafydd ap Gruffudd]] yn 1283 a phasiwyd [[Statud Rhuddlan]] yn 1284 gan gwblhau gorchfygiad ''de facto'' a chyfreithiol Cymru gan [[Edward I, brenin Lloegr]]. Dyma oedd diwedd annibyniaeth y wlad. O 1400-1410 ailenillodd [[Owain Glyn Dŵr|Owain Glyndŵr]] [[annibyniaeth i Gymru]] ac yn yr un cyfnod pasiwyd [[Deddfau Penyd yn erbyn Cymru 1402|Deddfau Penyd yn erbyn Cymru yn 1402]] i'w cosbi. Ar ôl i'r gwrthryfel fethu yn y tymor hir, cafodd Cymru ei hatodi gan Loegr a'i hymgorffori o fewn cyfundrefn gyfreithiol Lloegr o dan [[Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542]]. Datblygodd gwleidyddiaeth Gymreig nodedig yn y 19g, yn arbennig yn gysylltiedig â Rhyddfrydiaeth Gymreig ac hefyd [[Cymru Fydd]]. Amlygwyd hyn ar ddechrau'r 20g gan [[David Lloyd George]], ond cafodd ei ddadleoli gan dwf sosialaeth a sefydlwyd [[Llafur Cymru]] erbyn 1947. Ymgyrchodd Lloyd George yn gryf dros [[Datganoli Cymru|ddatganoli i Gymru]] yn ei yrfa cynnar a thyfodd teimlad cenedlaethol Cymreig dros y ganrif. Ffurfiwyd [[Plaid Cymru]] yn 1925, a [[Cymdeithas yr Iaith|Chymdeithas yr Iaith]] yn 1962. Enillodd datganoli Cymreig fomentwm yn ystod yr 20fed ganrif ac yn dilyn refferendwm datganoli Cymreig 1997, ffurfiwyd y Cynulliad yn 1999, ac mae wedi ennill mwy o ddatganoli ers hynny, a newidiodd ei enw yn [[Senedd Cymru]] yn 2020. Daeth mudiad cryfach dros [[annibyniaeth i Gymru]] i’r amlwg erbyn 2017, pan drafodwyd ail refferendwm annibyniaeth i'r Alban. Daeth grwpiau o blaid annibyniaeth, megis [[YesCymru]] yn boblogaidd yn yr 21ain ganrif, er nad yw annibyniaeth yn cael ei chefnogi gan fwyafrif yng Nghymru. Ar ddechrau’r chwyldro diwydiannol yng Nghymru, trawsnewidiodd datblygiad y diwydiannau mwyngloddio a metelegol y wlad o fod yn gymdeithas amaethyddol i fod yn genedl ddiwydiannol; achosodd ecsbloetio [[Maes glo De Cymru|Maes Glo De Cymru]] gynnydd cyflym ym mhoblogaeth Cymru. Mae dwy ran o dair o'r boblogaeth yn byw yn Ne Cymru, gan gynnwys [[Caerdydd]], [[Abertawe]], [[Casnewydd]] a'r [[Y Cymoedd|cymoedd]]. Mae gan ranbarth dwyreiniol Gogledd Cymru tua chweched o'r boblogaeth gyfan a Wrecsam yw tref fwyaf y gogledd. Mae gan weddill Cymru ddwysedd poblogaeth llai. Nawr fod diwydiannau echdynnu a diwydiannau trwm traddodiadol y wlad wedi dirywio, mae [[economi Cymru]] yn seiliedig ar y sector cyhoeddus, diwydiannau ysgafn a gwasanaeth, a thwristiaeth. O fewn y diwydiant ffermio, gan gynnwys ffermio llaeth, mae Cymru yn allforiwr net. {{Clirio}} == Geirdarddiad == {{Prif|Etymoleg Cymru}} Yn wreiddiol defnyddiwyd yr enw "Cymry", ffurf luosog Cymro, i ddisgrifio'r wlad a'r bobl ynddi.<ref>{{dyf GPC |gair=Cymro |dyddiadcyrchiad=31 Gorffennaf 2016 }}</ref> Ymddengys y gair yn gyntaf mewn [[cerdd fawl]] i [[Cadwallon ap Cadfan]]<ref>[[Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig]], "CADWALLON AP CADFAN", tud. 112.</ref> sydd o bosib yn dyddio o'r 7c, a daw o'r gair [[Brythoneg]] ''combrogos'' (lluosog: ''combrogi'') sy'n golygu "cydwladwr". Mae'r elfen [[bro]] yn parhau'n air am wlad neu ardal yn yr iaith fodern. Diflanodd y ''b'' tua'r flwyddyn 600, ond mae'r ''mb'' wedi aros yn y ffurf [[Lladin|Ladin]] am y wlad, ''[[Cambria]]'', yn ogystal â'r enwau [[Cumbria]] a Cumberland yng ngogledd Lloegr.<ref name=BLJ>[[Bedwyr Lewis Jones]]. ''Enwau (Llyfrau Llafar Gwlad)'' (Llanrwst, Gwasg Carreg Gwalch, 1991), t. 4.</ref> Yn yr 16g mabwysiadwyd y sillafiad "Cymru" i ddynodi'r wlad gan neilltuo "[[Cymry]]" ar gyfer y trigolion.<ref>Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig, "CYMRU (yr enw)", tud. 239.</ref> Y gair Germaneg ''walh'' neu ''wealh'' (estron) yw bôn yr enw Saesneg ar Gymru. O'r un gair daw enw'r [[Walwniaid]] yng [[Gwlad Belg|Ngwlad Belg]]. Defnyddid y ffurf luosog ''Wealas'' yn enw ar drigolion Brythoneg a Lladin eu hiaith ym Mhrydain gan y Saeson cynnar, a ''Cornwealas'' ar drigolion penrhyn [[Cernyw]] (y ''Corn''). Dros amser daethpwyd y ffurfiau ''Wales'' a ''Welsh'' yn enwau'r Saesneg ar wlad a phobl Cymru.<ref name=BLJ/> {{Clirio}} == Hanes == {{prif|Hanes Cymru}} === Cynhanes === {{prif|Cynhanes Cymru}} [[Delwedd:Red Lady of Paviland from feet.jpg|bawd|211x211px|Dyn coch Pen-y-fai]] Mae'r dystiolaeth hynaf o fodolaeth dynol yn dod o [[Ogof Bontnewydd|Ogof Pontnewydd]], Ddinbych, lle darganfuwyd gweddillion [[Neanderthal]] yn dyddio o 230,000 o flynyddoedd yn ôl. Darganfuwyd gerrig bwyell a ddefnyddiwyd gan Neanderthaliaid yn [[Ogof Coygan]] sy'n dyddio o 60,000 i 40,000 o flynyddoedd yn ôl. Ymddangosodd y bodau dynol homo sapien cyntaf tua 60,000 o flynyddoedd yn ôl.<ref>{{Cite web|title=Oesoedd Iâ a Phreswylwyr Ogofâu|url=https://amgueddfa.cymru/erthyglau/1317/Oesoedd-I-a-Phreswylwyr-Ogofu/|website=Museum Wales|access-date=2024-06-01|language=cy}}</ref> Yn Ewrop a Phrydain mae'r homo sapiens cynharaf yn dyddio o tua 40,000 o flynyddoedd yn ôl.<ref>{{Cite journal|title=The earliest evidence for anatomically modern humans in northwestern Europe|url=https://www.nature.com/articles/nature10484|journal=Nature|date=2011-11|issn=1476-4687|pages=521–524|volume=479|issue=7374|doi=10.1038/nature10484|language=en|first=Tom|last=Higham|first2=Tim|last2=Compton|first3=Chris|last3=Stringer|first4=Roger|last4=Jacobi|first5=Beth|last5=Shapiro|first6=Erik|last6=Trinkaus|first7=Barry|last7=Chandler|first8=Flora|last8=Gröning|first9=Chris|last9=Collins}}</ref> Mae enghraifft o ysgerbwd Dynes Goch Paleolithig yn [[Ogof Pen-y-Fai]] yn dyddio o tua 34,000-33,000 o flynyddoedd yn ôl.<ref>{{Cite journal|title=The “Red Lady” ages gracefully: new ultrafiltration AMS determinations from Paviland|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248408001656|journal=Journal of Human Evolution|date=2008-11-01|issn=0047-2484|pages=898–907|volume=55|series=Chronology of the Middle-Upper Paleolithic Transition in Eurasia|issue=5|doi=10.1016/j.jhevol.2008.08.007|first=R. M.|last=Jacobi|first2=T. F. G.|last2=Higham}}</ref> Dyma'r enghraifft cynharaf o gladdu seremonïol yng Ngorllewin Ewrop i gyd ac mae sawl galwad wedi bod i [[Dychwelyd trysorau i Gymru|ddychwelyd y dyn coch i Gymru]] o Loegr.<ref>{{Cite web|url=https://www.itv.com/news/wales/2023-05-19/the-story-of-a-33000-year-old-skeleton-and-the-calls-for-it-to-return-to-wales|title=Red Lady of Paviland: Campaign to return 33,000-year-old human skeleton to Swansea|website=ITV Wales|year=2023}}</ref><ref>{{Cite web|title=Red Lady of Paviland: the story of a 33,000 year-old-skeleton – and the calls for it to return to Wales|url=https://nation.cymru/culture/red-lady-of-paviland-the-story-of-a-33000-year-old-skeleton-and-the-calls-for-it-to-return-to-wales/|website=Nation.Cymru|date=2023-01-22|access-date=2024-06-01|language=en-GB|last=Sarah}}</ref> ==== Ffermwyr (4000 CC) ==== [[Delwedd:Bryn Ceilli Ddu.jpg|bawd|225x225px|[[Bryn Celli Ddu]], [[Ynys Môn]]|chwith]] Ymddangosodd diwylliannau Neolithig gyntaf ym Mhrydain tua 4000 CC. Cyflwynwyd amaethyddiaeth i Brydain gan ffermwyr cyfandirol. Mewn astudiaeth genetig, dangoswyd bod cysylltiadau rhwng pobl Neolithig Prydain a phobl Neolithig Iberia. Mae hyn yn awgrymu bod pobl Neolithig Prydain yn ddisgynyddion i ffermwyr [[Môr Aegeaidd|o Fôr Aegeaia]] a ddaeth i Brydain drwy ddilyn arfordir [[Y Môr Canoldir|Môr y Canoldir]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41559-019-0871-9.epdf?sharing_token=2so7nhjL_HoEqEaBFyVfodRgN0jAjWel9jnR3ZoTv0Pa7OJz_wmtLVgZmBdjsstsAoZ1zeBDZ02ycvpuHqw3QAtsv1mqX7QQAbCHgkVJUoDemvE2HWZr97h4xda11Vupvymrp-jkzAVFyQefoY5RHuuLGkE-jS6BwHjqEWwOPznMU43lry9ICGI_0dAlLeEwCD9Oij3BWSevzMGWrCsAIQ%3D%3D&tracking_referrer=www.bbc.co.uk|title=Ancient genomes indicate population replacement in Early Neolithic Britain|publisher=Nature|year=2019}}</ref> Adeiladwyd bedrodd [[Neolithig]] [[Pentre Ifan]] tua 4000 CC<ref>{{Cite web|title=Cymraeg – Coflein|url=https://coflein.gov.uk/cy/safle/101450/|website=coflein.gov.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> a siambr gladdu yn [[Parc le Breos Cwm|Carnedd Hir Parc Cwm]] tua 3800 CC<ref>{{Cite web|title=Cymraeg – Coflein|url=https://coflein.gov.uk/cy/safle/93072/|website=coflein.gov.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> ac adeiladau pren yn [[Llandygái]] sy'n dyddio o 3760-3620 CC.<ref>{{Cite web|url=https://coflein.gov.uk/media/196/952/pbc_01_01.pdf|title=Recent Excavations at Llandygai, near Bangor, North Wales|pages=3|year=2008}}</ref> Tua 700 mlynedd yn ddiweddarach, adeiladwyd [[Bryn Celli Ddu]] tua 3074-2956 a CC.<ref>{{Cite journal|title=Bryn Celli Ddu Passage Tomb, Anglesey: Alignment, Construction, Date, and Ritual|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bryn-celli-ddu-passage-tomb-anglesey-alignment-construction-date-and-ritual/6A95DFB4ED16F57FFCC6501466424DF1|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|date=2010-01|issn=2050-2729|pages=249–270|volume=76|doi=10.1017/S0079497X00000517|language=en|first=Steve|last=Burrow}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/259432483_Bryn_Celli_Ddu_Passage_Tomb_Anglesey_Alignment_Construction_Date_and_Ritual|title=Bryn Celli Ddu Passage Tomb, Anglesey: Alignment, Construction, Date, and Ritual}}</ref> {{Clirio}} === Y Brythoniaid === {{prif|Y Brythoniaid|Brenin y Brythoniaid}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->[[Delwedd:Map_Gaels_Brythons_Picts.png|de|bawd|209x209px|Prydain ac Iwerddon ar ddechrau hyd at oddeutu 500 OC, cyn sefydlu teyrnasoedd yr [[Eingl-Sacsoniaid]].{{legend|#c14135|[[Brythoniaid]]|outline=#676767}}{{legend|#4970c0|[[Pictiaid]]|outline=#676767}}{{legend|#64855a|[[Gwyddelod]]|outline=#676767}}]]Bu mewnfudiad Celtaidd i dde Prydain tua 1000-875 CC a all fod yn gyfrifol am ledaeniad ieithoedd Celtaidd cynnar yn y cyfnod.<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41586-021-04287-4.epdf?sharing_token=hdLVUJXI1bsCBiB-8_X3fdRgN0jAjWel9jnR3ZoTv0PBEMt6aQZuFBqIW4mI9InPLfo2Iq0k1n38cbV7_p9SB0kUSU_29uCEC0GX5vY9_HvVWSn9FTsp3JJrnGwXpLvdBm5sk3tVSCLrCtUlC-2RpiYiZQ77j2KDPRqbmrUT3oB12qFf__IOoakSUGJY1Z61wDKIH0mB1hDRFmJiY2WXFIbSvYqJptqtxvs9wYQH_FM%3D&tracking_referrer=www.bbc.co.uk|title=Large-scale migration into Britain during the Middle to Late Bronze Age|year=2021|origyear=2020|publisher=Nature}}</ref> Yn 55 a 54 CC, glaniodd [[Iŵl Cesar]] ym Mhrydain a theithiodd yn ne-ddwyrain yr ynys. Nododd bod tebygrwydd rhwng Celtiaid Prydain a Cheltiaid [[Gâl]] ond bod rhai pethau unigryw am y [[Brythoniaid]] gan gynnwys y ffaith eu bod yn peintio'u hunain gyda [[Llysiau lliw|glaslys]] a'u bod yn defnyddio cerbydau mewn rhyfel yn gyson.<ref name=":12">{{Cite book|title=An atlas of Roman Britain|url=http://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone|publisher=Cambridge, Mass., USA : Blackwell|date=1990|isbn=978-0-631-13791-7|others=Internet Archive|first=Barri|last=Jones|pages=42}}</ref> [[Delwedd:CymruLlwythi.PNG|chwith|bawd|176x176px|Map bras o lwythau Cymru, ~48 OC]] Dechreuodd goresgyniad y Rhufeiniaid tua 90 mlynedd yn ddiweddarach yn 43 OC, ac anfonwyd byddin o 40,000 i Brydain yn 48 OC.<ref name=":02" /> Rhoddir ddarlun gwahanol o'r Brythoniaid yn y cyfnod hwn gan yr ymerawdwr [[Claudius]]. Daeth y Rhufeiniaid i adnabod y llwythau Prydain yn ehangach a disgrifir rheolaeth mwy canolog ohonynt gan gynnwys brenhinoedd. Awgrymir yr awdur Barri Jones mai conffederaliaeth o lwythau Celtaidd a fodolodd yng Nghymru rhwng y [[Cornovii|Cornoficiaid]], y [[Demetae|Demetiaid]], yr [[Ordoficiaid]] a'r [[Silwriaid]].<ref name=":12" /> Mae'n bosib yr ysgogwyd Rhufain i oresgyn Cymru er mwyn sicrhau cyfoeth ei chyfoeth mwynol.<ref>{{Cite book|title=An atlas of Roman Britain|url=http://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone|publisher=Cambridge, Mass., USA : Blackwell|date=1990|isbn=978-0-631-13791-7|others=Internet Archive|first=Barri|last=Jones|pages=61, 179}}</ref>[[Delwedd:Caradog (5227657) post.png|bawd|224x224px|Darlun gyfoes o [[Caradog]]]]Ar ôl gwrthwynebu'r Rhufeiniaid fel arweinydd y [[Catuvellauni]], ffodd [[Caradog]] i'r gorllewin lle arweiniodd y Silwriaid a'r Ordoficiad yn erbyn y Rhufeiniaid. Daliwyd Caradog a chymerwyd ef i Rufain yn 51 OC.<ref>{{Cite book|title=The Celts: Bronze Age to New Age|url=https://books.google.com/books?id=VHMABAAAQBAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=Routledge|date=2014-07-10|isbn=978-1-317-87017-3|language=en|first=John|last=Haywood|pages=73-76}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cornelius Tacitus, The Annals, BOOK XII, chapter 33|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Tac.+Ann.+12.33&redirect=true|website=www.perseus.tufts.edu|access-date=2024-06-01}}</ref> Daliwyd [[Ynys Môn]], cadarnle [[Derwydd|Derwyddon]] yr Ordoficiaid yn 61 OC a thorrwyd coed derw y derwyddon. Gadawodd y gatrawd Rhufeinig i ymladd yn erbyn [[Buddug (Boudica)]] ond fe oresgynnwyd yr ynys eto yn 78 OC. Parhaodd y Silwres i ymladd gyda thactegau [[guerilla|''guerilla'']] tan yr un cyfnod, 74-78 OC. Ar ei hanterth tua 70 OC roedd tua 30,00 o filwyr Rhufeinig yng Nghymru, ond roeddent yn cynnwys llwythau [[Nervii]], Vettones a'r [[Astwriaid]].<ref name=":02">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=37-52}}</ref> Ni choncwerwyd Prydain yn drylwyr tan 84 OC.<ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.co.uk/books?id=LAspAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=oldest+church+in+wales&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes|pages=447}}</ref>[[Delwedd:Romans murdering Druids and burning their groves cropped.jpg|bawd|237x237px|Darlun gyfoes o Rufeiniaid yn lladd [[Derwydd|derwyddon]] ar [[Ynys Môn]] |chwith]] Erbyn 120 OC creodd y Silwriaid Senedd Llwythol yn [[Caer-went]] fel canolbwynt "''civitas''", gwladwriaeth dinesig a ddefnyddiodd system ariannol Rhufeinig. Fe ddaeth [[Caerfyrddin]] yn ganolbwynt i'r [[Demetae]] ond fe barhaodd ir Ordoficiad i wrthwynebu'r Rhufeiniaid yn y 3g a'r 4g ac mae eu tiroedd yn wag ar fapiau Rhufeinig, er gwaethaf presenoldeb milwyr.<ref name=":02" /> Sefydlodd y Rhufeiniaid gaer lleng [[Caerllion]] a safle milwrol a ddatblygwyd fel tref Rhufeinig yng [[Caerfyrddin|Nghaerfyrddin]].<ref>{{Cite book|title=An atlas of Roman Britain|url=http://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone|publisher=Cambridge, Mass., USA : Blackwell|date=1990|isbn=978-0-631-13791-7|others=Internet Archive|first=Barri|last=Jones|pages=21}}</ref> Dywed [[Gwyn Alf Williams]] y ganwyd Cymru yn 383 pan gadawodd Macsen Gymru sy'n ymddangos yn y gân [[Yma o Hyd (cân)|Yma o Hyd]]; ond mae'r rhan fwyaf o haneswyr yn anghytuno â hyn. Erbyn 393, dad-filwriwyd Cymru oherwydd roedd angen mwy o filwyr gan y Rhufeiniaid yn [[Gâl]] ac erbyn 410 gadawodd y catrodau Rhufeinig gan adael dim ond tasgfeistri ar ôl i "fflangellu ysgwyddau'r brodorion" yn ôl [[Gildas]]. Erbyn 400 cymysgwyd llawer o Ladin gyda'r [[Brythoneg|Frythoneg]] ac fe gyfunwyd y traddodiadau a diwylliant Celtaidd gyda rhai Rhufeinig.<ref name=":02" /> {{Clirio}} === Newid crefydd === <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->{{Multiple image|align=right|total_width=360|image1=Llanbadrig Church2.JPG|caption1=Eglwys Llanbadrig|image2=Former Gravesite King Arthur (GlastonburyAbbey).jpg|caption2=Bedd gwreiddiol [[Y Brenin Arthur|Arthur]], Ynys Wydrig (Glastonbury)}}[[Derwyddiaeth]] oedd crefydd y Brythoniaid ond tystiodd awduron y cyfnod bod eglwysi Cristnogol ymysg y Celtiaid erbyn 169 OC; fod Brythoniaid wedi dod yn Gristnogion erbyn 208 ac yn 314 OC roedd tri esgob o Frythoniad yng Nghyngor Arles.<ref>{{Cite book|title=Penny Cyclopaedia of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge|url=https://books.google.co.uk/books?id=w8dPAAAAMAAJ&q=pilgrimage+to+st+davids&pg=RA1-PA317&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=C. Knight|date=1837|language=en|pages=2-17}}</ref> Sefydlwyd Eglwys annibynnol Gymreig/Brythonaidd cyn [[Eglwys Rufain]] ac [[Eglwys Loegr]] ac fe barhaodd i fod yn hollol annibynnol yn y cyfnod hwn.<ref>{{Cite web|title=Cambrian quarterly magazine and Celtic repertory {{!}} No. 20 - October 1 - 1833 {{!}} 1833 {{!}} Welsh Journals - The National Library of Wales|url=https://journals.library.wales/view/2070008/2119765/108|website=journals.library.wales|access-date=2024-05-27|language=en|pages=580-581}}</ref> Yn 440 OC dywed i [[Sant Padrig]] sefydlu eglwys yn [[Llanbadrig]] yn Ynys Môn ac yn 470 eglwys lle sefir [[Eglwys Tyddewi]] heddiw.<ref>{{Cite book|title=A guide through North Wales, including Anglesey, Caernarvonshire, Denbighshire, Flintshire ... with a notice of the geology of the country, by A.C. Ramsay|url=https://books.google.com/books?id=M7YHAAAAQAAJ&newbks=0&hl=cy|date=1860|language=en|first=William|last=Cathrall|pages=190}}</ref><ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.co.uk/books?id=LAspAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=oldest+church+in+wales&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes}}</ref> Yn y 6g, adroddodd Taliesin fod y rhyfelwyr Brythonaidd yn rhoi eu dwylo ar y groes ac yn tyngu wrtho.<ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://play.google.com/store/books/details?id=LAspAAAAYAAJ&rdid=book-LAspAAAAYAAJ&rdot=1&pli=1|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes|pages=114}}</ref> Dywed [[Nennius]] i'r [[Brenin Arthur]] hefyd gael ei arwisgo ag arwyddlun frenhinol gan Dyfrig, esgob Llandaf yn [[Caerllion]] yn 517 OC cyn arwain y Brythoniaid i ryfel yn erbyn yr Eingl-Sacsoniaid. Claddwyd ef yn Glastonbury (dan reolaeth y Brythoniaid ar y pryd).<ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.co.uk/books?id=LAspAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=oldest+church+in+wales&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes|pages=62-63}}</ref> Yn ôl [[Rhygyfarch ap Sulien]], gwnaed [[Dewi Sant]] yn Archesgob metropolitan Prydain a'r Brythoniaid yn Synod Brefi ([[Llanddewi Brefi]]).<ref>{{Cite book|title=Life of St. David [microform]|url=http://archive.org/details/MN5136ucmf_5|publisher=London : Society for Promoting Christian Knowledge; New York, Macmillan|date=1923|others=Internet Archive|first=Arthur W. (Arthur Wade)|last=Wade-Evans|pages=24-27, 32}}</ref> Cynigodd yr hanesydd John Davies flwyddyn posib o 570 OC ar gyfer y digwyddiad hwn.<ref>{{Cite book|title=Hanes Cymru (A History of Wales in Welsh)|url=https://books.google.co.uk/books?id=bV6tAAAAQBAJ&pg=PT88&lpg=PT88&dq=570.+Y+synod+hwnnw&source=bl&ots=duULZubIkU&sig=ACfU3U2gXGO85aZR335M4Wo2DoJDPmd8Vg&hl=cy&sa=X&ved=2ahUKEwjtzJz2hr2GAxU3UkEAHUdJABgQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q&f=false|publisher=Penguin UK|date=2014-01-02|isbn=978-0-14-196172-9|language=cy|first=John|last=Davies}}</ref> === Teyrnasoedd cynnar Cymru === {{prif|Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru|}} [[Delwedd:Medieval Wales.JPG|bawd|252x252px|Teyrnasoedd yr oesoedd canol]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Dechreuodd y cyfnod Eingl-Sacsonaidd ym Mhrydain tua'r 5g, ac ar yr un pryd ffurfiwyd teyrnasoedd yng Nghymru megis [[Teyrnas Powys|Powys]], [[Ystrad Tywi]], [[Teyrnas Gwent|Gwent]], [[Teyrnas Dyfed|Dyfed]], [[Teyrnas Gwynedd|Gwynedd]], [[Teyrnas Morgannwg|Morgannwg]], [[Teyrnas Ceredigion|Ceredigion]], a [[Teyrnas Brycheiniog|Brycheiniog]]. Yn y 5g symudodd [[Cunedda]] o [[Moryd Forth|Foryd Forth]] i Wynedd a gyrru setlwyr Gwyddelig o [[Pen Llyn|Ben Llŷn]].<ref name=":2">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=53-66}}</ref> Gellir cysylltu'r teyrnasoedd Cymreig gyda thiroedd y llwythau a barhaodd trwy gydol y cyfnod Rhufeinig; Gwynedd gyda'r Ordoficiaid; Powys gyda'r [[Cornovii|Cornoficiaid]]; Gwent a Glywysing gyda'r Silwriaid; a Dyfed a a Deheubarth gyda'r Demetiaid. Ar ôl i Cunedda fudo i lawr o deyrnas [[Gododdin (teyrnas)|Gododdin]], cysylltwyd ei fab Ceredig gyda'r deyrnas Ceredigion a'i fab Meirion gyda Meirionydd. Dywed mae un o deyrn cynnar Glywysing (a ranodd yn hwyrach i Morgannwg, Gwynlliw a Gwent) oedd [[Emrys Wledig]] ac mai [[Gwrtheyrn]] a sefydlodd [[Gwerthrynion]] (Rhwng Gwy a Hafren).<ref>{{Cite book|title=The Legal History of Wales|last=Watkin|first=Thomas|publisher=Gwasg Prifysgol Cymru|year=2007|pages=32-35}}</ref> Gwahanwyd y Cymry a'r [[Cernywiaid]] ar ol brwydr ger [[Dyrham]] yn 577 OC. Curwyd [[Rheged]] a [[Gododdin (teyrnas)|Manaw Gododdin]] yn yr [[Yr Hen Ogledd]].<ref name=":2" /> Dywed i [[Brwydr Caer|Frwydr Caer]] yn 616 OC dorri'r cysylltiad tir rhwng Brythoniaid yr Hen Ogledd ([[Cumbria]] a gogledd ddwyrain Lloegr) a Chymru.<ref>{{Cite book|title=The North-south Divide: The Origins of Northern Consciousness in England|url=https://books.google.com/books?id=LvbBAAAAIAAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=Manchester University Press|date=1994|isbn=978-0-7190-3804-4|language=en|first=Helen M.|last=Jewell|pages=18}}</ref> Llwyddodd teyrnas [[Ystrad Clud]] i amddiffyn ei hannibyniaeth tan yr 11g hwyr. Yn y cyfnod hwn, roedd y bardd [[Aneirin]] yn byw ym mhrifddinas teyrnas Manaw Gododdin sef [[Caeredin|Din Eidyn (Caeredin)]]. Ysgrifennodd y gerdd enwog, [[y Gododdin]], yn sôn am lwyth y Gododdin yn yr Hen Ogledd yn brwydro'n erbyn yr Eingl-Sacsoniaid yn y 590au;<ref name=":2" /> {{Dyfyniad|Gwyr a aeth Gatraeth oedd fraeth eu llu Glasfeydd eu hancwyn a gwenwyn fu Trichant mewn peiriant yn catau Ac wedi elwch tawelwch fu...}} Fe lwyddodd Powys i amddiffyn ei thiroedd rhag deyrnas Eingl-Sacsonaidd [[Mersia]] ac fe godwyd [[Croes Eliseg]] gan [[Cyngen ap Cadell]] i goffáu ymdrechion [[Elisedd ap Gwylog]] (ei daid), "Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys . . . allan o afael yr Eingl â'i gleddyf ac â thân". Yn yr 8g, fe gododd Aethelbald, brenin Mersia, [[Clawdd Wat|Glawdd Wat]] ac yna cododd ei olynydd Offa, [[Clawdd Offa|Glawdd Offa]] i gadw Brythoniaid Powys allan.<ref name=":2" /> === Ymdrechion i uno Cymru === {{Gweler hefyd|Brenin Cymru|Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru}} [[Delwedd:Wales 844-78 (Rhodri the Great).svg|bawd|216x216px|Teyrnasoedd dan reolaeth [[Rhodri Mawr]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Ar ôl i Dŷ Gwynedd gael ei sefydlu gan Cunedda, daeth [[Rhodri Mawr]] yn frenin arni yn 844 OC a daeth Powys dan ei reolaeth yn yr un flwyddyn ar ôl marwolaeth ei ewythr.<ref name=":5">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=67-82}}</ref> Bu farw [[Cyngen ap Cadell]] yn Rhufain yn 854 a nodir darostyngiad olaf Powys i Wynedd yn 881-6. Ar ôl hyn, roedd un deyrnas dros Ogledd Cymru. Daw'r sôn nesaf am Bowys fel teyrnas annibynnol yn 1102.<ref>{{Cite book|title=The First Prince of Wales?: Bleddyn ap Cynfyn, 1063-75|url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_First_Prince_of_Wales/NeyVDwAAQBAJ?hl=cy&gbpv=0|publisher=University of Wales Press|date=2016-10-20|isbn=978-1-78316-937-5|language=en|first=Sean|last=Davies|pages=2}}</ref> Priododd Rhodri Mawr [[Angharad ferch Meurig]] gan ennill rheolaeth dros teyrnasoedd Ceredigion ac Ystrad Tywi (a unwyd dan yr enw [[Seisyllwg]]). Rhodri oedd y cyntaf i uno rhannau sylweddol o Gymru tan y rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion ar ôl ei farwolaeth.<ref name=":5" /> Yn y flwyddyn 930, galwodd frenin yr [[Eingl-Sacsoniaid|Eingl-Sacsoniad]] Athelstan bron i holl frenhinoedd Cymru i'w lys yn Henffordd a chytunwyd mai'r [[Afon Gwy]] fyddai'r ffin yno. Gorfodwyd termau gwaradwyddus ar y Cymry a phwysleisiwyd statws israddol y frenhiniaeth Gymreig. Dywedir mai hyn ysbrydolodd y gerdd [[Armes Prydein]].<ref name=":7">{{Cite book|title=The First Prince of Wales?: Bleddyn ap Cynfyn, 1063-75|url=https://books.google.com/books?id=NeyVDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=bleddyn+ap+cynfyn+prince&hl=cy|publisher=University of Wales Press|date=2016-10-20|isbn=978-1-78316-937-5|language=en|first=Sean|last=Davies|pages=23-26}}</ref> [[Delwedd:Laws of Hywel Dda (f.1.v) King Hywel cropped.jpg|bawd|184x184px|[[Hywel Dda]]]] Yn y 10g, etifeddodd [[Hywel Dda]] dde Seisyllwg ac yn 942 fe lwyddodd i uno Cymru gyfan heblaw Morgannwg. Roedd Hywel yn gyfrifol am greu [[Cyfraith Hywel|Cyfraith Cymreig Hywel]] a bu'r unig frenin Cymreig i gynhyrchu ei arian ei hun gyda "''Hywel rex''" arnynt.<ref name=":5" /> Yn ôl y traddodiad, cynhaliodd gynulliad tua 945 yn [[Hendy-gwyn]] o chwech dyn o bob cantref yn ei deyrnasoedd er mwyn sefydlu cyfraith newydd. Roedd rhan fwyaf helaeth y cyfraith hwn yn cynnwys arferion Cymreig brodorol ac hefyd ychydig bach o ddylanwad Gwyddelig a Sacsonaidd. Yn y canrifoedd hwyrach, cydnabuwyd y cyfreithiau fel ffactor a unodd y Cymry.<ref>{{Cite book|title=The Legal History of Wales|url=|publisher=University of Wales Press|date=|isbn=978-0-7083-2545-2|language=en|first=Thomas Glyn|last=Watkin|year=2007|pages=44-49}}</ref> Ar ôl ei farwolaeth yn 950, rhannodd y teyrnasoedd unwaith eto.<ref name=":5" /> Erbyn 1039, fe lwyddodd [[Gruffudd ap Llywelyn]] i gymryd Gwynedd a Phowys.<ref name=":5" /> Yn 1053, mewn cyfarfod gyd [[Gruffudd ap Llywelyn]] yn [[Beachley]] ac Edward y Cyffeswr wrth lan Clogwyn Aust ar ochr arall [[Afon Hafren]]. Cydnabyddodd Gruffudd oruwch-arglwyddiaeth Edward y Cyffeswr ond doedd dim termau eraill i'w cwrdd.<ref name=":7" /> Yn 1057 fe yrrodd ymaith deyrn Morgannwg ac wrth wneud, unodd Cymru gyfan am y tro cyntaf tan y lladdwyd ef yn 1063 gan [[Cynan ab Iago]].<ref name=":5" /> Yr un flwyddyn, gorfodwyd hanner brodyr Gruffudd, [[Bleddyn ap Cynfyn]] a [[Rhiwallon ap Cynfyn]] i dalu gwrogaeth mwy costus i Edward.<ref name=":7" /> === Brwydro gyda'r Normaniaid === {{Gweler hefyd|Oes y Tywysogion|}} [[Delwedd:Gruffydd ap Cynan.jpg|bawd|202x202px|Darlun 1900; "''[[Gruffudd ap Cynan]] yng ngharchar Hugh d'Avranches yng Nghaer''"]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Ar ôl i [[Wiliam I, brenin Lloegr|Wiliam Goncwerwr]] ennill coron yr Eingl-Sacsoniaid yn 1066, bu brwydro dros diroedd Cymru am 25 mlynedd ac fe sefydlwyd "[[Pura Wallia]]" dan reolaeth y Cymry a'r [[Y Mers|Mers]] ("''Marchia Wallia''") dan reolaeth yr Normaniaid. Er gwaethaf hyn, erbyn 1100 enillodd y Cymry diroedd helaeth yn ôl oddi tan reolaeth [[Wiliam II, brenin Lloegr|Wiliam II]] gan gynnwys Gwynedd, Ceredigion a rhannau mawr o Bowys.<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=83-88}}</ref> Tan y cyfnod hwn, bu Eglwys Cymru yn annibynnol o'r pab Rhufeinig a'r Eglwys Seisnig ers oes Dewi Sant. Newidiwyd hyn pan benodwyd archesgob Normanaidd a gafodd ei annog gan [[Harri I, brenin Lloegr|Harri I]] i fod yn atebol i archesgob Caergaint.<ref>{{Cite web|title=Cambrian quarterly magazine and Celtic repertory {{!}} No. 20 - October 1 - 1833 {{!}} 1833 {{!}} Welsh Journals - The National Library of Wales|url=https://journals.library.wales/view/2070008/2119765/108|website=journals.library.wales|access-date=2024-05-27|language=en|page=581}}</ref> Yn 1081, unodd [[Rhys ap Tewdwr]] a [[Gruffudd ap Cynan]] i adennill [[Teyrnas Deheubarth]] a Gwynedd rhag y Normaniaid. Llwyddodd ymdrechion Rhys ond daliwyd Gruffudd a'i garcharu. Yn 1093, lladdwyd Rhys ger Aberhonddu ond llwyddodd Gruffudd i ddianc o'i garchar tua'r un cyfnod.<ref name=":16" /> Ar ôl i'r Normaniaid ladd Rhys, brenin Deheubarth, cytunodd groniclwyr Cymreig a Seisnig y daeth cyfnod brenhinoedd yng Nghymru i ben.<ref>{{Cite book|title=When was Wales?: a history of the Welsh|url=http://archive.org/details/whenwaswaleshist0000will|publisher=Penguin|date=1985|others=Internet Archive|first=Gwyn A.|last=Williams|pages=61}}</ref> Yn 1098 bu'n rhaid i Gruffudd ffoi eto i Iwerddon ond dychwelodd yn 1099, pan lladdwyd y Norman pwerus, Hugh de Montgomery gan Lychlynwyr. Erbyn y 1120au, fe lwyddodd Gruffudd i reoli rhan fwyaf o Wynedd.<ref name=":16">{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=11-26}}</ref> Yn y blynyddoedd ar ôl 1125, llwydodd mab Gruffydd ap Cynan, [[Cadwallon ap Gruffudd]] i ehangu tiroedd Gwynedd a etifeddwyd gan ennill arglwyddiaethau [[Rhos]], [[Rhufoniog]] a [[Dyffryn Clwyd (cantref)|Dyffryn Clwyd]] ac erbyn 1136 [[Meirionnydd (cantref)|Meirionnydd]]. Ystyrir 1136 fel trobwynt, lle dinistriwyd byddin Eingl-Normanaidd yng [[Casllwchwr|Nghasllwchwr]]. Yn 1138, unodd wyrion Rhys ap Tewder ([[Anarawd ap Gruffudd]] a [[Cadell ap Gruffudd]]) gyda meibion Gruffydd ap Cynan, ([[Owain Gwynedd]] a [[Cadwaladr ap Gruffudd|Cadwaladr]]) i gwblhau concwest Ceredigion rhag y Normaniaid, heblaw [[Castell Aberteifi]]).<ref>{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=35-43}}</ref> [[Delwedd:Tomen y Rhodwydd (neu 'Gastell y Rhodwydd'), ger Nant y Garth, codwyd gan Owain Gwynedd - Welsh castle built by King Owain Gwynedd of Wales 02.jpg|bawd|186x186px|Tomen y Rhodwydd|[[Castell y Rhodwydd)]] a sefydlwyd gan [[Owain Gwynedd]] yn 1149]] Yn 1141, disgrifiwyd Owain a'i frawd Cadwaladr yn frenhinoedd Gwynedd ac yn 1152, llwyddodd Owain i adennill ffiniau cyn-Normanaidd Gwynedd yn ogystal â rhannau o Bowys a Deheubarth. Yn 1150 rheolodd [[Hywel ab Owain Gwynedd]] Geredigion a Meirionydd ond erbyn 1153 adenillwyd Ceredigion gan deyrnas Deheubarth. Yn 1163, fe wnaeth Malcolm brenin yr Alban, [[Rhys ap Gruffudd]] "tywysog y Cymru deheuol" ac Owain, "(tywysog y Cymry) gogleddol" ac arweinwyr eraill Cymru dalu gwrogaeth i Harri II, brenin Lloegr yng Nghyngor Woodstock.<ref>{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=49-51, 58, 68, 74}}</ref> === Tywysogion Cymru === {{Gweler hefyd|Oes y Tywysogion|Tywysog Cymru}} [[Delwedd:Owain Gwynedd (PB02299).jpg|bawd|202x202px|Darlun 1909; [[Owain Gwynedd]]|chwith]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Disgrifiodd Owain Gwynedd ei hun fel "''Owinus'', ''rex Wallie''" ("Owain, brenin Cymru") yn ei lythr cyntaf o dri at frenin Ffrainc; yr ymdrech cyntaf gan arweinydd Cymreig i sefydlu perthynas diplomataidd gyda brenin ar gyfandir Ewrop. Yn 1163, dim ond 4 mis ar ol cyfarfod ''Woodstock'', dechreuodd ddisgrifio'i hun fel "Tywysog y Cymry". Mewn ymateb, ysgrifennodd Thomas Beckett mewn llythyr at y Pab Alecsander III, "''the Welsh and Owain who calls himself prince''" ac fod "''the lord king was very moved and offended''". Roedd hyn yn arwyddocaol i Owain ac y byddai ef a'r brenin Harri yn gwybod yn iawn fod "''princeps''" yn cyfeirio at lywodraethwr sofran gwlad yng nghyfraith Rhufain.<ref>{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=84-86}}</ref> Yn 1165 enillodd yr arweinwyr Cymreig [[Brwydr Crogen|frwydr yn erbyn y Saeson ym Mynyddoedd y Berwyn]] dan arweiniad Owain. Yn y cyfnod hwn, enillodd Owain [[Tegeingl|Degeingl]] ac enillodd Rhys [[Teyrnas Ceredigion|Geredigion]], [[Emlyn (cantref)|Emlyn]] a [[Cantref Bychan|Chantref Bychan]]. Yn 1172 cydnabuwyd Rhys fel 'Ustus ''(Justice)'' De Cymru' a chynhaliodd [[Eisteddfod Aberteifi 1176|Eisteddfod Castell Aberteifi yn 1176]].<ref>{{Cite book|title=A history of Wales|url=http://archive.org/details/historyofwales0000davi_g1b0|publisher=London ; New York : Penguin Books|date=1994|isbn=978-0-14-014581-6|others=Internet Archive|first=John|last=Davies|pages=125-127}}</ref>[[Delwedd:Awyrlun o Gastell y Bere yn Hydref 2024 - Aerial image of Welsh castle Castell y Bere near Tywyn, Gwynedd, Wales 50.png|bawd|207x207px|[[Castell y Bere]], a godwyd gan [[Llywelyn Fawr]]]] Yn 1201 fe ddaeth [[Llywelyn ap Iorwerth]] i'r amlwg gan ennill rheolaeth dros Wynedd a gwneud ei hun yn "Dywysog Gogledd Cymru gyfan", yn hwyrach defnyddiodd y teitl "Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri". Ar ôl dioddef o strôc yn 1237, trosglwyddodd ei bwerau i'w fab [[Dafydd ap Llywelyn]] a chasglodd arweinwyr eraill y wlad yn [[Abaty Ystrad Fflur]] ynghyd i dalu gwrogaeth iddo fel Tywysog Cymru.<ref name=":9">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=109-120}}</ref> [[Delwedd:Dolbadarn Castle Cadw.jpg|bawd|187x187px|[[Castell Dolbadarn]] a godwyd gan [[Llywelyn ap Gruffudd|Llywelyn ein Llyw Olaf]]|chwith]] Erbyn 1258 bu [[Llywelyn ap Gruffudd]] yn rheoli bron y cyfan o "Gymru Gymreig" (Pura Wallia) a dechreuodd ddefnyddio teitl [[Tywysog Cymru]]. Cynhaliodd Llywelyn gynulliad o fân-benaethiaid Cymru yn gynnar y flwyddyn honno, lle addawyd gwrogaeth a ffyddlondeb iddo. Wedi iddo ymestyn ei reolaeth i lawr i'r Bannau Brycheiniog yn 1262, sefydlodd [[Cytundeb Trefaldwyn]] yn 1267 lle cytunodd Harri III, brenin Lloegr i gydnabod Llywelyn fel Tywysog Cymru. Ym 1277, gorfododd ymosodiad [[Edward I, brenin Lloegr|Edward I]] i Llywelyn dderbyn [[Cytundeb Aberconwy]], gan olygu y byddai'n colli llawer o'r tir a enillwyd yn flaenorol, ond yn cadw teitl Tywysog Cymru.<ref name=":92">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=109-120}}</ref><ref>{{Cite book|title=A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest|url=http://archive.org/details/historyofwalesfr02lloyuoft|publisher=London Longmans, Green|date=1912|others=Robarts - University of Toronto|first=John Edward|last=Lloyd|pages=723-724}}</ref> {{Clirio}} === Diwedd annibyniaeth Cymru === {{Gweler hefyd|Rhyfeloedd dros annibyniaeth Cymru|}} [[Delwedd:Monument to Prince Llywelyn - geograph.org.uk - 3560526.jpg|bawd|242x242px|Cofeb [[Llywelyn ap Gruffudd|Llywelyn]] yng [[Cilmeri|Nghilmeri]] lle lladdwyd]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Yn 1282, fe wnaeth trethi newydd a cham-drin swyddogion lleol y goron arwain at wrthryfel Cymreig. Cynigwyd iarllaeth Seisnig i Llywelyn ond ymatebodd Llywelyn fod pobl Eryri yn;{{Dyfyniad|anfodlon gwneud gwrogaeth i ddieithryn y mae ei iaith, ei arferion a'i ddeddfau yn gwbl anghyfarwydd iddynt. Os pe bai hynny'n digwydd gallent gael eu caethiwo am byth a chael eu trin yn greulon.}} [[Delwedd:Thomas_Jones_The_Bard_1774.jpg|bawd|242x242px|Y Bardd (1774), gan Thomas Jones, yn seiliedig ar [[Cyflafan y beirdd|Gyflafan y beirdd]]]] Ar ôl teithio i'r de, gwahanwyd Llywelyn oddi wrth ei filwyr a lladdwyd ef ger Llanfair-ym-Muallt; dyma oedd diwedd [[Annibyniaeth i Gymru|annibyniaeth Cymru]]. Anfonwyd ei ben i Lundain, a'i roi ar bicell ar giât Tŵr Llundain a'i goroni gyda eiddew, symbol o fod tu hwnt i'r gyfraith. Safodd y pen ar y giât am o leiaf pymtheg mlynedd. Daliwyd ei frawd Dafydd chwe mis wedi hynny, ac ef oedd y person nodedig cyntaf i gael ei grogi, diberfeddu a chwarteru. Cymerwyd meibion Dafydd i gastell Seisnig lle cysgodd un ohonynt mewn cawell am gyfnod. Cymerwyd [[y Dywysoges Gwenllian]] i fynachlog Seisnig am ei bywyd cyfan heb allu siarad Cymraeg. Cyhoeddodd [[Statud Rhuddlan]] 1284 fod Pura Wallia yn ''"annexed an united to the crown of the said kingdom as part of the said body"''. Adeiladodd Edward res o gestyll mawr i gadw'r Cymry dan reolaeth — gan gynnwys cestyll [[Castell Rhuddlan|Rhuddlan]], [[Castell Conwy|Conwy]], [[Castell Caernarfon|Caernarfon]], [[Castell Biwmares|Biwmares]], a [[Castell Harlech|Harlech]]. Cymerwyd [[Tlysau Coron Cymru]] a chreiriau sanctaidd i gysegr [[Edward y Cyffeswr|Edward Gyffeswr]] yn [[Abaty Westminster]]. Enwyd fab brenin Lloegr yn "dywysog Cymru" yn 1301 yng Nghaernarfon a pherchnogwyd holl diroedd y teuluoedd a rhyfelodd yn erbyn y goron Seisnig. Yn ôl un bardd, "Ac yna taflwyd Cymru oll i'r llawr".<ref>{{Cite book|title=Wales: England's Colony|url=https://books.google.com/books?id=cHDpDwAAQBAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=Parthian Books|date=2019-08-25|isbn=978-1-912681-56-3|language=en|first=Martin|last=Johnes|pages=37-40}}</ref> === Yr Oesoedd Canol Diweddar === {{Gweler hefyd|Rheolaeth y Saeson o Gymru|Rhyfeloedd dros annibyniaeth Cymru|Yr Oesoedd Canol Diweddar yng Nghymru}} [[Delwedd:Cofeb memorial to Madoc Madog ap Llywelyn Eglwys Gresford Church Cymru Wales 14.jpg|bawd|223x223px|Cofeb [[Madog ap Llywelyn]], [[Eglwys yr Holl Saint, Gresffordd|Eglwys yr Holl Saint]] ger Wrecsam]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Bu gwrthryfel [[Madog ap Llywelyn]] yn 1294 ac yn 1295. Yr un flwyddyn pasiwyd y cyntaf o'r [[Deddfau Penyd yn erbyn Cymru 1402|Deddfau Penyd yn erbyn Cymru]]. Yn 1316, bu gwrthryfel [[Llywelyn Bren]]. Bu dau gyfnod newyn yn hanner cyntaf y ganrif ac yna daeth tair afiechyd i'r byd gorllewinol yn 1347-51 gan gynnwys 'Y Farwolaeth Fawr' lle bu farw chwarter o boblogaeth Cymru yn 1349-50. Yn 1300, poblogaeth Cymru oedd tua 300,000, ond erbyn diwedd y ganrif roedd tua 200,000.<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=124-129}}</ref> [[Delwedd:All or nothing - Owain Glyndwr statue, Corwen - geograph.org.uk - 1862001.jpg|bawd|222x222px|Cerflun [[Owain Glyn Dŵr]], Corwen]] Cyhoeddwyd [[Owain Glyn Dŵr]] yn dywysog Cymru ar [[Diwrnod Owain Glyn Dŵr|16 Medi 1400]] yn [[Glyndyfrdwy]] gyda 300 o gefnogwyr. Cefnogwyd Glyndŵr gan [[Rhys ap Tudur Fychan]], [[Gwilym ap Tudur]], [[Rhys Ddu]], [[Rhys Gethin]], [[Gwilym Gwyn ap Rhys Llwyd]] ac yn 1401, Henry Dunn a roddodd gyngor ar frwydro. Enillodd Gwilym ap Tudur Conwy yn 1401 ac enillodd Glyndŵr [[Brwydr Hyddgen|Frwydr Hyddgen]]. Lladdwyd un o gefnogwyr Glyndŵr, [[Llywelyn ap Gruffudd Fychan]] gan y brenin yn 1401 a dechreuwyd [[Deddfau Penyd yn erbyn Cymru 1402|Deddfau Penyd yn erbyn Cymru yn 1402.]] Cynhaliwyd Seneddau ym Machynlleth yn 1404 ac yn Harlech yn 1405. Ysgrifennwyd [[Llythyr Pennal|Lythyr Pennal]] yn 1406 gan gynnwys ei weledigaeth dros adfer Eglwys annibynnol Cymru a'i chanolbwynt yn [[Eglwys Gadeiriol Tyddewi]] yn ogystal a chreu prifysgolion yn Ne a Gogledd Cymru. Yn 1408 collwyd cestyll Aberystwyth a Harlech a llosgwyd ei gartref [[Sycharth]] a bu brwydrau ola'r gwrthryfel yn 1412. Bu farw ei fab [[Gruffudd ab Owain Glyndŵr|Gruffudd]] yn 1411 yn nhŵr Llundain ac hefyd yn hwyrach ei wraig [[Margaret Hanmer]] a'i ferched [[Alys ferch Owain Glyndŵr|Alys]] a [[Catrin ferch Owain Glyn Dŵr|Catrin]].<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=137-144}}</ref> Roedd Llythyr Pennal a [[Sêl Cymru|Sêl Fawr Owain]] yn symbolau o hyder y cyfnod. Fe wrthododd [[Maredudd ab Owain Glyn Dŵr]] bardwn swyddogol tan 1421.<ref>{{Cite book|title=Dyddiau olaf Owain Glyndŵr|url=https://books.google.co.uk/books?id=djI_jgEACAAJ&newbks=0&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2015|isbn=978-1-78461-156-9|language=cy|first=Gruffydd Aled|last=Williams|pages=13-14, 20}}</ref> === Cyfnod modern cynnar === {{Gweler hefyd|Cyfnod modern cynnar Cymru}} [[Delwedd:Y daith drwy Gymru i Fosworth March through Wales to Bosworth using Wales relief location map 3.svg|bawd|Taith [[Harri Tudur]] trwy Gymru, 1485|252x252px]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Yn 1473, ffurfiwyd cyngor ar gyfer y dywysogaeth yn [[Llwydlo]], wedi geni ac arwisgiad Edward yn 1471.<ref>{{Cite book|title=A history of Wales|url=http://archive.org/details/historyofwales0000davi_g1b0|publisher=London ; New York : Penguin Books|date=1994|isbn=978-0-14-014581-6|others=Internet Archive|first=John|last=Davies|pages=217}}</ref> Wedi hyn bu [[Rhyfeloedd y Rhosynnau]] lle rhanwyd cefnogaeth y Cymry. Bu [[Harri Tudur]] yn byw'n alltud yn Llydaw a defnyddiodd draddodiad barddol proffwydol Cymreig ([[Mab Darogan]]) a'i daid oedd [[Owain Tudur|Owain ap Maredudd (Owain Tudur]]) a oedd yn gefnder i Owain Glyndŵr. Enillodd gefnogaeth yng Nghymru ar ôl dweud, "ein tywysogaeth ni o Gymru a'r bobl o'r un peth i'w rhyddid blaenorol, gan eu traddodi o'r fath gaethwasanaethau truenus ag y buont yn druenus ers tro byd". Glaniodd ym Mae'r Felin ym Mhenrhyn [[Dale]] ym Mhenfro, enillodd [[Brwydr Maes Bosworth]] gan chwifio [[Y Ddraig Goch|'Draig Goch]] [[Cadwaladr]]". Gwelwyd buddugoliaeth 1485 fel un Cymreig gan Gymry.<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=148-152}}</ref> Ar ôl i Harri VIII wneud ei hun yn bennaeth Eglwys Lloegr yn 1534, gwelwyd Cymru fel problem bosibl a oedd yn cynnwys dynion uchelgeisiol a oedd yn anhapus a'i hanfantais ethnig ac yn rhwystredig gyda chymhlethdodau cyfreithiol. Bu Cymru hefyd yn dir glanio i Harri Tudur ac yn agos at Iwerddon Gatholig. Prif weinyddwr coron Lloegr, Thomas Cromwell, a anogodd y [[Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542|Deddfau yn 1536 a 1542-43]] i wneud Cymru yn rhan o Loegr. Diddymwyd [[y Mers]] ac ehangwyd [[Tywysogaeth Cymru]] dros Gymru cyfan. Dilewyd y [[Cyfraith Hywel|Gyfraith Gymreig]]. Disgrifiwyd Cymru fel "Tywysogaeth, Gwlad neu Diriogaeth" a ffurfiwyd ffin â Lloegr. Caniatawyd i Gymry ddal swyddi cyhoeddus ond gyda â'r gofyniad i allu siarad Saesneg a gwnaed Saesneg yn iaith y llysoedd.<ref>{{Cite book|title=Wales: England's Colony|url=https://books.google.co.uk/books?id=cHDpDwAAQBAJ&newbks=0&hl=cy&redir_esc=y|publisher=Parthian Books|date=2019-08-25|isbn=978-1-912681-56-3|language=en|first=Martin|last=Johnes|pages=65-69}}</ref> === Crefydd, rhyfel cartref a gwella addysg === {{Gweler hefyd|Y Chwyldro Diwydiannol yng Nghymru}}[[Delwedd:BpWilliamMorgan.jpg|bawd|163x163px|Yr esgob [[William Morgan (esgob)|William Morgan]] gyda'i feibl]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Newidiodd y crefydd swyddogol o Gatholigiaeth i Brotestaniaeth yn 1533, yn ôl i Gatholigiaeth yn 1553-1558 ac yna'n ôl i Brotestaniaeth gyda Elisabeth I.<ref name=":10" /> Yn 1546, argraffwyd y llyfr cyntaf yn yr iaith Gymraeg, [[Yn y lhyvyr hwnn]] ac ystyrir hyn yn drobwynt a sicrhau lle'r Gymraeg yn y diwygiad protestanaidd ac yn nhechnoleg newydd.<ref>{{Cite book|title=O Hedyn i Ddalen: Dathlu'r Cyngor Llyfrau yn 60|url=https://books.google.co.uk/books?id=pMGuEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|publisher=Cyngor Llyfrau Cymru|date=2021-11-06|isbn=978-1-914981-03-6|language=cy|first=Helgard|last=Krause|first2=M. Wynn|last2=Thomas|first3=Lisa|last3=Sheppard|first4=Eirian|last4=James|first5=Bethan|last5=Hughes|pages=18}}</ref> Cyfieithodd [[William Morgan (esgob)|William Morgan]] y Beibl i'r Gymraeg yn 1588 ar ôl lobïo gan Brotestaniaid o Ogledd Cymru i San Steffan orchymyn cyfieithiad o'r Beibl i'r Gymraeg er mwyn sicrhau diwygiad y Cymry. Daeth rhannau o Gymru megis [[Dinbych-y-pysgod]] yn fwy cyfoethog erbyn diwedd ei theyrnasiad ond roedd Cymru'n parhau i fod yn wlad tlawd annatblygedig heb ddosbarth canol cryf.<ref name=":10">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=157-167}}</ref> Yn ystod [[Rhyfel Cartref Lloegr]], bu rhan fwyaf o uchelwyr Cymreig yn Cefnogi'r Stiwartiaid oherwydd fod James I yn ddisgynnydd i Harri Tudur a welwyd fel brenin Cymreig. Bu brwydrau ffyrnig yng Nghymru gan gynnwys [[Brwydr Sain Ffagan|Brwydr Sain Ffagan yn 1648]].<ref name=":10" /> [[Delwedd:Portrait of Parch. William Williams, Pant-y-Celyn (4674719) (cropped).jpg|chwith|bawd|161x161px|[[William Williams, Pantycelyn]]]] Daeth y [[Y Diwygiad Methodistaidd|Diwygiad Methodistaidd]] i'r amlwg fel mudiad annibynnol yng Nghymru a arweiniwyd gan [[Howel Harris]] a [[Daniel Rowland]] yn yr 18g. Daeth [[William Williams, Pantycelyn]] i'r amlwg yn yr un cyfnod, yn enwedig fel awdur 800 o emynau.<ref name=":11">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=175-189}}</ref><ref name=":11"/> Yn yr un cyfnod chwaraeodd [[Griffith Jones, Llanddowror]] rôl pwysig yn y system addysg Gymreig a sefydlodd system o ysgolion i ddysgu pobl Cymru i ddarllen a system ysgolion teithio yn 1737 i helpu pobl cefn gwlad i ddarllen y Beibl. Bu hyd yn oed Catherine fawr Rwsia yn awyddus i ddefnyddio'r system ar ôl clywed amdani. Yn yr un cyfnod, bu mudiad Celtaidd a sefydlwyd [[Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion]] yn Llundain yn 1751.<ref name=":11" /> [[Delwedd:Welsh Not on display.jpg|bawd|184x184px|[[Welsh Not]] yn amgueddfa Cymru Sain Ffagan. Defnyddiwyd yn Ysgol Pontgarreg, Llangrannog, 1852]] Bu ymdrech eang i ormesu'r Gymraeg a welwyd gyda'r [[Welsh Not]]. Mewn ymateb i bryder dyn busnes Cymreig ac aelod San Steffan am anfantais y Cymry o beidio â allu siarad Saesneg bu adroddiad y Llyfrau Gleision, lle disgrifiwyd y Gymraeg fel iaith gydag "''evil effects''" a'r Cymry fel pobl anfoesol tu hwnt a bu teimladau o gywilydd ymysg y Cymry. Er gwaethaf hyn, bu cyfres o ymatebion chwyrn gan gynnwys yr enwog [[Brad y Llyfrau Gleision]] gan [[Robert Jones Derfel]].<ref name=":11" /> === Sefydliadau cenedlaethol a mewnfudo === {{Gweler hefyd|Hanes modern Cymru}} [[Delwedd:Evan James and James James Statue, Ynysangharad Park - geograph.org.uk - 421723.jpg|bawd|204x204px|Cofeb i awduron [[Hen Wlad fy Nhadau]], [[Evan James]] a [[James James]], Pontypridd]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Bu hefyd geni cenedlaetholdeb amddiffynnol yng Nghymru a ffurfiwyd sefydliadau cenedlaethol megis [[Cymdeithas Hynafiaethau Cymru]] yn 1846 a [[Undeb yr Annibynwyr Cymraeg]] a [[Undeb Bedyddwyr Cymru]]. Daeth [[Hen Wlad fy Nhadau]] i'r amlwg.<ref name=":11" /> Ar ddiwedd y 19g ffurfiwyd nifer o sefydliadau cenedlaethol eraill gan gynnwys [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru]] yn 1861<ref>{{Cite web|title=BBC Wales - Eisteddfod - Guide - A brief history of the Eisteddfod|url=https://www.bbc.co.uk/wales/eisteddfod2008/sites/guide/history/pages/history_eisteddfod.shtml|access-date=2022-02-04|website=www.bbc.co.uk}}</ref>,[[Cymdeithas Bêl-droed Cymru]] yn 1876<ref>{{Cite web|title=FAW / Who are FAW?|url=http://www.faw.cymru/en/about-faw/who-are-faw/|access-date=2022-02-04|website=www.faw.cymru|language=en}}</ref>, [[Undeb Rygbi Cymru]] yn 1881<ref>{{Cite web|title=140 Years of the Welsh Rugby Union|url=https://www.wru.wales/article/140-years-of-the-welsh-rugby-union/|access-date=2022-02-04|website=Welsh Rugby Union {{!}} Wales & Regions|language=en-GB|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204004030/https://www.wru.wales/article/140-years-of-the-welsh-rugby-union/|url-status=dead}}</ref> a [[Prifysgol Cymru|Phrifysgol Cymru]] yn 1893.<ref>{{Cite web|title=History of the University of Wales - University of Wales|url=https://www.wales.ac.uk/en/AboutUs/Developments/History.aspx|access-date=2022-02-04|website=www.wales.ac.uk|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204004031/https://www.wales.ac.uk/en/AboutUs/Developments/History.aspx|url-status=dead}}</ref> Deddf [[Deddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru) 1881|Cau ar y Sul (Cymru) 1881]] oedd y ddeddfwriaeth gyntaf i gydnabod statws Cymru ar wahân i Lloegr ers y Deddfau 1536-43 ac erbyn 1889 bu Deddf Addysg Ganolraddol Cymru 1889 a ganiataodd ffurfio ysgolion uwchradd wladol.<ref>{{Cite book|title=Modern Wales: A Concise History|url=https://books.google.com/books?id=n_vUx1TtH5AC&newbks=0&hl=en|publisher=Cambridge University Press|date=1994-10-28|isbn=978-0-521-46945-6|language=en|first=Gareth Elwyn|last=Jones}}</ref><ref name=":11" /> Yn Ebrill 1887 sefydlodd [[Thomas Edward Ellis|Tom Ellis]] fudiad [[Cymru Fydd]] yn Llundain gyda phrif amcan o sefydlu corff deddfu cenedlaethol dros Gymru (ymreolaeth, ond ni awgrymwyd annibyniaeth) ac hefyd er mwyn sicrhau aelodau seneddol a fyddai'n cynrychioli Cymru'n drwyadl. Sefydlwyd hefyd Cyngor Cenedlaethol Cymru i gynrychioli'r blaid Rhyddfrydol yr un flwyddyn. Lansiwyd cylchgrawn o'r un enw yn 1888 o Ddolgellau; yn agos i le bu Tom Ellis yn byw.<ref>{{Cite book|title=Thomas Edward Ellis, 1859-1899|url=http://archive.org/details/thomasedwardelli0000jone|publisher=[Cardiff?] : University of Wales Press|date=1986|isbn=978-0-7083-0927-8|language=WELENG|others=Internet Archive|first=Wyn|last=Jones|pages=32}}</ref> Yn 1851-1911 mudodd 388,000 allan o ardaloedd gwledig Cymru ac fe wnaeth 366,000 fudo i ardaloedd glo y de. Tan yr 1890au, Cymry cefn gwlad oedd y rhan fwyaf helaeth a aeth i'r ardaloedd glo. Yng nghyfrifiad 1890 recordiwyd fod 100,000 o Gymry yn byw yn Unol Daleithiau America gyda'r rhan fwyaf ohonynt yn nhalaith Efrog Newydd ac ardaloedd dur Ohio. Yng nghyfrifiad 1891 roedd dros 228,000 o Gymry yn byw yn Lloegr gan gynnwys y dinasoedd mawr.<ref>{{Cite book|title=Rebirth of a nation : Wales, 1880-1980|url=http://archive.org/details/rebirthofnationw0000morg|publisher=New York : Oxford University Press|date=1981|isbn=978-0-19-821736-7|others=Internet Archive|first=Kenneth O.|last=Morgan|pages=6-7}}</ref> Ar ddechrau'r 20g gwelwyd hefyd greu nifer o sefydliadau cenedlaethol Cymreig gan gynnwys [[Llyfrgell Genedlaethol Cymru]] yn 1911<ref>{{Cite web|title=History of the Building {{!}} The National Library of Wales|url=https://www.library.wales/librarybuilding/historyofthebuilding|access-date=2022-02-04|website=www.library.wales}}</ref>, y [[Y Gwarchodlu Cymreig|Gwarchodlu Cymreig]] yn 1915<ref>{{Cite web|title=Welsh Guards|url=https://www.army.mod.uk/who-we-are/corps-regiments-and-units/infantry/welsh-guards/|access-date=2022-02-04|website=www.army.mod.uk|language=en-GB}}</ref> a [[GIG Cymru|Bwrdd Iechyd Cymru]] yn 1919.<ref>{{Cite book|url=https://discovery.nationalarchives.gov.uk/details/r/C923|title=Records of the Welsh Board of Health|date=1919–1969|others=Welsh Board of Health|language=English}}</ref> Yn 1914, pasiwyd Ddeddf Eglwysi Cymru a arweiniodd at ddatgysylltu'r [[Yr Eglwys yng Nghymru|Eglwys yng Nghymru]] yn 1920.<ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5/4-5/91|title=Welsh Church Act 1914}}</ref> Yn 1925 sefydlwyd Plaid Genedlaethol Cymru a'i hailenwyd yn [[Plaid Cymru|Blaid Cymru]] yn 1945. Egwyddorion y blaid a ddiffiniwyd yn 1970 oedd; hunanlywodraeth i Gymru; diogelu diwylliant, traddodiadau, iaith a sefyllfa economaidd Cymru; a sicrhau aelodaeth i wladwriaeth Gymreig hunanlywodraethol yn y Cenhedloedd Unedig.<ref>{{Cite journal|title=The Spread of the Plaid Cymru: The Spatial Impress|url=https://www.jstor.org/stable/447358|journal=The Western Political Quarterly|date=1981|issn=0043-4078|pages=310–328|volume=34|issue=2|doi=10.2307/447358|first=James M.|last=Lutz}}</ref> === Datganoli === {{Prif|Datganoli Cymru}} [[Delwedd:A Plaid Cymru rally in Machynlleth in 1949 where the "Parliament for Wales in 5 years" campaign was started (14050400654).jpg|bawd|228x228px|Rali Senedd i Gymru mewn 5 mlynedd, Machynlleth, 1949]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Ar 1 Hydref 1949, bu rali ym Machynlleth er mwyn hybu [[Ymgyrch Senedd i Gymru]], cyn ei lansio'n swyddogol ar 1 Gorffennaf 1950 mewn rali arall yn Llandrindod. Arweiniodd hyn at gyflwyno deiseb 240,652 o enwau i Dŷ’r Cyffredin yn 1956. Helpodd yr ymgyrch sefydlu Swyddfa Gymreig ac Ysgrifennydd Gwladol i Gymru. Methodd y [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1979|refferendwm 1979]] ond cafwyd [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|Cynulliad Cenedlaethol yn 1997]].<ref>{{Cite web|title=Watch Rali Senedd i Gymru, Machynlleth 1949 online - BFI Player|url=https://player.bfi.org.uk/free/film/watch-rali-senedd-i-gymru-machynlleth-1949-1949-online|website=player.bfi.org.uk|access-date=2024-05-25|language=en}}</ref> Pasiwyd [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998]] a ffurfio Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999. Trosglwyddodd y ddeddf bwerau o [[Ysgrifennydd Gwladol Cymru]] i'r Cynulliad ([[Senedd Cymru]] bellach).<ref>{{Cite book|title=The Legal History of Wales|last=Watkin|first=Thomas Glyn|publisher=University of Wales Press|year=2007|isbn=0-7083-2064-3|location=Cardiff|pages=197}}</ref> Agorwyd adeilad newydd y Senedd ar Ddydd Gŵyl Dewi yn 2006. Yn yr un flwyddyn pasiwyd ddeddf yn gwahaniaethu Llywodraeth Cymru oddi wrth y Cynulliad. Caniataodd y ddeddf i aelodau cynulliad i greu deddfwriaeth sylfaenol am y tro cyntaf.<ref name=":0">{{Cite web|title=Hanes datganoli yng Nghymru|url=https://senedd.cymru/sut-rydym-yn-gweithio/hanes-datganoli-yng-nghymru/|website=senedd.cymru|access-date=2023-08-31|language=cy-GB}}</ref> Yn 2011, pleidleisiodd etholwyr Cymru mewn refferendwm o blaid pwerau deddfu llawn i'r Cynulliad yn y meysydd y mae’n gyfrifol amdanynt. Pasiwyd [[Deddf Casglu a Rheoli Trethi (Cymru) 2016]] a oedd yn cynnwys trethu a benthyca a ddatganolwyd gan [[Deddf Cymru 2014|Ddeddf Cymru 2014.]] Gwnaeth [[Deddf Cymru 2017]] Gynulliad Cenedlaethol Cymru'n rhan barhaol o gyfansoddiad y Deyrnas Unedig. Ar ôl pasio [[Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020]] newidiwyd enw'r Cynulliad Cenedlaethol i Senedd Cymru.<ref name=":0" /> [[Delwedd:Rhun-ap-iorwerth.jpg|bawd|115x115px|[[Rhun ap Iorwerth]], arweinydd [[Plaid Cymru]]]] Ers 1922, [[Llafur Cymru|Llafur]] buodd y blaid fwyaf llwyddiannus yng Nghymru tan iddynt gael eu disodli yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Seneddol 2026]] gan [[Plaid Cymru|Blaid Cymru]], wrth iddynt ennill nifer fwyaf o seddi Senedd Cymru, gan roi terfyn ar dros gan mlynedd o oruwchafiaeth y blaid Lafur.<ref>{{Cite web|title=“Gallu i addasu” sydd wrth wraidd llwyddiant hirhoedlog Llafur yng Nghymru|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/2170941-gallu-addasu-sydd-wrth-wraidd-llwyddiant|website=Golwg360|date=2025-02-27|access-date=2026-05-10|language=cy}}</ref><ref>{{Cite web|title=Plaid Cymru am geisio ffurfio llywodraeth leiafrifol meddai Rhun ap Iorwerth|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/plaid-cymru-geisio-ffurfio-llywodraeth-leiafrifol-meddai-rhun-ap-iorwerth|website=newyddion.s4c.cymru|date=2026-05-09|access-date=2026-05-10|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Gwleidyddiaeth == {{prif|Gwleidyddiaeth Cymru|Llywodraeth Cymru|Llywodraeth leol yng Nghymru}} [[Delwedd:Eluned Morgan Press Conference 110122 06.jpg|bawd|[[Prif Weinidog Cymru]], [[Eluned Morgan (gwleidydd)|Eluned Morgan]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> Mae Cymru'n wlad sy'n rhan o'r [[Y Deyrnas Unedig|Deyrnas Unedig]].<ref>{{Cite web|title=A Beginners Guide to UK Geography (2021) v1.0|url=https://geoportal.statistics.gov.uk/documents/a-beginners-guide-to-uk-geography-2021-v1-0-1/explore|website=geoportal.statistics.gov.uk|access-date=2023-08-31|language=en-us}}</ref> Brenhiniaeth seneddol yw'r Deyrnas Unedig, a ddisgrifir yn un ddemocrataidd.<ref>{{Cite journal|title=Democratic Parliamentary Monarchies|url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/542440|journal=Journal of Democracy|date=2014|issn=1086-3214|pages=35–51|volume=25|issue=2|doi=10.1353/jod.2014.0032|first=Alfred|last=Stepan|first2=Juan J.|last2=Linz|first3=Juli F.|last3=Minoves}}</ref> Llywodraethir Cymru gan system Model Cadw Pwerau, lle restrir holl faterion dan reolaeth [[Senedd y Deyrnas Unedig]], gyda'r gweddill o dan reolaeth [[Senedd Cymru]].<ref>{{Cite web|title=Pwerau|url=https://senedd.cymru/sut-rydym-yn-gweithio/ein-rol/pwerau/|website=senedd.cymru|access-date=2023-08-31|language=cy-GB}}</ref> Mae Cymru yn ethol 40 aelod i Senedd y Deyrnas Unedig.<ref>{{Cite web|title=Canlyniadau yr Etholiad Cyffredinol 2019 - BBC Cymru Fyw|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/etholiad/2019/canlyniadau|website=www.bbc.co.uk|access-date=2023-08-31|language=cy}}</ref> Mae Swyddfa [[Ysgrifennydd Gwladol Cymru]] yn cefnogi Ysgrifennydd Cymru ac Is-Ysgrifenyddion Gwladol Seneddol gan gynrychioli Llywodraeth y Deyrnas Unedig yng Nghymru ac yn cynrychioli Cymru yn Llywodraeth y Deyrnas Unedig.<ref>{{Cite web|title=Amdanom ni|url=https://www.gov.uk/government/organisations/office-of-the-secretary-of-state-for-wales/about.cy|website=GOV.UK|access-date=2023-08-31|language=en}}</ref> Rheolir [[llywodraeth leol yng Nghymru]] gan 22 o awdurdodau unedol.<ref>{{Cite web|title=Llywodraeth Cymru {{!}} Awdurdodau Unedol|url=http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?skip=1&lang=cy|website=web.archive.org|date=2014-06-01|access-date=2023-08-31|archive-date=2014-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601021134/http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?skip=1&lang=cy|url-status=bot: unknown}}</ref> {{Clirio}} === Senedd Cymru === {{prif|Senedd Cymru}}[[Delwedd:Senedd.JPG|bawd|239x239px|[[Senedd Cymru]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae Senedd Cymru yn gorff etholedig sy'n cynrychioli Cymru a’i phobl ac yn deddfu ar gyfer Cymru ac yn dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif.<ref>{{Cite web|title=Senedd Cymru {{!}} Welsh Parliament|url=https://senedd.cymru/|website=senedd.cymru|access-date=2023-08-31|language=cy-GB}}</ref> Cafodd y Senedd ei sefydlu yn 1997 ar ôl [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|refferendwm datganoli i Gymru]]. Cynulliad Cenedlaethol Cymru oedd yr enw gwreiddiol, cyn mabwysiadu'r enw Senedd Cymru yn 200. Mae gan y Senedd 60 o aelodau, ond mae cynlluniau i gynyddu hyn i 96. Ar hyn o bryd mae 30 aelod [[Llafur Cymru]], 16 aelod [[Ceidwadwyr Cymreig]], 12 aelod [[Plaid Cymru]], 1 o’r [[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru]] ac 1 annibynnol. Bydd [[etholiad nesaf Senedd Cymru]] ar Fai 7, 2026.<ref>{{Cite web|title=Beth yw rôl y Senedd?|url=https://golwg.360.cymru/cipolwg/beth-senedd|website=Golwg360|date=2023-07-21|access-date=2023-08-31|language=cy}}</ref> === Heddlu a Lluoedd Arfog === {{Prif|Heddluoedd Cymru|Lluoedd Arfog yng Nghymru}} [[Delwedd:Cardiff Police.jpg|bawd|Ceir Heddlu, Caerdydd]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae gan Gymru bedwar heddlu, [[Heddlu Gogledd Cymru]], [[Heddlu Dyfed-Powys]], [[Heddlu De Cymru]] a [[Heddlu Gwent]]. Mae prif heddwas Dyfed-Powys wedi galw am un llu "Heddlu Cymru" erbyn 2030.<ref>{{Cite web|title=One 'Heddlu Cymru' by 2030 the way forward says police chief|url=https://nation.cymru/news/one-heddlu-cymru-by-2030-the-way-forward-says-police-chief/|website=Nation.Cymru|date=29 Mawrth 2022|access-date=20 Chwefror 2023|language=en-GB}}</ref> Yn y lluoedd arfog yng Nghymru, y Fyddin sydd â’r presenoldeb fwyaf gyda dros 1,400 o bersonél. Yn 2019 roedd 3,230 o bersonél milwrol a sifil wedi’u lleoli yng Nghymru. Roedd hefyd dros 60 o sefydliadau a chanolfannau'r [[Y Weinyddiaeth Amddiffyn (DU)|Weinyddiaeth Amddiffyn]], gan gynnwys canolfannau wrth gefn a chyfleusterau hyfforddi.<ref name="Zubova32">{{Cite web|last=Zubova|first=Xenia|title=How Welsh is the British Army?|url=https://www.forces.net/heritage/history/how-welsh-british-army|access-date=26 Ebrill 2022|website=Forces Network|language=en}}</ref><ref name=":43">{{Cite web|title=Wales’s contribution to the UK armed forces|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cdp-2020-0033/}}</ref> {{Clirio}} == Daearyddiaeth == {{prif|Daearyddiaeth Cymru}}{{Gweler hefyd|Rhestr mynyddoedd Cymru|Rhestr afonydd Cymru|Rhestr ynysoedd Cymru|Rhestr llynnoedd Cymru|Cronfeydd Cymru}}[[Delwedd:Wales_from_space.jpg|bawd|224x224px|Cymru o'r gofod]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Yn y [[Yr Oesoedd Canol Diweddar yng Nghymru|canol oesoedd diweddar]], [[Cantrefi a chymydau Cymru|cantrefi a chymydau]] oedd yn ffinio ardaloedd Cymru, a nodwyd gan [[Gruffudd Hiraethog]] yn y 16g.<ref>{{Cite web|title=RCAHMW {{!}} Mapio Ffiniau Hanesyddol Cymru: Cymydau a Chantrefi|url=https://cbhc.gov.uk/mapio-ffiniau-hanesyddol-cymru-cymydau-a-chantrefi/|website=cbhc.gov.uk|access-date=2024-05-27}}</ref> Yn 1996 crëwyd 22 [[Prif ardal Cymru|prif ardal]] i gymryd lle'r hen siroedd: mae'r prif ardaloedd newydd hyn yn gweithredu fel [[Awdurdodau unedol Cymru|awdurdodau unedol]].<ref>{{Cite web|title=Cyrff llywodraeth leol yng Nghymru {{!}} Cyfraith Cymru|url=https://cyfraith.llyw.cymru/cyrff-llywodraeth-leol-yng-nghymru|website=cyfraith.llyw.cymru|access-date=2024-05-27}}</ref> Mae gan Gymru [[Dinasoedd Cymru|saith dinas]], sef [[Bangor]], [[Caerdydd]] (prifddinas Cymru), [[Casnewydd]], [[Llanelwy]], [[Tyddewi]], [[Abertawe]] a [[Wrecsam]].<ref>{{Cite web|title=Dinasoedd Cymru|url=https://www.wales.com/cy/am-gymru/chwe-dinas-cymru|website=Wales|date=2019-07-10|access-date=2024-05-27|language=cy}}</ref> Mae tri [[Parciau cenedlaethol Cymru|Pharc Cenedlaethol yng Nghymru]]: [[Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog]], [[Parc Cenedlaethol Eryri]] a [[Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro|Pharc Cenedlaethol Arfordir Penfro]].<ref>{{Cite web|title=Parciau Cenedlaethol|url=https://www.croeso.cymru/cy/pethau-iw-gwneud/natur-thirweddau/parciau-cenedlaethol|website=Croeso Cymru|access-date=2024-05-27|language=cy}}</ref> Gan gan Gymru bedwar safle sydd â statws [[Treftadaeth Byd]] [[UNESCO]]; Cestyll [[Castell Biwmares|Biwmares]], [[Castell Harlech|Harlech]], [[Castell Caernarfon|Caernarfon]], a [[Castell Conwy|Chonwy]] ers [[1986]]; ardal ddiwydiannol [[Blaenafon]] ers [[2000]]; Traphont Ddŵr a Chamlas Pontcysyllte ers 2009; a'r diweddaraf yw Tirwedd Llechi Gogledd-Orllewin Cymru.<ref>{{Cite web|title=Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO yng Nghymru|url=https://www.wales.com/cy/ymweld/unesco-world-heritage-wales|website=Wales|date=2023-02-16|access-date=2024-05-27|language=cy}}</ref> ===Moroedd Cymru=== {{Prif|Moroedd Cymru|Rhestr moroedd, baeau a phentiroedd Cymru}} [[Delwedd:Marine-map welsh.png|bawd|265x265px|Map o foroedd Cymru]]Mae arfordir Cymru'n 2,120 km o hyd ac mae arwynebedd moroedd tiriogaethol Cymru tua 32,000 km sgwâr. <ref>{{Cite web|url=https://www.llyw.cymru/sites/default/files/publications/2019-11/cynllun-morol-cenedlaethol-cymru-dogfen-mawr.pdf|title=Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru|publication-date=Tachwedd 2019|publisher=Llywodraeth Cymru|pages=159}}</ref> Mae Moroedd Cymru'n cynnwys y môr o gwmpas [[arfordir Cymru]]; fe reolir hyd at 24 milltir (uchafswm) o'r dyfroedd hyn yn bennaf gan Lywodraeth Cymru. Ystyrir Moroedd Cymru yn asedau gwerthfawr, yn rhan annatod o hanes Cymru a'i mytholeg, ei heconomi a'i ffordd o fyw. Ceir ynddynt nifer fawr o rywogaethau, cynefinoedd ac ecosystemau gwahanol iawn ac maent yn ffynhonnell incwm sylweddol, tyrbinau gwynt er enghraifft. Mae'r moroedd hyn, a adnabyddir weithiau fel 'moroedd tiriogaethol' tua'r un faint, o ran arwynebedd, a moroedd tiriogaethol yr Almaen.<ref>[https://ymchwil.senedd.cymru/erthyglau-ymchwil/cynllun-morol-i-gymru/ ymchwil.senedd.cymru;] adalwyd 6 Hydref 2024.</ref> Caniataodd Ddeddf y Môr (2009) i Weinidogion Cymru fod yn gyfrifol am gynllun Morol ar gyfer dyfroedd glannau Cymru (0-12 môr-filltir) a dŵr mawr Cymru (o 12 môr-filltir hyd at y ffin forol ag Iwerddon).<ref>{{Cite web|url=https://ymchwil.senedd.cymru/erthyglau-ymchwil/rheoli-moroedd-cymru-cynllun-morol-cenedlaethol-cymru/|title=Rheoli Moroedd Cymru: Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru|publication-date=11/12/2014}}</ref> Creodd y ddeddf Parth Cymru, sef moroedd Cymru hyd at y ffin forol ag Iwerddon.<ref>{{Cite web|url=https://senedd.cymru/media/fk1ox5ah/qg11-0012-cy.pdf|title=Deddf y Môr|year=2014}}</ref> {{Clirio}} == Bioamrywiaeth == {{Prif|Fflora Cymru|Ffawna Cymru|Rhestr adar Cymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> === Adar tirol === [[Delwedd:Red Kite - Gigrin Farm, Rhayader - geograph.org.uk - 2973349.jpg|bawd|[[Barcud coch|Barcud Coch]], [[Rhaeadr]]|204x204px]] Mae 60% o Gymru yn uwch na’r gyfuchlin 150m, mae’r wlad yn cynnal amrywiaeth o adar cynefin yr ucheldir, gan gynnwys y gigfran a mwyalchen y mynydd.<ref name=":14">{{cite web|url=http://www.ecologymatters.co.uk/pdf/Wales_Ring_Ouzel_paper.pdf|title=Wales Ring Ouzel Survey 2006|publisher=Ecology Matters Ltd.|last=Green|first=Mick|year=2007|access-date=6 Medi 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311210912/http://www.ecologymatters.co.uk/pdf/Wales_Ring_Ouzel_paper.pdf|archive-date=11 Mawrth 2012}}</ref><ref name=":15">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/north_east/4644626.stm|title=Black ravens return to the roost|publisher=BBC|date=24 Ionawr 2006|access-date=6 Medi 2010}}</ref> Mae adar ysglyfaethus yn cynnwys y [[cudyll bach]], [[boda tinwyn]] a'r [[barcud coch]], symbol cenedlaethol o fywyd gwyllt Cymru. At ei gilydd, mae mwy na 200 o wahanol rywogaethau o adar wedi’u gweld yng ngwarchodfa’r RSPB yng Nghonwy, gan gynnwys ymwelwyr tymhorol.<ref>{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/news/details.asp?view=print&id=tcm:9-176206|title=Red kite voted Wales' Favourite Bird|publisher=[[Royal Society for the Protection of Birds]]|date=11 Hydref 2007|access-date=6 Medi 2010|archive-date=23 Awst 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100823014457/http://www.rspb.org.uk/news/details.asp?view=print&id=tcm:9-176206|url-status=dead}}</ref> === Adar morol === [[Delwedd:Puffin (Fratercula arctica).jpg|bawd|166x166px|[[Pâl]], [[Ynys Sgomer]]]]Oherwydd ei harfordir hir, mae Cymru yn gartref i amrywiaeth o adar môr. Mae'r arfordiroedd a'r ynysoedd cyfagos yn gartref i nythfeydd o [[huganod]], [[Aderyn drycin Manaw|adar drycin Manaw]], [[Pâl|palod]], [[Gwylan goesddu|gwylanod coesddu]], mulfilod a [[Llurs|llursod]].<ref name=":14" /><ref name=":15" /> Ar warchodfa RSPB Clogwyni [[Ynys Lawd]] ar [[Ynys Môn]] mae amrywiath o adar morol yn byw gan gynnwys palod, [[Gwylog|gwylogod]], llursod, gwylanod coesddu, [[Aderyn drycin y graig|adar drycin y graig]], yn ogystal a [[Cigfran|chigfrain]], [[Brân goesgoch|brain coesgoch]] a [[Hebog tramor|hebogiaid tramor]].<ref name=":03">{{Cite web|title=Mannau gwych i weld bywyd gwyllt|url=https://www.visitwales.com/cy/pethau-iw-gwneud/natur-thirweddau/bywyd-gwyllt-fflora-ffawna/bywyd-gwyllt-iw-weld-yng-nghymru|website=Croeso Cymru|access-date=2024-06-02|language=cy}}</ref> Mae [[Pâl|pâliaid]] hefyd yn nythu ar ynysoedd o amgylch Cymru gan gynnwys [[Ynys Sgomer]] ger arfordir Penfro.<ref name=":03" /> Hefyd ar Ynys Sgomer yn ogystal a [[Ynys Sgogwm]] mae Aderyn drycin Manaw ac amcagyfrifir fod tua 350,000 o barau yn ythu yno ac maent hefyd i'w gweld ar [[Ynys Enlli]].<ref name=":03" /> === Mamaliaid === Bu farw mamaliaid mwy, gan gynnwys eirth brown, bleiddiaid a chathod gwyllt, allan yn ystod cyfnod y Normaniaid. Heddiw, mae mamaliaid yn cynnwys chwistlod, llygod pengrwn, moch daear, dyfrgwn, carlymod, gwencïod, draenogod a phymtheg rhywogaeth o ystlumod. Mae dwy rywogaeth o gnofilod bach, y llygoden wddf felen a'r pathew, o bwys Cymreig arbennig i'w cael ar y ffin nad oedd yn cael ei tharfu yn hanesyddol.<ref>{{Cite book|title=The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales|url=https://books.google.com/books?id=-ZEUAQAAIAAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=University of Wales Press|date=2008|isbn=978-0-7083-1953-6|language=en|first=Academi|last=Gymreig|pages=533}}</ref> Nid yw'r bele, sy'n cael ei weld yn achlysurol, wedi'i gofnodi'n swyddogol ers y 1950au. Bu bron i'r ffwlbart gael ei yrru i ddifodiant ym Mhrydain, ond fe barhaodd yng Nghymru ac mae bellach yn lledu'n gyflym. Mae geifr gwyllt i'w cael yn Eryri.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2006/nov/13/conservationandendangeredspecies.uknews|title=Goats have roamed Snowdonia for 10,000 years; now they face secret cull|first=John|last=Vidal|work=guardian.co.uk|date=13 Tachwedd 2006|access-date=14 Awst 2011|location=London}}</ref> Ym mis Mawrth 2021, rhoddodd Cyfoeth Naturiol Cymru drwydded i ryddhau hyd at chwe afanc yn Nyffryn Dyfi, sef y rhyddhad swyddogol cyntaf o afancod yng Nghymru.<ref>{{cite news|publisher=BBC News|date=30 Mawrth 2021|last=Grug|first=Mari|title=Licensed beavers released in Wales for the first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-56565050|access-date=31 Mawrth 2021}}</ref> === Planhigion === Mae gan Gymru nifer o rywogaethau planhigion nad ydynt i’w cael yn unman arall yn ngwledydd Prydain, gan gynnwys y [[cor-rosyn rhuddfannog]] (''Tuberaria guttata'') ar Ynys Môn a [[Llysiau'r-bystwn melyn|Llysiau'r bystwn melyn]] (''Draba aizoides'') ym Mhenrhyn Gŵyr.<ref>{{Cite book|title=Atlas of the British Flora|editor1-last=Perring|editor1-first=E.H.|editor2-last=Walters|editor2-first=S.M.|year=1990|publisher=BSBI|location=Melksham, Great Britain|page=43}}</ref> == Economi == {{prif|Economi Cymru}} Yr arian a ddefnyddir yng Nghymru yw'r Bunt, a gynrychiolir gan y symbol £. Banc Lloegr yw'r banc canolog, sy'n gyfrifol am gyhoeddi arian cyfred, ac mae'n cadw cyfrifoldeb am bolisi ariannol a dyma fanc canolog y Deyrnas Unedig. Mae’r Bathdy Brenhinol, sy’n dosbarthu’r darnau arian a ddosberthir ar draws y Deyrnas Unedig gyfan, wedi’i leoli ar un safle yn Llantrisant, Rhondda Cynon Taf ers 1980, ar ôl trosglwyddo’n raddol weithrediadau o’u safle Tower Hill, Llundain o 1968.<ref name="royal mint1">{{cite web|date=24 Medi 2008|title=Llantrisant|url=http://www.royalmint.gov.uk/Corporate/AboutUs/History/Llantrisant.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014154808/http://www.royalmint.gov.uk/Corporate/AboutUs/History/Llantrisant.aspx|archive-date=14 Hydref 2007|access-date=4 Hydref 2008|work=Royal Mint website|publisher=Royal Mint}}</ref> Mae [[cynnyrch mewnwladol crynswth]] Cymru wedi cynyddu o £37.1 biliwn yn 1998 i £79.3 biliwn yn 2019, £75.7 biliwn yn 2020 ac yna £79.7 biliwn yn 2021.<ref>{{Cite web|title=Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2020 {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/cynnyrch-domestig-gros-rhanbarthol-gwerth-ychwanegol-gros-1998-i-2020|website=www.llyw.cymru|date=2022-05-31|access-date=2023-08-26|language=cy}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Regional gross domestic product: all ITL regions - Swyddfa Ystadegau Gwladol|url=https://cy.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/datasets/regionalgrossdomesticproductallnutslevelregions?_gl=1*1vk5sap*_ga*MTY1NjQ0MDIwMC4xNjkzMDA0MTE3*_ga_W804VY6YKS*MTY5MzA1ODc3NC4yLjAuMTY5MzA1ODc3NC42MC4wLjA.|website=cy.ons.gov.uk|access-date=2023-08-26}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2021 {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/cynnyrch-domestig-gros-rhanbarthol-gwerth-ychwanegol-gros-1998-i-2021|website=www.llyw.cymru|date=2023-04-26|access-date=2023-08-31|language=cy}}</ref>[[Delwedd:Admiral House, Cardiff - geograph.org.uk - 2351704.jpg|bawd|'Tŷ Admiral', Caerdydd; cyflogwr preifat mwyaf y wlad, gyda 7,000 o weithwyr<ref>{{Cite web|title=The 10 biggest private sector employers in Wales|url=http://www.walesonline.co.uk/business/business-news/top-10-biggest-private-sector-12424893|website=Wales Online|date=2017-01-09|access-date=2023-10-22|language=en|first=Chris|last=Kelsey}}</ref>|192x192px]]Mae cwmnïau a busnesau Cymreig wedi cael eu disgrifio fel "asgwrn cefn economi Cymru".<ref>{{dyf gwe|url=http://www.cynulliadcymru.org/bus-home/bus-chamber/bus-chamber-third-assembly-votes.htm?act=dis&id=71717&ds=1/2008|dyfyniad="busnesau bach a chanolig eu maint yw asgwrn cefn economi Cymru"|dyddiadcyrchiad=10 Chwefror|blwyddyncyrchiad=2008|teitl=Busnes – Pleidleisiau a Thrafodion|cyhoeddwr=[[Cynulliad Cenedlaethol Cymru]]|dyddiad=[[23 Ionawr]], [[2008]]}}</ref><ref>{{dyf gwe|url=http://wales.gov.uk/news/archivepress/enterprisepress/einpress2002/749535/?lang=cy|dyfyniad=Cwmnïau bach yw asgwrn cefn economi Cymru ac maent yn gwneud cyfraniad enfawr i’n cyfoeth a’n llwyddiant.|dyddiadcyrchiad=10 Chwefror|blwyddyncyrchiad=2008|teitl=Grantiau Llywodraeth y Cynulliad yn creu 122 o swyddi newydd yng Ngogledd Cymru|cyhoeddwr=[[Llywodraeth Cynulliad Cymru]]|dyddiad=[[6 Mai]], [[2002]]}}</ref> Mae 99% o'r busnesau yng Nghymru yn Fusnesau Bach a Chanolig, sy'n cyflogi llai na 250 o bobl, a'r mwyafrif ohonynt yn ficro-sefydliadau, hynny yw maent yn cyflogi llai na 10 o weithwyr. Er y nifer fawr o fusnesau bach a chanolig, y prif gyflogwr yng Nghymru yw'r [[sector cyhoeddus]].<ref>{{dyf gwe|url=http://www.gowales.co.uk/cy/graduate/workingInWales/keyIndustryProfiles/index.html|dyddiadcyrchiad=24 Mai|blwyddyncyrchiad=2008|teitl=Proffiliau Diwydiannau Allweddol: Trosolwg Cymru|cyhoeddwr=GO Wales}}</ref> Yn dilyn [[Brexit]], cyhoeddodd llywodraeth y Deyrnas Unedig ym mis Ebrill 2022 y byddai Cronfa Ffyniant Gyffredin y Deyrnas Unedig (UKSPF) yn disodli [[Cronfa Strwythurol yr Undeb Ewropeaidd |cronfeydd strwythurol yr Undeb Ewropeaidd]]. Mae Llywodraeth Cymru wedi beirniadu’r cyfanswm o £632 miliwn dros 2020 i 2023 a ddyrannwyd i Gymru, gan nodi bod Cymru’n cael ei thanariannu o £1.1 biliwn gan lywodraeth y Deyrnas Unedig.<ref>{{Cite web|title=Datganiad Ysgrifenedig: Colli cyllid i Gymru o ganlyniad i drefniadau Llywodraeth y DU ar gyfer cyllid i ddisodli cyllid UE (4 Mai 2022) {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/datganiad-ysgrifenedig-colli-cyllid-i-gymru-o-ganlyniad-i-drefniadau-llywodraeth-y-du-ar-gyfer|website=www.llyw.cymru|date=2022-05-04|access-date=2023-08-26|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Trafnidiaeth == {{Prif|Trafnidiaeth Cymru}}[[Delwedd:Cardiff central.jpg|bawd|205x205px|[[Gorsaf reilffordd Caerdydd Canolog|Gorsaf Caerdydd Canolog]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae gan wibffordd yr A55 rôl debyg ar hyd arfordir Gogledd Cymru, gan gysylltu Caergybi a Bangor â Wrecsam a Sir y Fflint. Mae hefyd yn cysylltu â gogledd-orllewin Lloegr, Caer yn bennaf.<ref>{{cite web|title=One of the most important roads in Wales|url=https://www.roads.org.uk/motorway/a55|publisher=Roads.org.uk|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref> Y prif gyswllt rhwng gogledd a de Cymru yw'r A470, sy'n rhedeg o Gaerdydd i Landudno.<ref>{{cite web|first=Cathy|last=Owen|title=The A470 is Britain's favourite road|url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/a470-britains-favourite-road-yes-7228725|publisher=Wales Online|date=6 Mehefin 2014}}</ref>[[Delwedd:A470-Wales.svg|bawd|Map y ffordd A470|154x154px]] Llywodraeth Cymru sy’n rheoli’r rhannau hynny o rwydwaith rheilffyrdd Prydain yng Nghymru, drwy gwmni gweithredu trenau Trafnidiaeth Cymru. <ref>{{cite web|title=Transport for Wales – Design of Wales and Borders Rail Service Including Metro|url=https://gov.wales/sites/default/files/consultations/2018-01/170228-tw-consultation-document-en.pdf|publisher=Welsh Government|date=28 Chwefror 2017|access-date=16 Gorffennaf 2020}}</ref> Mae gan ranbarth Caerdydd ei rwydwaith rheilffyrdd trefol ei hun. Mae toriadau Beeching yn y 1960au yn golygu bod y rhan fwyaf o'r rhwydwaith sy'n weddill wedi'i anelu at deithio o'r dwyrain i'r gorllewin gan gysylltu â phorthladdoedd Môr Iwerddon ar gyfer llongau fferi i Iwerddon.<ref>{{cite web|title=Ferry connections|url=https://tfwrail.wales/ferry-connections|publisher=Transport for Wales|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref> Mae gwasanaethau rhwng gogledd a de Cymru yn gweithredu drwy ddinasoedd Lloegr Caer a Henffordd a threfi Amwythig, Croesoswallt a Threfyclo ar hyd Lein y Gororau. Mae trenau yng Nghymru yn cael eu pweru gan ddisel yn bennaf ond mae cangen Prif Linell De Cymru o Brif Linell Great Western a ddefnyddir gan wasanaethau o Paddington Llundain i Gaerdydd yn cael ei thrydaneiddio, er bod y rhaglen wedi profi oedi sylweddol a gorwario costau.<ref>{{cite web|url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/final-bill-electrifying-great-western-17948591|first=Sion|last=Barry|title=Final bill for electrifying the Great Western Mainline from South Wales to London £2bn over original budget|publisher=Business Live|date=19 Mawrth 2020|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.walesonline.co.uk/cardiffonline/cardiff-news/2011/01/25/business-leaders-back-electric-railway-demand-91466-28047043/|title=Business leaders back electric railway demand|publisher=WalesOnline.co.uk.|date=25 Ionawr 2011|access-date=7 Mehefin 2012}}</ref><ref name="GvtGWMLElecAnnouncement2">{{cite web|url=http://www.dft.gov.uk/pgr/rail/pi/rail-electrification.pdf|publisher=Department for Transport|title=Britain's Transport Infrastructure, Rail Electrification|access-date=7 Mehefin 2012|year=2009|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100408232230/http://www.dft.gov.uk/pgr/rail/pi/rail-electrification.pdf|archive-date=8 Ebrill 2010}}</ref> Maes Awyr Caerdydd yw maes awyr rhyngwladol Cymru. Yn darparu cysylltiadau â chyrchfannau Ewropeaidd, Affrica a Gogledd America, mae tua 12 milltir (19 km) i'r de-orllewin o ganol dinas Caerdydd, ym Mro Morgannwg. Roedd hediadau o fewn Cymru yn arfer rhedeg rhwng Ynys Môn (y Fali) a Chaerdydd, ac fe’u gweithredwyd ers 2017 gan ''Eastern Airways''.<ref>{{cite news|last1=Harding|first1=Nick|title=Eastern Airways take over Cardiff to Anglesey route|url=https://ukaviation.news/eastern-airways-take-cardiff-anglesey-route/|work=UK Aviation News|access-date=16 Gorffennaf 2020|date=11 Mawrth 2017}}</ref> Nid yw’r hediadau hynny ar gael mwyach, o 2022 ymlaen. Mae hediadau mewnol eraill yn gweithredu i ogledd Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Mae gan Gymru bedwar porthladd fferi masnachol. <ref>{{cite web|title=Cardiff Airport-Destinations|url=https://www.cardiff-airport.com/destinations/|publisher=Cardiff Airport – maes awyr caerdydd|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref> Mae gwasanaethau fferi rheolaidd i Iwerddon yn gweithredu o Gaergybi, Doc Penfro ac Abergwaun. Cafodd y gwasanaeth o Abertawe i Gorc ei ganslo yn 2006, ei adfer ym mis Mawrth 2010, a’i dynnu’n ôl eto yn 2012.<ref>{{cite news|title=Revived Swansea-Cork ferry service sets sail|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/8561187.stm|access-date=19 Mehefin 2010|date=10 Mawrth 2010|publisher=BBC|work=[[BBC News]] website}}</ref><ref>{{cite news|title=Swansea-Cork ferry: Fastnet Line to close service with loss of 78 jobs|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-south-west-wales-16854680|access-date=15 Ebrill 2012|date=2 Chwefror 2012|publisher=BBC|work=[[BBC News]] website}}</ref> {{Clirio}} == Addysg == {{Prif|Addysg yng Nghymru}} [[Delwedd:Cwod Prifysgol Bangor, Bangor Uchaf - The quadrangle in the main college building, University of Bangor, Wales 70.jpg|bawd|[[Prifysgol Bangor]]|163x163px]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae prifysgolion Cymru yn cynnwys [[Prifysgol Aberystwyth]] a sefydlwyd yn 1872, sef prifysgol hynaf Cymru; [[Prifysgol Bangor]] sydd wedi'i hadnabod fel prifysgol yng Nghymru â'r gradd creadigol orau; [[Prifysgol Metropolitan Caerdydd]] sydd yn ffocysu ar gyrsiau ymarferol ac enillodd wobr ariannol am ragoriaeth dysgu yn 2017: [[Prifysgol Caerdydd]], sef prifysgol gorau Cymru yn ôl un canllaw yn 2020; [[Prifysgol Abertawe]], prifysgol y flwyddyn yn 2019; [[Prifysgol De Cymru]] a sefydlwyd yn 2013 a enillodd prifysgol seibr (cyfrifiadurol) y flwyddyn 2019: [[Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant]], y prifysgol orau yng Nghymru am y gymuned ddysgu yn 2018; [[Prifysgol Glyndŵr|Prifysgol Glyndŵr Wrecsam]] a ddaeth yn ail ar draws y Deyrnas Unedig am foddhad myfyrwyr.<ref>{{Cite web|title=Prifysgolion Cymru|url=https://www.wales.com/cy/bywyd/astudio/prifysgolion-cymru|website=Wales|date=11 Gorffennaf 2019|access-date=20 Chwefror 2023|language=cy}}</ref><ref>{{Cite web|title=University League Tables 2023|url=https://www.thecompleteuniversityguide.co.uk/league-tables/rankings|website=www.thecompleteuniversityguide.co.uk|access-date=20 Chwefror 2023|language=en}}</ref> {{Clirio}} == Iechyd == {{Prif|Iechyd Cymru}} [[Delwedd:University Hospital of Wales, Heath Park - Cardiff - geograph.org.uk - 1736088.jpg|bawd|161x161px|[[Ysbyty Athrofaol Cymru]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae [[GIG Cymru]] yn darparu gwasanaeth iechyd gwladol i tua 3 miliwn o bobl sy'n byw yng Nghymru. Ariennir y gwasanaeth yn gyhoeddus, a Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am strategaeth gofal iechyd Cymru drwy saith Fwrdd Iechyd Lleol Cymru, y tair Ymddiriedolaeth a'r ddau Awdurdod Iechyd Arbennig. Egwyddor y Gwasanaeth Iechyd yw y dylai pawb gael mynediad at wasanaeth iechyd yn rhad ac am ddim.<ref>{{Cite web|title=Amdanon Ni|url=https://www.gig.cymru/amdanon-ni/|website=GIG Cymru|access-date=19 Chwefror 2023|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Demograffeg == {{prif|Demograffeg Cymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> === Poblogaeth === Yn ôl [[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2021|Cyfrifiad 2021]] yr oedd 3,107,500 o bobl yn byw yng Nghymru, sy'n rhoi dwysedd o 149.6/km².<ref>{{Cite news|title=Cyfrifiad 2021: Poblogaeth Cymru yr uchaf erioed|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/61965787|work=BBC Cymru Fyw|date=28 Mehefin 2022|access-date=22 Gorffennaf 2022|language=cy}}</ref> === Iaith === {{Prif|Cymraeg|Ieithoedd Cymru}} Yn ôl cyfrifiad 2021, mae 17.8% o boblogaeth Cymru yn gallu siarad Cymraeg, sef 538,000 o bobl. Yn 2011 roedd 19% o Gymry yn siarad Cymraeg.<ref>{{Cite web|title=Gostyngiad yn nifer y siaradwyr Cymraeg i 17.8% yn ôl y Cyfrifiad|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/11372|website=newyddion.s4c.cymru|access-date=20 Chwefror 2023|language=cy}}</ref> == Diwylliant == {{prif|Diwylliant Cymru}} === Cerddoriaeth === {{prif|Cerddoriaeth Cymru}} [[Delwedd:Gruff Rhys Summersonic 2008-2 crop&lighten.jpg|bawd|183x183px|[[Gruff Rhys]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> Mae gan Gymru'r llys enw ‘Gwlad y Gân’, a thraddodiad canu lle mae'r genedl wedi eu magu wrth ganu yn yr ysgol ysgol, mewn partïon ac yn y capel. Mae'r Cymry yn cystadlu yn [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru]], sef yr ŵyl lenyddol gystadleuol a cherddoriaeth fwyaf Ewrop. Mae canu a chanu côr yn rhan o hunaniaeth a thraddodiad Cymru fel y dwedir yn nofel Richard Llewellyn ''How Green Was My Valley'' (1941), "Mae fy mhobl yn canu fel mae llygaid yn gweld".<ref>{{Cite web|title=Cymru: Gwlad y Gân|url=https://wno.org.uk/cy/news/wales-the-land-of-song|website=WNO|date=24 Chwefror 2023|access-date=24 Chwefror 2023|language=cy|first=Supercool|last=Ltd}}</ref> === Llenyddiaeth === {{prif|Llenyddiaeth Gymraeg|Llenyddiaeth Saesneg Cymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae'r [[Y Gododdin|''Gododdin'']] yn enw ar gasgliad o dros gant o bennillion yn Gymraeg o ail hanner y 6g a oedd wedi datblygu o'r iaith [[Brythoneg]].<ref>{{Cite web|title=Repository - Hwb|url=https://hwb.gov.wales/repository/resource/b36b1673-5253-437e-8865-4c2eb9ef0d71|website=hwb.gov.wales|access-date=24 Chwefror 2023|language=en}}</ref> === Chwaraeon === {{prif|Chwaraeon yng Nghymru}} [[Delwedd:Monument to Gareth Bale.001 - Cardiff Castle.jpg|bawd|178x178px|Monolith o fathodyn [[Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru|pêl-droed Cymru]] a [[Gareth Bale]] yng [[Castell Caerdydd|Nghastell Caerdydd]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Er bod caeau pêl droed wedi bod yn hanner gwag ar adegau, mae pêl-droed wedi dod yn fwy poblogaidd yng Nghymru wrth i [[Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru|dîm pêl-droed Cymru]] brofi llwyddiant. Adnabyddir y cefnogwyr heddiw fel y Wal Goch. Mae'r rhan fwyaf o gemau rhyngwladol y tîm dynion bellach o flaen torfeydd llawn a bu record o 15,000 yn gwylio'r tîm merched fis Hydref 2022 mewn gêm rhagbrofol Cwpan y Byd. Mae'r gêm bellach yn gysylltiedig â ffasiwn, cerddoriaeth a gwleidyddiaeth unigryw ac mae'r Wal Goch yn symbol o hunaniaeth gyda'r gân [[Yma o Hyd (cân)|Yma o Hyd]] i'w glywed mewn gemau.<ref>{{Cite web|title=Tîm Pêl-droed Cymru - National Library of Wales|url=https://www.llyfrgell.cymru/darganfod-dysgu/addysg/adnoddau-dysgu/tim-pel-droed-cymru|website=www.llyfrgell.cymru|access-date=2023-02-24}}</ref> [[Delwedd:Tickertape engulfs the Welsh rugby team. Wales Grand Slam Celebration, Senedd 19 March 2012 Tapiau papur yn amgylchynnu tîm rygbi Cymru, Dathliadau Camp Lawn Cymru, Senedd 19 Mawrth 2012 (6862393498).jpg|bawd|238x238px|[[Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru|Tîm rygbi Cymru]] o flaen y [[Senedd Cymru|Senedd]] ar ôl ennill y Gamp Lawn yn 2012]] Dywedir rhai mai rygbi a helpodd i ffurfio cenedligrwydd Cymru a bod [[Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru|Tîm rygbi cenedlaethol Cymru]] yn rhan o hunaniaeth Gymreig. Daeth y gêm i'r amlwg tua diwedd y 19g ac yna ffynnu ym mlynyddoedd cynnar y 20g gan roi Cymru ar lwyfan y byd.<ref>{{Cite web|title=Rygbi Cymru A Hunaniaeth|url=https://www.wales.com/cy/ymweld/chwaraeon/cenedl-adeiladwyd-ar-rygbi|website=Wales|date=2019-01-31|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Cyn rygbi, roedd y gem [[Cnapan]] yn bodoli yng nghefn gwlad [[Gorllewin Cymru]] cyn y 19g, ac yn gêm debyg i rygbi.<ref>{{Cite web|title=BBC - Cymru a'r bêl hirgron|url=https://www.bbc.co.uk/cymru/hanes/safle/themau/chwaraeon/chwaraeon_rygbi.shtml|website=www.bbc.co.uk|access-date=2023-02-24}}</ref> Hyd at ddiwedd y 19g roedd y gêm tîm boblogaidd [[Bando]] yn cael ei chwarae trwy Gymru, yn enwedig ym [[Sir Forgannwg|Morgannwg]].<ref>{{Cite web|title=Bando - Gêm y ffon gam|url=https://amgueddfa.cymru/erthyglau/1216/Bando---Gm-y-ffon-gam/|website=Museum Wales|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae Cymry wedi cael llwyddiant ym mhencampwriaeth dartiau'r byd. Mae enillwyr yn cynnwys Gerwyn Price, Leighton Rees, Richie Burnett, Mark Webster a Wayne Warren.<ref>{{Cite news|title=Gerwyn Price yn Bencampwr Dartiau PDC y Byd|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/55525379|work=BBC Cymru Fyw|date=2021-01-03|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae'r Cymro Mark Williams wedi ennill pencampwriaeth snwcer y Byd dair gwaith gan gynnwys 2018.<ref>{{Cite news|title=Mark Williams yn ennill Pencampwriaeth Snwcer y byd|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/44037536|work=BBC Cymru Fyw|date=2018-05-08|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Yn yr un flwyddyn, fe ddaeth [[Geraint Thomas]] yn fuddugol [[Tour de France]], y Cymro cyntaf i wneud hynny, ac hefyd y Tour de Suisse yn 2022.<ref>{{Cite news|title=Geraint Thomas yn sicrhau trydydd yn y Tour de France|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/62283564|work=BBC Cymru Fyw|date=2022-07-24|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae Cymry hefyd wedi cael llwyddiant yn y [[Gemau Olympaidd Modern|Gemau Olympaidd]]. [[Jade Jones]] oedd y gyntaf o Gymru i ennill medal aur unigol yn 2012 ac eto yn 2016.<ref>{{Cite web|title=Jade Jones yn ennill aur eto|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/cymru/235862-jade-jones-yn-ennill-aur-eto|website=Golwg360|date=2016-08-19|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> [[Ian Woosnam]] oedd y Cymro cyntaf, a'r unig un hyd yma, i ennill [[Cystadleuaeth y Meistri]] (''Masters'') yn 1991.<ref>{{Cite news|title=Ian Woosnam yn cystadlu yn Y Meistri|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/17633976|work=BBC Cymru Fyw|date=2012-04-05|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae Cymry hefyd wedi ennill pencampwriaeth y byd mewn bocsio, gan gynnwys [[Joe Calzaghe]], Enzo Maccarinelli a Gavin Rees.<ref>{{Cite news|title=Cynnal angladd y hyfforddwr bocsio Enzo Calzaghe|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/45681292|work=BBC Cymru Fyw|date=2018-09-28|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Yn ogystal, enillodd [[Lauren Price]] y fedal aur bocsio pwysau canol yng Ngemau Olympaidd 2021.<ref>{{Cite news|title=Lauren Price yn ennill medal aur yn y bocsio pwysau canol|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/58128546|work=BBC Cymru Fyw|date=2021-08-08|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> === Coginiaeth === {{prif|Coginiaeth Cymru}} [[Delwedd:Welsh cakes2.jpg|bawd|136x136px|[[Pice ar y maen]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae bwydydd Cymreig traddodiadol yn cynnwys bara ceirch [[cawl Cymreig]], [[teisen gri|pice ar y maen/teisen gri]], [[bara lawr]], [[bara brith]], [[selsig Morgannwg]], a ''[[Welsh rarebit|Caws pob (Welsh rarebit]])''.<ref>{{Cite book|title=CBAC TGAU Bwyd a Maeth (WJEC GCSE Food and Nutrition Welsh-language edition)|url=https://books.google.com/books?id=EvA0DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT17&dq=cawl+cymreig&hl=en|publisher=Hodder Education|date=2017-10-02|isbn=978-1-5104-1843-1|language=en|first=Helen|last=Buckland|first2=Jacqui|last2=Keepin}}</ref><ref>{{Cite web|title=Amser Bwyd|url=https://amgueddfa.cymru/casgliadau/amser-bwyd/?id=131|website=Museum Wales|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Symbolau cenedlaethol == {{Prif|Symbolau cenedlaethol Cymru}}[[Delwedd:Y Ddraig Goch. Wales Grand Slam Celebration, Senedd 19 March 2012 Y Ddraig Goch. Dathliadau Camp Lawn Cymru, Senedd 19 Mawrth 2012 (7008488499).jpg|bawd|Baner y Ddraig Goch]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Heddiw, mae Cymru’n cael ei hystyried yn [[Cenhedloedd Celtaidd|genedl Geltaidd]] fodern, ac mae hynny'n cyfrannu at hunaniaeth genedlaethol Cymru.<ref name=":4">{{Cite web|title=Who were the Celts?|url=https://museum.wales/articles/1341/Who-were-the-Celts/|access-date=2022-09-26|website=Museum Wales|language=en}}</ref><ref name="kochnation">{{Cite book|last=Koch|first=John|url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&q=celtic+nation|title=Celtic Culture : A Historical Encyclopedia|publisher=ABL-CIO|year=2005|isbn=978-1-85109-440-0|pages=xx, 300, 421, 495, 512, 583, 985|access-date=24 Tachwedd 2011}}</ref> Gwahoddir artistiaid Cymreig yn gyson i wyliau Celtaidd hefyd.<ref>{{Cite web|title=Success for BBC Cymru Wales at Celtic Media Festival 2022|url=https://www.bbc.com/mediacentre/2022/bbc.com/mediacentre/2022/success-for-bbc-wales-at-celtic-media-festival-2022/|access-date=2022-09-26|website=www.bbc.com|language=en}}{{Dolen marw|date=Chwefror 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mae’r [[Y Ddraig Goch|ddraig goch]] yn symbol pwysig o hunaniaeth genedlaethol a balchder yng Nghymru a dywedir ei bod yn personoli dewrder y genedl Gymreig.<ref name=":3">{{Cite web|date=2019-07-03|title=National symbols of Wales|url=https://www.wales.com/about/culture/national-symbols-wales|access-date=2022-09-06|website=Wales|language=en}}</ref> Cyfeirir at y ddraig gyntaf mewn llenyddiaeth fel symbol o'r bobl yn yr [[Historia Brittonum]]. Mae [[Gwrtheyrn]], [[Brenin y Brythoniaid|brenin y Brythoniaid Celtaidd]] yn cael ei rwystro rhag adeiladu caer yn Ninas Emrys. Dywed Ambrosius iddo gloddio am ddwy ddraig o dan y castell. Mae'n darganfod y ddraig goch sy'n cynrychioli'r [[Brythoniaid|Brythoniaid Celtaidd]] a draig wen sy'n cynrychioli Eingl-Sacsoniaid. Mae Ambrosius yn proffwydo y bydd y Brythoniaid Celtaidd yn adennill yr ynys ac yn gwthio'r Eingl-Sacsoniaid yn ôl i'r môr.<ref name="HistoriaBrittonum">''[[wikisource:History of the Britons|Historia Brittonum]]'' gan Nennius (cyfieithiad Saesneg J.A.Giles)</ref> Ar 1 Mawrth, dethlir [[Dydd Gŵyl Dewi]]; mae [[Dewi Sant|Dewi]]’n eicon o hunaniaeth Gymreig.<ref>{{Cite book|last=Bergsagel|first=John|url=https://books.google.com/books?id=DmpsCwAAQBAJ&dq=st+david+welsh+identity&pg=PA307|title=Of Chronicles and Kings: National Saints and the Emergence of Nation States in the High Middle Ages|last2=Riis|first2=Thomas|last3=Hiley|first3=David|date=2015-12-09|publisher=Museum Tusculanum Press|isbn=978-87-635-4260-9|pages=307|language=en}}</ref> Mae galwadau lluosog a chefnogaeth mwyafrifol yng Nghymru i wneud Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl banc yng Nghymru, ond mae llywodraeth y Deyrnas Unedig yn dal i wrthod.<ref name=":8">{{Cite web|last=Mosalski|first=Ruth|date=2022-02-15|title=10,000 want St David's Day to be a bank holiday but UK gov says no|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/st-davids-day-bank-holiday-23099964|access-date=2022-02-22|website=WalesOnline|language=en}}</ref><ref name=":52">{{Cite news|date=2006-03-01|title=Poll backs St David's Day holiday|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/4760362.stm|access-date=2022-02-22}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|title=Should patron saint's days be bank holidays? {{!}} YouGov|url=https://yougov.co.uk/topics/politics/articles-reports/2018/04/23/brits-support-patron-saints-days-bank-holidays-ind|access-date=2022-02-23|website=yougov.co.uk|language=en-gb}}</ref> Mae’r diwrnod yn cael ei ddathlu gan ysgolion a chymdeithasau diwylliannol ledled Cymru ac mae arferion yn cynnwys gwisgo [[cenhinen]] neu [[Cenhinen Bedr|genhinen Bedr]], ill dau'n symbolau cenedlaethol i Gymru. Weithiau, bydd plant yn gwisgo [[Gwisg Gymreig draddodiadol|gwisgoedd gwerin]].<ref>{{Cite web|title=St David's Day|url=https://museum.wales/articles/1183/St-Davids-Day/|access-date=2022-12-02|website=Museum Wales|language=en}}</ref> [[Delwedd:Glyndwr's Banner.svg|bawd|167x167px|Baner [[Owain Glyn Dŵr]]]] Mae baner [[Owain Glyn Dŵr|Owain Glyndŵr]] yn gysylltiedig â chenedligrwydd Cymreig.<ref>{{Cite web|last=WalesOnline|date=2004-09-15|title=Flying the flag to remember Glyndwr|url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/flying-flag-remember-glyndwr-2422875|access-date=2022-08-12|website=WalesOnline|language=en}}</ref> Cafodd ei gario i frwydr gan luoedd Cymru yn ystod brwydrau Glyndŵr yn erbyn y Saeson, yn cynnwys pedwar llew ar goch ac aur. Mae'r faner yn debyg i arfbais [[Llywelyn ap Gruffudd]] (Llywelyn ein Llyw Olaf), Tywysog olaf Cymru cyn goresgyniad Cymru gan [[Edward I, brenin Lloegr|Edward I o Loegr]]. Mae'n bosib fod arfbais rhieni Glyndŵr wedi dylanwadu ar y cynllun hefyd, oherwydd roedd gan y ddau ohonynt lewod ar eu harfbeisiau.<ref>{{Cite web|title=BBC Wales - History - Themes - Welsh flag: Banner of Owain Glyndwr|url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/society/flag_owainglyndwr.shtml|access-date=2022-07-29|website=www.bbc.co.uk}}</ref> Mae [[Diwrnod Owain Glyn Dŵr|Diwrnod Owain Glyndŵr]] yn cael ei ddathlu ar 16 Medi yng Nghymru a bu galwadau i’w wneud yn ŵyl banc cenedlaethol.<ref name=":13">{{Cite web|title=Calls for 'Glyndwr Day' on anniversary|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/926973.stm|access-date=2022-09-20|publisher=BBC News}}</ref> {{Clirio}} == Gweler hefyd == * [[Rhestr o wledydd gydag arwynebedd llai na Chymru]] * [[Cymru (etholaeth Senedd Ewrop)]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == {{Wiciadur|{{PAGENAME}}}} *[https://senedd.cymru/ Senedd Cymru] {{Cymru}} {{Celtaidd}} {{Siroedd Cymru}}{{Datganoli Cymru}}{{Y Deyrnas Unedig}} [[Categori:Cymru| ]] [[Categori:Gwledydd Celtaidd]] [[Categori:Gwledydd Ewrop]] [[Categori:Y Deyrnas Unedig]] 3u4k6b7hzi1bqn500d956xxkj3j5i00 14891884 14891883 2026-05-10T01:50:45Z Titus Gold 38162 /* Gwleidyddiaeth */ dileu llun 14891884 wikitext text/x-wiki {{Lle | suppressfields= gwlad ynganiad image1 pennaethll pennaeth3 logo | math_o_le = Gwlad | enw_brodorol = | pennaeth3= | pennaeth2=[[Siarl III, brenin y Deyrnas Unedig]] | swydd_pen_llywodraeth=[[Prif Weinidog Cymru]] ([[Prif Weinidog y Deyrnas Unedig]]) | pen_llywodraeth=I'w gadarnhau. ([[Keir Starmer]]) | banergwlad = [[Delwedd:Flag of Wales (1959–present).svg|170px]] | Baner=[[Baner Cymru|Baner]] ([[Y Ddraig Goch]]) | prifddinas=[[Caerdydd]] | sefydlwyd=*Uniad ''de facto'' y [[Silwriaid]] a'r [[Ordoficiaid]] gan [[Caradog]] erbyn 51 O.C. *Ymadawiad [[Macsen Wledig]] yn 383 *[[Cyfraith Hywel]] yn 945 *Unwyd gan [[Gruffydd ap Llywelyn]] yn 1057 *Cyhoeddi [[Owain Glyndŵr]] yn Dywysog yn 1400 *Diffiniwyd fel tiriogaeth yn [[Deddf yr Iaith Gymraeg 1967| 1967]] *Datganoli yn [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998|1998]] | anthem=[[Hen Wlad Fy Nhadau]][[File:Hen Wlad fy Nhadau piano.ogg]] | pennaethll= | nawddsant=[[Dewi Sant]] | arwyddair="Cymru am byth"<br />"Y Ddraig Goch Ddyry Cychwyn" (hen) | gwlad=[[Y Deyrnas Unedig]] | map lleoliad = [[File:SVG locator maps of Wales in Europe (with borders).svg|270px]] | sir=22 o siroedd|ISO=Diffiniad [[ISO]]: 'Gwlad'|caption=|logo_caption=|baner59=|gdp=£85.4 biliwn (2022)<ref>{{Cite web|title=Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2022 {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/cynnyrch-domestig-gros-rhanbarthol-gwerth-ychwanegol-gros-1998-i-2022|website=www.llyw.cymru|date=2024-04-25|access-date=2024-05-24|language=cy}}</ref> }} {{Gweler hefyd|Cymru (gwahaniaethu)}}{{Erthygl B}} Mae '''Cymru''' ([[Saesneg]]: ''Wales'';<ref>{{Cite web|title=Geiriadur Prifysgol Cymru|url=https://www.geiriadur.ac.uk/gpc/gpc.html|website=www.geiriadur.ac.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> [[Cernyweg]]: ''Kembra'';<ref>{{Cite web|title=Cornish Dictionary {{!}}|url=https://www.cornishdictionary.org.uk/?locale=en#wales|website=www.cornishdictionary.org.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> [[Gaeleg]]: ''A' Chuimrigh'';<ref>{{Cite web|title=LearnGaelic - Dictionary|url=https://learngaelic.scot/dictionary/index.jsp?abairt=wales&slang=both&wholeword=false|website=learngaelic.scot|access-date=2024-06-01}}</ref> [[Gwyddeleg]]: ''An Bhreatain Bheag''<ref>{{Cite web|title=An Foclóir Nua Béarla-Gaeilge|url=https://www.focloir.ie/ga/dictionary/ei/Wales|access-date=2025-01-19}}</ref>) yn wlad [[Y Celtiaid|Geltaidd]] yn [[Ewrop]]. Bu Cymru yn wlad annibynnol yn [[yr Oesoedd Canol]] ond yn 1284 hawliwyd Cymru trwy gyfraith fel rhan o Deyrnas Lloegr, a newidiodd i [[Teyrnas Prydain Fawr|Deyrnas Prydain Fawr]] yn 1707 ac i [[Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon|Deyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon]] yn 1801. [[Cymraeg]] yw iaith frodorol y wlad a siaredir [[Saesneg]] hefyd gan y mwyafrif helaeth o'i dinasyddion erbyn heddiw. Mae Cymru yn ffinio â Lloegr i'r dwyrain a'r moroedd; [[Môr Hafren]], y [[Y Môr Celtaidd|Môr Celtaidd]] a [[Môr Iwerddon]]. Roedd gan Gymru boblogaeth o 3,107,500 yn 2021<ref name="bbc-61965787">{{dyf newyddion|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/61965787|teitl=Cyfrifiad 2021: Poblogaeth Cymru yr uchaf erioed|cyhoeddwr=BBC Cymru Fyw|dyddiad=28 Mehefin 2022|dyddiadcyrchu=29 Mehefin 2022}}</ref> ac mae ganddi arwynebedd o 20,779 km<sup>2</sup> (8,023 mi). Mae gan Gymru dros 2,700 km (1,700 milltir) o arfordir ac mae'n fynyddig ar y cyfan. Mae gan Gymru fynyddoedd talach yn y gogledd a'r canoldir, gan gynnwys [[yr Wyddfa]], ei chopa uchaf, yn [[Eryri]]. Mae'r wlad o fewn ardal tymheredd y gogledd ac mae ganddi hinsawdd forwrol. Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw [[Caerdydd]]. Brwydrodd lwythau'r [[Brythoniaid]] Celtaidd yn erbyn y Rhufeiniaid yn y 1g ac ni chafwyd feddiant llawn o Gymru tan iddynt adael yn y 3g a 4g. Gadawodd [[Macsen Wledig]] (''Magnus Maximus'') a'r [[Yr Ymerodraeth Rufeinig|Rhufeiniaid]] [[Ynys Brydain]] yn y 5ed ganrif. [[Rhodri Mawr]] oedd y cyntaf i uno rhan mawr o Gymru yn y 9g gan a deyrnasu dros [[Teyrnas Gwynedd|Wynedd]], [[Teyrnas Powys|Powys]], [[Teyrnas Powys|Ceredigion]] ac [[Ystrad Tywi]]. Yr unig frenin a lwyddodd i reoli Cymru gyfan oedd [[Gruffudd ap Llywelyn]] o 1057 hyd at 1063. Yn y 10g roedd [[Hywel Dda]] yn rheoli Cymru oll heblaw am Forgannwg; cyflwynodd [[Cyfraith Hywel|Gyfraith Hywel]] a chynhyrchu ei arian ei hun. Ar ôl i'r [[Normaniaid]] oresgyn Cymru ar ôl 1066, sefydlwyd [[Pura Wallia]] a'r [[Y Mers|Mers]]. Llwyddodd [[Owain Gwynedd]] a [[Rhys ap Tewdwr]] i adennill Gwynedd a [[Teyrnas Deheubarth|Deheubarth]] oddi ar y Normaniaid ac fe gawsant lwyddiant mawr yn eu herbyn ym [[Brwydr Crug Mawr|Mrwydr Crug Mawr yn 1136]]. Defnyddiodd y teitl brenin Cymru ac yn hwyrach "''princeps''" (tywysog) a ddynodai arweinydd sofran gwlad yn ôl cyfraith Rhufeinig. Yn 1201 fe ddaeth [[Llywelyn ap Iorwerth]] i'r amlwg gan ennill rheolaeth dros Wynedd a gwneud ei hun yn "Dywysog Gogledd Cymru gyfan", ac yn hwyrach defnyddiodd y teitl "Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri". Trosglwyddodd ei bwerau i'w fab [[Dafydd ap Llywelyn]] a chasglodd arweinwyr eraill y wlad yn [[Abaty Ystrad Fflur]] ynghyd i dalu gwrogaeth iddo fel Tywysog Cymru. Daeth mab Dafydd, [[Llywelyn ap Gruffudd]], Llywelyn ein Llyw Olaf, hefyd yn dywysog Cymru, ond yn 1282 fe'i lladdwyd ger [[Cilmeri]]. Lladdwyd ei frawd [[Dafydd ap Gruffudd]] yn 1283 a phasiwyd [[Statud Rhuddlan]] yn 1284 gan gwblhau gorchfygiad ''de facto'' a chyfreithiol Cymru gan [[Edward I, brenin Lloegr]]. Dyma oedd diwedd annibyniaeth y wlad. O 1400-1410 ailenillodd [[Owain Glyn Dŵr|Owain Glyndŵr]] [[annibyniaeth i Gymru]] ac yn yr un cyfnod pasiwyd [[Deddfau Penyd yn erbyn Cymru 1402|Deddfau Penyd yn erbyn Cymru yn 1402]] i'w cosbi. Ar ôl i'r gwrthryfel fethu yn y tymor hir, cafodd Cymru ei hatodi gan Loegr a'i hymgorffori o fewn cyfundrefn gyfreithiol Lloegr o dan [[Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542]]. Datblygodd gwleidyddiaeth Gymreig nodedig yn y 19g, yn arbennig yn gysylltiedig â Rhyddfrydiaeth Gymreig ac hefyd [[Cymru Fydd]]. Amlygwyd hyn ar ddechrau'r 20g gan [[David Lloyd George]], ond cafodd ei ddadleoli gan dwf sosialaeth a sefydlwyd [[Llafur Cymru]] erbyn 1947. Ymgyrchodd Lloyd George yn gryf dros [[Datganoli Cymru|ddatganoli i Gymru]] yn ei yrfa cynnar a thyfodd teimlad cenedlaethol Cymreig dros y ganrif. Ffurfiwyd [[Plaid Cymru]] yn 1925, a [[Cymdeithas yr Iaith|Chymdeithas yr Iaith]] yn 1962. Enillodd datganoli Cymreig fomentwm yn ystod yr 20fed ganrif ac yn dilyn refferendwm datganoli Cymreig 1997, ffurfiwyd y Cynulliad yn 1999, ac mae wedi ennill mwy o ddatganoli ers hynny, a newidiodd ei enw yn [[Senedd Cymru]] yn 2020. Daeth mudiad cryfach dros [[annibyniaeth i Gymru]] i’r amlwg erbyn 2017, pan drafodwyd ail refferendwm annibyniaeth i'r Alban. Daeth grwpiau o blaid annibyniaeth, megis [[YesCymru]] yn boblogaidd yn yr 21ain ganrif, er nad yw annibyniaeth yn cael ei chefnogi gan fwyafrif yng Nghymru. Ar ddechrau’r chwyldro diwydiannol yng Nghymru, trawsnewidiodd datblygiad y diwydiannau mwyngloddio a metelegol y wlad o fod yn gymdeithas amaethyddol i fod yn genedl ddiwydiannol; achosodd ecsbloetio [[Maes glo De Cymru|Maes Glo De Cymru]] gynnydd cyflym ym mhoblogaeth Cymru. Mae dwy ran o dair o'r boblogaeth yn byw yn Ne Cymru, gan gynnwys [[Caerdydd]], [[Abertawe]], [[Casnewydd]] a'r [[Y Cymoedd|cymoedd]]. Mae gan ranbarth dwyreiniol Gogledd Cymru tua chweched o'r boblogaeth gyfan a Wrecsam yw tref fwyaf y gogledd. Mae gan weddill Cymru ddwysedd poblogaeth llai. Nawr fod diwydiannau echdynnu a diwydiannau trwm traddodiadol y wlad wedi dirywio, mae [[economi Cymru]] yn seiliedig ar y sector cyhoeddus, diwydiannau ysgafn a gwasanaeth, a thwristiaeth. O fewn y diwydiant ffermio, gan gynnwys ffermio llaeth, mae Cymru yn allforiwr net. {{Clirio}} == Geirdarddiad == {{Prif|Etymoleg Cymru}} Yn wreiddiol defnyddiwyd yr enw "Cymry", ffurf luosog Cymro, i ddisgrifio'r wlad a'r bobl ynddi.<ref>{{dyf GPC |gair=Cymro |dyddiadcyrchiad=31 Gorffennaf 2016 }}</ref> Ymddengys y gair yn gyntaf mewn [[cerdd fawl]] i [[Cadwallon ap Cadfan]]<ref>[[Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig]], "CADWALLON AP CADFAN", tud. 112.</ref> sydd o bosib yn dyddio o'r 7c, a daw o'r gair [[Brythoneg]] ''combrogos'' (lluosog: ''combrogi'') sy'n golygu "cydwladwr". Mae'r elfen [[bro]] yn parhau'n air am wlad neu ardal yn yr iaith fodern. Diflanodd y ''b'' tua'r flwyddyn 600, ond mae'r ''mb'' wedi aros yn y ffurf [[Lladin|Ladin]] am y wlad, ''[[Cambria]]'', yn ogystal â'r enwau [[Cumbria]] a Cumberland yng ngogledd Lloegr.<ref name=BLJ>[[Bedwyr Lewis Jones]]. ''Enwau (Llyfrau Llafar Gwlad)'' (Llanrwst, Gwasg Carreg Gwalch, 1991), t. 4.</ref> Yn yr 16g mabwysiadwyd y sillafiad "Cymru" i ddynodi'r wlad gan neilltuo "[[Cymry]]" ar gyfer y trigolion.<ref>Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig, "CYMRU (yr enw)", tud. 239.</ref> Y gair Germaneg ''walh'' neu ''wealh'' (estron) yw bôn yr enw Saesneg ar Gymru. O'r un gair daw enw'r [[Walwniaid]] yng [[Gwlad Belg|Ngwlad Belg]]. Defnyddid y ffurf luosog ''Wealas'' yn enw ar drigolion Brythoneg a Lladin eu hiaith ym Mhrydain gan y Saeson cynnar, a ''Cornwealas'' ar drigolion penrhyn [[Cernyw]] (y ''Corn''). Dros amser daethpwyd y ffurfiau ''Wales'' a ''Welsh'' yn enwau'r Saesneg ar wlad a phobl Cymru.<ref name=BLJ/> {{Clirio}} == Hanes == {{prif|Hanes Cymru}} === Cynhanes === {{prif|Cynhanes Cymru}} [[Delwedd:Red Lady of Paviland from feet.jpg|bawd|211x211px|Dyn coch Pen-y-fai]] Mae'r dystiolaeth hynaf o fodolaeth dynol yn dod o [[Ogof Bontnewydd|Ogof Pontnewydd]], Ddinbych, lle darganfuwyd gweddillion [[Neanderthal]] yn dyddio o 230,000 o flynyddoedd yn ôl. Darganfuwyd gerrig bwyell a ddefnyddiwyd gan Neanderthaliaid yn [[Ogof Coygan]] sy'n dyddio o 60,000 i 40,000 o flynyddoedd yn ôl. Ymddangosodd y bodau dynol homo sapien cyntaf tua 60,000 o flynyddoedd yn ôl.<ref>{{Cite web|title=Oesoedd Iâ a Phreswylwyr Ogofâu|url=https://amgueddfa.cymru/erthyglau/1317/Oesoedd-I-a-Phreswylwyr-Ogofu/|website=Museum Wales|access-date=2024-06-01|language=cy}}</ref> Yn Ewrop a Phrydain mae'r homo sapiens cynharaf yn dyddio o tua 40,000 o flynyddoedd yn ôl.<ref>{{Cite journal|title=The earliest evidence for anatomically modern humans in northwestern Europe|url=https://www.nature.com/articles/nature10484|journal=Nature|date=2011-11|issn=1476-4687|pages=521–524|volume=479|issue=7374|doi=10.1038/nature10484|language=en|first=Tom|last=Higham|first2=Tim|last2=Compton|first3=Chris|last3=Stringer|first4=Roger|last4=Jacobi|first5=Beth|last5=Shapiro|first6=Erik|last6=Trinkaus|first7=Barry|last7=Chandler|first8=Flora|last8=Gröning|first9=Chris|last9=Collins}}</ref> Mae enghraifft o ysgerbwd Dynes Goch Paleolithig yn [[Ogof Pen-y-Fai]] yn dyddio o tua 34,000-33,000 o flynyddoedd yn ôl.<ref>{{Cite journal|title=The “Red Lady” ages gracefully: new ultrafiltration AMS determinations from Paviland|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248408001656|journal=Journal of Human Evolution|date=2008-11-01|issn=0047-2484|pages=898–907|volume=55|series=Chronology of the Middle-Upper Paleolithic Transition in Eurasia|issue=5|doi=10.1016/j.jhevol.2008.08.007|first=R. M.|last=Jacobi|first2=T. F. G.|last2=Higham}}</ref> Dyma'r enghraifft cynharaf o gladdu seremonïol yng Ngorllewin Ewrop i gyd ac mae sawl galwad wedi bod i [[Dychwelyd trysorau i Gymru|ddychwelyd y dyn coch i Gymru]] o Loegr.<ref>{{Cite web|url=https://www.itv.com/news/wales/2023-05-19/the-story-of-a-33000-year-old-skeleton-and-the-calls-for-it-to-return-to-wales|title=Red Lady of Paviland: Campaign to return 33,000-year-old human skeleton to Swansea|website=ITV Wales|year=2023}}</ref><ref>{{Cite web|title=Red Lady of Paviland: the story of a 33,000 year-old-skeleton – and the calls for it to return to Wales|url=https://nation.cymru/culture/red-lady-of-paviland-the-story-of-a-33000-year-old-skeleton-and-the-calls-for-it-to-return-to-wales/|website=Nation.Cymru|date=2023-01-22|access-date=2024-06-01|language=en-GB|last=Sarah}}</ref> ==== Ffermwyr (4000 CC) ==== [[Delwedd:Bryn Ceilli Ddu.jpg|bawd|225x225px|[[Bryn Celli Ddu]], [[Ynys Môn]]|chwith]] Ymddangosodd diwylliannau Neolithig gyntaf ym Mhrydain tua 4000 CC. Cyflwynwyd amaethyddiaeth i Brydain gan ffermwyr cyfandirol. Mewn astudiaeth genetig, dangoswyd bod cysylltiadau rhwng pobl Neolithig Prydain a phobl Neolithig Iberia. Mae hyn yn awgrymu bod pobl Neolithig Prydain yn ddisgynyddion i ffermwyr [[Môr Aegeaidd|o Fôr Aegeaia]] a ddaeth i Brydain drwy ddilyn arfordir [[Y Môr Canoldir|Môr y Canoldir]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41559-019-0871-9.epdf?sharing_token=2so7nhjL_HoEqEaBFyVfodRgN0jAjWel9jnR3ZoTv0Pa7OJz_wmtLVgZmBdjsstsAoZ1zeBDZ02ycvpuHqw3QAtsv1mqX7QQAbCHgkVJUoDemvE2HWZr97h4xda11Vupvymrp-jkzAVFyQefoY5RHuuLGkE-jS6BwHjqEWwOPznMU43lry9ICGI_0dAlLeEwCD9Oij3BWSevzMGWrCsAIQ%3D%3D&tracking_referrer=www.bbc.co.uk|title=Ancient genomes indicate population replacement in Early Neolithic Britain|publisher=Nature|year=2019}}</ref> Adeiladwyd bedrodd [[Neolithig]] [[Pentre Ifan]] tua 4000 CC<ref>{{Cite web|title=Cymraeg – Coflein|url=https://coflein.gov.uk/cy/safle/101450/|website=coflein.gov.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> a siambr gladdu yn [[Parc le Breos Cwm|Carnedd Hir Parc Cwm]] tua 3800 CC<ref>{{Cite web|title=Cymraeg – Coflein|url=https://coflein.gov.uk/cy/safle/93072/|website=coflein.gov.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> ac adeiladau pren yn [[Llandygái]] sy'n dyddio o 3760-3620 CC.<ref>{{Cite web|url=https://coflein.gov.uk/media/196/952/pbc_01_01.pdf|title=Recent Excavations at Llandygai, near Bangor, North Wales|pages=3|year=2008}}</ref> Tua 700 mlynedd yn ddiweddarach, adeiladwyd [[Bryn Celli Ddu]] tua 3074-2956 a CC.<ref>{{Cite journal|title=Bryn Celli Ddu Passage Tomb, Anglesey: Alignment, Construction, Date, and Ritual|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bryn-celli-ddu-passage-tomb-anglesey-alignment-construction-date-and-ritual/6A95DFB4ED16F57FFCC6501466424DF1|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|date=2010-01|issn=2050-2729|pages=249–270|volume=76|doi=10.1017/S0079497X00000517|language=en|first=Steve|last=Burrow}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/259432483_Bryn_Celli_Ddu_Passage_Tomb_Anglesey_Alignment_Construction_Date_and_Ritual|title=Bryn Celli Ddu Passage Tomb, Anglesey: Alignment, Construction, Date, and Ritual}}</ref> {{Clirio}} === Y Brythoniaid === {{prif|Y Brythoniaid|Brenin y Brythoniaid}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->[[Delwedd:Map_Gaels_Brythons_Picts.png|de|bawd|209x209px|Prydain ac Iwerddon ar ddechrau hyd at oddeutu 500 OC, cyn sefydlu teyrnasoedd yr [[Eingl-Sacsoniaid]].{{legend|#c14135|[[Brythoniaid]]|outline=#676767}}{{legend|#4970c0|[[Pictiaid]]|outline=#676767}}{{legend|#64855a|[[Gwyddelod]]|outline=#676767}}]]Bu mewnfudiad Celtaidd i dde Prydain tua 1000-875 CC a all fod yn gyfrifol am ledaeniad ieithoedd Celtaidd cynnar yn y cyfnod.<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41586-021-04287-4.epdf?sharing_token=hdLVUJXI1bsCBiB-8_X3fdRgN0jAjWel9jnR3ZoTv0PBEMt6aQZuFBqIW4mI9InPLfo2Iq0k1n38cbV7_p9SB0kUSU_29uCEC0GX5vY9_HvVWSn9FTsp3JJrnGwXpLvdBm5sk3tVSCLrCtUlC-2RpiYiZQ77j2KDPRqbmrUT3oB12qFf__IOoakSUGJY1Z61wDKIH0mB1hDRFmJiY2WXFIbSvYqJptqtxvs9wYQH_FM%3D&tracking_referrer=www.bbc.co.uk|title=Large-scale migration into Britain during the Middle to Late Bronze Age|year=2021|origyear=2020|publisher=Nature}}</ref> Yn 55 a 54 CC, glaniodd [[Iŵl Cesar]] ym Mhrydain a theithiodd yn ne-ddwyrain yr ynys. Nododd bod tebygrwydd rhwng Celtiaid Prydain a Cheltiaid [[Gâl]] ond bod rhai pethau unigryw am y [[Brythoniaid]] gan gynnwys y ffaith eu bod yn peintio'u hunain gyda [[Llysiau lliw|glaslys]] a'u bod yn defnyddio cerbydau mewn rhyfel yn gyson.<ref name=":12">{{Cite book|title=An atlas of Roman Britain|url=http://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone|publisher=Cambridge, Mass., USA : Blackwell|date=1990|isbn=978-0-631-13791-7|others=Internet Archive|first=Barri|last=Jones|pages=42}}</ref> [[Delwedd:CymruLlwythi.PNG|chwith|bawd|176x176px|Map bras o lwythau Cymru, ~48 OC]] Dechreuodd goresgyniad y Rhufeiniaid tua 90 mlynedd yn ddiweddarach yn 43 OC, ac anfonwyd byddin o 40,000 i Brydain yn 48 OC.<ref name=":02" /> Rhoddir ddarlun gwahanol o'r Brythoniaid yn y cyfnod hwn gan yr ymerawdwr [[Claudius]]. Daeth y Rhufeiniaid i adnabod y llwythau Prydain yn ehangach a disgrifir rheolaeth mwy canolog ohonynt gan gynnwys brenhinoedd. Awgrymir yr awdur Barri Jones mai conffederaliaeth o lwythau Celtaidd a fodolodd yng Nghymru rhwng y [[Cornovii|Cornoficiaid]], y [[Demetae|Demetiaid]], yr [[Ordoficiaid]] a'r [[Silwriaid]].<ref name=":12" /> Mae'n bosib yr ysgogwyd Rhufain i oresgyn Cymru er mwyn sicrhau cyfoeth ei chyfoeth mwynol.<ref>{{Cite book|title=An atlas of Roman Britain|url=http://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone|publisher=Cambridge, Mass., USA : Blackwell|date=1990|isbn=978-0-631-13791-7|others=Internet Archive|first=Barri|last=Jones|pages=61, 179}}</ref>[[Delwedd:Caradog (5227657) post.png|bawd|224x224px|Darlun gyfoes o [[Caradog]]]]Ar ôl gwrthwynebu'r Rhufeiniaid fel arweinydd y [[Catuvellauni]], ffodd [[Caradog]] i'r gorllewin lle arweiniodd y Silwriaid a'r Ordoficiad yn erbyn y Rhufeiniaid. Daliwyd Caradog a chymerwyd ef i Rufain yn 51 OC.<ref>{{Cite book|title=The Celts: Bronze Age to New Age|url=https://books.google.com/books?id=VHMABAAAQBAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=Routledge|date=2014-07-10|isbn=978-1-317-87017-3|language=en|first=John|last=Haywood|pages=73-76}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cornelius Tacitus, The Annals, BOOK XII, chapter 33|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Tac.+Ann.+12.33&redirect=true|website=www.perseus.tufts.edu|access-date=2024-06-01}}</ref> Daliwyd [[Ynys Môn]], cadarnle [[Derwydd|Derwyddon]] yr Ordoficiaid yn 61 OC a thorrwyd coed derw y derwyddon. Gadawodd y gatrawd Rhufeinig i ymladd yn erbyn [[Buddug (Boudica)]] ond fe oresgynnwyd yr ynys eto yn 78 OC. Parhaodd y Silwres i ymladd gyda thactegau [[guerilla|''guerilla'']] tan yr un cyfnod, 74-78 OC. Ar ei hanterth tua 70 OC roedd tua 30,00 o filwyr Rhufeinig yng Nghymru, ond roeddent yn cynnwys llwythau [[Nervii]], Vettones a'r [[Astwriaid]].<ref name=":02">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=37-52}}</ref> Ni choncwerwyd Prydain yn drylwyr tan 84 OC.<ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.co.uk/books?id=LAspAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=oldest+church+in+wales&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes|pages=447}}</ref>[[Delwedd:Romans murdering Druids and burning their groves cropped.jpg|bawd|237x237px|Darlun gyfoes o Rufeiniaid yn lladd [[Derwydd|derwyddon]] ar [[Ynys Môn]] |chwith]] Erbyn 120 OC creodd y Silwriaid Senedd Llwythol yn [[Caer-went]] fel canolbwynt "''civitas''", gwladwriaeth dinesig a ddefnyddiodd system ariannol Rhufeinig. Fe ddaeth [[Caerfyrddin]] yn ganolbwynt i'r [[Demetae]] ond fe barhaodd ir Ordoficiad i wrthwynebu'r Rhufeiniaid yn y 3g a'r 4g ac mae eu tiroedd yn wag ar fapiau Rhufeinig, er gwaethaf presenoldeb milwyr.<ref name=":02" /> Sefydlodd y Rhufeiniaid gaer lleng [[Caerllion]] a safle milwrol a ddatblygwyd fel tref Rhufeinig yng [[Caerfyrddin|Nghaerfyrddin]].<ref>{{Cite book|title=An atlas of Roman Britain|url=http://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone|publisher=Cambridge, Mass., USA : Blackwell|date=1990|isbn=978-0-631-13791-7|others=Internet Archive|first=Barri|last=Jones|pages=21}}</ref> Dywed [[Gwyn Alf Williams]] y ganwyd Cymru yn 383 pan gadawodd Macsen Gymru sy'n ymddangos yn y gân [[Yma o Hyd (cân)|Yma o Hyd]]; ond mae'r rhan fwyaf o haneswyr yn anghytuno â hyn. Erbyn 393, dad-filwriwyd Cymru oherwydd roedd angen mwy o filwyr gan y Rhufeiniaid yn [[Gâl]] ac erbyn 410 gadawodd y catrodau Rhufeinig gan adael dim ond tasgfeistri ar ôl i "fflangellu ysgwyddau'r brodorion" yn ôl [[Gildas]]. Erbyn 400 cymysgwyd llawer o Ladin gyda'r [[Brythoneg|Frythoneg]] ac fe gyfunwyd y traddodiadau a diwylliant Celtaidd gyda rhai Rhufeinig.<ref name=":02" /> {{Clirio}} === Newid crefydd === <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->{{Multiple image|align=right|total_width=360|image1=Llanbadrig Church2.JPG|caption1=Eglwys Llanbadrig|image2=Former Gravesite King Arthur (GlastonburyAbbey).jpg|caption2=Bedd gwreiddiol [[Y Brenin Arthur|Arthur]], Ynys Wydrig (Glastonbury)}}[[Derwyddiaeth]] oedd crefydd y Brythoniaid ond tystiodd awduron y cyfnod bod eglwysi Cristnogol ymysg y Celtiaid erbyn 169 OC; fod Brythoniaid wedi dod yn Gristnogion erbyn 208 ac yn 314 OC roedd tri esgob o Frythoniad yng Nghyngor Arles.<ref>{{Cite book|title=Penny Cyclopaedia of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge|url=https://books.google.co.uk/books?id=w8dPAAAAMAAJ&q=pilgrimage+to+st+davids&pg=RA1-PA317&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=C. Knight|date=1837|language=en|pages=2-17}}</ref> Sefydlwyd Eglwys annibynnol Gymreig/Brythonaidd cyn [[Eglwys Rufain]] ac [[Eglwys Loegr]] ac fe barhaodd i fod yn hollol annibynnol yn y cyfnod hwn.<ref>{{Cite web|title=Cambrian quarterly magazine and Celtic repertory {{!}} No. 20 - October 1 - 1833 {{!}} 1833 {{!}} Welsh Journals - The National Library of Wales|url=https://journals.library.wales/view/2070008/2119765/108|website=journals.library.wales|access-date=2024-05-27|language=en|pages=580-581}}</ref> Yn 440 OC dywed i [[Sant Padrig]] sefydlu eglwys yn [[Llanbadrig]] yn Ynys Môn ac yn 470 eglwys lle sefir [[Eglwys Tyddewi]] heddiw.<ref>{{Cite book|title=A guide through North Wales, including Anglesey, Caernarvonshire, Denbighshire, Flintshire ... with a notice of the geology of the country, by A.C. Ramsay|url=https://books.google.com/books?id=M7YHAAAAQAAJ&newbks=0&hl=cy|date=1860|language=en|first=William|last=Cathrall|pages=190}}</ref><ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.co.uk/books?id=LAspAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=oldest+church+in+wales&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes}}</ref> Yn y 6g, adroddodd Taliesin fod y rhyfelwyr Brythonaidd yn rhoi eu dwylo ar y groes ac yn tyngu wrtho.<ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://play.google.com/store/books/details?id=LAspAAAAYAAJ&rdid=book-LAspAAAAYAAJ&rdot=1&pli=1|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes|pages=114}}</ref> Dywed [[Nennius]] i'r [[Brenin Arthur]] hefyd gael ei arwisgo ag arwyddlun frenhinol gan Dyfrig, esgob Llandaf yn [[Caerllion]] yn 517 OC cyn arwain y Brythoniaid i ryfel yn erbyn yr Eingl-Sacsoniaid. Claddwyd ef yn Glastonbury (dan reolaeth y Brythoniaid ar y pryd).<ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.co.uk/books?id=LAspAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=oldest+church+in+wales&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes|pages=62-63}}</ref> Yn ôl [[Rhygyfarch ap Sulien]], gwnaed [[Dewi Sant]] yn Archesgob metropolitan Prydain a'r Brythoniaid yn Synod Brefi ([[Llanddewi Brefi]]).<ref>{{Cite book|title=Life of St. David [microform]|url=http://archive.org/details/MN5136ucmf_5|publisher=London : Society for Promoting Christian Knowledge; New York, Macmillan|date=1923|others=Internet Archive|first=Arthur W. (Arthur Wade)|last=Wade-Evans|pages=24-27, 32}}</ref> Cynigodd yr hanesydd John Davies flwyddyn posib o 570 OC ar gyfer y digwyddiad hwn.<ref>{{Cite book|title=Hanes Cymru (A History of Wales in Welsh)|url=https://books.google.co.uk/books?id=bV6tAAAAQBAJ&pg=PT88&lpg=PT88&dq=570.+Y+synod+hwnnw&source=bl&ots=duULZubIkU&sig=ACfU3U2gXGO85aZR335M4Wo2DoJDPmd8Vg&hl=cy&sa=X&ved=2ahUKEwjtzJz2hr2GAxU3UkEAHUdJABgQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q&f=false|publisher=Penguin UK|date=2014-01-02|isbn=978-0-14-196172-9|language=cy|first=John|last=Davies}}</ref> === Teyrnasoedd cynnar Cymru === {{prif|Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru|}} [[Delwedd:Medieval Wales.JPG|bawd|252x252px|Teyrnasoedd yr oesoedd canol]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Dechreuodd y cyfnod Eingl-Sacsonaidd ym Mhrydain tua'r 5g, ac ar yr un pryd ffurfiwyd teyrnasoedd yng Nghymru megis [[Teyrnas Powys|Powys]], [[Ystrad Tywi]], [[Teyrnas Gwent|Gwent]], [[Teyrnas Dyfed|Dyfed]], [[Teyrnas Gwynedd|Gwynedd]], [[Teyrnas Morgannwg|Morgannwg]], [[Teyrnas Ceredigion|Ceredigion]], a [[Teyrnas Brycheiniog|Brycheiniog]]. Yn y 5g symudodd [[Cunedda]] o [[Moryd Forth|Foryd Forth]] i Wynedd a gyrru setlwyr Gwyddelig o [[Pen Llyn|Ben Llŷn]].<ref name=":2">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=53-66}}</ref> Gellir cysylltu'r teyrnasoedd Cymreig gyda thiroedd y llwythau a barhaodd trwy gydol y cyfnod Rhufeinig; Gwynedd gyda'r Ordoficiaid; Powys gyda'r [[Cornovii|Cornoficiaid]]; Gwent a Glywysing gyda'r Silwriaid; a Dyfed a a Deheubarth gyda'r Demetiaid. Ar ôl i Cunedda fudo i lawr o deyrnas [[Gododdin (teyrnas)|Gododdin]], cysylltwyd ei fab Ceredig gyda'r deyrnas Ceredigion a'i fab Meirion gyda Meirionydd. Dywed mae un o deyrn cynnar Glywysing (a ranodd yn hwyrach i Morgannwg, Gwynlliw a Gwent) oedd [[Emrys Wledig]] ac mai [[Gwrtheyrn]] a sefydlodd [[Gwerthrynion]] (Rhwng Gwy a Hafren).<ref>{{Cite book|title=The Legal History of Wales|last=Watkin|first=Thomas|publisher=Gwasg Prifysgol Cymru|year=2007|pages=32-35}}</ref> Gwahanwyd y Cymry a'r [[Cernywiaid]] ar ol brwydr ger [[Dyrham]] yn 577 OC. Curwyd [[Rheged]] a [[Gododdin (teyrnas)|Manaw Gododdin]] yn yr [[Yr Hen Ogledd]].<ref name=":2" /> Dywed i [[Brwydr Caer|Frwydr Caer]] yn 616 OC dorri'r cysylltiad tir rhwng Brythoniaid yr Hen Ogledd ([[Cumbria]] a gogledd ddwyrain Lloegr) a Chymru.<ref>{{Cite book|title=The North-south Divide: The Origins of Northern Consciousness in England|url=https://books.google.com/books?id=LvbBAAAAIAAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=Manchester University Press|date=1994|isbn=978-0-7190-3804-4|language=en|first=Helen M.|last=Jewell|pages=18}}</ref> Llwyddodd teyrnas [[Ystrad Clud]] i amddiffyn ei hannibyniaeth tan yr 11g hwyr. Yn y cyfnod hwn, roedd y bardd [[Aneirin]] yn byw ym mhrifddinas teyrnas Manaw Gododdin sef [[Caeredin|Din Eidyn (Caeredin)]]. Ysgrifennodd y gerdd enwog, [[y Gododdin]], yn sôn am lwyth y Gododdin yn yr Hen Ogledd yn brwydro'n erbyn yr Eingl-Sacsoniaid yn y 590au;<ref name=":2" /> {{Dyfyniad|Gwyr a aeth Gatraeth oedd fraeth eu llu Glasfeydd eu hancwyn a gwenwyn fu Trichant mewn peiriant yn catau Ac wedi elwch tawelwch fu...}} Fe lwyddodd Powys i amddiffyn ei thiroedd rhag deyrnas Eingl-Sacsonaidd [[Mersia]] ac fe godwyd [[Croes Eliseg]] gan [[Cyngen ap Cadell]] i goffáu ymdrechion [[Elisedd ap Gwylog]] (ei daid), "Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys . . . allan o afael yr Eingl â'i gleddyf ac â thân". Yn yr 8g, fe gododd Aethelbald, brenin Mersia, [[Clawdd Wat|Glawdd Wat]] ac yna cododd ei olynydd Offa, [[Clawdd Offa|Glawdd Offa]] i gadw Brythoniaid Powys allan.<ref name=":2" /> === Ymdrechion i uno Cymru === {{Gweler hefyd|Brenin Cymru|Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru}} [[Delwedd:Wales 844-78 (Rhodri the Great).svg|bawd|216x216px|Teyrnasoedd dan reolaeth [[Rhodri Mawr]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Ar ôl i Dŷ Gwynedd gael ei sefydlu gan Cunedda, daeth [[Rhodri Mawr]] yn frenin arni yn 844 OC a daeth Powys dan ei reolaeth yn yr un flwyddyn ar ôl marwolaeth ei ewythr.<ref name=":5">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=67-82}}</ref> Bu farw [[Cyngen ap Cadell]] yn Rhufain yn 854 a nodir darostyngiad olaf Powys i Wynedd yn 881-6. Ar ôl hyn, roedd un deyrnas dros Ogledd Cymru. Daw'r sôn nesaf am Bowys fel teyrnas annibynnol yn 1102.<ref>{{Cite book|title=The First Prince of Wales?: Bleddyn ap Cynfyn, 1063-75|url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_First_Prince_of_Wales/NeyVDwAAQBAJ?hl=cy&gbpv=0|publisher=University of Wales Press|date=2016-10-20|isbn=978-1-78316-937-5|language=en|first=Sean|last=Davies|pages=2}}</ref> Priododd Rhodri Mawr [[Angharad ferch Meurig]] gan ennill rheolaeth dros teyrnasoedd Ceredigion ac Ystrad Tywi (a unwyd dan yr enw [[Seisyllwg]]). Rhodri oedd y cyntaf i uno rhannau sylweddol o Gymru tan y rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion ar ôl ei farwolaeth.<ref name=":5" /> Yn y flwyddyn 930, galwodd frenin yr [[Eingl-Sacsoniaid|Eingl-Sacsoniad]] Athelstan bron i holl frenhinoedd Cymru i'w lys yn Henffordd a chytunwyd mai'r [[Afon Gwy]] fyddai'r ffin yno. Gorfodwyd termau gwaradwyddus ar y Cymry a phwysleisiwyd statws israddol y frenhiniaeth Gymreig. Dywedir mai hyn ysbrydolodd y gerdd [[Armes Prydein]].<ref name=":7">{{Cite book|title=The First Prince of Wales?: Bleddyn ap Cynfyn, 1063-75|url=https://books.google.com/books?id=NeyVDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=bleddyn+ap+cynfyn+prince&hl=cy|publisher=University of Wales Press|date=2016-10-20|isbn=978-1-78316-937-5|language=en|first=Sean|last=Davies|pages=23-26}}</ref> [[Delwedd:Laws of Hywel Dda (f.1.v) King Hywel cropped.jpg|bawd|184x184px|[[Hywel Dda]]]] Yn y 10g, etifeddodd [[Hywel Dda]] dde Seisyllwg ac yn 942 fe lwyddodd i uno Cymru gyfan heblaw Morgannwg. Roedd Hywel yn gyfrifol am greu [[Cyfraith Hywel|Cyfraith Cymreig Hywel]] a bu'r unig frenin Cymreig i gynhyrchu ei arian ei hun gyda "''Hywel rex''" arnynt.<ref name=":5" /> Yn ôl y traddodiad, cynhaliodd gynulliad tua 945 yn [[Hendy-gwyn]] o chwech dyn o bob cantref yn ei deyrnasoedd er mwyn sefydlu cyfraith newydd. Roedd rhan fwyaf helaeth y cyfraith hwn yn cynnwys arferion Cymreig brodorol ac hefyd ychydig bach o ddylanwad Gwyddelig a Sacsonaidd. Yn y canrifoedd hwyrach, cydnabuwyd y cyfreithiau fel ffactor a unodd y Cymry.<ref>{{Cite book|title=The Legal History of Wales|url=|publisher=University of Wales Press|date=|isbn=978-0-7083-2545-2|language=en|first=Thomas Glyn|last=Watkin|year=2007|pages=44-49}}</ref> Ar ôl ei farwolaeth yn 950, rhannodd y teyrnasoedd unwaith eto.<ref name=":5" /> Erbyn 1039, fe lwyddodd [[Gruffudd ap Llywelyn]] i gymryd Gwynedd a Phowys.<ref name=":5" /> Yn 1053, mewn cyfarfod gyd [[Gruffudd ap Llywelyn]] yn [[Beachley]] ac Edward y Cyffeswr wrth lan Clogwyn Aust ar ochr arall [[Afon Hafren]]. Cydnabyddodd Gruffudd oruwch-arglwyddiaeth Edward y Cyffeswr ond doedd dim termau eraill i'w cwrdd.<ref name=":7" /> Yn 1057 fe yrrodd ymaith deyrn Morgannwg ac wrth wneud, unodd Cymru gyfan am y tro cyntaf tan y lladdwyd ef yn 1063 gan [[Cynan ab Iago]].<ref name=":5" /> Yr un flwyddyn, gorfodwyd hanner brodyr Gruffudd, [[Bleddyn ap Cynfyn]] a [[Rhiwallon ap Cynfyn]] i dalu gwrogaeth mwy costus i Edward.<ref name=":7" /> === Brwydro gyda'r Normaniaid === {{Gweler hefyd|Oes y Tywysogion|}} [[Delwedd:Gruffydd ap Cynan.jpg|bawd|202x202px|Darlun 1900; "''[[Gruffudd ap Cynan]] yng ngharchar Hugh d'Avranches yng Nghaer''"]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Ar ôl i [[Wiliam I, brenin Lloegr|Wiliam Goncwerwr]] ennill coron yr Eingl-Sacsoniaid yn 1066, bu brwydro dros diroedd Cymru am 25 mlynedd ac fe sefydlwyd "[[Pura Wallia]]" dan reolaeth y Cymry a'r [[Y Mers|Mers]] ("''Marchia Wallia''") dan reolaeth yr Normaniaid. Er gwaethaf hyn, erbyn 1100 enillodd y Cymry diroedd helaeth yn ôl oddi tan reolaeth [[Wiliam II, brenin Lloegr|Wiliam II]] gan gynnwys Gwynedd, Ceredigion a rhannau mawr o Bowys.<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=83-88}}</ref> Tan y cyfnod hwn, bu Eglwys Cymru yn annibynnol o'r pab Rhufeinig a'r Eglwys Seisnig ers oes Dewi Sant. Newidiwyd hyn pan benodwyd archesgob Normanaidd a gafodd ei annog gan [[Harri I, brenin Lloegr|Harri I]] i fod yn atebol i archesgob Caergaint.<ref>{{Cite web|title=Cambrian quarterly magazine and Celtic repertory {{!}} No. 20 - October 1 - 1833 {{!}} 1833 {{!}} Welsh Journals - The National Library of Wales|url=https://journals.library.wales/view/2070008/2119765/108|website=journals.library.wales|access-date=2024-05-27|language=en|page=581}}</ref> Yn 1081, unodd [[Rhys ap Tewdwr]] a [[Gruffudd ap Cynan]] i adennill [[Teyrnas Deheubarth]] a Gwynedd rhag y Normaniaid. Llwyddodd ymdrechion Rhys ond daliwyd Gruffudd a'i garcharu. Yn 1093, lladdwyd Rhys ger Aberhonddu ond llwyddodd Gruffudd i ddianc o'i garchar tua'r un cyfnod.<ref name=":16" /> Ar ôl i'r Normaniaid ladd Rhys, brenin Deheubarth, cytunodd groniclwyr Cymreig a Seisnig y daeth cyfnod brenhinoedd yng Nghymru i ben.<ref>{{Cite book|title=When was Wales?: a history of the Welsh|url=http://archive.org/details/whenwaswaleshist0000will|publisher=Penguin|date=1985|others=Internet Archive|first=Gwyn A.|last=Williams|pages=61}}</ref> Yn 1098 bu'n rhaid i Gruffudd ffoi eto i Iwerddon ond dychwelodd yn 1099, pan lladdwyd y Norman pwerus, Hugh de Montgomery gan Lychlynwyr. Erbyn y 1120au, fe lwyddodd Gruffudd i reoli rhan fwyaf o Wynedd.<ref name=":16">{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=11-26}}</ref> Yn y blynyddoedd ar ôl 1125, llwydodd mab Gruffydd ap Cynan, [[Cadwallon ap Gruffudd]] i ehangu tiroedd Gwynedd a etifeddwyd gan ennill arglwyddiaethau [[Rhos]], [[Rhufoniog]] a [[Dyffryn Clwyd (cantref)|Dyffryn Clwyd]] ac erbyn 1136 [[Meirionnydd (cantref)|Meirionnydd]]. Ystyrir 1136 fel trobwynt, lle dinistriwyd byddin Eingl-Normanaidd yng [[Casllwchwr|Nghasllwchwr]]. Yn 1138, unodd wyrion Rhys ap Tewder ([[Anarawd ap Gruffudd]] a [[Cadell ap Gruffudd]]) gyda meibion Gruffydd ap Cynan, ([[Owain Gwynedd]] a [[Cadwaladr ap Gruffudd|Cadwaladr]]) i gwblhau concwest Ceredigion rhag y Normaniaid, heblaw [[Castell Aberteifi]]).<ref>{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=35-43}}</ref> [[Delwedd:Tomen y Rhodwydd (neu 'Gastell y Rhodwydd'), ger Nant y Garth, codwyd gan Owain Gwynedd - Welsh castle built by King Owain Gwynedd of Wales 02.jpg|bawd|186x186px|Tomen y Rhodwydd|[[Castell y Rhodwydd)]] a sefydlwyd gan [[Owain Gwynedd]] yn 1149]] Yn 1141, disgrifiwyd Owain a'i frawd Cadwaladr yn frenhinoedd Gwynedd ac yn 1152, llwyddodd Owain i adennill ffiniau cyn-Normanaidd Gwynedd yn ogystal â rhannau o Bowys a Deheubarth. Yn 1150 rheolodd [[Hywel ab Owain Gwynedd]] Geredigion a Meirionydd ond erbyn 1153 adenillwyd Ceredigion gan deyrnas Deheubarth. Yn 1163, fe wnaeth Malcolm brenin yr Alban, [[Rhys ap Gruffudd]] "tywysog y Cymru deheuol" ac Owain, "(tywysog y Cymry) gogleddol" ac arweinwyr eraill Cymru dalu gwrogaeth i Harri II, brenin Lloegr yng Nghyngor Woodstock.<ref>{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=49-51, 58, 68, 74}}</ref> === Tywysogion Cymru === {{Gweler hefyd|Oes y Tywysogion|Tywysog Cymru}} [[Delwedd:Owain Gwynedd (PB02299).jpg|bawd|202x202px|Darlun 1909; [[Owain Gwynedd]]|chwith]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Disgrifiodd Owain Gwynedd ei hun fel "''Owinus'', ''rex Wallie''" ("Owain, brenin Cymru") yn ei lythr cyntaf o dri at frenin Ffrainc; yr ymdrech cyntaf gan arweinydd Cymreig i sefydlu perthynas diplomataidd gyda brenin ar gyfandir Ewrop. Yn 1163, dim ond 4 mis ar ol cyfarfod ''Woodstock'', dechreuodd ddisgrifio'i hun fel "Tywysog y Cymry". Mewn ymateb, ysgrifennodd Thomas Beckett mewn llythyr at y Pab Alecsander III, "''the Welsh and Owain who calls himself prince''" ac fod "''the lord king was very moved and offended''". Roedd hyn yn arwyddocaol i Owain ac y byddai ef a'r brenin Harri yn gwybod yn iawn fod "''princeps''" yn cyfeirio at lywodraethwr sofran gwlad yng nghyfraith Rhufain.<ref>{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=84-86}}</ref> Yn 1165 enillodd yr arweinwyr Cymreig [[Brwydr Crogen|frwydr yn erbyn y Saeson ym Mynyddoedd y Berwyn]] dan arweiniad Owain. Yn y cyfnod hwn, enillodd Owain [[Tegeingl|Degeingl]] ac enillodd Rhys [[Teyrnas Ceredigion|Geredigion]], [[Emlyn (cantref)|Emlyn]] a [[Cantref Bychan|Chantref Bychan]]. Yn 1172 cydnabuwyd Rhys fel 'Ustus ''(Justice)'' De Cymru' a chynhaliodd [[Eisteddfod Aberteifi 1176|Eisteddfod Castell Aberteifi yn 1176]].<ref>{{Cite book|title=A history of Wales|url=http://archive.org/details/historyofwales0000davi_g1b0|publisher=London ; New York : Penguin Books|date=1994|isbn=978-0-14-014581-6|others=Internet Archive|first=John|last=Davies|pages=125-127}}</ref>[[Delwedd:Awyrlun o Gastell y Bere yn Hydref 2024 - Aerial image of Welsh castle Castell y Bere near Tywyn, Gwynedd, Wales 50.png|bawd|207x207px|[[Castell y Bere]], a godwyd gan [[Llywelyn Fawr]]]] Yn 1201 fe ddaeth [[Llywelyn ap Iorwerth]] i'r amlwg gan ennill rheolaeth dros Wynedd a gwneud ei hun yn "Dywysog Gogledd Cymru gyfan", yn hwyrach defnyddiodd y teitl "Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri". Ar ôl dioddef o strôc yn 1237, trosglwyddodd ei bwerau i'w fab [[Dafydd ap Llywelyn]] a chasglodd arweinwyr eraill y wlad yn [[Abaty Ystrad Fflur]] ynghyd i dalu gwrogaeth iddo fel Tywysog Cymru.<ref name=":9">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=109-120}}</ref> [[Delwedd:Dolbadarn Castle Cadw.jpg|bawd|187x187px|[[Castell Dolbadarn]] a godwyd gan [[Llywelyn ap Gruffudd|Llywelyn ein Llyw Olaf]]|chwith]] Erbyn 1258 bu [[Llywelyn ap Gruffudd]] yn rheoli bron y cyfan o "Gymru Gymreig" (Pura Wallia) a dechreuodd ddefnyddio teitl [[Tywysog Cymru]]. Cynhaliodd Llywelyn gynulliad o fân-benaethiaid Cymru yn gynnar y flwyddyn honno, lle addawyd gwrogaeth a ffyddlondeb iddo. Wedi iddo ymestyn ei reolaeth i lawr i'r Bannau Brycheiniog yn 1262, sefydlodd [[Cytundeb Trefaldwyn]] yn 1267 lle cytunodd Harri III, brenin Lloegr i gydnabod Llywelyn fel Tywysog Cymru. Ym 1277, gorfododd ymosodiad [[Edward I, brenin Lloegr|Edward I]] i Llywelyn dderbyn [[Cytundeb Aberconwy]], gan olygu y byddai'n colli llawer o'r tir a enillwyd yn flaenorol, ond yn cadw teitl Tywysog Cymru.<ref name=":92">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=109-120}}</ref><ref>{{Cite book|title=A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest|url=http://archive.org/details/historyofwalesfr02lloyuoft|publisher=London Longmans, Green|date=1912|others=Robarts - University of Toronto|first=John Edward|last=Lloyd|pages=723-724}}</ref> {{Clirio}} === Diwedd annibyniaeth Cymru === {{Gweler hefyd|Rhyfeloedd dros annibyniaeth Cymru|}} [[Delwedd:Monument to Prince Llywelyn - geograph.org.uk - 3560526.jpg|bawd|242x242px|Cofeb [[Llywelyn ap Gruffudd|Llywelyn]] yng [[Cilmeri|Nghilmeri]] lle lladdwyd]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Yn 1282, fe wnaeth trethi newydd a cham-drin swyddogion lleol y goron arwain at wrthryfel Cymreig. Cynigwyd iarllaeth Seisnig i Llywelyn ond ymatebodd Llywelyn fod pobl Eryri yn;{{Dyfyniad|anfodlon gwneud gwrogaeth i ddieithryn y mae ei iaith, ei arferion a'i ddeddfau yn gwbl anghyfarwydd iddynt. Os pe bai hynny'n digwydd gallent gael eu caethiwo am byth a chael eu trin yn greulon.}} [[Delwedd:Thomas_Jones_The_Bard_1774.jpg|bawd|242x242px|Y Bardd (1774), gan Thomas Jones, yn seiliedig ar [[Cyflafan y beirdd|Gyflafan y beirdd]]]] Ar ôl teithio i'r de, gwahanwyd Llywelyn oddi wrth ei filwyr a lladdwyd ef ger Llanfair-ym-Muallt; dyma oedd diwedd [[Annibyniaeth i Gymru|annibyniaeth Cymru]]. Anfonwyd ei ben i Lundain, a'i roi ar bicell ar giât Tŵr Llundain a'i goroni gyda eiddew, symbol o fod tu hwnt i'r gyfraith. Safodd y pen ar y giât am o leiaf pymtheg mlynedd. Daliwyd ei frawd Dafydd chwe mis wedi hynny, ac ef oedd y person nodedig cyntaf i gael ei grogi, diberfeddu a chwarteru. Cymerwyd meibion Dafydd i gastell Seisnig lle cysgodd un ohonynt mewn cawell am gyfnod. Cymerwyd [[y Dywysoges Gwenllian]] i fynachlog Seisnig am ei bywyd cyfan heb allu siarad Cymraeg. Cyhoeddodd [[Statud Rhuddlan]] 1284 fod Pura Wallia yn ''"annexed an united to the crown of the said kingdom as part of the said body"''. Adeiladodd Edward res o gestyll mawr i gadw'r Cymry dan reolaeth — gan gynnwys cestyll [[Castell Rhuddlan|Rhuddlan]], [[Castell Conwy|Conwy]], [[Castell Caernarfon|Caernarfon]], [[Castell Biwmares|Biwmares]], a [[Castell Harlech|Harlech]]. Cymerwyd [[Tlysau Coron Cymru]] a chreiriau sanctaidd i gysegr [[Edward y Cyffeswr|Edward Gyffeswr]] yn [[Abaty Westminster]]. Enwyd fab brenin Lloegr yn "dywysog Cymru" yn 1301 yng Nghaernarfon a pherchnogwyd holl diroedd y teuluoedd a rhyfelodd yn erbyn y goron Seisnig. Yn ôl un bardd, "Ac yna taflwyd Cymru oll i'r llawr".<ref>{{Cite book|title=Wales: England's Colony|url=https://books.google.com/books?id=cHDpDwAAQBAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=Parthian Books|date=2019-08-25|isbn=978-1-912681-56-3|language=en|first=Martin|last=Johnes|pages=37-40}}</ref> === Yr Oesoedd Canol Diweddar === {{Gweler hefyd|Rheolaeth y Saeson o Gymru|Rhyfeloedd dros annibyniaeth Cymru|Yr Oesoedd Canol Diweddar yng Nghymru}} [[Delwedd:Cofeb memorial to Madoc Madog ap Llywelyn Eglwys Gresford Church Cymru Wales 14.jpg|bawd|223x223px|Cofeb [[Madog ap Llywelyn]], [[Eglwys yr Holl Saint, Gresffordd|Eglwys yr Holl Saint]] ger Wrecsam]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Bu gwrthryfel [[Madog ap Llywelyn]] yn 1294 ac yn 1295. Yr un flwyddyn pasiwyd y cyntaf o'r [[Deddfau Penyd yn erbyn Cymru 1402|Deddfau Penyd yn erbyn Cymru]]. Yn 1316, bu gwrthryfel [[Llywelyn Bren]]. Bu dau gyfnod newyn yn hanner cyntaf y ganrif ac yna daeth tair afiechyd i'r byd gorllewinol yn 1347-51 gan gynnwys 'Y Farwolaeth Fawr' lle bu farw chwarter o boblogaeth Cymru yn 1349-50. Yn 1300, poblogaeth Cymru oedd tua 300,000, ond erbyn diwedd y ganrif roedd tua 200,000.<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=124-129}}</ref> [[Delwedd:All or nothing - Owain Glyndwr statue, Corwen - geograph.org.uk - 1862001.jpg|bawd|222x222px|Cerflun [[Owain Glyn Dŵr]], Corwen]] Cyhoeddwyd [[Owain Glyn Dŵr]] yn dywysog Cymru ar [[Diwrnod Owain Glyn Dŵr|16 Medi 1400]] yn [[Glyndyfrdwy]] gyda 300 o gefnogwyr. Cefnogwyd Glyndŵr gan [[Rhys ap Tudur Fychan]], [[Gwilym ap Tudur]], [[Rhys Ddu]], [[Rhys Gethin]], [[Gwilym Gwyn ap Rhys Llwyd]] ac yn 1401, Henry Dunn a roddodd gyngor ar frwydro. Enillodd Gwilym ap Tudur Conwy yn 1401 ac enillodd Glyndŵr [[Brwydr Hyddgen|Frwydr Hyddgen]]. Lladdwyd un o gefnogwyr Glyndŵr, [[Llywelyn ap Gruffudd Fychan]] gan y brenin yn 1401 a dechreuwyd [[Deddfau Penyd yn erbyn Cymru 1402|Deddfau Penyd yn erbyn Cymru yn 1402.]] Cynhaliwyd Seneddau ym Machynlleth yn 1404 ac yn Harlech yn 1405. Ysgrifennwyd [[Llythyr Pennal|Lythyr Pennal]] yn 1406 gan gynnwys ei weledigaeth dros adfer Eglwys annibynnol Cymru a'i chanolbwynt yn [[Eglwys Gadeiriol Tyddewi]] yn ogystal a chreu prifysgolion yn Ne a Gogledd Cymru. Yn 1408 collwyd cestyll Aberystwyth a Harlech a llosgwyd ei gartref [[Sycharth]] a bu brwydrau ola'r gwrthryfel yn 1412. Bu farw ei fab [[Gruffudd ab Owain Glyndŵr|Gruffudd]] yn 1411 yn nhŵr Llundain ac hefyd yn hwyrach ei wraig [[Margaret Hanmer]] a'i ferched [[Alys ferch Owain Glyndŵr|Alys]] a [[Catrin ferch Owain Glyn Dŵr|Catrin]].<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=137-144}}</ref> Roedd Llythyr Pennal a [[Sêl Cymru|Sêl Fawr Owain]] yn symbolau o hyder y cyfnod. Fe wrthododd [[Maredudd ab Owain Glyn Dŵr]] bardwn swyddogol tan 1421.<ref>{{Cite book|title=Dyddiau olaf Owain Glyndŵr|url=https://books.google.co.uk/books?id=djI_jgEACAAJ&newbks=0&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2015|isbn=978-1-78461-156-9|language=cy|first=Gruffydd Aled|last=Williams|pages=13-14, 20}}</ref> === Cyfnod modern cynnar === {{Gweler hefyd|Cyfnod modern cynnar Cymru}} [[Delwedd:Y daith drwy Gymru i Fosworth March through Wales to Bosworth using Wales relief location map 3.svg|bawd|Taith [[Harri Tudur]] trwy Gymru, 1485|252x252px]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Yn 1473, ffurfiwyd cyngor ar gyfer y dywysogaeth yn [[Llwydlo]], wedi geni ac arwisgiad Edward yn 1471.<ref>{{Cite book|title=A history of Wales|url=http://archive.org/details/historyofwales0000davi_g1b0|publisher=London ; New York : Penguin Books|date=1994|isbn=978-0-14-014581-6|others=Internet Archive|first=John|last=Davies|pages=217}}</ref> Wedi hyn bu [[Rhyfeloedd y Rhosynnau]] lle rhanwyd cefnogaeth y Cymry. Bu [[Harri Tudur]] yn byw'n alltud yn Llydaw a defnyddiodd draddodiad barddol proffwydol Cymreig ([[Mab Darogan]]) a'i daid oedd [[Owain Tudur|Owain ap Maredudd (Owain Tudur]]) a oedd yn gefnder i Owain Glyndŵr. Enillodd gefnogaeth yng Nghymru ar ôl dweud, "ein tywysogaeth ni o Gymru a'r bobl o'r un peth i'w rhyddid blaenorol, gan eu traddodi o'r fath gaethwasanaethau truenus ag y buont yn druenus ers tro byd". Glaniodd ym Mae'r Felin ym Mhenrhyn [[Dale]] ym Mhenfro, enillodd [[Brwydr Maes Bosworth]] gan chwifio [[Y Ddraig Goch|'Draig Goch]] [[Cadwaladr]]". Gwelwyd buddugoliaeth 1485 fel un Cymreig gan Gymry.<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=148-152}}</ref> Ar ôl i Harri VIII wneud ei hun yn bennaeth Eglwys Lloegr yn 1534, gwelwyd Cymru fel problem bosibl a oedd yn cynnwys dynion uchelgeisiol a oedd yn anhapus a'i hanfantais ethnig ac yn rhwystredig gyda chymhlethdodau cyfreithiol. Bu Cymru hefyd yn dir glanio i Harri Tudur ac yn agos at Iwerddon Gatholig. Prif weinyddwr coron Lloegr, Thomas Cromwell, a anogodd y [[Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542|Deddfau yn 1536 a 1542-43]] i wneud Cymru yn rhan o Loegr. Diddymwyd [[y Mers]] ac ehangwyd [[Tywysogaeth Cymru]] dros Gymru cyfan. Dilewyd y [[Cyfraith Hywel|Gyfraith Gymreig]]. Disgrifiwyd Cymru fel "Tywysogaeth, Gwlad neu Diriogaeth" a ffurfiwyd ffin â Lloegr. Caniatawyd i Gymry ddal swyddi cyhoeddus ond gyda â'r gofyniad i allu siarad Saesneg a gwnaed Saesneg yn iaith y llysoedd.<ref>{{Cite book|title=Wales: England's Colony|url=https://books.google.co.uk/books?id=cHDpDwAAQBAJ&newbks=0&hl=cy&redir_esc=y|publisher=Parthian Books|date=2019-08-25|isbn=978-1-912681-56-3|language=en|first=Martin|last=Johnes|pages=65-69}}</ref> === Crefydd, rhyfel cartref a gwella addysg === {{Gweler hefyd|Y Chwyldro Diwydiannol yng Nghymru}}[[Delwedd:BpWilliamMorgan.jpg|bawd|163x163px|Yr esgob [[William Morgan (esgob)|William Morgan]] gyda'i feibl]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Newidiodd y crefydd swyddogol o Gatholigiaeth i Brotestaniaeth yn 1533, yn ôl i Gatholigiaeth yn 1553-1558 ac yna'n ôl i Brotestaniaeth gyda Elisabeth I.<ref name=":10" /> Yn 1546, argraffwyd y llyfr cyntaf yn yr iaith Gymraeg, [[Yn y lhyvyr hwnn]] ac ystyrir hyn yn drobwynt a sicrhau lle'r Gymraeg yn y diwygiad protestanaidd ac yn nhechnoleg newydd.<ref>{{Cite book|title=O Hedyn i Ddalen: Dathlu'r Cyngor Llyfrau yn 60|url=https://books.google.co.uk/books?id=pMGuEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|publisher=Cyngor Llyfrau Cymru|date=2021-11-06|isbn=978-1-914981-03-6|language=cy|first=Helgard|last=Krause|first2=M. Wynn|last2=Thomas|first3=Lisa|last3=Sheppard|first4=Eirian|last4=James|first5=Bethan|last5=Hughes|pages=18}}</ref> Cyfieithodd [[William Morgan (esgob)|William Morgan]] y Beibl i'r Gymraeg yn 1588 ar ôl lobïo gan Brotestaniaid o Ogledd Cymru i San Steffan orchymyn cyfieithiad o'r Beibl i'r Gymraeg er mwyn sicrhau diwygiad y Cymry. Daeth rhannau o Gymru megis [[Dinbych-y-pysgod]] yn fwy cyfoethog erbyn diwedd ei theyrnasiad ond roedd Cymru'n parhau i fod yn wlad tlawd annatblygedig heb ddosbarth canol cryf.<ref name=":10">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=157-167}}</ref> Yn ystod [[Rhyfel Cartref Lloegr]], bu rhan fwyaf o uchelwyr Cymreig yn Cefnogi'r Stiwartiaid oherwydd fod James I yn ddisgynnydd i Harri Tudur a welwyd fel brenin Cymreig. Bu brwydrau ffyrnig yng Nghymru gan gynnwys [[Brwydr Sain Ffagan|Brwydr Sain Ffagan yn 1648]].<ref name=":10" /> [[Delwedd:Portrait of Parch. William Williams, Pant-y-Celyn (4674719) (cropped).jpg|chwith|bawd|161x161px|[[William Williams, Pantycelyn]]]] Daeth y [[Y Diwygiad Methodistaidd|Diwygiad Methodistaidd]] i'r amlwg fel mudiad annibynnol yng Nghymru a arweiniwyd gan [[Howel Harris]] a [[Daniel Rowland]] yn yr 18g. Daeth [[William Williams, Pantycelyn]] i'r amlwg yn yr un cyfnod, yn enwedig fel awdur 800 o emynau.<ref name=":11">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=175-189}}</ref><ref name=":11"/> Yn yr un cyfnod chwaraeodd [[Griffith Jones, Llanddowror]] rôl pwysig yn y system addysg Gymreig a sefydlodd system o ysgolion i ddysgu pobl Cymru i ddarllen a system ysgolion teithio yn 1737 i helpu pobl cefn gwlad i ddarllen y Beibl. Bu hyd yn oed Catherine fawr Rwsia yn awyddus i ddefnyddio'r system ar ôl clywed amdani. Yn yr un cyfnod, bu mudiad Celtaidd a sefydlwyd [[Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion]] yn Llundain yn 1751.<ref name=":11" /> [[Delwedd:Welsh Not on display.jpg|bawd|184x184px|[[Welsh Not]] yn amgueddfa Cymru Sain Ffagan. Defnyddiwyd yn Ysgol Pontgarreg, Llangrannog, 1852]] Bu ymdrech eang i ormesu'r Gymraeg a welwyd gyda'r [[Welsh Not]]. Mewn ymateb i bryder dyn busnes Cymreig ac aelod San Steffan am anfantais y Cymry o beidio â allu siarad Saesneg bu adroddiad y Llyfrau Gleision, lle disgrifiwyd y Gymraeg fel iaith gydag "''evil effects''" a'r Cymry fel pobl anfoesol tu hwnt a bu teimladau o gywilydd ymysg y Cymry. Er gwaethaf hyn, bu cyfres o ymatebion chwyrn gan gynnwys yr enwog [[Brad y Llyfrau Gleision]] gan [[Robert Jones Derfel]].<ref name=":11" /> === Sefydliadau cenedlaethol a mewnfudo === {{Gweler hefyd|Hanes modern Cymru}} [[Delwedd:Evan James and James James Statue, Ynysangharad Park - geograph.org.uk - 421723.jpg|bawd|204x204px|Cofeb i awduron [[Hen Wlad fy Nhadau]], [[Evan James]] a [[James James]], Pontypridd]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Bu hefyd geni cenedlaetholdeb amddiffynnol yng Nghymru a ffurfiwyd sefydliadau cenedlaethol megis [[Cymdeithas Hynafiaethau Cymru]] yn 1846 a [[Undeb yr Annibynwyr Cymraeg]] a [[Undeb Bedyddwyr Cymru]]. Daeth [[Hen Wlad fy Nhadau]] i'r amlwg.<ref name=":11" /> Ar ddiwedd y 19g ffurfiwyd nifer o sefydliadau cenedlaethol eraill gan gynnwys [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru]] yn 1861<ref>{{Cite web|title=BBC Wales - Eisteddfod - Guide - A brief history of the Eisteddfod|url=https://www.bbc.co.uk/wales/eisteddfod2008/sites/guide/history/pages/history_eisteddfod.shtml|access-date=2022-02-04|website=www.bbc.co.uk}}</ref>,[[Cymdeithas Bêl-droed Cymru]] yn 1876<ref>{{Cite web|title=FAW / Who are FAW?|url=http://www.faw.cymru/en/about-faw/who-are-faw/|access-date=2022-02-04|website=www.faw.cymru|language=en}}</ref>, [[Undeb Rygbi Cymru]] yn 1881<ref>{{Cite web|title=140 Years of the Welsh Rugby Union|url=https://www.wru.wales/article/140-years-of-the-welsh-rugby-union/|access-date=2022-02-04|website=Welsh Rugby Union {{!}} Wales & Regions|language=en-GB|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204004030/https://www.wru.wales/article/140-years-of-the-welsh-rugby-union/|url-status=dead}}</ref> a [[Prifysgol Cymru|Phrifysgol Cymru]] yn 1893.<ref>{{Cite web|title=History of the University of Wales - University of Wales|url=https://www.wales.ac.uk/en/AboutUs/Developments/History.aspx|access-date=2022-02-04|website=www.wales.ac.uk|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204004031/https://www.wales.ac.uk/en/AboutUs/Developments/History.aspx|url-status=dead}}</ref> Deddf [[Deddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru) 1881|Cau ar y Sul (Cymru) 1881]] oedd y ddeddfwriaeth gyntaf i gydnabod statws Cymru ar wahân i Lloegr ers y Deddfau 1536-43 ac erbyn 1889 bu Deddf Addysg Ganolraddol Cymru 1889 a ganiataodd ffurfio ysgolion uwchradd wladol.<ref>{{Cite book|title=Modern Wales: A Concise History|url=https://books.google.com/books?id=n_vUx1TtH5AC&newbks=0&hl=en|publisher=Cambridge University Press|date=1994-10-28|isbn=978-0-521-46945-6|language=en|first=Gareth Elwyn|last=Jones}}</ref><ref name=":11" /> Yn Ebrill 1887 sefydlodd [[Thomas Edward Ellis|Tom Ellis]] fudiad [[Cymru Fydd]] yn Llundain gyda phrif amcan o sefydlu corff deddfu cenedlaethol dros Gymru (ymreolaeth, ond ni awgrymwyd annibyniaeth) ac hefyd er mwyn sicrhau aelodau seneddol a fyddai'n cynrychioli Cymru'n drwyadl. Sefydlwyd hefyd Cyngor Cenedlaethol Cymru i gynrychioli'r blaid Rhyddfrydol yr un flwyddyn. Lansiwyd cylchgrawn o'r un enw yn 1888 o Ddolgellau; yn agos i le bu Tom Ellis yn byw.<ref>{{Cite book|title=Thomas Edward Ellis, 1859-1899|url=http://archive.org/details/thomasedwardelli0000jone|publisher=[Cardiff?] : University of Wales Press|date=1986|isbn=978-0-7083-0927-8|language=WELENG|others=Internet Archive|first=Wyn|last=Jones|pages=32}}</ref> Yn 1851-1911 mudodd 388,000 allan o ardaloedd gwledig Cymru ac fe wnaeth 366,000 fudo i ardaloedd glo y de. Tan yr 1890au, Cymry cefn gwlad oedd y rhan fwyaf helaeth a aeth i'r ardaloedd glo. Yng nghyfrifiad 1890 recordiwyd fod 100,000 o Gymry yn byw yn Unol Daleithiau America gyda'r rhan fwyaf ohonynt yn nhalaith Efrog Newydd ac ardaloedd dur Ohio. Yng nghyfrifiad 1891 roedd dros 228,000 o Gymry yn byw yn Lloegr gan gynnwys y dinasoedd mawr.<ref>{{Cite book|title=Rebirth of a nation : Wales, 1880-1980|url=http://archive.org/details/rebirthofnationw0000morg|publisher=New York : Oxford University Press|date=1981|isbn=978-0-19-821736-7|others=Internet Archive|first=Kenneth O.|last=Morgan|pages=6-7}}</ref> Ar ddechrau'r 20g gwelwyd hefyd greu nifer o sefydliadau cenedlaethol Cymreig gan gynnwys [[Llyfrgell Genedlaethol Cymru]] yn 1911<ref>{{Cite web|title=History of the Building {{!}} The National Library of Wales|url=https://www.library.wales/librarybuilding/historyofthebuilding|access-date=2022-02-04|website=www.library.wales}}</ref>, y [[Y Gwarchodlu Cymreig|Gwarchodlu Cymreig]] yn 1915<ref>{{Cite web|title=Welsh Guards|url=https://www.army.mod.uk/who-we-are/corps-regiments-and-units/infantry/welsh-guards/|access-date=2022-02-04|website=www.army.mod.uk|language=en-GB}}</ref> a [[GIG Cymru|Bwrdd Iechyd Cymru]] yn 1919.<ref>{{Cite book|url=https://discovery.nationalarchives.gov.uk/details/r/C923|title=Records of the Welsh Board of Health|date=1919–1969|others=Welsh Board of Health|language=English}}</ref> Yn 1914, pasiwyd Ddeddf Eglwysi Cymru a arweiniodd at ddatgysylltu'r [[Yr Eglwys yng Nghymru|Eglwys yng Nghymru]] yn 1920.<ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5/4-5/91|title=Welsh Church Act 1914}}</ref> Yn 1925 sefydlwyd Plaid Genedlaethol Cymru a'i hailenwyd yn [[Plaid Cymru|Blaid Cymru]] yn 1945. Egwyddorion y blaid a ddiffiniwyd yn 1970 oedd; hunanlywodraeth i Gymru; diogelu diwylliant, traddodiadau, iaith a sefyllfa economaidd Cymru; a sicrhau aelodaeth i wladwriaeth Gymreig hunanlywodraethol yn y Cenhedloedd Unedig.<ref>{{Cite journal|title=The Spread of the Plaid Cymru: The Spatial Impress|url=https://www.jstor.org/stable/447358|journal=The Western Political Quarterly|date=1981|issn=0043-4078|pages=310–328|volume=34|issue=2|doi=10.2307/447358|first=James M.|last=Lutz}}</ref> === Datganoli === {{Prif|Datganoli Cymru}} [[Delwedd:A Plaid Cymru rally in Machynlleth in 1949 where the "Parliament for Wales in 5 years" campaign was started (14050400654).jpg|bawd|228x228px|Rali Senedd i Gymru mewn 5 mlynedd, Machynlleth, 1949]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Ar 1 Hydref 1949, bu rali ym Machynlleth er mwyn hybu [[Ymgyrch Senedd i Gymru]], cyn ei lansio'n swyddogol ar 1 Gorffennaf 1950 mewn rali arall yn Llandrindod. Arweiniodd hyn at gyflwyno deiseb 240,652 o enwau i Dŷ’r Cyffredin yn 1956. Helpodd yr ymgyrch sefydlu Swyddfa Gymreig ac Ysgrifennydd Gwladol i Gymru. Methodd y [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1979|refferendwm 1979]] ond cafwyd [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|Cynulliad Cenedlaethol yn 1997]].<ref>{{Cite web|title=Watch Rali Senedd i Gymru, Machynlleth 1949 online - BFI Player|url=https://player.bfi.org.uk/free/film/watch-rali-senedd-i-gymru-machynlleth-1949-1949-online|website=player.bfi.org.uk|access-date=2024-05-25|language=en}}</ref> Pasiwyd [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998]] a ffurfio Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999. Trosglwyddodd y ddeddf bwerau o [[Ysgrifennydd Gwladol Cymru]] i'r Cynulliad ([[Senedd Cymru]] bellach).<ref>{{Cite book|title=The Legal History of Wales|last=Watkin|first=Thomas Glyn|publisher=University of Wales Press|year=2007|isbn=0-7083-2064-3|location=Cardiff|pages=197}}</ref> Agorwyd adeilad newydd y Senedd ar Ddydd Gŵyl Dewi yn 2006. Yn yr un flwyddyn pasiwyd ddeddf yn gwahaniaethu Llywodraeth Cymru oddi wrth y Cynulliad. Caniataodd y ddeddf i aelodau cynulliad i greu deddfwriaeth sylfaenol am y tro cyntaf.<ref name=":0">{{Cite web|title=Hanes datganoli yng Nghymru|url=https://senedd.cymru/sut-rydym-yn-gweithio/hanes-datganoli-yng-nghymru/|website=senedd.cymru|access-date=2023-08-31|language=cy-GB}}</ref> Yn 2011, pleidleisiodd etholwyr Cymru mewn refferendwm o blaid pwerau deddfu llawn i'r Cynulliad yn y meysydd y mae’n gyfrifol amdanynt. Pasiwyd [[Deddf Casglu a Rheoli Trethi (Cymru) 2016]] a oedd yn cynnwys trethu a benthyca a ddatganolwyd gan [[Deddf Cymru 2014|Ddeddf Cymru 2014.]] Gwnaeth [[Deddf Cymru 2017]] Gynulliad Cenedlaethol Cymru'n rhan barhaol o gyfansoddiad y Deyrnas Unedig. Ar ôl pasio [[Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020]] newidiwyd enw'r Cynulliad Cenedlaethol i Senedd Cymru.<ref name=":0" /> [[Delwedd:Rhun-ap-iorwerth.jpg|bawd|115x115px|[[Rhun ap Iorwerth]], arweinydd [[Plaid Cymru]]]] Ers 1922, [[Llafur Cymru|Llafur]] buodd y blaid fwyaf llwyddiannus yng Nghymru tan iddynt gael eu disodli yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Seneddol 2026]] gan [[Plaid Cymru|Blaid Cymru]], wrth iddynt ennill nifer fwyaf o seddi Senedd Cymru, gan roi terfyn ar dros gan mlynedd o oruwchafiaeth y blaid Lafur.<ref>{{Cite web|title=“Gallu i addasu” sydd wrth wraidd llwyddiant hirhoedlog Llafur yng Nghymru|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/2170941-gallu-addasu-sydd-wrth-wraidd-llwyddiant|website=Golwg360|date=2025-02-27|access-date=2026-05-10|language=cy}}</ref><ref>{{Cite web|title=Plaid Cymru am geisio ffurfio llywodraeth leiafrifol meddai Rhun ap Iorwerth|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/plaid-cymru-geisio-ffurfio-llywodraeth-leiafrifol-meddai-rhun-ap-iorwerth|website=newyddion.s4c.cymru|date=2026-05-09|access-date=2026-05-10|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Gwleidyddiaeth == {{prif|Gwleidyddiaeth Cymru|Llywodraeth Cymru|Llywodraeth leol yng Nghymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> Mae Cymru'n wlad sy'n rhan o'r [[Y Deyrnas Unedig|Deyrnas Unedig]].<ref>{{Cite web|title=A Beginners Guide to UK Geography (2021) v1.0|url=https://geoportal.statistics.gov.uk/documents/a-beginners-guide-to-uk-geography-2021-v1-0-1/explore|website=geoportal.statistics.gov.uk|access-date=2023-08-31|language=en-us}}</ref> Brenhiniaeth seneddol yw'r Deyrnas Unedig, a ddisgrifir yn un ddemocrataidd.<ref>{{Cite journal|title=Democratic Parliamentary Monarchies|url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/542440|journal=Journal of Democracy|date=2014|issn=1086-3214|pages=35–51|volume=25|issue=2|doi=10.1353/jod.2014.0032|first=Alfred|last=Stepan|first2=Juan J.|last2=Linz|first3=Juli F.|last3=Minoves}}</ref> Llywodraethir Cymru gan system Model Cadw Pwerau, lle restrir holl faterion dan reolaeth [[Senedd y Deyrnas Unedig]], gyda'r gweddill o dan reolaeth [[Senedd Cymru]].<ref>{{Cite web|title=Pwerau|url=https://senedd.cymru/sut-rydym-yn-gweithio/ein-rol/pwerau/|website=senedd.cymru|access-date=2023-08-31|language=cy-GB}}</ref> Mae Cymru yn ethol 40 aelod i Senedd y Deyrnas Unedig.<ref>{{Cite web|title=Canlyniadau yr Etholiad Cyffredinol 2019 - BBC Cymru Fyw|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/etholiad/2019/canlyniadau|website=www.bbc.co.uk|access-date=2023-08-31|language=cy}}</ref> Mae Swyddfa [[Ysgrifennydd Gwladol Cymru]] yn cefnogi Ysgrifennydd Cymru ac Is-Ysgrifenyddion Gwladol Seneddol gan gynrychioli Llywodraeth y Deyrnas Unedig yng Nghymru ac yn cynrychioli Cymru yn Llywodraeth y Deyrnas Unedig.<ref>{{Cite web|title=Amdanom ni|url=https://www.gov.uk/government/organisations/office-of-the-secretary-of-state-for-wales/about.cy|website=GOV.UK|access-date=2023-08-31|language=en}}</ref> Rheolir [[llywodraeth leol yng Nghymru]] gan 22 o awdurdodau unedol.<ref>{{Cite web|title=Llywodraeth Cymru {{!}} Awdurdodau Unedol|url=http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?skip=1&lang=cy|website=web.archive.org|date=2014-06-01|access-date=2023-08-31|archive-date=2014-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601021134/http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?skip=1&lang=cy|url-status=bot: unknown}}</ref> {{Clirio}} === Senedd Cymru === {{prif|Senedd Cymru}}[[Delwedd:Senedd.JPG|bawd|239x239px|[[Senedd Cymru]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae Senedd Cymru yn gorff etholedig sy'n cynrychioli Cymru a’i phobl ac yn deddfu ar gyfer Cymru ac yn dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif.<ref>{{Cite web|title=Senedd Cymru {{!}} Welsh Parliament|url=https://senedd.cymru/|website=senedd.cymru|access-date=2023-08-31|language=cy-GB}}</ref> Cafodd y Senedd ei sefydlu yn 1997 ar ôl [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|refferendwm datganoli i Gymru]]. Cynulliad Cenedlaethol Cymru oedd yr enw gwreiddiol, cyn mabwysiadu'r enw Senedd Cymru yn 200. Mae gan y Senedd 60 o aelodau, ond mae cynlluniau i gynyddu hyn i 96. Ar hyn o bryd mae 30 aelod [[Llafur Cymru]], 16 aelod [[Ceidwadwyr Cymreig]], 12 aelod [[Plaid Cymru]], 1 o’r [[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru]] ac 1 annibynnol. Bydd [[etholiad nesaf Senedd Cymru]] ar Fai 7, 2026.<ref>{{Cite web|title=Beth yw rôl y Senedd?|url=https://golwg.360.cymru/cipolwg/beth-senedd|website=Golwg360|date=2023-07-21|access-date=2023-08-31|language=cy}}</ref> === Heddlu a Lluoedd Arfog === {{Prif|Heddluoedd Cymru|Lluoedd Arfog yng Nghymru}} [[Delwedd:Cardiff Police.jpg|bawd|Ceir Heddlu, Caerdydd]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae gan Gymru bedwar heddlu, [[Heddlu Gogledd Cymru]], [[Heddlu Dyfed-Powys]], [[Heddlu De Cymru]] a [[Heddlu Gwent]]. Mae prif heddwas Dyfed-Powys wedi galw am un llu "Heddlu Cymru" erbyn 2030.<ref>{{Cite web|title=One 'Heddlu Cymru' by 2030 the way forward says police chief|url=https://nation.cymru/news/one-heddlu-cymru-by-2030-the-way-forward-says-police-chief/|website=Nation.Cymru|date=29 Mawrth 2022|access-date=20 Chwefror 2023|language=en-GB}}</ref> Yn y lluoedd arfog yng Nghymru, y Fyddin sydd â’r presenoldeb fwyaf gyda dros 1,400 o bersonél. Yn 2019 roedd 3,230 o bersonél milwrol a sifil wedi’u lleoli yng Nghymru. Roedd hefyd dros 60 o sefydliadau a chanolfannau'r [[Y Weinyddiaeth Amddiffyn (DU)|Weinyddiaeth Amddiffyn]], gan gynnwys canolfannau wrth gefn a chyfleusterau hyfforddi.<ref name="Zubova32">{{Cite web|last=Zubova|first=Xenia|title=How Welsh is the British Army?|url=https://www.forces.net/heritage/history/how-welsh-british-army|access-date=26 Ebrill 2022|website=Forces Network|language=en}}</ref><ref name=":43">{{Cite web|title=Wales’s contribution to the UK armed forces|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cdp-2020-0033/}}</ref> {{Clirio}} == Daearyddiaeth == {{prif|Daearyddiaeth Cymru}}{{Gweler hefyd|Rhestr mynyddoedd Cymru|Rhestr afonydd Cymru|Rhestr ynysoedd Cymru|Rhestr llynnoedd Cymru|Cronfeydd Cymru}}[[Delwedd:Wales_from_space.jpg|bawd|224x224px|Cymru o'r gofod]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Yn y [[Yr Oesoedd Canol Diweddar yng Nghymru|canol oesoedd diweddar]], [[Cantrefi a chymydau Cymru|cantrefi a chymydau]] oedd yn ffinio ardaloedd Cymru, a nodwyd gan [[Gruffudd Hiraethog]] yn y 16g.<ref>{{Cite web|title=RCAHMW {{!}} Mapio Ffiniau Hanesyddol Cymru: Cymydau a Chantrefi|url=https://cbhc.gov.uk/mapio-ffiniau-hanesyddol-cymru-cymydau-a-chantrefi/|website=cbhc.gov.uk|access-date=2024-05-27}}</ref> Yn 1996 crëwyd 22 [[Prif ardal Cymru|prif ardal]] i gymryd lle'r hen siroedd: mae'r prif ardaloedd newydd hyn yn gweithredu fel [[Awdurdodau unedol Cymru|awdurdodau unedol]].<ref>{{Cite web|title=Cyrff llywodraeth leol yng Nghymru {{!}} Cyfraith Cymru|url=https://cyfraith.llyw.cymru/cyrff-llywodraeth-leol-yng-nghymru|website=cyfraith.llyw.cymru|access-date=2024-05-27}}</ref> Mae gan Gymru [[Dinasoedd Cymru|saith dinas]], sef [[Bangor]], [[Caerdydd]] (prifddinas Cymru), [[Casnewydd]], [[Llanelwy]], [[Tyddewi]], [[Abertawe]] a [[Wrecsam]].<ref>{{Cite web|title=Dinasoedd Cymru|url=https://www.wales.com/cy/am-gymru/chwe-dinas-cymru|website=Wales|date=2019-07-10|access-date=2024-05-27|language=cy}}</ref> Mae tri [[Parciau cenedlaethol Cymru|Pharc Cenedlaethol yng Nghymru]]: [[Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog]], [[Parc Cenedlaethol Eryri]] a [[Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro|Pharc Cenedlaethol Arfordir Penfro]].<ref>{{Cite web|title=Parciau Cenedlaethol|url=https://www.croeso.cymru/cy/pethau-iw-gwneud/natur-thirweddau/parciau-cenedlaethol|website=Croeso Cymru|access-date=2024-05-27|language=cy}}</ref> Gan gan Gymru bedwar safle sydd â statws [[Treftadaeth Byd]] [[UNESCO]]; Cestyll [[Castell Biwmares|Biwmares]], [[Castell Harlech|Harlech]], [[Castell Caernarfon|Caernarfon]], a [[Castell Conwy|Chonwy]] ers [[1986]]; ardal ddiwydiannol [[Blaenafon]] ers [[2000]]; Traphont Ddŵr a Chamlas Pontcysyllte ers 2009; a'r diweddaraf yw Tirwedd Llechi Gogledd-Orllewin Cymru.<ref>{{Cite web|title=Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO yng Nghymru|url=https://www.wales.com/cy/ymweld/unesco-world-heritage-wales|website=Wales|date=2023-02-16|access-date=2024-05-27|language=cy}}</ref> ===Moroedd Cymru=== {{Prif|Moroedd Cymru|Rhestr moroedd, baeau a phentiroedd Cymru}} [[Delwedd:Marine-map welsh.png|bawd|265x265px|Map o foroedd Cymru]]Mae arfordir Cymru'n 2,120 km o hyd ac mae arwynebedd moroedd tiriogaethol Cymru tua 32,000 km sgwâr. <ref>{{Cite web|url=https://www.llyw.cymru/sites/default/files/publications/2019-11/cynllun-morol-cenedlaethol-cymru-dogfen-mawr.pdf|title=Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru|publication-date=Tachwedd 2019|publisher=Llywodraeth Cymru|pages=159}}</ref> Mae Moroedd Cymru'n cynnwys y môr o gwmpas [[arfordir Cymru]]; fe reolir hyd at 24 milltir (uchafswm) o'r dyfroedd hyn yn bennaf gan Lywodraeth Cymru. Ystyrir Moroedd Cymru yn asedau gwerthfawr, yn rhan annatod o hanes Cymru a'i mytholeg, ei heconomi a'i ffordd o fyw. Ceir ynddynt nifer fawr o rywogaethau, cynefinoedd ac ecosystemau gwahanol iawn ac maent yn ffynhonnell incwm sylweddol, tyrbinau gwynt er enghraifft. Mae'r moroedd hyn, a adnabyddir weithiau fel 'moroedd tiriogaethol' tua'r un faint, o ran arwynebedd, a moroedd tiriogaethol yr Almaen.<ref>[https://ymchwil.senedd.cymru/erthyglau-ymchwil/cynllun-morol-i-gymru/ ymchwil.senedd.cymru;] adalwyd 6 Hydref 2024.</ref> Caniataodd Ddeddf y Môr (2009) i Weinidogion Cymru fod yn gyfrifol am gynllun Morol ar gyfer dyfroedd glannau Cymru (0-12 môr-filltir) a dŵr mawr Cymru (o 12 môr-filltir hyd at y ffin forol ag Iwerddon).<ref>{{Cite web|url=https://ymchwil.senedd.cymru/erthyglau-ymchwil/rheoli-moroedd-cymru-cynllun-morol-cenedlaethol-cymru/|title=Rheoli Moroedd Cymru: Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru|publication-date=11/12/2014}}</ref> Creodd y ddeddf Parth Cymru, sef moroedd Cymru hyd at y ffin forol ag Iwerddon.<ref>{{Cite web|url=https://senedd.cymru/media/fk1ox5ah/qg11-0012-cy.pdf|title=Deddf y Môr|year=2014}}</ref> {{Clirio}} == Bioamrywiaeth == {{Prif|Fflora Cymru|Ffawna Cymru|Rhestr adar Cymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> === Adar tirol === [[Delwedd:Red Kite - Gigrin Farm, Rhayader - geograph.org.uk - 2973349.jpg|bawd|[[Barcud coch|Barcud Coch]], [[Rhaeadr]]|204x204px]] Mae 60% o Gymru yn uwch na’r gyfuchlin 150m, mae’r wlad yn cynnal amrywiaeth o adar cynefin yr ucheldir, gan gynnwys y gigfran a mwyalchen y mynydd.<ref name=":14">{{cite web|url=http://www.ecologymatters.co.uk/pdf/Wales_Ring_Ouzel_paper.pdf|title=Wales Ring Ouzel Survey 2006|publisher=Ecology Matters Ltd.|last=Green|first=Mick|year=2007|access-date=6 Medi 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311210912/http://www.ecologymatters.co.uk/pdf/Wales_Ring_Ouzel_paper.pdf|archive-date=11 Mawrth 2012}}</ref><ref name=":15">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/north_east/4644626.stm|title=Black ravens return to the roost|publisher=BBC|date=24 Ionawr 2006|access-date=6 Medi 2010}}</ref> Mae adar ysglyfaethus yn cynnwys y [[cudyll bach]], [[boda tinwyn]] a'r [[barcud coch]], symbol cenedlaethol o fywyd gwyllt Cymru. At ei gilydd, mae mwy na 200 o wahanol rywogaethau o adar wedi’u gweld yng ngwarchodfa’r RSPB yng Nghonwy, gan gynnwys ymwelwyr tymhorol.<ref>{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/news/details.asp?view=print&id=tcm:9-176206|title=Red kite voted Wales' Favourite Bird|publisher=[[Royal Society for the Protection of Birds]]|date=11 Hydref 2007|access-date=6 Medi 2010|archive-date=23 Awst 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100823014457/http://www.rspb.org.uk/news/details.asp?view=print&id=tcm:9-176206|url-status=dead}}</ref> === Adar morol === [[Delwedd:Puffin (Fratercula arctica).jpg|bawd|166x166px|[[Pâl]], [[Ynys Sgomer]]]]Oherwydd ei harfordir hir, mae Cymru yn gartref i amrywiaeth o adar môr. Mae'r arfordiroedd a'r ynysoedd cyfagos yn gartref i nythfeydd o [[huganod]], [[Aderyn drycin Manaw|adar drycin Manaw]], [[Pâl|palod]], [[Gwylan goesddu|gwylanod coesddu]], mulfilod a [[Llurs|llursod]].<ref name=":14" /><ref name=":15" /> Ar warchodfa RSPB Clogwyni [[Ynys Lawd]] ar [[Ynys Môn]] mae amrywiath o adar morol yn byw gan gynnwys palod, [[Gwylog|gwylogod]], llursod, gwylanod coesddu, [[Aderyn drycin y graig|adar drycin y graig]], yn ogystal a [[Cigfran|chigfrain]], [[Brân goesgoch|brain coesgoch]] a [[Hebog tramor|hebogiaid tramor]].<ref name=":03">{{Cite web|title=Mannau gwych i weld bywyd gwyllt|url=https://www.visitwales.com/cy/pethau-iw-gwneud/natur-thirweddau/bywyd-gwyllt-fflora-ffawna/bywyd-gwyllt-iw-weld-yng-nghymru|website=Croeso Cymru|access-date=2024-06-02|language=cy}}</ref> Mae [[Pâl|pâliaid]] hefyd yn nythu ar ynysoedd o amgylch Cymru gan gynnwys [[Ynys Sgomer]] ger arfordir Penfro.<ref name=":03" /> Hefyd ar Ynys Sgomer yn ogystal a [[Ynys Sgogwm]] mae Aderyn drycin Manaw ac amcagyfrifir fod tua 350,000 o barau yn ythu yno ac maent hefyd i'w gweld ar [[Ynys Enlli]].<ref name=":03" /> === Mamaliaid === Bu farw mamaliaid mwy, gan gynnwys eirth brown, bleiddiaid a chathod gwyllt, allan yn ystod cyfnod y Normaniaid. Heddiw, mae mamaliaid yn cynnwys chwistlod, llygod pengrwn, moch daear, dyfrgwn, carlymod, gwencïod, draenogod a phymtheg rhywogaeth o ystlumod. Mae dwy rywogaeth o gnofilod bach, y llygoden wddf felen a'r pathew, o bwys Cymreig arbennig i'w cael ar y ffin nad oedd yn cael ei tharfu yn hanesyddol.<ref>{{Cite book|title=The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales|url=https://books.google.com/books?id=-ZEUAQAAIAAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=University of Wales Press|date=2008|isbn=978-0-7083-1953-6|language=en|first=Academi|last=Gymreig|pages=533}}</ref> Nid yw'r bele, sy'n cael ei weld yn achlysurol, wedi'i gofnodi'n swyddogol ers y 1950au. Bu bron i'r ffwlbart gael ei yrru i ddifodiant ym Mhrydain, ond fe barhaodd yng Nghymru ac mae bellach yn lledu'n gyflym. Mae geifr gwyllt i'w cael yn Eryri.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2006/nov/13/conservationandendangeredspecies.uknews|title=Goats have roamed Snowdonia for 10,000 years; now they face secret cull|first=John|last=Vidal|work=guardian.co.uk|date=13 Tachwedd 2006|access-date=14 Awst 2011|location=London}}</ref> Ym mis Mawrth 2021, rhoddodd Cyfoeth Naturiol Cymru drwydded i ryddhau hyd at chwe afanc yn Nyffryn Dyfi, sef y rhyddhad swyddogol cyntaf o afancod yng Nghymru.<ref>{{cite news|publisher=BBC News|date=30 Mawrth 2021|last=Grug|first=Mari|title=Licensed beavers released in Wales for the first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-56565050|access-date=31 Mawrth 2021}}</ref> === Planhigion === Mae gan Gymru nifer o rywogaethau planhigion nad ydynt i’w cael yn unman arall yn ngwledydd Prydain, gan gynnwys y [[cor-rosyn rhuddfannog]] (''Tuberaria guttata'') ar Ynys Môn a [[Llysiau'r-bystwn melyn|Llysiau'r bystwn melyn]] (''Draba aizoides'') ym Mhenrhyn Gŵyr.<ref>{{Cite book|title=Atlas of the British Flora|editor1-last=Perring|editor1-first=E.H.|editor2-last=Walters|editor2-first=S.M.|year=1990|publisher=BSBI|location=Melksham, Great Britain|page=43}}</ref> == Economi == {{prif|Economi Cymru}} Yr arian a ddefnyddir yng Nghymru yw'r Bunt, a gynrychiolir gan y symbol £. Banc Lloegr yw'r banc canolog, sy'n gyfrifol am gyhoeddi arian cyfred, ac mae'n cadw cyfrifoldeb am bolisi ariannol a dyma fanc canolog y Deyrnas Unedig. Mae’r Bathdy Brenhinol, sy’n dosbarthu’r darnau arian a ddosberthir ar draws y Deyrnas Unedig gyfan, wedi’i leoli ar un safle yn Llantrisant, Rhondda Cynon Taf ers 1980, ar ôl trosglwyddo’n raddol weithrediadau o’u safle Tower Hill, Llundain o 1968.<ref name="royal mint1">{{cite web|date=24 Medi 2008|title=Llantrisant|url=http://www.royalmint.gov.uk/Corporate/AboutUs/History/Llantrisant.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014154808/http://www.royalmint.gov.uk/Corporate/AboutUs/History/Llantrisant.aspx|archive-date=14 Hydref 2007|access-date=4 Hydref 2008|work=Royal Mint website|publisher=Royal Mint}}</ref> Mae [[cynnyrch mewnwladol crynswth]] Cymru wedi cynyddu o £37.1 biliwn yn 1998 i £79.3 biliwn yn 2019, £75.7 biliwn yn 2020 ac yna £79.7 biliwn yn 2021.<ref>{{Cite web|title=Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2020 {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/cynnyrch-domestig-gros-rhanbarthol-gwerth-ychwanegol-gros-1998-i-2020|website=www.llyw.cymru|date=2022-05-31|access-date=2023-08-26|language=cy}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Regional gross domestic product: all ITL regions - Swyddfa Ystadegau Gwladol|url=https://cy.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/datasets/regionalgrossdomesticproductallnutslevelregions?_gl=1*1vk5sap*_ga*MTY1NjQ0MDIwMC4xNjkzMDA0MTE3*_ga_W804VY6YKS*MTY5MzA1ODc3NC4yLjAuMTY5MzA1ODc3NC42MC4wLjA.|website=cy.ons.gov.uk|access-date=2023-08-26}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2021 {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/cynnyrch-domestig-gros-rhanbarthol-gwerth-ychwanegol-gros-1998-i-2021|website=www.llyw.cymru|date=2023-04-26|access-date=2023-08-31|language=cy}}</ref>[[Delwedd:Admiral House, Cardiff - geograph.org.uk - 2351704.jpg|bawd|'Tŷ Admiral', Caerdydd; cyflogwr preifat mwyaf y wlad, gyda 7,000 o weithwyr<ref>{{Cite web|title=The 10 biggest private sector employers in Wales|url=http://www.walesonline.co.uk/business/business-news/top-10-biggest-private-sector-12424893|website=Wales Online|date=2017-01-09|access-date=2023-10-22|language=en|first=Chris|last=Kelsey}}</ref>|192x192px]]Mae cwmnïau a busnesau Cymreig wedi cael eu disgrifio fel "asgwrn cefn economi Cymru".<ref>{{dyf gwe|url=http://www.cynulliadcymru.org/bus-home/bus-chamber/bus-chamber-third-assembly-votes.htm?act=dis&id=71717&ds=1/2008|dyfyniad="busnesau bach a chanolig eu maint yw asgwrn cefn economi Cymru"|dyddiadcyrchiad=10 Chwefror|blwyddyncyrchiad=2008|teitl=Busnes – Pleidleisiau a Thrafodion|cyhoeddwr=[[Cynulliad Cenedlaethol Cymru]]|dyddiad=[[23 Ionawr]], [[2008]]}}</ref><ref>{{dyf gwe|url=http://wales.gov.uk/news/archivepress/enterprisepress/einpress2002/749535/?lang=cy|dyfyniad=Cwmnïau bach yw asgwrn cefn economi Cymru ac maent yn gwneud cyfraniad enfawr i’n cyfoeth a’n llwyddiant.|dyddiadcyrchiad=10 Chwefror|blwyddyncyrchiad=2008|teitl=Grantiau Llywodraeth y Cynulliad yn creu 122 o swyddi newydd yng Ngogledd Cymru|cyhoeddwr=[[Llywodraeth Cynulliad Cymru]]|dyddiad=[[6 Mai]], [[2002]]}}</ref> Mae 99% o'r busnesau yng Nghymru yn Fusnesau Bach a Chanolig, sy'n cyflogi llai na 250 o bobl, a'r mwyafrif ohonynt yn ficro-sefydliadau, hynny yw maent yn cyflogi llai na 10 o weithwyr. Er y nifer fawr o fusnesau bach a chanolig, y prif gyflogwr yng Nghymru yw'r [[sector cyhoeddus]].<ref>{{dyf gwe|url=http://www.gowales.co.uk/cy/graduate/workingInWales/keyIndustryProfiles/index.html|dyddiadcyrchiad=24 Mai|blwyddyncyrchiad=2008|teitl=Proffiliau Diwydiannau Allweddol: Trosolwg Cymru|cyhoeddwr=GO Wales}}</ref> Yn dilyn [[Brexit]], cyhoeddodd llywodraeth y Deyrnas Unedig ym mis Ebrill 2022 y byddai Cronfa Ffyniant Gyffredin y Deyrnas Unedig (UKSPF) yn disodli [[Cronfa Strwythurol yr Undeb Ewropeaidd |cronfeydd strwythurol yr Undeb Ewropeaidd]]. Mae Llywodraeth Cymru wedi beirniadu’r cyfanswm o £632 miliwn dros 2020 i 2023 a ddyrannwyd i Gymru, gan nodi bod Cymru’n cael ei thanariannu o £1.1 biliwn gan lywodraeth y Deyrnas Unedig.<ref>{{Cite web|title=Datganiad Ysgrifenedig: Colli cyllid i Gymru o ganlyniad i drefniadau Llywodraeth y DU ar gyfer cyllid i ddisodli cyllid UE (4 Mai 2022) {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/datganiad-ysgrifenedig-colli-cyllid-i-gymru-o-ganlyniad-i-drefniadau-llywodraeth-y-du-ar-gyfer|website=www.llyw.cymru|date=2022-05-04|access-date=2023-08-26|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Trafnidiaeth == {{Prif|Trafnidiaeth Cymru}}[[Delwedd:Cardiff central.jpg|bawd|205x205px|[[Gorsaf reilffordd Caerdydd Canolog|Gorsaf Caerdydd Canolog]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae gan wibffordd yr A55 rôl debyg ar hyd arfordir Gogledd Cymru, gan gysylltu Caergybi a Bangor â Wrecsam a Sir y Fflint. Mae hefyd yn cysylltu â gogledd-orllewin Lloegr, Caer yn bennaf.<ref>{{cite web|title=One of the most important roads in Wales|url=https://www.roads.org.uk/motorway/a55|publisher=Roads.org.uk|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref> Y prif gyswllt rhwng gogledd a de Cymru yw'r A470, sy'n rhedeg o Gaerdydd i Landudno.<ref>{{cite web|first=Cathy|last=Owen|title=The A470 is Britain's favourite road|url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/a470-britains-favourite-road-yes-7228725|publisher=Wales Online|date=6 Mehefin 2014}}</ref>[[Delwedd:A470-Wales.svg|bawd|Map y ffordd A470|154x154px]] Llywodraeth Cymru sy’n rheoli’r rhannau hynny o rwydwaith rheilffyrdd Prydain yng Nghymru, drwy gwmni gweithredu trenau Trafnidiaeth Cymru. <ref>{{cite web|title=Transport for Wales – Design of Wales and Borders Rail Service Including Metro|url=https://gov.wales/sites/default/files/consultations/2018-01/170228-tw-consultation-document-en.pdf|publisher=Welsh Government|date=28 Chwefror 2017|access-date=16 Gorffennaf 2020}}</ref> Mae gan ranbarth Caerdydd ei rwydwaith rheilffyrdd trefol ei hun. Mae toriadau Beeching yn y 1960au yn golygu bod y rhan fwyaf o'r rhwydwaith sy'n weddill wedi'i anelu at deithio o'r dwyrain i'r gorllewin gan gysylltu â phorthladdoedd Môr Iwerddon ar gyfer llongau fferi i Iwerddon.<ref>{{cite web|title=Ferry connections|url=https://tfwrail.wales/ferry-connections|publisher=Transport for Wales|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref> Mae gwasanaethau rhwng gogledd a de Cymru yn gweithredu drwy ddinasoedd Lloegr Caer a Henffordd a threfi Amwythig, Croesoswallt a Threfyclo ar hyd Lein y Gororau. Mae trenau yng Nghymru yn cael eu pweru gan ddisel yn bennaf ond mae cangen Prif Linell De Cymru o Brif Linell Great Western a ddefnyddir gan wasanaethau o Paddington Llundain i Gaerdydd yn cael ei thrydaneiddio, er bod y rhaglen wedi profi oedi sylweddol a gorwario costau.<ref>{{cite web|url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/final-bill-electrifying-great-western-17948591|first=Sion|last=Barry|title=Final bill for electrifying the Great Western Mainline from South Wales to London £2bn over original budget|publisher=Business Live|date=19 Mawrth 2020|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.walesonline.co.uk/cardiffonline/cardiff-news/2011/01/25/business-leaders-back-electric-railway-demand-91466-28047043/|title=Business leaders back electric railway demand|publisher=WalesOnline.co.uk.|date=25 Ionawr 2011|access-date=7 Mehefin 2012}}</ref><ref name="GvtGWMLElecAnnouncement2">{{cite web|url=http://www.dft.gov.uk/pgr/rail/pi/rail-electrification.pdf|publisher=Department for Transport|title=Britain's Transport Infrastructure, Rail Electrification|access-date=7 Mehefin 2012|year=2009|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100408232230/http://www.dft.gov.uk/pgr/rail/pi/rail-electrification.pdf|archive-date=8 Ebrill 2010}}</ref> Maes Awyr Caerdydd yw maes awyr rhyngwladol Cymru. Yn darparu cysylltiadau â chyrchfannau Ewropeaidd, Affrica a Gogledd America, mae tua 12 milltir (19 km) i'r de-orllewin o ganol dinas Caerdydd, ym Mro Morgannwg. Roedd hediadau o fewn Cymru yn arfer rhedeg rhwng Ynys Môn (y Fali) a Chaerdydd, ac fe’u gweithredwyd ers 2017 gan ''Eastern Airways''.<ref>{{cite news|last1=Harding|first1=Nick|title=Eastern Airways take over Cardiff to Anglesey route|url=https://ukaviation.news/eastern-airways-take-cardiff-anglesey-route/|work=UK Aviation News|access-date=16 Gorffennaf 2020|date=11 Mawrth 2017}}</ref> Nid yw’r hediadau hynny ar gael mwyach, o 2022 ymlaen. Mae hediadau mewnol eraill yn gweithredu i ogledd Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Mae gan Gymru bedwar porthladd fferi masnachol. <ref>{{cite web|title=Cardiff Airport-Destinations|url=https://www.cardiff-airport.com/destinations/|publisher=Cardiff Airport – maes awyr caerdydd|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref> Mae gwasanaethau fferi rheolaidd i Iwerddon yn gweithredu o Gaergybi, Doc Penfro ac Abergwaun. Cafodd y gwasanaeth o Abertawe i Gorc ei ganslo yn 2006, ei adfer ym mis Mawrth 2010, a’i dynnu’n ôl eto yn 2012.<ref>{{cite news|title=Revived Swansea-Cork ferry service sets sail|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/8561187.stm|access-date=19 Mehefin 2010|date=10 Mawrth 2010|publisher=BBC|work=[[BBC News]] website}}</ref><ref>{{cite news|title=Swansea-Cork ferry: Fastnet Line to close service with loss of 78 jobs|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-south-west-wales-16854680|access-date=15 Ebrill 2012|date=2 Chwefror 2012|publisher=BBC|work=[[BBC News]] website}}</ref> {{Clirio}} == Addysg == {{Prif|Addysg yng Nghymru}} [[Delwedd:Cwod Prifysgol Bangor, Bangor Uchaf - The quadrangle in the main college building, University of Bangor, Wales 70.jpg|bawd|[[Prifysgol Bangor]]|163x163px]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae prifysgolion Cymru yn cynnwys [[Prifysgol Aberystwyth]] a sefydlwyd yn 1872, sef prifysgol hynaf Cymru; [[Prifysgol Bangor]] sydd wedi'i hadnabod fel prifysgol yng Nghymru â'r gradd creadigol orau; [[Prifysgol Metropolitan Caerdydd]] sydd yn ffocysu ar gyrsiau ymarferol ac enillodd wobr ariannol am ragoriaeth dysgu yn 2017: [[Prifysgol Caerdydd]], sef prifysgol gorau Cymru yn ôl un canllaw yn 2020; [[Prifysgol Abertawe]], prifysgol y flwyddyn yn 2019; [[Prifysgol De Cymru]] a sefydlwyd yn 2013 a enillodd prifysgol seibr (cyfrifiadurol) y flwyddyn 2019: [[Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant]], y prifysgol orau yng Nghymru am y gymuned ddysgu yn 2018; [[Prifysgol Glyndŵr|Prifysgol Glyndŵr Wrecsam]] a ddaeth yn ail ar draws y Deyrnas Unedig am foddhad myfyrwyr.<ref>{{Cite web|title=Prifysgolion Cymru|url=https://www.wales.com/cy/bywyd/astudio/prifysgolion-cymru|website=Wales|date=11 Gorffennaf 2019|access-date=20 Chwefror 2023|language=cy}}</ref><ref>{{Cite web|title=University League Tables 2023|url=https://www.thecompleteuniversityguide.co.uk/league-tables/rankings|website=www.thecompleteuniversityguide.co.uk|access-date=20 Chwefror 2023|language=en}}</ref> {{Clirio}} == Iechyd == {{Prif|Iechyd Cymru}} [[Delwedd:University Hospital of Wales, Heath Park - Cardiff - geograph.org.uk - 1736088.jpg|bawd|161x161px|[[Ysbyty Athrofaol Cymru]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae [[GIG Cymru]] yn darparu gwasanaeth iechyd gwladol i tua 3 miliwn o bobl sy'n byw yng Nghymru. Ariennir y gwasanaeth yn gyhoeddus, a Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am strategaeth gofal iechyd Cymru drwy saith Fwrdd Iechyd Lleol Cymru, y tair Ymddiriedolaeth a'r ddau Awdurdod Iechyd Arbennig. Egwyddor y Gwasanaeth Iechyd yw y dylai pawb gael mynediad at wasanaeth iechyd yn rhad ac am ddim.<ref>{{Cite web|title=Amdanon Ni|url=https://www.gig.cymru/amdanon-ni/|website=GIG Cymru|access-date=19 Chwefror 2023|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Demograffeg == {{prif|Demograffeg Cymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> === Poblogaeth === Yn ôl [[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2021|Cyfrifiad 2021]] yr oedd 3,107,500 o bobl yn byw yng Nghymru, sy'n rhoi dwysedd o 149.6/km².<ref>{{Cite news|title=Cyfrifiad 2021: Poblogaeth Cymru yr uchaf erioed|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/61965787|work=BBC Cymru Fyw|date=28 Mehefin 2022|access-date=22 Gorffennaf 2022|language=cy}}</ref> === Iaith === {{Prif|Cymraeg|Ieithoedd Cymru}} Yn ôl cyfrifiad 2021, mae 17.8% o boblogaeth Cymru yn gallu siarad Cymraeg, sef 538,000 o bobl. Yn 2011 roedd 19% o Gymry yn siarad Cymraeg.<ref>{{Cite web|title=Gostyngiad yn nifer y siaradwyr Cymraeg i 17.8% yn ôl y Cyfrifiad|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/11372|website=newyddion.s4c.cymru|access-date=20 Chwefror 2023|language=cy}}</ref> == Diwylliant == {{prif|Diwylliant Cymru}} === Cerddoriaeth === {{prif|Cerddoriaeth Cymru}} [[Delwedd:Gruff Rhys Summersonic 2008-2 crop&lighten.jpg|bawd|183x183px|[[Gruff Rhys]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> Mae gan Gymru'r llys enw ‘Gwlad y Gân’, a thraddodiad canu lle mae'r genedl wedi eu magu wrth ganu yn yr ysgol ysgol, mewn partïon ac yn y capel. Mae'r Cymry yn cystadlu yn [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru]], sef yr ŵyl lenyddol gystadleuol a cherddoriaeth fwyaf Ewrop. Mae canu a chanu côr yn rhan o hunaniaeth a thraddodiad Cymru fel y dwedir yn nofel Richard Llewellyn ''How Green Was My Valley'' (1941), "Mae fy mhobl yn canu fel mae llygaid yn gweld".<ref>{{Cite web|title=Cymru: Gwlad y Gân|url=https://wno.org.uk/cy/news/wales-the-land-of-song|website=WNO|date=24 Chwefror 2023|access-date=24 Chwefror 2023|language=cy|first=Supercool|last=Ltd}}</ref> === Llenyddiaeth === {{prif|Llenyddiaeth Gymraeg|Llenyddiaeth Saesneg Cymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae'r [[Y Gododdin|''Gododdin'']] yn enw ar gasgliad o dros gant o bennillion yn Gymraeg o ail hanner y 6g a oedd wedi datblygu o'r iaith [[Brythoneg]].<ref>{{Cite web|title=Repository - Hwb|url=https://hwb.gov.wales/repository/resource/b36b1673-5253-437e-8865-4c2eb9ef0d71|website=hwb.gov.wales|access-date=24 Chwefror 2023|language=en}}</ref> === Chwaraeon === {{prif|Chwaraeon yng Nghymru}} [[Delwedd:Monument to Gareth Bale.001 - Cardiff Castle.jpg|bawd|178x178px|Monolith o fathodyn [[Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru|pêl-droed Cymru]] a [[Gareth Bale]] yng [[Castell Caerdydd|Nghastell Caerdydd]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Er bod caeau pêl droed wedi bod yn hanner gwag ar adegau, mae pêl-droed wedi dod yn fwy poblogaidd yng Nghymru wrth i [[Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru|dîm pêl-droed Cymru]] brofi llwyddiant. Adnabyddir y cefnogwyr heddiw fel y Wal Goch. Mae'r rhan fwyaf o gemau rhyngwladol y tîm dynion bellach o flaen torfeydd llawn a bu record o 15,000 yn gwylio'r tîm merched fis Hydref 2022 mewn gêm rhagbrofol Cwpan y Byd. Mae'r gêm bellach yn gysylltiedig â ffasiwn, cerddoriaeth a gwleidyddiaeth unigryw ac mae'r Wal Goch yn symbol o hunaniaeth gyda'r gân [[Yma o Hyd (cân)|Yma o Hyd]] i'w glywed mewn gemau.<ref>{{Cite web|title=Tîm Pêl-droed Cymru - National Library of Wales|url=https://www.llyfrgell.cymru/darganfod-dysgu/addysg/adnoddau-dysgu/tim-pel-droed-cymru|website=www.llyfrgell.cymru|access-date=2023-02-24}}</ref> [[Delwedd:Tickertape engulfs the Welsh rugby team. Wales Grand Slam Celebration, Senedd 19 March 2012 Tapiau papur yn amgylchynnu tîm rygbi Cymru, Dathliadau Camp Lawn Cymru, Senedd 19 Mawrth 2012 (6862393498).jpg|bawd|238x238px|[[Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru|Tîm rygbi Cymru]] o flaen y [[Senedd Cymru|Senedd]] ar ôl ennill y Gamp Lawn yn 2012]] Dywedir rhai mai rygbi a helpodd i ffurfio cenedligrwydd Cymru a bod [[Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru|Tîm rygbi cenedlaethol Cymru]] yn rhan o hunaniaeth Gymreig. Daeth y gêm i'r amlwg tua diwedd y 19g ac yna ffynnu ym mlynyddoedd cynnar y 20g gan roi Cymru ar lwyfan y byd.<ref>{{Cite web|title=Rygbi Cymru A Hunaniaeth|url=https://www.wales.com/cy/ymweld/chwaraeon/cenedl-adeiladwyd-ar-rygbi|website=Wales|date=2019-01-31|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Cyn rygbi, roedd y gem [[Cnapan]] yn bodoli yng nghefn gwlad [[Gorllewin Cymru]] cyn y 19g, ac yn gêm debyg i rygbi.<ref>{{Cite web|title=BBC - Cymru a'r bêl hirgron|url=https://www.bbc.co.uk/cymru/hanes/safle/themau/chwaraeon/chwaraeon_rygbi.shtml|website=www.bbc.co.uk|access-date=2023-02-24}}</ref> Hyd at ddiwedd y 19g roedd y gêm tîm boblogaidd [[Bando]] yn cael ei chwarae trwy Gymru, yn enwedig ym [[Sir Forgannwg|Morgannwg]].<ref>{{Cite web|title=Bando - Gêm y ffon gam|url=https://amgueddfa.cymru/erthyglau/1216/Bando---Gm-y-ffon-gam/|website=Museum Wales|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae Cymry wedi cael llwyddiant ym mhencampwriaeth dartiau'r byd. Mae enillwyr yn cynnwys Gerwyn Price, Leighton Rees, Richie Burnett, Mark Webster a Wayne Warren.<ref>{{Cite news|title=Gerwyn Price yn Bencampwr Dartiau PDC y Byd|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/55525379|work=BBC Cymru Fyw|date=2021-01-03|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae'r Cymro Mark Williams wedi ennill pencampwriaeth snwcer y Byd dair gwaith gan gynnwys 2018.<ref>{{Cite news|title=Mark Williams yn ennill Pencampwriaeth Snwcer y byd|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/44037536|work=BBC Cymru Fyw|date=2018-05-08|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Yn yr un flwyddyn, fe ddaeth [[Geraint Thomas]] yn fuddugol [[Tour de France]], y Cymro cyntaf i wneud hynny, ac hefyd y Tour de Suisse yn 2022.<ref>{{Cite news|title=Geraint Thomas yn sicrhau trydydd yn y Tour de France|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/62283564|work=BBC Cymru Fyw|date=2022-07-24|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae Cymry hefyd wedi cael llwyddiant yn y [[Gemau Olympaidd Modern|Gemau Olympaidd]]. [[Jade Jones]] oedd y gyntaf o Gymru i ennill medal aur unigol yn 2012 ac eto yn 2016.<ref>{{Cite web|title=Jade Jones yn ennill aur eto|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/cymru/235862-jade-jones-yn-ennill-aur-eto|website=Golwg360|date=2016-08-19|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> [[Ian Woosnam]] oedd y Cymro cyntaf, a'r unig un hyd yma, i ennill [[Cystadleuaeth y Meistri]] (''Masters'') yn 1991.<ref>{{Cite news|title=Ian Woosnam yn cystadlu yn Y Meistri|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/17633976|work=BBC Cymru Fyw|date=2012-04-05|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae Cymry hefyd wedi ennill pencampwriaeth y byd mewn bocsio, gan gynnwys [[Joe Calzaghe]], Enzo Maccarinelli a Gavin Rees.<ref>{{Cite news|title=Cynnal angladd y hyfforddwr bocsio Enzo Calzaghe|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/45681292|work=BBC Cymru Fyw|date=2018-09-28|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Yn ogystal, enillodd [[Lauren Price]] y fedal aur bocsio pwysau canol yng Ngemau Olympaidd 2021.<ref>{{Cite news|title=Lauren Price yn ennill medal aur yn y bocsio pwysau canol|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/58128546|work=BBC Cymru Fyw|date=2021-08-08|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> === Coginiaeth === {{prif|Coginiaeth Cymru}} [[Delwedd:Welsh cakes2.jpg|bawd|136x136px|[[Pice ar y maen]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae bwydydd Cymreig traddodiadol yn cynnwys bara ceirch [[cawl Cymreig]], [[teisen gri|pice ar y maen/teisen gri]], [[bara lawr]], [[bara brith]], [[selsig Morgannwg]], a ''[[Welsh rarebit|Caws pob (Welsh rarebit]])''.<ref>{{Cite book|title=CBAC TGAU Bwyd a Maeth (WJEC GCSE Food and Nutrition Welsh-language edition)|url=https://books.google.com/books?id=EvA0DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT17&dq=cawl+cymreig&hl=en|publisher=Hodder Education|date=2017-10-02|isbn=978-1-5104-1843-1|language=en|first=Helen|last=Buckland|first2=Jacqui|last2=Keepin}}</ref><ref>{{Cite web|title=Amser Bwyd|url=https://amgueddfa.cymru/casgliadau/amser-bwyd/?id=131|website=Museum Wales|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Symbolau cenedlaethol == {{Prif|Symbolau cenedlaethol Cymru}}[[Delwedd:Y Ddraig Goch. Wales Grand Slam Celebration, Senedd 19 March 2012 Y Ddraig Goch. Dathliadau Camp Lawn Cymru, Senedd 19 Mawrth 2012 (7008488499).jpg|bawd|Baner y Ddraig Goch]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Heddiw, mae Cymru’n cael ei hystyried yn [[Cenhedloedd Celtaidd|genedl Geltaidd]] fodern, ac mae hynny'n cyfrannu at hunaniaeth genedlaethol Cymru.<ref name=":4">{{Cite web|title=Who were the Celts?|url=https://museum.wales/articles/1341/Who-were-the-Celts/|access-date=2022-09-26|website=Museum Wales|language=en}}</ref><ref name="kochnation">{{Cite book|last=Koch|first=John|url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&q=celtic+nation|title=Celtic Culture : A Historical Encyclopedia|publisher=ABL-CIO|year=2005|isbn=978-1-85109-440-0|pages=xx, 300, 421, 495, 512, 583, 985|access-date=24 Tachwedd 2011}}</ref> Gwahoddir artistiaid Cymreig yn gyson i wyliau Celtaidd hefyd.<ref>{{Cite web|title=Success for BBC Cymru Wales at Celtic Media Festival 2022|url=https://www.bbc.com/mediacentre/2022/bbc.com/mediacentre/2022/success-for-bbc-wales-at-celtic-media-festival-2022/|access-date=2022-09-26|website=www.bbc.com|language=en}}{{Dolen marw|date=Chwefror 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mae’r [[Y Ddraig Goch|ddraig goch]] yn symbol pwysig o hunaniaeth genedlaethol a balchder yng Nghymru a dywedir ei bod yn personoli dewrder y genedl Gymreig.<ref name=":3">{{Cite web|date=2019-07-03|title=National symbols of Wales|url=https://www.wales.com/about/culture/national-symbols-wales|access-date=2022-09-06|website=Wales|language=en}}</ref> Cyfeirir at y ddraig gyntaf mewn llenyddiaeth fel symbol o'r bobl yn yr [[Historia Brittonum]]. Mae [[Gwrtheyrn]], [[Brenin y Brythoniaid|brenin y Brythoniaid Celtaidd]] yn cael ei rwystro rhag adeiladu caer yn Ninas Emrys. Dywed Ambrosius iddo gloddio am ddwy ddraig o dan y castell. Mae'n darganfod y ddraig goch sy'n cynrychioli'r [[Brythoniaid|Brythoniaid Celtaidd]] a draig wen sy'n cynrychioli Eingl-Sacsoniaid. Mae Ambrosius yn proffwydo y bydd y Brythoniaid Celtaidd yn adennill yr ynys ac yn gwthio'r Eingl-Sacsoniaid yn ôl i'r môr.<ref name="HistoriaBrittonum">''[[wikisource:History of the Britons|Historia Brittonum]]'' gan Nennius (cyfieithiad Saesneg J.A.Giles)</ref> Ar 1 Mawrth, dethlir [[Dydd Gŵyl Dewi]]; mae [[Dewi Sant|Dewi]]’n eicon o hunaniaeth Gymreig.<ref>{{Cite book|last=Bergsagel|first=John|url=https://books.google.com/books?id=DmpsCwAAQBAJ&dq=st+david+welsh+identity&pg=PA307|title=Of Chronicles and Kings: National Saints and the Emergence of Nation States in the High Middle Ages|last2=Riis|first2=Thomas|last3=Hiley|first3=David|date=2015-12-09|publisher=Museum Tusculanum Press|isbn=978-87-635-4260-9|pages=307|language=en}}</ref> Mae galwadau lluosog a chefnogaeth mwyafrifol yng Nghymru i wneud Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl banc yng Nghymru, ond mae llywodraeth y Deyrnas Unedig yn dal i wrthod.<ref name=":8">{{Cite web|last=Mosalski|first=Ruth|date=2022-02-15|title=10,000 want St David's Day to be a bank holiday but UK gov says no|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/st-davids-day-bank-holiday-23099964|access-date=2022-02-22|website=WalesOnline|language=en}}</ref><ref name=":52">{{Cite news|date=2006-03-01|title=Poll backs St David's Day holiday|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/4760362.stm|access-date=2022-02-22}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|title=Should patron saint's days be bank holidays? {{!}} YouGov|url=https://yougov.co.uk/topics/politics/articles-reports/2018/04/23/brits-support-patron-saints-days-bank-holidays-ind|access-date=2022-02-23|website=yougov.co.uk|language=en-gb}}</ref> Mae’r diwrnod yn cael ei ddathlu gan ysgolion a chymdeithasau diwylliannol ledled Cymru ac mae arferion yn cynnwys gwisgo [[cenhinen]] neu [[Cenhinen Bedr|genhinen Bedr]], ill dau'n symbolau cenedlaethol i Gymru. Weithiau, bydd plant yn gwisgo [[Gwisg Gymreig draddodiadol|gwisgoedd gwerin]].<ref>{{Cite web|title=St David's Day|url=https://museum.wales/articles/1183/St-Davids-Day/|access-date=2022-12-02|website=Museum Wales|language=en}}</ref> [[Delwedd:Glyndwr's Banner.svg|bawd|167x167px|Baner [[Owain Glyn Dŵr]]]] Mae baner [[Owain Glyn Dŵr|Owain Glyndŵr]] yn gysylltiedig â chenedligrwydd Cymreig.<ref>{{Cite web|last=WalesOnline|date=2004-09-15|title=Flying the flag to remember Glyndwr|url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/flying-flag-remember-glyndwr-2422875|access-date=2022-08-12|website=WalesOnline|language=en}}</ref> Cafodd ei gario i frwydr gan luoedd Cymru yn ystod brwydrau Glyndŵr yn erbyn y Saeson, yn cynnwys pedwar llew ar goch ac aur. Mae'r faner yn debyg i arfbais [[Llywelyn ap Gruffudd]] (Llywelyn ein Llyw Olaf), Tywysog olaf Cymru cyn goresgyniad Cymru gan [[Edward I, brenin Lloegr|Edward I o Loegr]]. Mae'n bosib fod arfbais rhieni Glyndŵr wedi dylanwadu ar y cynllun hefyd, oherwydd roedd gan y ddau ohonynt lewod ar eu harfbeisiau.<ref>{{Cite web|title=BBC Wales - History - Themes - Welsh flag: Banner of Owain Glyndwr|url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/society/flag_owainglyndwr.shtml|access-date=2022-07-29|website=www.bbc.co.uk}}</ref> Mae [[Diwrnod Owain Glyn Dŵr|Diwrnod Owain Glyndŵr]] yn cael ei ddathlu ar 16 Medi yng Nghymru a bu galwadau i’w wneud yn ŵyl banc cenedlaethol.<ref name=":13">{{Cite web|title=Calls for 'Glyndwr Day' on anniversary|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/926973.stm|access-date=2022-09-20|publisher=BBC News}}</ref> {{Clirio}} == Gweler hefyd == * [[Rhestr o wledydd gydag arwynebedd llai na Chymru]] * [[Cymru (etholaeth Senedd Ewrop)]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == {{Wiciadur|{{PAGENAME}}}} *[https://senedd.cymru/ Senedd Cymru] {{Cymru}} {{Celtaidd}} {{Siroedd Cymru}}{{Datganoli Cymru}}{{Y Deyrnas Unedig}} [[Categori:Cymru| ]] [[Categori:Gwledydd Celtaidd]] [[Categori:Gwledydd Ewrop]] [[Categori:Y Deyrnas Unedig]] 3bfih1kr37s0ylx4hzrt6823boeplr8 14891887 14891884 2026-05-10T01:56:35Z Titus Gold 38162 /* Datganoli */ tacluso brawddegau ymhellach 14891887 wikitext text/x-wiki {{Lle | suppressfields= gwlad ynganiad image1 pennaethll pennaeth3 logo | math_o_le = Gwlad | enw_brodorol = | pennaeth3= | pennaeth2=[[Siarl III, brenin y Deyrnas Unedig]] | swydd_pen_llywodraeth=[[Prif Weinidog Cymru]] ([[Prif Weinidog y Deyrnas Unedig]]) | pen_llywodraeth=I'w gadarnhau. ([[Keir Starmer]]) | banergwlad = [[Delwedd:Flag of Wales (1959–present).svg|170px]] | Baner=[[Baner Cymru|Baner]] ([[Y Ddraig Goch]]) | prifddinas=[[Caerdydd]] | sefydlwyd=*Uniad ''de facto'' y [[Silwriaid]] a'r [[Ordoficiaid]] gan [[Caradog]] erbyn 51 O.C. *Ymadawiad [[Macsen Wledig]] yn 383 *[[Cyfraith Hywel]] yn 945 *Unwyd gan [[Gruffydd ap Llywelyn]] yn 1057 *Cyhoeddi [[Owain Glyndŵr]] yn Dywysog yn 1400 *Diffiniwyd fel tiriogaeth yn [[Deddf yr Iaith Gymraeg 1967| 1967]] *Datganoli yn [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998|1998]] | anthem=[[Hen Wlad Fy Nhadau]][[File:Hen Wlad fy Nhadau piano.ogg]] | pennaethll= | nawddsant=[[Dewi Sant]] | arwyddair="Cymru am byth"<br />"Y Ddraig Goch Ddyry Cychwyn" (hen) | gwlad=[[Y Deyrnas Unedig]] | map lleoliad = [[File:SVG locator maps of Wales in Europe (with borders).svg|270px]] | sir=22 o siroedd|ISO=Diffiniad [[ISO]]: 'Gwlad'|caption=|logo_caption=|baner59=|gdp=£85.4 biliwn (2022)<ref>{{Cite web|title=Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2022 {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/cynnyrch-domestig-gros-rhanbarthol-gwerth-ychwanegol-gros-1998-i-2022|website=www.llyw.cymru|date=2024-04-25|access-date=2024-05-24|language=cy}}</ref> }} {{Gweler hefyd|Cymru (gwahaniaethu)}}{{Erthygl B}} Mae '''Cymru''' ([[Saesneg]]: ''Wales'';<ref>{{Cite web|title=Geiriadur Prifysgol Cymru|url=https://www.geiriadur.ac.uk/gpc/gpc.html|website=www.geiriadur.ac.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> [[Cernyweg]]: ''Kembra'';<ref>{{Cite web|title=Cornish Dictionary {{!}}|url=https://www.cornishdictionary.org.uk/?locale=en#wales|website=www.cornishdictionary.org.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> [[Gaeleg]]: ''A' Chuimrigh'';<ref>{{Cite web|title=LearnGaelic - Dictionary|url=https://learngaelic.scot/dictionary/index.jsp?abairt=wales&slang=both&wholeword=false|website=learngaelic.scot|access-date=2024-06-01}}</ref> [[Gwyddeleg]]: ''An Bhreatain Bheag''<ref>{{Cite web|title=An Foclóir Nua Béarla-Gaeilge|url=https://www.focloir.ie/ga/dictionary/ei/Wales|access-date=2025-01-19}}</ref>) yn wlad [[Y Celtiaid|Geltaidd]] yn [[Ewrop]]. Bu Cymru yn wlad annibynnol yn [[yr Oesoedd Canol]] ond yn 1284 hawliwyd Cymru trwy gyfraith fel rhan o Deyrnas Lloegr, a newidiodd i [[Teyrnas Prydain Fawr|Deyrnas Prydain Fawr]] yn 1707 ac i [[Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon|Deyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon]] yn 1801. [[Cymraeg]] yw iaith frodorol y wlad a siaredir [[Saesneg]] hefyd gan y mwyafrif helaeth o'i dinasyddion erbyn heddiw. Mae Cymru yn ffinio â Lloegr i'r dwyrain a'r moroedd; [[Môr Hafren]], y [[Y Môr Celtaidd|Môr Celtaidd]] a [[Môr Iwerddon]]. Roedd gan Gymru boblogaeth o 3,107,500 yn 2021<ref name="bbc-61965787">{{dyf newyddion|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/61965787|teitl=Cyfrifiad 2021: Poblogaeth Cymru yr uchaf erioed|cyhoeddwr=BBC Cymru Fyw|dyddiad=28 Mehefin 2022|dyddiadcyrchu=29 Mehefin 2022}}</ref> ac mae ganddi arwynebedd o 20,779 km<sup>2</sup> (8,023 mi). Mae gan Gymru dros 2,700 km (1,700 milltir) o arfordir ac mae'n fynyddig ar y cyfan. Mae gan Gymru fynyddoedd talach yn y gogledd a'r canoldir, gan gynnwys [[yr Wyddfa]], ei chopa uchaf, yn [[Eryri]]. Mae'r wlad o fewn ardal tymheredd y gogledd ac mae ganddi hinsawdd forwrol. Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw [[Caerdydd]]. Brwydrodd lwythau'r [[Brythoniaid]] Celtaidd yn erbyn y Rhufeiniaid yn y 1g ac ni chafwyd feddiant llawn o Gymru tan iddynt adael yn y 3g a 4g. Gadawodd [[Macsen Wledig]] (''Magnus Maximus'') a'r [[Yr Ymerodraeth Rufeinig|Rhufeiniaid]] [[Ynys Brydain]] yn y 5ed ganrif. [[Rhodri Mawr]] oedd y cyntaf i uno rhan mawr o Gymru yn y 9g gan a deyrnasu dros [[Teyrnas Gwynedd|Wynedd]], [[Teyrnas Powys|Powys]], [[Teyrnas Powys|Ceredigion]] ac [[Ystrad Tywi]]. Yr unig frenin a lwyddodd i reoli Cymru gyfan oedd [[Gruffudd ap Llywelyn]] o 1057 hyd at 1063. Yn y 10g roedd [[Hywel Dda]] yn rheoli Cymru oll heblaw am Forgannwg; cyflwynodd [[Cyfraith Hywel|Gyfraith Hywel]] a chynhyrchu ei arian ei hun. Ar ôl i'r [[Normaniaid]] oresgyn Cymru ar ôl 1066, sefydlwyd [[Pura Wallia]] a'r [[Y Mers|Mers]]. Llwyddodd [[Owain Gwynedd]] a [[Rhys ap Tewdwr]] i adennill Gwynedd a [[Teyrnas Deheubarth|Deheubarth]] oddi ar y Normaniaid ac fe gawsant lwyddiant mawr yn eu herbyn ym [[Brwydr Crug Mawr|Mrwydr Crug Mawr yn 1136]]. Defnyddiodd y teitl brenin Cymru ac yn hwyrach "''princeps''" (tywysog) a ddynodai arweinydd sofran gwlad yn ôl cyfraith Rhufeinig. Yn 1201 fe ddaeth [[Llywelyn ap Iorwerth]] i'r amlwg gan ennill rheolaeth dros Wynedd a gwneud ei hun yn "Dywysog Gogledd Cymru gyfan", ac yn hwyrach defnyddiodd y teitl "Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri". Trosglwyddodd ei bwerau i'w fab [[Dafydd ap Llywelyn]] a chasglodd arweinwyr eraill y wlad yn [[Abaty Ystrad Fflur]] ynghyd i dalu gwrogaeth iddo fel Tywysog Cymru. Daeth mab Dafydd, [[Llywelyn ap Gruffudd]], Llywelyn ein Llyw Olaf, hefyd yn dywysog Cymru, ond yn 1282 fe'i lladdwyd ger [[Cilmeri]]. Lladdwyd ei frawd [[Dafydd ap Gruffudd]] yn 1283 a phasiwyd [[Statud Rhuddlan]] yn 1284 gan gwblhau gorchfygiad ''de facto'' a chyfreithiol Cymru gan [[Edward I, brenin Lloegr]]. Dyma oedd diwedd annibyniaeth y wlad. O 1400-1410 ailenillodd [[Owain Glyn Dŵr|Owain Glyndŵr]] [[annibyniaeth i Gymru]] ac yn yr un cyfnod pasiwyd [[Deddfau Penyd yn erbyn Cymru 1402|Deddfau Penyd yn erbyn Cymru yn 1402]] i'w cosbi. Ar ôl i'r gwrthryfel fethu yn y tymor hir, cafodd Cymru ei hatodi gan Loegr a'i hymgorffori o fewn cyfundrefn gyfreithiol Lloegr o dan [[Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542]]. Datblygodd gwleidyddiaeth Gymreig nodedig yn y 19g, yn arbennig yn gysylltiedig â Rhyddfrydiaeth Gymreig ac hefyd [[Cymru Fydd]]. Amlygwyd hyn ar ddechrau'r 20g gan [[David Lloyd George]], ond cafodd ei ddadleoli gan dwf sosialaeth a sefydlwyd [[Llafur Cymru]] erbyn 1947. Ymgyrchodd Lloyd George yn gryf dros [[Datganoli Cymru|ddatganoli i Gymru]] yn ei yrfa cynnar a thyfodd teimlad cenedlaethol Cymreig dros y ganrif. Ffurfiwyd [[Plaid Cymru]] yn 1925, a [[Cymdeithas yr Iaith|Chymdeithas yr Iaith]] yn 1962. Enillodd datganoli Cymreig fomentwm yn ystod yr 20fed ganrif ac yn dilyn refferendwm datganoli Cymreig 1997, ffurfiwyd y Cynulliad yn 1999, ac mae wedi ennill mwy o ddatganoli ers hynny, a newidiodd ei enw yn [[Senedd Cymru]] yn 2020. Daeth mudiad cryfach dros [[annibyniaeth i Gymru]] i’r amlwg erbyn 2017, pan drafodwyd ail refferendwm annibyniaeth i'r Alban. Daeth grwpiau o blaid annibyniaeth, megis [[YesCymru]] yn boblogaidd yn yr 21ain ganrif, er nad yw annibyniaeth yn cael ei chefnogi gan fwyafrif yng Nghymru. Ar ddechrau’r chwyldro diwydiannol yng Nghymru, trawsnewidiodd datblygiad y diwydiannau mwyngloddio a metelegol y wlad o fod yn gymdeithas amaethyddol i fod yn genedl ddiwydiannol; achosodd ecsbloetio [[Maes glo De Cymru|Maes Glo De Cymru]] gynnydd cyflym ym mhoblogaeth Cymru. Mae dwy ran o dair o'r boblogaeth yn byw yn Ne Cymru, gan gynnwys [[Caerdydd]], [[Abertawe]], [[Casnewydd]] a'r [[Y Cymoedd|cymoedd]]. Mae gan ranbarth dwyreiniol Gogledd Cymru tua chweched o'r boblogaeth gyfan a Wrecsam yw tref fwyaf y gogledd. Mae gan weddill Cymru ddwysedd poblogaeth llai. Nawr fod diwydiannau echdynnu a diwydiannau trwm traddodiadol y wlad wedi dirywio, mae [[economi Cymru]] yn seiliedig ar y sector cyhoeddus, diwydiannau ysgafn a gwasanaeth, a thwristiaeth. O fewn y diwydiant ffermio, gan gynnwys ffermio llaeth, mae Cymru yn allforiwr net. {{Clirio}} == Geirdarddiad == {{Prif|Etymoleg Cymru}} Yn wreiddiol defnyddiwyd yr enw "Cymry", ffurf luosog Cymro, i ddisgrifio'r wlad a'r bobl ynddi.<ref>{{dyf GPC |gair=Cymro |dyddiadcyrchiad=31 Gorffennaf 2016 }}</ref> Ymddengys y gair yn gyntaf mewn [[cerdd fawl]] i [[Cadwallon ap Cadfan]]<ref>[[Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig]], "CADWALLON AP CADFAN", tud. 112.</ref> sydd o bosib yn dyddio o'r 7c, a daw o'r gair [[Brythoneg]] ''combrogos'' (lluosog: ''combrogi'') sy'n golygu "cydwladwr". Mae'r elfen [[bro]] yn parhau'n air am wlad neu ardal yn yr iaith fodern. Diflanodd y ''b'' tua'r flwyddyn 600, ond mae'r ''mb'' wedi aros yn y ffurf [[Lladin|Ladin]] am y wlad, ''[[Cambria]]'', yn ogystal â'r enwau [[Cumbria]] a Cumberland yng ngogledd Lloegr.<ref name=BLJ>[[Bedwyr Lewis Jones]]. ''Enwau (Llyfrau Llafar Gwlad)'' (Llanrwst, Gwasg Carreg Gwalch, 1991), t. 4.</ref> Yn yr 16g mabwysiadwyd y sillafiad "Cymru" i ddynodi'r wlad gan neilltuo "[[Cymry]]" ar gyfer y trigolion.<ref>Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig, "CYMRU (yr enw)", tud. 239.</ref> Y gair Germaneg ''walh'' neu ''wealh'' (estron) yw bôn yr enw Saesneg ar Gymru. O'r un gair daw enw'r [[Walwniaid]] yng [[Gwlad Belg|Ngwlad Belg]]. Defnyddid y ffurf luosog ''Wealas'' yn enw ar drigolion Brythoneg a Lladin eu hiaith ym Mhrydain gan y Saeson cynnar, a ''Cornwealas'' ar drigolion penrhyn [[Cernyw]] (y ''Corn''). Dros amser daethpwyd y ffurfiau ''Wales'' a ''Welsh'' yn enwau'r Saesneg ar wlad a phobl Cymru.<ref name=BLJ/> {{Clirio}} == Hanes == {{prif|Hanes Cymru}} === Cynhanes === {{prif|Cynhanes Cymru}} [[Delwedd:Red Lady of Paviland from feet.jpg|bawd|211x211px|Dyn coch Pen-y-fai]] Mae'r dystiolaeth hynaf o fodolaeth dynol yn dod o [[Ogof Bontnewydd|Ogof Pontnewydd]], Ddinbych, lle darganfuwyd gweddillion [[Neanderthal]] yn dyddio o 230,000 o flynyddoedd yn ôl. Darganfuwyd gerrig bwyell a ddefnyddiwyd gan Neanderthaliaid yn [[Ogof Coygan]] sy'n dyddio o 60,000 i 40,000 o flynyddoedd yn ôl. Ymddangosodd y bodau dynol homo sapien cyntaf tua 60,000 o flynyddoedd yn ôl.<ref>{{Cite web|title=Oesoedd Iâ a Phreswylwyr Ogofâu|url=https://amgueddfa.cymru/erthyglau/1317/Oesoedd-I-a-Phreswylwyr-Ogofu/|website=Museum Wales|access-date=2024-06-01|language=cy}}</ref> Yn Ewrop a Phrydain mae'r homo sapiens cynharaf yn dyddio o tua 40,000 o flynyddoedd yn ôl.<ref>{{Cite journal|title=The earliest evidence for anatomically modern humans in northwestern Europe|url=https://www.nature.com/articles/nature10484|journal=Nature|date=2011-11|issn=1476-4687|pages=521–524|volume=479|issue=7374|doi=10.1038/nature10484|language=en|first=Tom|last=Higham|first2=Tim|last2=Compton|first3=Chris|last3=Stringer|first4=Roger|last4=Jacobi|first5=Beth|last5=Shapiro|first6=Erik|last6=Trinkaus|first7=Barry|last7=Chandler|first8=Flora|last8=Gröning|first9=Chris|last9=Collins}}</ref> Mae enghraifft o ysgerbwd Dynes Goch Paleolithig yn [[Ogof Pen-y-Fai]] yn dyddio o tua 34,000-33,000 o flynyddoedd yn ôl.<ref>{{Cite journal|title=The “Red Lady” ages gracefully: new ultrafiltration AMS determinations from Paviland|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248408001656|journal=Journal of Human Evolution|date=2008-11-01|issn=0047-2484|pages=898–907|volume=55|series=Chronology of the Middle-Upper Paleolithic Transition in Eurasia|issue=5|doi=10.1016/j.jhevol.2008.08.007|first=R. M.|last=Jacobi|first2=T. F. G.|last2=Higham}}</ref> Dyma'r enghraifft cynharaf o gladdu seremonïol yng Ngorllewin Ewrop i gyd ac mae sawl galwad wedi bod i [[Dychwelyd trysorau i Gymru|ddychwelyd y dyn coch i Gymru]] o Loegr.<ref>{{Cite web|url=https://www.itv.com/news/wales/2023-05-19/the-story-of-a-33000-year-old-skeleton-and-the-calls-for-it-to-return-to-wales|title=Red Lady of Paviland: Campaign to return 33,000-year-old human skeleton to Swansea|website=ITV Wales|year=2023}}</ref><ref>{{Cite web|title=Red Lady of Paviland: the story of a 33,000 year-old-skeleton – and the calls for it to return to Wales|url=https://nation.cymru/culture/red-lady-of-paviland-the-story-of-a-33000-year-old-skeleton-and-the-calls-for-it-to-return-to-wales/|website=Nation.Cymru|date=2023-01-22|access-date=2024-06-01|language=en-GB|last=Sarah}}</ref> ==== Ffermwyr (4000 CC) ==== [[Delwedd:Bryn Ceilli Ddu.jpg|bawd|225x225px|[[Bryn Celli Ddu]], [[Ynys Môn]]|chwith]] Ymddangosodd diwylliannau Neolithig gyntaf ym Mhrydain tua 4000 CC. Cyflwynwyd amaethyddiaeth i Brydain gan ffermwyr cyfandirol. Mewn astudiaeth genetig, dangoswyd bod cysylltiadau rhwng pobl Neolithig Prydain a phobl Neolithig Iberia. Mae hyn yn awgrymu bod pobl Neolithig Prydain yn ddisgynyddion i ffermwyr [[Môr Aegeaidd|o Fôr Aegeaia]] a ddaeth i Brydain drwy ddilyn arfordir [[Y Môr Canoldir|Môr y Canoldir]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41559-019-0871-9.epdf?sharing_token=2so7nhjL_HoEqEaBFyVfodRgN0jAjWel9jnR3ZoTv0Pa7OJz_wmtLVgZmBdjsstsAoZ1zeBDZ02ycvpuHqw3QAtsv1mqX7QQAbCHgkVJUoDemvE2HWZr97h4xda11Vupvymrp-jkzAVFyQefoY5RHuuLGkE-jS6BwHjqEWwOPznMU43lry9ICGI_0dAlLeEwCD9Oij3BWSevzMGWrCsAIQ%3D%3D&tracking_referrer=www.bbc.co.uk|title=Ancient genomes indicate population replacement in Early Neolithic Britain|publisher=Nature|year=2019}}</ref> Adeiladwyd bedrodd [[Neolithig]] [[Pentre Ifan]] tua 4000 CC<ref>{{Cite web|title=Cymraeg – Coflein|url=https://coflein.gov.uk/cy/safle/101450/|website=coflein.gov.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> a siambr gladdu yn [[Parc le Breos Cwm|Carnedd Hir Parc Cwm]] tua 3800 CC<ref>{{Cite web|title=Cymraeg – Coflein|url=https://coflein.gov.uk/cy/safle/93072/|website=coflein.gov.uk|access-date=2024-06-01}}</ref> ac adeiladau pren yn [[Llandygái]] sy'n dyddio o 3760-3620 CC.<ref>{{Cite web|url=https://coflein.gov.uk/media/196/952/pbc_01_01.pdf|title=Recent Excavations at Llandygai, near Bangor, North Wales|pages=3|year=2008}}</ref> Tua 700 mlynedd yn ddiweddarach, adeiladwyd [[Bryn Celli Ddu]] tua 3074-2956 a CC.<ref>{{Cite journal|title=Bryn Celli Ddu Passage Tomb, Anglesey: Alignment, Construction, Date, and Ritual|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bryn-celli-ddu-passage-tomb-anglesey-alignment-construction-date-and-ritual/6A95DFB4ED16F57FFCC6501466424DF1|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|date=2010-01|issn=2050-2729|pages=249–270|volume=76|doi=10.1017/S0079497X00000517|language=en|first=Steve|last=Burrow}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/259432483_Bryn_Celli_Ddu_Passage_Tomb_Anglesey_Alignment_Construction_Date_and_Ritual|title=Bryn Celli Ddu Passage Tomb, Anglesey: Alignment, Construction, Date, and Ritual}}</ref> {{Clirio}} === Y Brythoniaid === {{prif|Y Brythoniaid|Brenin y Brythoniaid}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->[[Delwedd:Map_Gaels_Brythons_Picts.png|de|bawd|209x209px|Prydain ac Iwerddon ar ddechrau hyd at oddeutu 500 OC, cyn sefydlu teyrnasoedd yr [[Eingl-Sacsoniaid]].{{legend|#c14135|[[Brythoniaid]]|outline=#676767}}{{legend|#4970c0|[[Pictiaid]]|outline=#676767}}{{legend|#64855a|[[Gwyddelod]]|outline=#676767}}]]Bu mewnfudiad Celtaidd i dde Prydain tua 1000-875 CC a all fod yn gyfrifol am ledaeniad ieithoedd Celtaidd cynnar yn y cyfnod.<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/s41586-021-04287-4.epdf?sharing_token=hdLVUJXI1bsCBiB-8_X3fdRgN0jAjWel9jnR3ZoTv0PBEMt6aQZuFBqIW4mI9InPLfo2Iq0k1n38cbV7_p9SB0kUSU_29uCEC0GX5vY9_HvVWSn9FTsp3JJrnGwXpLvdBm5sk3tVSCLrCtUlC-2RpiYiZQ77j2KDPRqbmrUT3oB12qFf__IOoakSUGJY1Z61wDKIH0mB1hDRFmJiY2WXFIbSvYqJptqtxvs9wYQH_FM%3D&tracking_referrer=www.bbc.co.uk|title=Large-scale migration into Britain during the Middle to Late Bronze Age|year=2021|origyear=2020|publisher=Nature}}</ref> Yn 55 a 54 CC, glaniodd [[Iŵl Cesar]] ym Mhrydain a theithiodd yn ne-ddwyrain yr ynys. Nododd bod tebygrwydd rhwng Celtiaid Prydain a Cheltiaid [[Gâl]] ond bod rhai pethau unigryw am y [[Brythoniaid]] gan gynnwys y ffaith eu bod yn peintio'u hunain gyda [[Llysiau lliw|glaslys]] a'u bod yn defnyddio cerbydau mewn rhyfel yn gyson.<ref name=":12">{{Cite book|title=An atlas of Roman Britain|url=http://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone|publisher=Cambridge, Mass., USA : Blackwell|date=1990|isbn=978-0-631-13791-7|others=Internet Archive|first=Barri|last=Jones|pages=42}}</ref> [[Delwedd:CymruLlwythi.PNG|chwith|bawd|176x176px|Map bras o lwythau Cymru, ~48 OC]] Dechreuodd goresgyniad y Rhufeiniaid tua 90 mlynedd yn ddiweddarach yn 43 OC, ac anfonwyd byddin o 40,000 i Brydain yn 48 OC.<ref name=":02" /> Rhoddir ddarlun gwahanol o'r Brythoniaid yn y cyfnod hwn gan yr ymerawdwr [[Claudius]]. Daeth y Rhufeiniaid i adnabod y llwythau Prydain yn ehangach a disgrifir rheolaeth mwy canolog ohonynt gan gynnwys brenhinoedd. Awgrymir yr awdur Barri Jones mai conffederaliaeth o lwythau Celtaidd a fodolodd yng Nghymru rhwng y [[Cornovii|Cornoficiaid]], y [[Demetae|Demetiaid]], yr [[Ordoficiaid]] a'r [[Silwriaid]].<ref name=":12" /> Mae'n bosib yr ysgogwyd Rhufain i oresgyn Cymru er mwyn sicrhau cyfoeth ei chyfoeth mwynol.<ref>{{Cite book|title=An atlas of Roman Britain|url=http://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone|publisher=Cambridge, Mass., USA : Blackwell|date=1990|isbn=978-0-631-13791-7|others=Internet Archive|first=Barri|last=Jones|pages=61, 179}}</ref>[[Delwedd:Caradog (5227657) post.png|bawd|224x224px|Darlun gyfoes o [[Caradog]]]]Ar ôl gwrthwynebu'r Rhufeiniaid fel arweinydd y [[Catuvellauni]], ffodd [[Caradog]] i'r gorllewin lle arweiniodd y Silwriaid a'r Ordoficiad yn erbyn y Rhufeiniaid. Daliwyd Caradog a chymerwyd ef i Rufain yn 51 OC.<ref>{{Cite book|title=The Celts: Bronze Age to New Age|url=https://books.google.com/books?id=VHMABAAAQBAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=Routledge|date=2014-07-10|isbn=978-1-317-87017-3|language=en|first=John|last=Haywood|pages=73-76}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cornelius Tacitus, The Annals, BOOK XII, chapter 33|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Tac.+Ann.+12.33&redirect=true|website=www.perseus.tufts.edu|access-date=2024-06-01}}</ref> Daliwyd [[Ynys Môn]], cadarnle [[Derwydd|Derwyddon]] yr Ordoficiaid yn 61 OC a thorrwyd coed derw y derwyddon. Gadawodd y gatrawd Rhufeinig i ymladd yn erbyn [[Buddug (Boudica)]] ond fe oresgynnwyd yr ynys eto yn 78 OC. Parhaodd y Silwres i ymladd gyda thactegau [[guerilla|''guerilla'']] tan yr un cyfnod, 74-78 OC. Ar ei hanterth tua 70 OC roedd tua 30,00 o filwyr Rhufeinig yng Nghymru, ond roeddent yn cynnwys llwythau [[Nervii]], Vettones a'r [[Astwriaid]].<ref name=":02">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=37-52}}</ref> Ni choncwerwyd Prydain yn drylwyr tan 84 OC.<ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.co.uk/books?id=LAspAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=oldest+church+in+wales&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes|pages=447}}</ref>[[Delwedd:Romans murdering Druids and burning their groves cropped.jpg|bawd|237x237px|Darlun gyfoes o Rufeiniaid yn lladd [[Derwydd|derwyddon]] ar [[Ynys Môn]] |chwith]] Erbyn 120 OC creodd y Silwriaid Senedd Llwythol yn [[Caer-went]] fel canolbwynt "''civitas''", gwladwriaeth dinesig a ddefnyddiodd system ariannol Rhufeinig. Fe ddaeth [[Caerfyrddin]] yn ganolbwynt i'r [[Demetae]] ond fe barhaodd ir Ordoficiad i wrthwynebu'r Rhufeiniaid yn y 3g a'r 4g ac mae eu tiroedd yn wag ar fapiau Rhufeinig, er gwaethaf presenoldeb milwyr.<ref name=":02" /> Sefydlodd y Rhufeiniaid gaer lleng [[Caerllion]] a safle milwrol a ddatblygwyd fel tref Rhufeinig yng [[Caerfyrddin|Nghaerfyrddin]].<ref>{{Cite book|title=An atlas of Roman Britain|url=http://archive.org/details/atlasofromanbrit0000jone|publisher=Cambridge, Mass., USA : Blackwell|date=1990|isbn=978-0-631-13791-7|others=Internet Archive|first=Barri|last=Jones|pages=21}}</ref> Dywed [[Gwyn Alf Williams]] y ganwyd Cymru yn 383 pan gadawodd Macsen Gymru sy'n ymddangos yn y gân [[Yma o Hyd (cân)|Yma o Hyd]]; ond mae'r rhan fwyaf o haneswyr yn anghytuno â hyn. Erbyn 393, dad-filwriwyd Cymru oherwydd roedd angen mwy o filwyr gan y Rhufeiniaid yn [[Gâl]] ac erbyn 410 gadawodd y catrodau Rhufeinig gan adael dim ond tasgfeistri ar ôl i "fflangellu ysgwyddau'r brodorion" yn ôl [[Gildas]]. Erbyn 400 cymysgwyd llawer o Ladin gyda'r [[Brythoneg|Frythoneg]] ac fe gyfunwyd y traddodiadau a diwylliant Celtaidd gyda rhai Rhufeinig.<ref name=":02" /> {{Clirio}} === Newid crefydd === <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->{{Multiple image|align=right|total_width=360|image1=Llanbadrig Church2.JPG|caption1=Eglwys Llanbadrig|image2=Former Gravesite King Arthur (GlastonburyAbbey).jpg|caption2=Bedd gwreiddiol [[Y Brenin Arthur|Arthur]], Ynys Wydrig (Glastonbury)}}[[Derwyddiaeth]] oedd crefydd y Brythoniaid ond tystiodd awduron y cyfnod bod eglwysi Cristnogol ymysg y Celtiaid erbyn 169 OC; fod Brythoniaid wedi dod yn Gristnogion erbyn 208 ac yn 314 OC roedd tri esgob o Frythoniad yng Nghyngor Arles.<ref>{{Cite book|title=Penny Cyclopaedia of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge|url=https://books.google.co.uk/books?id=w8dPAAAAMAAJ&q=pilgrimage+to+st+davids&pg=RA1-PA317&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=C. Knight|date=1837|language=en|pages=2-17}}</ref> Sefydlwyd Eglwys annibynnol Gymreig/Brythonaidd cyn [[Eglwys Rufain]] ac [[Eglwys Loegr]] ac fe barhaodd i fod yn hollol annibynnol yn y cyfnod hwn.<ref>{{Cite web|title=Cambrian quarterly magazine and Celtic repertory {{!}} No. 20 - October 1 - 1833 {{!}} 1833 {{!}} Welsh Journals - The National Library of Wales|url=https://journals.library.wales/view/2070008/2119765/108|website=journals.library.wales|access-date=2024-05-27|language=en|pages=580-581}}</ref> Yn 440 OC dywed i [[Sant Padrig]] sefydlu eglwys yn [[Llanbadrig]] yn Ynys Môn ac yn 470 eglwys lle sefir [[Eglwys Tyddewi]] heddiw.<ref>{{Cite book|title=A guide through North Wales, including Anglesey, Caernarvonshire, Denbighshire, Flintshire ... with a notice of the geology of the country, by A.C. Ramsay|url=https://books.google.com/books?id=M7YHAAAAQAAJ&newbks=0&hl=cy|date=1860|language=en|first=William|last=Cathrall|pages=190}}</ref><ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.co.uk/books?id=LAspAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=oldest+church+in+wales&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes}}</ref> Yn y 6g, adroddodd Taliesin fod y rhyfelwyr Brythonaidd yn rhoi eu dwylo ar y groes ac yn tyngu wrtho.<ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://play.google.com/store/books/details?id=LAspAAAAYAAJ&rdid=book-LAspAAAAYAAJ&rdot=1&pli=1|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes|pages=114}}</ref> Dywed [[Nennius]] i'r [[Brenin Arthur]] hefyd gael ei arwisgo ag arwyddlun frenhinol gan Dyfrig, esgob Llandaf yn [[Caerllion]] yn 517 OC cyn arwain y Brythoniaid i ryfel yn erbyn yr Eingl-Sacsoniaid. Claddwyd ef yn Glastonbury (dan reolaeth y Brythoniaid ar y pryd).<ref>{{Cite book|title=A History of the Church of the Cymry: From the Earliest Period to the Present Time|url=https://books.google.co.uk/books?id=LAspAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=oldest+church+in+wales&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|publisher=E. Stock|date=1894|language=en|first=William|last=Hughes|pages=62-63}}</ref> Yn ôl [[Rhygyfarch ap Sulien]], gwnaed [[Dewi Sant]] yn Archesgob metropolitan Prydain a'r Brythoniaid yn Synod Brefi ([[Llanddewi Brefi]]).<ref>{{Cite book|title=Life of St. David [microform]|url=http://archive.org/details/MN5136ucmf_5|publisher=London : Society for Promoting Christian Knowledge; New York, Macmillan|date=1923|others=Internet Archive|first=Arthur W. (Arthur Wade)|last=Wade-Evans|pages=24-27, 32}}</ref> Cynigodd yr hanesydd John Davies flwyddyn posib o 570 OC ar gyfer y digwyddiad hwn.<ref>{{Cite book|title=Hanes Cymru (A History of Wales in Welsh)|url=https://books.google.co.uk/books?id=bV6tAAAAQBAJ&pg=PT88&lpg=PT88&dq=570.+Y+synod+hwnnw&source=bl&ots=duULZubIkU&sig=ACfU3U2gXGO85aZR335M4Wo2DoJDPmd8Vg&hl=cy&sa=X&ved=2ahUKEwjtzJz2hr2GAxU3UkEAHUdJABgQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q&f=false|publisher=Penguin UK|date=2014-01-02|isbn=978-0-14-196172-9|language=cy|first=John|last=Davies}}</ref> === Teyrnasoedd cynnar Cymru === {{prif|Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru|}} [[Delwedd:Medieval Wales.JPG|bawd|252x252px|Teyrnasoedd yr oesoedd canol]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Dechreuodd y cyfnod Eingl-Sacsonaidd ym Mhrydain tua'r 5g, ac ar yr un pryd ffurfiwyd teyrnasoedd yng Nghymru megis [[Teyrnas Powys|Powys]], [[Ystrad Tywi]], [[Teyrnas Gwent|Gwent]], [[Teyrnas Dyfed|Dyfed]], [[Teyrnas Gwynedd|Gwynedd]], [[Teyrnas Morgannwg|Morgannwg]], [[Teyrnas Ceredigion|Ceredigion]], a [[Teyrnas Brycheiniog|Brycheiniog]]. Yn y 5g symudodd [[Cunedda]] o [[Moryd Forth|Foryd Forth]] i Wynedd a gyrru setlwyr Gwyddelig o [[Pen Llyn|Ben Llŷn]].<ref name=":2">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=53-66}}</ref> Gellir cysylltu'r teyrnasoedd Cymreig gyda thiroedd y llwythau a barhaodd trwy gydol y cyfnod Rhufeinig; Gwynedd gyda'r Ordoficiaid; Powys gyda'r [[Cornovii|Cornoficiaid]]; Gwent a Glywysing gyda'r Silwriaid; a Dyfed a a Deheubarth gyda'r Demetiaid. Ar ôl i Cunedda fudo i lawr o deyrnas [[Gododdin (teyrnas)|Gododdin]], cysylltwyd ei fab Ceredig gyda'r deyrnas Ceredigion a'i fab Meirion gyda Meirionydd. Dywed mae un o deyrn cynnar Glywysing (a ranodd yn hwyrach i Morgannwg, Gwynlliw a Gwent) oedd [[Emrys Wledig]] ac mai [[Gwrtheyrn]] a sefydlodd [[Gwerthrynion]] (Rhwng Gwy a Hafren).<ref>{{Cite book|title=The Legal History of Wales|last=Watkin|first=Thomas|publisher=Gwasg Prifysgol Cymru|year=2007|pages=32-35}}</ref> Gwahanwyd y Cymry a'r [[Cernywiaid]] ar ol brwydr ger [[Dyrham]] yn 577 OC. Curwyd [[Rheged]] a [[Gododdin (teyrnas)|Manaw Gododdin]] yn yr [[Yr Hen Ogledd]].<ref name=":2" /> Dywed i [[Brwydr Caer|Frwydr Caer]] yn 616 OC dorri'r cysylltiad tir rhwng Brythoniaid yr Hen Ogledd ([[Cumbria]] a gogledd ddwyrain Lloegr) a Chymru.<ref>{{Cite book|title=The North-south Divide: The Origins of Northern Consciousness in England|url=https://books.google.com/books?id=LvbBAAAAIAAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=Manchester University Press|date=1994|isbn=978-0-7190-3804-4|language=en|first=Helen M.|last=Jewell|pages=18}}</ref> Llwyddodd teyrnas [[Ystrad Clud]] i amddiffyn ei hannibyniaeth tan yr 11g hwyr. Yn y cyfnod hwn, roedd y bardd [[Aneirin]] yn byw ym mhrifddinas teyrnas Manaw Gododdin sef [[Caeredin|Din Eidyn (Caeredin)]]. Ysgrifennodd y gerdd enwog, [[y Gododdin]], yn sôn am lwyth y Gododdin yn yr Hen Ogledd yn brwydro'n erbyn yr Eingl-Sacsoniaid yn y 590au;<ref name=":2" /> {{Dyfyniad|Gwyr a aeth Gatraeth oedd fraeth eu llu Glasfeydd eu hancwyn a gwenwyn fu Trichant mewn peiriant yn catau Ac wedi elwch tawelwch fu...}} Fe lwyddodd Powys i amddiffyn ei thiroedd rhag deyrnas Eingl-Sacsonaidd [[Mersia]] ac fe godwyd [[Croes Eliseg]] gan [[Cyngen ap Cadell]] i goffáu ymdrechion [[Elisedd ap Gwylog]] (ei daid), "Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys . . . allan o afael yr Eingl â'i gleddyf ac â thân". Yn yr 8g, fe gododd Aethelbald, brenin Mersia, [[Clawdd Wat|Glawdd Wat]] ac yna cododd ei olynydd Offa, [[Clawdd Offa|Glawdd Offa]] i gadw Brythoniaid Powys allan.<ref name=":2" /> === Ymdrechion i uno Cymru === {{Gweler hefyd|Brenin Cymru|Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru}} [[Delwedd:Wales 844-78 (Rhodri the Great).svg|bawd|216x216px|Teyrnasoedd dan reolaeth [[Rhodri Mawr]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Ar ôl i Dŷ Gwynedd gael ei sefydlu gan Cunedda, daeth [[Rhodri Mawr]] yn frenin arni yn 844 OC a daeth Powys dan ei reolaeth yn yr un flwyddyn ar ôl marwolaeth ei ewythr.<ref name=":5">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=67-82}}</ref> Bu farw [[Cyngen ap Cadell]] yn Rhufain yn 854 a nodir darostyngiad olaf Powys i Wynedd yn 881-6. Ar ôl hyn, roedd un deyrnas dros Ogledd Cymru. Daw'r sôn nesaf am Bowys fel teyrnas annibynnol yn 1102.<ref>{{Cite book|title=The First Prince of Wales?: Bleddyn ap Cynfyn, 1063-75|url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_First_Prince_of_Wales/NeyVDwAAQBAJ?hl=cy&gbpv=0|publisher=University of Wales Press|date=2016-10-20|isbn=978-1-78316-937-5|language=en|first=Sean|last=Davies|pages=2}}</ref> Priododd Rhodri Mawr [[Angharad ferch Meurig]] gan ennill rheolaeth dros teyrnasoedd Ceredigion ac Ystrad Tywi (a unwyd dan yr enw [[Seisyllwg]]). Rhodri oedd y cyntaf i uno rhannau sylweddol o Gymru tan y rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion ar ôl ei farwolaeth.<ref name=":5" /> Yn y flwyddyn 930, galwodd frenin yr [[Eingl-Sacsoniaid|Eingl-Sacsoniad]] Athelstan bron i holl frenhinoedd Cymru i'w lys yn Henffordd a chytunwyd mai'r [[Afon Gwy]] fyddai'r ffin yno. Gorfodwyd termau gwaradwyddus ar y Cymry a phwysleisiwyd statws israddol y frenhiniaeth Gymreig. Dywedir mai hyn ysbrydolodd y gerdd [[Armes Prydein]].<ref name=":7">{{Cite book|title=The First Prince of Wales?: Bleddyn ap Cynfyn, 1063-75|url=https://books.google.com/books?id=NeyVDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=bleddyn+ap+cynfyn+prince&hl=cy|publisher=University of Wales Press|date=2016-10-20|isbn=978-1-78316-937-5|language=en|first=Sean|last=Davies|pages=23-26}}</ref> [[Delwedd:Laws of Hywel Dda (f.1.v) King Hywel cropped.jpg|bawd|184x184px|[[Hywel Dda]]]] Yn y 10g, etifeddodd [[Hywel Dda]] dde Seisyllwg ac yn 942 fe lwyddodd i uno Cymru gyfan heblaw Morgannwg. Roedd Hywel yn gyfrifol am greu [[Cyfraith Hywel|Cyfraith Cymreig Hywel]] a bu'r unig frenin Cymreig i gynhyrchu ei arian ei hun gyda "''Hywel rex''" arnynt.<ref name=":5" /> Yn ôl y traddodiad, cynhaliodd gynulliad tua 945 yn [[Hendy-gwyn]] o chwech dyn o bob cantref yn ei deyrnasoedd er mwyn sefydlu cyfraith newydd. Roedd rhan fwyaf helaeth y cyfraith hwn yn cynnwys arferion Cymreig brodorol ac hefyd ychydig bach o ddylanwad Gwyddelig a Sacsonaidd. Yn y canrifoedd hwyrach, cydnabuwyd y cyfreithiau fel ffactor a unodd y Cymry.<ref>{{Cite book|title=The Legal History of Wales|url=|publisher=University of Wales Press|date=|isbn=978-0-7083-2545-2|language=en|first=Thomas Glyn|last=Watkin|year=2007|pages=44-49}}</ref> Ar ôl ei farwolaeth yn 950, rhannodd y teyrnasoedd unwaith eto.<ref name=":5" /> Erbyn 1039, fe lwyddodd [[Gruffudd ap Llywelyn]] i gymryd Gwynedd a Phowys.<ref name=":5" /> Yn 1053, mewn cyfarfod gyd [[Gruffudd ap Llywelyn]] yn [[Beachley]] ac Edward y Cyffeswr wrth lan Clogwyn Aust ar ochr arall [[Afon Hafren]]. Cydnabyddodd Gruffudd oruwch-arglwyddiaeth Edward y Cyffeswr ond doedd dim termau eraill i'w cwrdd.<ref name=":7" /> Yn 1057 fe yrrodd ymaith deyrn Morgannwg ac wrth wneud, unodd Cymru gyfan am y tro cyntaf tan y lladdwyd ef yn 1063 gan [[Cynan ab Iago]].<ref name=":5" /> Yr un flwyddyn, gorfodwyd hanner brodyr Gruffudd, [[Bleddyn ap Cynfyn]] a [[Rhiwallon ap Cynfyn]] i dalu gwrogaeth mwy costus i Edward.<ref name=":7" /> === Brwydro gyda'r Normaniaid === {{Gweler hefyd|Oes y Tywysogion|}} [[Delwedd:Gruffydd ap Cynan.jpg|bawd|202x202px|Darlun 1900; "''[[Gruffudd ap Cynan]] yng ngharchar Hugh d'Avranches yng Nghaer''"]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Ar ôl i [[Wiliam I, brenin Lloegr|Wiliam Goncwerwr]] ennill coron yr Eingl-Sacsoniaid yn 1066, bu brwydro dros diroedd Cymru am 25 mlynedd ac fe sefydlwyd "[[Pura Wallia]]" dan reolaeth y Cymry a'r [[Y Mers|Mers]] ("''Marchia Wallia''") dan reolaeth yr Normaniaid. Er gwaethaf hyn, erbyn 1100 enillodd y Cymry diroedd helaeth yn ôl oddi tan reolaeth [[Wiliam II, brenin Lloegr|Wiliam II]] gan gynnwys Gwynedd, Ceredigion a rhannau mawr o Bowys.<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=83-88}}</ref> Tan y cyfnod hwn, bu Eglwys Cymru yn annibynnol o'r pab Rhufeinig a'r Eglwys Seisnig ers oes Dewi Sant. Newidiwyd hyn pan benodwyd archesgob Normanaidd a gafodd ei annog gan [[Harri I, brenin Lloegr|Harri I]] i fod yn atebol i archesgob Caergaint.<ref>{{Cite web|title=Cambrian quarterly magazine and Celtic repertory {{!}} No. 20 - October 1 - 1833 {{!}} 1833 {{!}} Welsh Journals - The National Library of Wales|url=https://journals.library.wales/view/2070008/2119765/108|website=journals.library.wales|access-date=2024-05-27|language=en|page=581}}</ref> Yn 1081, unodd [[Rhys ap Tewdwr]] a [[Gruffudd ap Cynan]] i adennill [[Teyrnas Deheubarth]] a Gwynedd rhag y Normaniaid. Llwyddodd ymdrechion Rhys ond daliwyd Gruffudd a'i garcharu. Yn 1093, lladdwyd Rhys ger Aberhonddu ond llwyddodd Gruffudd i ddianc o'i garchar tua'r un cyfnod.<ref name=":16" /> Ar ôl i'r Normaniaid ladd Rhys, brenin Deheubarth, cytunodd groniclwyr Cymreig a Seisnig y daeth cyfnod brenhinoedd yng Nghymru i ben.<ref>{{Cite book|title=When was Wales?: a history of the Welsh|url=http://archive.org/details/whenwaswaleshist0000will|publisher=Penguin|date=1985|others=Internet Archive|first=Gwyn A.|last=Williams|pages=61}}</ref> Yn 1098 bu'n rhaid i Gruffudd ffoi eto i Iwerddon ond dychwelodd yn 1099, pan lladdwyd y Norman pwerus, Hugh de Montgomery gan Lychlynwyr. Erbyn y 1120au, fe lwyddodd Gruffudd i reoli rhan fwyaf o Wynedd.<ref name=":16">{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=11-26}}</ref> Yn y blynyddoedd ar ôl 1125, llwydodd mab Gruffydd ap Cynan, [[Cadwallon ap Gruffudd]] i ehangu tiroedd Gwynedd a etifeddwyd gan ennill arglwyddiaethau [[Rhos]], [[Rhufoniog]] a [[Dyffryn Clwyd (cantref)|Dyffryn Clwyd]] ac erbyn 1136 [[Meirionnydd (cantref)|Meirionnydd]]. Ystyrir 1136 fel trobwynt, lle dinistriwyd byddin Eingl-Normanaidd yng [[Casllwchwr|Nghasllwchwr]]. Yn 1138, unodd wyrion Rhys ap Tewder ([[Anarawd ap Gruffudd]] a [[Cadell ap Gruffudd]]) gyda meibion Gruffydd ap Cynan, ([[Owain Gwynedd]] a [[Cadwaladr ap Gruffudd|Cadwaladr]]) i gwblhau concwest Ceredigion rhag y Normaniaid, heblaw [[Castell Aberteifi]]).<ref>{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=35-43}}</ref> [[Delwedd:Tomen y Rhodwydd (neu 'Gastell y Rhodwydd'), ger Nant y Garth, codwyd gan Owain Gwynedd - Welsh castle built by King Owain Gwynedd of Wales 02.jpg|bawd|186x186px|Tomen y Rhodwydd|[[Castell y Rhodwydd)]] a sefydlwyd gan [[Owain Gwynedd]] yn 1149]] Yn 1141, disgrifiwyd Owain a'i frawd Cadwaladr yn frenhinoedd Gwynedd ac yn 1152, llwyddodd Owain i adennill ffiniau cyn-Normanaidd Gwynedd yn ogystal â rhannau o Bowys a Deheubarth. Yn 1150 rheolodd [[Hywel ab Owain Gwynedd]] Geredigion a Meirionydd ond erbyn 1153 adenillwyd Ceredigion gan deyrnas Deheubarth. Yn 1163, fe wnaeth Malcolm brenin yr Alban, [[Rhys ap Gruffudd]] "tywysog y Cymru deheuol" ac Owain, "(tywysog y Cymry) gogleddol" ac arweinwyr eraill Cymru dalu gwrogaeth i Harri II, brenin Lloegr yng Nghyngor Woodstock.<ref>{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=49-51, 58, 68, 74}}</ref> === Tywysogion Cymru === {{Gweler hefyd|Oes y Tywysogion|Tywysog Cymru}} [[Delwedd:Owain Gwynedd (PB02299).jpg|bawd|202x202px|Darlun 1909; [[Owain Gwynedd]]|chwith]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Disgrifiodd Owain Gwynedd ei hun fel "''Owinus'', ''rex Wallie''" ("Owain, brenin Cymru") yn ei lythr cyntaf o dri at frenin Ffrainc; yr ymdrech cyntaf gan arweinydd Cymreig i sefydlu perthynas diplomataidd gyda brenin ar gyfandir Ewrop. Yn 1163, dim ond 4 mis ar ol cyfarfod ''Woodstock'', dechreuodd ddisgrifio'i hun fel "Tywysog y Cymry". Mewn ymateb, ysgrifennodd Thomas Beckett mewn llythyr at y Pab Alecsander III, "''the Welsh and Owain who calls himself prince''" ac fod "''the lord king was very moved and offended''". Roedd hyn yn arwyddocaol i Owain ac y byddai ef a'r brenin Harri yn gwybod yn iawn fod "''princeps''" yn cyfeirio at lywodraethwr sofran gwlad yng nghyfraith Rhufain.<ref>{{Cite book|title=Owain Gwynedd: Prince of the Welsh|url=https://books.google.co.uk/books/about/Owain_Gwynedd.html?id=qRT8nAEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2013|isbn=978-1-84771-694-1|language=en|first=Roger|last=Turvey|pages=84-86}}</ref> Yn 1165 enillodd yr arweinwyr Cymreig [[Brwydr Crogen|frwydr yn erbyn y Saeson ym Mynyddoedd y Berwyn]] dan arweiniad Owain. Yn y cyfnod hwn, enillodd Owain [[Tegeingl|Degeingl]] ac enillodd Rhys [[Teyrnas Ceredigion|Geredigion]], [[Emlyn (cantref)|Emlyn]] a [[Cantref Bychan|Chantref Bychan]]. Yn 1172 cydnabuwyd Rhys fel 'Ustus ''(Justice)'' De Cymru' a chynhaliodd [[Eisteddfod Aberteifi 1176|Eisteddfod Castell Aberteifi yn 1176]].<ref>{{Cite book|title=A history of Wales|url=http://archive.org/details/historyofwales0000davi_g1b0|publisher=London ; New York : Penguin Books|date=1994|isbn=978-0-14-014581-6|others=Internet Archive|first=John|last=Davies|pages=125-127}}</ref>[[Delwedd:Awyrlun o Gastell y Bere yn Hydref 2024 - Aerial image of Welsh castle Castell y Bere near Tywyn, Gwynedd, Wales 50.png|bawd|207x207px|[[Castell y Bere]], a godwyd gan [[Llywelyn Fawr]]]] Yn 1201 fe ddaeth [[Llywelyn ap Iorwerth]] i'r amlwg gan ennill rheolaeth dros Wynedd a gwneud ei hun yn "Dywysog Gogledd Cymru gyfan", yn hwyrach defnyddiodd y teitl "Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri". Ar ôl dioddef o strôc yn 1237, trosglwyddodd ei bwerau i'w fab [[Dafydd ap Llywelyn]] a chasglodd arweinwyr eraill y wlad yn [[Abaty Ystrad Fflur]] ynghyd i dalu gwrogaeth iddo fel Tywysog Cymru.<ref name=":9">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=109-120}}</ref> [[Delwedd:Dolbadarn Castle Cadw.jpg|bawd|187x187px|[[Castell Dolbadarn]] a godwyd gan [[Llywelyn ap Gruffudd|Llywelyn ein Llyw Olaf]]|chwith]] Erbyn 1258 bu [[Llywelyn ap Gruffudd]] yn rheoli bron y cyfan o "Gymru Gymreig" (Pura Wallia) a dechreuodd ddefnyddio teitl [[Tywysog Cymru]]. Cynhaliodd Llywelyn gynulliad o fân-benaethiaid Cymru yn gynnar y flwyddyn honno, lle addawyd gwrogaeth a ffyddlondeb iddo. Wedi iddo ymestyn ei reolaeth i lawr i'r Bannau Brycheiniog yn 1262, sefydlodd [[Cytundeb Trefaldwyn]] yn 1267 lle cytunodd Harri III, brenin Lloegr i gydnabod Llywelyn fel Tywysog Cymru. Ym 1277, gorfododd ymosodiad [[Edward I, brenin Lloegr|Edward I]] i Llywelyn dderbyn [[Cytundeb Aberconwy]], gan olygu y byddai'n colli llawer o'r tir a enillwyd yn flaenorol, ond yn cadw teitl Tywysog Cymru.<ref name=":92">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=109-120}}</ref><ref>{{Cite book|title=A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest|url=http://archive.org/details/historyofwalesfr02lloyuoft|publisher=London Longmans, Green|date=1912|others=Robarts - University of Toronto|first=John Edward|last=Lloyd|pages=723-724}}</ref> {{Clirio}} === Diwedd annibyniaeth Cymru === {{Gweler hefyd|Rhyfeloedd dros annibyniaeth Cymru|}} [[Delwedd:Monument to Prince Llywelyn - geograph.org.uk - 3560526.jpg|bawd|242x242px|Cofeb [[Llywelyn ap Gruffudd|Llywelyn]] yng [[Cilmeri|Nghilmeri]] lle lladdwyd]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Yn 1282, fe wnaeth trethi newydd a cham-drin swyddogion lleol y goron arwain at wrthryfel Cymreig. Cynigwyd iarllaeth Seisnig i Llywelyn ond ymatebodd Llywelyn fod pobl Eryri yn;{{Dyfyniad|anfodlon gwneud gwrogaeth i ddieithryn y mae ei iaith, ei arferion a'i ddeddfau yn gwbl anghyfarwydd iddynt. Os pe bai hynny'n digwydd gallent gael eu caethiwo am byth a chael eu trin yn greulon.}} [[Delwedd:Thomas_Jones_The_Bard_1774.jpg|bawd|242x242px|Y Bardd (1774), gan Thomas Jones, yn seiliedig ar [[Cyflafan y beirdd|Gyflafan y beirdd]]]] Ar ôl teithio i'r de, gwahanwyd Llywelyn oddi wrth ei filwyr a lladdwyd ef ger Llanfair-ym-Muallt; dyma oedd diwedd [[Annibyniaeth i Gymru|annibyniaeth Cymru]]. Anfonwyd ei ben i Lundain, a'i roi ar bicell ar giât Tŵr Llundain a'i goroni gyda eiddew, symbol o fod tu hwnt i'r gyfraith. Safodd y pen ar y giât am o leiaf pymtheg mlynedd. Daliwyd ei frawd Dafydd chwe mis wedi hynny, ac ef oedd y person nodedig cyntaf i gael ei grogi, diberfeddu a chwarteru. Cymerwyd meibion Dafydd i gastell Seisnig lle cysgodd un ohonynt mewn cawell am gyfnod. Cymerwyd [[y Dywysoges Gwenllian]] i fynachlog Seisnig am ei bywyd cyfan heb allu siarad Cymraeg. Cyhoeddodd [[Statud Rhuddlan]] 1284 fod Pura Wallia yn ''"annexed an united to the crown of the said kingdom as part of the said body"''. Adeiladodd Edward res o gestyll mawr i gadw'r Cymry dan reolaeth — gan gynnwys cestyll [[Castell Rhuddlan|Rhuddlan]], [[Castell Conwy|Conwy]], [[Castell Caernarfon|Caernarfon]], [[Castell Biwmares|Biwmares]], a [[Castell Harlech|Harlech]]. Cymerwyd [[Tlysau Coron Cymru]] a chreiriau sanctaidd i gysegr [[Edward y Cyffeswr|Edward Gyffeswr]] yn [[Abaty Westminster]]. Enwyd fab brenin Lloegr yn "dywysog Cymru" yn 1301 yng Nghaernarfon a pherchnogwyd holl diroedd y teuluoedd a rhyfelodd yn erbyn y goron Seisnig. Yn ôl un bardd, "Ac yna taflwyd Cymru oll i'r llawr".<ref>{{Cite book|title=Wales: England's Colony|url=https://books.google.com/books?id=cHDpDwAAQBAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=Parthian Books|date=2019-08-25|isbn=978-1-912681-56-3|language=en|first=Martin|last=Johnes|pages=37-40}}</ref> === Yr Oesoedd Canol Diweddar === {{Gweler hefyd|Rheolaeth y Saeson o Gymru|Rhyfeloedd dros annibyniaeth Cymru|Yr Oesoedd Canol Diweddar yng Nghymru}} [[Delwedd:Cofeb memorial to Madoc Madog ap Llywelyn Eglwys Gresford Church Cymru Wales 14.jpg|bawd|223x223px|Cofeb [[Madog ap Llywelyn]], [[Eglwys yr Holl Saint, Gresffordd|Eglwys yr Holl Saint]] ger Wrecsam]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Bu gwrthryfel [[Madog ap Llywelyn]] yn 1294 ac yn 1295. Yr un flwyddyn pasiwyd y cyntaf o'r [[Deddfau Penyd yn erbyn Cymru 1402|Deddfau Penyd yn erbyn Cymru]]. Yn 1316, bu gwrthryfel [[Llywelyn Bren]]. Bu dau gyfnod newyn yn hanner cyntaf y ganrif ac yna daeth tair afiechyd i'r byd gorllewinol yn 1347-51 gan gynnwys 'Y Farwolaeth Fawr' lle bu farw chwarter o boblogaeth Cymru yn 1349-50. Yn 1300, poblogaeth Cymru oedd tua 300,000, ond erbyn diwedd y ganrif roedd tua 200,000.<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=124-129}}</ref> [[Delwedd:All or nothing - Owain Glyndwr statue, Corwen - geograph.org.uk - 1862001.jpg|bawd|222x222px|Cerflun [[Owain Glyn Dŵr]], Corwen]] Cyhoeddwyd [[Owain Glyn Dŵr]] yn dywysog Cymru ar [[Diwrnod Owain Glyn Dŵr|16 Medi 1400]] yn [[Glyndyfrdwy]] gyda 300 o gefnogwyr. Cefnogwyd Glyndŵr gan [[Rhys ap Tudur Fychan]], [[Gwilym ap Tudur]], [[Rhys Ddu]], [[Rhys Gethin]], [[Gwilym Gwyn ap Rhys Llwyd]] ac yn 1401, Henry Dunn a roddodd gyngor ar frwydro. Enillodd Gwilym ap Tudur Conwy yn 1401 ac enillodd Glyndŵr [[Brwydr Hyddgen|Frwydr Hyddgen]]. Lladdwyd un o gefnogwyr Glyndŵr, [[Llywelyn ap Gruffudd Fychan]] gan y brenin yn 1401 a dechreuwyd [[Deddfau Penyd yn erbyn Cymru 1402|Deddfau Penyd yn erbyn Cymru yn 1402.]] Cynhaliwyd Seneddau ym Machynlleth yn 1404 ac yn Harlech yn 1405. Ysgrifennwyd [[Llythyr Pennal|Lythyr Pennal]] yn 1406 gan gynnwys ei weledigaeth dros adfer Eglwys annibynnol Cymru a'i chanolbwynt yn [[Eglwys Gadeiriol Tyddewi]] yn ogystal a chreu prifysgolion yn Ne a Gogledd Cymru. Yn 1408 collwyd cestyll Aberystwyth a Harlech a llosgwyd ei gartref [[Sycharth]] a bu brwydrau ola'r gwrthryfel yn 1412. Bu farw ei fab [[Gruffudd ab Owain Glyndŵr|Gruffudd]] yn 1411 yn nhŵr Llundain ac hefyd yn hwyrach ei wraig [[Margaret Hanmer]] a'i ferched [[Alys ferch Owain Glyndŵr|Alys]] a [[Catrin ferch Owain Glyn Dŵr|Catrin]].<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=137-144}}</ref> Roedd Llythyr Pennal a [[Sêl Cymru|Sêl Fawr Owain]] yn symbolau o hyder y cyfnod. Fe wrthododd [[Maredudd ab Owain Glyn Dŵr]] bardwn swyddogol tan 1421.<ref>{{Cite book|title=Dyddiau olaf Owain Glyndŵr|url=https://books.google.co.uk/books?id=djI_jgEACAAJ&newbks=0&hl=cy&source=newbks_fb&redir_esc=y|publisher=Y Lolfa|date=2015|isbn=978-1-78461-156-9|language=cy|first=Gruffydd Aled|last=Williams|pages=13-14, 20}}</ref> === Cyfnod modern cynnar === {{Gweler hefyd|Cyfnod modern cynnar Cymru}} [[Delwedd:Y daith drwy Gymru i Fosworth March through Wales to Bosworth using Wales relief location map 3.svg|bawd|Taith [[Harri Tudur]] trwy Gymru, 1485|252x252px]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Yn 1473, ffurfiwyd cyngor ar gyfer y dywysogaeth yn [[Llwydlo]], wedi geni ac arwisgiad Edward yn 1471.<ref>{{Cite book|title=A history of Wales|url=http://archive.org/details/historyofwales0000davi_g1b0|publisher=London ; New York : Penguin Books|date=1994|isbn=978-0-14-014581-6|others=Internet Archive|first=John|last=Davies|pages=217}}</ref> Wedi hyn bu [[Rhyfeloedd y Rhosynnau]] lle rhanwyd cefnogaeth y Cymry. Bu [[Harri Tudur]] yn byw'n alltud yn Llydaw a defnyddiodd draddodiad barddol proffwydol Cymreig ([[Mab Darogan]]) a'i daid oedd [[Owain Tudur|Owain ap Maredudd (Owain Tudur]]) a oedd yn gefnder i Owain Glyndŵr. Enillodd gefnogaeth yng Nghymru ar ôl dweud, "ein tywysogaeth ni o Gymru a'r bobl o'r un peth i'w rhyddid blaenorol, gan eu traddodi o'r fath gaethwasanaethau truenus ag y buont yn druenus ers tro byd". Glaniodd ym Mae'r Felin ym Mhenrhyn [[Dale]] ym Mhenfro, enillodd [[Brwydr Maes Bosworth]] gan chwifio [[Y Ddraig Goch|'Draig Goch]] [[Cadwaladr]]". Gwelwyd buddugoliaeth 1485 fel un Cymreig gan Gymry.<ref>{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=148-152}}</ref> Ar ôl i Harri VIII wneud ei hun yn bennaeth Eglwys Lloegr yn 1534, gwelwyd Cymru fel problem bosibl a oedd yn cynnwys dynion uchelgeisiol a oedd yn anhapus a'i hanfantais ethnig ac yn rhwystredig gyda chymhlethdodau cyfreithiol. Bu Cymru hefyd yn dir glanio i Harri Tudur ac yn agos at Iwerddon Gatholig. Prif weinyddwr coron Lloegr, Thomas Cromwell, a anogodd y [[Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542|Deddfau yn 1536 a 1542-43]] i wneud Cymru yn rhan o Loegr. Diddymwyd [[y Mers]] ac ehangwyd [[Tywysogaeth Cymru]] dros Gymru cyfan. Dilewyd y [[Cyfraith Hywel|Gyfraith Gymreig]]. Disgrifiwyd Cymru fel "Tywysogaeth, Gwlad neu Diriogaeth" a ffurfiwyd ffin â Lloegr. Caniatawyd i Gymry ddal swyddi cyhoeddus ond gyda â'r gofyniad i allu siarad Saesneg a gwnaed Saesneg yn iaith y llysoedd.<ref>{{Cite book|title=Wales: England's Colony|url=https://books.google.co.uk/books?id=cHDpDwAAQBAJ&newbks=0&hl=cy&redir_esc=y|publisher=Parthian Books|date=2019-08-25|isbn=978-1-912681-56-3|language=en|first=Martin|last=Johnes|pages=65-69}}</ref> === Crefydd, rhyfel cartref a gwella addysg === {{Gweler hefyd|Y Chwyldro Diwydiannol yng Nghymru}}[[Delwedd:BpWilliamMorgan.jpg|bawd|163x163px|Yr esgob [[William Morgan (esgob)|William Morgan]] gyda'i feibl]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Newidiodd y crefydd swyddogol o Gatholigiaeth i Brotestaniaeth yn 1533, yn ôl i Gatholigiaeth yn 1553-1558 ac yna'n ôl i Brotestaniaeth gyda Elisabeth I.<ref name=":10" /> Yn 1546, argraffwyd y llyfr cyntaf yn yr iaith Gymraeg, [[Yn y lhyvyr hwnn]] ac ystyrir hyn yn drobwynt a sicrhau lle'r Gymraeg yn y diwygiad protestanaidd ac yn nhechnoleg newydd.<ref>{{Cite book|title=O Hedyn i Ddalen: Dathlu'r Cyngor Llyfrau yn 60|url=https://books.google.co.uk/books?id=pMGuEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|publisher=Cyngor Llyfrau Cymru|date=2021-11-06|isbn=978-1-914981-03-6|language=cy|first=Helgard|last=Krause|first2=M. Wynn|last2=Thomas|first3=Lisa|last3=Sheppard|first4=Eirian|last4=James|first5=Bethan|last5=Hughes|pages=18}}</ref> Cyfieithodd [[William Morgan (esgob)|William Morgan]] y Beibl i'r Gymraeg yn 1588 ar ôl lobïo gan Brotestaniaid o Ogledd Cymru i San Steffan orchymyn cyfieithiad o'r Beibl i'r Gymraeg er mwyn sicrhau diwygiad y Cymry. Daeth rhannau o Gymru megis [[Dinbych-y-pysgod]] yn fwy cyfoethog erbyn diwedd ei theyrnasiad ond roedd Cymru'n parhau i fod yn wlad tlawd annatblygedig heb ddosbarth canol cryf.<ref name=":10">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=157-167}}</ref> Yn ystod [[Rhyfel Cartref Lloegr]], bu rhan fwyaf o uchelwyr Cymreig yn Cefnogi'r Stiwartiaid oherwydd fod James I yn ddisgynnydd i Harri Tudur a welwyd fel brenin Cymreig. Bu brwydrau ffyrnig yng Nghymru gan gynnwys [[Brwydr Sain Ffagan|Brwydr Sain Ffagan yn 1648]].<ref name=":10" /> [[Delwedd:Portrait of Parch. William Williams, Pant-y-Celyn (4674719) (cropped).jpg|chwith|bawd|161x161px|[[William Williams, Pantycelyn]]]] Daeth y [[Y Diwygiad Methodistaidd|Diwygiad Methodistaidd]] i'r amlwg fel mudiad annibynnol yng Nghymru a arweiniwyd gan [[Howel Harris]] a [[Daniel Rowland]] yn yr 18g. Daeth [[William Williams, Pantycelyn]] i'r amlwg yn yr un cyfnod, yn enwedig fel awdur 800 o emynau.<ref name=":11">{{Cite book|title=The Story of Wales|url=https://books.google.co.uk/books/about/The_Story_of_Wales.html?id=lhjzWWxL4JgC&redir_esc=y|publisher=BBC Books|date=2013|isbn=978-1-84990-373-8|language=en|first=Jon|last=Gower|pages=175-189}}</ref><ref name=":11"/> Yn yr un cyfnod chwaraeodd [[Griffith Jones, Llanddowror]] rôl pwysig yn y system addysg Gymreig a sefydlodd system o ysgolion i ddysgu pobl Cymru i ddarllen a system ysgolion teithio yn 1737 i helpu pobl cefn gwlad i ddarllen y Beibl. Bu hyd yn oed Catherine fawr Rwsia yn awyddus i ddefnyddio'r system ar ôl clywed amdani. Yn yr un cyfnod, bu mudiad Celtaidd a sefydlwyd [[Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion]] yn Llundain yn 1751.<ref name=":11" /> [[Delwedd:Welsh Not on display.jpg|bawd|184x184px|[[Welsh Not]] yn amgueddfa Cymru Sain Ffagan. Defnyddiwyd yn Ysgol Pontgarreg, Llangrannog, 1852]] Bu ymdrech eang i ormesu'r Gymraeg a welwyd gyda'r [[Welsh Not]]. Mewn ymateb i bryder dyn busnes Cymreig ac aelod San Steffan am anfantais y Cymry o beidio â allu siarad Saesneg bu adroddiad y Llyfrau Gleision, lle disgrifiwyd y Gymraeg fel iaith gydag "''evil effects''" a'r Cymry fel pobl anfoesol tu hwnt a bu teimladau o gywilydd ymysg y Cymry. Er gwaethaf hyn, bu cyfres o ymatebion chwyrn gan gynnwys yr enwog [[Brad y Llyfrau Gleision]] gan [[Robert Jones Derfel]].<ref name=":11" /> === Sefydliadau cenedlaethol a mewnfudo === {{Gweler hefyd|Hanes modern Cymru}} [[Delwedd:Evan James and James James Statue, Ynysangharad Park - geograph.org.uk - 421723.jpg|bawd|204x204px|Cofeb i awduron [[Hen Wlad fy Nhadau]], [[Evan James]] a [[James James]], Pontypridd]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Bu hefyd geni cenedlaetholdeb amddiffynnol yng Nghymru a ffurfiwyd sefydliadau cenedlaethol megis [[Cymdeithas Hynafiaethau Cymru]] yn 1846 a [[Undeb yr Annibynwyr Cymraeg]] a [[Undeb Bedyddwyr Cymru]]. Daeth [[Hen Wlad fy Nhadau]] i'r amlwg.<ref name=":11" /> Ar ddiwedd y 19g ffurfiwyd nifer o sefydliadau cenedlaethol eraill gan gynnwys [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru]] yn 1861<ref>{{Cite web|title=BBC Wales - Eisteddfod - Guide - A brief history of the Eisteddfod|url=https://www.bbc.co.uk/wales/eisteddfod2008/sites/guide/history/pages/history_eisteddfod.shtml|access-date=2022-02-04|website=www.bbc.co.uk}}</ref>,[[Cymdeithas Bêl-droed Cymru]] yn 1876<ref>{{Cite web|title=FAW / Who are FAW?|url=http://www.faw.cymru/en/about-faw/who-are-faw/|access-date=2022-02-04|website=www.faw.cymru|language=en}}</ref>, [[Undeb Rygbi Cymru]] yn 1881<ref>{{Cite web|title=140 Years of the Welsh Rugby Union|url=https://www.wru.wales/article/140-years-of-the-welsh-rugby-union/|access-date=2022-02-04|website=Welsh Rugby Union {{!}} Wales & Regions|language=en-GB|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204004030/https://www.wru.wales/article/140-years-of-the-welsh-rugby-union/|url-status=dead}}</ref> a [[Prifysgol Cymru|Phrifysgol Cymru]] yn 1893.<ref>{{Cite web|title=History of the University of Wales - University of Wales|url=https://www.wales.ac.uk/en/AboutUs/Developments/History.aspx|access-date=2022-02-04|website=www.wales.ac.uk|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204004031/https://www.wales.ac.uk/en/AboutUs/Developments/History.aspx|url-status=dead}}</ref> Deddf [[Deddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru) 1881|Cau ar y Sul (Cymru) 1881]] oedd y ddeddfwriaeth gyntaf i gydnabod statws Cymru ar wahân i Lloegr ers y Deddfau 1536-43 ac erbyn 1889 bu Deddf Addysg Ganolraddol Cymru 1889 a ganiataodd ffurfio ysgolion uwchradd wladol.<ref>{{Cite book|title=Modern Wales: A Concise History|url=https://books.google.com/books?id=n_vUx1TtH5AC&newbks=0&hl=en|publisher=Cambridge University Press|date=1994-10-28|isbn=978-0-521-46945-6|language=en|first=Gareth Elwyn|last=Jones}}</ref><ref name=":11" /> Yn Ebrill 1887 sefydlodd [[Thomas Edward Ellis|Tom Ellis]] fudiad [[Cymru Fydd]] yn Llundain gyda phrif amcan o sefydlu corff deddfu cenedlaethol dros Gymru (ymreolaeth, ond ni awgrymwyd annibyniaeth) ac hefyd er mwyn sicrhau aelodau seneddol a fyddai'n cynrychioli Cymru'n drwyadl. Sefydlwyd hefyd Cyngor Cenedlaethol Cymru i gynrychioli'r blaid Rhyddfrydol yr un flwyddyn. Lansiwyd cylchgrawn o'r un enw yn 1888 o Ddolgellau; yn agos i le bu Tom Ellis yn byw.<ref>{{Cite book|title=Thomas Edward Ellis, 1859-1899|url=http://archive.org/details/thomasedwardelli0000jone|publisher=[Cardiff?] : University of Wales Press|date=1986|isbn=978-0-7083-0927-8|language=WELENG|others=Internet Archive|first=Wyn|last=Jones|pages=32}}</ref> Yn 1851-1911 mudodd 388,000 allan o ardaloedd gwledig Cymru ac fe wnaeth 366,000 fudo i ardaloedd glo y de. Tan yr 1890au, Cymry cefn gwlad oedd y rhan fwyaf helaeth a aeth i'r ardaloedd glo. Yng nghyfrifiad 1890 recordiwyd fod 100,000 o Gymry yn byw yn Unol Daleithiau America gyda'r rhan fwyaf ohonynt yn nhalaith Efrog Newydd ac ardaloedd dur Ohio. Yng nghyfrifiad 1891 roedd dros 228,000 o Gymry yn byw yn Lloegr gan gynnwys y dinasoedd mawr.<ref>{{Cite book|title=Rebirth of a nation : Wales, 1880-1980|url=http://archive.org/details/rebirthofnationw0000morg|publisher=New York : Oxford University Press|date=1981|isbn=978-0-19-821736-7|others=Internet Archive|first=Kenneth O.|last=Morgan|pages=6-7}}</ref> Ar ddechrau'r 20g gwelwyd hefyd greu nifer o sefydliadau cenedlaethol Cymreig gan gynnwys [[Llyfrgell Genedlaethol Cymru]] yn 1911<ref>{{Cite web|title=History of the Building {{!}} The National Library of Wales|url=https://www.library.wales/librarybuilding/historyofthebuilding|access-date=2022-02-04|website=www.library.wales}}</ref>, y [[Y Gwarchodlu Cymreig|Gwarchodlu Cymreig]] yn 1915<ref>{{Cite web|title=Welsh Guards|url=https://www.army.mod.uk/who-we-are/corps-regiments-and-units/infantry/welsh-guards/|access-date=2022-02-04|website=www.army.mod.uk|language=en-GB}}</ref> a [[GIG Cymru|Bwrdd Iechyd Cymru]] yn 1919.<ref>{{Cite book|url=https://discovery.nationalarchives.gov.uk/details/r/C923|title=Records of the Welsh Board of Health|date=1919–1969|others=Welsh Board of Health|language=English}}</ref> Yn 1914, pasiwyd Ddeddf Eglwysi Cymru a arweiniodd at ddatgysylltu'r [[Yr Eglwys yng Nghymru|Eglwys yng Nghymru]] yn 1920.<ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5/4-5/91|title=Welsh Church Act 1914}}</ref> Yn 1925 sefydlwyd Plaid Genedlaethol Cymru a'i hailenwyd yn [[Plaid Cymru|Blaid Cymru]] yn 1945. Egwyddorion y blaid a ddiffiniwyd yn 1970 oedd; hunanlywodraeth i Gymru; diogelu diwylliant, traddodiadau, iaith a sefyllfa economaidd Cymru; a sicrhau aelodaeth i wladwriaeth Gymreig hunanlywodraethol yn y Cenhedloedd Unedig.<ref>{{Cite journal|title=The Spread of the Plaid Cymru: The Spatial Impress|url=https://www.jstor.org/stable/447358|journal=The Western Political Quarterly|date=1981|issn=0043-4078|pages=310–328|volume=34|issue=2|doi=10.2307/447358|first=James M.|last=Lutz}}</ref> === Datganoli === {{Prif|Datganoli Cymru}} [[Delwedd:A Plaid Cymru rally in Machynlleth in 1949 where the "Parliament for Wales in 5 years" campaign was started (14050400654).jpg|bawd|228x228px|Rali Senedd i Gymru mewn 5 mlynedd, Machynlleth, 1949]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Ar 1 Hydref 1949, bu rali ym Machynlleth er mwyn hybu [[Ymgyrch Senedd i Gymru]], cyn ei lansio'n swyddogol ar 1 Gorffennaf 1950 mewn rali arall yn Llandrindod. Arweiniodd hyn at gyflwyno deiseb 240,652 o enwau i Dŷ’r Cyffredin yn 1956. Helpodd yr ymgyrch sefydlu Swyddfa Gymreig ac Ysgrifennydd Gwladol i Gymru. Methodd y [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1979|refferendwm 1979]] ond cafwyd [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|Cynulliad Cenedlaethol yn 1997]].<ref>{{Cite web|title=Watch Rali Senedd i Gymru, Machynlleth 1949 online - BFI Player|url=https://player.bfi.org.uk/free/film/watch-rali-senedd-i-gymru-machynlleth-1949-1949-online|website=player.bfi.org.uk|access-date=2024-05-25|language=en}}</ref> Pasiwyd [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998]] a ffurfio Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999. Trosglwyddodd y ddeddf bwerau o [[Ysgrifennydd Gwladol Cymru]] i'r Cynulliad ([[Senedd Cymru]] bellach).<ref>{{Cite book|title=The Legal History of Wales|last=Watkin|first=Thomas Glyn|publisher=University of Wales Press|year=2007|isbn=0-7083-2064-3|location=Cardiff|pages=197}}</ref> Agorwyd adeilad newydd y Senedd ar Ddydd Gŵyl Dewi yn 2006. Yn yr un flwyddyn pasiwyd ddeddf yn gwahaniaethu Llywodraeth Cymru oddi wrth y Cynulliad. Caniataodd y ddeddf i aelodau cynulliad i greu deddfwriaeth sylfaenol am y tro cyntaf.<ref name=":0">{{Cite web|title=Hanes datganoli yng Nghymru|url=https://senedd.cymru/sut-rydym-yn-gweithio/hanes-datganoli-yng-nghymru/|website=senedd.cymru|access-date=2023-08-31|language=cy-GB}}</ref> Yn 2011, pleidleisiodd etholwyr Cymru mewn refferendwm o blaid pwerau deddfu llawn i'r Cynulliad yn y meysydd y mae’n gyfrifol amdanynt. Pasiwyd [[Deddf Casglu a Rheoli Trethi (Cymru) 2016]] a oedd yn cynnwys trethu a benthyca a ddatganolwyd gan [[Deddf Cymru 2014|Ddeddf Cymru 2014.]] Gwnaeth [[Deddf Cymru 2017]] Gynulliad Cenedlaethol Cymru'n rhan barhaol o gyfansoddiad y Deyrnas Unedig. Ar ôl pasio [[Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020]] newidiwyd enw'r Cynulliad Cenedlaethol i Senedd Cymru.<ref name=":0" /> [[Delwedd:Rhun-ap-iorwerth.jpg|bawd|115x115px|[[Rhun ap Iorwerth]], arweinydd [[Plaid Cymru]]]] Ers 1922, [[Llafur Cymru|Llafur]] buodd y blaid fwyaf llwyddiannus yng Nghymru tan iddynt gael eu disodli yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Seneddol 2026]] gan [[Plaid Cymru|Blaid Cymru]]. Ennillodd Plaid Cymru 43 o seddi, mwy nag unryw blaid arall, gan roi terfyn ar dros gan mlynedd o oruwchafiaeth y blaid Lafur.<ref>{{Cite web|title=“Gallu i addasu” sydd wrth wraidd llwyddiant hirhoedlog Llafur yng Nghymru|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/2170941-gallu-addasu-sydd-wrth-wraidd-llwyddiant|website=Golwg360|date=2025-02-27|access-date=2026-05-10|language=cy}}</ref><ref>{{Cite web|title=Plaid Cymru am geisio ffurfio llywodraeth leiafrifol meddai Rhun ap Iorwerth|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/plaid-cymru-geisio-ffurfio-llywodraeth-leiafrifol-meddai-rhun-ap-iorwerth|website=newyddion.s4c.cymru|date=2026-05-09|access-date=2026-05-10|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Gwleidyddiaeth == {{prif|Gwleidyddiaeth Cymru|Llywodraeth Cymru|Llywodraeth leol yng Nghymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> Mae Cymru'n wlad sy'n rhan o'r [[Y Deyrnas Unedig|Deyrnas Unedig]].<ref>{{Cite web|title=A Beginners Guide to UK Geography (2021) v1.0|url=https://geoportal.statistics.gov.uk/documents/a-beginners-guide-to-uk-geography-2021-v1-0-1/explore|website=geoportal.statistics.gov.uk|access-date=2023-08-31|language=en-us}}</ref> Brenhiniaeth seneddol yw'r Deyrnas Unedig, a ddisgrifir yn un ddemocrataidd.<ref>{{Cite journal|title=Democratic Parliamentary Monarchies|url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/542440|journal=Journal of Democracy|date=2014|issn=1086-3214|pages=35–51|volume=25|issue=2|doi=10.1353/jod.2014.0032|first=Alfred|last=Stepan|first2=Juan J.|last2=Linz|first3=Juli F.|last3=Minoves}}</ref> Llywodraethir Cymru gan system Model Cadw Pwerau, lle restrir holl faterion dan reolaeth [[Senedd y Deyrnas Unedig]], gyda'r gweddill o dan reolaeth [[Senedd Cymru]].<ref>{{Cite web|title=Pwerau|url=https://senedd.cymru/sut-rydym-yn-gweithio/ein-rol/pwerau/|website=senedd.cymru|access-date=2023-08-31|language=cy-GB}}</ref> Mae Cymru yn ethol 40 aelod i Senedd y Deyrnas Unedig.<ref>{{Cite web|title=Canlyniadau yr Etholiad Cyffredinol 2019 - BBC Cymru Fyw|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/etholiad/2019/canlyniadau|website=www.bbc.co.uk|access-date=2023-08-31|language=cy}}</ref> Mae Swyddfa [[Ysgrifennydd Gwladol Cymru]] yn cefnogi Ysgrifennydd Cymru ac Is-Ysgrifenyddion Gwladol Seneddol gan gynrychioli Llywodraeth y Deyrnas Unedig yng Nghymru ac yn cynrychioli Cymru yn Llywodraeth y Deyrnas Unedig.<ref>{{Cite web|title=Amdanom ni|url=https://www.gov.uk/government/organisations/office-of-the-secretary-of-state-for-wales/about.cy|website=GOV.UK|access-date=2023-08-31|language=en}}</ref> Rheolir [[llywodraeth leol yng Nghymru]] gan 22 o awdurdodau unedol.<ref>{{Cite web|title=Llywodraeth Cymru {{!}} Awdurdodau Unedol|url=http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?skip=1&lang=cy|website=web.archive.org|date=2014-06-01|access-date=2023-08-31|archive-date=2014-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601021134/http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?skip=1&lang=cy|url-status=bot: unknown}}</ref> {{Clirio}} === Senedd Cymru === {{prif|Senedd Cymru}}[[Delwedd:Senedd.JPG|bawd|239x239px|[[Senedd Cymru]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae Senedd Cymru yn gorff etholedig sy'n cynrychioli Cymru a’i phobl ac yn deddfu ar gyfer Cymru ac yn dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif.<ref>{{Cite web|title=Senedd Cymru {{!}} Welsh Parliament|url=https://senedd.cymru/|website=senedd.cymru|access-date=2023-08-31|language=cy-GB}}</ref> Cafodd y Senedd ei sefydlu yn 1997 ar ôl [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|refferendwm datganoli i Gymru]]. Cynulliad Cenedlaethol Cymru oedd yr enw gwreiddiol, cyn mabwysiadu'r enw Senedd Cymru yn 200. Mae gan y Senedd 60 o aelodau, ond mae cynlluniau i gynyddu hyn i 96. Ar hyn o bryd mae 30 aelod [[Llafur Cymru]], 16 aelod [[Ceidwadwyr Cymreig]], 12 aelod [[Plaid Cymru]], 1 o’r [[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru]] ac 1 annibynnol. Bydd [[etholiad nesaf Senedd Cymru]] ar Fai 7, 2026.<ref>{{Cite web|title=Beth yw rôl y Senedd?|url=https://golwg.360.cymru/cipolwg/beth-senedd|website=Golwg360|date=2023-07-21|access-date=2023-08-31|language=cy}}</ref> === Heddlu a Lluoedd Arfog === {{Prif|Heddluoedd Cymru|Lluoedd Arfog yng Nghymru}} [[Delwedd:Cardiff Police.jpg|bawd|Ceir Heddlu, Caerdydd]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae gan Gymru bedwar heddlu, [[Heddlu Gogledd Cymru]], [[Heddlu Dyfed-Powys]], [[Heddlu De Cymru]] a [[Heddlu Gwent]]. Mae prif heddwas Dyfed-Powys wedi galw am un llu "Heddlu Cymru" erbyn 2030.<ref>{{Cite web|title=One 'Heddlu Cymru' by 2030 the way forward says police chief|url=https://nation.cymru/news/one-heddlu-cymru-by-2030-the-way-forward-says-police-chief/|website=Nation.Cymru|date=29 Mawrth 2022|access-date=20 Chwefror 2023|language=en-GB}}</ref> Yn y lluoedd arfog yng Nghymru, y Fyddin sydd â’r presenoldeb fwyaf gyda dros 1,400 o bersonél. Yn 2019 roedd 3,230 o bersonél milwrol a sifil wedi’u lleoli yng Nghymru. Roedd hefyd dros 60 o sefydliadau a chanolfannau'r [[Y Weinyddiaeth Amddiffyn (DU)|Weinyddiaeth Amddiffyn]], gan gynnwys canolfannau wrth gefn a chyfleusterau hyfforddi.<ref name="Zubova32">{{Cite web|last=Zubova|first=Xenia|title=How Welsh is the British Army?|url=https://www.forces.net/heritage/history/how-welsh-british-army|access-date=26 Ebrill 2022|website=Forces Network|language=en}}</ref><ref name=":43">{{Cite web|title=Wales’s contribution to the UK armed forces|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cdp-2020-0033/}}</ref> {{Clirio}} == Daearyddiaeth == {{prif|Daearyddiaeth Cymru}}{{Gweler hefyd|Rhestr mynyddoedd Cymru|Rhestr afonydd Cymru|Rhestr ynysoedd Cymru|Rhestr llynnoedd Cymru|Cronfeydd Cymru}}[[Delwedd:Wales_from_space.jpg|bawd|224x224px|Cymru o'r gofod]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Yn y [[Yr Oesoedd Canol Diweddar yng Nghymru|canol oesoedd diweddar]], [[Cantrefi a chymydau Cymru|cantrefi a chymydau]] oedd yn ffinio ardaloedd Cymru, a nodwyd gan [[Gruffudd Hiraethog]] yn y 16g.<ref>{{Cite web|title=RCAHMW {{!}} Mapio Ffiniau Hanesyddol Cymru: Cymydau a Chantrefi|url=https://cbhc.gov.uk/mapio-ffiniau-hanesyddol-cymru-cymydau-a-chantrefi/|website=cbhc.gov.uk|access-date=2024-05-27}}</ref> Yn 1996 crëwyd 22 [[Prif ardal Cymru|prif ardal]] i gymryd lle'r hen siroedd: mae'r prif ardaloedd newydd hyn yn gweithredu fel [[Awdurdodau unedol Cymru|awdurdodau unedol]].<ref>{{Cite web|title=Cyrff llywodraeth leol yng Nghymru {{!}} Cyfraith Cymru|url=https://cyfraith.llyw.cymru/cyrff-llywodraeth-leol-yng-nghymru|website=cyfraith.llyw.cymru|access-date=2024-05-27}}</ref> Mae gan Gymru [[Dinasoedd Cymru|saith dinas]], sef [[Bangor]], [[Caerdydd]] (prifddinas Cymru), [[Casnewydd]], [[Llanelwy]], [[Tyddewi]], [[Abertawe]] a [[Wrecsam]].<ref>{{Cite web|title=Dinasoedd Cymru|url=https://www.wales.com/cy/am-gymru/chwe-dinas-cymru|website=Wales|date=2019-07-10|access-date=2024-05-27|language=cy}}</ref> Mae tri [[Parciau cenedlaethol Cymru|Pharc Cenedlaethol yng Nghymru]]: [[Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog]], [[Parc Cenedlaethol Eryri]] a [[Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro|Pharc Cenedlaethol Arfordir Penfro]].<ref>{{Cite web|title=Parciau Cenedlaethol|url=https://www.croeso.cymru/cy/pethau-iw-gwneud/natur-thirweddau/parciau-cenedlaethol|website=Croeso Cymru|access-date=2024-05-27|language=cy}}</ref> Gan gan Gymru bedwar safle sydd â statws [[Treftadaeth Byd]] [[UNESCO]]; Cestyll [[Castell Biwmares|Biwmares]], [[Castell Harlech|Harlech]], [[Castell Caernarfon|Caernarfon]], a [[Castell Conwy|Chonwy]] ers [[1986]]; ardal ddiwydiannol [[Blaenafon]] ers [[2000]]; Traphont Ddŵr a Chamlas Pontcysyllte ers 2009; a'r diweddaraf yw Tirwedd Llechi Gogledd-Orllewin Cymru.<ref>{{Cite web|title=Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO yng Nghymru|url=https://www.wales.com/cy/ymweld/unesco-world-heritage-wales|website=Wales|date=2023-02-16|access-date=2024-05-27|language=cy}}</ref> ===Moroedd Cymru=== {{Prif|Moroedd Cymru|Rhestr moroedd, baeau a phentiroedd Cymru}} [[Delwedd:Marine-map welsh.png|bawd|265x265px|Map o foroedd Cymru]]Mae arfordir Cymru'n 2,120 km o hyd ac mae arwynebedd moroedd tiriogaethol Cymru tua 32,000 km sgwâr. <ref>{{Cite web|url=https://www.llyw.cymru/sites/default/files/publications/2019-11/cynllun-morol-cenedlaethol-cymru-dogfen-mawr.pdf|title=Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru|publication-date=Tachwedd 2019|publisher=Llywodraeth Cymru|pages=159}}</ref> Mae Moroedd Cymru'n cynnwys y môr o gwmpas [[arfordir Cymru]]; fe reolir hyd at 24 milltir (uchafswm) o'r dyfroedd hyn yn bennaf gan Lywodraeth Cymru. Ystyrir Moroedd Cymru yn asedau gwerthfawr, yn rhan annatod o hanes Cymru a'i mytholeg, ei heconomi a'i ffordd o fyw. Ceir ynddynt nifer fawr o rywogaethau, cynefinoedd ac ecosystemau gwahanol iawn ac maent yn ffynhonnell incwm sylweddol, tyrbinau gwynt er enghraifft. Mae'r moroedd hyn, a adnabyddir weithiau fel 'moroedd tiriogaethol' tua'r un faint, o ran arwynebedd, a moroedd tiriogaethol yr Almaen.<ref>[https://ymchwil.senedd.cymru/erthyglau-ymchwil/cynllun-morol-i-gymru/ ymchwil.senedd.cymru;] adalwyd 6 Hydref 2024.</ref> Caniataodd Ddeddf y Môr (2009) i Weinidogion Cymru fod yn gyfrifol am gynllun Morol ar gyfer dyfroedd glannau Cymru (0-12 môr-filltir) a dŵr mawr Cymru (o 12 môr-filltir hyd at y ffin forol ag Iwerddon).<ref>{{Cite web|url=https://ymchwil.senedd.cymru/erthyglau-ymchwil/rheoli-moroedd-cymru-cynllun-morol-cenedlaethol-cymru/|title=Rheoli Moroedd Cymru: Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru|publication-date=11/12/2014}}</ref> Creodd y ddeddf Parth Cymru, sef moroedd Cymru hyd at y ffin forol ag Iwerddon.<ref>{{Cite web|url=https://senedd.cymru/media/fk1ox5ah/qg11-0012-cy.pdf|title=Deddf y Môr|year=2014}}</ref> {{Clirio}} == Bioamrywiaeth == {{Prif|Fflora Cymru|Ffawna Cymru|Rhestr adar Cymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> === Adar tirol === [[Delwedd:Red Kite - Gigrin Farm, Rhayader - geograph.org.uk - 2973349.jpg|bawd|[[Barcud coch|Barcud Coch]], [[Rhaeadr]]|204x204px]] Mae 60% o Gymru yn uwch na’r gyfuchlin 150m, mae’r wlad yn cynnal amrywiaeth o adar cynefin yr ucheldir, gan gynnwys y gigfran a mwyalchen y mynydd.<ref name=":14">{{cite web|url=http://www.ecologymatters.co.uk/pdf/Wales_Ring_Ouzel_paper.pdf|title=Wales Ring Ouzel Survey 2006|publisher=Ecology Matters Ltd.|last=Green|first=Mick|year=2007|access-date=6 Medi 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311210912/http://www.ecologymatters.co.uk/pdf/Wales_Ring_Ouzel_paper.pdf|archive-date=11 Mawrth 2012}}</ref><ref name=":15">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/north_east/4644626.stm|title=Black ravens return to the roost|publisher=BBC|date=24 Ionawr 2006|access-date=6 Medi 2010}}</ref> Mae adar ysglyfaethus yn cynnwys y [[cudyll bach]], [[boda tinwyn]] a'r [[barcud coch]], symbol cenedlaethol o fywyd gwyllt Cymru. At ei gilydd, mae mwy na 200 o wahanol rywogaethau o adar wedi’u gweld yng ngwarchodfa’r RSPB yng Nghonwy, gan gynnwys ymwelwyr tymhorol.<ref>{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/news/details.asp?view=print&id=tcm:9-176206|title=Red kite voted Wales' Favourite Bird|publisher=[[Royal Society for the Protection of Birds]]|date=11 Hydref 2007|access-date=6 Medi 2010|archive-date=23 Awst 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100823014457/http://www.rspb.org.uk/news/details.asp?view=print&id=tcm:9-176206|url-status=dead}}</ref> === Adar morol === [[Delwedd:Puffin (Fratercula arctica).jpg|bawd|166x166px|[[Pâl]], [[Ynys Sgomer]]]]Oherwydd ei harfordir hir, mae Cymru yn gartref i amrywiaeth o adar môr. Mae'r arfordiroedd a'r ynysoedd cyfagos yn gartref i nythfeydd o [[huganod]], [[Aderyn drycin Manaw|adar drycin Manaw]], [[Pâl|palod]], [[Gwylan goesddu|gwylanod coesddu]], mulfilod a [[Llurs|llursod]].<ref name=":14" /><ref name=":15" /> Ar warchodfa RSPB Clogwyni [[Ynys Lawd]] ar [[Ynys Môn]] mae amrywiath o adar morol yn byw gan gynnwys palod, [[Gwylog|gwylogod]], llursod, gwylanod coesddu, [[Aderyn drycin y graig|adar drycin y graig]], yn ogystal a [[Cigfran|chigfrain]], [[Brân goesgoch|brain coesgoch]] a [[Hebog tramor|hebogiaid tramor]].<ref name=":03">{{Cite web|title=Mannau gwych i weld bywyd gwyllt|url=https://www.visitwales.com/cy/pethau-iw-gwneud/natur-thirweddau/bywyd-gwyllt-fflora-ffawna/bywyd-gwyllt-iw-weld-yng-nghymru|website=Croeso Cymru|access-date=2024-06-02|language=cy}}</ref> Mae [[Pâl|pâliaid]] hefyd yn nythu ar ynysoedd o amgylch Cymru gan gynnwys [[Ynys Sgomer]] ger arfordir Penfro.<ref name=":03" /> Hefyd ar Ynys Sgomer yn ogystal a [[Ynys Sgogwm]] mae Aderyn drycin Manaw ac amcagyfrifir fod tua 350,000 o barau yn ythu yno ac maent hefyd i'w gweld ar [[Ynys Enlli]].<ref name=":03" /> === Mamaliaid === Bu farw mamaliaid mwy, gan gynnwys eirth brown, bleiddiaid a chathod gwyllt, allan yn ystod cyfnod y Normaniaid. Heddiw, mae mamaliaid yn cynnwys chwistlod, llygod pengrwn, moch daear, dyfrgwn, carlymod, gwencïod, draenogod a phymtheg rhywogaeth o ystlumod. Mae dwy rywogaeth o gnofilod bach, y llygoden wddf felen a'r pathew, o bwys Cymreig arbennig i'w cael ar y ffin nad oedd yn cael ei tharfu yn hanesyddol.<ref>{{Cite book|title=The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales|url=https://books.google.com/books?id=-ZEUAQAAIAAJ&newbks=0&hl=cy|publisher=University of Wales Press|date=2008|isbn=978-0-7083-1953-6|language=en|first=Academi|last=Gymreig|pages=533}}</ref> Nid yw'r bele, sy'n cael ei weld yn achlysurol, wedi'i gofnodi'n swyddogol ers y 1950au. Bu bron i'r ffwlbart gael ei yrru i ddifodiant ym Mhrydain, ond fe barhaodd yng Nghymru ac mae bellach yn lledu'n gyflym. Mae geifr gwyllt i'w cael yn Eryri.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2006/nov/13/conservationandendangeredspecies.uknews|title=Goats have roamed Snowdonia for 10,000 years; now they face secret cull|first=John|last=Vidal|work=guardian.co.uk|date=13 Tachwedd 2006|access-date=14 Awst 2011|location=London}}</ref> Ym mis Mawrth 2021, rhoddodd Cyfoeth Naturiol Cymru drwydded i ryddhau hyd at chwe afanc yn Nyffryn Dyfi, sef y rhyddhad swyddogol cyntaf o afancod yng Nghymru.<ref>{{cite news|publisher=BBC News|date=30 Mawrth 2021|last=Grug|first=Mari|title=Licensed beavers released in Wales for the first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-56565050|access-date=31 Mawrth 2021}}</ref> === Planhigion === Mae gan Gymru nifer o rywogaethau planhigion nad ydynt i’w cael yn unman arall yn ngwledydd Prydain, gan gynnwys y [[cor-rosyn rhuddfannog]] (''Tuberaria guttata'') ar Ynys Môn a [[Llysiau'r-bystwn melyn|Llysiau'r bystwn melyn]] (''Draba aizoides'') ym Mhenrhyn Gŵyr.<ref>{{Cite book|title=Atlas of the British Flora|editor1-last=Perring|editor1-first=E.H.|editor2-last=Walters|editor2-first=S.M.|year=1990|publisher=BSBI|location=Melksham, Great Britain|page=43}}</ref> == Economi == {{prif|Economi Cymru}} Yr arian a ddefnyddir yng Nghymru yw'r Bunt, a gynrychiolir gan y symbol £. Banc Lloegr yw'r banc canolog, sy'n gyfrifol am gyhoeddi arian cyfred, ac mae'n cadw cyfrifoldeb am bolisi ariannol a dyma fanc canolog y Deyrnas Unedig. Mae’r Bathdy Brenhinol, sy’n dosbarthu’r darnau arian a ddosberthir ar draws y Deyrnas Unedig gyfan, wedi’i leoli ar un safle yn Llantrisant, Rhondda Cynon Taf ers 1980, ar ôl trosglwyddo’n raddol weithrediadau o’u safle Tower Hill, Llundain o 1968.<ref name="royal mint1">{{cite web|date=24 Medi 2008|title=Llantrisant|url=http://www.royalmint.gov.uk/Corporate/AboutUs/History/Llantrisant.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014154808/http://www.royalmint.gov.uk/Corporate/AboutUs/History/Llantrisant.aspx|archive-date=14 Hydref 2007|access-date=4 Hydref 2008|work=Royal Mint website|publisher=Royal Mint}}</ref> Mae [[cynnyrch mewnwladol crynswth]] Cymru wedi cynyddu o £37.1 biliwn yn 1998 i £79.3 biliwn yn 2019, £75.7 biliwn yn 2020 ac yna £79.7 biliwn yn 2021.<ref>{{Cite web|title=Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2020 {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/cynnyrch-domestig-gros-rhanbarthol-gwerth-ychwanegol-gros-1998-i-2020|website=www.llyw.cymru|date=2022-05-31|access-date=2023-08-26|language=cy}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Regional gross domestic product: all ITL regions - Swyddfa Ystadegau Gwladol|url=https://cy.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/datasets/regionalgrossdomesticproductallnutslevelregions?_gl=1*1vk5sap*_ga*MTY1NjQ0MDIwMC4xNjkzMDA0MTE3*_ga_W804VY6YKS*MTY5MzA1ODc3NC4yLjAuMTY5MzA1ODc3NC42MC4wLjA.|website=cy.ons.gov.uk|access-date=2023-08-26}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cynnyrch domestig gros rhanbarthol a gwerth ychwanegol gros: 1998 i 2021 {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/cynnyrch-domestig-gros-rhanbarthol-gwerth-ychwanegol-gros-1998-i-2021|website=www.llyw.cymru|date=2023-04-26|access-date=2023-08-31|language=cy}}</ref>[[Delwedd:Admiral House, Cardiff - geograph.org.uk - 2351704.jpg|bawd|'Tŷ Admiral', Caerdydd; cyflogwr preifat mwyaf y wlad, gyda 7,000 o weithwyr<ref>{{Cite web|title=The 10 biggest private sector employers in Wales|url=http://www.walesonline.co.uk/business/business-news/top-10-biggest-private-sector-12424893|website=Wales Online|date=2017-01-09|access-date=2023-10-22|language=en|first=Chris|last=Kelsey}}</ref>|192x192px]]Mae cwmnïau a busnesau Cymreig wedi cael eu disgrifio fel "asgwrn cefn economi Cymru".<ref>{{dyf gwe|url=http://www.cynulliadcymru.org/bus-home/bus-chamber/bus-chamber-third-assembly-votes.htm?act=dis&id=71717&ds=1/2008|dyfyniad="busnesau bach a chanolig eu maint yw asgwrn cefn economi Cymru"|dyddiadcyrchiad=10 Chwefror|blwyddyncyrchiad=2008|teitl=Busnes – Pleidleisiau a Thrafodion|cyhoeddwr=[[Cynulliad Cenedlaethol Cymru]]|dyddiad=[[23 Ionawr]], [[2008]]}}</ref><ref>{{dyf gwe|url=http://wales.gov.uk/news/archivepress/enterprisepress/einpress2002/749535/?lang=cy|dyfyniad=Cwmnïau bach yw asgwrn cefn economi Cymru ac maent yn gwneud cyfraniad enfawr i’n cyfoeth a’n llwyddiant.|dyddiadcyrchiad=10 Chwefror|blwyddyncyrchiad=2008|teitl=Grantiau Llywodraeth y Cynulliad yn creu 122 o swyddi newydd yng Ngogledd Cymru|cyhoeddwr=[[Llywodraeth Cynulliad Cymru]]|dyddiad=[[6 Mai]], [[2002]]}}</ref> Mae 99% o'r busnesau yng Nghymru yn Fusnesau Bach a Chanolig, sy'n cyflogi llai na 250 o bobl, a'r mwyafrif ohonynt yn ficro-sefydliadau, hynny yw maent yn cyflogi llai na 10 o weithwyr. Er y nifer fawr o fusnesau bach a chanolig, y prif gyflogwr yng Nghymru yw'r [[sector cyhoeddus]].<ref>{{dyf gwe|url=http://www.gowales.co.uk/cy/graduate/workingInWales/keyIndustryProfiles/index.html|dyddiadcyrchiad=24 Mai|blwyddyncyrchiad=2008|teitl=Proffiliau Diwydiannau Allweddol: Trosolwg Cymru|cyhoeddwr=GO Wales}}</ref> Yn dilyn [[Brexit]], cyhoeddodd llywodraeth y Deyrnas Unedig ym mis Ebrill 2022 y byddai Cronfa Ffyniant Gyffredin y Deyrnas Unedig (UKSPF) yn disodli [[Cronfa Strwythurol yr Undeb Ewropeaidd |cronfeydd strwythurol yr Undeb Ewropeaidd]]. Mae Llywodraeth Cymru wedi beirniadu’r cyfanswm o £632 miliwn dros 2020 i 2023 a ddyrannwyd i Gymru, gan nodi bod Cymru’n cael ei thanariannu o £1.1 biliwn gan lywodraeth y Deyrnas Unedig.<ref>{{Cite web|title=Datganiad Ysgrifenedig: Colli cyllid i Gymru o ganlyniad i drefniadau Llywodraeth y DU ar gyfer cyllid i ddisodli cyllid UE (4 Mai 2022) {{!}} LLYW.CYMRU|url=https://www.llyw.cymru/datganiad-ysgrifenedig-colli-cyllid-i-gymru-o-ganlyniad-i-drefniadau-llywodraeth-y-du-ar-gyfer|website=www.llyw.cymru|date=2022-05-04|access-date=2023-08-26|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Trafnidiaeth == {{Prif|Trafnidiaeth Cymru}}[[Delwedd:Cardiff central.jpg|bawd|205x205px|[[Gorsaf reilffordd Caerdydd Canolog|Gorsaf Caerdydd Canolog]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae gan wibffordd yr A55 rôl debyg ar hyd arfordir Gogledd Cymru, gan gysylltu Caergybi a Bangor â Wrecsam a Sir y Fflint. Mae hefyd yn cysylltu â gogledd-orllewin Lloegr, Caer yn bennaf.<ref>{{cite web|title=One of the most important roads in Wales|url=https://www.roads.org.uk/motorway/a55|publisher=Roads.org.uk|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref> Y prif gyswllt rhwng gogledd a de Cymru yw'r A470, sy'n rhedeg o Gaerdydd i Landudno.<ref>{{cite web|first=Cathy|last=Owen|title=The A470 is Britain's favourite road|url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/a470-britains-favourite-road-yes-7228725|publisher=Wales Online|date=6 Mehefin 2014}}</ref>[[Delwedd:A470-Wales.svg|bawd|Map y ffordd A470|154x154px]] Llywodraeth Cymru sy’n rheoli’r rhannau hynny o rwydwaith rheilffyrdd Prydain yng Nghymru, drwy gwmni gweithredu trenau Trafnidiaeth Cymru. <ref>{{cite web|title=Transport for Wales – Design of Wales and Borders Rail Service Including Metro|url=https://gov.wales/sites/default/files/consultations/2018-01/170228-tw-consultation-document-en.pdf|publisher=Welsh Government|date=28 Chwefror 2017|access-date=16 Gorffennaf 2020}}</ref> Mae gan ranbarth Caerdydd ei rwydwaith rheilffyrdd trefol ei hun. Mae toriadau Beeching yn y 1960au yn golygu bod y rhan fwyaf o'r rhwydwaith sy'n weddill wedi'i anelu at deithio o'r dwyrain i'r gorllewin gan gysylltu â phorthladdoedd Môr Iwerddon ar gyfer llongau fferi i Iwerddon.<ref>{{cite web|title=Ferry connections|url=https://tfwrail.wales/ferry-connections|publisher=Transport for Wales|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref> Mae gwasanaethau rhwng gogledd a de Cymru yn gweithredu drwy ddinasoedd Lloegr Caer a Henffordd a threfi Amwythig, Croesoswallt a Threfyclo ar hyd Lein y Gororau. Mae trenau yng Nghymru yn cael eu pweru gan ddisel yn bennaf ond mae cangen Prif Linell De Cymru o Brif Linell Great Western a ddefnyddir gan wasanaethau o Paddington Llundain i Gaerdydd yn cael ei thrydaneiddio, er bod y rhaglen wedi profi oedi sylweddol a gorwario costau.<ref>{{cite web|url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/final-bill-electrifying-great-western-17948591|first=Sion|last=Barry|title=Final bill for electrifying the Great Western Mainline from South Wales to London £2bn over original budget|publisher=Business Live|date=19 Mawrth 2020|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.walesonline.co.uk/cardiffonline/cardiff-news/2011/01/25/business-leaders-back-electric-railway-demand-91466-28047043/|title=Business leaders back electric railway demand|publisher=WalesOnline.co.uk.|date=25 Ionawr 2011|access-date=7 Mehefin 2012}}</ref><ref name="GvtGWMLElecAnnouncement2">{{cite web|url=http://www.dft.gov.uk/pgr/rail/pi/rail-electrification.pdf|publisher=Department for Transport|title=Britain's Transport Infrastructure, Rail Electrification|access-date=7 Mehefin 2012|year=2009|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100408232230/http://www.dft.gov.uk/pgr/rail/pi/rail-electrification.pdf|archive-date=8 Ebrill 2010}}</ref> Maes Awyr Caerdydd yw maes awyr rhyngwladol Cymru. Yn darparu cysylltiadau â chyrchfannau Ewropeaidd, Affrica a Gogledd America, mae tua 12 milltir (19 km) i'r de-orllewin o ganol dinas Caerdydd, ym Mro Morgannwg. Roedd hediadau o fewn Cymru yn arfer rhedeg rhwng Ynys Môn (y Fali) a Chaerdydd, ac fe’u gweithredwyd ers 2017 gan ''Eastern Airways''.<ref>{{cite news|last1=Harding|first1=Nick|title=Eastern Airways take over Cardiff to Anglesey route|url=https://ukaviation.news/eastern-airways-take-cardiff-anglesey-route/|work=UK Aviation News|access-date=16 Gorffennaf 2020|date=11 Mawrth 2017}}</ref> Nid yw’r hediadau hynny ar gael mwyach, o 2022 ymlaen. Mae hediadau mewnol eraill yn gweithredu i ogledd Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Mae gan Gymru bedwar porthladd fferi masnachol. <ref>{{cite web|title=Cardiff Airport-Destinations|url=https://www.cardiff-airport.com/destinations/|publisher=Cardiff Airport – maes awyr caerdydd|access-date=21 Gorffennaf 2020}}</ref> Mae gwasanaethau fferi rheolaidd i Iwerddon yn gweithredu o Gaergybi, Doc Penfro ac Abergwaun. Cafodd y gwasanaeth o Abertawe i Gorc ei ganslo yn 2006, ei adfer ym mis Mawrth 2010, a’i dynnu’n ôl eto yn 2012.<ref>{{cite news|title=Revived Swansea-Cork ferry service sets sail|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/8561187.stm|access-date=19 Mehefin 2010|date=10 Mawrth 2010|publisher=BBC|work=[[BBC News]] website}}</ref><ref>{{cite news|title=Swansea-Cork ferry: Fastnet Line to close service with loss of 78 jobs|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-south-west-wales-16854680|access-date=15 Ebrill 2012|date=2 Chwefror 2012|publisher=BBC|work=[[BBC News]] website}}</ref> {{Clirio}} == Addysg == {{Prif|Addysg yng Nghymru}} [[Delwedd:Cwod Prifysgol Bangor, Bangor Uchaf - The quadrangle in the main college building, University of Bangor, Wales 70.jpg|bawd|[[Prifysgol Bangor]]|163x163px]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae prifysgolion Cymru yn cynnwys [[Prifysgol Aberystwyth]] a sefydlwyd yn 1872, sef prifysgol hynaf Cymru; [[Prifysgol Bangor]] sydd wedi'i hadnabod fel prifysgol yng Nghymru â'r gradd creadigol orau; [[Prifysgol Metropolitan Caerdydd]] sydd yn ffocysu ar gyrsiau ymarferol ac enillodd wobr ariannol am ragoriaeth dysgu yn 2017: [[Prifysgol Caerdydd]], sef prifysgol gorau Cymru yn ôl un canllaw yn 2020; [[Prifysgol Abertawe]], prifysgol y flwyddyn yn 2019; [[Prifysgol De Cymru]] a sefydlwyd yn 2013 a enillodd prifysgol seibr (cyfrifiadurol) y flwyddyn 2019: [[Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant]], y prifysgol orau yng Nghymru am y gymuned ddysgu yn 2018; [[Prifysgol Glyndŵr|Prifysgol Glyndŵr Wrecsam]] a ddaeth yn ail ar draws y Deyrnas Unedig am foddhad myfyrwyr.<ref>{{Cite web|title=Prifysgolion Cymru|url=https://www.wales.com/cy/bywyd/astudio/prifysgolion-cymru|website=Wales|date=11 Gorffennaf 2019|access-date=20 Chwefror 2023|language=cy}}</ref><ref>{{Cite web|title=University League Tables 2023|url=https://www.thecompleteuniversityguide.co.uk/league-tables/rankings|website=www.thecompleteuniversityguide.co.uk|access-date=20 Chwefror 2023|language=en}}</ref> {{Clirio}} == Iechyd == {{Prif|Iechyd Cymru}} [[Delwedd:University Hospital of Wales, Heath Park - Cardiff - geograph.org.uk - 1736088.jpg|bawd|161x161px|[[Ysbyty Athrofaol Cymru]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae [[GIG Cymru]] yn darparu gwasanaeth iechyd gwladol i tua 3 miliwn o bobl sy'n byw yng Nghymru. Ariennir y gwasanaeth yn gyhoeddus, a Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am strategaeth gofal iechyd Cymru drwy saith Fwrdd Iechyd Lleol Cymru, y tair Ymddiriedolaeth a'r ddau Awdurdod Iechyd Arbennig. Egwyddor y Gwasanaeth Iechyd yw y dylai pawb gael mynediad at wasanaeth iechyd yn rhad ac am ddim.<ref>{{Cite web|title=Amdanon Ni|url=https://www.gig.cymru/amdanon-ni/|website=GIG Cymru|access-date=19 Chwefror 2023|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Demograffeg == {{prif|Demograffeg Cymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> === Poblogaeth === Yn ôl [[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2021|Cyfrifiad 2021]] yr oedd 3,107,500 o bobl yn byw yng Nghymru, sy'n rhoi dwysedd o 149.6/km².<ref>{{Cite news|title=Cyfrifiad 2021: Poblogaeth Cymru yr uchaf erioed|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/61965787|work=BBC Cymru Fyw|date=28 Mehefin 2022|access-date=22 Gorffennaf 2022|language=cy}}</ref> === Iaith === {{Prif|Cymraeg|Ieithoedd Cymru}} Yn ôl cyfrifiad 2021, mae 17.8% o boblogaeth Cymru yn gallu siarad Cymraeg, sef 538,000 o bobl. Yn 2011 roedd 19% o Gymry yn siarad Cymraeg.<ref>{{Cite web|title=Gostyngiad yn nifer y siaradwyr Cymraeg i 17.8% yn ôl y Cyfrifiad|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/11372|website=newyddion.s4c.cymru|access-date=20 Chwefror 2023|language=cy}}</ref> == Diwylliant == {{prif|Diwylliant Cymru}} === Cerddoriaeth === {{prif|Cerddoriaeth Cymru}} [[Delwedd:Gruff Rhys Summersonic 2008-2 crop&lighten.jpg|bawd|183x183px|[[Gruff Rhys]]]]<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.--> Mae gan Gymru'r llys enw ‘Gwlad y Gân’, a thraddodiad canu lle mae'r genedl wedi eu magu wrth ganu yn yr ysgol ysgol, mewn partïon ac yn y capel. Mae'r Cymry yn cystadlu yn [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru]], sef yr ŵyl lenyddol gystadleuol a cherddoriaeth fwyaf Ewrop. Mae canu a chanu côr yn rhan o hunaniaeth a thraddodiad Cymru fel y dwedir yn nofel Richard Llewellyn ''How Green Was My Valley'' (1941), "Mae fy mhobl yn canu fel mae llygaid yn gweld".<ref>{{Cite web|title=Cymru: Gwlad y Gân|url=https://wno.org.uk/cy/news/wales-the-land-of-song|website=WNO|date=24 Chwefror 2023|access-date=24 Chwefror 2023|language=cy|first=Supercool|last=Ltd}}</ref> === Llenyddiaeth === {{prif|Llenyddiaeth Gymraeg|Llenyddiaeth Saesneg Cymru}}<!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae'r [[Y Gododdin|''Gododdin'']] yn enw ar gasgliad o dros gant o bennillion yn Gymraeg o ail hanner y 6g a oedd wedi datblygu o'r iaith [[Brythoneg]].<ref>{{Cite web|title=Repository - Hwb|url=https://hwb.gov.wales/repository/resource/b36b1673-5253-437e-8865-4c2eb9ef0d71|website=hwb.gov.wales|access-date=24 Chwefror 2023|language=en}}</ref> === Chwaraeon === {{prif|Chwaraeon yng Nghymru}} [[Delwedd:Monument to Gareth Bale.001 - Cardiff Castle.jpg|bawd|178x178px|Monolith o fathodyn [[Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru|pêl-droed Cymru]] a [[Gareth Bale]] yng [[Castell Caerdydd|Nghastell Caerdydd]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Er bod caeau pêl droed wedi bod yn hanner gwag ar adegau, mae pêl-droed wedi dod yn fwy poblogaidd yng Nghymru wrth i [[Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru|dîm pêl-droed Cymru]] brofi llwyddiant. Adnabyddir y cefnogwyr heddiw fel y Wal Goch. Mae'r rhan fwyaf o gemau rhyngwladol y tîm dynion bellach o flaen torfeydd llawn a bu record o 15,000 yn gwylio'r tîm merched fis Hydref 2022 mewn gêm rhagbrofol Cwpan y Byd. Mae'r gêm bellach yn gysylltiedig â ffasiwn, cerddoriaeth a gwleidyddiaeth unigryw ac mae'r Wal Goch yn symbol o hunaniaeth gyda'r gân [[Yma o Hyd (cân)|Yma o Hyd]] i'w glywed mewn gemau.<ref>{{Cite web|title=Tîm Pêl-droed Cymru - National Library of Wales|url=https://www.llyfrgell.cymru/darganfod-dysgu/addysg/adnoddau-dysgu/tim-pel-droed-cymru|website=www.llyfrgell.cymru|access-date=2023-02-24}}</ref> [[Delwedd:Tickertape engulfs the Welsh rugby team. Wales Grand Slam Celebration, Senedd 19 March 2012 Tapiau papur yn amgylchynnu tîm rygbi Cymru, Dathliadau Camp Lawn Cymru, Senedd 19 Mawrth 2012 (6862393498).jpg|bawd|238x238px|[[Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru|Tîm rygbi Cymru]] o flaen y [[Senedd Cymru|Senedd]] ar ôl ennill y Gamp Lawn yn 2012]] Dywedir rhai mai rygbi a helpodd i ffurfio cenedligrwydd Cymru a bod [[Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru|Tîm rygbi cenedlaethol Cymru]] yn rhan o hunaniaeth Gymreig. Daeth y gêm i'r amlwg tua diwedd y 19g ac yna ffynnu ym mlynyddoedd cynnar y 20g gan roi Cymru ar lwyfan y byd.<ref>{{Cite web|title=Rygbi Cymru A Hunaniaeth|url=https://www.wales.com/cy/ymweld/chwaraeon/cenedl-adeiladwyd-ar-rygbi|website=Wales|date=2019-01-31|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Cyn rygbi, roedd y gem [[Cnapan]] yn bodoli yng nghefn gwlad [[Gorllewin Cymru]] cyn y 19g, ac yn gêm debyg i rygbi.<ref>{{Cite web|title=BBC - Cymru a'r bêl hirgron|url=https://www.bbc.co.uk/cymru/hanes/safle/themau/chwaraeon/chwaraeon_rygbi.shtml|website=www.bbc.co.uk|access-date=2023-02-24}}</ref> Hyd at ddiwedd y 19g roedd y gêm tîm boblogaidd [[Bando]] yn cael ei chwarae trwy Gymru, yn enwedig ym [[Sir Forgannwg|Morgannwg]].<ref>{{Cite web|title=Bando - Gêm y ffon gam|url=https://amgueddfa.cymru/erthyglau/1216/Bando---Gm-y-ffon-gam/|website=Museum Wales|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae Cymry wedi cael llwyddiant ym mhencampwriaeth dartiau'r byd. Mae enillwyr yn cynnwys Gerwyn Price, Leighton Rees, Richie Burnett, Mark Webster a Wayne Warren.<ref>{{Cite news|title=Gerwyn Price yn Bencampwr Dartiau PDC y Byd|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/55525379|work=BBC Cymru Fyw|date=2021-01-03|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae'r Cymro Mark Williams wedi ennill pencampwriaeth snwcer y Byd dair gwaith gan gynnwys 2018.<ref>{{Cite news|title=Mark Williams yn ennill Pencampwriaeth Snwcer y byd|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/44037536|work=BBC Cymru Fyw|date=2018-05-08|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Yn yr un flwyddyn, fe ddaeth [[Geraint Thomas]] yn fuddugol [[Tour de France]], y Cymro cyntaf i wneud hynny, ac hefyd y Tour de Suisse yn 2022.<ref>{{Cite news|title=Geraint Thomas yn sicrhau trydydd yn y Tour de France|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/62283564|work=BBC Cymru Fyw|date=2022-07-24|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae Cymry hefyd wedi cael llwyddiant yn y [[Gemau Olympaidd Modern|Gemau Olympaidd]]. [[Jade Jones]] oedd y gyntaf o Gymru i ennill medal aur unigol yn 2012 ac eto yn 2016.<ref>{{Cite web|title=Jade Jones yn ennill aur eto|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/cymru/235862-jade-jones-yn-ennill-aur-eto|website=Golwg360|date=2016-08-19|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> [[Ian Woosnam]] oedd y Cymro cyntaf, a'r unig un hyd yma, i ennill [[Cystadleuaeth y Meistri]] (''Masters'') yn 1991.<ref>{{Cite news|title=Ian Woosnam yn cystadlu yn Y Meistri|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/17633976|work=BBC Cymru Fyw|date=2012-04-05|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Mae Cymry hefyd wedi ennill pencampwriaeth y byd mewn bocsio, gan gynnwys [[Joe Calzaghe]], Enzo Maccarinelli a Gavin Rees.<ref>{{Cite news|title=Cynnal angladd y hyfforddwr bocsio Enzo Calzaghe|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/45681292|work=BBC Cymru Fyw|date=2018-09-28|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> Yn ogystal, enillodd [[Lauren Price]] y fedal aur bocsio pwysau canol yng Ngemau Olympaidd 2021.<ref>{{Cite news|title=Lauren Price yn ennill medal aur yn y bocsio pwysau canol|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/58128546|work=BBC Cymru Fyw|date=2021-08-08|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> === Coginiaeth === {{prif|Coginiaeth Cymru}} [[Delwedd:Welsh cakes2.jpg|bawd|136x136px|[[Pice ar y maen]]]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Mae bwydydd Cymreig traddodiadol yn cynnwys bara ceirch [[cawl Cymreig]], [[teisen gri|pice ar y maen/teisen gri]], [[bara lawr]], [[bara brith]], [[selsig Morgannwg]], a ''[[Welsh rarebit|Caws pob (Welsh rarebit]])''.<ref>{{Cite book|title=CBAC TGAU Bwyd a Maeth (WJEC GCSE Food and Nutrition Welsh-language edition)|url=https://books.google.com/books?id=EvA0DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT17&dq=cawl+cymreig&hl=en|publisher=Hodder Education|date=2017-10-02|isbn=978-1-5104-1843-1|language=en|first=Helen|last=Buckland|first2=Jacqui|last2=Keepin}}</ref><ref>{{Cite web|title=Amser Bwyd|url=https://amgueddfa.cymru/casgliadau/amser-bwyd/?id=131|website=Museum Wales|access-date=2023-02-24|language=cy}}</ref> {{Clirio}} == Symbolau cenedlaethol == {{Prif|Symbolau cenedlaethol Cymru}}[[Delwedd:Y Ddraig Goch. Wales Grand Slam Celebration, Senedd 19 March 2012 Y Ddraig Goch. Dathliadau Camp Lawn Cymru, Senedd 19 Mawrth 2012 (7008488499).jpg|bawd|Baner y Ddraig Goch]] <!--Peidiwch ychwanegu cynnwys heb gyfeiriad i mewn i baragraffau gyda chyfeiriad os gwelwch yn dda. Yn gyffredinol, defnyddiwch gyfeiriad lle'n bosib os gwelwch yn dda.-->Heddiw, mae Cymru’n cael ei hystyried yn [[Cenhedloedd Celtaidd|genedl Geltaidd]] fodern, ac mae hynny'n cyfrannu at hunaniaeth genedlaethol Cymru.<ref name=":4">{{Cite web|title=Who were the Celts?|url=https://museum.wales/articles/1341/Who-were-the-Celts/|access-date=2022-09-26|website=Museum Wales|language=en}}</ref><ref name="kochnation">{{Cite book|last=Koch|first=John|url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&q=celtic+nation|title=Celtic Culture : A Historical Encyclopedia|publisher=ABL-CIO|year=2005|isbn=978-1-85109-440-0|pages=xx, 300, 421, 495, 512, 583, 985|access-date=24 Tachwedd 2011}}</ref> Gwahoddir artistiaid Cymreig yn gyson i wyliau Celtaidd hefyd.<ref>{{Cite web|title=Success for BBC Cymru Wales at Celtic Media Festival 2022|url=https://www.bbc.com/mediacentre/2022/bbc.com/mediacentre/2022/success-for-bbc-wales-at-celtic-media-festival-2022/|access-date=2022-09-26|website=www.bbc.com|language=en}}{{Dolen marw|date=Chwefror 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mae’r [[Y Ddraig Goch|ddraig goch]] yn symbol pwysig o hunaniaeth genedlaethol a balchder yng Nghymru a dywedir ei bod yn personoli dewrder y genedl Gymreig.<ref name=":3">{{Cite web|date=2019-07-03|title=National symbols of Wales|url=https://www.wales.com/about/culture/national-symbols-wales|access-date=2022-09-06|website=Wales|language=en}}</ref> Cyfeirir at y ddraig gyntaf mewn llenyddiaeth fel symbol o'r bobl yn yr [[Historia Brittonum]]. Mae [[Gwrtheyrn]], [[Brenin y Brythoniaid|brenin y Brythoniaid Celtaidd]] yn cael ei rwystro rhag adeiladu caer yn Ninas Emrys. Dywed Ambrosius iddo gloddio am ddwy ddraig o dan y castell. Mae'n darganfod y ddraig goch sy'n cynrychioli'r [[Brythoniaid|Brythoniaid Celtaidd]] a draig wen sy'n cynrychioli Eingl-Sacsoniaid. Mae Ambrosius yn proffwydo y bydd y Brythoniaid Celtaidd yn adennill yr ynys ac yn gwthio'r Eingl-Sacsoniaid yn ôl i'r môr.<ref name="HistoriaBrittonum">''[[wikisource:History of the Britons|Historia Brittonum]]'' gan Nennius (cyfieithiad Saesneg J.A.Giles)</ref> Ar 1 Mawrth, dethlir [[Dydd Gŵyl Dewi]]; mae [[Dewi Sant|Dewi]]’n eicon o hunaniaeth Gymreig.<ref>{{Cite book|last=Bergsagel|first=John|url=https://books.google.com/books?id=DmpsCwAAQBAJ&dq=st+david+welsh+identity&pg=PA307|title=Of Chronicles and Kings: National Saints and the Emergence of Nation States in the High Middle Ages|last2=Riis|first2=Thomas|last3=Hiley|first3=David|date=2015-12-09|publisher=Museum Tusculanum Press|isbn=978-87-635-4260-9|pages=307|language=en}}</ref> Mae galwadau lluosog a chefnogaeth mwyafrifol yng Nghymru i wneud Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl banc yng Nghymru, ond mae llywodraeth y Deyrnas Unedig yn dal i wrthod.<ref name=":8">{{Cite web|last=Mosalski|first=Ruth|date=2022-02-15|title=10,000 want St David's Day to be a bank holiday but UK gov says no|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/st-davids-day-bank-holiday-23099964|access-date=2022-02-22|website=WalesOnline|language=en}}</ref><ref name=":52">{{Cite news|date=2006-03-01|title=Poll backs St David's Day holiday|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/4760362.stm|access-date=2022-02-22}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|title=Should patron saint's days be bank holidays? {{!}} YouGov|url=https://yougov.co.uk/topics/politics/articles-reports/2018/04/23/brits-support-patron-saints-days-bank-holidays-ind|access-date=2022-02-23|website=yougov.co.uk|language=en-gb}}</ref> Mae’r diwrnod yn cael ei ddathlu gan ysgolion a chymdeithasau diwylliannol ledled Cymru ac mae arferion yn cynnwys gwisgo [[cenhinen]] neu [[Cenhinen Bedr|genhinen Bedr]], ill dau'n symbolau cenedlaethol i Gymru. Weithiau, bydd plant yn gwisgo [[Gwisg Gymreig draddodiadol|gwisgoedd gwerin]].<ref>{{Cite web|title=St David's Day|url=https://museum.wales/articles/1183/St-Davids-Day/|access-date=2022-12-02|website=Museum Wales|language=en}}</ref> [[Delwedd:Glyndwr's Banner.svg|bawd|167x167px|Baner [[Owain Glyn Dŵr]]]] Mae baner [[Owain Glyn Dŵr|Owain Glyndŵr]] yn gysylltiedig â chenedligrwydd Cymreig.<ref>{{Cite web|last=WalesOnline|date=2004-09-15|title=Flying the flag to remember Glyndwr|url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/flying-flag-remember-glyndwr-2422875|access-date=2022-08-12|website=WalesOnline|language=en}}</ref> Cafodd ei gario i frwydr gan luoedd Cymru yn ystod brwydrau Glyndŵr yn erbyn y Saeson, yn cynnwys pedwar llew ar goch ac aur. Mae'r faner yn debyg i arfbais [[Llywelyn ap Gruffudd]] (Llywelyn ein Llyw Olaf), Tywysog olaf Cymru cyn goresgyniad Cymru gan [[Edward I, brenin Lloegr|Edward I o Loegr]]. Mae'n bosib fod arfbais rhieni Glyndŵr wedi dylanwadu ar y cynllun hefyd, oherwydd roedd gan y ddau ohonynt lewod ar eu harfbeisiau.<ref>{{Cite web|title=BBC Wales - History - Themes - Welsh flag: Banner of Owain Glyndwr|url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/society/flag_owainglyndwr.shtml|access-date=2022-07-29|website=www.bbc.co.uk}}</ref> Mae [[Diwrnod Owain Glyn Dŵr|Diwrnod Owain Glyndŵr]] yn cael ei ddathlu ar 16 Medi yng Nghymru a bu galwadau i’w wneud yn ŵyl banc cenedlaethol.<ref name=":13">{{Cite web|title=Calls for 'Glyndwr Day' on anniversary|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/926973.stm|access-date=2022-09-20|publisher=BBC News}}</ref> {{Clirio}} == Gweler hefyd == * [[Rhestr o wledydd gydag arwynebedd llai na Chymru]] * [[Cymru (etholaeth Senedd Ewrop)]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == {{Wiciadur|{{PAGENAME}}}} *[https://senedd.cymru/ Senedd Cymru] {{Cymru}} {{Celtaidd}} {{Siroedd Cymru}}{{Datganoli Cymru}}{{Y Deyrnas Unedig}} [[Categori:Cymru| ]] [[Categori:Gwledydd Celtaidd]] [[Categori:Gwledydd Ewrop]] [[Categori:Y Deyrnas Unedig]] 4wbpwxuwxqncbhc3rnwb7h0yntbljnv Senedd Cymru 0 102 14891729 14891479 2026-05-09T14:35:20Z Owaindyfed 61559 14891729 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | background_color = #DC143C | text_color = white | name = Senedd Cymru<br/>Welsh Parliament | native_name = | native_name_lang = CY | legislature = [[Aelodau'r chweched Senedd|Y Chweched Senedd]] | coa_pic = Logo-senedd-cymru.svg | coa_res = 300px | coa-pic = | coa-res = | house_type = Unsiambraeth | leader1_type = [[Llywydd Senedd Cymru|Y Llywydd]] | leader1 = [[Elin Jones]] | party1 = [[Plaid Cymru]] | election1 = | leader2_type = [[Llywydd Senedd Cymru|Y Dirprwy Lywydd]] | leader2 = [[David Rees (gwleidydd)|David Rees]] | party2 = [[Llafur Cymru|Llafur]] | election2 = | leader3_type = Y Trefnydd | leader3 = [[Jane Hutt]] | party3 = [[Llafur Cymru|Llafur]] | election3 = | election4 = | leader5_type = Arweinyddion y Gwrthbleidiau | leader5 = [[Darren Millar]] ([[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]]), [[Rhun ap Iorwerth]] ([[Plaid Cymru]]), [[Jane Dodds]] ([[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru|Democratiaid Rhyddfrydol]]) | party5 = | members = 96 | structure1 = | structure1 = 2026 Welsh Senedd.svg | structure1_res = 300px | political_groups1 = :{{Color box|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}|border=darkgray}} [[Plaid Cymru]] (43) :{{Color box|{{party colour|Reform UK}}|border=darkgray}} [[Reform UK]] (34) :{{Color box|{{party colour|Labour Party (UK)}}|border=darkgray}} [[Labour Party (UK)|Labour Party]] (9) :{{Color box|{{party colour|Conservative Party (UK)}}|border=darkgray}} [[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]] (7) :{{Color box|{{party color|Green Party of England and Wales}}|border=darkgray}} [[Plaid Werdd Cymru a Lloegr|Plaid Werdd]] (2) :{{Color box|{{Party color|Liberal Democrats (UK, 2025)}}|border=darkgray}} [[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru|Democratiaid Rhyddfrydol]] (1) | committees1 = {{Rhestr i'w dangos |title=[[Senedd Cymru#Pwyllgorau|15]]| Y Pwyllgor Busnes |Y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg |Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith |Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon, a Chysylltiadau Rhyngwladol |Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig |Y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol |Y Pwyllgor Cyllid |Y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol |Y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad |Y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai |Y Pwyllgor Deisebau|Y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus|Y Pwyllgor Safonau Ymddygiad|Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog|Pwyllgor y Bil Atebolrwydd Aelodau}} | voting_system1 = | voting_system2 = | last_election1 = [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|6 Mai 2021]] | next_election1 = [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|7 Mai 2026]] | session_room = Y Siambr 2.jpg | session_res = 300px | meeting_place = Siambr yn [[Adeilad y Senedd]], [[Caerdydd]] | website = [https://senedd.cymru/ senedd.cymru] | session_room2 = Senedd, Welsh parliament, Cardiff Bay.jpg | session_res2 = 250px | session_alt2 = | footnotes = |leader4=[[Eluned Morgan]]|leader4_type=[[Prif Weinidog Cymru]]|leader6=[[Manon Antoniazzi]]|leader6_type=[[Prif Weithredwr a Chlerc y Senedd|Y Clerc]]|party4=[[Llafur Cymru|Llafur]]}} :''Erthygl am y sefydliad gwleidyddol yw hon. Am yr adeilad sy'n gartref i'r sefydliad gweler [[Adeilad y Senedd]]'' {{Gwleidyddiaeth Cymru}} {{wicitestun|Refferendwm dros sefydlu Cynulliad Cenedlaethol}} '''Senedd Cymru''' ({{lang-en|Welsh Parliament}}) neu'r '''Senedd''' yw'r corff datganoledig sy'n cael ei ethol yn ddemocrataidd i drafod polisïau ac sy'n cymeradwyo [[deddfwriaeth]] sy'n ymwneud â [[Cymru|Chymru]]. Rhan o'i waith yw dwyn [[Llywodraeth Cymru]] i gyfrif.<ref name=Gwybod>{{cite web|url=http://www.cynulliadcymru.org/abthome.htm|title=Gwybodaeth am y Cynulliad|date=2012|publisher=|accessdate=30 Ebrill 2012|archive-date=2012-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430100826/http://www.cynulliadcymru.org/abthome.htm|url-status=dead}}</ref> Rhwng Mai 1999 a Mai 2020, enw'r sefydliad oedd '''Cynulliad Cenedlaethol Cymru''' ({{lang-en|National Assembly for Wales}}).<ref>{{Cite web|title=Gwybodaeth bwysig am newid enw'r sefydliad|url=https://senedd.cymru/cy/abthome/Pages/Name-Change-Information.aspx|website=National Assembly for Wales|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627062609/https://senedd.cymru/cy/abthome/Pages/Name-Change-Information.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://senedd.wales/cy/newhome/Pages/newsitem.aspx?itemid=2065|title=Bil i gyflwyno enw newydd a gostwng oed pleidleisio yn dod yn Deddf|date=15 Ionawr 2020|website=Cynulliad Cenedlaethol Cymru|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814143442/https://senedd.wales/cy/newhome/Pages/newsitem.aspx?itemid=2065|url-status=dead}}</ref> Sefydlwyd y Cynulliad ym [[1999]] ar ôl cynnal [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|refferendwm ym 1997]]. Cadarnhaodd pobl Cymru, drwy refferendwm ([[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]]) eu bod am rymuso'r Senedd. Cyhoeddwyd canlyniadau'r refferendwm ar 4 Mawrth 2011. Cyfanswm y pleidleisiodd dros ragor o bwerau oedd 63.49% ('ydw'), a phleidleisiodd 36.51% yn erbyn ('nac ydw'). 'Ydw' oedd y bleidlais mewn 21 o'r 22 [[Llywodraeth leol yng Nghymru|awdurdod lleol]], gyda'r eithriad i [[Sir Fynwy]]. Ar y cyfan, pleidleisiodd 35.2% o Gymru. Ceir 60 o aelodau, neu '[[Aelod o'r Senedd|Aelodau o'r Senedd]]' (AS) a etholir (ers 2011) am dymor o bum mlynedd; mae 40 ohonynt yn cynrychioli etholaeth ddaearyddol ac 20 yn cael eu hethol dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol [[dull D'Hondt]] dros y pum etholaeth ranbarthol yng Nghymru. Mae'r Senedd yn gweithredu system [[Unsiambriaeth|un siambr]], hynny yw, nid oes 'ail siambr' i [[Deddfwrfa|ddeddfwrfa]] Cymru. Ffurfiwyd y Cynulliad Cenedlaethol yn dilyn [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998]], a oedd yn ymateb i [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997]].<ref>[http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/38/enacted legislation.gov.uk;] adalwyd 6 Mai 2016.</ref> Mae'r Senedd a Llywodraeth Cymru yn ddau gorff ar wahân - yr un fath â Senedd y Deyrnas Unedig a Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Y corff democrataidd sy'n cynrychioli buddiannau Cymru a'i phobl, sy'n llunio cyfreithiau Cymru ac sy'n gwneud Llywodraeth Cymru'n atebol yw Senedd Cymru.<ref name=Cyn>{{cite web|url=http://wales.gov.uk/about/organisationexplained/nafw/?lang=cy|title=Cynulliad Cenedlaethol Cymru|date=8 Medi 2011|publisher=|accessdate=30 Ebrill 2012|archive-date=2012-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404004332/http://wales.gov.uk/about/organisationexplained/nafw/?lang=cy|url-status=dead}}</ref> Yr enw ar gorff corfforaethol Senedd Cymru yw [[Comisiwn Senedd Cymru|Comisiwn y Senedd]]. ==Etholiadau== Mae aelodau yn cael eu hethol am dymor penodedig. Pedair blynedd oedd y tymor gwreiddiol, ond yn sgil deddfwriaeth yn San Steffan i greu Seneddau o 5 mlynedd ymestynnwyd cyfnod y Senedd i bum mlynedd. Cynhaliwyd [[etholiad]]au ym [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999|1999]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003|2003]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007|2007]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011|2011]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|2016]] a [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|2021]]. Cynhelir is-etholiadau os oes sedd etholaeth leol o'r Senedd yn dod yn wag, ond os oes gwagle ar y rhestr ranbarthol bydd pleidiau gwleidyddol yn enwebu'r unigolyn nesaf ar y rhestr i ymuno â'r Senedd. Ar 27 Tachwedd 2019 pasiwyd deddf, sef y [[Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020|Ddeddf Senedd ac Etholiadau]], i roi'r bleidlais i bobl 16 oed, yn dechrau o [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|etholiadau Senedd 2021]]. Yn ogystal, cafodd preswylwyr o dramor sy'n byw yng Nghymru hawl i bleidleisio. Adeg y bleidlais ar y ddeddf, roedd 41 o 60 aelod o blaid y newid gyda Llafur a Phlaid Cymru o blaid a'r Ceidwadwyr a Phlaid Brexit yn erbyn. Roedd y ddeddf hefyd yn rhoi enw newydd dwyieithog i'r Cynulliad fel yr oedd, sef Senedd Cymru a Welsh Parliament, er gwaethaf ymgyrchu i gael enw uniaith Gymraeg ar y sefydliad. Yn ymarferol, er bod enw dwyieithog ar y sefydliad, tueddir i'w alw'n '''Senedd''' yn y ddwy iaith. Ym Mai 2024, pleidleisiodd y Senedd dros gynyddu nifer yr aelodau o 60 i 96, gyda chefnogaeth Llafur a Phlaid Cymru. O 2026 ymlaen, fe fydd etholiadau Seneddol yn cael eu cynnal bob pedair blynedd yn hytrach na phob chwe blynedd.<ref>{{Cite web|title=Gwleidyddion yn pleidleisio o blaid cynyddu nifer aelodau Senedd Cymru|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/21140|website=newyddion.s4c.cymru|date=2024-05-16|access-date=2024-05-16|language=cy}}</ref> == Grymoedd == === Grymoedd deddfu === ''Gweler [[Pwerau Senedd Cymru]] am ragor o fanylion.'' Cafodd grymoedd i basio [[Mesur y Cynulliad|mesurau deddfwriaethol]] o fewn meysydd penodol eu rhoi ar ddechrau'r Trydydd Cynulliad ym Mai 2007 dan [[Deddf Llywodraeth Cymru 2006|Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006]]. Ar 3 Mawrth 2011, cynhaliwyd [[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011|refferendwm]] i benderfynu a ddylai'r Cynulliad gael y pŵer i lunio ei ddeddfau ei hun. Pleidleisiodd pobl Cymru o blaid y cynnig. Ers 2017, defnyddir model cadw pwerau yn ôl, ac mae gan y Senedd yr hawl i ddeddfu mewn unrhyw faes sydd heb ei eithrio. == Aelodau'r Senedd == === Mai 2021-Mai 2026 === {{prif|Aelodau'r chweched Senedd}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;" | '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2021''' | valign="top" | '''Presennol''' |- | style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" ! | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right"|30 | align="right"|30 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right"|16 | align="right"|16 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | | [[Plaid Cymru]] | align="right"|13 | align="right"|13 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right"|1 | align="right"|1 |- style="text-align: center; border-top: 1.5px solid #333" | colspan="2" rowspan="1" | '''Seddi eu hangen''' '''ar gyfer mwyafrif un plaid''' |align="right"|1 |align="right"|1 |- ! colspan="2" rowspan="1" | '''{{nowrap|Mwyafrif y Llywodraeth}}''' |align="right"|0 |align="right"|0 |} ===Mai 2016-Mai 2021=== {{prif|Aelodau pumed Cynulliad Cenedlaethol Cymru}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;"| '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2016''' | valign="top" | '''Yn union cyn<br /> etholiad 2021''' |- |! style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right"|29 | align="right"|29 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right"|12 | align="right"|10 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | | [[Plaid Cymru]] | align="right"|12 | align="right"|10 |- ! style="background-color: {{UKIP/meta/lliw}}" | | [[UKIP]] | align="right"|7 | align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}"| | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right"|1 | align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Propel (plaid wleidyddol)/meta/lliw}}"| |[[Propel (plaid wleidyddol)|Propel]] |align="right"|0 |align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Plaid Diddymu Cynulliad Cymru/meta/color}}"| |[[Plaid Diddymu Cynulliad Cymru]] |align="right"|0 |align="right"|2 |- ! style="background-color: {{Annibynnwr (gwleidydd)/meta/color}}" | | |[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]]<ref group="nodyn">Roedd 3 aelod, [[Mandy Jones (gwleidydd)|Mandy Jones]], Caroline Jones a David Rowlands, yn rhan o grŵp annibynnol yn y Senedd [[Y Gynghrair Annibynnol dros Ddiwygio|The Independent Alliance for Reform]].</ref> | align="right"|0 | align="right"|6 |- style="text-align: center; border-top: 1.5px solid #333" | colspan="2" rowspan="1" | '''Seddi eu hangen''' '''ar gyfer mwyafrif un plaid''' |align="right"|2 |align="right"|0 |- ! colspan="2" rowspan="1" | '''{{nowrap|Mwyafrif y Llywodraeth}}'''<ref group="nodyn">Mae hwn yn cynnwys Llafur, Rhyddfrydwyr Democrataidd, ac o Rhagfyr 2016, Dafydd Elis Thomas.</ref> |align="right"|0 |align="right"|2 |} {{reflist|group=nodyn}} ===2011-Mai 2016=== {{prif|Aelodau pedwerydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- style="background-color:#E9E9E9; border-bottom: 2px solid gray;" !colspan=2| Plaid || Mai 2011 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] ||align="right"| 30 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Ceidwadwyr]] ||align="right"| 14 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | |[[Plaid Cymru]] ||align="right"| 11 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | |[[Y Democratiaid Rhyddfrydol]] ||align="right"| 5 |- ! style="background-color: {{Annibynnwr (gwleidydd)/meta/color}}" | |[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]] ||align="right"| 0 |} ==Gweler hefyd== * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016]] * [[Etholiad Senedd Cymru, 2021]] * [[Etholiad nesaf Senedd Cymru]] == Gweler hefyd == * [[Gwleidyddiaeth Cymru]] * Rhestr o [[etholaethau Cymru]] * [[Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru]] * [[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == *[https://senedd.cymru/ Gwefan Senedd Cymru] *{{Twitter|SeneddCymru}} *[http://www.election.demon.co.uk/welsh.html Pleidleisiau yn y refferendwm, 1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040423045044/http://www.election.demon.co.uk/welsh.html |date=2004-04-23 }} {{Pleidiau Cymru}} {{Datganoli Cymru}} [[Categori:Senedd Cymru| ]] [[Categori:Gwleidyddiaeth Cymru]] [[Categori:Sefydliadau Cymru]] [[Categori:Rhestrau gwleidyddion]] adwdfcuaw8lbacna7ype1vp35z2ilga 14891775 14891729 2026-05-09T17:26:26Z Ham II 133 trwsio grwpiau gwleidyddol yn y wybodlen 14891775 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | background_color = #DC143C | text_color = white | name = Senedd Cymru<br/>Welsh Parliament | native_name = | native_name_lang = CY | legislature = [[Aelodau'r chweched Senedd|Y Chweched Senedd]] | coa_pic = Logo-senedd-cymru.svg | coa_res = 300px | coa-pic = | coa-res = | house_type = Unsiambraeth | leader1_type = [[Llywydd Senedd Cymru|Y Llywydd]] | leader1 = [[Elin Jones]] | party1 = [[Plaid Cymru]] | election1 = | leader2_type = [[Llywydd Senedd Cymru|Y Dirprwy Lywydd]] | leader2 = [[David Rees (gwleidydd)|David Rees]] | party2 = [[Llafur Cymru|Llafur]] | election2 = | leader3_type = Y Trefnydd | leader3 = [[Jane Hutt]] | party3 = [[Llafur Cymru|Llafur]] | election3 = | election4 = | leader5_type = Arweinyddion y Gwrthbleidiau | leader5 = [[Darren Millar]] ([[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]]), [[Rhun ap Iorwerth]] ([[Plaid Cymru]]), [[Jane Dodds]] ([[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru|Democratiaid Rhyddfrydol]]) | party5 = | members = 96 | structure1 = | structure1 = 2026 Welsh Senedd.svg | structure1_res = 300px | political_groups1 = :{{Color box|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}|border=darkgray}} [[Plaid Cymru]] (43) :{{Color box|{{party colour|Reform UK}}|border=darkgray}} [[Reform UK]] (34) :{{Color box|{{party colour|Labour Party (UK)}}|border=darkgray}} [[Llafur Cymru|Llafur]] (9) :{{Color box|{{party colour|Conservative Party (UK)}}|border=darkgray}} [[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]] (7) :{{Color box|{{party color|Green Party of England and Wales}}|border=darkgray}} [[Plaid Werdd Cymru a Lloegr|Plaid Werdd]] (2) :{{Color box|{{party color|Liberal Democrats}}|border=darkgray}} [[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru|Democratiaid Rhyddfrydol]] (1) | committees1 = {{Rhestr i'w dangos |title=[[Senedd Cymru#Pwyllgorau|15]]| Y Pwyllgor Busnes |Y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg |Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith |Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon, a Chysylltiadau Rhyngwladol |Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig |Y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol |Y Pwyllgor Cyllid |Y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol |Y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad |Y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai |Y Pwyllgor Deisebau|Y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus|Y Pwyllgor Safonau Ymddygiad|Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog|Pwyllgor y Bil Atebolrwydd Aelodau}} | voting_system1 = | voting_system2 = | last_election1 = [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|6 Mai 2021]] | next_election1 = [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|7 Mai 2026]] | session_room = Y Siambr 2.jpg | session_res = 300px | meeting_place = Siambr yn [[Adeilad y Senedd]], [[Caerdydd]] | website = [https://senedd.cymru/ senedd.cymru] | session_room2 = Senedd, Welsh parliament, Cardiff Bay.jpg | session_res2 = 250px | session_alt2 = | footnotes = |leader4=[[Eluned Morgan]]|leader4_type=[[Prif Weinidog Cymru]]|leader6=[[Manon Antoniazzi]]|leader6_type=[[Prif Weithredwr a Chlerc y Senedd|Y Clerc]]|party4=[[Llafur Cymru|Llafur]]}} :''Erthygl am y sefydliad gwleidyddol yw hon. Am yr adeilad sy'n gartref i'r sefydliad gweler [[Adeilad y Senedd]]'' {{Gwleidyddiaeth Cymru}} {{wicitestun|Refferendwm dros sefydlu Cynulliad Cenedlaethol}} '''Senedd Cymru''' ({{lang-en|Welsh Parliament}}) neu'r '''Senedd''' yw'r corff datganoledig sy'n cael ei ethol yn ddemocrataidd i drafod polisïau ac sy'n cymeradwyo [[deddfwriaeth]] sy'n ymwneud â [[Cymru|Chymru]]. Rhan o'i waith yw dwyn [[Llywodraeth Cymru]] i gyfrif.<ref name=Gwybod>{{cite web|url=http://www.cynulliadcymru.org/abthome.htm|title=Gwybodaeth am y Cynulliad|date=2012|publisher=|accessdate=30 Ebrill 2012|archive-date=2012-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430100826/http://www.cynulliadcymru.org/abthome.htm|url-status=dead}}</ref> Rhwng Mai 1999 a Mai 2020, enw'r sefydliad oedd '''Cynulliad Cenedlaethol Cymru''' ({{lang-en|National Assembly for Wales}}).<ref>{{Cite web|title=Gwybodaeth bwysig am newid enw'r sefydliad|url=https://senedd.cymru/cy/abthome/Pages/Name-Change-Information.aspx|website=National Assembly for Wales|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627062609/https://senedd.cymru/cy/abthome/Pages/Name-Change-Information.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://senedd.wales/cy/newhome/Pages/newsitem.aspx?itemid=2065|title=Bil i gyflwyno enw newydd a gostwng oed pleidleisio yn dod yn Deddf|date=15 Ionawr 2020|website=Cynulliad Cenedlaethol Cymru|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814143442/https://senedd.wales/cy/newhome/Pages/newsitem.aspx?itemid=2065|url-status=dead}}</ref> Sefydlwyd y Cynulliad ym [[1999]] ar ôl cynnal [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|refferendwm ym 1997]]. Cadarnhaodd pobl Cymru, drwy refferendwm ([[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]]) eu bod am rymuso'r Senedd. Cyhoeddwyd canlyniadau'r refferendwm ar 4 Mawrth 2011. Cyfanswm y pleidleisiodd dros ragor o bwerau oedd 63.49% ('ydw'), a phleidleisiodd 36.51% yn erbyn ('nac ydw'). 'Ydw' oedd y bleidlais mewn 21 o'r 22 [[Llywodraeth leol yng Nghymru|awdurdod lleol]], gyda'r eithriad i [[Sir Fynwy]]. Ar y cyfan, pleidleisiodd 35.2% o Gymru. Ceir 60 o aelodau, neu '[[Aelod o'r Senedd|Aelodau o'r Senedd]]' (AS) a etholir (ers 2011) am dymor o bum mlynedd; mae 40 ohonynt yn cynrychioli etholaeth ddaearyddol ac 20 yn cael eu hethol dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol [[dull D'Hondt]] dros y pum etholaeth ranbarthol yng Nghymru. Mae'r Senedd yn gweithredu system [[Unsiambriaeth|un siambr]], hynny yw, nid oes 'ail siambr' i [[Deddfwrfa|ddeddfwrfa]] Cymru. Ffurfiwyd y Cynulliad Cenedlaethol yn dilyn [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998]], a oedd yn ymateb i [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997]].<ref>[http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/38/enacted legislation.gov.uk;] adalwyd 6 Mai 2016.</ref> Mae'r Senedd a Llywodraeth Cymru yn ddau gorff ar wahân - yr un fath â Senedd y Deyrnas Unedig a Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Y corff democrataidd sy'n cynrychioli buddiannau Cymru a'i phobl, sy'n llunio cyfreithiau Cymru ac sy'n gwneud Llywodraeth Cymru'n atebol yw Senedd Cymru.<ref name=Cyn>{{cite web|url=http://wales.gov.uk/about/organisationexplained/nafw/?lang=cy|title=Cynulliad Cenedlaethol Cymru|date=8 Medi 2011|publisher=|accessdate=30 Ebrill 2012|archive-date=2012-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404004332/http://wales.gov.uk/about/organisationexplained/nafw/?lang=cy|url-status=dead}}</ref> Yr enw ar gorff corfforaethol Senedd Cymru yw [[Comisiwn Senedd Cymru|Comisiwn y Senedd]]. ==Etholiadau== Mae aelodau yn cael eu hethol am dymor penodedig. Pedair blynedd oedd y tymor gwreiddiol, ond yn sgil deddfwriaeth yn San Steffan i greu Seneddau o 5 mlynedd ymestynnwyd cyfnod y Senedd i bum mlynedd. Cynhaliwyd [[etholiad]]au ym [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999|1999]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003|2003]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007|2007]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011|2011]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|2016]] a [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|2021]]. Cynhelir is-etholiadau os oes sedd etholaeth leol o'r Senedd yn dod yn wag, ond os oes gwagle ar y rhestr ranbarthol bydd pleidiau gwleidyddol yn enwebu'r unigolyn nesaf ar y rhestr i ymuno â'r Senedd. Ar 27 Tachwedd 2019 pasiwyd deddf, sef y [[Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020|Ddeddf Senedd ac Etholiadau]], i roi'r bleidlais i bobl 16 oed, yn dechrau o [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|etholiadau Senedd 2021]]. Yn ogystal, cafodd preswylwyr o dramor sy'n byw yng Nghymru hawl i bleidleisio. Adeg y bleidlais ar y ddeddf, roedd 41 o 60 aelod o blaid y newid gyda Llafur a Phlaid Cymru o blaid a'r Ceidwadwyr a Phlaid Brexit yn erbyn. Roedd y ddeddf hefyd yn rhoi enw newydd dwyieithog i'r Cynulliad fel yr oedd, sef Senedd Cymru a Welsh Parliament, er gwaethaf ymgyrchu i gael enw uniaith Gymraeg ar y sefydliad. Yn ymarferol, er bod enw dwyieithog ar y sefydliad, tueddir i'w alw'n '''Senedd''' yn y ddwy iaith. Ym Mai 2024, pleidleisiodd y Senedd dros gynyddu nifer yr aelodau o 60 i 96, gyda chefnogaeth Llafur a Phlaid Cymru. O 2026 ymlaen, fe fydd etholiadau Seneddol yn cael eu cynnal bob pedair blynedd yn hytrach na phob chwe blynedd.<ref>{{Cite web|title=Gwleidyddion yn pleidleisio o blaid cynyddu nifer aelodau Senedd Cymru|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/21140|website=newyddion.s4c.cymru|date=2024-05-16|access-date=2024-05-16|language=cy}}</ref> == Grymoedd == === Grymoedd deddfu === ''Gweler [[Pwerau Senedd Cymru]] am ragor o fanylion.'' Cafodd grymoedd i basio [[Mesur y Cynulliad|mesurau deddfwriaethol]] o fewn meysydd penodol eu rhoi ar ddechrau'r Trydydd Cynulliad ym Mai 2007 dan [[Deddf Llywodraeth Cymru 2006|Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006]]. Ar 3 Mawrth 2011, cynhaliwyd [[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011|refferendwm]] i benderfynu a ddylai'r Cynulliad gael y pŵer i lunio ei ddeddfau ei hun. Pleidleisiodd pobl Cymru o blaid y cynnig. Ers 2017, defnyddir model cadw pwerau yn ôl, ac mae gan y Senedd yr hawl i ddeddfu mewn unrhyw faes sydd heb ei eithrio. == Aelodau'r Senedd == === Mai 2021-Mai 2026 === {{prif|Aelodau'r chweched Senedd}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;" | '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2021''' | valign="top" | '''Presennol''' |- | style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" ! | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right"|30 | align="right"|30 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right"|16 | align="right"|16 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | | [[Plaid Cymru]] | align="right"|13 | align="right"|13 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right"|1 | align="right"|1 |- style="text-align: center; border-top: 1.5px solid #333" | colspan="2" rowspan="1" | '''Seddi eu hangen''' '''ar gyfer mwyafrif un plaid''' |align="right"|1 |align="right"|1 |- ! colspan="2" rowspan="1" | '''{{nowrap|Mwyafrif y Llywodraeth}}''' |align="right"|0 |align="right"|0 |} ===Mai 2016-Mai 2021=== {{prif|Aelodau pumed Cynulliad Cenedlaethol Cymru}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;"| '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2016''' | valign="top" | '''Yn union cyn<br /> etholiad 2021''' |- |! style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right"|29 | align="right"|29 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right"|12 | align="right"|10 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | | [[Plaid Cymru]] | align="right"|12 | align="right"|10 |- ! style="background-color: {{UKIP/meta/lliw}}" | | [[UKIP]] | align="right"|7 | align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}"| | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right"|1 | align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Propel (plaid wleidyddol)/meta/lliw}}"| |[[Propel (plaid wleidyddol)|Propel]] |align="right"|0 |align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Plaid Diddymu Cynulliad Cymru/meta/color}}"| |[[Plaid Diddymu Cynulliad Cymru]] |align="right"|0 |align="right"|2 |- ! style="background-color: {{Annibynnwr (gwleidydd)/meta/color}}" | | |[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]]<ref group="nodyn">Roedd 3 aelod, [[Mandy Jones (gwleidydd)|Mandy Jones]], Caroline Jones a David Rowlands, yn rhan o grŵp annibynnol yn y Senedd [[Y Gynghrair Annibynnol dros Ddiwygio|The Independent Alliance for Reform]].</ref> | align="right"|0 | align="right"|6 |- style="text-align: center; border-top: 1.5px solid #333" | colspan="2" rowspan="1" | '''Seddi eu hangen''' '''ar gyfer mwyafrif un plaid''' |align="right"|2 |align="right"|0 |- ! colspan="2" rowspan="1" | '''{{nowrap|Mwyafrif y Llywodraeth}}'''<ref group="nodyn">Mae hwn yn cynnwys Llafur, Rhyddfrydwyr Democrataidd, ac o Rhagfyr 2016, Dafydd Elis Thomas.</ref> |align="right"|0 |align="right"|2 |} {{reflist|group=nodyn}} ===2011-Mai 2016=== {{prif|Aelodau pedwerydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- style="background-color:#E9E9E9; border-bottom: 2px solid gray;" !colspan=2| Plaid || Mai 2011 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] ||align="right"| 30 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Ceidwadwyr]] ||align="right"| 14 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | |[[Plaid Cymru]] ||align="right"| 11 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | |[[Y Democratiaid Rhyddfrydol]] ||align="right"| 5 |- ! style="background-color: {{Annibynnwr (gwleidydd)/meta/color}}" | |[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]] ||align="right"| 0 |} ==Gweler hefyd== * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016]] * [[Etholiad Senedd Cymru, 2021]] * [[Etholiad nesaf Senedd Cymru]] == Gweler hefyd == * [[Gwleidyddiaeth Cymru]] * Rhestr o [[etholaethau Cymru]] * [[Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru]] * [[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == *[https://senedd.cymru/ Gwefan Senedd Cymru] *{{Twitter|SeneddCymru}} *[http://www.election.demon.co.uk/welsh.html Pleidleisiau yn y refferendwm, 1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040423045044/http://www.election.demon.co.uk/welsh.html |date=2004-04-23 }} {{Pleidiau Cymru}} {{Datganoli Cymru}} [[Categori:Senedd Cymru| ]] [[Categori:Gwleidyddiaeth Cymru]] [[Categori:Sefydliadau Cymru]] [[Categori:Rhestrau gwleidyddion]] af1id8scrd5z2h87wrs8kmlv910xftb 14891776 14891775 2026-05-09T17:27:05Z Ham II 133 fformatio 14891776 wikitext text/x-wiki :''Erthygl am y sefydliad gwleidyddol yw hon. Am yr adeilad sy'n gartref i'r sefydliad gweler [[Adeilad y Senedd]]'' {{Infobox legislature | background_color = #DC143C | text_color = white | name = Senedd Cymru<br/>Welsh Parliament | native_name = | native_name_lang = CY | legislature = [[Aelodau'r chweched Senedd|Y Chweched Senedd]] | coa_pic = Logo-senedd-cymru.svg | coa_res = 300px | coa-pic = | coa-res = | house_type = Unsiambraeth | leader1_type = [[Llywydd Senedd Cymru|Y Llywydd]] | leader1 = [[Elin Jones]] | party1 = [[Plaid Cymru]] | election1 = | leader2_type = [[Llywydd Senedd Cymru|Y Dirprwy Lywydd]] | leader2 = [[David Rees (gwleidydd)|David Rees]] | party2 = [[Llafur Cymru|Llafur]] | election2 = | leader3_type = Y Trefnydd | leader3 = [[Jane Hutt]] | party3 = [[Llafur Cymru|Llafur]] | election3 = | election4 = | leader5_type = Arweinyddion y Gwrthbleidiau | leader5 = [[Darren Millar]] ([[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]]), [[Rhun ap Iorwerth]] ([[Plaid Cymru]]), [[Jane Dodds]] ([[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru|Democratiaid Rhyddfrydol]]) | party5 = | members = 96 | structure1 = | structure1 = 2026 Welsh Senedd.svg | structure1_res = 300px | political_groups1 = :{{Color box|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}|border=darkgray}} [[Plaid Cymru]] (43) :{{Color box|{{party colour|Reform UK}}|border=darkgray}} [[Reform UK]] (34) :{{Color box|{{party colour|Labour Party (UK)}}|border=darkgray}} [[Llafur Cymru|Llafur]] (9) :{{Color box|{{party colour|Conservative Party (UK)}}|border=darkgray}} [[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]] (7) :{{Color box|{{party color|Green Party of England and Wales}}|border=darkgray}} [[Plaid Werdd Cymru a Lloegr|Plaid Werdd]] (2) :{{Color box|{{party color|Liberal Democrats}}|border=darkgray}} [[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru|Democratiaid Rhyddfrydol]] (1) | committees1 = {{Rhestr i'w dangos |title=[[Senedd Cymru#Pwyllgorau|15]]| Y Pwyllgor Busnes |Y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg |Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith |Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon, a Chysylltiadau Rhyngwladol |Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig |Y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol |Y Pwyllgor Cyllid |Y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol |Y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad |Y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai |Y Pwyllgor Deisebau|Y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus|Y Pwyllgor Safonau Ymddygiad|Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog|Pwyllgor y Bil Atebolrwydd Aelodau}} | voting_system1 = | voting_system2 = | last_election1 = [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|6 Mai 2021]] | next_election1 = [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|7 Mai 2026]] | session_room = Y Siambr 2.jpg | session_res = 300px | meeting_place = Siambr yn [[Adeilad y Senedd]], [[Caerdydd]] | website = [https://senedd.cymru/ senedd.cymru] | session_room2 = Senedd, Welsh parliament, Cardiff Bay.jpg | session_res2 = 250px | session_alt2 = | footnotes = |leader4=[[Eluned Morgan]]|leader4_type=[[Prif Weinidog Cymru]]|leader6=[[Manon Antoniazzi]]|leader6_type=[[Prif Weithredwr a Chlerc y Senedd|Y Clerc]]|party4=[[Llafur Cymru|Llafur]]}} {{Gwleidyddiaeth Cymru}} {{wicitestun|Refferendwm dros sefydlu Cynulliad Cenedlaethol}} '''Senedd Cymru''' ({{lang-en|Welsh Parliament}}) neu'r '''Senedd''' yw'r corff datganoledig sy'n cael ei ethol yn ddemocrataidd i drafod polisïau ac sy'n cymeradwyo [[deddfwriaeth]] sy'n ymwneud â [[Cymru|Chymru]]. Rhan o'i waith yw dwyn [[Llywodraeth Cymru]] i gyfrif.<ref name=Gwybod>{{cite web|url=http://www.cynulliadcymru.org/abthome.htm|title=Gwybodaeth am y Cynulliad|date=2012|publisher=|accessdate=30 Ebrill 2012|archive-date=2012-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430100826/http://www.cynulliadcymru.org/abthome.htm|url-status=dead}}</ref> Rhwng Mai 1999 a Mai 2020, enw'r sefydliad oedd '''Cynulliad Cenedlaethol Cymru''' ({{lang-en|National Assembly for Wales}}).<ref>{{Cite web|title=Gwybodaeth bwysig am newid enw'r sefydliad|url=https://senedd.cymru/cy/abthome/Pages/Name-Change-Information.aspx|website=National Assembly for Wales|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627062609/https://senedd.cymru/cy/abthome/Pages/Name-Change-Information.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://senedd.wales/cy/newhome/Pages/newsitem.aspx?itemid=2065|title=Bil i gyflwyno enw newydd a gostwng oed pleidleisio yn dod yn Deddf|date=15 Ionawr 2020|website=Cynulliad Cenedlaethol Cymru|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814143442/https://senedd.wales/cy/newhome/Pages/newsitem.aspx?itemid=2065|url-status=dead}}</ref> Sefydlwyd y Cynulliad ym [[1999]] ar ôl cynnal [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|refferendwm ym 1997]]. Cadarnhaodd pobl Cymru, drwy refferendwm ([[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]]) eu bod am rymuso'r Senedd. Cyhoeddwyd canlyniadau'r refferendwm ar 4 Mawrth 2011. Cyfanswm y pleidleisiodd dros ragor o bwerau oedd 63.49% ('ydw'), a phleidleisiodd 36.51% yn erbyn ('nac ydw'). 'Ydw' oedd y bleidlais mewn 21 o'r 22 [[Llywodraeth leol yng Nghymru|awdurdod lleol]], gyda'r eithriad i [[Sir Fynwy]]. Ar y cyfan, pleidleisiodd 35.2% o Gymru. Ceir 60 o aelodau, neu '[[Aelod o'r Senedd|Aelodau o'r Senedd]]' (AS) a etholir (ers 2011) am dymor o bum mlynedd; mae 40 ohonynt yn cynrychioli etholaeth ddaearyddol ac 20 yn cael eu hethol dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol [[dull D'Hondt]] dros y pum etholaeth ranbarthol yng Nghymru. Mae'r Senedd yn gweithredu system [[Unsiambriaeth|un siambr]], hynny yw, nid oes 'ail siambr' i [[Deddfwrfa|ddeddfwrfa]] Cymru. Ffurfiwyd y Cynulliad Cenedlaethol yn dilyn [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998]], a oedd yn ymateb i [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997]].<ref>[http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/38/enacted legislation.gov.uk;] adalwyd 6 Mai 2016.</ref> Mae'r Senedd a Llywodraeth Cymru yn ddau gorff ar wahân - yr un fath â Senedd y Deyrnas Unedig a Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Y corff democrataidd sy'n cynrychioli buddiannau Cymru a'i phobl, sy'n llunio cyfreithiau Cymru ac sy'n gwneud Llywodraeth Cymru'n atebol yw Senedd Cymru.<ref name=Cyn>{{cite web|url=http://wales.gov.uk/about/organisationexplained/nafw/?lang=cy|title=Cynulliad Cenedlaethol Cymru|date=8 Medi 2011|publisher=|accessdate=30 Ebrill 2012|archive-date=2012-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404004332/http://wales.gov.uk/about/organisationexplained/nafw/?lang=cy|url-status=dead}}</ref> Yr enw ar gorff corfforaethol Senedd Cymru yw [[Comisiwn Senedd Cymru|Comisiwn y Senedd]]. ==Etholiadau== Mae aelodau yn cael eu hethol am dymor penodedig. Pedair blynedd oedd y tymor gwreiddiol, ond yn sgil deddfwriaeth yn San Steffan i greu Seneddau o 5 mlynedd ymestynnwyd cyfnod y Senedd i bum mlynedd. Cynhaliwyd [[etholiad]]au ym [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999|1999]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003|2003]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007|2007]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011|2011]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|2016]] a [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|2021]]. Cynhelir is-etholiadau os oes sedd etholaeth leol o'r Senedd yn dod yn wag, ond os oes gwagle ar y rhestr ranbarthol bydd pleidiau gwleidyddol yn enwebu'r unigolyn nesaf ar y rhestr i ymuno â'r Senedd. Ar 27 Tachwedd 2019 pasiwyd deddf, sef y [[Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020|Ddeddf Senedd ac Etholiadau]], i roi'r bleidlais i bobl 16 oed, yn dechrau o [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|etholiadau Senedd 2021]]. Yn ogystal, cafodd preswylwyr o dramor sy'n byw yng Nghymru hawl i bleidleisio. Adeg y bleidlais ar y ddeddf, roedd 41 o 60 aelod o blaid y newid gyda Llafur a Phlaid Cymru o blaid a'r Ceidwadwyr a Phlaid Brexit yn erbyn. Roedd y ddeddf hefyd yn rhoi enw newydd dwyieithog i'r Cynulliad fel yr oedd, sef Senedd Cymru a Welsh Parliament, er gwaethaf ymgyrchu i gael enw uniaith Gymraeg ar y sefydliad. Yn ymarferol, er bod enw dwyieithog ar y sefydliad, tueddir i'w alw'n '''Senedd''' yn y ddwy iaith. Ym Mai 2024, pleidleisiodd y Senedd dros gynyddu nifer yr aelodau o 60 i 96, gyda chefnogaeth Llafur a Phlaid Cymru. O 2026 ymlaen, fe fydd etholiadau Seneddol yn cael eu cynnal bob pedair blynedd yn hytrach na phob chwe blynedd.<ref>{{Cite web|title=Gwleidyddion yn pleidleisio o blaid cynyddu nifer aelodau Senedd Cymru|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/21140|website=newyddion.s4c.cymru|date=2024-05-16|access-date=2024-05-16|language=cy}}</ref> == Grymoedd == === Grymoedd deddfu === ''Gweler [[Pwerau Senedd Cymru]] am ragor o fanylion.'' Cafodd grymoedd i basio [[Mesur y Cynulliad|mesurau deddfwriaethol]] o fewn meysydd penodol eu rhoi ar ddechrau'r Trydydd Cynulliad ym Mai 2007 dan [[Deddf Llywodraeth Cymru 2006|Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006]]. Ar 3 Mawrth 2011, cynhaliwyd [[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011|refferendwm]] i benderfynu a ddylai'r Cynulliad gael y pŵer i lunio ei ddeddfau ei hun. Pleidleisiodd pobl Cymru o blaid y cynnig. Ers 2017, defnyddir model cadw pwerau yn ôl, ac mae gan y Senedd yr hawl i ddeddfu mewn unrhyw faes sydd heb ei eithrio. == Aelodau'r Senedd == === Mai 2021-Mai 2026 === {{prif|Aelodau'r chweched Senedd}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;" | '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2021''' | valign="top" | '''Presennol''' |- | style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" ! | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right"|30 | align="right"|30 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right"|16 | align="right"|16 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | | [[Plaid Cymru]] | align="right"|13 | align="right"|13 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right"|1 | align="right"|1 |- style="text-align: center; border-top: 1.5px solid #333" | colspan="2" rowspan="1" | '''Seddi eu hangen''' '''ar gyfer mwyafrif un plaid''' |align="right"|1 |align="right"|1 |- ! colspan="2" rowspan="1" | '''{{nowrap|Mwyafrif y Llywodraeth}}''' |align="right"|0 |align="right"|0 |} ===Mai 2016-Mai 2021=== {{prif|Aelodau pumed Cynulliad Cenedlaethol Cymru}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;"| '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2016''' | valign="top" | '''Yn union cyn<br /> etholiad 2021''' |- |! style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right"|29 | align="right"|29 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right"|12 | align="right"|10 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | | [[Plaid Cymru]] | align="right"|12 | align="right"|10 |- ! style="background-color: {{UKIP/meta/lliw}}" | | [[UKIP]] | align="right"|7 | align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}"| | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right"|1 | align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Propel (plaid wleidyddol)/meta/lliw}}"| |[[Propel (plaid wleidyddol)|Propel]] |align="right"|0 |align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Plaid Diddymu Cynulliad Cymru/meta/color}}"| |[[Plaid Diddymu Cynulliad Cymru]] |align="right"|0 |align="right"|2 |- ! style="background-color: {{Annibynnwr (gwleidydd)/meta/color}}" | | |[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]]<ref group="nodyn">Roedd 3 aelod, [[Mandy Jones (gwleidydd)|Mandy Jones]], Caroline Jones a David Rowlands, yn rhan o grŵp annibynnol yn y Senedd [[Y Gynghrair Annibynnol dros Ddiwygio|The Independent Alliance for Reform]].</ref> | align="right"|0 | align="right"|6 |- style="text-align: center; border-top: 1.5px solid #333" | colspan="2" rowspan="1" | '''Seddi eu hangen''' '''ar gyfer mwyafrif un plaid''' |align="right"|2 |align="right"|0 |- ! colspan="2" rowspan="1" | '''{{nowrap|Mwyafrif y Llywodraeth}}'''<ref group="nodyn">Mae hwn yn cynnwys Llafur, Rhyddfrydwyr Democrataidd, ac o Rhagfyr 2016, Dafydd Elis Thomas.</ref> |align="right"|0 |align="right"|2 |} {{reflist|group=nodyn}} ===2011-Mai 2016=== {{prif|Aelodau pedwerydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- style="background-color:#E9E9E9; border-bottom: 2px solid gray;" !colspan=2| Plaid || Mai 2011 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] ||align="right"| 30 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Ceidwadwyr]] ||align="right"| 14 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | |[[Plaid Cymru]] ||align="right"| 11 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | |[[Y Democratiaid Rhyddfrydol]] ||align="right"| 5 |- ! style="background-color: {{Annibynnwr (gwleidydd)/meta/color}}" | |[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]] ||align="right"| 0 |} ==Gweler hefyd== * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016]] * [[Etholiad Senedd Cymru, 2021]] * [[Etholiad nesaf Senedd Cymru]] == Gweler hefyd == * [[Gwleidyddiaeth Cymru]] * Rhestr o [[etholaethau Cymru]] * [[Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru]] * [[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == *[https://senedd.cymru/ Gwefan Senedd Cymru] *{{Twitter|SeneddCymru}} *[http://www.election.demon.co.uk/welsh.html Pleidleisiau yn y refferendwm, 1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040423045044/http://www.election.demon.co.uk/welsh.html |date=2004-04-23 }} {{Pleidiau Cymru}} {{Datganoli Cymru}} [[Categori:Senedd Cymru| ]] [[Categori:Gwleidyddiaeth Cymru]] [[Categori:Sefydliadau Cymru]] [[Categori:Rhestrau gwleidyddion]] 11fc13c8lf89afiew4cb9slxfdio2zd 14891813 14891776 2026-05-09T20:57:54Z Dafyddt 942 diweddaru y drefn etholiadol 14891813 wikitext text/x-wiki :''Erthygl am y sefydliad gwleidyddol yw hon. Am yr adeilad sy'n gartref i'r sefydliad gweler [[Adeilad y Senedd]]'' {{Infobox legislature | background_color = #DC143C | text_color = white | name = Senedd Cymru<br/>Welsh Parliament | native_name = | native_name_lang = CY | legislature = [[Aelodau'r chweched Senedd|Y Chweched Senedd]] | coa_pic = Logo-senedd-cymru.svg | coa_res = 300px | coa-pic = | coa-res = | house_type = Unsiambraeth | leader1_type = [[Llywydd Senedd Cymru|Y Llywydd]] | leader1 = [[Elin Jones]] | party1 = [[Plaid Cymru]] | election1 = | leader2_type = [[Llywydd Senedd Cymru|Y Dirprwy Lywydd]] | leader2 = [[David Rees (gwleidydd)|David Rees]] | party2 = [[Llafur Cymru|Llafur]] | election2 = | leader3_type = Y Trefnydd | leader3 = [[Jane Hutt]] | party3 = [[Llafur Cymru|Llafur]] | election3 = | election4 = | leader5_type = Arweinyddion y Gwrthbleidiau | leader5 = [[Darren Millar]] ([[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]]), [[Rhun ap Iorwerth]] ([[Plaid Cymru]]), [[Jane Dodds]] ([[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru|Democratiaid Rhyddfrydol]]) | party5 = | members = 96 | structure1 = | structure1 = 2026 Welsh Senedd.svg | structure1_res = 300px | political_groups1 = :{{Color box|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}|border=darkgray}} [[Plaid Cymru]] (43) :{{Color box|{{party colour|Reform UK}}|border=darkgray}} [[Reform UK]] (34) :{{Color box|{{party colour|Labour Party (UK)}}|border=darkgray}} [[Llafur Cymru|Llafur]] (9) :{{Color box|{{party colour|Conservative Party (UK)}}|border=darkgray}} [[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]] (7) :{{Color box|{{party color|Green Party of England and Wales}}|border=darkgray}} [[Plaid Werdd Cymru a Lloegr|Plaid Werdd]] (2) :{{Color box|{{party color|Liberal Democrats}}|border=darkgray}} [[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru|Democratiaid Rhyddfrydol]] (1) | committees1 = {{Rhestr i'w dangos |title=[[Senedd Cymru#Pwyllgorau|15]]| Y Pwyllgor Busnes |Y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg |Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith |Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon, a Chysylltiadau Rhyngwladol |Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig |Y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol |Y Pwyllgor Cyllid |Y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol |Y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad |Y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai |Y Pwyllgor Deisebau|Y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus|Y Pwyllgor Safonau Ymddygiad|Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog|Pwyllgor y Bil Atebolrwydd Aelodau}} | voting_system1 = | voting_system2 = | last_election1 = [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|6 Mai 2021]] | next_election1 = [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|7 Mai 2026]] | session_room = Y Siambr 2.jpg | session_res = 300px | meeting_place = Siambr yn [[Adeilad y Senedd]], [[Caerdydd]] | website = [https://senedd.cymru/ senedd.cymru] | session_room2 = Senedd, Welsh parliament, Cardiff Bay.jpg | session_res2 = 250px | session_alt2 = | footnotes = |leader4=[[Eluned Morgan]]|leader4_type=[[Prif Weinidog Cymru]]|leader6=[[Manon Antoniazzi]]|leader6_type=[[Prif Weithredwr a Chlerc y Senedd|Y Clerc]]|party4=[[Llafur Cymru|Llafur]]}} {{Gwleidyddiaeth Cymru}} {{wicitestun|Refferendwm dros sefydlu Cynulliad Cenedlaethol}} '''Senedd Cymru''' ({{lang-en|Welsh Parliament}}) neu'r '''Senedd''' yw'r corff datganoledig sy'n cael ei ethol yn ddemocrataidd i drafod polisïau ac sy'n cymeradwyo [[deddfwriaeth]] sy'n ymwneud â [[Cymru|Chymru]]. Rhan o'i waith yw dwyn [[Llywodraeth Cymru]] i gyfrif.<ref name=Gwybod>{{cite web|url=http://www.cynulliadcymru.org/abthome.htm|title=Gwybodaeth am y Cynulliad|date=2012|publisher=|accessdate=30 Ebrill 2012|archive-date=2012-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430100826/http://www.cynulliadcymru.org/abthome.htm|url-status=dead}}</ref> Rhwng Mai 1999 a Mai 2020, enw'r sefydliad oedd '''Cynulliad Cenedlaethol Cymru''' ({{lang-en|National Assembly for Wales}}).<ref>{{Cite web|title=Gwybodaeth bwysig am newid enw'r sefydliad|url=https://senedd.cymru/cy/abthome/Pages/Name-Change-Information.aspx|website=National Assembly for Wales|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627062609/https://senedd.cymru/cy/abthome/Pages/Name-Change-Information.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://senedd.wales/cy/newhome/Pages/newsitem.aspx?itemid=2065|title=Bil i gyflwyno enw newydd a gostwng oed pleidleisio yn dod yn Deddf|date=15 Ionawr 2020|website=Cynulliad Cenedlaethol Cymru|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814143442/https://senedd.wales/cy/newhome/Pages/newsitem.aspx?itemid=2065|url-status=dead}}</ref> Sefydlwyd y Cynulliad ym [[1999]] ar ôl cynnal [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|refferendwm ym 1997]]. Cadarnhaodd pobl Cymru, drwy refferendwm ([[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]]) eu bod am rymuso'r Senedd. Cyhoeddwyd canlyniadau'r refferendwm ar 4 Mawrth 2011. Cyfanswm y pleidleisiodd dros ragor o bwerau oedd 63.49% ('ydw'), a phleidleisiodd 36.51% yn erbyn ('nac ydw'). 'Ydw' oedd y bleidlais mewn 21 o'r 22 [[Llywodraeth leol yng Nghymru|awdurdod lleol]], gyda'r eithriad i [[Sir Fynwy]]. Ar y cyfan, pleidleisiodd 35.2% o Gymru. Ceir 96 o aelodau, neu [[Aelod o'r Senedd|Aelodau o'r Senedd]] (AS) a etholir (ers 2026) am dymor o bedair blynedd; mae 16 etholaeth ddaearyddol yn ethol 6 aelod yr un dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol [[dull D'Hondt]]. Mae'r Senedd yn gweithredu system [[Unsiambriaeth|un siambr]], hynny yw, nid oes 'ail siambr' i [[Deddfwrfa|ddeddfwrfa]] Cymru. Ffurfiwyd y Cynulliad Cenedlaethol yn dilyn [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998]], a oedd yn ymateb i [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997]].<ref>[http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/38/enacted legislation.gov.uk;] adalwyd 6 Mai 2016.</ref> Mae'r Senedd a Llywodraeth Cymru yn ddau gorff ar wahân - yr un fath â Senedd y Deyrnas Unedig a Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Y corff democrataidd sy'n cynrychioli buddiannau Cymru a'i phobl, sy'n llunio cyfreithiau Cymru ac sy'n gwneud Llywodraeth Cymru'n atebol yw Senedd Cymru.<ref name=Cyn>{{cite web|url=http://wales.gov.uk/about/organisationexplained/nafw/?lang=cy|title=Cynulliad Cenedlaethol Cymru|date=8 Medi 2011|publisher=|accessdate=30 Ebrill 2012|archive-date=2012-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404004332/http://wales.gov.uk/about/organisationexplained/nafw/?lang=cy|url-status=dead}}</ref> Yr enw ar gorff corfforaethol Senedd Cymru yw [[Comisiwn Senedd Cymru|Comisiwn y Senedd]]. ==Etholiadau== Mae aelodau yn cael eu hethol am dymor penodedig. Yn wreiddiol roedd 60 aelod yn cael eu hethol am dymor o pedair blynedd - 40 ohonynt yn cynrychioli etholaeth ddaearyddol ac 20 yn cael eu hethol dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol [[dull D'Hondt]] dros y pum etholaeth ranbarthol yng Nghymru. Yn sgil deddfwriaeth yn San Steffan i greu Seneddau o 5 mlynedd ymestynnwyd cyfnod y Senedd i bum mlynedd. Cynhaliwyd [[etholiad]]au ym [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999|1999]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003|2003]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007|2007]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011|2011]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|2016]] a [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|2021]]. O 2026 ymlaen daeth hyd y tymor lawr i bedair blynedd unwaith eto. Cynhelir is-etholiadau os oes sedd etholaeth leol o'r Senedd yn dod yn wag, ond os oes gwagle ar y rhestr ranbarthol bydd pleidiau gwleidyddol yn enwebu'r unigolyn nesaf ar y rhestr i ymuno â'r Senedd. Ar 27 Tachwedd 2019 pasiwyd deddf, sef y [[Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020|Ddeddf Senedd ac Etholiadau]], i roi'r bleidlais i bobl 16 oed, yn dechrau o [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|etholiadau Senedd 2021]]. Yn ogystal, cafodd preswylwyr o dramor sy'n byw yng Nghymru hawl i bleidleisio. Adeg y bleidlais ar y ddeddf, roedd 41 o 60 aelod o blaid y newid gyda Llafur a Phlaid Cymru o blaid a'r Ceidwadwyr a Phlaid Brexit yn erbyn. Roedd y ddeddf hefyd yn rhoi enw newydd dwyieithog i'r Cynulliad fel yr oedd, sef Senedd Cymru a Welsh Parliament, er gwaethaf ymgyrchu i gael enw uniaith Gymraeg ar y sefydliad. Yn ymarferol, er bod enw dwyieithog ar y sefydliad, tueddir i'w alw'n '''Senedd''' yn y ddwy iaith. Ym Mai 2024, pleidleisiodd y Senedd dros gynyddu nifer yr aelodau o 60 i 96, gyda chefnogaeth Llafur a Phlaid Cymru. O 2026 ymlaen, fe fydd etholiadau Seneddol yn cael eu cynnal bob pedair blynedd yn hytrach na phob pum mlynedd.<ref>{{Cite web|title=Gwleidyddion yn pleidleisio o blaid cynyddu nifer aelodau Senedd Cymru|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/21140|website=newyddion.s4c.cymru|date=2024-05-16|access-date=2024-05-16|language=cy}}</ref> == Grymoedd == === Grymoedd deddfu === ''Gweler [[Pwerau Senedd Cymru]] am ragor o fanylion.'' Cafodd grymoedd i basio [[Mesur y Cynulliad|mesurau deddfwriaethol]] o fewn meysydd penodol eu rhoi ar ddechrau'r Trydydd Cynulliad ym Mai 2007 dan [[Deddf Llywodraeth Cymru 2006|Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006]]. Ar 3 Mawrth 2011, cynhaliwyd [[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011|refferendwm]] i benderfynu a ddylai'r Cynulliad gael y pŵer i lunio ei ddeddfau ei hun. Pleidleisiodd pobl Cymru o blaid y cynnig. Ers 2017, defnyddir model cadw pwerau yn ôl, ac mae gan y Senedd yr hawl i ddeddfu mewn unrhyw faes sydd heb ei eithrio. == Aelodau'r Senedd == === Mai 2021-Mai 2026 === {{prif|Aelodau'r chweched Senedd}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;" | '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2021''' | valign="top" | '''Presennol''' |- | style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" ! | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right"|30 | align="right"|30 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right"|16 | align="right"|16 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | | [[Plaid Cymru]] | align="right"|13 | align="right"|13 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right"|1 | align="right"|1 |- style="text-align: center; border-top: 1.5px solid #333" | colspan="2" rowspan="1" | '''Seddi eu hangen''' '''ar gyfer mwyafrif un plaid''' |align="right"|1 |align="right"|1 |- ! colspan="2" rowspan="1" | '''{{nowrap|Mwyafrif y Llywodraeth}}''' |align="right"|0 |align="right"|0 |} ===Mai 2016-Mai 2021=== {{prif|Aelodau pumed Cynulliad Cenedlaethol Cymru}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;"| '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2016''' | valign="top" | '''Yn union cyn<br /> etholiad 2021''' |- |! style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right"|29 | align="right"|29 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right"|12 | align="right"|10 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | | [[Plaid Cymru]] | align="right"|12 | align="right"|10 |- ! style="background-color: {{UKIP/meta/lliw}}" | | [[UKIP]] | align="right"|7 | align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}"| | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right"|1 | align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Propel (plaid wleidyddol)/meta/lliw}}"| |[[Propel (plaid wleidyddol)|Propel]] |align="right"|0 |align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Plaid Diddymu Cynulliad Cymru/meta/color}}"| |[[Plaid Diddymu Cynulliad Cymru]] |align="right"|0 |align="right"|2 |- ! style="background-color: {{Annibynnwr (gwleidydd)/meta/color}}" | | |[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]]<ref group="nodyn">Roedd 3 aelod, [[Mandy Jones (gwleidydd)|Mandy Jones]], Caroline Jones a David Rowlands, yn rhan o grŵp annibynnol yn y Senedd [[Y Gynghrair Annibynnol dros Ddiwygio|The Independent Alliance for Reform]].</ref> | align="right"|0 | align="right"|6 |- style="text-align: center; border-top: 1.5px solid #333" | colspan="2" rowspan="1" | '''Seddi eu hangen''' '''ar gyfer mwyafrif un plaid''' |align="right"|2 |align="right"|0 |- ! colspan="2" rowspan="1" | '''{{nowrap|Mwyafrif y Llywodraeth}}'''<ref group="nodyn">Mae hwn yn cynnwys Llafur, Rhyddfrydwyr Democrataidd, ac o Rhagfyr 2016, Dafydd Elis Thomas.</ref> |align="right"|0 |align="right"|2 |} {{reflist|group=nodyn}} ===2011-Mai 2016=== {{prif|Aelodau pedwerydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- style="background-color:#E9E9E9; border-bottom: 2px solid gray;" !colspan=2| Plaid || Mai 2011 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] ||align="right"| 30 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Ceidwadwyr]] ||align="right"| 14 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | |[[Plaid Cymru]] ||align="right"| 11 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | |[[Y Democratiaid Rhyddfrydol]] ||align="right"| 5 |- ! style="background-color: {{Annibynnwr (gwleidydd)/meta/color}}" | |[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]] ||align="right"| 0 |} ==Gweler hefyd== * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016]] * [[Etholiad Senedd Cymru, 2021]] * [[Etholiad nesaf Senedd Cymru]] == Gweler hefyd == * [[Gwleidyddiaeth Cymru]] * Rhestr o [[etholaethau Cymru]] * [[Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru]] * [[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == *[https://senedd.cymru/ Gwefan Senedd Cymru] *{{Twitter|SeneddCymru}} *[http://www.election.demon.co.uk/welsh.html Pleidleisiau yn y refferendwm, 1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040423045044/http://www.election.demon.co.uk/welsh.html |date=2004-04-23 }} {{Pleidiau Cymru}} {{Datganoli Cymru}} [[Categori:Senedd Cymru| ]] [[Categori:Gwleidyddiaeth Cymru]] [[Categori:Sefydliadau Cymru]] [[Categori:Rhestrau gwleidyddion]] 61xsx2oky11z2ewoo2rgp6g45dfp76p 14891863 14891813 2026-05-10T00:01:14Z Titus Gold 38162 /* Gweler hefyd */ diweddaru dolen 14891863 wikitext text/x-wiki :''Erthygl am y sefydliad gwleidyddol yw hon. Am yr adeilad sy'n gartref i'r sefydliad gweler [[Adeilad y Senedd]]'' {{Infobox legislature | background_color = #DC143C | text_color = white | name = Senedd Cymru<br/>Welsh Parliament | native_name = | native_name_lang = CY | legislature = [[Aelodau'r chweched Senedd|Y Chweched Senedd]] | coa_pic = Logo-senedd-cymru.svg | coa_res = 300px | coa-pic = | coa-res = | house_type = Unsiambraeth | leader1_type = [[Llywydd Senedd Cymru|Y Llywydd]] | leader1 = [[Elin Jones]] | party1 = [[Plaid Cymru]] | election1 = | leader2_type = [[Llywydd Senedd Cymru|Y Dirprwy Lywydd]] | leader2 = [[David Rees (gwleidydd)|David Rees]] | party2 = [[Llafur Cymru|Llafur]] | election2 = | leader3_type = Y Trefnydd | leader3 = [[Jane Hutt]] | party3 = [[Llafur Cymru|Llafur]] | election3 = | election4 = | leader5_type = Arweinyddion y Gwrthbleidiau | leader5 = [[Darren Millar]] ([[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]]), [[Rhun ap Iorwerth]] ([[Plaid Cymru]]), [[Jane Dodds]] ([[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru|Democratiaid Rhyddfrydol]]) | party5 = | members = 96 | structure1 = | structure1 = 2026 Welsh Senedd.svg | structure1_res = 300px | political_groups1 = :{{Color box|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}|border=darkgray}} [[Plaid Cymru]] (43) :{{Color box|{{party colour|Reform UK}}|border=darkgray}} [[Reform UK]] (34) :{{Color box|{{party colour|Labour Party (UK)}}|border=darkgray}} [[Llafur Cymru|Llafur]] (9) :{{Color box|{{party colour|Conservative Party (UK)}}|border=darkgray}} [[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]] (7) :{{Color box|{{party color|Green Party of England and Wales}}|border=darkgray}} [[Plaid Werdd Cymru a Lloegr|Plaid Werdd]] (2) :{{Color box|{{party color|Liberal Democrats}}|border=darkgray}} [[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru|Democratiaid Rhyddfrydol]] (1) | committees1 = {{Rhestr i'w dangos |title=[[Senedd Cymru#Pwyllgorau|15]]| Y Pwyllgor Busnes |Y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg |Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith |Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon, a Chysylltiadau Rhyngwladol |Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig |Y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol |Y Pwyllgor Cyllid |Y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol |Y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad |Y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai |Y Pwyllgor Deisebau|Y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus|Y Pwyllgor Safonau Ymddygiad|Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog|Pwyllgor y Bil Atebolrwydd Aelodau}} | voting_system1 = | voting_system2 = | last_election1 = [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|6 Mai 2021]] | next_election1 = [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|7 Mai 2026]] | session_room = Y Siambr 2.jpg | session_res = 300px | meeting_place = Siambr yn [[Adeilad y Senedd]], [[Caerdydd]] | website = [https://senedd.cymru/ senedd.cymru] | session_room2 = Senedd, Welsh parliament, Cardiff Bay.jpg | session_res2 = 250px | session_alt2 = | footnotes = |leader4=[[Eluned Morgan]]|leader4_type=[[Prif Weinidog Cymru]]|leader6=[[Manon Antoniazzi]]|leader6_type=[[Prif Weithredwr a Chlerc y Senedd|Y Clerc]]|party4=[[Llafur Cymru|Llafur]]}} {{Gwleidyddiaeth Cymru}} {{wicitestun|Refferendwm dros sefydlu Cynulliad Cenedlaethol}} '''Senedd Cymru''' ({{lang-en|Welsh Parliament}}) neu'r '''Senedd''' yw'r corff datganoledig sy'n cael ei ethol yn ddemocrataidd i drafod polisïau ac sy'n cymeradwyo [[deddfwriaeth]] sy'n ymwneud â [[Cymru|Chymru]]. Rhan o'i waith yw dwyn [[Llywodraeth Cymru]] i gyfrif.<ref name=Gwybod>{{cite web|url=http://www.cynulliadcymru.org/abthome.htm|title=Gwybodaeth am y Cynulliad|date=2012|publisher=|accessdate=30 Ebrill 2012|archive-date=2012-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430100826/http://www.cynulliadcymru.org/abthome.htm|url-status=dead}}</ref> Rhwng Mai 1999 a Mai 2020, enw'r sefydliad oedd '''Cynulliad Cenedlaethol Cymru''' ({{lang-en|National Assembly for Wales}}).<ref>{{Cite web|title=Gwybodaeth bwysig am newid enw'r sefydliad|url=https://senedd.cymru/cy/abthome/Pages/Name-Change-Information.aspx|website=National Assembly for Wales|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627062609/https://senedd.cymru/cy/abthome/Pages/Name-Change-Information.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://senedd.wales/cy/newhome/Pages/newsitem.aspx?itemid=2065|title=Bil i gyflwyno enw newydd a gostwng oed pleidleisio yn dod yn Deddf|date=15 Ionawr 2020|website=Cynulliad Cenedlaethol Cymru|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814143442/https://senedd.wales/cy/newhome/Pages/newsitem.aspx?itemid=2065|url-status=dead}}</ref> Sefydlwyd y Cynulliad ym [[1999]] ar ôl cynnal [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|refferendwm ym 1997]]. Cadarnhaodd pobl Cymru, drwy refferendwm ([[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]]) eu bod am rymuso'r Senedd. Cyhoeddwyd canlyniadau'r refferendwm ar 4 Mawrth 2011. Cyfanswm y pleidleisiodd dros ragor o bwerau oedd 63.49% ('ydw'), a phleidleisiodd 36.51% yn erbyn ('nac ydw'). 'Ydw' oedd y bleidlais mewn 21 o'r 22 [[Llywodraeth leol yng Nghymru|awdurdod lleol]], gyda'r eithriad i [[Sir Fynwy]]. Ar y cyfan, pleidleisiodd 35.2% o Gymru. Ceir 96 o aelodau, neu [[Aelod o'r Senedd|Aelodau o'r Senedd]] (AS) a etholir (ers 2026) am dymor o bedair blynedd; mae 16 etholaeth ddaearyddol yn ethol 6 aelod yr un dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol [[dull D'Hondt]]. Mae'r Senedd yn gweithredu system [[Unsiambriaeth|un siambr]], hynny yw, nid oes 'ail siambr' i [[Deddfwrfa|ddeddfwrfa]] Cymru. Ffurfiwyd y Cynulliad Cenedlaethol yn dilyn [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998]], a oedd yn ymateb i [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997]].<ref>[http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/38/enacted legislation.gov.uk;] adalwyd 6 Mai 2016.</ref> Mae'r Senedd a Llywodraeth Cymru yn ddau gorff ar wahân - yr un fath â Senedd y Deyrnas Unedig a Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Y corff democrataidd sy'n cynrychioli buddiannau Cymru a'i phobl, sy'n llunio cyfreithiau Cymru ac sy'n gwneud Llywodraeth Cymru'n atebol yw Senedd Cymru.<ref name=Cyn>{{cite web|url=http://wales.gov.uk/about/organisationexplained/nafw/?lang=cy|title=Cynulliad Cenedlaethol Cymru|date=8 Medi 2011|publisher=|accessdate=30 Ebrill 2012|archive-date=2012-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404004332/http://wales.gov.uk/about/organisationexplained/nafw/?lang=cy|url-status=dead}}</ref> Yr enw ar gorff corfforaethol Senedd Cymru yw [[Comisiwn Senedd Cymru|Comisiwn y Senedd]]. ==Etholiadau== Mae aelodau yn cael eu hethol am dymor penodedig. Yn wreiddiol roedd 60 aelod yn cael eu hethol am dymor o pedair blynedd - 40 ohonynt yn cynrychioli etholaeth ddaearyddol ac 20 yn cael eu hethol dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol [[dull D'Hondt]] dros y pum etholaeth ranbarthol yng Nghymru. Yn sgil deddfwriaeth yn San Steffan i greu Seneddau o 5 mlynedd ymestynnwyd cyfnod y Senedd i bum mlynedd. Cynhaliwyd [[etholiad]]au ym [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999|1999]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003|2003]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007|2007]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011|2011]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|2016]] a [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|2021]]. O 2026 ymlaen daeth hyd y tymor lawr i bedair blynedd unwaith eto. Cynhelir is-etholiadau os oes sedd etholaeth leol o'r Senedd yn dod yn wag, ond os oes gwagle ar y rhestr ranbarthol bydd pleidiau gwleidyddol yn enwebu'r unigolyn nesaf ar y rhestr i ymuno â'r Senedd. Ar 27 Tachwedd 2019 pasiwyd deddf, sef y [[Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020|Ddeddf Senedd ac Etholiadau]], i roi'r bleidlais i bobl 16 oed, yn dechrau o [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|etholiadau Senedd 2021]]. Yn ogystal, cafodd preswylwyr o dramor sy'n byw yng Nghymru hawl i bleidleisio. Adeg y bleidlais ar y ddeddf, roedd 41 o 60 aelod o blaid y newid gyda Llafur a Phlaid Cymru o blaid a'r Ceidwadwyr a Phlaid Brexit yn erbyn. Roedd y ddeddf hefyd yn rhoi enw newydd dwyieithog i'r Cynulliad fel yr oedd, sef Senedd Cymru a Welsh Parliament, er gwaethaf ymgyrchu i gael enw uniaith Gymraeg ar y sefydliad. Yn ymarferol, er bod enw dwyieithog ar y sefydliad, tueddir i'w alw'n '''Senedd''' yn y ddwy iaith. Ym Mai 2024, pleidleisiodd y Senedd dros gynyddu nifer yr aelodau o 60 i 96, gyda chefnogaeth Llafur a Phlaid Cymru. O 2026 ymlaen, fe fydd etholiadau Seneddol yn cael eu cynnal bob pedair blynedd yn hytrach na phob pum mlynedd.<ref>{{Cite web|title=Gwleidyddion yn pleidleisio o blaid cynyddu nifer aelodau Senedd Cymru|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/21140|website=newyddion.s4c.cymru|date=2024-05-16|access-date=2024-05-16|language=cy}}</ref> == Grymoedd == === Grymoedd deddfu === ''Gweler [[Pwerau Senedd Cymru]] am ragor o fanylion.'' Cafodd grymoedd i basio [[Mesur y Cynulliad|mesurau deddfwriaethol]] o fewn meysydd penodol eu rhoi ar ddechrau'r Trydydd Cynulliad ym Mai 2007 dan [[Deddf Llywodraeth Cymru 2006|Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006]]. Ar 3 Mawrth 2011, cynhaliwyd [[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011|refferendwm]] i benderfynu a ddylai'r Cynulliad gael y pŵer i lunio ei ddeddfau ei hun. Pleidleisiodd pobl Cymru o blaid y cynnig. Ers 2017, defnyddir model cadw pwerau yn ôl, ac mae gan y Senedd yr hawl i ddeddfu mewn unrhyw faes sydd heb ei eithrio. == Aelodau'r Senedd == === Mai 2021-Mai 2026 === {{prif|Aelodau'r chweched Senedd}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;" | '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2021''' | valign="top" | '''Presennol''' |- | style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" ! | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right"|30 | align="right"|30 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right"|16 | align="right"|16 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | | [[Plaid Cymru]] | align="right"|13 | align="right"|13 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right"|1 | align="right"|1 |- style="text-align: center; border-top: 1.5px solid #333" | colspan="2" rowspan="1" | '''Seddi eu hangen''' '''ar gyfer mwyafrif un plaid''' |align="right"|1 |align="right"|1 |- ! colspan="2" rowspan="1" | '''{{nowrap|Mwyafrif y Llywodraeth}}''' |align="right"|0 |align="right"|0 |} ===Mai 2016-Mai 2021=== {{prif|Aelodau pumed Cynulliad Cenedlaethol Cymru}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;"| '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2016''' | valign="top" | '''Yn union cyn<br /> etholiad 2021''' |- |! style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right"|29 | align="right"|29 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right"|12 | align="right"|10 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | | [[Plaid Cymru]] | align="right"|12 | align="right"|10 |- ! style="background-color: {{UKIP/meta/lliw}}" | | [[UKIP]] | align="right"|7 | align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}"| | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right"|1 | align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Propel (plaid wleidyddol)/meta/lliw}}"| |[[Propel (plaid wleidyddol)|Propel]] |align="right"|0 |align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Plaid Diddymu Cynulliad Cymru/meta/color}}"| |[[Plaid Diddymu Cynulliad Cymru]] |align="right"|0 |align="right"|2 |- ! style="background-color: {{Annibynnwr (gwleidydd)/meta/color}}" | | |[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]]<ref group="nodyn">Roedd 3 aelod, [[Mandy Jones (gwleidydd)|Mandy Jones]], Caroline Jones a David Rowlands, yn rhan o grŵp annibynnol yn y Senedd [[Y Gynghrair Annibynnol dros Ddiwygio|The Independent Alliance for Reform]].</ref> | align="right"|0 | align="right"|6 |- style="text-align: center; border-top: 1.5px solid #333" | colspan="2" rowspan="1" | '''Seddi eu hangen''' '''ar gyfer mwyafrif un plaid''' |align="right"|2 |align="right"|0 |- ! colspan="2" rowspan="1" | '''{{nowrap|Mwyafrif y Llywodraeth}}'''<ref group="nodyn">Mae hwn yn cynnwys Llafur, Rhyddfrydwyr Democrataidd, ac o Rhagfyr 2016, Dafydd Elis Thomas.</ref> |align="right"|0 |align="right"|2 |} {{reflist|group=nodyn}} ===2011-Mai 2016=== {{prif|Aelodau pedwerydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- style="background-color:#E9E9E9; border-bottom: 2px solid gray;" !colspan=2| Plaid || Mai 2011 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] ||align="right"| 30 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Ceidwadwyr]] ||align="right"| 14 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | |[[Plaid Cymru]] ||align="right"| 11 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | |[[Y Democratiaid Rhyddfrydol]] ||align="right"| 5 |- ! style="background-color: {{Annibynnwr (gwleidydd)/meta/color}}" | |[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]] ||align="right"| 0 |} ==Gweler hefyd== * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016]] * [[Etholiad Senedd Cymru, 2021]] * [[Etholiad Senedd Cymru, 2026]] == Gweler hefyd == * [[Gwleidyddiaeth Cymru]] * Rhestr o [[etholaethau Cymru]] * [[Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru]] * [[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == *[https://senedd.cymru/ Gwefan Senedd Cymru] *{{Twitter|SeneddCymru}} *[http://www.election.demon.co.uk/welsh.html Pleidleisiau yn y refferendwm, 1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040423045044/http://www.election.demon.co.uk/welsh.html |date=2004-04-23 }} {{Pleidiau Cymru}} {{Datganoli Cymru}} [[Categori:Senedd Cymru| ]] [[Categori:Gwleidyddiaeth Cymru]] [[Categori:Sefydliadau Cymru]] [[Categori:Rhestrau gwleidyddion]] aavw4kcztsvbjopaelc16naq8re27k7 14891871 14891863 2026-05-10T00:05:41Z Titus Gold 38162 /* Aelodau'r Senedd */ tabl newydd 14891871 wikitext text/x-wiki :''Erthygl am y sefydliad gwleidyddol yw hon. Am yr adeilad sy'n gartref i'r sefydliad gweler [[Adeilad y Senedd]]'' {{Infobox legislature | background_color = #DC143C | text_color = white | name = Senedd Cymru<br/>Welsh Parliament | native_name = | native_name_lang = CY | legislature = [[Aelodau'r chweched Senedd|Y Chweched Senedd]] | coa_pic = Logo-senedd-cymru.svg | coa_res = 300px | coa-pic = | coa-res = | house_type = Unsiambraeth | leader1_type = [[Llywydd Senedd Cymru|Y Llywydd]] | leader1 = [[Elin Jones]] | party1 = [[Plaid Cymru]] | election1 = | leader2_type = [[Llywydd Senedd Cymru|Y Dirprwy Lywydd]] | leader2 = [[David Rees (gwleidydd)|David Rees]] | party2 = [[Llafur Cymru|Llafur]] | election2 = | leader3_type = Y Trefnydd | leader3 = [[Jane Hutt]] | party3 = [[Llafur Cymru|Llafur]] | election3 = | election4 = | leader5_type = Arweinyddion y Gwrthbleidiau | leader5 = [[Darren Millar]] ([[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]]), [[Rhun ap Iorwerth]] ([[Plaid Cymru]]), [[Jane Dodds]] ([[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru|Democratiaid Rhyddfrydol]]) | party5 = | members = 96 | structure1 = | structure1 = 2026 Welsh Senedd.svg | structure1_res = 300px | political_groups1 = :{{Color box|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}|border=darkgray}} [[Plaid Cymru]] (43) :{{Color box|{{party colour|Reform UK}}|border=darkgray}} [[Reform UK]] (34) :{{Color box|{{party colour|Labour Party (UK)}}|border=darkgray}} [[Llafur Cymru|Llafur]] (9) :{{Color box|{{party colour|Conservative Party (UK)}}|border=darkgray}} [[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]] (7) :{{Color box|{{party color|Green Party of England and Wales}}|border=darkgray}} [[Plaid Werdd Cymru a Lloegr|Plaid Werdd]] (2) :{{Color box|{{party color|Liberal Democrats}}|border=darkgray}} [[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru|Democratiaid Rhyddfrydol]] (1) | committees1 = {{Rhestr i'w dangos |title=[[Senedd Cymru#Pwyllgorau|15]]| Y Pwyllgor Busnes |Y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg |Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith |Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon, a Chysylltiadau Rhyngwladol |Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig |Y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol |Y Pwyllgor Cyllid |Y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol |Y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad |Y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai |Y Pwyllgor Deisebau|Y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus|Y Pwyllgor Safonau Ymddygiad|Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog|Pwyllgor y Bil Atebolrwydd Aelodau}} | voting_system1 = | voting_system2 = | last_election1 = [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|6 Mai 2021]] | next_election1 = [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|7 Mai 2026]] | session_room = Y Siambr 2.jpg | session_res = 300px | meeting_place = Siambr yn [[Adeilad y Senedd]], [[Caerdydd]] | website = [https://senedd.cymru/ senedd.cymru] | session_room2 = Senedd, Welsh parliament, Cardiff Bay.jpg | session_res2 = 250px | session_alt2 = | footnotes = |leader4=[[Eluned Morgan]]|leader4_type=[[Prif Weinidog Cymru]]|leader6=[[Manon Antoniazzi]]|leader6_type=[[Prif Weithredwr a Chlerc y Senedd|Y Clerc]]|party4=[[Llafur Cymru|Llafur]]}} {{Gwleidyddiaeth Cymru}} {{wicitestun|Refferendwm dros sefydlu Cynulliad Cenedlaethol}} '''Senedd Cymru''' ({{lang-en|Welsh Parliament}}) neu'r '''Senedd''' yw'r corff datganoledig sy'n cael ei ethol yn ddemocrataidd i drafod polisïau ac sy'n cymeradwyo [[deddfwriaeth]] sy'n ymwneud â [[Cymru|Chymru]]. Rhan o'i waith yw dwyn [[Llywodraeth Cymru]] i gyfrif.<ref name=Gwybod>{{cite web|url=http://www.cynulliadcymru.org/abthome.htm|title=Gwybodaeth am y Cynulliad|date=2012|publisher=|accessdate=30 Ebrill 2012|archive-date=2012-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430100826/http://www.cynulliadcymru.org/abthome.htm|url-status=dead}}</ref> Rhwng Mai 1999 a Mai 2020, enw'r sefydliad oedd '''Cynulliad Cenedlaethol Cymru''' ({{lang-en|National Assembly for Wales}}).<ref>{{Cite web|title=Gwybodaeth bwysig am newid enw'r sefydliad|url=https://senedd.cymru/cy/abthome/Pages/Name-Change-Information.aspx|website=National Assembly for Wales|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627062609/https://senedd.cymru/cy/abthome/Pages/Name-Change-Information.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://senedd.wales/cy/newhome/Pages/newsitem.aspx?itemid=2065|title=Bil i gyflwyno enw newydd a gostwng oed pleidleisio yn dod yn Deddf|date=15 Ionawr 2020|website=Cynulliad Cenedlaethol Cymru|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814143442/https://senedd.wales/cy/newhome/Pages/newsitem.aspx?itemid=2065|url-status=dead}}</ref> Sefydlwyd y Cynulliad ym [[1999]] ar ôl cynnal [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|refferendwm ym 1997]]. Cadarnhaodd pobl Cymru, drwy refferendwm ([[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]]) eu bod am rymuso'r Senedd. Cyhoeddwyd canlyniadau'r refferendwm ar 4 Mawrth 2011. Cyfanswm y pleidleisiodd dros ragor o bwerau oedd 63.49% ('ydw'), a phleidleisiodd 36.51% yn erbyn ('nac ydw'). 'Ydw' oedd y bleidlais mewn 21 o'r 22 [[Llywodraeth leol yng Nghymru|awdurdod lleol]], gyda'r eithriad i [[Sir Fynwy]]. Ar y cyfan, pleidleisiodd 35.2% o Gymru. Ceir 96 o aelodau, neu [[Aelod o'r Senedd|Aelodau o'r Senedd]] (AS) a etholir (ers 2026) am dymor o bedair blynedd; mae 16 etholaeth ddaearyddol yn ethol 6 aelod yr un dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol [[dull D'Hondt]]. Mae'r Senedd yn gweithredu system [[Unsiambriaeth|un siambr]], hynny yw, nid oes 'ail siambr' i [[Deddfwrfa|ddeddfwrfa]] Cymru. Ffurfiwyd y Cynulliad Cenedlaethol yn dilyn [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998]], a oedd yn ymateb i [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997]].<ref>[http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/38/enacted legislation.gov.uk;] adalwyd 6 Mai 2016.</ref> Mae'r Senedd a Llywodraeth Cymru yn ddau gorff ar wahân - yr un fath â Senedd y Deyrnas Unedig a Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Y corff democrataidd sy'n cynrychioli buddiannau Cymru a'i phobl, sy'n llunio cyfreithiau Cymru ac sy'n gwneud Llywodraeth Cymru'n atebol yw Senedd Cymru.<ref name=Cyn>{{cite web|url=http://wales.gov.uk/about/organisationexplained/nafw/?lang=cy|title=Cynulliad Cenedlaethol Cymru|date=8 Medi 2011|publisher=|accessdate=30 Ebrill 2012|archive-date=2012-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404004332/http://wales.gov.uk/about/organisationexplained/nafw/?lang=cy|url-status=dead}}</ref> Yr enw ar gorff corfforaethol Senedd Cymru yw [[Comisiwn Senedd Cymru|Comisiwn y Senedd]]. ==Etholiadau== Mae aelodau yn cael eu hethol am dymor penodedig. Yn wreiddiol roedd 60 aelod yn cael eu hethol am dymor o pedair blynedd - 40 ohonynt yn cynrychioli etholaeth ddaearyddol ac 20 yn cael eu hethol dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol [[dull D'Hondt]] dros y pum etholaeth ranbarthol yng Nghymru. Yn sgil deddfwriaeth yn San Steffan i greu Seneddau o 5 mlynedd ymestynnwyd cyfnod y Senedd i bum mlynedd. Cynhaliwyd [[etholiad]]au ym [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999|1999]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003|2003]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007|2007]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011|2011]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|2016]] a [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|2021]]. O 2026 ymlaen daeth hyd y tymor lawr i bedair blynedd unwaith eto. Cynhelir is-etholiadau os oes sedd etholaeth leol o'r Senedd yn dod yn wag, ond os oes gwagle ar y rhestr ranbarthol bydd pleidiau gwleidyddol yn enwebu'r unigolyn nesaf ar y rhestr i ymuno â'r Senedd. Ar 27 Tachwedd 2019 pasiwyd deddf, sef y [[Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020|Ddeddf Senedd ac Etholiadau]], i roi'r bleidlais i bobl 16 oed, yn dechrau o [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|etholiadau Senedd 2021]]. Yn ogystal, cafodd preswylwyr o dramor sy'n byw yng Nghymru hawl i bleidleisio. Adeg y bleidlais ar y ddeddf, roedd 41 o 60 aelod o blaid y newid gyda Llafur a Phlaid Cymru o blaid a'r Ceidwadwyr a Phlaid Brexit yn erbyn. Roedd y ddeddf hefyd yn rhoi enw newydd dwyieithog i'r Cynulliad fel yr oedd, sef Senedd Cymru a Welsh Parliament, er gwaethaf ymgyrchu i gael enw uniaith Gymraeg ar y sefydliad. Yn ymarferol, er bod enw dwyieithog ar y sefydliad, tueddir i'w alw'n '''Senedd''' yn y ddwy iaith. Ym Mai 2024, pleidleisiodd y Senedd dros gynyddu nifer yr aelodau o 60 i 96, gyda chefnogaeth Llafur a Phlaid Cymru. O 2026 ymlaen, fe fydd etholiadau Seneddol yn cael eu cynnal bob pedair blynedd yn hytrach na phob pum mlynedd.<ref>{{Cite web|title=Gwleidyddion yn pleidleisio o blaid cynyddu nifer aelodau Senedd Cymru|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/21140|website=newyddion.s4c.cymru|date=2024-05-16|access-date=2024-05-16|language=cy}}</ref> == Grymoedd == === Grymoedd deddfu === ''Gweler [[Pwerau Senedd Cymru]] am ragor o fanylion.'' Cafodd grymoedd i basio [[Mesur y Cynulliad|mesurau deddfwriaethol]] o fewn meysydd penodol eu rhoi ar ddechrau'r Trydydd Cynulliad ym Mai 2007 dan [[Deddf Llywodraeth Cymru 2006|Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006]]. Ar 3 Mawrth 2011, cynhaliwyd [[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011|refferendwm]] i benderfynu a ddylai'r Cynulliad gael y pŵer i lunio ei ddeddfau ei hun. Pleidleisiodd pobl Cymru o blaid y cynnig. Ers 2017, defnyddir model cadw pwerau yn ôl, ac mae gan y Senedd yr hawl i ddeddfu mewn unrhyw faes sydd heb ei eithrio. == Aelodau'r Senedd == === Mai 2026 - === {{prif|Aelodau'r seithfed Senedd}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;" | '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2021''' | valign="top" | '''Presennol''' |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | |[[Plaid Cymru]] | align="right" |13 | align="right" |35 |- | |[[Reform UK|Reform]] | align="right" |0 | align="right" |34 |- | style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" ! | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right" |30 | align="right" |9 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right" |16 | align="right" |7 |- | |[[Plaid Werdd Cymru|Gwyrdd]] | align="right" |0 | align="right" |2 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right" |1 | align="right" |1 |} === Mai 2021-Mai 2026 === {{prif|Aelodau'r chweched Senedd}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;" | '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2021''' | valign="top" | '''Presennol''' |- | style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" ! | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right"|30 | align="right"|30 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right"|16 | align="right"|16 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | | [[Plaid Cymru]] | align="right"|13 | align="right"|13 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right"|1 | align="right"|1 |- style="text-align: center; border-top: 1.5px solid #333" | colspan="2" rowspan="1" | '''Seddi eu hangen''' '''ar gyfer mwyafrif un plaid''' |align="right"|1 |align="right"|1 |- ! colspan="2" rowspan="1" | '''{{nowrap|Mwyafrif y Llywodraeth}}''' |align="right"|0 |align="right"|0 |} ===Mai 2016-Mai 2021=== {{prif|Aelodau pumed Cynulliad Cenedlaethol Cymru}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;"| '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2016''' | valign="top" | '''Yn union cyn<br /> etholiad 2021''' |- |! style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right"|29 | align="right"|29 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right"|12 | align="right"|10 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | | [[Plaid Cymru]] | align="right"|12 | align="right"|10 |- ! style="background-color: {{UKIP/meta/lliw}}" | | [[UKIP]] | align="right"|7 | align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}"| | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right"|1 | align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Propel (plaid wleidyddol)/meta/lliw}}"| |[[Propel (plaid wleidyddol)|Propel]] |align="right"|0 |align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Plaid Diddymu Cynulliad Cymru/meta/color}}"| |[[Plaid Diddymu Cynulliad Cymru]] |align="right"|0 |align="right"|2 |- ! style="background-color: {{Annibynnwr (gwleidydd)/meta/color}}" | | |[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]]<ref group="nodyn">Roedd 3 aelod, [[Mandy Jones (gwleidydd)|Mandy Jones]], Caroline Jones a David Rowlands, yn rhan o grŵp annibynnol yn y Senedd [[Y Gynghrair Annibynnol dros Ddiwygio|The Independent Alliance for Reform]].</ref> | align="right"|0 | align="right"|6 |- style="text-align: center; border-top: 1.5px solid #333" | colspan="2" rowspan="1" | '''Seddi eu hangen''' '''ar gyfer mwyafrif un plaid''' |align="right"|2 |align="right"|0 |- ! colspan="2" rowspan="1" | '''{{nowrap|Mwyafrif y Llywodraeth}}'''<ref group="nodyn">Mae hwn yn cynnwys Llafur, Rhyddfrydwyr Democrataidd, ac o Rhagfyr 2016, Dafydd Elis Thomas.</ref> |align="right"|0 |align="right"|2 |} {{reflist|group=nodyn}} ===2011-Mai 2016=== {{prif|Aelodau pedwerydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- style="background-color:#E9E9E9; border-bottom: 2px solid gray;" !colspan=2| Plaid || Mai 2011 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] ||align="right"| 30 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Ceidwadwyr]] ||align="right"| 14 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | |[[Plaid Cymru]] ||align="right"| 11 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | |[[Y Democratiaid Rhyddfrydol]] ||align="right"| 5 |- ! style="background-color: {{Annibynnwr (gwleidydd)/meta/color}}" | |[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]] ||align="right"| 0 |} ==Gweler hefyd== * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016]] * [[Etholiad Senedd Cymru, 2021]] * [[Etholiad Senedd Cymru, 2026]] == Gweler hefyd == * [[Gwleidyddiaeth Cymru]] * Rhestr o [[etholaethau Cymru]] * [[Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru]] * [[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == *[https://senedd.cymru/ Gwefan Senedd Cymru] *{{Twitter|SeneddCymru}} *[http://www.election.demon.co.uk/welsh.html Pleidleisiau yn y refferendwm, 1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040423045044/http://www.election.demon.co.uk/welsh.html |date=2004-04-23 }} {{Pleidiau Cymru}} {{Datganoli Cymru}} [[Categori:Senedd Cymru| ]] [[Categori:Gwleidyddiaeth Cymru]] [[Categori:Sefydliadau Cymru]] [[Categori:Rhestrau gwleidyddion]] a1ocp6r50077t42dzfswdqabx5pedv7 14891873 14891871 2026-05-10T00:10:51Z Titus Gold 38162 /* Mai 2026 - */ lliwiau celloedd 14891873 wikitext text/x-wiki :''Erthygl am y sefydliad gwleidyddol yw hon. Am yr adeilad sy'n gartref i'r sefydliad gweler [[Adeilad y Senedd]]'' {{Infobox legislature | background_color = #DC143C | text_color = white | name = Senedd Cymru<br/>Welsh Parliament | native_name = | native_name_lang = CY | legislature = [[Aelodau'r chweched Senedd|Y Chweched Senedd]] | coa_pic = Logo-senedd-cymru.svg | coa_res = 300px | coa-pic = | coa-res = | house_type = Unsiambraeth | leader1_type = [[Llywydd Senedd Cymru|Y Llywydd]] | leader1 = [[Elin Jones]] | party1 = [[Plaid Cymru]] | election1 = | leader2_type = [[Llywydd Senedd Cymru|Y Dirprwy Lywydd]] | leader2 = [[David Rees (gwleidydd)|David Rees]] | party2 = [[Llafur Cymru|Llafur]] | election2 = | leader3_type = Y Trefnydd | leader3 = [[Jane Hutt]] | party3 = [[Llafur Cymru|Llafur]] | election3 = | election4 = | leader5_type = Arweinyddion y Gwrthbleidiau | leader5 = [[Darren Millar]] ([[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]]), [[Rhun ap Iorwerth]] ([[Plaid Cymru]]), [[Jane Dodds]] ([[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru|Democratiaid Rhyddfrydol]]) | party5 = | members = 96 | structure1 = | structure1 = 2026 Welsh Senedd.svg | structure1_res = 300px | political_groups1 = :{{Color box|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}|border=darkgray}} [[Plaid Cymru]] (43) :{{Color box|{{party colour|Reform UK}}|border=darkgray}} [[Reform UK]] (34) :{{Color box|{{party colour|Labour Party (UK)}}|border=darkgray}} [[Llafur Cymru|Llafur]] (9) :{{Color box|{{party colour|Conservative Party (UK)}}|border=darkgray}} [[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]] (7) :{{Color box|{{party color|Green Party of England and Wales}}|border=darkgray}} [[Plaid Werdd Cymru a Lloegr|Plaid Werdd]] (2) :{{Color box|{{party color|Liberal Democrats}}|border=darkgray}} [[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru|Democratiaid Rhyddfrydol]] (1) | committees1 = {{Rhestr i'w dangos |title=[[Senedd Cymru#Pwyllgorau|15]]| Y Pwyllgor Busnes |Y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg |Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith |Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon, a Chysylltiadau Rhyngwladol |Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig |Y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol |Y Pwyllgor Cyllid |Y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol |Y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad |Y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai |Y Pwyllgor Deisebau|Y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus|Y Pwyllgor Safonau Ymddygiad|Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog|Pwyllgor y Bil Atebolrwydd Aelodau}} | voting_system1 = | voting_system2 = | last_election1 = [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|6 Mai 2021]] | next_election1 = [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|7 Mai 2026]] | session_room = Y Siambr 2.jpg | session_res = 300px | meeting_place = Siambr yn [[Adeilad y Senedd]], [[Caerdydd]] | website = [https://senedd.cymru/ senedd.cymru] | session_room2 = Senedd, Welsh parliament, Cardiff Bay.jpg | session_res2 = 250px | session_alt2 = | footnotes = |leader4=[[Eluned Morgan]]|leader4_type=[[Prif Weinidog Cymru]]|leader6=[[Manon Antoniazzi]]|leader6_type=[[Prif Weithredwr a Chlerc y Senedd|Y Clerc]]|party4=[[Llafur Cymru|Llafur]]}} {{Gwleidyddiaeth Cymru}} {{wicitestun|Refferendwm dros sefydlu Cynulliad Cenedlaethol}} '''Senedd Cymru''' ({{lang-en|Welsh Parliament}}) neu'r '''Senedd''' yw'r corff datganoledig sy'n cael ei ethol yn ddemocrataidd i drafod polisïau ac sy'n cymeradwyo [[deddfwriaeth]] sy'n ymwneud â [[Cymru|Chymru]]. Rhan o'i waith yw dwyn [[Llywodraeth Cymru]] i gyfrif.<ref name=Gwybod>{{cite web|url=http://www.cynulliadcymru.org/abthome.htm|title=Gwybodaeth am y Cynulliad|date=2012|publisher=|accessdate=30 Ebrill 2012|archive-date=2012-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430100826/http://www.cynulliadcymru.org/abthome.htm|url-status=dead}}</ref> Rhwng Mai 1999 a Mai 2020, enw'r sefydliad oedd '''Cynulliad Cenedlaethol Cymru''' ({{lang-en|National Assembly for Wales}}).<ref>{{Cite web|title=Gwybodaeth bwysig am newid enw'r sefydliad|url=https://senedd.cymru/cy/abthome/Pages/Name-Change-Information.aspx|website=National Assembly for Wales|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627062609/https://senedd.cymru/cy/abthome/Pages/Name-Change-Information.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://senedd.wales/cy/newhome/Pages/newsitem.aspx?itemid=2065|title=Bil i gyflwyno enw newydd a gostwng oed pleidleisio yn dod yn Deddf|date=15 Ionawr 2020|website=Cynulliad Cenedlaethol Cymru|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814143442/https://senedd.wales/cy/newhome/Pages/newsitem.aspx?itemid=2065|url-status=dead}}</ref> Sefydlwyd y Cynulliad ym [[1999]] ar ôl cynnal [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|refferendwm ym 1997]]. Cadarnhaodd pobl Cymru, drwy refferendwm ([[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]]) eu bod am rymuso'r Senedd. Cyhoeddwyd canlyniadau'r refferendwm ar 4 Mawrth 2011. Cyfanswm y pleidleisiodd dros ragor o bwerau oedd 63.49% ('ydw'), a phleidleisiodd 36.51% yn erbyn ('nac ydw'). 'Ydw' oedd y bleidlais mewn 21 o'r 22 [[Llywodraeth leol yng Nghymru|awdurdod lleol]], gyda'r eithriad i [[Sir Fynwy]]. Ar y cyfan, pleidleisiodd 35.2% o Gymru. Ceir 96 o aelodau, neu [[Aelod o'r Senedd|Aelodau o'r Senedd]] (AS) a etholir (ers 2026) am dymor o bedair blynedd; mae 16 etholaeth ddaearyddol yn ethol 6 aelod yr un dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol [[dull D'Hondt]]. Mae'r Senedd yn gweithredu system [[Unsiambriaeth|un siambr]], hynny yw, nid oes 'ail siambr' i [[Deddfwrfa|ddeddfwrfa]] Cymru. Ffurfiwyd y Cynulliad Cenedlaethol yn dilyn [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998]], a oedd yn ymateb i [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997]].<ref>[http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/38/enacted legislation.gov.uk;] adalwyd 6 Mai 2016.</ref> Mae'r Senedd a Llywodraeth Cymru yn ddau gorff ar wahân - yr un fath â Senedd y Deyrnas Unedig a Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Y corff democrataidd sy'n cynrychioli buddiannau Cymru a'i phobl, sy'n llunio cyfreithiau Cymru ac sy'n gwneud Llywodraeth Cymru'n atebol yw Senedd Cymru.<ref name=Cyn>{{cite web|url=http://wales.gov.uk/about/organisationexplained/nafw/?lang=cy|title=Cynulliad Cenedlaethol Cymru|date=8 Medi 2011|publisher=|accessdate=30 Ebrill 2012|archive-date=2012-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404004332/http://wales.gov.uk/about/organisationexplained/nafw/?lang=cy|url-status=dead}}</ref> Yr enw ar gorff corfforaethol Senedd Cymru yw [[Comisiwn Senedd Cymru|Comisiwn y Senedd]]. ==Etholiadau== Mae aelodau yn cael eu hethol am dymor penodedig. Yn wreiddiol roedd 60 aelod yn cael eu hethol am dymor o pedair blynedd - 40 ohonynt yn cynrychioli etholaeth ddaearyddol ac 20 yn cael eu hethol dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol [[dull D'Hondt]] dros y pum etholaeth ranbarthol yng Nghymru. Yn sgil deddfwriaeth yn San Steffan i greu Seneddau o 5 mlynedd ymestynnwyd cyfnod y Senedd i bum mlynedd. Cynhaliwyd [[etholiad]]au ym [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999|1999]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003|2003]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007|2007]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011|2011]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|2016]] a [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|2021]]. O 2026 ymlaen daeth hyd y tymor lawr i bedair blynedd unwaith eto. Cynhelir is-etholiadau os oes sedd etholaeth leol o'r Senedd yn dod yn wag, ond os oes gwagle ar y rhestr ranbarthol bydd pleidiau gwleidyddol yn enwebu'r unigolyn nesaf ar y rhestr i ymuno â'r Senedd. Ar 27 Tachwedd 2019 pasiwyd deddf, sef y [[Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020|Ddeddf Senedd ac Etholiadau]], i roi'r bleidlais i bobl 16 oed, yn dechrau o [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|etholiadau Senedd 2021]]. Yn ogystal, cafodd preswylwyr o dramor sy'n byw yng Nghymru hawl i bleidleisio. Adeg y bleidlais ar y ddeddf, roedd 41 o 60 aelod o blaid y newid gyda Llafur a Phlaid Cymru o blaid a'r Ceidwadwyr a Phlaid Brexit yn erbyn. Roedd y ddeddf hefyd yn rhoi enw newydd dwyieithog i'r Cynulliad fel yr oedd, sef Senedd Cymru a Welsh Parliament, er gwaethaf ymgyrchu i gael enw uniaith Gymraeg ar y sefydliad. Yn ymarferol, er bod enw dwyieithog ar y sefydliad, tueddir i'w alw'n '''Senedd''' yn y ddwy iaith. Ym Mai 2024, pleidleisiodd y Senedd dros gynyddu nifer yr aelodau o 60 i 96, gyda chefnogaeth Llafur a Phlaid Cymru. O 2026 ymlaen, fe fydd etholiadau Seneddol yn cael eu cynnal bob pedair blynedd yn hytrach na phob pum mlynedd.<ref>{{Cite web|title=Gwleidyddion yn pleidleisio o blaid cynyddu nifer aelodau Senedd Cymru|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/21140|website=newyddion.s4c.cymru|date=2024-05-16|access-date=2024-05-16|language=cy}}</ref> == Grymoedd == === Grymoedd deddfu === ''Gweler [[Pwerau Senedd Cymru]] am ragor o fanylion.'' Cafodd grymoedd i basio [[Mesur y Cynulliad|mesurau deddfwriaethol]] o fewn meysydd penodol eu rhoi ar ddechrau'r Trydydd Cynulliad ym Mai 2007 dan [[Deddf Llywodraeth Cymru 2006|Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006]]. Ar 3 Mawrth 2011, cynhaliwyd [[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011|refferendwm]] i benderfynu a ddylai'r Cynulliad gael y pŵer i lunio ei ddeddfau ei hun. Pleidleisiodd pobl Cymru o blaid y cynnig. Ers 2017, defnyddir model cadw pwerau yn ôl, ac mae gan y Senedd yr hawl i ddeddfu mewn unrhyw faes sydd heb ei eithrio. == Aelodau'r Senedd == === Mai 2026 - === {{prif|Aelodau'r seithfed Senedd}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;" | '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2021''' | valign="top" | '''Presennol''' |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | |[[Plaid Cymru]] | align="right" |13 | align="right" |35 |- ! style="background-color: {{Reform UK/meta/color}}" | |[[Reform UK|Reform]] | align="right" |0 | align="right" |34 |- | style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" ! | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right" |30 | align="right" |9 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right" |16 | align="right" |7 |- ! style="background-color: {{Plaid Werdd Cymru a Lloegr/meta/lliw}}"| |[[Plaid Werdd Cymru|Gwyrdd]] | align="right" |0 | align="right" |2 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right" |1 | align="right" |1 |} === Mai 2021-Mai 2026 === {{prif|Aelodau'r chweched Senedd}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;" | '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2021''' | valign="top" | '''Presennol''' |- | style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" ! | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right"|30 | align="right"|30 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right"|16 | align="right"|16 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | | [[Plaid Cymru]] | align="right"|13 | align="right"|13 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right"|1 | align="right"|1 |- style="text-align: center; border-top: 1.5px solid #333" | colspan="2" rowspan="1" | '''Seddi eu hangen''' '''ar gyfer mwyafrif un plaid''' |align="right"|1 |align="right"|1 |- ! colspan="2" rowspan="1" | '''{{nowrap|Mwyafrif y Llywodraeth}}''' |align="right"|0 |align="right"|0 |} ===Mai 2016-Mai 2021=== {{prif|Aelodau pumed Cynulliad Cenedlaethol Cymru}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;"| '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2016''' | valign="top" | '''Yn union cyn<br /> etholiad 2021''' |- |! style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right"|29 | align="right"|29 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right"|12 | align="right"|10 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | | [[Plaid Cymru]] | align="right"|12 | align="right"|10 |- ! style="background-color: {{UKIP/meta/lliw}}" | | [[UKIP]] | align="right"|7 | align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}"| | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right"|1 | align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Propel (plaid wleidyddol)/meta/lliw}}"| |[[Propel (plaid wleidyddol)|Propel]] |align="right"|0 |align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Plaid Diddymu Cynulliad Cymru/meta/color}}"| |[[Plaid Diddymu Cynulliad Cymru]] |align="right"|0 |align="right"|2 |- ! style="background-color: {{Annibynnwr (gwleidydd)/meta/color}}" | | |[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]]<ref group="nodyn">Roedd 3 aelod, [[Mandy Jones (gwleidydd)|Mandy Jones]], Caroline Jones a David Rowlands, yn rhan o grŵp annibynnol yn y Senedd [[Y Gynghrair Annibynnol dros Ddiwygio|The Independent Alliance for Reform]].</ref> | align="right"|0 | align="right"|6 |- style="text-align: center; border-top: 1.5px solid #333" | colspan="2" rowspan="1" | '''Seddi eu hangen''' '''ar gyfer mwyafrif un plaid''' |align="right"|2 |align="right"|0 |- ! colspan="2" rowspan="1" | '''{{nowrap|Mwyafrif y Llywodraeth}}'''<ref group="nodyn">Mae hwn yn cynnwys Llafur, Rhyddfrydwyr Democrataidd, ac o Rhagfyr 2016, Dafydd Elis Thomas.</ref> |align="right"|0 |align="right"|2 |} {{reflist|group=nodyn}} ===2011-Mai 2016=== {{prif|Aelodau pedwerydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- style="background-color:#E9E9E9; border-bottom: 2px solid gray;" !colspan=2| Plaid || Mai 2011 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] ||align="right"| 30 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Ceidwadwyr]] ||align="right"| 14 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | |[[Plaid Cymru]] ||align="right"| 11 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | |[[Y Democratiaid Rhyddfrydol]] ||align="right"| 5 |- ! style="background-color: {{Annibynnwr (gwleidydd)/meta/color}}" | |[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]] ||align="right"| 0 |} ==Gweler hefyd== * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016]] * [[Etholiad Senedd Cymru, 2021]] * [[Etholiad Senedd Cymru, 2026]] == Gweler hefyd == * [[Gwleidyddiaeth Cymru]] * Rhestr o [[etholaethau Cymru]] * [[Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru]] * [[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == *[https://senedd.cymru/ Gwefan Senedd Cymru] *{{Twitter|SeneddCymru}} *[http://www.election.demon.co.uk/welsh.html Pleidleisiau yn y refferendwm, 1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040423045044/http://www.election.demon.co.uk/welsh.html |date=2004-04-23 }} {{Pleidiau Cymru}} {{Datganoli Cymru}} [[Categori:Senedd Cymru| ]] [[Categori:Gwleidyddiaeth Cymru]] [[Categori:Sefydliadau Cymru]] [[Categori:Rhestrau gwleidyddion]] qavqk7zvico6c0oa88skfeapij1sfvd 14891875 14891873 2026-05-10T00:31:31Z Titus Gold 38162 /* Aelodau'r Senedd */ cywiro tablau 14891875 wikitext text/x-wiki :''Erthygl am y sefydliad gwleidyddol yw hon. Am yr adeilad sy'n gartref i'r sefydliad gweler [[Adeilad y Senedd]]'' {{Infobox legislature | background_color = #DC143C | text_color = white | name = Senedd Cymru<br/>Welsh Parliament | native_name = | native_name_lang = CY | legislature = [[Aelodau'r chweched Senedd|Y Chweched Senedd]] | coa_pic = Logo-senedd-cymru.svg | coa_res = 300px | coa-pic = | coa-res = | house_type = Unsiambraeth | leader1_type = [[Llywydd Senedd Cymru|Y Llywydd]] | leader1 = [[Elin Jones]] | party1 = [[Plaid Cymru]] | election1 = | leader2_type = [[Llywydd Senedd Cymru|Y Dirprwy Lywydd]] | leader2 = [[David Rees (gwleidydd)|David Rees]] | party2 = [[Llafur Cymru|Llafur]] | election2 = | leader3_type = Y Trefnydd | leader3 = [[Jane Hutt]] | party3 = [[Llafur Cymru|Llafur]] | election3 = | election4 = | leader5_type = Arweinyddion y Gwrthbleidiau | leader5 = [[Darren Millar]] ([[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]]), [[Rhun ap Iorwerth]] ([[Plaid Cymru]]), [[Jane Dodds]] ([[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru|Democratiaid Rhyddfrydol]]) | party5 = | members = 96 | structure1 = | structure1 = 2026 Welsh Senedd.svg | structure1_res = 300px | political_groups1 = :{{Color box|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}|border=darkgray}} [[Plaid Cymru]] (43) :{{Color box|{{party colour|Reform UK}}|border=darkgray}} [[Reform UK]] (34) :{{Color box|{{party colour|Labour Party (UK)}}|border=darkgray}} [[Llafur Cymru|Llafur]] (9) :{{Color box|{{party colour|Conservative Party (UK)}}|border=darkgray}} [[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]] (7) :{{Color box|{{party color|Green Party of England and Wales}}|border=darkgray}} [[Plaid Werdd Cymru a Lloegr|Plaid Werdd]] (2) :{{Color box|{{party color|Liberal Democrats}}|border=darkgray}} [[Democratiaid Rhyddfrydol Cymru|Democratiaid Rhyddfrydol]] (1) | committees1 = {{Rhestr i'w dangos |title=[[Senedd Cymru#Pwyllgorau|15]]| Y Pwyllgor Busnes |Y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg |Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith |Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon, a Chysylltiadau Rhyngwladol |Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig |Y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol |Y Pwyllgor Cyllid |Y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol |Y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad |Y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai |Y Pwyllgor Deisebau|Y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus|Y Pwyllgor Safonau Ymddygiad|Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog|Pwyllgor y Bil Atebolrwydd Aelodau}} | voting_system1 = | voting_system2 = | last_election1 = [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|6 Mai 2021]] | next_election1 = [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|7 Mai 2026]] | session_room = Y Siambr 2.jpg | session_res = 300px | meeting_place = Siambr yn [[Adeilad y Senedd]], [[Caerdydd]] | website = [https://senedd.cymru/ senedd.cymru] | session_room2 = Senedd, Welsh parliament, Cardiff Bay.jpg | session_res2 = 250px | session_alt2 = | footnotes = |leader4=[[Eluned Morgan]]|leader4_type=[[Prif Weinidog Cymru]]|leader6=[[Manon Antoniazzi]]|leader6_type=[[Prif Weithredwr a Chlerc y Senedd|Y Clerc]]|party4=[[Llafur Cymru|Llafur]]}} {{Gwleidyddiaeth Cymru}} {{wicitestun|Refferendwm dros sefydlu Cynulliad Cenedlaethol}} '''Senedd Cymru''' ({{lang-en|Welsh Parliament}}) neu'r '''Senedd''' yw'r corff datganoledig sy'n cael ei ethol yn ddemocrataidd i drafod polisïau ac sy'n cymeradwyo [[deddfwriaeth]] sy'n ymwneud â [[Cymru|Chymru]]. Rhan o'i waith yw dwyn [[Llywodraeth Cymru]] i gyfrif.<ref name=Gwybod>{{cite web|url=http://www.cynulliadcymru.org/abthome.htm|title=Gwybodaeth am y Cynulliad|date=2012|publisher=|accessdate=30 Ebrill 2012|archive-date=2012-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430100826/http://www.cynulliadcymru.org/abthome.htm|url-status=dead}}</ref> Rhwng Mai 1999 a Mai 2020, enw'r sefydliad oedd '''Cynulliad Cenedlaethol Cymru''' ({{lang-en|National Assembly for Wales}}).<ref>{{Cite web|title=Gwybodaeth bwysig am newid enw'r sefydliad|url=https://senedd.cymru/cy/abthome/Pages/Name-Change-Information.aspx|website=National Assembly for Wales|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627062609/https://senedd.cymru/cy/abthome/Pages/Name-Change-Information.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://senedd.wales/cy/newhome/Pages/newsitem.aspx?itemid=2065|title=Bil i gyflwyno enw newydd a gostwng oed pleidleisio yn dod yn Deddf|date=15 Ionawr 2020|website=Cynulliad Cenedlaethol Cymru|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814143442/https://senedd.wales/cy/newhome/Pages/newsitem.aspx?itemid=2065|url-status=dead}}</ref> Sefydlwyd y Cynulliad ym [[1999]] ar ôl cynnal [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|refferendwm ym 1997]]. Cadarnhaodd pobl Cymru, drwy refferendwm ([[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]]) eu bod am rymuso'r Senedd. Cyhoeddwyd canlyniadau'r refferendwm ar 4 Mawrth 2011. Cyfanswm y pleidleisiodd dros ragor o bwerau oedd 63.49% ('ydw'), a phleidleisiodd 36.51% yn erbyn ('nac ydw'). 'Ydw' oedd y bleidlais mewn 21 o'r 22 [[Llywodraeth leol yng Nghymru|awdurdod lleol]], gyda'r eithriad i [[Sir Fynwy]]. Ar y cyfan, pleidleisiodd 35.2% o Gymru. Ceir 96 o aelodau, neu [[Aelod o'r Senedd|Aelodau o'r Senedd]] (AS) a etholir (ers 2026) am dymor o bedair blynedd; mae 16 etholaeth ddaearyddol yn ethol 6 aelod yr un dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol [[dull D'Hondt]]. Mae'r Senedd yn gweithredu system [[Unsiambriaeth|un siambr]], hynny yw, nid oes 'ail siambr' i [[Deddfwrfa|ddeddfwrfa]] Cymru. Ffurfiwyd y Cynulliad Cenedlaethol yn dilyn [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998]], a oedd yn ymateb i [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997]].<ref>[http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/38/enacted legislation.gov.uk;] adalwyd 6 Mai 2016.</ref> Mae'r Senedd a Llywodraeth Cymru yn ddau gorff ar wahân - yr un fath â Senedd y Deyrnas Unedig a Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Y corff democrataidd sy'n cynrychioli buddiannau Cymru a'i phobl, sy'n llunio cyfreithiau Cymru ac sy'n gwneud Llywodraeth Cymru'n atebol yw Senedd Cymru.<ref name=Cyn>{{cite web|url=http://wales.gov.uk/about/organisationexplained/nafw/?lang=cy|title=Cynulliad Cenedlaethol Cymru|date=8 Medi 2011|publisher=|accessdate=30 Ebrill 2012|archive-date=2012-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404004332/http://wales.gov.uk/about/organisationexplained/nafw/?lang=cy|url-status=dead}}</ref> Yr enw ar gorff corfforaethol Senedd Cymru yw [[Comisiwn Senedd Cymru|Comisiwn y Senedd]]. ==Etholiadau== Mae aelodau yn cael eu hethol am dymor penodedig. Yn wreiddiol roedd 60 aelod yn cael eu hethol am dymor o pedair blynedd - 40 ohonynt yn cynrychioli etholaeth ddaearyddol ac 20 yn cael eu hethol dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol [[dull D'Hondt]] dros y pum etholaeth ranbarthol yng Nghymru. Yn sgil deddfwriaeth yn San Steffan i greu Seneddau o 5 mlynedd ymestynnwyd cyfnod y Senedd i bum mlynedd. Cynhaliwyd [[etholiad]]au ym [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999|1999]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003|2003]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007|2007]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011|2011]], [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|2016]] a [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|2021]]. O 2026 ymlaen daeth hyd y tymor lawr i bedair blynedd unwaith eto. Cynhelir is-etholiadau os oes sedd etholaeth leol o'r Senedd yn dod yn wag, ond os oes gwagle ar y rhestr ranbarthol bydd pleidiau gwleidyddol yn enwebu'r unigolyn nesaf ar y rhestr i ymuno â'r Senedd. Ar 27 Tachwedd 2019 pasiwyd deddf, sef y [[Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020|Ddeddf Senedd ac Etholiadau]], i roi'r bleidlais i bobl 16 oed, yn dechrau o [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|etholiadau Senedd 2021]]. Yn ogystal, cafodd preswylwyr o dramor sy'n byw yng Nghymru hawl i bleidleisio. Adeg y bleidlais ar y ddeddf, roedd 41 o 60 aelod o blaid y newid gyda Llafur a Phlaid Cymru o blaid a'r Ceidwadwyr a Phlaid Brexit yn erbyn. Roedd y ddeddf hefyd yn rhoi enw newydd dwyieithog i'r Cynulliad fel yr oedd, sef Senedd Cymru a Welsh Parliament, er gwaethaf ymgyrchu i gael enw uniaith Gymraeg ar y sefydliad. Yn ymarferol, er bod enw dwyieithog ar y sefydliad, tueddir i'w alw'n '''Senedd''' yn y ddwy iaith. Ym Mai 2024, pleidleisiodd y Senedd dros gynyddu nifer yr aelodau o 60 i 96, gyda chefnogaeth Llafur a Phlaid Cymru. O 2026 ymlaen, fe fydd etholiadau Seneddol yn cael eu cynnal bob pedair blynedd yn hytrach na phob pum mlynedd.<ref>{{Cite web|title=Gwleidyddion yn pleidleisio o blaid cynyddu nifer aelodau Senedd Cymru|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/21140|website=newyddion.s4c.cymru|date=2024-05-16|access-date=2024-05-16|language=cy}}</ref> == Grymoedd == === Grymoedd deddfu === ''Gweler [[Pwerau Senedd Cymru]] am ragor o fanylion.'' Cafodd grymoedd i basio [[Mesur y Cynulliad|mesurau deddfwriaethol]] o fewn meysydd penodol eu rhoi ar ddechrau'r Trydydd Cynulliad ym Mai 2007 dan [[Deddf Llywodraeth Cymru 2006|Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006]]. Ar 3 Mawrth 2011, cynhaliwyd [[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011|refferendwm]] i benderfynu a ddylai'r Cynulliad gael y pŵer i lunio ei ddeddfau ei hun. Pleidleisiodd pobl Cymru o blaid y cynnig. Ers 2017, defnyddir model cadw pwerau yn ôl, ac mae gan y Senedd yr hawl i ddeddfu mewn unrhyw faes sydd heb ei eithrio. == Aelodau'r Senedd == === Mai 2026 - === {{prif|Aelodau'r seithfed Senedd}} {| class="wikitable" | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;" |'''Plaid''' | valign="top" |'''Etholiad 2026''' |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | |[[Plaid Cymru]] | align="right" |43 |- ! style="background-color: {{Reform UK/meta/color}}" | |[[Reform UK|Reform]] | align="right" |34 |- | style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right" |9 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right" |7 |- ! style="background-color: {{Plaid Werdd Cymru a Lloegr/meta/lliw}}" | |[[Plaid Werdd Cymru|Gwyrdd]] | align="right" |2 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | |[[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right" |1 |} === Mai 2021-Mai 2026 === {{prif|Aelodau'r chweched Senedd}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;" | '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2021''' | valign="top" | '''Yn union cyn etholiad 2026''' |- | style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" ! | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right"|30 | align="right"|29 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right"|16 | align="right"|15 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | | [[Plaid Cymru]] | align="right"|13 | align="right"|13 |- ! style="background-color: {{Reform UK/meta/color}}" | |[[Reform UK|Reform]] | align="right" |0 | align="right" |2 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right"|1 | align="right"|1 |- | |Annibynnol | align="right" |0 | align="right" |2 |- style="text-align: center; border-top: 1.5px solid #333" | colspan="2" rowspan="1" | '''Seddi eu hangen''' '''ar gyfer mwyafrif un plaid''' |align="right"|1 |align="right"|1 |- ! colspan="2" rowspan="1" | '''{{nowrap|Mwyafrif y Llywodraeth}}''' |align="right"|0 |align="right"|0 |} ===Mai 2016-Mai 2021=== {{prif|Aelodau pumed Cynulliad Cenedlaethol Cymru}} {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:top;"| '''Plaid''' | valign="top" | '''Etholiad 2016''' | valign="top" | '''Yn union cyn<br /> etholiad 2021''' |- |! style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | align="right"|29 | align="right"|29 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] | align="right"|12 | align="right"|10 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | | [[Plaid Cymru]] | align="right"|12 | align="right"|10 |- ! style="background-color: {{UKIP/meta/lliw}}" | | [[UKIP]] | align="right"|7 | align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}"| | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]] | align="right"|1 | align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Propel (plaid wleidyddol)/meta/lliw}}"| |[[Propel (plaid wleidyddol)|Propel]] |align="right"|0 |align="right"|1 |- ! style="background-color: {{Plaid Diddymu Cynulliad Cymru/meta/color}}"| |[[Plaid Diddymu Cynulliad Cymru]] |align="right"|0 |align="right"|2 |- ! style="background-color: {{Annibynnwr (gwleidydd)/meta/color}}" | | |[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]]<ref group="nodyn">Roedd 3 aelod, [[Mandy Jones (gwleidydd)|Mandy Jones]], Caroline Jones a David Rowlands, yn rhan o grŵp annibynnol yn y Senedd [[Y Gynghrair Annibynnol dros Ddiwygio|The Independent Alliance for Reform]].</ref> | align="right"|0 | align="right"|6 |- style="text-align: center; border-top: 1.5px solid #333" | colspan="2" rowspan="1" | '''Seddi eu hangen''' '''ar gyfer mwyafrif un plaid''' |align="right"|2 |align="right"|0 |- ! colspan="2" rowspan="1" | '''{{nowrap|Mwyafrif y Llywodraeth}}'''<ref group="nodyn">Mae hwn yn cynnwys Llafur, Rhyddfrydwyr Democrataidd, ac o Rhagfyr 2016, Dafydd Elis Thomas.</ref> |align="right"|0 |align="right"|2 |} {{reflist|group=nodyn}} ===2011-Mai 2016=== {{prif|Aelodau pedwerydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- style="background-color:#E9E9E9; border-bottom: 2px solid gray;" !colspan=2| Plaid || Mai 2011 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] ||align="right"| 30 |- ! style="background-color: {{Y Blaid Geidwadol (DU)/meta/lliw}}" | |[[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Ceidwadwyr]] ||align="right"| 14 |- ! style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/lliw}}" | |[[Plaid Cymru]] ||align="right"| 11 |- ! style="background-color: {{Y Democratiaid Rhyddfrydol/meta/lliw}}" | |[[Y Democratiaid Rhyddfrydol]] ||align="right"| 5 |- ! style="background-color: {{Annibynnwr (gwleidydd)/meta/color}}" | |[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]] ||align="right"| 0 |} ==Gweler hefyd== * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011]] * [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016]] * [[Etholiad Senedd Cymru, 2021]] * [[Etholiad Senedd Cymru, 2026]] == Gweler hefyd == * [[Gwleidyddiaeth Cymru]] * Rhestr o [[etholaethau Cymru]] * [[Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru]] * [[Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == *[https://senedd.cymru/ Gwefan Senedd Cymru] *{{Twitter|SeneddCymru}} *[http://www.election.demon.co.uk/welsh.html Pleidleisiau yn y refferendwm, 1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040423045044/http://www.election.demon.co.uk/welsh.html |date=2004-04-23 }} {{Pleidiau Cymru}} {{Datganoli Cymru}} [[Categori:Senedd Cymru| ]] [[Categori:Gwleidyddiaeth Cymru]] [[Categori:Sefydliadau Cymru]] [[Categori:Rhestrau gwleidyddion]] j4xq2i6y8c58fug1y88qgzmvi65953w 1984 0 197 14891698 14818636 2026-05-09T13:54:23Z Craigysgafn 40536 14891698 wikitext text/x-wiki :''Ar gyfer y nofel gan [[George Orwell]], gweler [[Mil Naw Wyth Deg Pedwar]]. <center> [[19g]] - '''[[20g]]''' - [[21g]]<br /> [[1930au]] [[1940au]] [[1950au]] [[1960au]] [[1970au]] - '''[[1980au]]''' - [[1990au]] [[2000au]] [[2010au]] [[2020au]] [[2030au]]<br /> [[1979]] [[1980]] [[1981]] [[1982]] [[1983]] - '''1984''' - [[1985]] [[1986]] [[1987]] [[1988]] [[1989]] </center> ---- == Digwyddiadau == ===Ionawr=== *[[24 Ionawr]] - Gwerthiant yr [[Apple Macintosh]] cyntaf. ===Chwefror=== ===Mawrth=== *[[12 Mawrth]] - Dechreuad [[Streic y Glowyr (1984-5)]]<ref>{{cite book|author=Hywel Francis|title=History on Our Side: Wales and the 1984-85 Miners' Strike|location=Caerfyrddin|publisher=Iconau Ltd|year=2009|isbn=9781905762453|language=en}}</ref> ===Ebrill=== *[[2 Ebrill]] - Lawnsio'r [[Soyuz T-11]] gan yr Undeb Sofietaidd. ===Mai=== ===Mehefin=== *[[6 Mehefin]] - Milwyr Indiaidd yn lladd tua 100 o eithafwyr Siciaidd yn y Deml Euraidd yn [[Amritsar]]. *[[30 Mehefin]] - [[John Turner]] yn dod yn Brif Weinidog Canada.<ref>{{Cite book|title=Divided loyalties : the Liberal Party of Canada, 1984-2008|last=Jeffrey, Brooke.|date=2010|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-6018-2|location=Toronto|pages=13|language=en}}</ref> ===Gorffennaf=== *[[28 Gorffennaf]] - Agoriad [[Gêmau Olympaidd yr Haf 1984]] yn Los Angeles, Califfornia, Unol Daleithiau America. ===Awst=== ===Medi=== *[[17 Medi]] - [[Brian Mulroney]] yn dod yn Brif Weinidog Canada. ===Hydref=== ===Tachwedd=== *[[6 Tachwedd]] - [[Ronald Reagan]] yn ennill etholiad arlywyddol Unol Daleithiau America. ===Rhagfyr=== *[[3 Rhagfyr]] - [[Trychineb Bhopal]] yn [[India]].<ref>{{cite journal |last=Varma |first=Roli |author2=Daya R. Varma |year=2005 |title=The Bhopal Disaster of 1984 |journal=Bulletin of Science, Technology & Society |volume=25 |pages=37–45 |doi=10.1177/0270467604273822|language=en}}</ref> == Genedigaethau == *[[27 Chwefror]] - [[Rhys Williams (athletwr)|Rhys Williams]], athletwr *[[11 Mawrth]] - [[Tom James]], rhwyfwr *[[14 Mai]] **[[Olly Murs]], canwr **[[Mark Zuckerberg]], dyn busnes *[[16 Medi]] **[[Tywysog Harri o Gymru]], mab y Tywysog Cymru **[[Katie Melua]], cantores *[[19 Medi]] - [[Kevin Zegers]], actor *[[27 Medi]] - [[Avril Lavigne]], cantores *[[15 Hydref]] - [[Owain Tudur Jones]], pêl-droediwr * [[25 Hydref]] - [[Katy Perry]], cantores * [[22 Rhagfyr]] - [[Basshunter]], cantorion, chynhyrchydd recordiau a Troellwyr == Marwolaethau == *[[10 Chwefror]] - [[Ioan Evans]], gwleidydd, 56 *[[21 Mawrth]] - Syr [[Michael Redgrave]], actor, 77 *[[1 Ebrill]] - [[Marvin Gaye]], canwr, 44 *[[15 Ebrill]] - [[Tommy Cooper]], comediwr, 63<ref>{{cite book|author=Hugh Massingberd|title=The Spectator|url=https://books.google.com/books?id=AH8c8xI9uwMC|year=2006|publisher=F.C. Westley|page=72|language=en}}</ref> *[[22 Mehefin]] - [[Dill Jones]], pianydd, 60<ref>{{cite book|author=Johnson Publishing Company|title=Jet|url=https://archive.org/details/bub_gb_h64DAAAAMBAJ|access-date=30 Mai 2012|date=10 Medi 1984|publisher=Johnson Publishing Company|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_h64DAAAAMBAJ/page/n35 18]–|issn=0021-5996|language=en}}</ref> *[[25 Mehefin]] **[[Else Lohmann]], arlunydd, 86 **[[Michel Foucault]], athronydd, 57 *[[5 Awst]] - [[Richard Burton]], actor, 58<ref>{{cite book|author=J. Randy Taraborrelli|title=Elizabeth: The Biography of Elizabeth Taylor|url=https://books.google.com/books?id=NtglCgncA3IC&pg=PA507|date=25 Mawrth 2011|publisher=Pan Macmillan|isbn=978-1-4472-0226-4|pages=507|language=en}}</ref> *[[27 Awst]] - [[Amabel Williams-Ellis]], awdur, gwraig [[Clough Williams-Ellis]] *[[23 Medi]] - [[Daniel Granville West]], gwleidydd, 80 * [[20 Hydref]] - [[Paul Dirac]], ffisegydd, 82 * [[21 Hydref]] - [[François Truffaut]], cyfarwyddwr ffilm, 52 * [[31 Hydref]] - [[Indira Gandhi]], Prif Weinidog India, 66 * [[30 Tachwedd]] - [[Jiro Miyake]], pêl-droediwr ==Y celfyddydau== ===Ffilmiau=== *''Amadeus'' *''The Sea Serpent'' gyda [[Ray Milland]] ===Llyfrau=== ====Cymraeg==== *[[Geraint H. Jenkins]] - ''Hanes Cymru yn y Cyfnod Modern Cynnar: 1530-1760''<ref>{{cite web|url=https://orca.cardiff.ac.uk/id/eprint/151711/1/Dewi%20Alter%202022.pdf|title=Ailddarganfod ac ail-greu cof diwylliannol yng Nghymru'r cyfnod modern cynnar|author=Dewi Alter|publisher=Prifysgol Aberystwyth|page=59}} (Traethawd PhD, Ysgol y Gymraeg Prifysgol Caerdydd Ionawr 2022)</ref> *[[Alun Jones]] - ''Oed Rhyw Addewid'' ====Saesneg==== *[[Anita Brookner]] - ''Hotel Du Lac'' *[[Gwynn ap Gwilym]] - ''Gwales'' *[[Emyr Humphreys]] - ''The Taliesin Tradition'' *[[Siân James (nofelydd)|Siân James]] - ''Dragons and Roses'' *[[Mike Jenkins]] - ''Empire of a Smoke'' ===Drama=== **[[Elfriede Jelinek]] - ''Krankheit oder Moderne Frauen'' **[[David Mamet]] - ''Glengarry Glen Ross'' ===Barddoniaeth=== **[[Donald Evans]] - ''''Machlud Canrif'' **[[John Hegley]] - ''Visions of the Bone Idol (Poems about Dogs and Glasses)'' ===Cerddoriaeth=== ** [[Benny Andersson]], [[Björn Ulvaeus]] a [[Tim Rice]] - ''[[Chess (sioe gerdd)|Chess]]'' (sioe)<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/05/09/theater/critic-s-notebook-building-a-musical-around-a-record-album.html |title=Critic's Notebook; Building a Musical Around a Record Album |last1=Holden |first1=Stephen |newspaper= New York Times |date=9 Mai 1985 |access-date=22 Hydref 2016|language=en}}</ref> **''[[Ar Log]] IV'' **[[Icons of Filth]] - ''Onward Christian Soldiers'' **[[Prince]] - ''Purple Rain'' **[[Shakin' Stevens]] - ''Teardrops'' == Eisteddfod Genedlaethol ([[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanbedr Pont Steffan 1984|Llanbedr Pont Steffan]]) == * [[Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol|'''Cadair:''']] [[Aled Rhys Wiliam]] * [[Coron yr Eisteddfod Genedlaethol|'''Coron:''']] [[John Roderick Rees]] * [[Medal Ryddiaith|'''Medal Ryddiaeth:''']] [[John Idris Owen]], ''[[Y Tŷ Haearn]]'' * [[Gwobr Goffa Daniel Owen|'''Gwobr Goffa Daniel Owen:''']] [[Richard Cyril Hughes]], ''[[Castell Cyfaddawd]]''<ref>{{cite web|url=https://pedwargwynt.cymru/safle/tag/Hanes|title=Er cof am R Cyril Hughes|website=O'r Pedwar Gwynt|access-date=27 Mai 2025}}</ref> == Gwobrau Nobel == *[[Gwobr Nobel am Ffiseg|'''Ffiseg:''']] [[Carlo Rubbia]] a [[Simon van der Meer]] *[[Gwobr Nobel am Cemeg|'''Cemeg:''']] [[Robert Bruce Merrifield]] *[[Gwobr Nobel am Meddygaeth|'''Meddygaeth:''']] [[Niels Kaj Jerne]], [[Georges J. F. Köhler]] a [[César Milstein]] *[[Gwobr Nobel am Llenyddiaeth|'''Llenyddiaeth:''']] [[Jaroslav Seifert]] *[[Gwobr Nobel am Economeg|'''Economeg:''']] [[Richard Stone]] *[[Gwobr Nobel am Heddwch|'''Heddwch:''']] Esgob [[Desmond Tutu]]<ref>{{Cite book |last=Gish |first=Steven D. |url=https://archive.org/details/desmondtutu00stev |title=Desmond Tutu: A Biography |publisher=Greenwood Press |year=2004 |isbn=0-313-32860-9 |location=Westport, Connecticut a Llundain|pages=95-98|language=en}}</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:1984| ]] 5q19ldg7nm9ndeq10j1pxtmiyd75p6u 7 Mai 0 1007 14892202 14889096 2026-05-10T11:51:08Z Deb 7 14892202 wikitext text/x-wiki {{Mai}} '''7 Mai''' yw'r cant dauddeg seithfed (127fed) dydd o'r flwyddyn yng [[Calendr Gregori|Nghalendr Gregori]] (128fed mewn [[blwyddyn naid|blynyddoedd naid]]). Mae 238 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn. ==Digwyddiadau== * [[1915]] - Llong y [[Lusitania (llong)|Lusitania]] yn cael ei suddo gan long danfor o'r Almaen, gan ladd 1,198 o bobl. * [[1995]] - [[Jacques Chirac]] yn cael ei ethol yn [[Arlywydd Ffrainc]].<ref>{{cite web|url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/chirac-wins-french-presidency|title=Chirac Wins French Presidency|website=The Canadian Encyclopedia|language=en|access-date=10 Mai 2026}}</ref> * [[2015]] - [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/election/2015/results|title=Election 2015|website=BBC News|language=en|access-date=10 Mai 2026}}</ref> * [[2016]] - [[Sadiq Khan]] yn dod yn Faer [[Llundain]]. * [[2017]] - [[Emmanuel Macron]] yn cael ei ethol yn [[Arlywydd Ffrainc]]. ==Genedigaethau== [[Delwedd:Tchaikovsky.jpg|bawd|140px|dde|[[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]]]] [[Delwedd:Rabindranath Tagore in 1909.jpg|bawd|140px|dde|[[Rabindranath Tagore]]]] * [[1711]] - [[David Hume]], awdur, economegydd, llyfrgelydd, hanesydd ac athronydd (m. [[1776]])<ref>{{cite web|author1=Morris, William Edward|author2=Charlotte R. Brown|year=2019|url=https://plato.stanford.edu/entries/hume/ |title=David Hume|publisher=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|access-date=10 Mai 2026}}</ref> * [[1812]] - [[Robert Browning]], bardd (m. [[1889]])<ref>{{cite web|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/robert-browning|title=Robert Browning|website=The Poetry Foundation|language=en|access-date=7 Mai 2026}}</ref> * [[1833]] - [[Johannes Brahms]], cyfansoddwr (m. [[1897]]) * [[1840]] - [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]], cyfansoddwr (m. [[1893]]) * [[1861]] - [[Rabindranath Tagore]], bardd (m. [[1941]]) * [[1892]] - [[Josip Broz Tito]], Arweinydd Iwgoslafia (m. [[1980]]) * [[1901]] - [[Gary Cooper]], actor (m. [[1961]]) * [[1911]] - [[Suzy Frelinghuysen]], arlunydd (m. [[1988]]) * [[1916]] - Syr [[Huw Wheldon]], darlledwr a rheolwr ar y BBC (m. [[1986]]) * [[1919]] - [[Eva Perón]], gwraig [[Juan Perón]], Arlywydd yr Ariannin (m. [[1952]]) * [[1923]] **[[Elly Kneppelhout]], arlunydd (m. [[2011]]) **[[Ursula Daphi]], arlunydd (m. [[2013]]) * [[1927]] - [[Ruth Prawer Jhabvala]], awdures (m. [[2013]]) * [[1939]] - [[Ruud Lubbers]], gwleidydd (m. [[2018]])<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2018/feb/19/ruud-lubbers-obituary|title=Ruud Lubbers obituary|date=19 Chwefror 2018|author=Dan van der Vat|language=en|website=Guardian|access-date=7 Mai 2026}}</ref> * [[1943]] - [[Peter Carey]], nofelydd * [[1947]] - [[Antonio de la Cruz]], pêl-droediwr * [[1988]] **[[Takayuki Morimoto]], pêl-droediwr **[[Nathan Burns]], pêl-droediwr ==Marwolaethau== * [[1718]] - [[Mari o Modena]], ail wraig [[Iago II/VII, brenin Lloegr a'r Alban]], 59 * [[1811]] - [[Richard Cumberland]], llenor, 79<ref>{{cite web|url=https://doi.org/10.1093/ref:odnb/6888|title=Richard Cumberland|publisher=Bywgraffiadur Rhydychen|access-date=10 Mai 2026}}</ref> * [[1825]] - [[Antonio Salieri]], cyfansoddwr, 74 * [[1886]] - [[Timothy Richards Lewis]], meddyg a phatholegydd, 44<ref>{{cite DWB|id=c-LEWI-RIC-1841|title=Lewis, Timothy Richards (1841-1886), llawfeddyg, clefydegydd, ac un o arloeswyr meddygaeth drofannol|author=Evan David Jones|access-date=10 Mai 2026}}</ref> * [[1941]] - Syr [[James George Frazer]], anthropolegydd, 87 * [[1970]] - [[Jack Jones]], nofelydd a dramodydd * [[1976]] - [[Alison Uttley]], awdures, 91 * [[2002]] - [[Masakatsu Miyamoto]], pêl-droediwr, 63 * [[2011]] - [[Seve Ballesteros]], golffiwr, 54 * [[2013]] - [[Ray Harryhausen]], animeiddiwr stop-symud a cynhyrchydd ffilm, 92 ==Gwyliau a chadwraethau== * Diwrnod Amddiffynnwr y Tadau ([[Casachstan]]) * Diwrnod Radio ([[Bwlgaria]], [[Rwsia]]) ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Dyddiau|0507]] [[Categori:Mai|Mai, 07]] 02rjk90egqvftfofijwwv8pk71pi03z 10 Mai 0 1010 14891976 13445614 2026-05-10T06:20:07Z Tangwystl 90387 cyfeiriadau 14891976 wikitext text/x-wiki {{Mai}} '''10 Mai''' yw'r degfed dydd ar hugain wedi'r cant (130ain) o'r flwyddyn yng [[Calendr Gregori|Nghalendr Gregori]] (131ain mewn [[blwyddyn naid|blynyddoedd naid]]). Erys 235 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn. == Digwyddiadau == * [[1774]] - [[Louis XVI, brenin Ffrainc|Louis XVI]] yn dod yn frenin Ffrainc. * [[1940]] **[[Yr Ail Ryfel Byd]]: [[Yr Almaen]] yn ymosod ar [[yr Iseldiroedd]], [[Gwlad Belg]] a [[Lwcsembwrg]]. **Yr Ail Ryfel Byd: Dechrau [[Brwydr Ffrainc]]. **Yr Ail Ryfel Byd: Glaniodd lluoedd Prydain yng [[Gwlad yr Iâ|Ngwlad yr Iâ]]. **[[Winston Churchill]] yn dod yn [[Prif Weinidog y Deyrnas Unedig|Brif Weinidog y Deyrnas Unedig]]. * [[1941]] - Yr Ail Ryfel Byd: Glaniodd [[Rudolf Hess]] yn [[yr Alban]]. * [[1981]] - Ymgymerodd [[François Mitterrand]] â'i swydd fel [[Arlywydd Ffrainc|Arlywydd]] [[Parti Sosialaidd (Ffrainc)|Sosialaidd]] cyntaf Ffrainc. * [[1994]] - [[Nelson Mandela]] yn dod yn Arlywydd [[De Affrica]]. == Genedigaethau == * [[213]] - [[Claudius II]], Ymerawdwr Rhufain (m. [[270]]) * [[1803]] - [[Christopher Rice Mansel Talbot]], gwleidydd (m. [[1890]]) * [[1815]] - [[John Nixon]], peiriannydd (m. [[1899]]) * [[1877]] - [[Will Joseph]], chwaraewr rygbi (m. [[1959]]) * [[1886]] - [[Karl Barth]], diwinydd (m. [[1968]]) * [[1899]] - [[Fred Astaire]], dansiwr, canwr ac actor (m. [[1987]]) * [[1920]] - [[Bert Weedon]], cerddor a chyfansoddwr (m. [[2012]]) * [[1923]] - [[Luisa Palacios]], arlunydd (m. [[1990]]) * [[1931]] - [[Olja Ivanjicki]], arlunydd (m. [[2009]]) * [[1932]] - [[Christiane Kubrick]], arlunydd * [[1934]] - [[Cliff Wilson]], chwaraewr snwcer (m. [[1994]])<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-cliff-wilson-1438835.html|title=Obituary: Cliff Wilson|last=Hodgson|first=Guy|date=27 Mai 1994|work=The Independent|access-date=16 Ionawr 2013|archive-date=4 Mawrth 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214737/http://www.independent.co.uk/news/people/obituary-cliff-wilson-1438835.html|url-status=dead}}</ref> * [[1944]] - [[Marie-France Pisier]], actores (m. [[2011]]) * [[1957]] - [[Sid Vicious]], cerddor (m. [[1979]]) * [[1967]] - [[Nobuhiro Takeda]], pêl-droediwr * [[1970]] - [[Sally Phillips]], actores * [[1971]] - [[Kim Jong-nam]] (m. [[2017]]) * [[1977]] - [[Nick Heidfeld]], gyrrwr Fformiwla Un * [[1988]] - [[Adam Lallana]], pêl-droediwr * [[1997]] - [[Richarlison de Andrade|Richarlison]], pel-droediwr * [[2000]] - [[Percy Liza]], pel-droediwr == Marwolaethau == * [[1774]] - [[Louis XV, brenin Ffrainc]], 64 * [[1798]] - [[George Vancouver]], fforiwr, 40 * [[1818]] - [[Paul Revere]], gwladgarwr Americanaidd, 83 * [[1904]] - [[Henry Morton Stanley]], newyddiadurwr a fforiwr, 63<ref>{{Cite web|title=Henry Morton Stanley {{!}} Biography, Books, Quotes, & Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Henry-Morton-Stanley|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2020-09-10|language=en}}</ref> * [[1987]] - [[Nicolette Devas]], arlunydd, 76 * [[1999]] **[[Mila Lippmann-Pawlowski]], arlunydd, 87 **[[Shel Silverstein]], bardd, 68 * [[2016]] - [[Betty Sabo]], arlunydd, 88 * [[2022]] - [[Leonid Kravchuk]], Arlywydd [[Wcráin]], 88 * [[2023]] - [[Rolf Harris]], arlunydd, cerddor, comediwr a chyflwynydd teledu, 93<ref>{{Cite news |date=23 Mai 2023 |title=Rolf Harris: Serial abuser and ex-entertainer dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/uk-60393842 |access-date=23 Mai 2023 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> == Gwyliau a chadwraethau == * Diwrnod y Mamau ([[El Salfador]], [[Gwatemala]], [[Mecsico]]) * Diwrnod Cyfansoddiad ([[Taleithiau Ffederal Micronesia]]) * Diwrnod Coffa Conffederasiwn ([[De Carolina|De]] a [[Gogledd Carolina]]) ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Dyddiau|0510]] [[Categori:Mai|Mai, 10]] nfvkttiugy04lxhtg3zlvx5o4ng19pi 14892088 14891976 2026-05-10T08:24:54Z Deb 7 14892088 wikitext text/x-wiki {{Mai}} '''10 Mai''' yw'r degfed dydd ar hugain wedi'r cant (130ain) o'r flwyddyn yng [[Calendr Gregori|Nghalendr Gregori]] (131ain mewn [[blwyddyn naid|blynyddoedd naid]]). Erys 235 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn. == Digwyddiadau == *[[1503]] &ndash; Mae [[Christopher Columbus]] yn ymweld i'r [[Ynysoedd Cayman]].<ref>{{cite book |last1=Williams |first1=Christopher A. |title=Between a Past and Present Consciousness: Critiques of the Development of the Caymanian People |date=2019 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-5275-3651-7 |page=41 |url=https://books.google.com/books?id=DfqhDwAAQBAJ&pg=PA41 |language=en}}</ref> * [[1774]] - [[Louis XVI, brenin Ffrainc|Louis XVI]] yn dod yn frenin Ffrainc.<ref>{{cite book|author1=Louis, comte de Vergennes|author2=Charles Gravier|title=Louis XVI and the Comte de Vergennes: Correspondence 1774-1787|publisher=Voltaire Foundation|year=1998|language=en|page=10}}</ref> * [[1940]] **[[Yr Ail Ryfel Byd]]: [[Yr Almaen]] yn ymosod ar [[yr Iseldiroedd]], [[Gwlad Belg]] a [[Lwcsembwrg]]. **Yr Ail Ryfel Byd: Dechrau [[Brwydr Ffrainc]]. **Yr Ail Ryfel Byd: Glaniodd lluoedd Prydain yng [[Gwlad yr Iâ|Ngwlad yr Iâ]]. **[[Winston Churchill]] yn dod yn [[Prif Weinidog y Deyrnas Unedig|Brif Weinidog y Deyrnas Unedig]]. * [[1941]] - Yr Ail Ryfel Byd: Glaniodd [[Rudolf Hess]] yn [[yr Alban]]. * [[1981]] - Ymgymerodd [[François Mitterrand]] â'i swydd fel [[Arlywydd Ffrainc|Arlywydd]] [[Parti Sosialaidd (Ffrainc)|Sosialaidd]] cyntaf Ffrainc. * [[1994]] - [[Nelson Mandela]] yn dod yn Arlywydd [[De Affrica]]. == Genedigaethau == * [[213]] - [[Claudius II]], Ymerawdwr Rhufain (m. [[270]]) * [[1803]] - [[Christopher Rice Mansel Talbot]], gwleidydd (m. [[1890]])<ref>{{cite DWB|id=c-TALB-MAR-1700|title=Talbot (teulu), Abaty Margam a Chastell Penrhys, Sir Forgannwg|author=William Llewelyn Davies|access-date=10 Mai 2026}}</ref> * [[1815]] - [[John Nixon]], peiriannydd (m. [[1899]]) * [[1877]] - [[Will Joseph]], chwaraewr rygbi (m. [[1959]]) * [[1886]] - [[Karl Barth]], diwinydd (m. [[1968]]) * [[1899]] - [[Fred Astaire]], dansiwr, canwr ac actor (m. [[1987]]) * [[1920]] - [[Bert Weedon]], cerddor a chyfansoddwr (m. [[2012]]) * [[1923]] - [[Luisa Palacios]], arlunydd (m. [[1990]]) * [[1931]] - [[Olja Ivanjicki]], arlunydd (m. [[2009]]) * [[1932]] - [[Christiane Kubrick]], arlunydd * [[1934]] - [[Cliff Wilson]], chwaraewr snwcer (m. [[1994]])<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-cliff-wilson-1438835.html|title=Obituary: Cliff Wilson|last=Hodgson|first=Guy|date=27 Mai 1994|work=The Independent|access-date=16 Ionawr 2013|archive-date=4 Mawrth 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214737/http://www.independent.co.uk/news/people/obituary-cliff-wilson-1438835.html|url-status=dead}}</ref> * [[1944]] - [[Marie-France Pisier]], actores (m. [[2011]]) * [[1957]] - [[Sid Vicious]], cerddor (m. [[1979]]) * [[1967]] - [[Nobuhiro Takeda]], pêl-droediwr * [[1970]] - [[Sally Phillips]], actores * [[1971]] - [[Kim Jong-nam]] (m. [[2017]]) * [[1977]] - [[Nick Heidfeld]], gyrrwr Fformiwla Un * [[1988]] - [[Adam Lallana]], pêl-droediwr * [[1997]] - [[Richarlison de Andrade|Richarlison]], pel-droediwr * [[2000]] - [[Percy Liza]], pel-droediwr == Marwolaethau == * [[1774]] - [[Louis XV, brenin Ffrainc]], 64 * [[1798]] - [[George Vancouver]], fforiwr, 40 * [[1818]] - [[Paul Revere]], gwladgarwr Americanaidd, 83 * [[1904]] - [[Henry Morton Stanley]], newyddiadurwr a fforiwr, 63<ref>{{Cite web|title=Henry Morton Stanley {{!}} Biography, Books, Quotes, & Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Henry-Morton-Stanley|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2020-09-10|language=en}}</ref> * [[1987]] - [[Nicolette Devas]], arlunydd, 76 * [[1999]] **[[Mila Lippmann-Pawlowski]], arlunydd, 87 **[[Shel Silverstein]], bardd, 68 * [[2016]] - [[Betty Sabo]], arlunydd, 88 * [[2022]] - [[Leonid Kravchuk]], Arlywydd [[Wcráin]], 88 * [[2023]] - [[Rolf Harris]], arlunydd, cerddor, comediwr a chyflwynydd teledu, 93<ref>{{Cite news |date=23 Mai 2023 |title=Rolf Harris: Serial abuser and ex-entertainer dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/uk-60393842 |access-date=23 Mai 2023 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> == Gwyliau a chadwraethau == * Diwrnod y Mamau ([[El Salfador]], [[Gwatemala]], [[Mecsico]]) * Diwrnod Cyfansoddiad ([[Taleithiau Ffederal Micronesia]]) * Diwrnod Coffa Conffederasiwn ([[De Carolina|De]] a [[Gogledd Carolina]]) ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Dyddiau|0510]] [[Categori:Mai|Mai, 10]] 5fb1bc4yby6875m5sxxhqgqorj3e69q 14892178 14892088 2026-05-10T10:30:42Z Deb 7 /* Digwyddiadau */ 14892178 wikitext text/x-wiki {{Mai}} '''10 Mai''' yw'r degfed dydd ar hugain wedi'r cant (130ain) o'r flwyddyn yng [[Calendr Gregori|Nghalendr Gregori]] (131ain mewn [[blwyddyn naid|blynyddoedd naid]]). Erys 235 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn. == Digwyddiadau == *[[1503]] &ndash; Mae [[Christopher Columbus]] yn ymweld i'r [[Ynysoedd Caiman]].<ref>{{cite book |last1=Williams |first1=Christopher A. |title=Between a Past and Present Consciousness: Critiques of the Development of the Caymanian People |date=2019 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-5275-3651-7 |page=41 |url=https://books.google.com/books?id=DfqhDwAAQBAJ&pg=PA41 |language=en}}</ref> * [[1774]] - [[Louis XVI, brenin Ffrainc|Louis XVI]] yn dod yn frenin Ffrainc.<ref>{{cite book|author1=Louis, comte de Vergennes|author2=Charles Gravier|title=Louis XVI and the Comte de Vergennes: Correspondence 1774-1787|publisher=Voltaire Foundation|year=1998|language=en|page=10}}</ref> * [[1940]] **[[Yr Ail Ryfel Byd]]: [[Yr Almaen]] yn ymosod ar [[yr Iseldiroedd]], [[Gwlad Belg]] a [[Lwcsembwrg]]. **Yr Ail Ryfel Byd: Dechrau [[Brwydr Ffrainc]]. **Yr Ail Ryfel Byd: Glaniodd lluoedd Prydain yng [[Gwlad yr Iâ|Ngwlad yr Iâ]]. **[[Winston Churchill]] yn dod yn [[Prif Weinidog y Deyrnas Unedig|Brif Weinidog y Deyrnas Unedig]]. * [[1941]] - Yr Ail Ryfel Byd: Glaniodd [[Rudolf Hess]] yn [[yr Alban]]. * [[1981]] - Ymgymerodd [[François Mitterrand]] â'i swydd fel [[Arlywydd Ffrainc|Arlywydd]] [[Parti Sosialaidd (Ffrainc)|Sosialaidd]] cyntaf Ffrainc. * [[1994]] - [[Nelson Mandela]] yn dod yn Arlywydd [[De Affrica]]. == Genedigaethau == * [[213]] - [[Claudius II]], Ymerawdwr Rhufain (m. [[270]]) * [[1803]] - [[Christopher Rice Mansel Talbot]], gwleidydd (m. [[1890]])<ref>{{cite DWB|id=c-TALB-MAR-1700|title=Talbot (teulu), Abaty Margam a Chastell Penrhys, Sir Forgannwg|author=William Llewelyn Davies|access-date=10 Mai 2026}}</ref> * [[1815]] - [[John Nixon]], peiriannydd (m. [[1899]]) * [[1877]] - [[Will Joseph]], chwaraewr rygbi (m. [[1959]]) * [[1886]] - [[Karl Barth]], diwinydd (m. [[1968]]) * [[1899]] - [[Fred Astaire]], dansiwr, canwr ac actor (m. [[1987]]) * [[1920]] - [[Bert Weedon]], cerddor a chyfansoddwr (m. [[2012]]) * [[1923]] - [[Luisa Palacios]], arlunydd (m. [[1990]]) * [[1931]] - [[Olja Ivanjicki]], arlunydd (m. [[2009]]) * [[1932]] - [[Christiane Kubrick]], arlunydd * [[1934]] - [[Cliff Wilson]], chwaraewr snwcer (m. [[1994]])<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-cliff-wilson-1438835.html|title=Obituary: Cliff Wilson|last=Hodgson|first=Guy|date=27 Mai 1994|work=The Independent|access-date=16 Ionawr 2013|archive-date=4 Mawrth 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214737/http://www.independent.co.uk/news/people/obituary-cliff-wilson-1438835.html|url-status=dead}}</ref> * [[1944]] - [[Marie-France Pisier]], actores (m. [[2011]]) * [[1957]] - [[Sid Vicious]], cerddor (m. [[1979]]) * [[1967]] - [[Nobuhiro Takeda]], pêl-droediwr * [[1970]] - [[Sally Phillips]], actores * [[1971]] - [[Kim Jong-nam]] (m. [[2017]]) * [[1977]] - [[Nick Heidfeld]], gyrrwr Fformiwla Un * [[1988]] - [[Adam Lallana]], pêl-droediwr * [[1997]] - [[Richarlison de Andrade|Richarlison]], pel-droediwr * [[2000]] - [[Percy Liza]], pel-droediwr == Marwolaethau == * [[1774]] - [[Louis XV, brenin Ffrainc]], 64 * [[1798]] - [[George Vancouver]], fforiwr, 40 * [[1818]] - [[Paul Revere]], gwladgarwr Americanaidd, 83 * [[1904]] - [[Henry Morton Stanley]], newyddiadurwr a fforiwr, 63<ref>{{Cite web|title=Henry Morton Stanley {{!}} Biography, Books, Quotes, & Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Henry-Morton-Stanley|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2020-09-10|language=en}}</ref> * [[1987]] - [[Nicolette Devas]], arlunydd, 76 * [[1999]] **[[Mila Lippmann-Pawlowski]], arlunydd, 87 **[[Shel Silverstein]], bardd, 68 * [[2016]] - [[Betty Sabo]], arlunydd, 88 * [[2022]] - [[Leonid Kravchuk]], Arlywydd [[Wcráin]], 88 * [[2023]] - [[Rolf Harris]], arlunydd, cerddor, comediwr a chyflwynydd teledu, 93<ref>{{Cite news |date=23 Mai 2023 |title=Rolf Harris: Serial abuser and ex-entertainer dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/uk-60393842 |access-date=23 Mai 2023 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> == Gwyliau a chadwraethau == * Diwrnod y Mamau ([[El Salfador]], [[Gwatemala]], [[Mecsico]]) * Diwrnod Cyfansoddiad ([[Taleithiau Ffederal Micronesia]]) * Diwrnod Coffa Conffederasiwn ([[De Carolina|De]] a [[Gogledd Carolina]]) ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Dyddiau|0510]] [[Categori:Mai|Mai, 10]] eof5pil1yl5i1pih29mhd3a2zyrx4cr Bonnie Tyler 0 1241 14892070 14417016 2026-05-10T07:57:25Z Craigysgafn 40536 14892070 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= dinasyddiaeth | nationality = {{banergwlad|Cymru}} | dateformat = dmy | image = Bonnie Tyler ESC - United Kingdom 01 crop.JPG | caption = Tyler yn ymarfer ar gyfer yr ''Eurovision Song Contest'' yn Malmö, [[Sweden]] ar 15 Mai 2013.}} Cantores bop o Gymraes yw '''Bonnie Tyler, MBE''' (ganwyd '''Gaynor Hopkins'''; [[8 Mehefin]] [[1951]]) sy'n adnabyddus am ei llais pwerus a chryg. ==Bywyd cynnar== Ganwyd Gaynor Hopkins yn [[Sgiwen]] ger [[Castell Nedd]], i'r glöwr Glyndwr a'r wraig Elsie Hopkins.<ref name="LewisGuardian">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2012/nov/17/bonnie-tyler-my-family-values |title=Bonnie Tyler: My family values |last=Lewis |first=Roz |date=17 Tachwedd 2012 |newspaper=The Guardian|accessdate=5 Ionawr 2015|language=en}}</ref> Fe'i magwyd mewn tŷ cyngor pedwar stafell wely gyda thair chwaer a dau frawd.<ref name="LewisGuardian"/> Roed gan ei brodyr a chwiorydd gyda chwaeth eang ewn cerddoriaeth, gan ei cyflwyno i artistaid fel [[Elvis Presley]], [[Frank Sinatra]] and [[the Beatles]].<ref>{{cite AV media |people=Bruce, Ken; Tyler, Bonnie |date=13 Medi 2013 |title=Bonnie Tyler - Tracks of My Years |medium= |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p01gl9wt|access-date=2015-06-27 |time=06:32 |location=London |publisher=BBC|language=en}}</ref> Roedd Hopkins a'i theulu yn Brotestaniaid crefyddol iawn.<ref name="LewisGuardian"/> Perfformiodd yn gyhoeddus am y tro cyntaf fel plentyn yn y capel, yn ganu yr emyn Anglicanaidd "All Things Bright and Beautiful".<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/local/southwestwales/hi/people_and_places/music/newsid_8271000/8271706.stm |title=Singing roots to Total Eclipse |date=23 Medi 2009 |newspaper=BBC News |accessdate=27 Mehefin 2015|language=en}}</ref> Gadawodd ysgol heb gymwysterau ffurfiol a cychwynodd weithio mewn siop groser.<ref name="SanerGuardian">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/music/2013/may/13/bonnie-tyler-80s-now-interview |title=Bonnie Tyler: 'I'm not part of the 80s, I'm part of now' |last=Saner |first=Emine |date=13 Mai 2013 |newspaper=The Guardian |accessdate=29 Mehefin 2015}}</ref> Yn 1969, cystadlodd mewn cystadleuaeth ddoniau lleol ac ar ôl dod yn yr ail safle, cafodd ei ysbrydoli i ddilyn gyrfa fel cantores.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/music/2009/may/10/bonnie-tyler-husky-voice |title=Bonnie Tyler: 'Forget being a star - do it for the love of it' |date=10 Mai 2009 |newspaper=The Guardian |accessdate=27 Mehefin 2015|language=en}}</ref> Drwy ymateb i hysbyseb papur newydd, cafodd waith fel cantores cefndir i Bobby Wayne & the Dixies cyn ffurfio ei band soul ei hunan o'r enw Imagination.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/wales/music/sites/bonnie-tyler/pages/biography.shtml |title=Bonnie Tyler biography |date=17 November 2008 |publisher=[[BBC]]|access-date=27 Mehefin 2015}}</ref> Tua'r adeg hyn y newidiodd ei henw llwyfan i Sherene Davis, i osgoi cael ei drysu gyda'r gantores werin [[Mary Hopkin]].<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/wales/music/sites/bonnie-tyler/pages/biography.shtml|title=BBC - Bonnie Tyler biography|website=www.bbc.co.uk|language=en-GB|access-date=27 Ebrill 2018}}</ref> ==Gyrfa== Ar ôl blynyddoedd o ganu yn nhafarnau a chlybiau (gyda'r darlledydd [[Chris Needs]] yn cyfeilio iddi yn y dyddiau hynny) cyrhaeddodd 10 uchaf senglau [[DU|Prydain]] ym [[1975]] gyda'r gân ''Lost in France''. Daeth uchafbwynt ei gyrfa yn [[1983]] wrth iddi recordio albwm ''Faster Than The Speed of Night'', a'r sengl ''Total Eclipse of the Heart'' gan [[Jim Steinman]] arno. Aeth y ddau i rif 1 y siartiau pop ym Mhrydain. Roedd ''Total Eclipse of the Heart'' yn llwyddiant masnachol rhyngwladol. Heddiw mae ganddi dŷ yn y [[Y Mwmbwls|Mwmbwls]] ger Abertawe ond mae'n treulio llawer o'r flwyddyn ym [[Portiwgal|Mhortiwgal]]. Cynrychiolodd Bonnie y Deyrnas Unedig yng [[Cystadleuaeth Cân Eurovision 2013|Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2013]]. Yn 2022 derbyniodd yr MBE am wasanaethau i gerddoriaeth".<ref>{{Cite web|url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/queens-birthday-honours-2021-wales-20793573|title=Queen's Birthday Honours List 2021: All the Welsh people honoured|date=2 Mehefin 2022|website=WalesOnline|access-date=3 Mehefin 2022|archivedate=27 Mawrth 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220327004152/https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/queens-birthday-honours-2021-wales-20793573|language=en}}</ref> ==Disgyddiaeth== ===Albymau stiwdio=== *''The World Starts Tonight'' (1977) *''Natural Force'' (1978) *''Diamond Cut'' (1979) *''Goodbye to the Island'' (1981) *''Faster Than the Speed of Night'' (1983) *''Secret Dreams and Forbidden Fire'' (1986) *''Hide Your Heart'' (1988) <small>adnabyddir hefyd fel ''Notes From America'' (1988)</small> *''Bitterblue'' (1991) *''Angel Heart'' (1992) *''Silhouette in Red'' (1993) *''Free Spirit'' (1995) *''All in One Voice'' (1998) *''Heart Strings'' (2003) <small>adnabyddir hefyd fel ''Heart & Soul'' (2002)</small> *''Simply Believe'' (2004) *''Wings'' (2005) <small>adnabyddir hefyd fel ''Celebrate'' (2006)</small> *''Rocks and Honey'' (2013) *''Between the Earth and the Stars'' (2019) ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Tyler, Bonnie}} [[Categori:Cantorion benywaidd o Gymru]] [[Categori:Pobl o Abertawe]] [[Categori:Genedigaethau 1951]] [[Categori:Merched yr 20fed ganrif]] [[Categori:Merched yr 21ain ganrif]] pctg465fknr0f0t5k0yvy053on9fcpm Cristnogaeth 0 1291 14891872 14880098 2026-05-10T00:06:51Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891872 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata = ALL}} [[Delwedd:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|bawd|250px|''Pregeth ar y Mynydd'' gan Carl Heinrich Bloch, tua 1890]] Mae '''Cristnogaeth''' neu '''Cristionogaeth''' yn [[crefydd|grefydd]] [[undduwiaeth]] sy'n seiliedig ar ddysgeidiaeth a ffydd bersonol yn [[Iesu Grist]]. Gosodir prif egwyddorion Cristnogaeth yn y [[Beibl]], casgliad o lyfrau a llythyrau a ysgrifennwyd yn yr iaith Aramaeg, Hebraeg, a [[Groeg (iaith)|Groeg]] yn wreiddiol. Mae'r enw '''Crist''' yn dod o'r gair Groeg ''Χριστός (Christos)'' sy'n golygu "yr Eneiniog". Gorchymyn cyntaf Iesu Grist oedd "caru Duw", a'r ail orchymyn oedd "câr dy gymydog" ([[Yr Efengyl yn ôl Marc|Marc]] XII:30,31 a [[Yr Efengyl yn ôl Luc|Luc]] X:27). Mae haelioni (anhunanoldeb), trugaredd a chyfiawnder yn ganolog i Gristnogaeth ond y cysyniad creiddiol yn y ffydd Gristnogol ydy [[Gras]] Duw. Hanfod Cristnogaeth ydy fod pob peth yn bosib trwy ras Duw a bod y ddynoliaeth yn medru dod i berthynas a Duw ac etifeddu bywyd tragwyddol yn y Nefoedd trwy ffydd sy'n bosib trwy ras Duw ac nid trwy weithredoedd dynion. Canolbwynt y ffydd Gristnogol oedd gwaith Iesu Grist, rhan o'r Duwdod Cristnogol, a'r Groes yn cymodi dyn a Duw. Gwêl Cristnogion y weithred yma fel yr ymddangosiad amlycaf o ras eu Duw ac i'r Cristion "Crist ac yntau wedi ei groeshoelio" yw canolbwynt a man cychwyn eu ffydd. Mae'n ymddangos nawr fod yr Iesu wedi ei eni tua [[4 CC]] ym [[Bethlehem|Methlehem]]. Does dim llawer o wybodaeth am ei fywyd cynnar nes iddo gyrraedd 30 oed pan benododd ddeuddeg o ddisgyblion ([[y Deuddeg Apostol]]). Cafodd Iesu ei groeshoeli tua [[29]] OC, neu yn ôl amseryddiaeth yr [[Eglwys Gatholig]] [[7 Ebrill]] [[30]]. == Gwahanol draddodiadau Cristnogol == Y prif draddodiadau Eglwysig yw: * Yr [[Eglwys Uniongred]]; tua 158 miliwn. ** Eglwys Armenaidd, [[Eglwys Iacobaidd]], [[Eglwys Goptaidd]] ** [[Eglwys Uniongred Ddwyreiniol]] * [[Yr Eglwys Gatholig Rufeinig]] (Catholigion); tua 901 miliwn. * [[Protestaniaeth|Protestannaidd]] (Protestaniaid); tua 397 miliwn. ** [[Calfiniaeth|Calfinaidd]] ([[Eglwys Bresbyteraidd]] ac eraill) ** [[Anglicaniaeth|Eglwys Anglicanaidd]] (yn cynnwys [[Yr Eglwys yng Nghymru]] ac [[Eglwys Loegr]]) ** [[Anghydffurfiaeth|Eglwysi Anghydffurfiol]] (e.e. [[Bedyddwyr]], [[Annibynwyr]], [[Methodistiaid]], [[Efengyliaeth|Efengylaidd]]) ** [[Eglwys y Gwir Iesu]] (Pentecostaidd) * Enwadau eraill; tua 164 miliwn. ==Yn gryno== Hi yw crefydd fwya'r byd, gyda thua 2.5 biliwn o ddilynwyr.<ref>{{Cite web|title=World's largest religion by population is still Christianity|url=https://countrymeters.info/en/World#religion|access-date=1 Ionawr 2020|website=Countrymeters|language=en-US}}</ref> Mae ei hymlynwyr, a elwir yn Gristnogion, yn ffurfio mwyafrif y boblogaeth a hynny mewn 157 o wledydd a thiriogaethau,<ref>[[Pew Forum|The Pew Forum on Religion and Public Life]]. Rhagfyr 2012. "[https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2014/01/global-religion-full.pdf The Global Religious Landscape: A Report on the Size and Distribution of the World's Major Religious Groups as of 2010]." DC: Pew Research Center. [https://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/ Article].</ref> ac yn credu mai Iesu yw Mab Duw, y proffwydwyd ei ddyfodiad fel y [[meseia]] yn y Beibl Hebraeg (a elwir ''yr [[Yr Hen Destament|Hen Destament]]'' o fewn Cristionogaeth) ac a groniclir yn y [[Y Testament Newydd|Testament Newydd]].<ref>{{Harvard citation no brackets|Woodhead|2004}}</ref> Erys Cristnogaeth yn ddiwylliannol amrywiol yn ei changhennau Gorllewinol a [[Cristnogaeth Ddwyreiniol|Dwyreiniol]], yn ogystal ag yn ei hathrawiaethau ynghylch cyfiawnhad a natur iachawdwriaeth, [[eglwyseg]], ordeiniad, a [[Cristoleg|Christoleg]]. Mae credoau y gwahanol enwadau Cristionogol yn gyffredin yn dal fod lesu'n Fab Duw — y Logos a ymgnawdolodd — a weinidogaethodd, a ddioddefodd, ac a fu farw ar [[Croesbren|groesbren]], ond a [[Atgyfodiad yr Iesu|gyfododd oddi wrth y meirw]] er iachawdwriaeth dynolryw. Cyfeirir at y credoau hyn fel yr efengyl, sy'n golygu'r "newyddion da". Disgrifir bywyd a dysgeidiaeth Iesu yn y pedair [[Efengyl|efengyl canonaidd]] [[Yr Efengyl yn ôl Mathew|Mathew]], [[Yr Efengyl yn ôl Marc|Marc]], [[Yr Efengyl yn ôl Luc|Luc]] a [[Yr Efengyl yn ôl Ioan|Ioan]], gyda'r Hen Destament yn gefndir i'r efengyl. Dad-droseddodd yr [[Cystennin I|Ymerawdwr Cystennin Fawr]] ([[Cystennin I]]) Gristnogaeth yn yr Ymerodraeth Rufeinig gan yr Edict o Milan (313), gan alw'n ddiweddarach [[Cyngor Cyntaf Nicaea|Gyngor Nicaea]] (325) lle cafodd Cristnogaeth Gynnar ei chyfuno i'r hyn a fyddai'n dod yn eglwys Wladol yr Ymerodraeth Rufeinig (380). Cyfeirir weithiau at hanes cynnar eglwys unedig Cristnogaeth cyn y rhwygiadau mawr fel yr “Eglwys Fawr” (er bod sectau gwahanol yn bodoli ar yr un pryd, gan gynnwys y [[Gnostigiaeth|Gnosteg]] a Christnogion Iddewig). Holltodd Eglwys y Dwyrain ar ôl [[Cyngor Ephesus|Cyngor Effesus]] (431) a rhaniad [[Eglwysi'r tri cyngor|Uniongred Dwyreiniol]] ar ôl [[Cyngor Chalcedon]] (451) dros wahaniaethau mewn [[Cristoleg]],<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q-vhwjamOioC&q=anagignoskomena&pg=PA23|title=Orthodox and Wesleyan Scriptural understanding and practice|editor-last=S. T. Kimbrough|publisher=St Vladimir's Seminary Press|year=2005|isbn=978-0-88141-301-4}}</ref> tra bod yr [[Yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol|Eglwys Uniongred Ddwyreiniol a'r Eglwys]] [[Yr Eglwys Gatholig Rufeinig|Gatholig]] yn gwahanu yn yr hyn a elwir y [[Y Sgism Fawr|Sgism Fawr (Dwyrain-Gorllewin]];1054), yn enwedig dros awdurdod [[Pab|esgob Rhufain]]. Holltodd [[Protestaniaeth]] oddi wrth yr Eglwys Gatholig ac i lawer o enwadau yn oes y [[Y Diwygiad Protestannaidd|Diwygiad]] ([[16g]]) dros anghydfodau diwinyddol ac [[Eglwyseg|eglwysig]], yn bennaf ar fater cyfiawnhad a [[Goruchafiaeth y Pab]]. Chwaraeodd Cristnogaeth ran amlwg yn natblygiad gwareiddiad y Gorllewin, yn enwedig yn Ewrop hyd at yr [[Yr Oesoedd Canol|Oesoedd Canol]].<ref>''Religions in Global Society''. p. 146, Peter Beyer, 2006</ref><ref name="Cambridge University Historical Series">Cambridge University Historical Series, ''An Essay on Western Civilization in Its Economic Aspects'', p. 40</ref><ref name="Caltron J.H Hayas">Caltron J.H Hayas, ''Christianity and Western Civilization'' (1953), Stanford University Press, p. 2: "That certain distinctive features of our Western civilization—the civilization of western Europe and of America—have been shaped chiefly by Judaeo – Graeco – Christianity, Catholic and Protestant."</ref><ref name="Fred Reinhard Dallmayr">Fred Reinhard Dallmayr, ''Dialogue Among Civilizations: Some Exemplary Voices'' (2004), p. 22: Western civilization is also sometimes described as "Christian" or "Judaeo- Christian" civilization.</ref> Yn dilyn [[Oes y Darganfod]] ([[15g]]-[[17g]]), lledaenwyd Cristnogaeth i'r [[Yr Amerig|Amerig]], [[Oceania]], [[Affrica Is-Sahara]], a gweddill y byd trwy waith cenhadol.<ref name="Spread">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=g2AtOlJMPTUC&pg=PA52|title=Muslim-Christian Relations|publisher=Amsterdam University Press|access-date=18 Hydref 2007|isbn=978-90-5356-938-2|year=2006}}</ref><ref name="Charity">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WmuV6g0yR3sC&pg=PA77|page=77|first=Fred|last=Kammer|title=Doing Faith Justice|publisher=Paulist Press|access-date=18 Hydref 2007|date=1 Mai 2004}}</ref><ref name="Service">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dz_EM2ofIb4C&pg=PA132|title=Christian Church Women: Shapers of a Movement|publisher=Chalice Press|access-date=18 Hydref 2007|date=Mawrth 1994}}</ref> Pedair cangen fwyaf Cristnogaeth yw'r Eglwys Gatholig (1.3 biliwn; 50.1%), Protestaniaeth (920 miliwn; 36.7%), Eglwys Uniongred y Dwyrain (230 miliwn), a'r eglwysi Uniongred Dwyreiniol (62 miliwn) (eglwysi Uniongred wedi'u cyfuno yn 11.9%),<ref>{{Cite journal|title=Christian Traditions|journal=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=19 Rhagfyr 2011|url=https://www.pewforum.org/2011/12/19/global-christianity-traditions}}</ref><ref name="CSGC2019">{{Cite web|title=Status of Global Christianity, 2019, in the Context of 1900–2050|url=https://www.gordonconwell.edu/wp-content/uploads/sites/13/2019/04/StatusofGlobalChristianity20191.pdf?__cf_chl_jschl_tk__=dbc877fea75b25fc6737b0fd6bd1d6bd5d4e0119-1589502882-0-AWKZpJ8Cde9iLLQo_A-22M_6Yx_NzYkoJXkWheGxqt79XJKGAsGe9toy2d0WPGwhF-35Z5iB65LQsTW3m1PdGbFd6Pz1FN8-LTUPA-7p3VA9qU1sUJgKAyskRYjdAd0nnbE1K-Hekmpb1HvqRyiyTVMvdoiAQgbQ-x1tFESeE7IEPbEr0ePTUaTOq_G4kXbl8tty1gBEzw8IXz3nc987229mqJBKaNGFMSVFhwIzaLKjTkv5qbwuKBmYwZgAVO2HRopF4H-YG7QxTS3V8NgWvWxvKHSwzN3xPcJXwStewDjYL9XE7FUB8bncjdGvSFX_yA3OZlfXOAqatMcH3w0Jebe-r7HC14HXVGSUPzjxATzH3krdCRrsVQ5T_N3AEDXA-TDldZcNJpl_EpuDcfobDniMsNiSbFzIH6EuBv7Vy4aP|publisher=Center for the Study of Global Christianity}}</ref> er bod miloedd o gymunedau eglwysig llai yn bodoli er gwaethaf ymdrechion tuag at undod ([[eciwmeniaeth]]).<ref name="BBC">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-45877584|title=Orthodox Church split: Five reasons why it matters|last=Peter|first=Laurence|date=17 Hydref 2018|access-date=17 Hydref 2018|publisher=BBC}}</ref> Er gwaethaf dirywiad ymlyniad at Gristnogaeth yn y [[Y Gorllewin|Gorllewin]], Cristnogaeth yw'r brif grefydd o hyd, gyda thua 70% o boblogaeth Ewrop yn nodi eu bod yn Gristnogion.<ref name="Global Christianity">{{Cite web|last=Analysis|url=https://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-exec.aspx|title=Global Christianity|publisher=Pew Research Center|date=19 Rhagfyr 2011|access-date=17 Awst 2012|archive-date=2013-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730062627/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx|url-status=dead}}</ref> Mae Cristnogaeth yn tyfu yn Affrica ac Asia, cyfandiroedd mwyaf poblog y byd. <ref>{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/2011/12/19/global-christianity-exec/|title=Pew Research Center|date=19 Rhagfyr 2011}}</ref> Mae Cristnogion yn parhau i gael eu herlid mewn rhai rhannau o'r byd, yn enwedig yn y [[Y Dwyrain Canol|Dwyrain Canol]], [[Gogledd Affrica]], [[Dwyrain Asia]], a [[De Asia]].<ref name="BBC genocide 2019 BBC">[https://www.bbc.com/news/uk-48146305 "Christian persecution 'at near genocide levels'"], BBC News, 3 Mai 2019. Adalwyd 7 Hydref 2019.</ref><ref name="Wintour 2019 Guardian">[https://www.theguardian.com/world/2019/may/02/persecution-driving-christians-out-of-middle-east-report Wintour, Patrick. "Persecution of Christians coming close to genocide' in Middle East – report"], ''The Guardian'', 2 Mai 2019. Adalwyd 7 Hydref 2019.</ref> == Geirdarddiad == Roedd Cristnogion Iddewig cynnar yn cyfeirio at eu hunain fel 'Y Ffordd' (Groeg Koinē wedi'i rufaineiddio), yn ôl pob tebyg yn dod o Eseia 40:3, "paratowch ffordd yr Arglwydd."<ref name="Hurtado.the_way">Larry Hurtado (17 Awst 2017), [https://larryhurtado.wordpress.com/2017/08/17/paul-the-pagans-apostle/ ''"Paul, the Pagans’ Apostle"'']</ref><ref>[[Douai-Rheims Bible]]</ref> The [[Syriac language|Syriac]] version reads, "the way of God" and the [[Vulgate|Vulgate Latin]] version, "the way of the Lord".<ref>Gill, J., ''Gill's Exposition of the Bible'', commentary on Acts 19:23 https://biblehub.com/commentaries/gill/acts/19.htm adalwyd 8 Hydref 2015</ref>}} Yn ôl Actau 11:26, mae'r term "Cristnogol" ({{Lang|grc-x-koine|Χρῑστῐᾱνός}} , {{Transl|grc|Khrīstiānós}}), sy'n golygu "dilynwyr Crist" wrth gyfeirio at ddisgyblion Iesu, a ddefnyddiwyd gyntaf yn ninas Antiochia gan y trigolion an-Iddewig yno.<ref>E. Peterson (1959), "Christianus." In: ''Frühkirche, Judentum und Gnosis'', publisher: Herder, Freiburg, pp. 353–72</ref> Ceir defnydd cynnar iawn arall o'r term "Cristnogaeth" ({{Lang|grc-x-koine|Χρῑστῐᾱνισμός}} , {{Transl|grc|Khrīstiānismós}}) gan [[Ignatius o Antiochia]] tua'r flwyddyn 100&nbsp;AD.{{Sfn|Elwell|Comfort|2001}} == Cristnogaeth yng Nghymru == {{Prif|Cristnogaeth yng Nghymru}} Mae hanes Cristnogaeth yng Nghymru yn ymestyn dros gyfnod o dros 1,500 o flynyddoedd, o amser y [[Rhufeiniaid]] hyd heddiw. Felly mae hanes Cristnogaeth yn rhan annatod o [[hanes Cymru]] ac wedi effeithio'n sylweddol ar ei [[Llenyddiaeth Gymraeg|llenyddiaeth]] a'i [[Diwylliant Cymru|diwylliant]]. Mae [[Cymru]]'n dal i gael ei hystyried yn wlad [[Cristnogaeth|Gristnogol]] heddiw ond ceir dilynwyr sawl crefydd arall yn ogystal. Ond mae seciwlariaeth wedi cynyddu hefyd, a cheir canran o'r boblogaeth sy'n ystyried eu hunain yn [[Anffyddiaeth|anffyddwyr]] neu sydd ddim yn ymddiddori llawer mewn crefydd o gwbl. Ar ddechrau'r [[3g]] ceir tystiolaeth fod cenhadon Cristnogol yn weithgar yn y Brydain Rufeinig. Merthyrwyd tri ohonynt tua ganol y ganrif, sef y seintiau [[Aaron]] ac Iwliws (a ferthyrwyd yng [[Caerleon|Nghaerleon]] ac [[Alban (sant)|Alban]]. Cofnodir presenoldeb tri [[esgob]] o Brydain yng Nghyngor Arles yn [[314]]. Ni ddiflanodd [[amldduwiaeth]] y Brythoniaid dros nos ac am gyfnod hir mae'n rhaid fod y ddwy grefydd wedi bodoli ochr yn ochr. Un arall o'r Cristnogion cynnar hyn oedd [[Pelagius]], a gollfarnwyd yn ddiweddarach fel [[heretig]]; mae lle i gredu ei fod yn Frython. Daeth [[Garmon]] (''Germanus'') o [[Auxerre]] i Brydain yn [[429]] i ymladd heresi Pelagius. Ymddengys fod y Gristnogaeth ar ei chryfaf yn ne-ddwyrain Cymru yr adeg honno, gyda Caerleon yn ganolbwynt. Ond er bod gwreiddiau Cristnogaeth yng Nghymru yn gorwedd yn y byd Rhufeinig, fel yn achos [[Iwerddon]] datblygodd Cymru ei ffurf arbennig o Gristnogaeth sy'n perthyn i Gristnogaeth y Celtiaid. Un o nodweddion y Gristnogaeth honno yw'r cyfnod a elwir yn [[Oes y Seintiau]]. Teithiau cenhadon ac addysgwyr trwy Gymru a rhwng Cymru a'r gwledydd Celtaidd cynnar eraill, yn arbennig Iwerddon (cysylltir [[Sant Padrig]] â Chymru), [[Cernyw]] a [[Llydaw]]. Trwy'r [[Hen Ogledd]] roedd yna gysylltiad cryf â'r [[Alban]] hefyd ([[Cyndeyrn]], nawddsant [[Glasgow]], a sefydlodd [[esgobaeth Llanelwy]] yn ôl traddodiad). Y pwysicaf o'r seintiau cynnar hyn oedd [[Dewi Sant]], ond dim ond yn ddiweddarach y daeth yn [[nawddsant]] Cymru ac mae'n bwysig cofio fod nifer o "seintiau" eraill yn weithgar hefyd, fel [[Padarn]], [[Illtud]], [[Seiriol]], [[Teilo]] a [[Dyfrig]], er enghraifft. Sefydlasant nifer o [[Eglwys|eglwysi]], [[Clas|clasau]] (mynachlogydd cynnar) a chanolfannau dysg fel [[Llanilltud Fawr]]. == Credoau == Er bod Cristnogion ledled y byd yn rhannu argyhoeddiadau sylfaenol, mae gwahaniaethau hefyd o ran dehongliadau a barn y [[Y Beibl|Beibl]] a'r traddodiadau cysegredig y mae Cristnogaeth yn seiliedig arnynt.<ref name="Olsen">Olson, ''The Mosaic of Christian Belief''.</ref> === Credoau === [[Delwedd:Nicaea_icon.jpg|bawd| Eicon [[Cristnogaeth Ddwyreiniol|Cristnogol Dwyreiniol]] yn darlunio'r Ymerawdwr Cystennin a Thadau [[Cyngor Cyntaf Nicaea]] (325) fel rhai sy'n dal Credo Niceno-Constantinopolitan 381]] Gelwir datganiadau athrawiaethol cryno neu gyffesiadau o gredoau crefyddol yn ''gredoau''. Fe ddechreuon nhw fel fformiwlâu [[bedydd]] ac fe'u ehangwyd yn ddiweddarach yn ystod dadleuon [[Cristoleg|Cristolegol]] y [[4g]] a'r [[5g]] i ddod yn ddatganiadau ffydd. “Iesu yn Arglwydd” yw credo gynharaf Cristnogaeth ac mae’n parhau i gael ei ddefnyddio heddiw gan Gyngor Eglwysi’r Byd.<ref name="Tayviah1995">{{Cite book|last=Tayviah|first=Frederick K. D.|title=Why Do Bad Things Keep on Happening?|url=https://archive.org/details/whydobadthingske0000tayv|date=1995|publisher=CSS Publishing|isbn=978-1-55673-979-8|page=[https://archive.org/details/whydobadthingske0000tayv/page/n30 29]|language=en}}</ref> [[Credo'r Apostolion]] yw'r datganiad a dderbynnir fwyaf o erthyglau'r ffydd Gristnogol. Fe'i defnyddir gan nifer o enwadau Cristnogol at ddibenion [[Litwrgi|litwrgaidd]] a catechetical, yn fwyaf amlwg gan eglwysi litwrgaidd y traddodiad Cristnogol Gorllewinol, gan gynnwys Eglwys Ladin yr Eglwys [[Yr Eglwys Gatholig Rufeinig|Gatholig]], [[Yr Eglwys Lutheraidd|Lutheriaeth]], Anglicaniaeth, ac Uniongrededd Defod Gorllewinol. Fe'i defnyddir hefyd gan [[Presbyteriaeth|Bresbyteriaid]], [[Methodistiaeth|Methodistiaid]], ac Annibynwyr. Datblygwyd y credo arbennig hwn rhwng yr [[2il ganrif|ail]] a'r [[9g]]. Ei hathrawiaethau canolog yw rhai'r [[Y Drindod|Drindod]] a Duw y Creawdwr. Gellir olrhain pob un o'r athrawiaethau a geir yn y credo hwn i osodiadau cyfredol yn y cyfnod apostolaidd. Mae'n debyg bod y credo yn cael ei ddefnyddio fel crynodeb o athrawiaeth Gristnogol ar gyfer ymgeiswyr bedydd yn eglwysi Rhufain.<ref>Pelikan/Hotchkiss, ''Creeds and Confessions of Faith in the Christian Tradition''.</ref> Ei gonglfaeni yw: * Cred yn Nuw Dad, [[Iesu|Iesu Grist]] fel Mab Duw, a'r Ysbryd Glân * Marwolaeth, disgyniad i uffern, yr [[Atgyfodiad yr Iesu|atgyfodiad]] ac esgyniad Crist * Sancteiddrwydd yr Eglwys a chymundeb y saint * Ail ddyfodiad Crist, Dydd y Farn ac iachawdwriaeth y ffyddloniaid Ffurfiwyd Credo Nicene, yn bennaf mewn ymateb i [[Ariadaeth|Ariaeth]], yng Nghynghorau [[Cyngor Cyntaf Nicaea|Nicaea]] a Chaergystennin yn 325 a 381 yn y drefn honno,<ref>{{Cite web|url=https://www.cuf.org/2005/02/we-believe-in-one-god-the-nicene-creed-at-mass/|title="We Believe in One God....": The Nicene Creed and Mass|date=Chwefror 2005|publisher=Catholics United for the Fath|access-date=16 Mehefin 2014|archive-date=2014-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819224429/https://www.cuf.org/2005/02/we-believe-in-one-god-the-nicene-creed-at-mass/|url-status=dead}}</ref><ref>''Encyclopedia of Religion'', "Arianism".</ref> a'i gadarnhau fel cred gyffredinol y Crediniaeth gan [[Cyngor Cyntaf Ephesus|Gyngor Cyntaf Effesus]] yn 431.<ref name="ephesus">''[[Catholic Encyclopedia]]'', [https://www.newadvent.org/cathen/05491a.htm "Council of Ephesus"].</ref> Mae'r rhan fwyaf o Gristnogion ([[Yr Eglwys Gatholig Rufeinig|Catholig]], Uniongred Dwyreiniol, a [[Protestaniaeth|Phrotestannaidd]] fel ei gilydd) yn derbyn y defnydd o gredoau, ac yn tanysgrifio i o leiaf un o'r credoau a grybwyllir uchod.<ref name="UMC—Our Common Heritage as Christians">{{Cite web|url=https://archives.umc.org/interior.asp?mid=1806|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060114032325/https://archives.umc.org/interior.asp?mid=1806|archivedate=14 Ionawr 2006|title=Our Common Heritage as Christians|publisher=The United Methodist Church|access-date=31 Rhagfyr 2007}}</ref> Mae rhai Protestaniaid Efengylaidd yn gwrthod credoau fel datganiadau pendant o ffydd, hyd yn oed tra'n cytuno â rhai neu'r cyfan o sylwedd y credoau hynny. Er enghraifft, nid yw'r rhan fwyaf o [[Eglwys y Bedyddwyr|Fedyddwyr]] yn defnyddio credoau "yn yr ystyr nad ydynt wedi ceisio sefydlu cyffesion ffydd awdurdodol sy'n rhwymo ei gilydd."<ref name="Avis">Avis, Paul (2002) ''The Christian Church: An Introduction to the Major Traditions'', SPCK, London, {{ISBN|0-281-05246-8}} paperback</ref>  Hefyd yn gwrthod credoau mae grwpiau sydd â gwreiddiau yn y ''Restoration Movement'', megis yr Eglwys Gristnogol (Disgyblion Crist), yr Eglwys Gristnogol Efengylaidd yng Nghanada, ac Eglwysi Crist.<ref>White, Howard A. ''[https://www.appiusforum.net/restoration.html The History of the Church] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171130221959/http://www.appiusforum.net/restoration.html |date=2017-11-30 }}''.</ref><ref>{{Cite book|last=Cummins|first=Duane D.|title=A handbook for Today's Disciples in the Christian Church (Disciples of Christ)|edition=Revised|publisher=Chalice Press|year=1991|location=St Louis, MO|url=https://archive.org/details/handbookfortoday0000cumm|isbn=978-0-8272-1425-5}}</ref>: 14–15 <ref name="Rhodes 2005">Ron Rhodes, ''The Complete Guide to Christian Denominations'', Harvest House Publishers, 2005, {{ISBN|0-7369-1289-4}}</ref>: 123  === Iesu === [[Delwedd:St Fagans National History Museum 103 (cropped).JPG|bawd|Darlun canoloesol o Grist yn cael ei fedyddio, ar fur Eglwys Sant Teilo, Llandeilo Tal-y-bont (heddiw yn [[Sain Ffagan]])]] Egwyddor ganolog Cristnogaeth yw'r gred yn [[Iesu]] fel Mab Duw a'r [[Meseia]] (Crist).<ref>{{Harvard citation no brackets|Woodhead|2004|p=45}}</ref> Mae Cristnogion yn credu bod Iesu, fel y Meseia, wedi ei eneinio gan Dduw yn waredwr dynoliaeth ac yn credu mai dyfodiad Iesu oedd cyflawniad proffwydoliaethau'r [[Yr Hen Destament|Hen Destament]]. Mae'r cysyniad Cristnogol o Feseia yn sylweddol wahanol i'r cysyniad Iddewig cyfoes. Y gred Gristnogol graidd yw y gellir cymodi bodau dynol pechadurus â Duw, a thrwy hynny gael cynnig iachawdwriaeth ac addewid bywyd tragwyddol, trwy gredu ym [[Atgyfodiad yr Iesu|marwolaeth ac atgyfodiad Iesu]] a’i dderbyn. <ref>Metzger/Coogan, ''Oxford Companion to the Bible'', pp. 513, 649.</ref> Er bod llawer o anghydfodau diwinyddol wedi bod ynghylch [[Cristoleg|natur Iesu]] dros y canrifoedd cynharaf o hanes Cristnogol, yn gyffredinol, mae Cristnogion yn credu mai Iesu yw Duw ymgnawdoledig: “y gwir Dduw a'r gwir ddyn” (neu’n gwbl ddwyfol ac yn gwbl ddynol). Wedi dod yn gwbl ddynol, dioddefodd Iesu boenau a themtasiynau fel dyn, ond ni bechodd. Fel Duw llawn, fe atgyfododd i fywyd dynol. Yn ôl y [[Y Testament Newydd|Testament Newydd]], fe [[Atgyfodiad yr Iesu|gyfododd]] oddi wrth y meirw, esgynnodd i'r nefoedd, gan eistedd ar ddeheulaw'r Tad (Duw),<ref>[[wikisource:Nicene Creed|s:Nicene Creed]]</ref> a bydd yn y pen draw yn dychwelyd i gyflawni gweddill y broffwydoliaeth Meseianaidd, gan gynnwys atgyfodiad y meirw, y Farn Olaf, a sefydliad terfynol Teyrnas Dduw. ==== Marwolaeth ac atgyfodiad ==== [[Delwedd:Cristo_crucificado.jpg|de|bawd| ''Croeshoeliad'', yn cynrychioli marwolaeth [[Iesu]] ar y Groes, paentiad gan [[Diego Velázquez]], c. 1632]] Mae Cristnogion yn ystyried atgyfodiad Iesu fel conglfaen eu ffydd (gweler 1 Corinthiaid 15) a’r digwyddiad pwysicaf mewn hanes.<ref>Hanegraaff. ''Resurrection: The Capstone in the Arch of Christianity''.</ref> Ymhlith credoau Cristnogol, mae marwolaeth ac [[Atgyfodiad yr Iesu|atgyfodiad]] Iesu yn ddau ddigwyddiad craidd y mae llawer o athrawiaeth a diwinyddiaeth Gristnogol yn seiliedig arnynt.<ref name="ACU-Death & Resurrection">{{Cite web|url=https://dlibrary.acu.edu.au/research/theology/Walsh.htm|title=The Significance of the Death and Resurrection of Jesus for the Christian|publisher=Australian Catholic University National|access-date=16 Mai 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070901153606/https://dlibrary.acu.edu.au/research/theology/Walsh.htm|archivedate=1 Medi 2007}}</ref> Yn ôl y Testament Newydd, [[Croeshoelio|croeshoeliwyd]] Iesu, bu farw yn gorfforol, claddwyd ef o fewn beddrod, a chododd oddi wrth y meirw dridiau yn ddiweddarach. Mae marwolaeth ac atgyfodiad Iesu fel arfer yn cael eu hystyried fel y digwyddiadau pwysicaf mewn diwinyddiaeth Gristnogol, yn rhannol oherwydd eu bod yn dangos bod gan Iesu bŵer dros fywyd a marwolaeth ac felly bod ganddo'r awdurdod a'r pŵer i roi bywyd tragwyddol i bobl heddiw. == Arferion == [[Delwedd:Auto_de_Páscoa_-_IgrejaDaCidade_(crop).jpg|de|bawd| Sioe ar fywyd Iesu yn Igreja da Cidade yn São José dos Campos, sy'n gysylltiedig â Chonfensiwn Bedyddwyr Brasil]] Yn dibynnu ar enwad penodol Cristnogaeth, gall arferion gynnwys [[bedydd]], yr [[Cymun|Ewcharist]] (Cymun Sanctaidd neu Swper yr Arglwydd), gweddi (gan gynnwys [[Gweddi'r Arglwydd]]), cyffes, conffyrmasiwn, defodau claddu, defodau priodas ac addysg grefyddol plant. Mae'r rhan fwyaf o enwadau wedi ordeinio clerigwyr sy'n arwain gwasanaethau [[wiktionary:communal|addoli]] yn rheolaidd.<ref name="White_71-82">{{Harvard citation no brackets|White|2010}}</ref> Nid yw defodau, defodau a seremonïau Cristnogol yn cael eu dathlu mewn un iaith gysegredig unigol. Mae llawer o eglwysi Cristnogol defodol yn gwahaniaethu rhwng iaith gysegredig, iaith litwrgaidd ac iaith frodorol. Y tair iaith bwysig yn y cyfnod Cristnogol cynnar oedd: [[Lladin]], [[Groeg (iaith)|Groeg]] a [[Syrieg]].<ref>{{Cite book|title=Paradise and Paradigm: Key Symbols in Persian Christianity and the Baha'i Faith|url=https://archive.org/details/paradiseparadigm0000buck|first=Christopher|last=Buck|year=1999|isbn=978-0-7914-4062-9|page=[https://archive.org/details/paradiseparadigm0000buck/page/6 6]|publisher=State University of New York Press}}</ref><ref>{{Cite book|title=Saving Paradise: How Christianity Traded Love of this World for Crucifixion and Empire|url=https://archive.org/details/savingparadiseho00broc|first=Rita|last=Nakashima Brock|year=2008|isbn=978-0-8070-6750-5|page=[https://archive.org/details/savingparadiseho00broc/page/446 446]|publisher=Beacon Press}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Rowman & Littlefield Handbook of Christianity in the Middle East|first=Mark|last=A. Lamport|year=2020|isbn=978-0-8070-6750-5|page=135|publisher=Rowman & Littlefield}}</ref> === Addoli cymunol === Mae gwasanaethau addoli fel arfer yn dilyn patrwm neu ffurf a elwir yn litwrgi.{{Refn|Frequently a distinction is made between "liturgical" and "non-liturgical" churches based on how elaborate or antiquated the worship; in this usage, churches whose services are unscripted or improvised are described as "non-liturgical".<ref>{{cite book |last1=Russell |first1=Thomas Arthur |title=Comparative Christianity: A Student's Guide to a Religion and Its Diverse Traditions |date=2010 |publisher=Universal-Publishers |isbn=978-1-59942-877-2 |page=21 |url=https://books.google.com/books?id=FmMarHDbglgC&pg=PT21}}</ref>}} Disgrifiodd Justin Martyr litwrgi Gristnogol yr [[2g]] yn ei ''Ymddiheuriad Cyntaf'' (c. 150) i’r Ymerawdwr [[Antoninus Pius]], ac erys ei ddisgrifiad yn berthnasol i strwythur sylfaenol addoliad litwrgaidd Cristnogol. Mewn cred ac ymarferiad Cristnogol, [[defod]] wedi ei sefydlu gan Grist yw ''sacrament''. Mae'r term yn tarddu o'r gair [[Lladin]] ''sacramentum'', a ddefnyddiwyd i gyfieithu'r gair Groeg am ''ddirgelwch''. Mae safbwyntiau ynghylch pa ddefodau sy'n sacramentaidd, a beth mae'n ei olygu i weithred fod yn sacrament, yn amrywio ymhlith enwadau a thraddodiadau Cristnogol.<ref name="ODCC1435">Cross/Livingstone. ''The Oxford Dictionary of the Christian Church''. pp. 1435ff.</ref> Y diffiniad mwyaf confensiynol o sacrament yw ei fod yn arwydd allanol, a sefydlwyd gan Grist, sy'n cyfleu gras ysbrydol mewnol trwy Grist. Y ddau sacrament a dderbynir amlaf yw [[Bedydd]] a'r [[Cymun]]; fodd bynnag, mae mwyafrif y Cristnogion hefyd yn cydnabod pum sacrament ychwanegol: Cael eu derbyn, Urddau (neu ordeiniad), [[Penyd]] (neu Gyffes), Eneiniad y Cleifion a [[Priodas|Phriodas]].<ref name="ODCC1435">Cross/Livingstone. ''The Oxford Dictionary of the Christian Church''. pp. 1435ff.</ref> Gyda'i gilydd, dyma'r Saith Sacrament a gydnabyddir gan eglwysi yn y traddodiad Eglwysig Uchel. Mae'r rhan fwyaf o enwadau a thraddodiadau eraill fel arfer yn cadarnhau Bedydd ac Ewcharist fel sacramentau'n unig, tra bod rhai grwpiau Protestannaidd, fel y [[Crynwyr]], yn gwrthod diwinyddiaeth sacramentaidd yn llwyr.<ref name="ODCC1435">Cross/Livingstone. ''The Oxford Dictionary of the Christian Church''. pp. 1435ff.</ref><ref>{{Cite book|last=Krahn|first=Cornelius|last2=Rempel|first2=John D.|title=Ordinances|date=1989|publisher=Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia|url=https://gameo.org/index.php?title=Ordinances}}</ref> Mae saith ordinhad wedi cael eu dysgu mewn llawer o eglwysi: cynnwys "bedydd, cymun, golchi traed, priodas, eneiniad ag olew, y cusan sanctaidd, a'r weddi."<ref name="Hartzler2013">{{Cite book|last=Hartzler|first=Rachel Nafziger|title=No Strings Attached: Boundary Lines in Pleasant Places: A History of Warren Street / Pleasant Oaks Mennonite Church|url=https://archive.org/details/nostringsattache0000rach|date=30 Ebrill 2013|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-62189-635-7|language=English}}</ref> === Symbolau === [[Delwedd:Ephesus_IchthysCrop.jpg|de|bawd| Symbol ichthos crwn, cynnar, a grëwyd trwy gyfuno'r llythrennau Groeg ΙΧΘΥΣ mewn olwyn, yn [[Effesus]], Asia Leiaf.]] Nid yw Cristnogaeth yn gwahardd delweddau defosiynol. Defnyddiwyd y groes, sydd heddiw yn un o'r symbolau mwyaf adnabyddus, gan Gristnogion o'r cyfnod cynharaf.<ref>{{Cite web|url=https://www.ccel.org/fathers2/ANF-04/anf04-34.htm|title=ANF04. Fathers of the Third Century: Tertullian, Part Fourth; Minucius Felix; Commodian; Origen, Parts First and Second &#124; Christian Classics Ethereal Library|publisher=Ccel.org|date=1 Mehefin 2005|access-date=5 Mai 2009}}</ref><ref>Minucius Felix speaks of the cross of Jesus in its familiar form, likening it to objects with a crossbeam or to a man with arms outstretched in prayer ([https://www.ccel.org/fathers2/ANF-04/anf04-34.htm#P5713_906729 Octavius of Minucius Felix], chapter XXIX).</ref> Mae Tertullian, yn ei lyfr ''De Corona'', yn adrodd sut yr oedd eisoes yn draddodiad i Gristnogion olrhain arwydd y groes ar eu talcennau.<ref>"At every forward step and movement, at every going in and out, when we put on our clothes and shoes, when we bathe, when we sit at table, when we light the lamps, on couch, on seat, in all the ordinary actions of daily life, we trace upon the forehead the sign." (Tertullian, [https://www.ccel.org/ccel/schaff/anf03.iv.vi.iii.html ''De Corona'', chapter 3])</ref> Er bod y Cristnogion cynnar yn gwybod am y groes, ni chafodd y groesbren (neu'r crwsiffics) ei defnyddio tan y [[5g]].<ref name="soc">Dilasser. ''The Symbols of the Church''.</ref> Ymhlith y symbolau Cristnogol cynharaf, mae'n ymddangos mai'r pysgodyn neu'r Ichthos oedd bwysicaf, fel y gwelir ar ffynonellau coffaol fel beddrodau o ddegawdau cyntaf yr 2g.<ref name="cefish">''[[Catholic Encyclopedia]]'', "[https://www.newadvent.org/cathen/06083a.htm Symbolism of the Fish]".</ref><ref name="cefish" /> === Bedydd === Bedydd yw'r weithred ddefodol o dderbyn person yn aelod o'r Eglwys. Mae credoau ar fedydd yn amrywio ymhlith enwadau. Mae rhai, megis yr eglwysi Catholig a [[Yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol|Uniongred Dwyreiniol]], yn ogystal â Lutheriaid ac Anglicaniaid, yn glynu at yr athrawiaeth o adfywiad bedydd, sy'n cadarnhau bod bedydd yn creu neu'n cryfhau ffydd person, ac wedi'i gysylltu'n agos ag iachawdwriaeth. Mae'r [[Eglwys y Bedyddwyr|Bedyddwyr]] yn gweld bedydd fel gweithred symbolaidd yn unig, datganiad cyhoeddus allanol o'r newid mewnol sydd wedi digwydd yn y person, ond nid mor effeithiol yn ysbrydol.<ref name="KurianDay2017">{{Cite book|last=Kurian|first=George Thomas|last2=Day|first2=Sarah Claudine|title=The Essential Handbook of Denominations and Ministries|date=14 Mawrth 2017|publisher=Baker Books|isbn=978-1-4934-0640-1|language=en}}</ref><ref name="Kraybill2010">{{Cite book|last=Kraybill|first=Donald B.|title=Concise Encyclopedia of Amish, Brethren, Hutterites, and Mennonites|date=1 Tachwedd 2010|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-9911-9|page=23|language=English}}</ref><ref name="NoltLoewen2010">{{Cite book|last=Nolt|first=Steven M.|last2=Loewen|first2=Harry|title=Through Fire and Water: An Overview of Mennonite History|date=11 Mehefin 2010|publisher=MennoMedia|isbn=978-0-8316-9701-3|language=English}}</ref><ref name="Brackney2012">{{Cite book|last=Brackney|first=William H.|title=Historical Dictionary of Radical Christianity|date=3 Mai 2012|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-7365-0|page=279|language=English}}</ref> === Gweddi === [[Delwedd:Eglwys y Carw Gwyn Llangar Cynwyd 43.JPG|bawd|Ym mynwent Eglwys Llangar, a mynwentydd eraill yng Nghymru, ceir cerrig pwrpasol a roddir ger traed y meirw, er mwyn i bel-gliniau'r gweddwon orffwys arnynt tra bo nhw'n gweddïo ar Dduw.]] Yn [[Yr Efengyl yn ôl Mathew|Efengyl Sant Mathew]] , dysgodd [[Iesu]] [[Gweddi'r Arglwydd|Weddi’r Arglwydd]], sydd wedi’i gweld fel model ar gyfer y prif weddi Gristnogol.<ref name="Jordan">{{Cite book|last=Jordan|first=Anne|title=Christianity|url=https://archive.org/details/christianity0000jord|year=2000|publisher=Nelson Thornes|isbn=978-0-7487-5320-8}}</ref> Anogwyd Cristnogion i adrodd gweddi'r Arglwydd deirgwaith y dydd yn y ''Didache'' a hynny am 9 yb, 12 yp, a 3 yp.<ref name="Milavec2003">{{Cite book|last=Milavec|first=Aaron|title=The Didache: Faith, Hope, & Life of the Earliest Christian Communities, 50–70 C.E.|date=2003|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-0537-3}}</ref><ref name="Beckwith2005">{{Cite book|last=Beckwith|first=Roger T.|title=Calendar, Chronology And Worship: Studies in Ancient Judaism And Early Christianity|url=https://archive.org/details/calendarchronolo0000beck_s6v4|date=2005|publisher=Brill}}</ref> Yn yr ail ganrif anogodd Hippolytus Gristnogion i weddïo ar saith amser gweddi sefydlog: "ar godiad yr haul, wrth oleuo'r lamp hwyrol, amser gwely, hanner nos" a'r "drydedd, y chweched, a'r nawfed awr o'r dydd, sef oriau sy'n gysylltiedig â Dioddefaint Crist.”<ref name="Chadwick1993">{{Cite book|first=Henry|last=Chadwick|title=The Early Church|url=https://archive.org/details/earlychurch0000chad_l1o5|date=1993|publisher=Penguin}}</ref> Mae safleoedd gweddïo, gan gynnwys penlinio a sefyll wedi'u defnyddio ar gyfer y saith amser gweddi sefydlog hyn ers dyddiau'r Eglwys fore.<ref name="Lössl2010">{{Cite book|last=Lössl|first=Josef|title=The Early Church: History and Memory|date=17 Chwefror 2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-16561-9|page=135}}</ref><ref name="Kurian2020">{{Cite web|last=Kurian|first=Jake|title="Seven Times a Day I Praise You" – The Shehimo Prayers|url=https://www.ds-wa.org/seven-times-a-day-i-praise-you-the-sheema-prayers.html|publisher=[[Malankara Orthodox Diocese of Southwest America|Diocese of South-West America of the Malankara Orthodox Syrian Church]]|access-date=2 Awst 2020|archive-date=2017-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171219211748/https://ds-wa.org/seven-times-a-day-i-praise-you-the-sheema-prayers.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Amherst1906">{{Cite book|last=[[Mary Cecil, 2nd Baroness Amherst of Hackney]]|title=A Sketch of Egyptian History from the Earliest Times to the Present Day|date=1906|publisher=Methuen|page=399}}</ref> Yn ôl ''Catecism yr Eglwys Gatholig'' : "Gweddi yw dyrchafu meddwl a chalon at Dduw, neu ddeisu am dderbyn pethau da gan Dduw." Mae'r ''[[Llyfr Gweddi Gyffredin]]'' yn y traddodiad Anglicanaidd yn ganllaw sy'n darparu trefn benodol ar gyfer gwasanaethau, yn cynnwys gweddïau gosod, darlleniadau o'r ysgrythur, ac emynau neu Salmau wedi'u canu.<ref>{{Cite web|title=The Book of Common Prayer|url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/book-common-prayer|publisher=[[Church of England]]|access-date=24 Mehefin 2020}}</ref> Ar y pegwn arall, mae aelodau o enwadau Cymru, fel eraill hefyd, yn gweddïo o'r galon, yn fyrfyfyr. Yn aml yng Nghristnogaeth y Gorllewin, wrth weddïo, gosodir y dwylo â chledrau at ei gilydd. [[Delwedd:1588 First Welsh Bible.jpg|bawd|Tudalen o'r Beibl Cymraeg cyntaf, a gyfieithwyd gan William Morgan (1545-1604)]] == Yr Ysgrythurau == Mae gan Gristnogaeth, fel crefyddau eraill, ymlynwyr y mae eu credoau a'u dehongliadau beiblaidd yn amrywio gryn dipyn. Mae Cristnogaeth yn ystyried y canon Beiblaidd, yr [[Yr Hen Destament|Hen Destament]] a'r Testament [[Y Testament Newydd|Newydd]], fel testun a ysbrydolwyd gan Dduw. Y safbwynt traddodiadol am ysbrydoliaeth yw bod Duw wedi gweithio trwy awduron dynol fel bod yr hyn a gynhyrchwyd ganddynt yn beth roedd Duw yn dymuno ei gyfleu. Y gair Groeg sy'n cyfeirio at ysbrydoli dyn i sgwennu, yn 2 Timothy 3:16, yw ''theopneustos'', sy'n llythrennol yn golygu "anadlu Duw".<ref>{{Cite book|title=Hermeneutics: Principles and Processes of Biblical Interpretation|url=https://archive.org/details/hermeneuticsprin0000virk_q8w2|edition=2nd|last=Virkler|first=Henry A.|editor-last=Ayayo|editor-first=Karelynne Gerber|year=2007|publisher=Baker Academic|location=Grand Rapids|isbn=978-0-8010-3138-0|page=[https://archive.org/details/hermeneuticsprin0000virk_q8w2/page/21 21]}}</ref> == Llyfryddiaeth == * Bahnsen, Greg. ''[https://www.cmfnow.com/articles/pt173.htm A Reformed Confession Regarding Hermeneutics'' (article 6)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141204091801/https://www.cmfnow.com/articles/pt173.htm |date=2014-12-04 }} * Ball, Bryan; Johnsson, William (ed.). ''The Essential Jesus''. Pacific Press (2002). {{ISBN|0-8163-1929-4}}. * Barrett, David; Kurian, Tom and others. (ed.). ''World Christian Encyclopedia''. Oxford University Press (2001). * Barry, John F. ''One Faith, One Lord: A Study of Basic Catholic Belief''. William H. Sadlier (2001). {{ISBN|0-8215-2207-8}} * Benton, John. ''Is Christianity True?'' Darlington, Eng.: Evangelical Press (1988). {{ISBN|0-85234-260-8}} * Bettenson, Henry (ed.). ''Documents of the Christian Church''. Oxford University Press (1943). * {{Cite book|last=Bokenkotter|first=Thomas|title=A Concise History of the Catholic Church|publisher=Doubleday|year=2004|isbn=978-0-385-50584-0|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00boke}} * {{Cite book|last=Browning|first=Robert|title=The Byzantine Empire|url=https://archive.org/details/byzantineempire0000brow|location=Washington, DC|publisher=The Catholic University of America Press|year=1992|isbn=978-0-8132-0754-4}} * {{Cite book|last=Cameron|first=Averil|title=The Byzantines|url=https://archive.org/details/byzantines0000came|year=2006|location=Oxford|publisher=Blackwell|isbn=978-1-4051-9833-2}} * Chambers, Mortimer; Crew, Herlihy, Rabb, Woloch. ''The Western Experience. Volume II: The Early Modern Period''. Alfred A. Knopf (1974). {{ISBN|0-394-31734-3}}. * Coffey, John. ''Persecution and Toleration in Protestant England 1558–1689''. Pearson Education (2000). * Cross, F.L.; Livingstone, E.A. (ed.). ''The Oxford Dictionary of the Christian Church''. Oxford University Press (1997). {{ISBN|0-19-211655-X}}. * Deppermann, Klaus. ''Melchior Hoffman: Social Unrest and Apocalyptic Vision in the Age of Reformation''. {{ISBN|0-567-08654-2}}.<!-- ? --> * Dilasser, Maurice. ''The Symbols of the Church''. Collegeville, MN: Liturgical Press (1999). {{ISBN|0-8146-2538-X}} * Duffy, Eamon. ''Saints and Sinners, a History of the Popes''. Yale University Press (1997). {{ISBN|0-300-07332-1}} * {{Cite book|last=Elwell|first=Walter|last2=Comfort|first2=Philip Wesley|title=Tyndale Bible Dictionary|publisher=Tyndale House Publishers|year=2001|isbn=0-8423-7089-7}} * Esler, Philip F. ''The Early Christian World''. Routledge (2004). * Farrar, F.W. ''[https://www.tentmaker.org/books/mercyandjudgment/mercy_and_judgment_ch1.html Mercy and Judgment. A Few Last Words On Christian Eschatology With Reference to Dr. Pusey's, "What Is Of Faith?"]''. Macmillan, London/New York (1904). * Ferguson, Sinclair; Wright, David, eds. New Dictionary of Theology. consulting ed. Packer, James. Leicester: Inter-Varsity Press (1988). {{ISBN|0-85110-636-6}} * Foutz, Scott. ''[https://web.archive.org/web/20000414063800/https://www.quodlibet.net/luther.shtml '' Martin Luther and Scripture]'' Martin Luther and Scripture''.<!-- ? --> * Fowler, Jeaneane D. ''World Religions: An Introduction for Students'', Sussex Academic Press (1997). {{ISBN|1-898723-48-6}}. * Fuller, Reginald H. ''[[The Foundations of New Testament Christology]]'' Scribners (1965). {{ISBN|0-684-15532-X}}. * Froehle, Bryan; Gautier, Mary, ''Global Catholicism, Portrait of a World Church'', Orbis books; Center for Applied Research in the Apostolate, Georgetown University (2003) {{ISBN|1-57075-375-X}} * Funk, Robert. ''The Acts of Jesus: What Did Jesus Really Do?''. Polebridge Press (1998). {{ISBN|0-06-062978-9}}. * Glenny, W. Edward. ''Typology: A Summary of the Present Evangelical Discussion''. * {{Cite book|last=González|first=Justo L.|title=The Story of Christianity|url=https://archive.org/details/storyofchristian01gonz|date=1984|publisher=Harper & Row|isbn=0-06-063315-8|edition=1st}} * Hanegraaff, Hank. ''Resurrection: The Capstone in the Arch of Christianity''. Thomas Nelson (2000). {{ISBN|0-8499-1643-7}}. * Harnack, Adolf von. ''[https://www.ccel.org/ccel/harnack/dogma1.ii.iii.iii.html History of Dogma]'' (1894).<!-- ? --> * Hickman, Hoyt L. and others. ''Handbook of the Christian Year''. Abingdon Press (1986). {{ISBN|0-687-16575-X}} * Hitchcock, Susan Tyler. ''Geography of Religion''. National Geographic Society (2004) {{ISBN|0-7922-7313-3}} * Kelly, J.N.D. ''Early Christian Doctrines''.<!-- ? --> * Kelly, J.N.D. ''The Athanasian Creed''. Harper & Row, New York (1964). * Kirsch, Jonathan. ''God Against the Gods''.<!-- ? --> * Kreeft, Peter. ''Catholic Christianity''. Ignatius Press (2001) {{ISBN|0-89870-798-6}} * Letham, Robert. ''The Holy Trinity in Scripture, History, Theology, and Worship''. P & R Publishing (2005). {{ISBN|0-87552-000-6}}. * Lorenzen, Thorwald. ''Resurrection, Discipleship, Justice: Affirming the Resurrection Jesus Christ Today''. Smyth & Helwys (2003). {{ISBN|1-57312-399-4}}. * McLaughlin, R. Emmet, ''Caspar Schwenckfeld, reluctant radical: his life to 1540'', New Haven: Yale University Press (1986). {{ISBN|0-300-03367-2}}. * MacCulloch, Diarmaid, ''The Reformation: A History''. Viking Adult (2004). * MacCulloch, Diarmaid, ''[[A History of Christianity: The First Three Thousand Years]]''. London, Allen Lane. 2009. {{ISBN|978-0-7139-9869-6}} * Marber, Peter. ''Money Changes Everything: How Global Prosperity Is Reshaping Our Needs, Values and Lifestyles''. FT Press (2003). {{ISBN|0-13-065480-9}} * Marthaler, Berard. ''Introducing the Catechism of the Catholic Church, Traditional Themes and Contemporary Issues''. Paulist Press (1994). {{ISBN|0-8091-3495-0}} * Mathison, Keith. ''The Shape of Sola Scriptura'' (2001).<!-- ? --> * McClintock, John, ''Cyclopaedia of Biblical, Theological, and Ecclesiastical Literature''. Harper &Brothers, original from Harvard University (1889) * McManners, John. ''Oxford Illustrated History of Christianity''. Oxford University Press (1990). {{ISBN|0-19-822928-3}}. * Metzger, Bruce M., Michael Coogan (ed.). ''Oxford Companion to the Bible''. Oxford University Press (1993). {{ISBN|0-19-504645-5}}. * {{Cite book|last=Mullin|first=Robert Bruce|title=A short world history of Christianity|url=https://archive.org/details/shortworldhistor00mull|publisher=Westminster John Knox Press|date=2008}}. * Norman, Edward. ''The Roman Catholic Church, An Illustrated History''. University of California (2007) {{ISBN|978-0-520-25251-6}} * Olson, Roger E., ''The Mosaic of Christian Belief''. InterVarsity Press (2002). {{ISBN|978-0-8308-2695-7}}. * Orlandis, Jose, ''A Short History of the Catholic Church''. Scepter Publishers (1993) {{ISBN|1-85182-125-2}} * Otten, Herman J. ''Baal or God? Liberalism or Christianity, Fantasy vs. Truth: Beliefs and Practices of the Churches of the World Today''.... Second ed. New Haven, Mo.: Lutheran News, 1988. * Pelikan, Jaroslav; Hotchkiss, Valerie (ed.) ''Creeds and Confessions of Faith in the Christian Tradition''. Yale University Press (2003). {{ISBN|0-300-09389-6}}. * Putnam, Robert D. ''Democracies in Flux: The Evolution of Social Capital in Contemporary Society''. Oxford University Press (2002). * {{Cite book|last=Ricciotti|first=Giuseppe|date=1999|title=Julian the Apostate: Roman Emperor (361–363)|url=https://books.google.com/books?id=L1c9CwAAQBAJ|publisher=TAN Books|isbn=978-1-5051-0454-7}} * Riley-Smith, Jonathan. ''The Oxford History of the Crusades''. New York: Oxford University Press, (1999). * Schama, Simon. ''A History of Britain''. Hyperion (2000). {{ISBN|0-7868-6675-6}}. * Servetus, Michael. ''Restoration of Christianity''. Lewiston, New York: Edwin Mellen Press (2007). * Simon, Edith. ''Great Ages of Man: The Reformation''. Time-Life Books (1966). {{ISBN|0-662-27820-8}}. * Spitz, Lewis. ''The Protestant Reformation''. Concordia Publishing House (2003). {{ISBN|0-570-03320-9}}. * Spurgeon, Charles. ''[https://web.archive.org/web/20080410133140/https://www.pcanet.org/general/cof_chapvi-x.htm#chapx A Defense of Calvinism]''. * Sykes, Stephen; Booty, John; Knight, Jonathan. ''The Study of Anglicanism''. Augsburg Fortress Publishers (1998). {{ISBN|0-8006-3151-X}}. * Talbott, Thomas. ''[https://web.archive.org/web/20080413172335/https://www.willamette.edu/~ttalbott/PICTURES.pdf Three Pictures of God in Western Theology]'' (1995). * Ustorf, Werner. "A missiological postscript", in: McLeod, Hugh; Ustorf, Werner (ed.). ''The Decline of Christendom in Western Europe, 1750–2000''. Cambridge University Press (2003). * Walsh, Chad. ''Campus Gods on Trial''. Rev. and enl. ed. New York: Macmillan Co., 1962, t.p.&nbsp;1964. xiv, [4], 154 p. * {{Cite book|last=White|first=James F.|title=Introduction to Christian Worship Third Edition: Revised and Expanded|date=2010|publisher=Abingdon Press|isbn=978-1-4267-2285-1|edition=3rd}} * {{Cite book|last=Woodhead|first=Linda|title=Christianity: A Very Short Introduction|publisher=Oxford University Press|location=Oxford [Oxfordshire]|year=2004|isbn=978-0-19-280322-1}} * {{Cite book|last=Woods|first=Thomas E.|year=2005|title=How the Catholic Church Built Western Civilization|location=Washington, DC|publisher=Regnery}} == Darllen pellach == * Gill, Robin (2001). Cydymaith Caergrawnt i foeseg Gristnogol. Caergrawnt, DU: Gwasg Prifysgol Caergrawnt. ISBN 978-0-521-77918-0. * Gunton, Colin E. (1997). Cydymaith Caergrawnt i athrawiaeth Gristionogol. Caergrawnt, DU: Gwasg Prifysgol Caergrawnt. ISBN 978-0-521-47695-9. * MacCulloch, Diarmaid. Cristnogaeth: Y Tair Mil o Flynyddoedd Cyntaf (Viking; 2010) 1,161 tt.; arolwg gan yr hanesydd blaenllaw * MacMullen, Ramsay (2006). Pleidleisio Am Dduw mewn Cynghorau Eglwysi Fore. New Haven, CT: Gwasg Prifysgol Iâl. ISBN 978-0-300-11596-3. * Padgett, Alan G.; Bruyneel, Sally (2003). Cyflwyno Cristnogaeth. Maryknoll, N.Y.: Llyfrau Orbis. ISBN 978-1-57075-395-4. * Price, Matthew Arlen; Collins, Michael (1999). Hanes Cristnogaeth. Efrog Newydd: Dorling Kindersley. ISBN 978-0-7513-0467-1. * Ratzinger, Joseph (2004). Rhagymadrodd I Gristionogaeth (Llyfrau Cymmunio). San Francisco: Gwasg Ignatius. ISBN 978-1-58617-029-5. * Roper, J.C., Bp. (1923), et al.. Ffydd yn Nuw, mewn cyfres, Layman's Library of Practical Religion, Eglwys Loegr yng Nghanada, cyf. 2. Toronto, Ont.: Musson Book Co. N.B.: Rhoddir datganiad y gyfres yn y ffurf fwy estynedig sy'n ymddangos ar glawr blaen y llyfr. * Robinson, George (2000). Iddewiaeth Hanfodol: Arweinlyfr Cyflawn i Gredoau, Thollau a Defodau. Efrog Newydd: Llyfrau Poced. ISBN 978-0-671-03481-8. * Rüegg, Walter (1992). "Rhagair. Y Brifysgol fel Sefydliad Ewropeaidd," yn: Hanes y Brifysgol yn Ewrop. Cyf. 1, Prifysgolion yn yr Oesoedd Canol. Gwasg Prifysgol Caergrawnt. ISBN 0-521-36105-2. * Tucker, Karen; Wainwright, Sieffre (2006). Hanes Rhydychen o addoliad Cristnogol. Rhydychen [Oxfordshire]: Gwasg Prifysgol Rhydychen. ISBN 978-0-19-513886-3. * Verger, Jacques (1999). Diwylliant, enseignement et société en Occident aux XIIe et XIIIe siècles (gol. 1af). Yn pwyso ar universitaires de Rennes yn Rennes. ISBN 978-2-86847-344-8. * Wagner, Richard (2004). Cristnogaeth i Dymis. Ar gyfer Dymis. ISBN 978-0-7645-4482-8. * Webb, Jeffrey B. (2004). Canllaw The Complete Idiot i Gristnogaeth. Indianapolis, Ind: Alpha Books. ISBN 978-1-59257-176-5. * Wills, Garry, "A Wild and Indecent Book" (adolygiad o David Bentley Hart, The New Testament: A Translation, Yale University Press, 577 pp.), The New York Review of Books , cyf. LXV, na. 2 (8 Chwefror 2018), tt. 34–35. Yn trafod rhai peryglon wrth ddehongli a chyfieithu'r Testament Newydd. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau|30em}} == Dolenni allanol == * [http://www.beibl.net Y Beibl yn Gymraeg] {{Rheoli awdurdod}} [[Categori:Crefyddau Abrahamig]] [[Categori:Cristnogaeth| ]] [[Categori:Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol]] [[Categori:Undduwiaeth]] rmsk20u1b6d7qgo0dvks81txr0gnzng Aberhonddu 0 1346 14891914 14877111 2026-05-10T05:27:04Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891914 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[Powys|Mhowys]], [[Cymru]], yw '''Aberhonddu'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> (Saesneg: ''Brecon''). Mae'n cymryd ei henw oddi ar [[aber]] [[Afon Honddu]] ag [[Afon Wysg]]. Yng nghanol y dre mae'r ddwy afon yn uno, ac mae [[Afon Tarrell]] hefyd yn llifo i mewn i Wysg gerllaw. Ceir [[Eglwys gadeiriol Aberhonddu|eglwys gadeiriol fechan]] ond diddorol yn Aberhonddu. Priordy a sefydlwyd gan y [[Normaniaid]] yn yr [[11g]] oedd hi i ddechrau. Fe'i gwnaed yn [[eglwys gadeiriol]] yn [[1923]] wrth greu [[Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu]]. Prif eglwys y dref yw'r Santes Fair. Tua 7 [[cilometr]] i'r gogledd ceir dwy [[mwnt a beili|domen]] o'r [[Oesoedd Canol]] gan gynnwys [[Castell Madog (De)]]. == Tarddiad yr enw == Enw hen iawn yw Aberhonddu, a arferir gan [[Gerallt Gymro]] ym 1191. Ym 1684 cyfeiriodd y hynafiaethydd o Sais [[Thomas Dingley]] at "''Brecknock, called by the vulgar Aberhonddy''". Hyd at yr 17g "Aberhoddni" oedd y ffurf arferol. Newidiodd yr -dd- a'r -n- eu lle ac aeth yr -i- yn -u-, dan ddylanwad y gair "du" yn ôl Tomos Roberts, ac o hynny ymlaen Aberhonddu yw'r ffurf arferol. Ystyr yr elfen [[aber]] yma yw'r fan lle rhed afon fechan i afon fwy. Deillia enw Afon Honddu o'r gair "hawdd", hynny yw afon hawddgar, ddymunol.<ref name=ADG>Gwynedd O. Pierce, Tomos Roberts a Hywel Wyn Owen, ''Ar Draws Gwlad: Ysgrifau ar Enwau Lleoedd'' (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1997), t.8</ref> Daw enw Saesneg y dref, Brecon, a'r hen ffurf Brecknock, o'r enw Brecknock a roddir gan y Normaniaid ar [[Arglwyddiaeth Brycheiniog]] (ynganiad [[Hen Gymraeg]]: Brechenog), a luniwyd ganddynt o hen deyrnas [[Brycheiniog (teyrnas)|Brycheiniog]] ar ddiwedd yr 11g. Lluniodd y Saeson sir o'r arglwyddiaeth ym 1536 a'i galw yn Brecknockshire, yn Gymraeg [[Sir Frycheiniog]].<ref name=ADG/> ==Hanes== *Adeiladodd yr arglwydd o [[Normaniaid|Normaniad]] [[Bernard de Neufmarche]] [[castell|gastell]] yma ar ddiwedd yr [[11g]]. *Ymwelodd [[Gerallt Gymro]] ag Aberhonddu yn ystod ei [[Hanes y Daith Trwy Gymru|daith trwy Gymru]] yn [[1188]]. ===Eglwys y Santes Fair=== Mae tŵr perpendiciwlar yr eglwys Benedictaidd hon yn hynod iawn ac i'w gweld o bob rhan o'r dref bron. Fe'i codwyd yn y [[12g]] fel capel ar gyfer y [[Eglwys gadeiriol Aberhonddu|Priordy]], er mwyn gweinyddu'r Cymun.<ref>[http://www.stmarysbrecon.org.uk/history/ Gwefan swyddogol yr eglwys.]</ref> Atgyweiriwyd yr eglwys yn y [[14eg ganrif|14eg]] a'r [[15g]] ac eto yn y [[19g]] a chollwyd llawer o'r ysbryd hynafol a berthynai i'r eglwys. Ceir yma golofn Normanaidd a chroes i goffau marchog, ger y prif fynedfa. Mae'r tŵr (a elwir yn dŵr Buckingham wedi'i hadeiladu at ddibenion militaraidd, sef i amddiffyn yr eglwys, ac fe'i codwyd yn 1521 gan Edward Stafford, Dug Buckingham ac Arglwydd Brycheiniog. {{-}} <gallery heights="160px" mode="packed"> Eglwys y Santes Fair Aberhonddu Church of St Mary, Brecon Cymru Wales 04.jpg|Yr eglwys o ganol y dref Eglwys y Santes Fair Aberhonddu Church of St Mary, Brecon Cymru Wales 43.jpg|Nenfwd a'r olygfa tuag at yr allor. Eglwys y Santes Fair Aberhonddu Church of St Mary, Brecon Cymru Wales 09.jpg|Cerflun ger y prif fynediad Eglwys y Santes Fair Aberhonddu Church of St Mary, Brecon Cymru Wales 28.jpg|Ffenestr yn wal yr ochr ddwyreiniol Eglwys y Santes Fair Aberhonddu Church of St Mary, Brecon Cymru Wales 49.jpg|Rhan o garreg coffau marchog </gallery> ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Aberhonddu (pob oed) (8,250)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Aberhonddu) (1,013)'''|red|12.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Aberhonddu) (4999)'''|green|60.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer rhwng 16 – 64 oed sydd mewn gwaith (Aberhonddu) (1,387)'''|blue|38.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Enwogion== *[[Jane Cave]] *[[Walter Churchey]] *[[Theophilus Jones]] (1759-1812), hanesydd, awdur ''The History of the County of Brecknock''. *[[Charles Kemble]] *[[John Lloyd (bardd)|John Lloyd]], bardd *[[Sarah Siddons]] ==Eisteddfod Genedlaethol== Cynhaliwyd [[Eisteddfod Genedlaethol]] yn Aberhonddu ym [[1889]]. Am wybodaeth bellach gweler: *[[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberhonddu 1889]] ==Oriel== <gallery heights="160px" mode="packed"> Interior view at Plough Lane Chapel, Lion Street, Brecon looking towards organ.JPG|[[Capel y Plough]] Brecon.JPG|Camlas Brycheiniog - Sir Fynwy yn Aberhonddu Brecon shopping centre.jpg|Canol y dref </gallery> ==Gefeilldrefi== {| | valign="top" | *{{banergwlad|Llydaw}} - [[Gouenoù]] *{{banergwlad|UDA}} - [[Saline]] |} ==Gweler hefyd== *[[Rhestr o ganeuon Côr Meibion Aberhonddu]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_Powys}} [[Categori:Aberhonddu| ]] [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Trefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] c0pxllfdbvysjqmdnm783s509zooerg Port Talbot 0 1587 14892010 14878934 2026-05-10T07:08:26Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Aberafan i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892010 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} }} Tref ddiwydiannol a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Port Talbot'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/port-talbot-neath-port-talbot-ss765900#.YcSXYi-l1_g British Place Names]; adalwyd 23 Rhagfyr 2021</ref> Saif ar lan [[Afon Afan]] ar ochr dwyreiniol [[Bae Abertawe]]. Mae Caerdydd 44.9 [[cilometr|km]] i ffwrdd o Bort Talbot ac mae [[Llundain]] yn 256.1&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy [[Abertawe]], sy'n 12&nbsp;km i ffwrdd. [[Delwedd:Port-Talbot-Steelworks.jpg|400px|dim|bawd|Gwaith dur Port Talbot]] ==Hanes== Cnewyllyn y dref fodern yw'r hen dref ''[[Aberafan]]'' sydd ar ochr orllewinol Afon Afan, yn ogystal â phentrefi hynafol eraill fel ''[[Baglan, Castell-nedd Port Talbot|Baglan]]'' a ''Groes''. Crewyd ''Port Talbot'' ei hun ym 1840 gydag agoriad y dociau newydd ar ochr ddwyreiniol yr afon gan y teulu Talbot o [[Wiltshire|Swydd Wilton]] a oedd yn berchen ar [[Abaty Margam]] ar y pryd. Mae'r dref fodern hefyd yn cynnwys ardaloedd Taibach, [[Traethmelyn]], [[Margam]] a Felindre. Felly ''Port Talbot'' yw enw rhan canolog o'r dref a hefyd enw'r dref gyfan. Mae llawer yn defnyddio [[Aberafan]] fel enw Cymraeg ''Port Talbot'' er yr enw safonol yw ''Porth Talbot''. Enw amgen yw ''Porth Afan''.<br/> Mae'r dref wedi bod yn enwog am ei dociau a gweithio metel, yn enwedig y gwaith dur enfawr sydd ar ochr ddwyreiniol y dref. ==Enwogion== *[[Rob Brydon]], actor a digrifwr a fagwyd ym [[Baglan, Castell-nedd Port Talbot|Maglan]], Port Talbot *[[Richard Burton]], actor *[[Rhod Gilbert]], digrifwr sy'n byw ym Mhort Talbot *[[Anthony Hopkins]], actor *[[Dic Penderyn]], merthyr *[[Paul Potts]], canwr *[[Michael Sheen]], actor a anwyd yng [[Casnewydd|Nghasnewydd]] ond a fagwyd ym Mhort Talbot == Gefeilldrefi Port Talbot== {| class="wikitable" |- ! Gwlad ! Dinas |- | [[Delwedd:Flag of France.svg|25px]] [[Ffrainc]] | [[Bagneux]] |- | [[Delwedd:Flag of Germany.svg|25px]] [[Yr Almaen]] | [[Heilbronn]] |} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Port Talbot (pob oed) (5,641)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Port Talbot) (518)'''|red|9.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Port Talbot) (4816)'''|green|85.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Port Talbot) (851)'''|blue|35.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Port Talbot]] [[Categori:Trefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 5ajxcyctjajm8am95g7qrevg282c1rh Cydweli 0 1817 14892089 14891036 2026-05-10T08:27:15Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892089 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Sir Gaerfyrddin (etholaeth Senedd)|Sir Gaerfyrddin]] | aelod_y_DU = {{Swits Llanelli i enw AS y DU}} }} [[Tref]] hynafol a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yn [[Sir Gaerfyrddin]], ar lan y ddwy [[afon Gwendraeth]] — [[afon Gwendraeth Fach]] ac [[afon Gwendraeth Fawr]] — yw '''Cydweli''' ([[Saesneg]]: ''Kidwelly''). Mae Cydweli'n adnabyddus drwy Gymru am yr [[hwiangerdd]] draddodiadol ''[[Hen Fenyw Fach Cydweli]]''. Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentref [[Mynyddygarreg]] ar lannau'r Gwendraeth Fach. Roedd y canolwr rygbi a darlledwr enwog [[Ray Gravell]], neu "Grav", yn frodor o'r pentref. ==Hanes== Rhoddwyd siarter i'r dref tua 1115 gan y brenin [[Harri I o Loegr]]. Mae [[Castell Cydweli]] yn un o'r esiamplau gorau o'i fath yn ne Cymru, ac yn un o gadwyn a adeiladwyd ar draws y wlad i geisio gorchfygu'r [[Cymry]]. Yn [[1136]] gwnaeth y [[Gwenllian ferch Gruffudd ap Cynan|dywysoges Gwenllian]], chwaer [[Owain Gwynedd]] arwain brwydr yng Nghydweli yn erbyn y Normaniaid. Mae maes y gad yn cael ei adnabod hyd heddiw fel Maes Gwenllian. Ymwelodd [[Gerallt Gymro]] â Chydweli yn ystod ei [[Hanes y Daith Trwy Gymru|daith trwy Gymru]] yn [[1188]]. Tyfodd Cydweli yn ddirfawr yn ystod y chwyldro diwydiannol. Roedd yno waith briciau a gwaith tin mawr, ac mae yno erbyn hyn [[Amgueddfa Ddiwydiannol Cydweli|amgueddfa ddiwydiannol]]. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cydweli (pob oed) (3,523)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cydweli) (1,510)'''|red|44.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cydweli) (2677)'''|green|76}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer rhwng 16–64 oed sydd mewn gwaith (Cydweli) (663)'''|blue|44}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} <gallery heights="180px" mode="packed"> Cydweli.jpeg|Cyweli, 1806 Kidwelly Castle & Bridge, Caermarthenshire.jpeg|Y dref, y castell a'r bont, 1830 Cydweli.jpg|Y castell heddiw </gallery> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolen allanol== * [http://www.kidwelly.gov.uk/content/weltext.htm Cyngor tref Cydweli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010174049/http://www.kidwelly.gov.uk/content/weltext.htm |date=2008-10-10 }} {{Trefi_Sir_Gaerfyrddin}} [[Categori:Cydweli| ]] [[Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin]] [[Categori:Trefi Sir Gaerfyrddin]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Llanelli (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Gaerfyrddin]] sknipu2ytqpn9f04ykemwo7phblgodg Aberdâr 0 1818 14892108 14877098 2026-05-10T08:50:36Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Cwm Cynon i enw'r AC}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892108 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Cwm Cynon i enw'r AS}} }} Tref yng [[Cwm Cynon|Nghwm Cynon]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Aberdâr''' ([[Saesneg]]: ''Aberdare''). Cyfeirnod OS: SO0002. Lluosog "derwen" ydy "dâr", ac mae'r enghraifft ysgrifenedig gyntaf o'r gair yn dyddio o 1203.{{angen ffynhonnell}} Ceir hefyd yng ngogledd Cymru [[Aberdaron]], sydd hefyd yn ymwneud â choed derw. Ym 1991 roedd poblogaeth y dref yn 31,619. Mae Aberdâr bedair milltir o [[Merthyr Tudful|Ferthyr Tudful]] a thua 24 milltir o [[Caerdydd|Gaerdydd]], ar [[Afon Cynon]]. Mae gwasanaeth rheilffordd rhwng Aberdâr a Chaerdydd trwy Gwm Cynon. [[Delwedd:Aberdaremarkettavern.png|bawd|chwith|300px|Marchnad Aberdâr]] ==Hanes== Roedd Aberdâr yn sir hanesyddol [[Morgannwg]]. Yng Nghwmbach Aberdâr y ffurfiwyd y gangen gyntaf o'r Gymdeithas Gydweithredol yng Nghymru, ym 1860. Yn wreiddiol, ddechrau'r [[19eg ganrif|bedwaredd ganrif ar bymtheg]], roedd pentref Aberdâr mewn ardal amaethyddol, ond pan ddarganfuwyd llawer o [[glo|lo]] a mwyn [[haearn]] yn yr ardal cynyddodd y boblogaeth yn gyflym iawn. Sefydlwyd gweithdai haearn yn Llwydcoed ac [[Abernant]] ym 1799 a 1800, wedi'u dilyn gan eraill yn Gadlys ac [[Aberaman]] ym 1827 a 1847. Nid yw'r rhain wedi gweithio ers 1875. Cyn 1836, câi'r rhan fwyaf o'r glo ei ddefnyddio yn lleol, yn bennaf yn y gweithdai haearn, ond wedyn dechreuwyd allforio glo o dde Cymru. Yn ail hanner y 19g, gwellodd y dref yn fawr. Aberdâr oedd cartref un o feirdd yr [[Ail Ryfel Byd]], [[Alun Lewis]], ac mae dyfyniad o'i gerdd ''The Mountain over Aberdare'' i'w weld yn y dref. Dyma gartref y [[Stereophonics]] hefyd, sy'n dod o Gwmaman. Fel mae'n digwydd mae yna [[Aberdare (De Cymru Newydd)|Aberdare]] yn [[De Cymru Newydd|Ne Cymru Newydd]], [[Awstralia]], sydd hefyd yn cynnwys pyllau glo. ==Eglwysi a Chapeli== Ar un adeg yr oedd nifer fawr o gapeli anghydffurfiol yn Aberdâr a'r cyffiniau ond mae'r mwyafrif ohonynt wedi cau erbyn hyn. Y [[Bedyddwyr]] oedd y mwyaf dylanwadol o'r enwadau anghydffurfiol yn Aberdâr ac fe sbardunwyd eu tŵf gan y [[Thomas Price (Calfaria, Aberdâr)|Parch. Thomas Price]] a ddaeth i Aberdâr ym 1845 fel [[Gweinidog yr Efengyl|gweinidog]] [[Calfaria, Aberdâr|Calfaria]], eglwys a sefydlwyd yn wreiddiol yn 1812. ==Chwaraeon== Ceir tîm [[pêl-droed]] yn y dref, [[C.P.D. Tref Aberdâr]]. Bu'r tîm yn llwyddiannus iawn ar ddechrau'r 20g. Mae wedi bod drwy sawl newid enw a strwythur. Mae nawr yn chwarae yn adrannau [[Cynghrair Cymru (Y De)]]. ==Enwogion== *[[T. Marchant Williams]] (1845–1914), awdur a golygydd *[[Alun Lewis]] (1915–1944), bardd o bentref [[Cwmaman (Rhondda Cynon Taf)|Gwmaman]] *[[Bethan Jenkins]] (g. 1981), [[Aelod Cynulliad]] [[Plaid Cymru]] dros [[Rhanbarth Gorllewin De Cymru (Cynulliad Cenedlaethol)|Orllewin De Cymru]]. *[[Rose Davies]] (1882–1958), gwleidydd ymarferol a ffeminist ==Eisteddfod Genedlaethol== Cynhaliwyd [[Eisteddfod Genedlaethol]] yn Aberdâr ym [[1861]], [[1885]] a [[1956]]. Am wybodaeth bellach gweler: *[[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1861]] *[[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1885]] *[[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956]] ==Gefeilldrefi== {| | valign="top" | *{{banergwlad|Denmarc}} - [[Slagelse]] *{{banergwlad|Ffrainc}} - [[Montelimar]] |} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolenni allanol== * [http://www.bbc.co.uk/cymru/deddwyrain/papurau_bro/clochdar/ Clochdar] Papur Bro Cwm Cynon (fel rhan o wefan y BBC) * {{eicon en}} [http://www.aberdarecc.org.uk/ Clwb criced] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040323215643/http://www.aberdarecc.org.uk/ |date=2004-03-23 }} * {{eicon en}} [http://www.aberdaremusic.co.uk/ Clwb cerdd] * {{eicon en}} [http://www.juliancastaldi.com/ Julian Castaldi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051217040153/http://www.juliancastaldi.com/ |date=2005-12-17 }} Un o brif artistiaid modern Aberdâr {{Trefi_RhCT}} [[Categori:Aberdâr| ]] [[Categori:Trefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] gl8f8jg0t4t3xaavq6xcp5hhum6rh22 Plaid Cymru 0 1996 14891731 14891628 2026-05-09T14:39:06Z Owaindyfed 61559 Diweddari i liwiau cyfredol Plaid 14891731 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party |colorcode = {{Plaid Cymru/meta/lliw}} |name = Plaid Cymru – The Party of Wales |logo = Plaid Cymru logo.svg |logo_size = 250px |leader1_title = Arweinydd |leader1_name = [[Rhun ap Iorwerth]] |leader2_title = Dirprwy Arweinydd |leader2_name = {{lang|cy|[[Delyth Jewell]] |italic=no}} |leader3_title = Arweinydd yn San Steffan |leader3_name = [[Liz Saville Roberts]] |leader4_title = Cadeirydd |leader4_name = Marc Jones |leader5_title = Llywydd Anrhydeddus |leader5_name = [[Dafydd Wigley|Arglwydd Wigley]] |foundation = 5 Awst 1925 |headquarters = Tŷ Gwynfor, Marine Chambers, Anson Court, Atlantic Wharf<br>[[Caerdydd]], [[Cymru]]<br>CF10 4AL |youth_wing = [[Plaid Ifanc]] |membership_year = 2022 |membership = {{Increase}} 10,000 <ref>{{cite web |url= https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN05125/SN05125.pdf |title= Membership of political parties in Great Britain |first1= Matthew |last1= Burton |first2= Richard |last2= Tunnicliffe |date= 30 August 2022 |website= UK Parliament House of Commons Library |access-date= 18 September 2022}}</ref> |ideology = [[Annibyniaeth i Gymru]]<br>[[Cenedlaetholdeb Cymreig]]<br>Democratiaeth Sosialaidd <ref name="Schrijver">{{Cite document|first=Frans |last=Schrijver |title=Regionalism After Regionalisation: Spain, France and the United Kingdom |publisher=Amsterdam University Press |year=2006 |page=330|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> }}</ref><ref>{{Cite document|first=Stephen |last=Driver |title=Understanding British Party Politics |publisher=Polity Press |year=2011 |page=176|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> }}</ref><ref name="Nordsieck">{{cite web|url=http://www.parties-and-elections.eu/unitedkingdom.html|title=Parties and Elections in Europe|author=Wolfram Nordsieck|publisher=parties-and-elections.eu}}</ref><br>[[Amgylcheddaeth]] <ref name="Hamilton">{{Cite document|first=Paul |last=Hamilton |title=Nationalism and Environmentalism |work=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview |volume=3 |publisher=ABC-CLIO |year=2008 |page=881|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> }}</ref><ref name="Elias06">{{Cite document|first=Anwen |last=Elias |title=From ‘full national status’ to ‘independence’ in Europe: The case of Plaid Cymru — the Party of Wales |work=European Integration and the Nationalities Question |publisher=Routledge |year=2006 |page=194|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> }}</ref> |international = |seats1_title = [[Rhestr aelodau seneddol Cymru 2017-2019|ASau]] |seats1 = {{Composition bar|4|32|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}}} |seats2_title = [[Tŷ'r Arglwyddi]] <ref name="Lords">{{cite web | url=http://www.parliament.uk/mps-lords-and-offices/lords/composition-of-the-lords/ | title=Lords by party and type of peerage | publisher=UK Parliament}}</ref> |seats2 = {{Composition bar|2|790|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}}} |seats5_title = [[Senedd Cymru]] |seats5 = {{Composition bar|43|96|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}}} |seats6_title = [[Llywodraeth leol yng Nghymru]] <ref name=Edkins>Edkins, Keith [http://www.gwydir.demon.co.uk/uklocalgov/makeup.htm Local Council Political Compositions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107031244/http://www.gwydir.demon.co.uk/uklocalgov/makeup.htm |date=2019-01-07 }} at Gwydir.demon.co.uk, 18 Chwefror 2012. Adalwyd 1 Mawrth 2012.</ref> |seats6 = {{Composition bar|202|1234|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}}} |seats7_title = [[Comisiynydd yr Heddlu a Throseddu]] |seats7 = {{Composition bar|1|4|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}}} |colours = {{colour box|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}}} Gwyrdd (cynradd)<br>{{colour box|#FCC412}} Melyn (eilaidd)<br>{{colour box|#E1573E}} Coch (eilaidd)<ref>{{Cite web |title=Plaid Cymru Brand Guidelines |url=https://assets.nationbuilder.com/plaid2016/pages/16111/attachments/original/1765469850/_Plaid_Cymru_Brand_Guidelines_.pdf?1765469850}}</ref> |website = {{url|https://www.plaid.cymru}} |country = Y Deyrnas Gyfunol |country2 = Cymru }} Mae '''Plaid Cymru – The Party of Wales''' (hefyd '''Plaid''') yn [[plaid wleidyddol|blaid wleidyddol]] [[sosialaidd]] a Chymreig sydd yn galw am annibyniaeth i [[Cymru|Gymru]]<ref>http://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-14865114</ref> o fewn yr [[Undeb Ewropeaidd]]. Yr arweinydd presennol yw [[Rhun ap Iorwerth]]. Yn draddodiadol y mae Plaid wedi bod gryfaf yn y [[Y Fro Gymraeg|Gymru Gymraeg]] yn y gorllewin a'r gogledd ac mae torri trwodd yng [[Cymoedd De Cymru|Nghymoedd y De]] yn uchelgais gan y blaid ers blynyddoedd. == Hanes Plaid Cymru == :''Gweler hefyd: [[Plaid Genedlaethol Cymru]]'' [[Delwedd:Triban Plaid Cymru.png|bawd|250px|Logo Plaid hyd at 2006]] === Blynyddoedd cynnar === [[Delwedd:Penblwydd Plaid Cymru Anniversary - geograph.org.uk - 644944.jpg|bawd|210px|chwith|Llechan ar adeilad ym [[Pwllheli|Mhwllheli]] i gofnodi sefydlu'r Blaid]] Roedd pobl fel [[Emrys ap Iwan]] a [[Michael D. Jones]] wedi galw am [[hunanlywodraeth]] ("''Home Rule''") i Gymru yn y 19g, ac roedd y Blaid Lafur gynnar yn frwd iawn dros hunanlywodraeth i Gymru tan [[1918]] ond fe bylodd y brwdfrydedd erbyn y dauddegau. Sefydlwyd "'''Y Blaid Genedlaethol'''", sef enw gwreiddiol Plaid Cymru, mewn cyfarfod a gynhaliwyd Ddydd Mercher wythnos yr [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925|Eisteddfod Genedlaethol ym 1925]] yn Neuadd Maesgwyn, [[Pwllheli]]. Rhai o'r sylfaenwyr oedd [[Saunders Lewis]], [[Lewis Valentine]] a [[H. R. Jones]]. Roedd mewn gwirionedd yn uniad o ddau fudiad: Byddin Ymreolwyr Cymru (''The Welsh Home Rule Army'') a'r Mudiad Cymreig (''The Welsh Movement''). Y prif amcanion oedd cael hunanlywodraeth yn null [[dominiwn]] i Gymru, amddiffyn y [[Cymraeg|Gymraeg]], a chael sedd i Gymru yng [[Cynghrair y Cenhedloedd|Nghynghrair y Cenhedloedd]]. Yn nhridegau'r 20g, daeth [[John Edward Jones|J. E. Jones]] yn ysgrifennydd a threfnydd yn [[1930]], swydd a ddaliodd hyd [[1962]]. Trefnodd ef nifer o ymgyrchoedd, yn cynnwys ymgyrch i gael Gwasanaeth Radio Cymraeg y [[BBC]], a gafwyd yn 1935. Trefnwyd deiseb i gael achosion llys yn y Gymraeg. === Y cyhuddiad o ffasgaeth === Yn ystod [[yr Ail Ryfel Byd]], awgrymodd ambell wrthwynebwr gysylltiadau rhwng arweinwyr Plaid Cymru a mudiadau [[ffasgaeth|ffasgaidd]] Ewrop. Ysgrifennai'r Parchedig [[Gwilym Davies]] yn ''[[Y Traethodydd]]'' (1942), heb dystiolaeth, bod y blaid am sefydlu cyfundrefn unbleidiol a sefydliadau ffasgaidd, gan gynnwys adain barafilwrol, yng Nghymru.<ref>Richard Wyn Jones, ''Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru: Plaid Cymru a'r Cyhuddiad o Ffasgaeth'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2013), tt. 7–9.</ref> Mewn erthygl yn ''[[Y Llenor]]'' o'r enw "Mae'r gwylliaid ar y ffordd" (1940), lluniai [[William John Gruffydd|W. J. Gruffydd]] linell rhwng Hitler a'r Pab, a thrwy hynny fe awgrymai cysylltiad os nad cyfystyredd rhwng ffasgaeth a Chatholigiaeth. Gan fod Saunders Lewis, arweinydd deallusol amlyca'r blaid, yn Babydd, roedd y cyhuddiad yn amlwg.<ref>Jones, ''Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru'' (2013), tt. 14–17.</ref> Yn ddiweddarach, adleisiai'r un cyhuddiad gan golofnwyr a ddefnyddiai'r ffugenw John Pennant yn y ''[[Western Mail]]'', a'r gwleidyddion [[Ness Edwards]], [[Jim Griffiths]], [[Leo Abse]], a [[Kim Howells]], ac hyd yr 21g gan y ''[[Welsh Mirror]]''.<ref>Jones, ''Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru'' (2013), tt. 17–21.</ref> Tynnir sylw yn aml at sylwadau [[gwrth-Semitiaeth|gwrth-Semitaidd]] gan Saunders Lewis, ac edmygedd [[Ambrose Bebb]] am [[Charles Maurras]], arweinydd [[L'Action Française]], fel tystiolaeth honedig o wreiddiau ffasgaidd y blaid.<ref>Jones, ''Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru'' (2013), t. 9.</ref> Yn ei lyfr diffiniol ar y pwnc hwn, ''[['Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru': Plaid Cymru a'r Cyhuddiad o Ffasgaeth]]'', ysgrifennai [[Richard Wyn Jones]] bod y dystiolaeth mor dila a'r dadleuon mor simsan fel petai'r cyhuddiad o ffasgaeth yn "ymdrech i alltudio Plaid Cymru o gylch trafodaeth wleidyddol yng Nghymru – i'w hesgymuno o sffêr 'y derbyniol'."<ref>Jones, ''Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru'' (2013), t. 73.</ref> Nodai bod tair o elfennau pwysicaf ffasgaeth – gwladwriaeth-addoliad, mawrygu trais, a mawrygu arweinydd carismataidd – yn absennol o ideoleg a thraddodiad y blaid, os nad yn hollol groes iddi.<ref>Jones, ''Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru'' (2013), tt. 31–41.</ref> Gwelai elfen gref o wrth-Gatholigiaeth mewn cyhuddiadau Gwilym Davies ac W. J. Gruffydd.<ref>Jones, ''Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru'' (2013), tt. 13–14.</ref> Yn sicr ceir sawl sylwad gwrth-Semitaidd yn ysgrifau Saunders Lewis, ond nodai Richard Wyn Jones bod y fath ragfarn yn gyffredin ymhlith nifer o drigolion Gwledydd Prydain yn ystod yr oes honno, ac os cyhuddir Lewis yn ffasgwr ar sail hynny'n unig, bu rhaid labelu [[Winston Churchill]], [[George Orwell]], a W. J. Gruffydd ei hun yn ffasgwyr hefyd.<ref>Jones, ''Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru'' (2013), tt. 41–47.</ref> === Wedi'r Ail Ryfel Byd === Yn 1945 daeth [[Gwynfor Evans]] yn arweinydd. Cafwyd cynhadledd stormus ym [[1949]], gyda rhai aelodau adain-chwith yn teimlo fod gormod o bwyslais ar yr iaith Gymraeg a'r ardaloedd gwledig, a rhai yn beirniadu [[heddychaeth]] Gwynfor Evans. Yn dilyn y gynhadledd hon, sefydlwyd [[Mudiad Gweriniaethol Cymru|Plaid Weriniaethol Cymru]]. Ni chafodd y blaid newydd lawer o lwyddiant etholiadol, a daeth i ben tua chanol y 1950au, ond cafodd gryn ddylanwad ar bolisïau Plaid Cymru. Erbyn 1959 llwyddodd y Blaid i ymladd ugain o seddi a chael 77,571 o bleidleisiau yn yr Etholiad Cyffredinol. Yn dilyn helynt [[Tryweryn|boddi Cwm Tryweryn]] gan Gorfforaeth Lerpwl, er y gwrthwynebiad gan bron pob aelod seneddol o Gymru, cynyddodd y gefnogaeth i Blaid Cymru. === Buddugoliaeth 1966 ymlaen === Enillodd y blaid ei sedd seneddol gyntaf mewn is-etholiad ar y 14 Gorffennaf 1966 pan enillodd Gwynfor Evans, llywydd y blaid ar y pryd. Methodd gadw y sedd yn etholiad 1970. Collodd o 3 pleidlais yn [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, Chwefror 1974|Etholiad Cyffredinol gaeaf 1974]] ond fe enillodd y sedd yn [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, Hydref 1974]]. Collodd y sedd wedyn yn 1979. Bu'r blaid yn agos iawn i ennill is-etholiadau seneddol yn [[Rhondda (etholaeth seneddol)|Y Rhondda]] a [[Bwrdeistref Sirol Caerffili]] ddiwedd y 1960au, ac roedd yn rheoli [[Merthyr Tudful]] am gyfnod. Daeth datganoli i frig yr agenda gwleidyddol ym Mhrydain yn y chwedegau, yn dilyn buddugoliaeth [[Gwynfor Evans]] yn is-etholiad Caerfyrddin yn 1966, a Winifred Ewing dros yr SNP yn Hamilton ym 1967 a hefyd is-etholiadau Glasgow Pollock (1967), Rhondda Fawr (1967) a Chaerffili (1968). O ganlyniad sefydlwyd Comisiwn Crowther a ddaeth yn [[Comisiwn Kilbrandon|Gomisiwn Kilbrandon]] ar ôl marwolaeth yr Arglwydd Crowther. Cyflwynodd Plaid Cymru y dystiolaeth ar ffurf pump memorandwm byr: Cenedlaetholdeb Gwleidyddol (Gwynfor Evans), Cenedligrwydd Cymru (Chris Rees), Yr Achos Economaidd dros [[Ymreolaeth]] (Phil Williams), Cyfansoddiad Cymru hunan-lywodraethol (Dewi Watcyn Powell), a Perthynas Gyllidol Gwledydd Prydain (Dafydd Wigley). Enillodd [[Dafydd Wigley]] [[Arfon (etholaeth seneddol)|Etholaeth Arfon]] a [[Dafydd Elis Thomas]] [[Meirionnydd (etholaeth seneddol)|Etholaeth Meirionnydd]] yn etholiad Chwefror 1974, ac yn eu tro daeth y ddau yn llywydd i'r blaid. Yn [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1987]] enillodd Ieuan Wyn Jones [[Ynys Môn (etholaeth seneddol)|Ynys Môn]] i'r Blaid ac yna yn [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1992]] enillwyd [[Ceredigion|Etholaeth Ceredigion a Gogledd Penfro]] gan [[Cynog Dafis]]. === Sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru === Yn dilyn buddugoliaeth mewn refferendwm a gynhaliwyd ym mis Fedi 1997, sefydlwyd Cynulliad Cenedlaethol Cymru. ==== Etholiadau'r Cynulliad Cenedlaethol 1999 ==== Yn etholiad y [[Cynulliad Cenedlaethol Cymru]] ym [[1999]], enillodd y blaid dir enfawr, gan gipio etholaethau nad oedd wedi ennill erioed o'r blaen - [[Conwy (etholaeth Cynulliad)|Conwy]], [[Llanelli (etholaeth Cynulliad)|Llanelli]], [[Y Rhondda (etholaeth Cynulliad)|Y Rhondda]] ac [[Islwyn (etholaeth Cynulliad)|Islwyn]] hyd yn oed. Roedd hefyd yn rheoli cynghorau lleol unedig [[Gwynedd]], [[Bwrdeistref Sirol Caerffili]] a [[Rhondda Cynon Taf]]. Plaid Cymru oedd y brif wrthblaid yn nhymor cyntaf [[Cynulliad Cenedlaethol Cymru]] gyda 17 sedd. Collwyd [[Ynys Môn (etholaeth seneddol)|Etholaeth Ynys Môn]] yn etholiad San Steffan [[2001]] ond fe enillwyd [[Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth seneddol)|Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr]] gan [[Adam Price]]. ==== Etholiadau'r Cynulliad Cenedlaethol 2003 ==== Collodd y blaid dir yn yr etholiadau, aeth hi lawr i 12 sedd. Serch hynny, parhaodd fel y gwrth-blaid swyddogol yn y Cynulliad. Yn dilyn yr etholiad, camodd Ieuan Wyn Jones lawr fel Llywydd y blaid ond i gael ei ail-ethol fel yr arweinydd yn y Cynulliad o drwch blewyn. Yn 2006, mabwysiadodd y blaid logo newydd, y pabi Cymreig yn lle'r Triban. ==== Etholiadau'r Cynulliad Cenedlaethol 2007 ==== Enillodd Plaid Cymru 15 sedd yn yr etholiad, a wedi'r buddogoliaethau ffurfiodd clymblaid gyda'r Blaid Lafur - y tro cyntaf i'r blaid lywodraethu Cymru yn ei hanes. Etholwyd [[Ieuan Wyn Jones]] fel Dirprwy Brif Weinidog Cymru. Yn sgil addewid yng nghytundeb Cymru'n Un rhwng Plaid Cymru a'r [[Y Blaid Lafur (DU)|Blaid Lafur]], cynhaliwyd [[refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011|refferendwm]] ar ymestyn pwerau deddfu Cynulliad Cenedlaethol Cymru yng Nghymru ar 3 Mawrth 2011. Enillwyd y refferendwm gyda mwyafrif sylweddol: pleidleisiodd 63.49% 'ydw', a 36.51% 'nac ydw'. ==== Etholiadau'r Cynulliad Cenedlaethol 2011 ==== Collodd Plaid Cymru seddi yn etholiadau'r Cynulliad 2011. Cynhaliwyd ymchwiliad i mewn i'r canlyniadau a arweiniodd at ail-strwythuro'r arweinyddiaeth. ==== Etholiadau'r Cynulliad Cenedlaethol 2016 ==== Enillodd Plaid Cymru un sedd ychwanegol o etholiadau 2011, yn ogystal â chynyddu canran y bleidlais etholaethol a ranbarthol. Ar ôl yr etholiadau daeth Plaid Cymru yn wrthblaid swyddogol y Cynulliad. Cipiodd [[Leanne Wood]] (arweinydd ar y pryd) sedd [[Rhondda (etholaeth Cynulliad)|Rhondda]] oddi wrth [[Leighton Andrews|Leighten Andrews (Llafur)]]. Daeth hyn a syndod mawr i nifer gan gynnwys aelodau blaenllaw Llafur.<ref>{{Cite web|title=‘Gwawr newydd i’r Rhondda’, meddai Leanne Wood|url=https://golwg360.cymru/newyddion/cymru/223809-gwawr-newydd-ir-rhondda-meddai-leanne-wood|website=Golwg360|date=2016-05-06|access-date=2020-06-04|language=cy}}</ref> Yn ogystal daeth Plaid Cymru yn agos iawn i ennill Llanelli, Blaenau Gwent ac Aberconwy. Rhoddwyd Leanne Wood ymlaen i bleidlais Prif Weinidog Cymru yn y Senedd yn erbyn [[Carwyn Jones]]. Pleidleisiwyd [[Plaid Annibyniaeth y DU|UKIP]], [[Ceidwadwyr]] a Phlaid Cymru dros Leanne. Roedd y bleidlais yn gyfartal, 29 yr un, roedd rhaid gohirio'r sesiwn gan arwain at drafodaethau at sut i ddatrys y llwyrglo.<ref>{{Cite web|title=Prif Weinidog Cymru: Carwyn a Leanne yn gyfartal|url=https://golwg360.cymru/newyddion/cymru/224550-prif-weinidog-cymru-carwyn-a-leanne-yn-gyfartal|website=Golwg360|date=2016-05-11|access-date=2020-06-04|language=cy}}</ref> Dewiswyd y blaid i beidio parhau gyda'r enwebiad gan dynnu nôl enw Leanne ar y papur. Rhwng 2016 a 2020 mae dau aelod wedi dod yn annibynnol o Blaid Cymru, [[Neil McEvoy]] a [[Dafydd Elis-Thomas]]. Cafodd Dafydd Elis-Thomas lle clymbleidiol yn y Llywodraeth fel Dirprwy Weinidog Diwylliant, Chwaraeon a Thwristiaeth. Ac roedd Neil McEvoy yn eistedd fel aelod annibynnol cyn troi'n [[Welsh National Party (Plaid Wleidyddol)|Welsh National Party]]. ==== Etholiadau'r Senedd Cymru 2021 ==== Bonclust fwyaf yr etholiad i Blaid Cymru oedd colli [[Leanne Wood]], gyda Llafur yn cipio'i sedd, gyda mwyafrif o 5,497. Yn ôl yr Athro [[Richard Wyn Jones]], "Ym mhob un cystadleuaeth rhwng Plaid Cymru a Llafur… mewn seddi oedd yn y fantol… mi gafodd Plaid Cymru ei chwalu yn llwyr".<ref>[https://golwg.360.cymru/newyddion/gwleidyddiaeth/2049996-etholiad-senedd-2021-3/dolen/RBjBDl golwg.360.cymru;] adalwyd 10 Mai 2021.</ref> Mewn darn yn y [[Barn (cylchgrawn)|Barn]] dywedodd yr Athro Wyn Jones bod angen gwella perfformiad Plaid Cymru mewn tri rhan; cael gwared â’r rhaniadau, diwygio’r peiriant ymgyrchu a chael gonestrwydd mewnol.<ref>{{Cite web|title=Rhoi trefn ar Blaid Cymru {{!}} Barn|url=https://barn.cymru/erthygl/rhoi-trefn-ar-blaid-cymru|website=barn.cymru|access-date=2021-08-05}}</ref> Enillodd y Blaid Lafur 30 o'r 60 sedd, gan wneud yr etholiad hon y gorau erioed iddi. Collodd Plaid Cymru un Comisiynydd Heddlu yn y gogledd, yn dilyn ymddeoliad Arfon Jones, pan gollodd y blaid i Lafur. O ran ystadegau, cyfafodd y Blaid un aelod yn fwy (13) nag yn [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|etholiad 2016]] (12), ond gostyngodd canran y pleidleisiau 20.3% (-2%). === Y Comisiwn Annibyniaeth, 2020 === Cyn [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2019|etholiad cyffredinol 2019]] cyhoeddodd [[Adam Price]] y byddai'n sefydlu comisiwn i edrych ar ymarferoldeb Annibyniaeth Cymru, a sut y byddai Llywodraeth Blaid Cymru yn cynnal refferendwm annibyniaeth.<ref>{{Cite news|title=Plaid Cymru yn 'paratoi'r ffordd at annibyniaeth'|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/54286066|work=BBC Cymru Fyw|date=2020-09-25|access-date=2020-09-30|language=cy}}</ref> Cyhoeddodd y comisiwn, dan arweiniad cyn Aelod Seneddol Plaid Dwyfor Meirionydd, [[Elfyn Llwyd]], ei adroddiad ar 25 Medi 2020.<ref name=":0">{{Cite web|title=‘Dylai Plaid Cymru ddeddfu’n syth am refferendwm pe bai’n dod i rym’|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/cymru/2014770-dylai-plaid-cymru-ddeddfu-syth-refferendwm|website=Golwg360|date=2020-09-25|access-date=2020-09-30|language=cy}}</ref> Mae'n argymell i Blaid Cymru 5 nod allweddol, gan gynnwys:<ref>{{Cite web |url=https://www.comisiwnannibyniaeth.cymru/ |title=Gwefan Comisiwn Annibyniaeth |access-date=2020-09-30 |archive-date=2020-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027181832/https://www.comisiwnannibyniaeth.cymru/ |url-status=dead }}</ref> # dylai Cymru annibynnol ymgeisio i fod yn aelod o’r Undeb Ewropeaidd # archwilio perthynas gydffederal a Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon. # newid dull gweithredu Llywodraeth Cymru a’r gwasanaeth sifil. # llunio Cyfansoddiad i Gymru ac yn disgrifio fframwaith i’r Bil Hunan-Benderfynu er mwyn bwrw ymlaen a’r broses annibyniaeth. # y dylai'r Comisiwn Cenedlaethol statudol gynnig dealltwriaeth glir i bobl Cymru ynghyrch yr opsiynau ar gyfer eu dyfodol cyfansoddiadol – gan ddefnyddio Rheithgorau Dinasyddion a reffrendwm cychwynnol i roi prawf ar ystod o opsiynau cyfansoddiadol. Mae hefyd yn argymell y dylid cael un refferendwm amlddewis i fesur barn ac i berswadio llywodraeth San Steffan i gytuno i refferendwm ar yr opsiwn a ffefrir.<ref name=":0" /> Cafodd yr adroddiad ei feirniadu gan y Ddemocratiaid Rhyddfrydol Cymru sy'n gofyn am Prydain ffedral.<ref>{{Cite web |url=https://www.libdemvoice.org/welsh-liberal-democrats-response-to-plaid-cymrus-independence-commission-report-65977.html |title=copi archif |access-date=2020-09-30 |archive-date=2020-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220184944/https://www.libdemvoice.org/welsh-liberal-democrats-response-to-plaid-cymrus-independence-commission-report-65977.html |url-status=dead }}</ref> == Arweinyddiaeth Plaid Cymru == {|class="wikitable" |- ! Enw a llun ! Swydd ! Etholaeth ! Nodiadau |- | [[Delwedd:Rhun ap Iorwerth AM (27555192223) (cropped).jpg|frameless|120x120px]] [[Rhun ap Iorwerth]] | Arweinydd y Blaid ac Arweinydd Grŵp y [[Senedd Cymru|Senedd]] | [[Ynys Môn (etholaeth Senedd Cymru)|Ynys Môn]] |Etholwyd heb gystadleuaeth yn Mehefin 2023<ref>{{Cite web|title=Rhun ap Iorwerth yw arweinydd newydd Plaid Cymru|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/cymru/2123310-rhun-iorwerth-arweinydd-newydd-plaid-cymru|website=Golwg360|date=2023-06-16|access-date=2023-06-16|language=cy}}</ref> |- | [[Delwedd:Dafydd Wigley.jpg|90px]]<br> [[Dafydd Wigley]] | Llywydd <br>Anrhydeddus <br> Ers 2001 | | Cyn-Lywydd y Blaid<br> Aelod o [[Tŷ'r Arglwyddi|Dŷ'r Arglwyddi]] |- | [[Delwedd:Official portrait of Liz Saville Roberts crop 3.jpg|90px]] <br> [[Liz Saville Roberts]] | Arweinydd Grŵp<br>San Steffan | AS [[Dwyfor Meirionnydd (etholaeth seneddol)|Dwyfor Meirionnydd]] | |- | Owen Roberts | [[Rhestr prif weithredwyr Plaid Cymru|Prif Weithredwr]] | | Penodwyd yn 2023<ref>{{Cite news|title=Plaid Cymru yn penodi Owen Roberts yn brif weithredwr|url=https://www.bbc.com/newyddion/64969787|work=BBC Cymru Fyw|date=2023-03-15|access-date=2023-05-15|language=cy}}</ref> |} Etholwyd [[Leanne Wood]] fel arweinydd Plaid Cymru ar Fawrth 15fed 2012, gan guro [[Dafydd Elis Thomas]] ac [[Elin Jones]]. Seiliwyd ei hymgyrch ar y cysyniad o 'wir annibyniaeth'. Enillodd Ms Wood 55% o'r bleidlais a chafodd Ms Jones 41%. Wrth i'r Arglwydd Elis-Thomas gael ei guro yn y bleidlais gyntaf cafodd ei bleidleisiau eu trosglwyddo i'r ddwy oedd ar ôl. Wedi'r ail bleidlais cafodd Ms Wood 3,326 o bleidleisiau a Ms Jones 2,494<ref>http://www.bbc.co.uk/newyddion/17381134</ref>. Ers ei hetholiad fel arweinydd, cadwodd Plaid Cymru ei safle fel yr ail blaid mewn llywodraeth leol, gyda 171 o gynghorwyr, ac ail-enillwyd Ynys Môn i'r blaid yn y Cynulliad wedi ymddeoliad [[Ieuan Wyn Jones]]. Enillodd ymgeisydd Plaid Cymru [[Rhun ap Iorwerth]] gyda'r mwyafrif uchaf yn y sedd honno ers datganoli, gyda 12,601 o bleidleisiau (58% o'r bleidlais), 9,166 mwy na'r ymgeisydd Llafur [[Tal Michael]] a gafodd 3,345 o bleidleisiau (16%), ar Awst 1af 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.senedd.cynulliadcymru.org/mgElectionAreaResults.aspx?ID=50 |title=copi archif |access-date=2013-09-04 |archive-date=2013-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926034834/http://www.senedd.cynulliadcymru.org/mgElectionAreaResults.aspx?ID=50 |url-status=dead }}</ref>. Cafwyd her i arweinyddiaeth Leanne Wood yng Ngorffennaf 2018, gyda [[Rhun ap Iorwerth]] ac [[Adam Price]] yn sefyll i fod yna arweinydd newydd.<ref>{{dyf newyddion|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/44711264|teitl=Rhun ap Iorwerth ac Adam Price i herio Leanne Wood|cyhoeddwr=BBC Cymru Fyw|dyddiad=4 Gorffennaf 2018|dyddiadcyrchu=28 Medi 2018}}</ref>. Cafwyd ymgyrch etholiadol gan y tri ymgeisydd yn ystod Awst a Medi. Cyhoeddwyd mai [[Adam Price]] fyddai'r arweinydd newydd ar 28 Medi 2018. Enillodd Price 3,481 pleidlais yn y rownd gyntaf, gyda ap Iorwerth yn ail gyda 1,961 pleidlais a Wood yn drydydd gyda 1,286. Yn yr ail rownd, cafodd Price 2,863 pleidlais, a derbyniodd ap Iorwerth 1,613 pleidlais.<ref>{{dyf newyddion|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/45677906|teitl=Ethol Adam Price fel arweinydd newydd Plaid Cymru|cyhoeddwr=BBC Cymru Fyw|dyddiad=28 Medi 2018}}</ref> === Arweinwyr blaenorol === {|class="wikitable" |- ! colspan=2| Arweinydd ! Cychwyn ! Gorffen |- ! 1 | style="width:200px;"| [[Lewis Valentine]] | style="width:125px;"| 1925 | style="width:125px;"| 1926 |- ! 2 | style="width:200px;"| [[Saunders Lewis]] | style="width:125px;"| 1926 | style="width:125px;"| 1939 |- ! 3 | style="width:200px;"| [[John Edward Daniel]] | style="width:125px;"| 1939 | style="width:125px;"| 1943 |- ! 4 | style="width:200px;"| [[Abi Williams]] | style="width:125px;"| 1943 | style="width:125px;"| 1945 |- ! 5 | [[Gwynfor Evans]] | 1945 | 1981 |- ! 6 | [[Dafydd Wigley]] | 1981 | 1984 |- ! 7 | [[Dafydd Elis-Thomas]] | 1984 | 1991 |- ! 8 | [[Dafydd Wigley]] | 1991 | 2000 |- ! 9 | [[Ieuan Wyn Jones]] | 2000 | 2012 |- ! 10 | [[Leanne Wood]] | 2012 | 2018 |- ! 11 | [[Adam Price]] | 2018 | 2023 |- !12 |[[Llyr Huws Gruffydd|Llyr Gruffydd]] |Mai 2023 |Mehefin 2023 |- !13 |[[Rhun ap Iorwerth]] |2023 |presennol |} == Senedd Ewrop == Cyn [[Brexit]] roedd gan Blaid Cymru un cynrychiolydd yn [[Senedd Ewrop]], sef [[Jill Evans]]. Mae Plaid Cymru yn aelod o [[Cynghrair Rhydd Ewrop|Gynghrair Rhydd Ewrop]] (EFA). ==Perfformiad mewn etholiadau== ===Tŷ'r Cyffredin=== {| class="wikitable" style="text-align:right" |- ! rowspan=2| Etholiad ! colspan=3| Cymru ! rowspan=2| +/– ! rowspan=2| Llywodraeth |- ! Pleidleisiau ! % ! Seddi |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1929|1929]] | 609 | 0.003 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | style="background:lightgrey;"| | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1931|1931]] | 2,050 | 0.2 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1935|1935]] | 2,534 | 0.3 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1945|1945]] | 16,017 | 1.2 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1950|1950]] | 17,580 | 1.2 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1951|1951]] | 10,920 | 0.7 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1955|1955]] | 45,119 | 3.1 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1959|1959]] | 77,571 | 5.2 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1964|1964]] | 69,507 | 4.8 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1966|1966]] | 61,071 | 4.3 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1970|1970]] | 175,016 | 11.5 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, Chwefror 1974|Chwe 1974]] | 171,374 | 10.8 | {{Composition bar|2|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{increase}} 2 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, Hydref 1974|Hyd 1974]] | 166,321 | 10.8 | {{Composition bar|3|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{increase}} 1 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1979|1979]] | 132,544 | 8.1 | {{Composition bar|2|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{decrease}} 1 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1983|1983]] | 125,309 | 7.8 | {{Composition bar|2|38|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1987|1987]] | 123,599 | 7.3 | {{Composition bar|3|38|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{increase}} 1 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1992|1992]]* | 156,796 | 9.0 | {{Composition bar|4|38|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{increase}} 1 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1997|1997]] | 161,030 | 9.9 | {{Composition bar|4|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2001|2001]] | 195,893 | 14.3 | {{Composition bar|4|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005|2005]] | 174,838 | 12.6 | {{Composition bar|3|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{decrease}} 1 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010|2010]] | 165,394 | 11.3 | {{Composition bar|3|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015|2015]] | 181,694 | 12.1 | {{Composition bar|3|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2017|2017]] | 164,466 | 10.4 | {{Composition bar|4|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{increase}} 1 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2019|2019]] | 153,265 | 9.9 | {{Composition bar|4|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2024|2024]] | 194,811 | 14.8 | {{Composition bar|4|32|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{no2|Gwrthblaid}} |} ''*Cystadlwyd chwe sedd (Blaenau Gwent, Ceredigon & Gogledd Penfro, Islwyn, Sir Fynwy, Gorllewin Casnewydd a Torfaen) ar y cyd gyda'r [[Plaid Werdd|Blaid Werdd]]'' ===Senedd Cymru (Cynulliad gynt)=== {| class="wikitable" style="text-align:right" |- ! rowspan="2"| Etholiad ! colspan="3"| Etholaeth ! colspan="3"| Rhanbarth ! rowspan="2"| Cyfanswm seddi ! rowspan="2"| +/– ! rowspan="2"| Llywodraeth |- ! Pleidleisiau ! % ! Seddi ! Pleidleisiau ! % ! Seddi |- ! [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999|1999]] | 290,572 | 28.4 | {{Composition bar|9|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | 312,048 | 30.6 | {{Composition bar|8|20|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{Composition bar|17|60|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | style="background:lightgrey;"| | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003|2003]] | 180,185 | 21.2 | {{Composition bar|5|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | 167,653 | 19.7 | {{Composition bar|7|20|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{Composition bar|12|60|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{decrease}} 5 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007|2007]] | 219,121 | 22.4 | {{Composition bar|7|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | 204,757 | 21.0 | {{Composition bar|8|20|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{Composition bar|15|60|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{increase}} 3 | {{yes2|[[Cymru'n Un|Llafur–Plaid]]}} |- ! [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011|2011]] | 182,907 | 19.3 | {{Composition bar|5|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | 169,799 | 17.9 | {{Composition bar|6|20|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{Composition bar|11|60|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{decrease}} 4 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|2016]] | 209,376 | 20.5 | {{Composition bar|6|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | 211,548 | 20.8 | {{Composition bar|6|20|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{Composition bar|12|60|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{increase}} 1 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|2021]] | 225,376 | 20.3 | {{Composition bar|5|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | 230,161 | 20.7 | {{Composition bar|8|20|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{Composition bar|13|60|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{increase}} 1 | {{no2|Gwrthblaid}} |} == Gweler hefyd == *[[Rhestr o Aelodau Seneddol Plaid Cymru]] *[[Rhestr prif weithredwyr Plaid Cymru]] == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * [http://www.plaidcymru.org Gwefan swyddogol Plaid Cymru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141209051103/http://www.plaidcymru.org/ |date=2014-12-09 }} {{Pleidau}} [[Categori:Plaid Cymru| ]] [[Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig]] [[Categori:Pleidiau cenedlaetholgar]] [[Categori:Pleidiau dros ymwahaniad neu annibyniaeth]] [[Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Nghymru]] [[Categori:Sefydliadau 1925]] cle4737hm1ianfrlegmvv2zttgo9c52 14891886 14891731 2026-05-10T01:53:26Z Titus Gold 38162 diweddariad 14891886 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party |colorcode = {{Plaid Cymru/meta/lliw}} |name = Plaid Cymru – The Party of Wales |logo = Plaid Cymru logo.svg |logo_size = 250px |leader1_title = Arweinydd |leader1_name = [[Rhun ap Iorwerth]] |leader2_title = Dirprwy Arweinydd |leader2_name = {{lang|cy|[[Delyth Jewell]] |italic=no}} |leader3_title = Arweinydd yn San Steffan |leader3_name = [[Liz Saville Roberts]] |leader4_title = Cadeirydd |leader4_name = Marc Jones |leader5_title = Llywydd Anrhydeddus |leader5_name = [[Dafydd Wigley|Arglwydd Wigley]] |foundation = 5 Awst 1925 |headquarters = Tŷ Gwynfor, Marine Chambers, Anson Court, Atlantic Wharf<br>[[Caerdydd]], [[Cymru]]<br>CF10 4AL |youth_wing = [[Plaid Ifanc]] |membership_year = 2022 |membership = {{Increase}} 10,000 <ref>{{cite web |url= https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN05125/SN05125.pdf |title= Membership of political parties in Great Britain |first1= Matthew |last1= Burton |first2= Richard |last2= Tunnicliffe |date= 30 August 2022 |website= UK Parliament House of Commons Library |access-date= 18 September 2022}}</ref> |ideology = [[Annibyniaeth i Gymru]]<br>[[Cenedlaetholdeb Cymreig]]<br>Democratiaeth Sosialaidd <ref name="Schrijver">{{Cite document|first=Frans |last=Schrijver |title=Regionalism After Regionalisation: Spain, France and the United Kingdom |publisher=Amsterdam University Press |year=2006 |page=330|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> }}</ref><ref>{{Cite document|first=Stephen |last=Driver |title=Understanding British Party Politics |publisher=Polity Press |year=2011 |page=176|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> }}</ref><ref name="Nordsieck">{{cite web|url=http://www.parties-and-elections.eu/unitedkingdom.html|title=Parties and Elections in Europe|author=Wolfram Nordsieck|publisher=parties-and-elections.eu}}</ref><br>[[Amgylcheddaeth]] <ref name="Hamilton">{{Cite document|first=Paul |last=Hamilton |title=Nationalism and Environmentalism |work=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview |volume=3 |publisher=ABC-CLIO |year=2008 |page=881|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> }}</ref><ref name="Elias06">{{Cite document|first=Anwen |last=Elias |title=From ‘full national status’ to ‘independence’ in Europe: The case of Plaid Cymru — the Party of Wales |work=European Integration and the Nationalities Question |publisher=Routledge |year=2006 |page=194|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> }}</ref> |international = |seats1_title = [[Rhestr aelodau seneddol Cymru 2017-2019|ASau]] |seats1 = {{Composition bar|4|32|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}}} |seats2_title = [[Tŷ'r Arglwyddi]] <ref name="Lords">{{cite web | url=http://www.parliament.uk/mps-lords-and-offices/lords/composition-of-the-lords/ | title=Lords by party and type of peerage | publisher=UK Parliament}}</ref> |seats2 = {{Composition bar|2|790|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}}} |seats5_title = [[Senedd Cymru]] |seats5 = {{Composition bar|43|96|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}}} |seats6_title = [[Llywodraeth leol yng Nghymru]] <ref name=Edkins>Edkins, Keith [http://www.gwydir.demon.co.uk/uklocalgov/makeup.htm Local Council Political Compositions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107031244/http://www.gwydir.demon.co.uk/uklocalgov/makeup.htm |date=2019-01-07 }} at Gwydir.demon.co.uk, 18 Chwefror 2012. Adalwyd 1 Mawrth 2012.</ref> |seats6 = {{Composition bar|202|1234|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}}} |seats7_title = [[Comisiynydd yr Heddlu a Throseddu]] |seats7 = {{Composition bar|1|4|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}}} |colours = {{colour box|{{Plaid Cymru/meta/lliw}}}} Gwyrdd (cynradd)<br>{{colour box|#FCC412}} Melyn (eilaidd)<br>{{colour box|#E1573E}} Coch (eilaidd)<ref>{{Cite web |title=Plaid Cymru Brand Guidelines |url=https://assets.nationbuilder.com/plaid2016/pages/16111/attachments/original/1765469850/_Plaid_Cymru_Brand_Guidelines_.pdf?1765469850}}</ref> |website = {{url|https://www.plaid.cymru}} |country = Y Deyrnas Gyfunol |country2 = Cymru }} Mae '''Plaid Cymru – The Party of Wales''' (hefyd '''Plaid''') yn [[plaid wleidyddol|blaid wleidyddol]] [[sosialaidd]] a Chymreig sydd yn galw am annibyniaeth i [[Cymru|Gymru]]<ref>http://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-14865114</ref> o fewn yr [[Undeb Ewropeaidd]]. Yr arweinydd presennol yw [[Rhun ap Iorwerth]]. Yn draddodiadol y mae Plaid wedi bod gryfaf yn y [[Y Fro Gymraeg|Gymru Gymraeg]] yn y gorllewin a'r gogledd ac mae torri trwodd yng [[Cymoedd De Cymru|Nghymoedd y De]] yn uchelgais gan y blaid ers blynyddoedd. Plaid Cymru yw'r blaid gyda'r nifer uchaf o seddi yn [[Senedd Cymru]]. == Hanes Plaid Cymru == :''Gweler hefyd: [[Plaid Genedlaethol Cymru]]'' [[Delwedd:Triban Plaid Cymru.png|bawd|250px|Logo Plaid hyd at 2006]] === Blynyddoedd cynnar === [[Delwedd:Penblwydd Plaid Cymru Anniversary - geograph.org.uk - 644944.jpg|bawd|210px|chwith|Llechan ar adeilad ym [[Pwllheli|Mhwllheli]] i gofnodi sefydlu'r Blaid]] Roedd pobl fel [[Emrys ap Iwan]] a [[Michael D. Jones]] wedi galw am [[hunanlywodraeth]] ("''Home Rule''") i Gymru yn y 19g, ac roedd y Blaid Lafur gynnar yn frwd iawn dros hunanlywodraeth i Gymru tan [[1918]] ond fe bylodd y brwdfrydedd erbyn y dauddegau. Sefydlwyd "'''Y Blaid Genedlaethol'''", sef enw gwreiddiol Plaid Cymru, mewn cyfarfod a gynhaliwyd Ddydd Mercher wythnos yr [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925|Eisteddfod Genedlaethol ym 1925]] yn Neuadd Maesgwyn, [[Pwllheli]]. Rhai o'r sylfaenwyr oedd [[Saunders Lewis]], [[Lewis Valentine]] a [[H. R. Jones]]. Roedd mewn gwirionedd yn uniad o ddau fudiad: Byddin Ymreolwyr Cymru (''The Welsh Home Rule Army'') a'r Mudiad Cymreig (''The Welsh Movement''). Y prif amcanion oedd cael hunanlywodraeth yn null [[dominiwn]] i Gymru, amddiffyn y [[Cymraeg|Gymraeg]], a chael sedd i Gymru yng [[Cynghrair y Cenhedloedd|Nghynghrair y Cenhedloedd]]. Yn nhridegau'r 20g, daeth [[John Edward Jones|J. E. Jones]] yn ysgrifennydd a threfnydd yn [[1930]], swydd a ddaliodd hyd [[1962]]. Trefnodd ef nifer o ymgyrchoedd, yn cynnwys ymgyrch i gael Gwasanaeth Radio Cymraeg y [[BBC]], a gafwyd yn 1935. Trefnwyd deiseb i gael achosion llys yn y Gymraeg. === Y cyhuddiad o ffasgaeth === Yn ystod [[yr Ail Ryfel Byd]], awgrymodd ambell wrthwynebwr gysylltiadau rhwng arweinwyr Plaid Cymru a mudiadau [[ffasgaeth|ffasgaidd]] Ewrop. Ysgrifennai'r Parchedig [[Gwilym Davies]] yn ''[[Y Traethodydd]]'' (1942), heb dystiolaeth, bod y blaid am sefydlu cyfundrefn unbleidiol a sefydliadau ffasgaidd, gan gynnwys adain barafilwrol, yng Nghymru.<ref>Richard Wyn Jones, ''Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru: Plaid Cymru a'r Cyhuddiad o Ffasgaeth'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2013), tt. 7–9.</ref> Mewn erthygl yn ''[[Y Llenor]]'' o'r enw "Mae'r gwylliaid ar y ffordd" (1940), lluniai [[William John Gruffydd|W. J. Gruffydd]] linell rhwng Hitler a'r Pab, a thrwy hynny fe awgrymai cysylltiad os nad cyfystyredd rhwng ffasgaeth a Chatholigiaeth. Gan fod Saunders Lewis, arweinydd deallusol amlyca'r blaid, yn Babydd, roedd y cyhuddiad yn amlwg.<ref>Jones, ''Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru'' (2013), tt. 14–17.</ref> Yn ddiweddarach, adleisiai'r un cyhuddiad gan golofnwyr a ddefnyddiai'r ffugenw John Pennant yn y ''[[Western Mail]]'', a'r gwleidyddion [[Ness Edwards]], [[Jim Griffiths]], [[Leo Abse]], a [[Kim Howells]], ac hyd yr 21g gan y ''[[Welsh Mirror]]''.<ref>Jones, ''Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru'' (2013), tt. 17–21.</ref> Tynnir sylw yn aml at sylwadau [[gwrth-Semitiaeth|gwrth-Semitaidd]] gan Saunders Lewis, ac edmygedd [[Ambrose Bebb]] am [[Charles Maurras]], arweinydd [[L'Action Française]], fel tystiolaeth honedig o wreiddiau ffasgaidd y blaid.<ref>Jones, ''Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru'' (2013), t. 9.</ref> Yn ei lyfr diffiniol ar y pwnc hwn, ''[['Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru': Plaid Cymru a'r Cyhuddiad o Ffasgaeth]]'', ysgrifennai [[Richard Wyn Jones]] bod y dystiolaeth mor dila a'r dadleuon mor simsan fel petai'r cyhuddiad o ffasgaeth yn "ymdrech i alltudio Plaid Cymru o gylch trafodaeth wleidyddol yng Nghymru – i'w hesgymuno o sffêr 'y derbyniol'."<ref>Jones, ''Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru'' (2013), t. 73.</ref> Nodai bod tair o elfennau pwysicaf ffasgaeth – gwladwriaeth-addoliad, mawrygu trais, a mawrygu arweinydd carismataidd – yn absennol o ideoleg a thraddodiad y blaid, os nad yn hollol groes iddi.<ref>Jones, ''Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru'' (2013), tt. 31–41.</ref> Gwelai elfen gref o wrth-Gatholigiaeth mewn cyhuddiadau Gwilym Davies ac W. J. Gruffydd.<ref>Jones, ''Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru'' (2013), tt. 13–14.</ref> Yn sicr ceir sawl sylwad gwrth-Semitaidd yn ysgrifau Saunders Lewis, ond nodai Richard Wyn Jones bod y fath ragfarn yn gyffredin ymhlith nifer o drigolion Gwledydd Prydain yn ystod yr oes honno, ac os cyhuddir Lewis yn ffasgwr ar sail hynny'n unig, bu rhaid labelu [[Winston Churchill]], [[George Orwell]], a W. J. Gruffydd ei hun yn ffasgwyr hefyd.<ref>Jones, ''Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru'' (2013), tt. 41–47.</ref> === Wedi'r Ail Ryfel Byd === Yn 1945 daeth [[Gwynfor Evans]] yn arweinydd. Cafwyd cynhadledd stormus ym [[1949]], gyda rhai aelodau adain-chwith yn teimlo fod gormod o bwyslais ar yr iaith Gymraeg a'r ardaloedd gwledig, a rhai yn beirniadu [[heddychaeth]] Gwynfor Evans. Yn dilyn y gynhadledd hon, sefydlwyd [[Mudiad Gweriniaethol Cymru|Plaid Weriniaethol Cymru]]. Ni chafodd y blaid newydd lawer o lwyddiant etholiadol, a daeth i ben tua chanol y 1950au, ond cafodd gryn ddylanwad ar bolisïau Plaid Cymru. Erbyn 1959 llwyddodd y Blaid i ymladd ugain o seddi a chael 77,571 o bleidleisiau yn yr Etholiad Cyffredinol. Yn dilyn helynt [[Tryweryn|boddi Cwm Tryweryn]] gan Gorfforaeth Lerpwl, er y gwrthwynebiad gan bron pob aelod seneddol o Gymru, cynyddodd y gefnogaeth i Blaid Cymru. === Buddugoliaeth 1966 ymlaen === Enillodd y blaid ei sedd seneddol gyntaf mewn is-etholiad ar y 14 Gorffennaf 1966 pan enillodd Gwynfor Evans, llywydd y blaid ar y pryd. Methodd gadw y sedd yn etholiad 1970. Collodd o 3 pleidlais yn [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, Chwefror 1974|Etholiad Cyffredinol gaeaf 1974]] ond fe enillodd y sedd yn [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, Hydref 1974]]. Collodd y sedd wedyn yn 1979. Bu'r blaid yn agos iawn i ennill is-etholiadau seneddol yn [[Rhondda (etholaeth seneddol)|Y Rhondda]] a [[Bwrdeistref Sirol Caerffili]] ddiwedd y 1960au, ac roedd yn rheoli [[Merthyr Tudful]] am gyfnod. Daeth datganoli i frig yr agenda gwleidyddol ym Mhrydain yn y chwedegau, yn dilyn buddugoliaeth [[Gwynfor Evans]] yn is-etholiad Caerfyrddin yn 1966, a Winifred Ewing dros yr SNP yn Hamilton ym 1967 a hefyd is-etholiadau Glasgow Pollock (1967), Rhondda Fawr (1967) a Chaerffili (1968). O ganlyniad sefydlwyd Comisiwn Crowther a ddaeth yn [[Comisiwn Kilbrandon|Gomisiwn Kilbrandon]] ar ôl marwolaeth yr Arglwydd Crowther. Cyflwynodd Plaid Cymru y dystiolaeth ar ffurf pump memorandwm byr: Cenedlaetholdeb Gwleidyddol (Gwynfor Evans), Cenedligrwydd Cymru (Chris Rees), Yr Achos Economaidd dros [[Ymreolaeth]] (Phil Williams), Cyfansoddiad Cymru hunan-lywodraethol (Dewi Watcyn Powell), a Perthynas Gyllidol Gwledydd Prydain (Dafydd Wigley). Enillodd [[Dafydd Wigley]] [[Arfon (etholaeth seneddol)|Etholaeth Arfon]] a [[Dafydd Elis Thomas]] [[Meirionnydd (etholaeth seneddol)|Etholaeth Meirionnydd]] yn etholiad Chwefror 1974, ac yn eu tro daeth y ddau yn llywydd i'r blaid. Yn [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1987]] enillodd Ieuan Wyn Jones [[Ynys Môn (etholaeth seneddol)|Ynys Môn]] i'r Blaid ac yna yn [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1992]] enillwyd [[Ceredigion|Etholaeth Ceredigion a Gogledd Penfro]] gan [[Cynog Dafis]]. === Sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru === Yn dilyn buddugoliaeth mewn refferendwm a gynhaliwyd ym mis Fedi 1997, sefydlwyd Cynulliad Cenedlaethol Cymru. ==== Etholiadau'r Cynulliad Cenedlaethol 1999 ==== Yn etholiad y [[Cynulliad Cenedlaethol Cymru]] ym [[1999]], enillodd y blaid dir enfawr, gan gipio etholaethau nad oedd wedi ennill erioed o'r blaen - [[Conwy (etholaeth Cynulliad)|Conwy]], [[Llanelli (etholaeth Cynulliad)|Llanelli]], [[Y Rhondda (etholaeth Cynulliad)|Y Rhondda]] ac [[Islwyn (etholaeth Cynulliad)|Islwyn]] hyd yn oed. Roedd hefyd yn rheoli cynghorau lleol unedig [[Gwynedd]], [[Bwrdeistref Sirol Caerffili]] a [[Rhondda Cynon Taf]]. Plaid Cymru oedd y brif wrthblaid yn nhymor cyntaf [[Cynulliad Cenedlaethol Cymru]] gyda 17 sedd. Collwyd [[Ynys Môn (etholaeth seneddol)|Etholaeth Ynys Môn]] yn etholiad San Steffan [[2001]] ond fe enillwyd [[Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth seneddol)|Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr]] gan [[Adam Price]]. ==== Etholiadau'r Cynulliad Cenedlaethol 2003 ==== Collodd y blaid dir yn yr etholiadau, aeth hi lawr i 12 sedd. Serch hynny, parhaodd fel y gwrth-blaid swyddogol yn y Cynulliad. Yn dilyn yr etholiad, camodd Ieuan Wyn Jones lawr fel Llywydd y blaid ond i gael ei ail-ethol fel yr arweinydd yn y Cynulliad o drwch blewyn. Yn 2006, mabwysiadodd y blaid logo newydd, y pabi Cymreig yn lle'r Triban. ==== Etholiadau'r Cynulliad Cenedlaethol 2007 ==== Enillodd Plaid Cymru 15 sedd yn yr etholiad, a wedi'r buddogoliaethau ffurfiodd clymblaid gyda'r Blaid Lafur - y tro cyntaf i'r blaid lywodraethu Cymru yn ei hanes. Etholwyd [[Ieuan Wyn Jones]] fel Dirprwy Brif Weinidog Cymru. Yn sgil addewid yng nghytundeb Cymru'n Un rhwng Plaid Cymru a'r [[Y Blaid Lafur (DU)|Blaid Lafur]], cynhaliwyd [[refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011|refferendwm]] ar ymestyn pwerau deddfu Cynulliad Cenedlaethol Cymru yng Nghymru ar 3 Mawrth 2011. Enillwyd y refferendwm gyda mwyafrif sylweddol: pleidleisiodd 63.49% 'ydw', a 36.51% 'nac ydw'. ==== Etholiadau'r Cynulliad Cenedlaethol 2011 ==== Collodd Plaid Cymru seddi yn etholiadau'r Cynulliad 2011. Cynhaliwyd ymchwiliad i mewn i'r canlyniadau a arweiniodd at ail-strwythuro'r arweinyddiaeth. ==== Etholiadau'r Cynulliad Cenedlaethol 2016 ==== Enillodd Plaid Cymru un sedd ychwanegol o etholiadau 2011, yn ogystal â chynyddu canran y bleidlais etholaethol a ranbarthol. Ar ôl yr etholiadau daeth Plaid Cymru yn wrthblaid swyddogol y Cynulliad. Cipiodd [[Leanne Wood]] (arweinydd ar y pryd) sedd [[Rhondda (etholaeth Cynulliad)|Rhondda]] oddi wrth [[Leighton Andrews|Leighten Andrews (Llafur)]]. Daeth hyn a syndod mawr i nifer gan gynnwys aelodau blaenllaw Llafur.<ref>{{Cite web|title=‘Gwawr newydd i’r Rhondda’, meddai Leanne Wood|url=https://golwg360.cymru/newyddion/cymru/223809-gwawr-newydd-ir-rhondda-meddai-leanne-wood|website=Golwg360|date=2016-05-06|access-date=2020-06-04|language=cy}}</ref> Yn ogystal daeth Plaid Cymru yn agos iawn i ennill Llanelli, Blaenau Gwent ac Aberconwy. Rhoddwyd Leanne Wood ymlaen i bleidlais Prif Weinidog Cymru yn y Senedd yn erbyn [[Carwyn Jones]]. Pleidleisiwyd [[Plaid Annibyniaeth y DU|UKIP]], [[Ceidwadwyr]] a Phlaid Cymru dros Leanne. Roedd y bleidlais yn gyfartal, 29 yr un, roedd rhaid gohirio'r sesiwn gan arwain at drafodaethau at sut i ddatrys y llwyrglo.<ref>{{Cite web|title=Prif Weinidog Cymru: Carwyn a Leanne yn gyfartal|url=https://golwg360.cymru/newyddion/cymru/224550-prif-weinidog-cymru-carwyn-a-leanne-yn-gyfartal|website=Golwg360|date=2016-05-11|access-date=2020-06-04|language=cy}}</ref> Dewiswyd y blaid i beidio parhau gyda'r enwebiad gan dynnu nôl enw Leanne ar y papur. Rhwng 2016 a 2020 mae dau aelod wedi dod yn annibynnol o Blaid Cymru, [[Neil McEvoy]] a [[Dafydd Elis-Thomas]]. Cafodd Dafydd Elis-Thomas lle clymbleidiol yn y Llywodraeth fel Dirprwy Weinidog Diwylliant, Chwaraeon a Thwristiaeth. Ac roedd Neil McEvoy yn eistedd fel aelod annibynnol cyn troi'n [[Welsh National Party (Plaid Wleidyddol)|Welsh National Party]]. ==== Etholiadau'r Senedd Cymru 2021 ==== Bonclust fwyaf yr etholiad i Blaid Cymru oedd colli [[Leanne Wood]], gyda Llafur yn cipio'i sedd, gyda mwyafrif o 5,497. Yn ôl yr Athro [[Richard Wyn Jones]], "Ym mhob un cystadleuaeth rhwng Plaid Cymru a Llafur… mewn seddi oedd yn y fantol… mi gafodd Plaid Cymru ei chwalu yn llwyr".<ref>[https://golwg.360.cymru/newyddion/gwleidyddiaeth/2049996-etholiad-senedd-2021-3/dolen/RBjBDl golwg.360.cymru;] adalwyd 10 Mai 2021.</ref> Mewn darn yn y [[Barn (cylchgrawn)|Barn]] dywedodd yr Athro Wyn Jones bod angen gwella perfformiad Plaid Cymru mewn tri rhan; cael gwared â’r rhaniadau, diwygio’r peiriant ymgyrchu a chael gonestrwydd mewnol.<ref>{{Cite web|title=Rhoi trefn ar Blaid Cymru {{!}} Barn|url=https://barn.cymru/erthygl/rhoi-trefn-ar-blaid-cymru|website=barn.cymru|access-date=2021-08-05}}</ref> Enillodd y Blaid Lafur 30 o'r 60 sedd, gan wneud yr etholiad hon y gorau erioed iddi. Collodd Plaid Cymru un Comisiynydd Heddlu yn y gogledd, yn dilyn ymddeoliad Arfon Jones, pan gollodd y blaid i Lafur. O ran ystadegau, cyfafodd y Blaid un aelod yn fwy (13) nag yn [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|etholiad 2016]] (12), ond gostyngodd canran y pleidleisiau 20.3% (-2%). === Y Comisiwn Annibyniaeth, 2020 === Cyn [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2019|etholiad cyffredinol 2019]] cyhoeddodd [[Adam Price]] y byddai'n sefydlu comisiwn i edrych ar ymarferoldeb Annibyniaeth Cymru, a sut y byddai Llywodraeth Blaid Cymru yn cynnal refferendwm annibyniaeth.<ref>{{Cite news|title=Plaid Cymru yn 'paratoi'r ffordd at annibyniaeth'|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/54286066|work=BBC Cymru Fyw|date=2020-09-25|access-date=2020-09-30|language=cy}}</ref> Cyhoeddodd y comisiwn, dan arweiniad cyn Aelod Seneddol Plaid Dwyfor Meirionydd, [[Elfyn Llwyd]], ei adroddiad ar 25 Medi 2020.<ref name=":0">{{Cite web|title=‘Dylai Plaid Cymru ddeddfu’n syth am refferendwm pe bai’n dod i rym’|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/cymru/2014770-dylai-plaid-cymru-ddeddfu-syth-refferendwm|website=Golwg360|date=2020-09-25|access-date=2020-09-30|language=cy}}</ref> Mae'n argymell i Blaid Cymru 5 nod allweddol, gan gynnwys:<ref>{{Cite web |url=https://www.comisiwnannibyniaeth.cymru/ |title=Gwefan Comisiwn Annibyniaeth |access-date=2020-09-30 |archive-date=2020-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027181832/https://www.comisiwnannibyniaeth.cymru/ |url-status=dead }}</ref> # dylai Cymru annibynnol ymgeisio i fod yn aelod o’r Undeb Ewropeaidd # archwilio perthynas gydffederal a Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon. # newid dull gweithredu Llywodraeth Cymru a’r gwasanaeth sifil. # llunio Cyfansoddiad i Gymru ac yn disgrifio fframwaith i’r Bil Hunan-Benderfynu er mwyn bwrw ymlaen a’r broses annibyniaeth. # y dylai'r Comisiwn Cenedlaethol statudol gynnig dealltwriaeth glir i bobl Cymru ynghyrch yr opsiynau ar gyfer eu dyfodol cyfansoddiadol – gan ddefnyddio Rheithgorau Dinasyddion a reffrendwm cychwynnol i roi prawf ar ystod o opsiynau cyfansoddiadol. Mae hefyd yn argymell y dylid cael un refferendwm amlddewis i fesur barn ac i berswadio llywodraeth San Steffan i gytuno i refferendwm ar yr opsiwn a ffefrir.<ref name=":0" /> Cafodd yr adroddiad ei feirniadu gan y Ddemocratiaid Rhyddfrydol Cymru sy'n gofyn am Prydain ffedral.<ref>{{Cite web |url=https://www.libdemvoice.org/welsh-liberal-democrats-response-to-plaid-cymrus-independence-commission-report-65977.html |title=copi archif |access-date=2020-09-30 |archive-date=2020-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220184944/https://www.libdemvoice.org/welsh-liberal-democrats-response-to-plaid-cymrus-independence-commission-report-65977.html |url-status=dead }}</ref> == Arweinyddiaeth Plaid Cymru == {|class="wikitable" |- ! Enw a llun ! Swydd ! Etholaeth ! Nodiadau |- | [[Delwedd:Rhun ap Iorwerth AM (27555192223) (cropped).jpg|frameless|120x120px]] [[Rhun ap Iorwerth]] | Arweinydd y Blaid ac Arweinydd Grŵp y [[Senedd Cymru|Senedd]] | [[Ynys Môn (etholaeth Senedd Cymru)|Ynys Môn]] |Etholwyd heb gystadleuaeth yn Mehefin 2023<ref>{{Cite web|title=Rhun ap Iorwerth yw arweinydd newydd Plaid Cymru|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/cymru/2123310-rhun-iorwerth-arweinydd-newydd-plaid-cymru|website=Golwg360|date=2023-06-16|access-date=2023-06-16|language=cy}}</ref> |- | [[Delwedd:Dafydd Wigley.jpg|90px]]<br> [[Dafydd Wigley]] | Llywydd <br>Anrhydeddus <br> Ers 2001 | | Cyn-Lywydd y Blaid<br> Aelod o [[Tŷ'r Arglwyddi|Dŷ'r Arglwyddi]] |- | [[Delwedd:Official portrait of Liz Saville Roberts crop 3.jpg|90px]] <br> [[Liz Saville Roberts]] | Arweinydd Grŵp<br>San Steffan | AS [[Dwyfor Meirionnydd (etholaeth seneddol)|Dwyfor Meirionnydd]] | |- | Owen Roberts | [[Rhestr prif weithredwyr Plaid Cymru|Prif Weithredwr]] | | Penodwyd yn 2023<ref>{{Cite news|title=Plaid Cymru yn penodi Owen Roberts yn brif weithredwr|url=https://www.bbc.com/newyddion/64969787|work=BBC Cymru Fyw|date=2023-03-15|access-date=2023-05-15|language=cy}}</ref> |} Etholwyd [[Leanne Wood]] fel arweinydd Plaid Cymru ar Fawrth 15fed 2012, gan guro [[Dafydd Elis Thomas]] ac [[Elin Jones]]. Seiliwyd ei hymgyrch ar y cysyniad o 'wir annibyniaeth'. Enillodd Ms Wood 55% o'r bleidlais a chafodd Ms Jones 41%. Wrth i'r Arglwydd Elis-Thomas gael ei guro yn y bleidlais gyntaf cafodd ei bleidleisiau eu trosglwyddo i'r ddwy oedd ar ôl. Wedi'r ail bleidlais cafodd Ms Wood 3,326 o bleidleisiau a Ms Jones 2,494<ref>http://www.bbc.co.uk/newyddion/17381134</ref>. Ers ei hetholiad fel arweinydd, cadwodd Plaid Cymru ei safle fel yr ail blaid mewn llywodraeth leol, gyda 171 o gynghorwyr, ac ail-enillwyd Ynys Môn i'r blaid yn y Cynulliad wedi ymddeoliad [[Ieuan Wyn Jones]]. Enillodd ymgeisydd Plaid Cymru [[Rhun ap Iorwerth]] gyda'r mwyafrif uchaf yn y sedd honno ers datganoli, gyda 12,601 o bleidleisiau (58% o'r bleidlais), 9,166 mwy na'r ymgeisydd Llafur [[Tal Michael]] a gafodd 3,345 o bleidleisiau (16%), ar Awst 1af 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.senedd.cynulliadcymru.org/mgElectionAreaResults.aspx?ID=50 |title=copi archif |access-date=2013-09-04 |archive-date=2013-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926034834/http://www.senedd.cynulliadcymru.org/mgElectionAreaResults.aspx?ID=50 |url-status=dead }}</ref>. Cafwyd her i arweinyddiaeth Leanne Wood yng Ngorffennaf 2018, gyda [[Rhun ap Iorwerth]] ac [[Adam Price]] yn sefyll i fod yna arweinydd newydd.<ref>{{dyf newyddion|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/44711264|teitl=Rhun ap Iorwerth ac Adam Price i herio Leanne Wood|cyhoeddwr=BBC Cymru Fyw|dyddiad=4 Gorffennaf 2018|dyddiadcyrchu=28 Medi 2018}}</ref>. Cafwyd ymgyrch etholiadol gan y tri ymgeisydd yn ystod Awst a Medi. Cyhoeddwyd mai [[Adam Price]] fyddai'r arweinydd newydd ar 28 Medi 2018. Enillodd Price 3,481 pleidlais yn y rownd gyntaf, gyda ap Iorwerth yn ail gyda 1,961 pleidlais a Wood yn drydydd gyda 1,286. Yn yr ail rownd, cafodd Price 2,863 pleidlais, a derbyniodd ap Iorwerth 1,613 pleidlais.<ref>{{dyf newyddion|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/45677906|teitl=Ethol Adam Price fel arweinydd newydd Plaid Cymru|cyhoeddwr=BBC Cymru Fyw|dyddiad=28 Medi 2018}}</ref> Yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Seneddol 2026]] ennillodd Plaid Cymru nifer fwyaf o seddi Senedd Cymru, gan roi terfyn ar dros gan mlynedd o oruwchafiaeth y blaid Lafur.<ref>{{Cite web|title=Plaid Cymru am geisio ffurfio llywodraeth leiafrifol meddai Rhun ap Iorwerth|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/plaid-cymru-geisio-ffurfio-llywodraeth-leiafrifol-meddai-rhun-ap-iorwerth|website=newyddion.s4c.cymru|date=2026-05-09|access-date=2026-05-10|language=cy}}</ref> === Arweinwyr blaenorol === {|class="wikitable" |- ! colspan=2| Arweinydd ! Cychwyn ! Gorffen |- ! 1 | style="width:200px;"| [[Lewis Valentine]] | style="width:125px;"| 1925 | style="width:125px;"| 1926 |- ! 2 | style="width:200px;"| [[Saunders Lewis]] | style="width:125px;"| 1926 | style="width:125px;"| 1939 |- ! 3 | style="width:200px;"| [[John Edward Daniel]] | style="width:125px;"| 1939 | style="width:125px;"| 1943 |- ! 4 | style="width:200px;"| [[Abi Williams]] | style="width:125px;"| 1943 | style="width:125px;"| 1945 |- ! 5 | [[Gwynfor Evans]] | 1945 | 1981 |- ! 6 | [[Dafydd Wigley]] | 1981 | 1984 |- ! 7 | [[Dafydd Elis-Thomas]] | 1984 | 1991 |- ! 8 | [[Dafydd Wigley]] | 1991 | 2000 |- ! 9 | [[Ieuan Wyn Jones]] | 2000 | 2012 |- ! 10 | [[Leanne Wood]] | 2012 | 2018 |- ! 11 | [[Adam Price]] | 2018 | 2023 |- !12 |[[Llyr Huws Gruffydd|Llyr Gruffydd]] |Mai 2023 |Mehefin 2023 |- !13 |[[Rhun ap Iorwerth]] |2023 |presennol |} == Senedd Ewrop == Cyn [[Brexit]] roedd gan Blaid Cymru un cynrychiolydd yn [[Senedd Ewrop]], sef [[Jill Evans]]. Mae Plaid Cymru yn aelod o [[Cynghrair Rhydd Ewrop|Gynghrair Rhydd Ewrop]] (EFA). ==Perfformiad mewn etholiadau== ===Tŷ'r Cyffredin=== {| class="wikitable" style="text-align:right" |- ! rowspan=2| Etholiad ! colspan=3| Cymru ! rowspan=2| +/– ! rowspan=2| Llywodraeth |- ! Pleidleisiau ! % ! Seddi |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1929|1929]] | 609 | 0.003 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | style="background:lightgrey;"| | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1931|1931]] | 2,050 | 0.2 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1935|1935]] | 2,534 | 0.3 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1945|1945]] | 16,017 | 1.2 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1950|1950]] | 17,580 | 1.2 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1951|1951]] | 10,920 | 0.7 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1955|1955]] | 45,119 | 3.1 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1959|1959]] | 77,571 | 5.2 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1964|1964]] | 69,507 | 4.8 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1966|1966]] | 61,071 | 4.3 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1970|1970]] | 175,016 | 11.5 | {{Composition bar|0|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{n/a}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, Chwefror 1974|Chwe 1974]] | 171,374 | 10.8 | {{Composition bar|2|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{increase}} 2 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, Hydref 1974|Hyd 1974]] | 166,321 | 10.8 | {{Composition bar|3|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{increase}} 1 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1979|1979]] | 132,544 | 8.1 | {{Composition bar|2|36|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{decrease}} 1 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1983|1983]] | 125,309 | 7.8 | {{Composition bar|2|38|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1987|1987]] | 123,599 | 7.3 | {{Composition bar|3|38|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{increase}} 1 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1992|1992]]* | 156,796 | 9.0 | {{Composition bar|4|38|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{increase}} 1 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1997|1997]] | 161,030 | 9.9 | {{Composition bar|4|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2001|2001]] | 195,893 | 14.3 | {{Composition bar|4|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005|2005]] | 174,838 | 12.6 | {{Composition bar|3|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{decrease}} 1 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010|2010]] | 165,394 | 11.3 | {{Composition bar|3|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015|2015]] | 181,694 | 12.1 | {{Composition bar|3|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2017|2017]] | 164,466 | 10.4 | {{Composition bar|4|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{increase}} 1 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2019|2019]] | 153,265 | 9.9 | {{Composition bar|4|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2024|2024]] | 194,811 | 14.8 | {{Composition bar|4|32|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{steady}} | {{no2|Gwrthblaid}} |} ''*Cystadlwyd chwe sedd (Blaenau Gwent, Ceredigon & Gogledd Penfro, Islwyn, Sir Fynwy, Gorllewin Casnewydd a Torfaen) ar y cyd gyda'r [[Plaid Werdd|Blaid Werdd]]'' ===Senedd Cymru (Cynulliad gynt)=== {| class="wikitable" style="text-align:right" |- ! rowspan="2"| Etholiad ! colspan="3"| Etholaeth ! colspan="3"| Rhanbarth ! rowspan="2"| Cyfanswm seddi ! rowspan="2"| +/– ! rowspan="2"| Llywodraeth |- ! Pleidleisiau ! % ! Seddi ! Pleidleisiau ! % ! Seddi |- ! [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999|1999]] | 290,572 | 28.4 | {{Composition bar|9|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | 312,048 | 30.6 | {{Composition bar|8|20|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{Composition bar|17|60|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | style="background:lightgrey;"| | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003|2003]] | 180,185 | 21.2 | {{Composition bar|5|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | 167,653 | 19.7 | {{Composition bar|7|20|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{Composition bar|12|60|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{decrease}} 5 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007|2007]] | 219,121 | 22.4 | {{Composition bar|7|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | 204,757 | 21.0 | {{Composition bar|8|20|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{Composition bar|15|60|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{increase}} 3 | {{yes2|[[Cymru'n Un|Llafur–Plaid]]}} |- ! [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011|2011]] | 182,907 | 19.3 | {{Composition bar|5|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | 169,799 | 17.9 | {{Composition bar|6|20|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{Composition bar|11|60|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{decrease}} 4 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|2016]] | 209,376 | 20.5 | {{Composition bar|6|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | 211,548 | 20.8 | {{Composition bar|6|20|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{Composition bar|12|60|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{increase}} 1 | {{no2|Gwrthblaid}} |- ! [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|2021]] | 225,376 | 20.3 | {{Composition bar|5|40|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | 230,161 | 20.7 | {{Composition bar|8|20|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{Composition bar|13|60|hex={{party color|Plaid Cymru}}}} | {{increase}} 1 | {{no2|Gwrthblaid}} |} == Gweler hefyd == *[[Rhestr o Aelodau Seneddol Plaid Cymru]] *[[Rhestr prif weithredwyr Plaid Cymru]] == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * [http://www.plaidcymru.org Gwefan swyddogol Plaid Cymru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141209051103/http://www.plaidcymru.org/ |date=2014-12-09 }} {{Pleidau}} [[Categori:Plaid Cymru| ]] [[Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig]] [[Categori:Pleidiau cenedlaetholgar]] [[Categori:Pleidiau dros ymwahaniad neu annibyniaeth]] [[Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Nghymru]] [[Categori:Sefydliadau 1925]] mg4q76yjhphkl19ujc5bu4jd8k4yprg Pontypridd 0 2000 14892139 13665850 2026-05-10T09:10:49Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Pontypridd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892139 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Pontypridd i enw AS y DU}} }} Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Pontypridd'''.<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 16 Mehefin 2024</ref> Mae wedi ei lleoli tua deuddeg milltir i’r gogledd o [[Caerdydd|Gaerdydd]], a chanddi boblogaeth o tua 33,000. Mae [[Llundain]] yn 224.1&nbsp;km. Yn ôl cyfrifiad 2001, mae 13.9% o boblogaeth Pontypridd yn medru’r [[Gymraeg]], 21.3% ag un neu ragor o fedrau yn Gymraeg, a thua chwarter plant oedran [[addysg gynradd]] y dref yn mynychu [[addysg Gymraeg|ysgolion Cymraeg]]. Deillia enw’r dref o 'Pont y tŷ pridd'. Yn ôl hanes lleol, safai tŷ traddodiadol wedi ei wneud o bren, gwrysg a phridd ar lan [[Afon Taf (Caerdydd)|Afon Taf]], a dyma’r enw a roddwyd i’r nifer o [[pont|bontydd]] a godwyd dros yr [[afon]] (gweler [[Ifor Williams]], ''Enwau Lleoedd'', tud. 56). Erbyn heddiw, Ponty yw’r enw a ddefnyddir gan drigolion yr ardal wrth gyfeirio at y dref ar lafar. Mae hi hefyd yn efeilldref gyda [[Nürtingen]], yn yr [[Almaen]]. ==Y Bont== [[Delwedd:Pontypridd New Bridge.jpg|200px|bawd|Pontypridd: yr Hen Bont]] Honnir i bont Pontypridd fod ymhlith y rhai enwocaf yng Nghymru, ac yn 2006, yr oedd hi’n dathlu 250 o flynyddoedd ers ei chodi. Pan y’i codwyd hi, hon oedd y bont rhychwant sengl hiraf yn y byd. Adeiladwyd y bont gan ŵr o’r enw [[William Edwards (peiriannydd)|William Edwards]] ([[1719]]-[[1789]])<ref>[[s:Y Tadau Methodistaidd Cyfrol I/Rhai o'r Cynghorwyr Boreuaf (tud-17)|Y Tadau Methodistaidd Cyfrol I-Rhai o'r Cynghorwyr Boreuaf-William Edwards, yr Adeiladydd]]</ref> a oedd yn weinidog [[Anghydffurfiaeth|Anghydffurfiol]] a saer maen hunan-ddysgedig. Pont Pontypridd oedd ei greadigaeth fwyaf poblogaidd, a adeiladwyd rhwng [[1746]] a [[1754]]. Roedd hi’n bont mor hir (yn pontio 140 troedfedd) nes iddi gymryd tair neu bedair ymgais i’w chodi yn llwyddiannus. Yn ôl rhai, dyma oedd tarddiad y dywediad “Tri chynnig i Gymro”. Golchwyd y gyntaf, a wnaed o bren, i ffwrdd gan lifogydd, a chwympodd yr ail, a’r drydedd, a wnaed o gerrig, wrth eu hadeiladu oherwydd y pwysau. Cafodd y bont olaf ei gwneud o gerrig yn ogystal, ond y tro hwn yr oedd hi’n llawer ysgafnach. Ynddi roedd chwe thwll mawr, tri bob ochr gyda diamedr o 9, 6 a 3 troedfedd. Cafodd William Edwards dâl o £500 ar yr amod y byddai’r bont yn sefyll am saith mlynedd. [[Delwedd:William Edward, Yr Adeiladydd.jpg|bawd|chwith|William Edwards, yr Adeiladydd]] ==Diwydiant== Adeiladwyd [[camlas Morgannwg]] ar ddiwedd y 18g, gan gyrraedd Pontypridd yn 1794. Dyma oedd dechrau datblygiad diwydiannol Pontypridd. Cafwyd twf aruthrol ym Mhontypridd yn sgil twf diwydiannau Cymoedd [[Y Rhondda|Rhondda]]. Pontypridd, wrth aber afon Rhondda, a ddaeth yn brif dref farchnad yr ardal. Prif ffatri’r dref oedd gwaith cadwynau Brown Lenox, a ddechreuwyd yn 1816.<ref>Gol. J Davies, M Baines, N Jenkins a P Lynch, ''Gwyddoniadur Cymru Yr Academi Gymreig'', t737 (Gwasg Prifysgol Cymru, 2008)</ref> ==Clwb y Bont== Mae Clwb y Bont yn glwb cymdeithasol ar ffurf tafarn a gafodd ei sefydlu yn [[1983]] ac wedi ei leoli ar lan Afon Taf. Sefydlwyd y clwb i hybu Cymreictod yr ardal ydoedd, gan roi cyfle i siaradwyr Cymraeg yr ardal gwrdd â’i gilydd. Ceir llawer o fandiau yn chwarae yno ar benwythnosau. Mae ystafell gyfarfod uwchben y clwb lle cynhelir gwersi Cymraeg a dosbarthiadau [[Llenyddiaeth Gymraeg|llên]]. ==Corau Cymraeg yr Ardal== ===Côr Godre’r Garth=== Mae Côr Godre'r Garth yn gôr cymysg gyda 60 o aelodau. Mae'r côr yn ymarfer yn [[Efail Isaf]] a daw'r aelodau o ardaloedd Pen-y-bont ar Ogwr, Caerdydd, y Rhondda a Chwm Rhymni yn ogystal â Thaf Elái. Ffurfiwyd y côr yn 1974 gyda'r nod o hybu Cymreictod mewn ardal oedd, yr adeg honno, ar fin colli'r iaith yn llwyr. Denwyd nifer o ddysgwyr i rengoedd y Côr a bu'n fodd i nifer i loywi eu hiaith.<ref>[http://www.corgodrergarth.com Gwefan Côr Godre’r Garth]</ref> ==Eisteddfodau== Mae Pontypridd wedi cynnal dau [[Eisteddfod]], yn 1893 ac [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhondda Cynon Taf 2024|Eisteddfod 2024]] hefyd. ==Cangen Merched y Wawr== Sefydlwyd cangen Pontypridd o Ferched y Wawr yn y flwyddyn 2008. Rhyw 20 o aelodau sydd i'r gangen.<ref>[http://www.merchedywawr.co.uk/Pontypridd.link tudalen Pontypridd ar wefan Merched y Wawr]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Preswylwyr enwog== *[[Evan James]] a [[James James]] - cyfansoddwyr [[Hen Wlad fy Nhadau]] *[[Tom Jones]] - canwr byd enwog yn enedigol o [[Trefforest|Drefforest]] *[[Lostprophets]] - band roc *Dr [[William Price]] - y gŵr cyntaf i amlosgi corff ym Mhrydain *[[Stuart Burrows]] a [[Geraint Evans (canwr opera)|Geraint Evans]] — cantorion opera yn enedigol o [[Cilfynydd|Gilfynydd]] *[[Freddie Welsh]] - bocsiwr byd enwog *[[Neil Jenkins]], [[Michael Owen (chwaraewr rygbi)|Michael Owen]], [[Martyn Williams]], [[Kevin Morgan]], [[Ceri Sweeney]] a [[Gareth Wyatt]] - chwaraewyr rygbi rhyngwladol *[[Robert James Bye]] - Enillwr y Victoria Cross yn y Rhyfel Byd Cyntaf. *[[John Evans]] - Bardd. *[[Harri Greville]] - Chwaraewr rygbi cynghrair. *[[Elaine Morgan]] - sgript-wraig ac anthropolegydd. *[[Phil Campbell]] - Gitarydd [[Motörhead]]. *[[Gareth Davies]], [[Darran Smith]] - o'r band [[Funeral for a Friend]]. *[[Côr Meibion Pontypridd]] *[[Owain Warlow]], [[Jason Price]], [[Ceri Hughes]], [[Danny Canning]], [[Richard Haig]], [[Colin Gale]] and [[Pat Mountain]] - pêl-droedwyr. *[[Kimberley Nixon]] - actores. *[[Chris Slade]] - drymiwr o fandiau AC/DC ac Asia. *[[Sheila Laxon]] - hyfforddwr ceffylau, menyw gyntaf i ennill yr "Australian cups double", y Caulfield Cup a'r Melbourne Cup. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Pontypridd (pob oed) (32,694)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Pontypridd) (3,978)'''|red|12.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Pontypridd) (26754)'''|green|81.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Pontypridd) (5,478)'''|blue|40.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Eisteddfod Genedlaethol== Cynhaliwyd [[Eisteddfod Genedlaethol]] ym Mhontypridd ym [[1893]]. Am wybodaeth bellach gweler: *[[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pontypridd 1893]] ==Gefeilldref== {| | valign="top" | *{{banergwlad|Almaen}} - [[Nürtingen]] |} ==Gweler hefyd== *[[Pontypridd (etholaeth)|Etholaeth Pontypridd]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_RhCT}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pontypridd| ]] [[Categori:Trefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] jnuu2f62lfo08x2dh86zxqxboyw8rgb Crucywel 0 2507 14891885 14278445 2026-05-10T01:51:24Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891885 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yn ne-ddwyrain [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Crucywel'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>''[[Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig]]'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2008), t.201</ref> (Saesneg: ''Crickhowell'') neu weithiau '''Crughywel''' a '''Crug Hywel'''.<ref>D. Geraint Lewis, ''Y Llyfr Enwau: Enwau'r Wlad'' (Gwasg Gomer, 2007), t.65</ref> Saif ar [[Afon Wysg]] ac ar y ffordd [[A40]]. Tardda'r enw o'r bryn [[Crug Hywel]] a'i [[bryngaer|fryngaer]] gerllaw. Mae’r dref yn sefyll ar [[Afon Wysg]] ar ochr ddeheuol y [[Mynydd Du (Mynwy)|Mynydd Du]] yn rhan ddwyreiniol [[Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog]]. Mae poblogaeth o ryw 2,000 yn byw yn y dref. ==Adeiladau a chofadeiladau== Mae adeiladau sydd o ddiddordeb arbennig yn y dref yn cynnwys eglwys blwyf St Edmund, sy’n dyddio o’r 14g, gweddillion castell Crucywel ar y “twmp” a’r bont o’r 17g. Mae gan y bont ddeuddeg bwa ar un ochr a thri bwa ar ddeg ar yr ochr arall. *Castell Crucywel *Eglwys Sant Edmwnd *Pont ar Wysg *Ysgol Crucywel {{Gallery |title=Henebion yng Crucywel |width=180 |height=160 |align=center |File:CrickhowellBridge.jpg|Pont ar Wysg |File:CrickhowellCastle SW facade.jpg|Castell Crucywel }} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Crucywel (pob oed) (2,063)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Crucywel) (169)'''|red|8.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Crucywel) (1282)'''|green|62.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Crucywel) (380)'''|blue|40.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Enwogion== *Syr [[George Everest]] (1798–1866), fforiwr *[[Walter Cowan]] (1871-1956), llyngesydd *[[Roddy Llewellyn]] (g. 1947) ==Gefeilldref== {| | valign="top" | *{{banergwlad|Llydaw}} - [[Scaër]] |} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_Powys}} [[Categori:Crucywel| ]] [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Trefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] qosr6rpltrt9ja9z4apy9oeogaxncyr Y Gelli Gandryll 0 2509 14891949 14879422 2026-05-10T05:37:41Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891949 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[Powys|Mhowys]], [[Cymru]], yw '''Y Gelli Gandryll'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> (hefyd '''Y Gelli''') (Saesneg: ''Hay'' neu ''Hay-on-Wye''). Saif ar lannau [[Afon Gwy]], ar y ffin â [[Swydd Henffordd]], [[Gorllewin Canolbarth Lloegr (rhanbarth)|Gorllewin Canolbarth Lloegr]]. Dros y ffin mae pentre [[Cusop]] yn Swydd Henffordd. Mae'r dref yn adnabyddus am ei siopau llyfrau ail-law niferus. Ers [[1988]], mae [[Gŵyl y Gelli|Gŵyl Llenyddiaeth y Gelli Gandryll]] yn digwydd ym Mehefin bob blwyddyn. Mae'r dref wedi gefeillio gyda [[Tombouctou]] ym [[Mali]].<ref>{{dyf gwe |iaith=en |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/mid/6337935.stm |teitl=Hay twins with Africa's Timbuktu |cyhoeddwr=[[BBC]] |dyddiad=7 Chwefror 2007 |dyddiadcyrchiad=2 Rhagfyr 2012 }}</ref> [[Delwedd:Hay-On-Wye Booksellers - geograph.org.uk - 235428.jpg|bawd|dim|Un o nifer o siopau llyfrau'r dref]] ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Y Gelli Gandryll (pob oed) (1,598)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Y Gelli Gandryll) (139)'''|red|9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Y Gelli Gandryll) (561)'''|green|35.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Y Gelli Gandryll) (316)'''|blue|38.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_Powys}} {{eginyn Powys}} {{DEFAULTSORT:Gelli Gandryll}} [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Y Gelli Gandryll| ]] [[Categori:Trefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] 4089jdoivye2b4ywglxrhzmbimpzzdf Llanandras 0 2510 14891907 14878162 2026-05-10T05:25:07Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891907 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Tref fach a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[Powys|Mhowys]], [[Cymru]], yw '''Llanandras'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> ([[Saesneg]]: ''Presteigne''). Saif ar lannau [[Afon Llugwy (Powys)|Afon Llugwy]], ar y ffin â Lloegr. ==Hanes== Yn [[1402]] enillodd byddin [[Owain Glyndŵr]] fuddugoliaeth fawr dros y Saeson ym [[Brwydr Bryn Glas|mrwydr Bryn Glas]], tua dwy filltir o Lanandras. ==Coedwig== Lleolir [[Coedwigoedd Llanandras]] o gylch y pentref. Mae'r coedwigoedd (sydd hefyd yn ymestyn dros y ffin i Loegr) yn rhan o rwydwaith [[Coedwig Genedlaethol i Gymru]] a sefydlwyd gan [[Llywodraeth Cymru|Lywodraeth Cymru]] yn 2020. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Llanandras (pob oed) (2,710)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llanandras) (246)'''|red|9.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llanandras) (674)'''|green|24.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Llanandras) (526)'''|blue|42.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|5}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_Powys}} {{eginyn Powys}} {{DEFAULTSORT:Llan-andras}} [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Llanandras| ]] [[Categori:Trefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] l1jtad9ach77kks77m33967xnz9dsvj Llandrindod 0 2511 14891953 14670220 2026-05-10T05:38:26Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14891953 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yng nghanolbarth [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Llandrindod'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> (Saesneg: ''Llandrindod Wells''). Tyfodd y dref yn y [[19g]] pan gyrhaeddodd y [[rheilffordd]], gan ddod â llawer o ymwelwyr i brofi'r dyfroedd arbennig o'r ffynhonnau sydd yn y dref (dyma pryd bathwyd yr enw Saesneg ''Llandrindod Wells'', er mwyn denu rhagor o ymwelwyr "ffasiynol" i brofi rhin y dŵr). Erbyn hyn mae Llandrindod yn gartref i Gyngor Sir Powys, sydd yn un o brif gyflogwyr y dref. Cynhelir nifer o gynadleddau yn y dref, gan bod cynifer o westai yn y dref a Phafiliwn sy'n addas ar gyfer digwyddiadau mawr. [[Delwedd:Llandrindod Wells wholefood shop.jpg|200px|bawd|dim|Siop yn Llandrindod|chwith]] Mae Cwm Y Gof ([[Saesneg]]: ''Rock Park'') yn [[parc|barc]] pert rhwng y dref ac [[Afon Ieithon]]. Yn y parc mae man uchel uwchben yr afon o'r enw "Llam Y Cariadon" (Saesneg: ''Lovers' Leap''). Yn ôl hen chwedl, oddi yno y neidiodd dau oedd yn gariadon cudd. Mae gan Landrindod hefyd lyn adnabyddus gydag [[ynys]] fechan yn ei ganol. Cynhelir [[marchnad]] yn y dref bob dydd Gwener gerllaw yr orsaf drên. Ar ddydd Iau cynhelir marchnad ffermwyr yn Stryd Middleton ble gwerthir cynnyrch lleol. Ceir hefyd nifer o [[siop]]au bach annibynnol a dau [[archfarchnad]] yn y dref. Mae [[Gorsaf reilffordd Llandrindod|gorsaf drên Llandrindod]] yn arhosfa ar [[Llinell Calon Cymru|Linell Calon Cymru]], sy'n rhedeg o [[Abertawe]] i'r [[Amwythig]]. [[Delwedd:Llandodnight.jpg|bawd|dim|200px|Llandrindod gyda'r nos|chwith]] == Yr Iaith Gymraeg a Thafodiaith Sir Faesyfed == Cymraeg oedd prif iaith y dref tan diwedd y 19eg canrif, pan ddechreuoedd y trigolion ddefnyddio mwy o Saesneg. Wrth ymweld â'r dre yn Awst 1760, ysgrifennodd Lewis Morris o Ynys Môn "''The country people talk English here as well as Welsh...though Welsh is more natural to them, and is as pure and correct as in north Wales, some local words excepted''." Cofnododd Morris ychydig o enwau lleol ar bysgod oedd yn cynnwys 'camog' am eog, 'darsen' am ''dace'' a 'penhwyad' am ''pike''. Nododd hefyd y gair 'tocins' am arian cochion (darnau arian copr / ceiniogau). Erbyn 1827, roedd pryderon am ddyfodol yr iaith yn yr ardal. Dim ond Saesneg roedd pobl ifanc yn ei siarad, yn ôl gohebydd [[Y Gwyliedydd]], er iddo ganmol tafodiaith Gymraeg Sir Faesyfed.<ref>{{cite book|last=Payne|first=Ffransis|date=1966|title=Crwydro Sir Faesyfed Rhan 1|url=|location=|publisher=Llyfrau'r Dryw|page=133-134|isbn=|access-date=}}</ref> Erbyn diwedd y 19eg Canrif, dim ond nifer bach oedd yn siarad Cymraeg yn ardal Llandrindod, er bod y iaith yn llawer cryfach yn y cymunedau i'r gorllewin. Yn ôl cyfrifiad 1891, dim ond 4 o bobl lleol dros 50 oedd yn siarad yr iaith, gyda 57 yn uniaith Saesneg.<ref>{{cite web|url=https://www.mapiau.net/en/cyfrifiad-iaith-1891|title=Historical Maps of Wales|publisher=Glyn Hughes|date=|access-date=}}</ref> Yn ôl cyfrifiad 2021, 10.8% o boblogaeth y dref oedd yn siarad Cymraeg.<ref>{{cite web|url=https://mapdata.llyw.cymru/maps/welsh-language-statistics/view#/|title=Map Data Cymru|publisher=Llywodraeth Cymru|date=|access-date=}}</ref> ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Llandrindod (pob oed) (5,309)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llandrindod) (640)'''|red|12.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llandrindod) (2387)'''|green|45}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Llandrindod) (1,215)'''|blue|47}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|5}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{DEFAULTSORT:Llan-drindod}} [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Llandrindod| ]] [[Categori:Trefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] dwy4br72x9ki13h9lydcyln2aoj1q36 Llanfair-ym-Muallt 0 2512 14891955 13088832 2026-05-10T05:38:42Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14891955 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} :''Mae hon yn erthygl am y dref ym Mhowys. Am y deyrnas gynnar a chantref, gweler [[Buellt]].'' Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yng nghanolbarth [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Llanfair-ym-Muallt''',<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> weithiau '''Buallt''' (Saesneg: ''Builth Wells'' neu ''Builth''). Saif ar lannau [[Afon Gwy]]. ==Yr enw== Mae'n debyg mai sillafiad gwreiddiol '''Buallt''' oedd ''Buellt'' (am ei bod yn gorwedd yn y cantref canoloesol [[Buellt]]), sef ''bu'' a ''gwellt'' sef porfa gwartheg. Yr un ''bu'' sydd yn ''buwch'', ''bustach'' a ''buarth'' ac roedd gwellt yn wreiddiol yn gallu golygu ''porfa'' fel ag yn glaswellt. Llurguniad ar y gair Buallt yw'r Saesneg Builth. ==Hanes== Tyfodd y dref o gwmpas [[Castell Llanfair-ym-Muallt|y castell anferth]] a godwyd yno o tua diwedd y 1090au ymlaen. Gerllaw, ceir tomen [[mwnt a beili]] o'r enw [[Castell Buallt]]. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Llanfair-ym-Muallt (pob oed) (2,568)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llanfair-ym-Muallt) (385)'''|red|15.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llanfair-ym-Muallt) (1502)'''|green|58.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer rhwng 16 – 64 oed sydd mewn gwaith (Llanfair-ym-Muallt) (353)'''|blue|31.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Eisteddfod Genedlaethol== Cynhaliwyd [[Eisteddfod Genedlaethol]] yn Llanelwedd, Llanfair-ym-Muallt ym [[1993]]. Am wybodaeth bellach gweler [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993]] ==Enwogion== *[[Iolo Williams]], naturiaethwr a chyflwynydd teledu. ==Gweler hefyd== *[[Buellt|Cantref Buellt]] *[[Castell Llanfair-ym-Muallt]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_Powys}} {{DEFAULTSORT:Llan-fair-ym-Muallt}} [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Llanfair-ym-Muallt| ]] [[Categori:Trefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] eqmqljzekbsb5s2ba6o1u8iadjtprom Talgarth 0 2518 14891965 14879187 2026-05-10T05:42:58Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891965 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[Powys|Mhowys]], [[Cymru]], yw '''Talgarth'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> Saif yn ardal [[Brycheiniog]]. Yma y cadwyd [[Llyfr Coch Talgarth]], [[llawysgrif Gymraeg]] a ysgrifennwyd tua'r flwyddyn 1400. Mae [[Caerdydd]] 57 [[cilometr|km]] i ffwrdd o Talgarth ac mae [[Llundain]] yn 222.1&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy [[Henffordd]] sy'n 36.6&nbsp;km i ffwrdd. [[Delwedd:Gatehouse tower at Great Porthamel near Talgarth.JPG|bawd|dim|Tŵr [[Plasdy Porthamal]], lle'r arhosodd [[Harri Tudur]] ar ei daith drwy Gymru [[10 Awst]] [[1485]] yn ôl traddodiad. Chwalwyd y plasdy ei hun ar ddechrau'r 19g.<ref>[http://www.gatehouse-gazetteer.info/Welshsites/73.html gatehouse-gazetteer.info;] adalwyd 20 Ionawr 2016</ref>]] ==Adeiladau a chofadeiladau== *Eglwys Sant Gwenllïan *Gwesty'r Tŵr (1873) *Melin Talgarth *Neuadd y Dref *Penywyrlod ([[siambr gladdu]]) ==Siambrau claddu== O fewn ardal tua dwy filltir sgwâr ceir 16 siambr claddu o [[Oes Ganol y Cerrig]] (y mesolythig) a ystyrir yn nodedig iawn. Siambrau hirion yw'r rhan fwyaf, gyda cherrig anferthol yn eu gorchuddio fel nenfydau; mae eu cynlluniau mewnol yn hynod o gymhleth ac yn arwydd fod yma bobl soffistigedig iawn, amaethwyr cynnar gyda defodau claddu arbennig. Canfuwyd yr offeryn cerdd hynaf yng Nghymru ym [[Penywyrlod|Mhenywyrlod]], Talgarth a ddyddiwyd i c. 4000 BC; darganfuwyd y siambr gan ffermwr lleol a'r offeryn cerdd ym Mehefin 1972 . ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Talgarth (pob oed) (1,724)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Talgarth) (198)'''|red|11.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Talgarth) (1069)'''|green|62}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Talgarth) (238)'''|blue|32.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|5}} }} {{clirio}} ==Pobl nodedig== *[[Llewela Davies]], pianydd a chyfansoddwraig ==Gweler hefyd== *[[Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion Talgarth]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_Powys}} [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Talgarth| ]] [[Categori:Trefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] iz5tm4we2w8x4pxfr68hehyt55o2rn9 Tref-y-clawdd 0 2521 14891967 14879254 2026-05-10T05:43:09Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891967 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yn nwyrain [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Tref-y-clawdd''', hefyd '''Trefyclo'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> (Saesneg: ''Knighton'').<ref>[https://www.britishplacenames.uk/knighton-powys-so285725#.Yc7YUC-l1_g British Place Names]; adalwyd 31 Rhagfyr 2021</ref> Saif ar y ffin rhwng [[Cymru]] â [[Lloegr]]. Mae'r gymuned yn cynnwys Stange, Millbrook, Rhos-y-Meirch a Thref-y-clawdd ei hun.<ref>[http://statistics.data.gov.uk/atlas/resource?uri=http%3A%2F%2Fstatistics.data.gov.uk%2Fid%2Fstatistical-geography%2FW04000284 data.gov.uk;] adalwyd 10 Rhagfyr 2021.</ref> Mae [[Gorsaf reilffordd Tref-y-clawdd]] ar llinell [[Rheilffordd Calon Cymru]]. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Tref-y-clawdd (pob oed) (3,007)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Tref-y-clawdd) (249)'''|red|8.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Tref-y-clawdd) (989)'''|green|32.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Tref-y-clawdd) (506)'''|blue|36.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|5}} }} {{clirio}} ==Pobl nodedig o'r ardal== *[[Allen Clement Edwards]] ==Gweler hefyd== * [[Gorsaf reilffordd Tref-y-clawdd]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolen allanol== *[http://history.powys.org.uk/ysgolion/knighton/knimenu.shtml Tref-y-clawdd Fictoraidd] {{Trefi_Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Tref-y-clawdd| ]] [[Categori:Trefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] ckpfbsj7wt0klxjr5hhg55ijd6167ol Ystradgynlais 0 2522 14891970 14880227 2026-05-10T05:43:21Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891970 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yn ne-orllewin [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Ystradgynlais'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> Saif yng [[Cwm Tawe|Nghwm Tawe]] Uchaf. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Ystradgynlais (pob oed) (8,092)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Ystradgynlais) (3,369)'''|red|42.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Ystradgynlais) (6835)'''|green|84.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Ystradgynlais) (1,645)'''|blue|45}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|5}} }} {{clirio}} ==Eisteddfod Genedlaethol== Cynhaliwyd [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru]] yn Ystradgynlais ym [[1954]]. Am wybodaeth bellach gweler: *[[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ystradgynlais 1954]] ==Enwogion== *[[Stephen J. Williams]], gramadegydd ac ysgolhaig *[[Caerwyn Roderick]] Aelod Seneddol ==Gefeilldref== *{{flagicon|USA}} [[Clarks Summit, Pennsylvania|Clarks Summit]], [[Pennsylvania]], [[Unol Daleithiau America]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Trefi Powys]] [[Categori:Ystradgynlais| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] mcnojr2wlhx1a5adh2iy38c18hhqztk Cricieth 0 2525 14891870 14890735 2026-05-10T00:04:59Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891870 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gwynedd Maldwyn (etholaeth Senedd)|Gwynedd Maldwyn]] | aelod_y_DU = {{Swits Dwyfor Meirionnydd i enw AS y DU}} }} Tref hanesyddol a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yng [[Gwynedd|Ngwynedd]], [[Cymru]], yw '''Cricieth''' (ffurf amgen, ansafonol: ''Criccieth'').<ref>{{Cite web|url=https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Enwau Lleoedd Safonol Cymru|access-date=29 Awst 2022|website=Comisiynydd y Gymraeg|archive-date=2023-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=Dictionary of the place-names of Wales|url=https://www.worldcat.org/oclc/191731809|publisher=Gwasg Gomer|date=2007|location=Llandysul|isbn=978-1-84323-901-7|oclc=191731809|others=Richard Morgan|first=Hywel Wyn|last=Owen}}</ref> Saif ar arfordir deheuol [[Eifionydd]]. Saif amddiffynfa trawiadol [[Castell Cricieth]] fel cawr uwch y dref. Saif y dref 8[[cilomedr|km]] (5[[milltir|mill]]) i'r gorllewin o [[Porthmadog|Borthmadog]], 14&nbsp;km (9mill) i'r dwyrain o [[Pwllheli|Bwllheli]] a 27&nbsp;km (17mill) i'r de o [[Caernarfon|Gaernarfon]]. Roedd ganddi boblogaeth o tua 1,826 yn 2001.<ref name="Cyfrifiad">{{Cite web |url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/viewFullDataset.do?instanceSelection=03070&productId=779&$ph=60_61&datasetInstanceId=3070&startColumn=1&numberOfColumns=8&containerAreaId=790560 |title=Cyfrifiad 2001 |access-date=2012-03-21 |archive-date=2010-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100922091920/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/viewFullDataset.do?instanceSelection=03070&productId=779&$ph=60_61&datasetInstanceId=3070&startColumn=1&numberOfColumns=8&containerAreaId=790560 |url-status=dead }}</ref> Enillodd y dref wobr Cymru yn ei Blodau yn 1999. Cynhelir cystadleuaeth Y Dyn Cryfa (am godi carreg fawr o flaen y Neuadd Goffa) bob blwyddyn ym mis Mehefin.<ref>{{Cite web|url=https://www.casgliadywerin.cymru/items/1778411|title=Cricieth - Y Garreg Orchest|access-date=29 Awst 2022|website=Casgliad y Werin Cymru}}</ref> ==Hanes== === Enw === Crug y caethion (crug + caith) yw ystyr enw Cricieth yn ôl arbenigwyr enwau lleoedd; cyfeiria'r enw at garchar y castell yn ôl pob tebyg.<ref name=":0" /> "Kruceith" yw'r sillafiad cynharaf ar gofnod.<ref>{{Cite web|url=https://enwaulleoeddhanesyddol.cbhc.gov.uk/enwaulleoedd/cofnod/d0847eb4-f844-4f8b-bc8b-4a5ffab21bf6|title=Kruceith|access-date=29 Awst 2022|website=Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol Cymru|publisher=Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru|archive-date=2022-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220829124613/https://enwaulleoeddhanesyddol.cbhc.gov.uk/enwaulleoedd/cofnod/d0847eb4-f844-4f8b-bc8b-4a5ffab21bf6|url-status=dead}}</ref> Yn y 14g, mewn llythyr at [[Hywel y Fwyall]], Ceidwad y Castell, "Cruciaith" oedd yr enw a ddefnyddiwyd.<ref>''Gwaith Iolo Goch'', gol. D. R. Johnston (Gwasg Prifysgol Cymru, 1988), cerdd rhif II.37</ref> ===Cynhanes=== Gwyddom fod yma bobl yn byw'n yr ardal yn yr [[Oes Efydd]] cynnar, fel y dengys [[siambr gladdu]] [[Cerrig Cae Dyni]] i'r dwyrain o'r dref. Ceir [[Meini Neolithig wedi eu haddurno|olion cwpannau]] Celtaidd, sef celfyddyd gynnar ar y saith carreg, sy'n beth hynod o anghyffredin.<ref>{{Cite web |url=http://www.cliftonantiquarian.co.uk/CACcaedyni.htm |title=Gwefan Clifton Antiquarian Club; adalwyd 22/03/2012. |access-date=2012-03-21 |archive-date=2011-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008143528/http://www.cliftonantiquarian.co.uk/CACcaedyni.htm |url-status=dead }}</ref> Ganganorum Promontorium (Penrhyn y [[Gangani]]) oedd enw [[Ptolemi]] ar yr ardal; llwyth Celtaidd o [[Iwerddon]] oedd y Gangani. ===Oes y Tywysogion=== {{Prif|Castell Cricieth}} Codwyd y castell Cymreig hwn yn 1230 gan [[Llywelyn ab Iorwerth|Lywelyn ab Iorwerth]] a reolodd yr ardal ers 1202; ond mae'r cofnodion ysgrifenedig yn nodi mai yn 1239 y'i codwyd, pan symudwyd pencadlys Eifionydd yma o [[Dolbenmaen|Ddolbenmaen]]. Tyfodd tref fechan wrth droed y Castell yn yr Oesoedd Canol. ==Eisteddfod Genedlaethol== Cynhaliwyd [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru]] yng Nghricieth ym [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Dwyfor 1975|1975]], ble'r enillodd [[Gerallt Lloyd Owen]] y gadair am ei [[awdl]] "Yr Afon". ==Y tywydd yng Nghricieth== {{Weather box |location = Cricieth |metric first = yes |single line = yes |Ion uchaf C=8.0 |Chw uchaf C=8.0 |Maw uchaf C=9.0 |Ebr uchaf C=11.0 |Mai uchaf C=14.0 |Meh uchaf C=17.0 |Gor uchaf C=18.0 |Aws uchaf C=19.0 |Med uchaf C=17.0 |Hyd uchaf C=14.0 |Tac uchaf C=11.0 |Rha uchaf C=9.0 |Ion isaf C=3.0 |Chw isaf C=3.0 |Maw isaf C=4.0 |Ebr isaf C=5.0 |Mai isaf C=8.0 |Meh isaf C=10.0 |Gor isaf C=12.0 |Aws isaf C=12.0 |Med isaf C=11.0 |Hyd isaf C=9.0 |Tac isaf C=6.0 |Rha isaf C=4.0 |blwyddyn isaf C= |Ion dyddodiad mm = 83.8 |Chw dyddodiad mm = 55.9 |Maw dyddodiad mm = 66.0 |Ebr dyddodiad mm = 53.3 |Mai dyddodiad mm = 48.3 |Meh dyddodiad mm = 53.3 |Gor dyddodiad mm = 53.3 |Aws dyddodiad mm = 73.7 |Med dyddodiad mm = 73.7 |Hyd dyddodiad mm = 91.4 |Tac dyddodiad mm = 99.1 |Rha dyddodiad mm = 94.0 |source 1 = <ref>[http://uk.weather.yahoo.com/climo/UKXX0875_c.html The Weather Channel : ''Criccieth Weather''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716161254/http://uk.weather.yahoo.com/climo/UKXX0875_c.html |date=2011-07-16 }} Adalwyd 2009-08-17</ref> |date=Awst 2010 }} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cricieth (pob oed) (1,753)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cricieth) (1,101)'''|red|64.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cricieth) (1085)'''|green|61.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Cricieth) (372)'''|blue|46.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} [[Delwedd:Criccieth - East Shore.JPG|250px|bawd|dim|Cricieth a'r traeth]] [[Delwedd:CriciethLB03.JPG|bawd|250px|dim|Fin nos yng Nghricieth]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_Gwynedd}} [[Categori:Cricieth| ]] [[Categori:Cymunedau Gwynedd]] [[Categori:Traethau Cymru]] [[Categori:Trefi Gwynedd]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gwynedd Maldwyn]] 65livj8sksqv84t9bbgs1147q3kynfu Conwy (tref) 0 2588 14891736 13087986 2026-05-09T14:42:31Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891736 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | aelod_cymru = {{Swits Aberconwy i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Bangor Aberconwy i enw AS y DU}} }} Tref a [[cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Conwy (sir)|Conwy]], [[Cymru]], yw '''Conwy'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/conwy-conwy-sh781775#.YZk-EC-l2G8 British Place Names]; adalwyd 20 Tachwedd 2021</ref> (Fe'i hadwaenir yn draddodiadol yn Saesneg fel ''Conway''.) Roedd cynt yng [[Gwynedd|Ngwynedd]] a Sir Gaernarfon cyn hynny. Mae'n enwog fel tref gaerog, am ei [[Castell Conwy|chastell]], ac am y [[Pont Grog Conwy|pontydd]] ar draws [[Afon Conwy]]. Mae ganddi boblogaeth o tua 14,208, sydd hefyd yn cynnwys [[Deganwy]] a [[Cyffordd Llandudno|Chyffordd Llandudno]]. Mae'n un o brif atyniadau twristaidd Gogledd Cymru. ==Daearyddiaeth== Saif y dref ar lan orllewinol [[Afon Conwy]], gan wynebu Deganwy, sydd ar ochr arall yr afon. ==Hanes== Codwyd y [[Castell Conwy|castell]] a'r waliau gan [[Edward I o Loegr|Edward I]], brenin [[Lloegr]], rhwng 1283 a 1289. Fe'u gosodwyd ar restr [[Safle Treftadaeth y Byd|Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO]] yn [[1986]], fel rhan o'r safle [[Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward yng Ngwynedd]].<ref>{{cite web|title=Castles and Town Walls of King Edward in Gwynedd|url=http://whc.unesco.org/en/list/374|website=UNESCO World Heritage Centre|publisher=UNESCO|accessdate=31 Mai 2019}}</ref> Yma hefyd y safai Mynachdy Aberconwy, a sefydlwyd gan [[Llywelyn Fawr]]. Ers dros 700 mlynedd, cynhelir [[Ffair Fêl Conwy]] ar strydoedd y dref ar [[15 Medi]] bob blwyddyn. ==Adeiladau== *[[Bodysgallen]] *[[Castell Conwy]] *[[Plas Mawr]] *[[Y Tŷ Lleiaf yng ngwledydd Prydain]] *[[Tŷ Aberconwy]] ==Atyniadau yn y cylch== *[[Morfa Conwy]] - morfa a thraeth *[[Caer Seion]] - bryngaer *[[Gyffin]] - pentref hanesyddol ==Cludiant== Mae gan Conwy orsaf ar [[Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru|Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru]] sy'n ei chysylltu â [[Caergybi|Chaergybi]] a [[Caer|Chaer]]. Rhed nifer o wasanaethau bysiau rhwng Conwy a threfi a phentrefi [[Dyffryn Conwy]] ac ardaloedd eraill. Mae ar brif lwybr bws arfordir Gogledd Cymru yn ogystal. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Conwy (tref) (pob oed) (14,723)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Conwy (tref)) (3,901)'''|red|27.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Conwy (tref)) (8559)'''|green|58.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Conwy (tref)) (2,686)'''|blue|40.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Oriel== <gallery heights="180px" mode="packed"> Boats and ships on the river bank with the castle in the background, Conwy NLW3361420.jpg|Ffotograff o tua 1885 Manwl.jpg|Golygfa fodern o'r dref Conwy2.gif|Yr harbwr </gallery> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_Conwy}} [[Categori:Conwy (tref)| ]] [[Categori:Cymunedau Conwy]] [[Categori:Trefi Conwy]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)]] h0ygglw9rtsdobpgi7eakvabfiar1we Corwen 0 2611 14891783 14877553 2026-05-09T20:09:06Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891783 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits De Clwyd i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Dwyfor Meirionnydd i enw AS y DU}} }} Tref fach a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yn [[Sir Ddinbych]], yw '''Corwen'''. Saif yn [[Dyffryn Edeirnion|Nyffryn Edeirnion]] ar lôn yr [[A5]] rhwng [[Betws-y-Coed]] (23 milltir) a [[Llangollen]] (11 milltir). I'r gogledd mae [[Rhuthun]] (13 milltir) ac i'r de y mae'r [[Y Bala|Bala]] (12 milltir). [[Delwedd:OwainCorwen.jpg|bawd|200px|Cerflun o [[Owain Glyndŵr]] gan Colin Spofforth yng Nghorwen (2007)]] Mae [[Afon Dyfrdwy]] yn llifo heibio i'r dref. Yn yr [[Oesoedd Canol]] roedd Corwen yn rhan o gwmwd [[Dinmael]]. Mae gan y dref gysylltiadau ag [[Owain Glyndŵr]]; cymysg fu'r ymateb i'r cerflun cyntaf o'r arwr a godwyd ar y sgwâr, ond mae'r Tywysog ar ei farch (gweler y llun) wedi'i dderbyn gyda breichiau agored. Bob blwyddyn ers 2009 ceir gorymdaith drwy'r dref a dathliadau dros gyfnod o ddeuddydd i ddathlu Diwrnod Glyn Dŵr (Medi 16). Ceir hefyd [[mwnt a beili|hen domen neu fwnt]] sef [[Castell Glyndŵr]] tua kilometr i'r dwyrain, i gyfeiriad y Waun. Dyma ble'r oedd [[Pafiliwn Corwen]]. ==Pobl o Gorwen== *[[Mary Lloyd (cerflunydd)|Mary Lloyd]] (1819–96), [[ffeminist]], [[cerflunydd]] a [[lesbiad]] Cymreig arloesol o deulu [[Plas Rhagad]] *[[Elena Puw Morgan]] (1900-73), nofelydd *[[D. Tecwyn Lloyd]] (1914-92), awdur a golygydd [[Delwedd:Jth01677.jpg|bawd|200px|dim|Dau saer o Gorwen yn 1885, gyda'u hoffer trin pren. Ffotograff gan [[John Thomas (ffotograffydd)]]]] ==Eisteddfodau== * Cynhaliwyd [[Eisteddfod Corwen 1789|Eisteddfod Corwen]] gan y [[Gwyneddigion]] ym [[1789]]. * Cynhaliwyd [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Corwen 1919|Eisteddfod Genedlaethol Cymru Corwen]] ym [[1919]]. ==Atyniadau yn y cylch== *[[Caer Drewyn]] - [[bryngaer]] o [[Oes yr Haearn]] ar Fynydd y Gaer a gysylltir ag [[Owain Gwynedd]] ac Owain Glyn Dŵr *[[Mwnt Owain Glyndŵr]] - 3 milltir i'r dwyrain *[[Y Rug]] - plasdy'r Salbriaid a'r Wynniaid ar ei hôl hwy, lle ceir Capel y Rug (yng ngofal [[Cadw]]). *[[Rheilffordd Llangollen]] ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Corwen (pob oed) (2,325)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Corwen) (1,084)'''|red|47.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Corwen) (1505)'''|green|64.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Corwen) (348)'''|blue|34}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Oriel== <gallery> File:Corwen 02275.jpg|Corwen, tua 1778 File:Owain Glyndwr Hotel, Corwen NLW3363141.jpg|Yr hen westy, tua 1875 File:Dathliadau Owain Glyn Dwr yng Nghorwen Medi 16 2013 09.JPG|Dathliadau Owain Glyn Dŵr; Medi 2013 File:Dathliadau Owain Glyn Dwr yng Nghorwen Medi 16 2013 03.JPG|Dathliadau Owain Glyn Dŵr; Medi 2013 File:Dathliadau Owain Glyn Dwr yng Nghorwen Medi 16 2013 01.JPG|Dathliadau Owain Glyn Dŵr; Medi 2013 Tafarn yr Harp, Corwen.JPG|Tafarn y Delyn a Banc y Nat West, canol y dref. File:Eglwys Sant Mihangel a Sant Sulien Corwen Sir Ddinbych 34.JPG|Eglwys Sant Mihangel a Sant Sulien File:Eglwys Sant Mihangel a Sant Sulien Corwen Sir Ddinbych 32.JPG|Twr a chloc yr eglwys File:Eglwys Sant Mihangel a Sant Sulien Corwen Sir Ddinbych 27.JPG|Ffenestr File:Eglwys Sant Mihangel a Sant Sulien Corwen Sir Ddinbych 20.JPG|Y "Coleg" yng ngefn yr eglwys File:Eglwys Sant Mihangel a Sant Sulien Corwen Sir Ddinbych 17.JPG|Cefn yr eglwys File:Eglwys Sant Mihangel a Sant Sulien Corwen Sir Ddinbych 01.JPG|Yr eglwys o'r llwybr ochor </gallery> ==Gweler hefyd== *[[Croes Corwen]]: croes eglwysig *[[Gorsaf reilffordd Corwen]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Sir Ddinbych}} [[Categori:Corwen| ]] [[Categori:Cymunedau Sir Ddinbych]] [[Categori:Trefi Sir Ddinbych]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)]] n6jeqy4a4mvwl829j038e2g88wjee9e Clydach 0 2644 14892031 14891568 2026-05-10T07:17:02Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892031 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Castell-nedd a Dwyrain Abertawe i enw AS y DU}} }} :''Gweler hefyd [[Clydach (gwahaniaethu)]].'' Tref fechan a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]], [[Cymru]], yw '''Clydach''' (weithiau '''Clydach-ar-Dawe'''). Saif gerllaw traffordd yr M4. Mae tua chwarter y boblogaeth yn siarad [[Cymraeg]]. Gerllaw, saif pentref [[Craig Cefn Parc]]. ==Poblogaeth== Pan agorwyd gwaith niceli ''Y Mond'' yn 1903 cynyddodd y boblogaeth yn enbyd. Dyma'r ffigurau poblogaeth sy'n cyfateb i un ardal o Glydach, sef Rhyndwyglydach: {|class="wikitable" ! Blwyddyn || Poblogaeth |- | 1801 || 722 |- | 1811 || 884 |- | 1821 || 948 |- | 1831 || 1,137 |- | 1841 || 1,438 |- | 1851 || 1,578 |- | 1861 || 1,720 |- | 1871 || 2,208 |- | 1881 || 3,529 |- | 1891 || 4,018 |- | 1901 || 4,462 |- | 1911 || 6,994 |- | 1921 || 8,789 |- | 1931 || 9,444 |- | 1951 || 9,214 |- | 1961 || 8,566 |} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Clydach (pob oed) (7,503)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Clydach) (1,466)'''|red|20.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Clydach) (6419)'''|green|85.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Clydach) (1,311)'''|blue|40.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Enwogion o Glydach== * [[David Emrys Evans]] (1891 - 1966), ysgolhaig clasurol a chyfieithydd. * [[Abiah Roderick]] (1898 - 1978), Bardd. * [[Samuel Cornelius Jones|Sam Jones]] (1898 - 1974), darlledwr a chynhyrchydd radio. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Abertawe}} [[Categori:Clydach| ]] [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Trefi Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] mt12uvhd3qzt1hf9u89r659owimz4qd Gorseinon 0 2646 14892035 14891429 2026-05-10T07:17:14Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892035 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle |suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gŵyr i enw AS y DU}} }} Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] yw '''Gorseinon'''.<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"], Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 10 Rhagfyr 2024</ref> Fe'i lleoli ger aber [[Afon Llwchwr]], tua 6 milltir i'r gogledd-orllewin o ganol y ddinas. Mae Gorseinon hefyd yn gymuned llywodraeth leol gyda chyngor etholedig yn y dref. Pentref bychan ydoedd tan diwedd y [[19g]] pan dyfodd yn sgîl y diwydiannau [[glo]] a [[tunplat|thunplat]]. Mae Caerdydd 63.9 [[cilometr|km]] i ffwrdd o Orseinon ac mae Llundain yn 273.5&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy [[Abertawe]] sy'n 7.2&nbsp;km i ffwrdd. Yn ôl Cyfrifiad 2001, roedd gan ardal cyngor tref Gorseinon boblogaeth o 7,814. Fodd bynnag, diffinia [[Swyddfa Ystadegau Cenedlaethol y DU]] ardal a elwir Ardal Drefol Gorseinon sy'n cynnwys yr ardaloedd mwy poblog yn ac o amgylch Gorseinon. Mae'r ardal hon yn cynnwys Gorseinon, [[Casllwchwr]], [[Pentre'r Ardd]] a [[Penlle'r-gaer]] ac roedd iddi boblogaeth o 19,273. [[Delwedd:Gorseinon, St Catherine's Church.jpg|bawd|dim|280px|Eglwys Santes Catherine yng Ngorseinon]] ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Gorseinon (pob oed) (8,693)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Gorseinon) (1,113)'''|red|13.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Gorseinon) (7467)'''|green|85.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Gorseinon) (1,394)'''|blue|37.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Pobl enwog o Orseinon== * [[Keith Allen]] (actor a digrifwr) * [[Michael Howard]] (gwleidydd) * [[Richard Moriarty]] (chwaraewr rygbi) * [[Alwyn D. Rees]] (ysgolhaig a golygydd) * [[Brinley Rees (1917 - 2001)|Brinley Rees]] (ysgolhaig) ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_Abertawe}} [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Gorseinon| ]] [[Categori:Trefi Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] 1zeew3x2t2k7e9eawsoolcmdbmyjwi3 Pontarddulais 0 2647 14892048 14891453 2026-05-10T07:17:53Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892048 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gŵyr i enw AS y DU}} }} Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] yn ne [[Cymru]] yw '''Pontarddulais''' (neu '''Pontardulais'''). Fe'i lleolir 16 cilomedr (10 milltir) i ogledd-orllewin [[canol dinas Abertawe]]. ==Diwylliant== Pontraddulais yw cartref [[Côr Meibion Pontarddulais]], a sefydlwyd yn 1960 ac sydd wedi ennill sawl cystadleuaeth gerddorol ac sydd wedi perfformio mewn sawl gwlad. ==Ymosodiad Rebeca== Yma ar 6 Gorffennaf 1843 yr ymosododd oddeutu 200 o bobl ar Dollborth Bolgoed, fel rhan o [[Helyntion Beca]]. Yr arweinydd oedd crydd a bardd lleol o'r enw Daniel Lewis (enw barddol: Petrys Bach). Fe'i bradychwyd, yn ôl yr hanes, ond osgôdd gael ei ddanfon i Awstralia. Ceir cofeb i'r digwyddiad yn y lleoliad hwn - ger Tafarn y Ffynnon heddiw.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/3846265.stm Gwefan Saesneg y BBC;] adalwyd 6 Gorffennaf 2015</ref> ==Gwaith atal llifogydd== [[Delwedd:Cynllun Llifogydd Pontarddulais Flood Scheme.webm|bawd|Cynllun atal llifogydd Pontarddulais]] Yn 2018 agorwyd gwaith atal llifogydd Pontarddulais gan [[Cyfoeth Naturiol Cymru|Gyfoeth Naturiol Cymru]]. ==Pobl o'r dref== *[[Robert Beale]] - actor *[[Ieuan Evans]] - cyn-gapten [[tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru]] *[[Morgan Bevan John]] - dyn busnes a ymfudodd i [[Awstralia]] *[[Eifion Jones]] - cricedwr efo Morgannwg *[[Eric Jones (cyfansoddwr)|Eric Jones]] - cyfansoddwr *[[Dan Mathews]] - cyfarwyddwr drama *[[Garry Owen]] - cyflwynydd radio a theledu *[[Terry Price]] - chwarae rygbi i Gymru *[[John Walters (geiriadurwr)|John Walters]] - geiriadurwr, awdur geiriadur Saesneg-Cymraeg (1770-1794) *[[Dennis O'Neill]] - tenor *[[Emily Tucker]] - actores *[[Vera Bassett]] - arlunydd ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Pontarddulais (pob oed) (6,281)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Pontarddulais) (1,910)'''|red|31.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Pontarddulais) (5400)'''|green|86}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Pontarddulais) (949)'''|blue|35.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Gefeilldrefi== * {{banergwlad|Ffrainc}} - [[Hourtin]], [[Gironde]], [[Ffrainc]]<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/pontarddulais/pages/twinning.shtml |title=copi archif |access-date=2011-05-28 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604194858/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/pontarddulais/pages/twinning.shtml |url-status=dead }}</ref> * {{banergwlad|Iwerddon}} - [[Cobh]], [[Swydd Cork]], [[Gweriniaeth Iwerddon]]<ref>{{Cite web |url=http://www.pontarddulaistowncouncil.gov.uk/Core/Pontarddulais-Tc/Pages/Twinning_1.aspx |title=copi archif |access-date=2011-05-28 |archive-date=2012-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121219084021/http://www.pontarddulaistowncouncil.gov.uk/Core/Pontarddulais-Tc/Pages/Twinning_1.aspx |url-status=dead }}</ref> ==Gweler hefyd== *[[Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion Pontarddulais]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_Abertawe}} [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Pontarddulais| ]] [[Categori:Trefi Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] q7i3sw27ubhflkfhdsm75g7trkaf3cm Casllwchwr 0 2648 14892028 14891416 2026-05-10T07:16:53Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892028 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gŵyr i enw AS y DU}} }} Tref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Llwchwr (cymuned)|Llwchwr]], sir [[Abertawe (sir)|Abertawe]], [[Cymru]], yw '''Casllwchwr'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> neu '''Llwchwr'''<ref name="ReferenceA">''Gwyddoniadur Cymru'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2007), tud. 573</ref> ({{iaith-en|Loughor}}).<ref>[https://www.britishplacenames.uk/loughor-swansea-ss575985#.YW2_qi8w0vI British Place Names]; adalwyd 18 Hydref 2021</ref> Saif ar [[aber]] [[Afon Llwchwr]]. Mae ganddi boblogaeth o 9,080 (2001). Ers 1969 bu yma orsaf [[bad achub]] annibynnol, gyda chwch blaenllaw iawn (o ran technoleg) sef Ribcraft 5.85 [[metr|m]]. Mae yma ddwy ysgol gynradd: [[Ysgol Gynradd Tre Uchaf]] ac [[Ysgol Gynradd Trellwchwr]]. Mae yma hefyd adran o [[Prifysgol Abertawe|Brifysgol Abertawe]]. ==Hanes== Roedd [[Caerau Rhufeinig Cymru|caer Rufeinig]] yma o'r enw [[Leucarium]]. Ar ôl i'r [[Rhufeiniaid]] ymadael daeth Casllwchwr yn rhan o [[teyrnas Gŵyr|deyrnas Gŵyr]]. Mae'n bosibl mai Casllwchwr oedd canolfan wleidyddol a gweinyddol hen [[cantref|gantref]] [[Eginog]] yn yr [[Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru|Oesoedd Canol Cynnar]]. Adeiladwyd [[Castell Casllwchwr|castell]] [[Normaniaid|Normanaidd]] ar safle'r hen gaer Rufeinig yn [[1099]] a chipiwyd hi gan y Cymry yn 1115, 1136 ac yn 1213.<ref name="ReferenceA"/> Ymwelodd [[Gerallt Gymro]] â Chasllwchwr yn ystod ei [[Hanes y Daith Trwy Gymru|daith trwy Gymru]] yn [[1188]]. Ar un adeg roedd porthladd yma ond yn yr 20g y prif ddiwydiant oedd tun a dur. Rhywle rhwng Casllwchwr ac Abertawe yn Ionawr 1136, ymladdwyd brwydr enfawr gyda thros 500 o'r Normaniaid yn cael eu lladd; tua'r un adeg ymosododd [[Gwenllian]] ar [[Castell Cydweli|Gastell Cydweli]] yn aflwyddiannus. {{OSM Location map |coord={{coord|51.66221|-4.071}} |zoom=13|float=left |width=400 |height=350 |caption=Map o Casllwchwr a'i gymdogaeth |scalemark=50 |ldyD=0|ldxD=0 |shape-colorD=hard red |label-spacingD=0 |mark-coord2={{coord|51.6495|-4.0600}} |mark-size2=0| mark-title2=[[Penrhyn Gŵyr]] |label-size2=15|label-spacing2=6 |label2=[[Penrhyn Gŵyr|Penrhyn ^Gŵyr]] |label-pos2=centre |mark-coord3={{coord|51.662307|-4.078420}} |mark-size3=7| mark-title3=[[Leucarum]] (Caer Rufeinig) |ldy3=11|ldx3=-16 |label-size3=12|label-color3=dark grey | label3=[[Leucarum]] ^(Caer Rufeinig) | label-pos3=left,with-line |mark-coord5={{coord|51.6579|-4.0972}} |mark-size5=0 |label5=CILFAN BYRRY |label-size5=12 |label-pos5=center |label-color5=soft blue|shape-color5=soft blue |mark-title5=[[Afon Llwchwr|CILFAN BYRRY]] |mark-coord4={{coord|51.6719|-4.0746}} |mark-size4=0 |shape-color4=soft blue |mark-title4=[[Afon Llwchwr]] |mark-coord6={{coord|51.662416|-4.07752}} | mark-title6=[[Castell Llwchwr]] |mark-size6=7 | label6=Castell | label-pos6=right| label-size6=12 |mark-coord7={{coord|51.6644630|-4.0499708}} | mark-title7=[[Coleg Gŵyr Abertawe]] |mark-size7=7|jdx7=35 | label7=[[Coleg Gŵyr Abertawe]] | label-pos7=top| label-size7=11|ldy7=-3 |mark-coord8={{coord|51.6653|-4.0825}} | mark-title8=Yspitty Tin Works |mark-size8=7|label-color8=dark grey | label8=Yspitty Tin Works | label-pos8=top| label-size8=10 | arc-coordA = {{coord|51.6793|-4.0791}} | arc-textA = Afon Llwchwr |arc-text-colorA = soft blue | arc-angleA = 62 | arc-gapA = 2 | arc-radiusA = 0.5 }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_Abertawe}} [[Categori:Llwchwr]] [[Categori:Trefi Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] cebem4new7essn6vauf52a16qfsgq5d Y Mwmbwls 0 2649 14892056 14891445 2026-05-10T07:18:17Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892056 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gŵyr i enw'r AS}} }} Pentref mawr a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]], [[Cymru]], yw '''Mwmbwls''' ({{Sain|Y Mwmbwls.ogg|ynganiad}})([[Saesneg]]: ''(The) Mumbles''). Credir fod yr enw yn tarddu o'r gair [[Ffrangeg]] ''mamelles'' ("bronnau"), enw a roddwyd ar y llecyn gan y [[Normaniaid]] ar ddiwedd yr [[11g]]. Saif y pentref ar lan [[Bae Abertawe]], ar ymyl [[penrhyn Gŵyr]]. Mae'r Mwmbwls yn enwog heddiw fel y dref lle cafodd [[Catherine Zeta Jones]], seren ffilm a gwraig [[Michael Douglas]], ei geni. <gallery heights="180px" mode="packed"> General view, Mumbles, Wales-LCCN2001703523.jpg|Ffotograff o tua 1890-1900 Mumbles Pier - geograph.org.uk - 220992.jpg|Pier y Mwmbwls </gallery> <gallery heights="180px" mode="packed"> Mumbles wales 750px.jpg|Y Mwmbwls Mumbles3.jpg|Gorsaf Bad Achub </gallery> ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Y Mwmbwls (pob oed) (16,600)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Y Mwmbwls) (1,571)'''|red|9.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Y Mwmbwls) (11887)'''|green|71.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Y Mwmbwls) (3,502)'''|blue|45.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Enwogion== * [[Bonnie Tyler]], cantores * [[Catherine Zeta Jones]], actores * [[Ian Hislop]], newyddiadurwr a golygydd * [[Joanna Page]], actores * [[Mal Pope]], cerddor [[Delwedd:Pier y Mwmbwls a'i Oleudy.jpg|bawd|500px|dim|Pier y Mwmbwls a'i Oleudy]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_Abertawe}} {{DEFAULTSORT:Mwmbwls}} [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Penrhyn Gŵyr]] [[Categori:Traethau Cymru]] [[Categori:Y Mwmbwls| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] fvc99crxgag9k6027zavcvdwnzi3sj2 Llanrhidian 0 2650 14892040 14891433 2026-05-10T07:17:29Z BOT-Twm Crys 23034 /* top */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892040 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | etholaeth_cymru = [[Sir Gaerfyrddin (etholaeth Senedd)|Sir Gaerfyrddin]] }} Mae '''Llanrhidian''' ({{Sain|Llanmorlais.ogg|ynganiad}}) yn bentref ar [[penrhyn Gŵyr|benrhyn Gŵyr]], yn sir [[Abertawe (sir)|Abertawe]], de [[Cymru]]. Enwir y llan a'r pentref ar ôl y sant cynnar [[Rhidian]] (5ed-6g). Saif y pentref bron yng nghanol penrhyn Gŵyr, ar groesffordd i'r de-orllewin o [[Penclawdd|Benclawdd]] hanner ffordd rhwng [[Dynfant]] a [[Llangynydd]]. Mae'r pentref yn rhoi ei enw i gymunedau [[Llanrhidian Uchaf]] a [[Llanrhidian Isaf]]. {{Trefi_Abertawe}} {{eginyn Abertawe}} [[Categori:Penrhyn Gŵyr]] [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] [[en:List of villages in Gower#Llanrhidian]] pmnt5pi9iv3ivm45txu8mu1lkenh40f Llansawel, Castell-nedd Port Talbot 0 2670 14891985 14878422 2026-05-10T07:00:56Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Aberafan i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891985 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} }} :''Am y pentref a chymuned o'r un enw yn Sir Gaerfyrddin, gweler [[Llansawel, Sir Gaerfyrddin]].'' Tref fechan a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Llansawel'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> (Saesneg: ''Briton Ferry'').<ref>[https://www.britishplacenames.uk/briton-ferry-neath-port-talbot-ss735945#.YcSVoC-l1_g British Place Names]; adalwyd 23 Rhagfyr 2021</ref> Saif i'r de o dref [[Castell-nedd]]. Enwau ysgolion Llansawel yw Ynysmaerdy, Brynhyfryd a Llansawel ger Eglwys y Santes Mair. Yng ngorllewin Llansawel mae pentre [[Bedd y Cawr]] sydd wedi adeiladu ar farian terfynol [[Cwm Nedd]] ac yn y dwyrain mae ardal Ynysmaerdy. Yr enw Saesneg ar y dref yw ''Briton Ferry''. Mae rhai pobl yn meddwl bod rhan gyntaf yr enw yn gytras â'r elfen 'Bryddan' yn yr enw [[Brynbryddan]], sydd dros y bryn ym mhentref [[Cwmafan]] (felly: 'Rhyd Bryddan' efallai). Am ddegawadau Llansawel oedd cartref Ysbyty Gyffredinol Castell Nedd a oedd yn gwasanaethu yr ardaloedd o amgylch [[Port Talbot]] a Chastell-nedd ond nawr mae ysbyty newydd Gwaun Baglan wedi cymryd ei lle. [[Delwedd:Llansawel Church - geograph.org.uk - 127625.jpg|220px|bawd|dim|Eglwys y Santes Fair, Llansawel]] {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Llansawel (pob oed) (5,911)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llansawel) (517)'''|red|9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llansawel) (5199)'''|green|88}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Llansawel) (1,189)'''|blue|45.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llansawel, Castell-nedd Port Talbot| ]] [[Categori:Trefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 9kjjd3xh592yt0j9uoijovtjxe3okr7 Pontardawe 0 2671 14891905 14878902 2026-05-10T05:25:03Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Castell-nedd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891905 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Pontardawe'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/pontardawe-neath-port-talbot-sn721041#.YcSWWy-l1_g British Place Names]; adalwyd 23 Rhagfyr 2021</ref> Llifa [[Afon Tawe]] trwy ganol y dref, a enwir ar ôl y bont dros yr afon honno. Mae [[Afon Clydach (Abertawe)|Afon Clydach Uchaf]] hefyd yn llifo trwy'r dre cyn ymuno â'r Tawe, ac mae rhan o [[Camlas Abertawe|Gamlas]] [[Camlas Abertawe|Abertawe]] (sydd bellach yn segur) i'w chanfod yno. Mae'n gartref i tua 5,000 o drigolion<ref name="Ward Profile">{{Cite web |url=http://www.npt.gov.uk/PDF/Neighbourhood%20Profile%20for%20Pontardawe.pdf |title=Neath Port Talbot County Borough Council, ''Neighbourhood Profile for Pontardawe Ward'' |access-date=2012-05-16 |archive-date=2012-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120820022742/http://www.npt.gov.uk/PDF/Neighbourhood%20Profile%20for%20Pontardawe.pdf |url-status=dead }}</ref>, gan ymestyn i mewn i bentrefi cysylltiedig [[Trebannws]], [[Ynysmeudwy]], [[Alltwen]] a [[Rhyd-y-fro]]. ==Hanes== Dechreuodd hanes Pontardawe fel croesffordd llwybrau porthmyn, un yn arwain o [[Abertawe]] i [[Aberhonddu]] a'r llall o [[Castell-nedd|Gastell-nedd]] i [[Llandeilo|Landeilo]].<ref name="Ward Profile" /> Recordiwyd yr enw ar fap am y tro cyntaf ym 1729, fel "Pont-ar-Dawye", yn ''New and Accurate Map of South Wales'' Emmanuel Bowen. Erbyn 1796, roedd Camlas Abertawe wedi cysylltu Pontardawe â dociau [[Abertawe]]. Galluogodd hygyrchedd y gamlas ddatblygiad diwydiant yn yr ardal, a ddechreuodd â gwaith haearn Ynysderw ym 1835. Gerllaw'r gwaith haearn, daeth [[tun]]plat a [[dur|gwaith dur]] yn sylfaen i ddatblygiad y dref. Datblygodd William Parsons, diwydiannwr o Gastell-nedd, y diwydiant cynnar, cyn i deulu'r Gilbertsons o 1861 ymlaen ddod yn brif berchnogion y dref. Yn ogystal â gwaith metel, roedd sawl [[glo|pwll glo]] yn yr ardal a diwydiant [[crochenwaith]] yn Ynysmeudwy. O 1861 ymlaen, cysylltodd Rheilffordd Abertawe Pontardawe â gweddill y cwm tan ei ddad-gomisiynu yn 1964. Yn 1862, gorffennwyd adeiladu Eglwys Saint Pedr, a ariannwyd gan Mr Parsons.<ref>{{Cite web |url=http://www.churchinwales.org.uk/parishholding/swansea/s238-en/churches-en/church-of-st-peter-pontardawe_-en |title=Plwyf Llangiwg, ''Church of St Peter, Pontardawe'' |access-date=2012-05-16 |archive-date=2012-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121001061240/http://www.churchinwales.org.uk/parishholding/swansea/s238-en/churches-en/church-of-st-peter-pontardawe_-en |url-status=dead }}</ref> Yn ogystal â'i bensaernïaeth anghyffredin Ffrengig, mae'r Eglwys hyd at heddiw yn un o brif nodweddion y dref. Ers 1978, cynhaliwyd [[Gŵyl Pontardawe]] am benwythnos ym mis Awst bob blwyddyn - gŵyl sy'n fwrlwm o berfformiadau cerddorol, traddodiadol a rhyngwladol. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Pontardawe (pob oed) (6,832)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Pontardawe) (2,083)'''|red|31.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Pontardawe) (5661)'''|green|82.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Pontardawe) (1,151)'''|blue|39.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Yr iaith Gymraeg== Yn ôl cyfrifiad 2001, roedd gan 1,995 o drigolion y dref (neu 40.9% o'i phoblogaeth) y gallu i siarad, darllen neu ysgrifennu yn [[Cymraeg|Gymraeg]].<ref name="Ward Profile" /> Dyma ganran sydd llawer uwch na chyfartaledd Cymru gyfan (23.5%) ac mae'r fwrdeistref yn gyffredinol yn cynnwys 20.3% o siaradwyr Cymraeg. Mae Ysgol Gynradd Gymraeg Pontardawe yn darparu addysg gynradd trwy gyfrwng y Gymraeg yn y dre. Canolfan Gymraeg y dre a’r Cwm yw Ty Gwrhyd. Mae cyrsiau (gan Acadami Hywel Teifi, Prifysgol Abertawe) a gweithgareddau ar gael i ddysgwyr ac i Gymry Cymraeg. Mae siop Gymraeg ar agor dyddiau Llun, Mercher, Gwener a bore dydd Sadwrn. Mae swyddfeydd Menter Iaith Castell nedd Port Talbot yn y ganolfan. ==Cysylltiadau rhyngwladol== Mae Pontardawe wedi'i gefeillio â: *{{flagicon|Llydaw}} [[Logunec'h]], [[Llydaw]] ==Enwogion== *[[Gwenallt]], llenor a bardd, a annwyd ym Mhontardawe ond symudodd y teulu yn fuan i'r [[Alltwen]] a roddodd iddo ei enw barddol Gwenallt. *[[Mari Hopcin]], cantores *[[Gareth Edwards]] (ganwyd 1947), cyn chwaraewr rygbi rhyngwladol ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Llyfryddiaeth== *The Pontardawe Historians, ''Around Pontardawe'' (Chalford Publishing Company, 1996), ISBN 0-7524-0691-4 ==Dolenni allanol== *[http://www.pontardawetowncouncil.org/ Gwefan swyddogol Cyngor Tref Pontardawe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809104811/http://pontardawetowncouncil.org/ |date=2018-08-09 }} {{Trefi CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Pontardawe| ]] [[Categori:Trefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] 3ogs7vd1917pj8y33a6oxqmi45v86mg Ystalyfera 0 2672 14891968 14880219 2026-05-10T05:43:18Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Castell-nedd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891968 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Ystalyfera'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/ystalyfera-neath-port-talbot-sn769090#.YX1uQi8w3OE British Place Names]; adalwyd 30 Hydref 2021</ref> Fe'i lleolir ger cyd-lif yr afonydd [[Afon Twrch (Tawe)|Twrch]] a [[Tawe|Thawe]], tua 18 milltir i'r gogledd o [[Abertawe]]. Datblygodd Ystalyfera yn ystod y 18g, gyda gwaith haern pwysig a sawl pwll glo wedi eu lleoli yno. Fodd bynnag, gyda dirywiad diwydiant gwaithgynhyrchu, bu sawl newid cymdeithasol a demograffaidd yn Ystalyfera, sydd bellach ymlith y 100 cymuned mwyaf amddifad yng Nghymru yn ôl Mynegrif Aml-amddifadedd Cymru. {{angen ffynhonnell}} Mae gan Ystalyfera nifer o gapeli a thafarndai adnabyddus, gan gynnwys y Wern Fawr, sydd wedi ennill gwobrau am y cwrw a fregir ar y safle. Mae dylanwad [[Buddy Holly]] yn gryf ar enwau'r cwrw hyn. Ar ochr ddeheuol y pentref saif ardal [[Y Graig Arw (Cwm Tawe)|Y Graig Arw]] a Phant-teg, sy'n cysylltu Ystalyfera â [[Godre'r-graig]]. Yn y gorffennol, roedd ardal Ystalyfera yn enwog am [[Llysenwau Ystalyfera|lysenwau]] lliwgar y trigolion. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Ystalyfera (pob oed) (4,663)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Ystalyfera) (1,812)'''|red|40.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Ystalyfera) (3810)'''|green|81.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Ystalyfera) (852)'''|blue|41.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Addysg== Mae yna ddwy ysgol yn y pentref: Ysgol Gynradd y Wern, ac [[Ysgol Gyfun Ystalyfera]]. ==Enwogion== *[[Marjorie Clark, Arglwyddes Clark]] (1924-2022) ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolenni allanol== *[http://www.ystalyfera.baglanit.org.uk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928002139/http://www.ystalyfera.baglanit.org.uk/ |date=2007-09-28 }} Gwêfan Ysgol Gyfun Ystalyfera {{Trefi_CNPT}} [[Categori:Ystalyfera| ]] [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] 9l7anf581elyxeuyjdzkut536fq6fqe Nodyn:Erthyglau newydd 10 2768 14891975 14891593 2026-05-10T06:14:43Z Deb 7 14891975 wikitext text/x-wiki <!-- Ychwanegwch erthyglau newydd ar y dechrau, a dilëwch yr un ddiwethaf --> {{Rhestr ddotiog| * [[Abadan]] * [[Weber (uned)]] * [[Dafydd Jones (Ffair-rhos)]] * [[Henri Becquerel]] * [[Siemens (uned)]] * [[Lux]] * [[Bomio manwl]] * [[Lumen (uned)]] * [[Taflegryn criwsio]] * [[Uned ddeilliadol SI]] * [[Gwersyll crynhoi Dachau]] * [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn Meirionnydd 2027]] * [[Rhywun]] * [[Ella Bruccoleri]] * [[Péter Magyar]] * [[Theistiaeth]] * [[Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Ynys Môn 2026]] * [[J. B. Priestley]] * [[Argyfwng Culfor Hormuz]] * [[Mudiant taflol]] * [[Taflegryn balistig]] * [[Cyrchoedd ar feysydd milwrol UDA o fewn y gwladwriaethau Arabaidd]] * [[Adolygiadaeth (ffuglennol)]] * [[Horst Buchholz]] * [[Cyngor Cydweithrediad y Gwlff]] }} 9twel2reiesks2ksf8ayass5jdho0qc Maesteg 0 2829 14892002 14878513 2026-05-10T07:07:01Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Ogwr i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892002 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} }} Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Pen-y-bont ar Ogwr (sir)|Pen-y-bont ar Ogwr]] yw '''Maesteg'''. Mae [[Caerdydd]] 36.2 [[cilometr|km]] i ffwrdd o Faesteg ac mae [[Llundain]] yn 246.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy [[Abertawe]] sy'n 21.2&nbsp;km i'r gorllewin. Yn 2011 roedd ei phoblogaeth yn 17,580, o'i gymharu â 17,859 yn 2001. Mae ganddi arwynebedd o 2,721 [[hectar|ha]] ac yn cwmpasu rhan uchaf [[Afon Llynfi (Pen-y-bont ar Ogwr)|Afon Llyfni]]. Gellir olrhain twf Maesteg i'r gwaith [[haearn]] a [[tunplat|thunplat]] treflannau fel [[Porth-cawl]], [[Llynfi]] a [[Llwydarth]]. ==Diwydiant== Agorodd gwaith haearn ym Maesteg yn 1826 a chysylltwyd hi gyda Phorth-cawl drwy [[tramffordd|dramffordd]] geffylau. Yn 1837 agorwyd gwaith haearn Llynfi a gellir gweld olion y gwaith yno o hyd: adilad y chwyth-beiriant (neu fegin-beiriant), ffwrnais chwyth a rhesi tai'r gweithwyr haearn. Yn Llwydarth, yn 1889, sefydlwyd gwaith tunplat. Cynrychiolchi Undeb Glowyr Maesteg wnaeth [[Vernon Hartshorn]], a ddaeth yn aelod o gabinet [[y Blaid Lafur]] - y Cymro cyntaf i'w ethol i Cabinet Llafur. Rhwng y ddau ryfel; byd, daeth y [[Dirwasgiad Mawr]] - a effeithiodd yn sylweddol ar Faesteg a'r cyffiniau; gwelwyd gostyngiad yn y boblogaeth rhwng 1921 a 1931 o 24%. ==Hamdden== Ceir [[Coetir Ysbryd Llynfi]] ar gyrion y dref sy'n ardal o goedwig ac hamdden gyda llwybrau cerdded, rhedeg a seiclo. Planwyd y [[coetir]] ar safle hen bwll glo Coegnant a Golchfa Maesteg. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Maesteg (pob oed) (17,580)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Maesteg) (1,867)'''|red|11}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Maesteg) (16319)'''|green|92.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Maesteg) (3,412)'''|blue|45.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} [[Delwedd:Maesteg General View.jpg|bawd|dim|Golygfa o'r dref]] ==Pobl o'r ardal== *W. Beddoe Rees, pensaer ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolen allanol== *{{Eicon en}} [http://maesteg.weebly.com Gwefan]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Trefi Penybont}} [[Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr]] [[Categori:Trefi Pen-y-bont ar Ogwr]] [[Categori:Maesteg| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] ccah7ur6hrftvyfk6dhp4895ggov41w Pontycymer 0 2832 14892009 14878928 2026-05-10T07:08:19Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Ogwr i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892009 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Ogwr i enw'r AS}} }} Tref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Cwm Garw]], bwrdeistref sirol [[Pen-y-bont ar Ogwr (sir)|Pen-y-bont ar Ogwr]], [[Cymru]], yw '''Pontycymer'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/pontycymer-bridgend-ss903914#.YXcSkS8w0vI British Place Names]; adalwyd 25 Hydref 2021</ref> Mae [[Caerdydd]] 31.7 [[cilometr|km]] i ffwrdd o Pontycymer ac mae Llundain yn 241.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy [[Abertawe]] sy'n 26.1&nbsp;km i ffwrdd. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_Penybont}} {{eginyn Pen-y-bont ar Ogwr}} [[Categori:Cwm Garw]] [[Categori:Trefi Pen-y-bont ar Ogwr]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 98eekp8y7idamsgbxiydpuqpfip6zyh Aberpennar 0 3097 14892133 14877120 2026-05-10T09:07:38Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Cwm Cynon i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892133 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} Tref ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Aberpennar'''<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 10 Mehefin 2024</ref> (Saesneg: ''Mountain Ash''). Yn wreiddiol '''Aberpennarth''' oedd enw'r dref.<ref>{{Cite web|title=The Welsh place names at risk of being lost and forgotten|url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/welsh-place-names-risk-being-21701048|website=Wales Online|date=2021-10-15|access-date=2023-11-16|language=en|first=Sian|last=Burkitt}}</ref> Fe'i lleolir yng [[Cwm Cynon|Nghwm Cynon]]. Llifa [[Afon Cynon]] heibio'r dref. Rhennir y dref yn ddwy [[Cymuned (Cymru)|gymuned]]: [[Dwyrain Aberpennar]] a [[Gorllewin Aberpennar]]. Yng [[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2021|Nghyfrifiad 2021]] roedd gan ardal adeiledig Aberpennar boblogaeth o 13,005.<ref>[https://www.citypopulation.de/en/uk/wales/rhondda_cynon_taf/W45000462__mountain_ash/ City Population]; adalwyd 10 Mehefin 2024</ref> Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentrefi [[Cefnpennar]], [[Cwmpennar]], [[Darranlas]], [[Glenboi]] a'r Drenewydd. Yn hanesyddol, mae'n rhan o [[Morgannwg|Forgannwg]]. == Tarddiad yr enw == Yn hanesyddol, cyfeiriodd yr enw Aberpennar at y fan lle rhed nant Pennar (neu Penarth yn y ffurfiau cynharaf) i Afon Cynon ar ddiwedd ei chwrs i lawr o dir uchel [[Cefnpennar]], ac ar ochr ogleddol tro yn y afon honno. Ceir y ffurf "aber pennarthe" yn 1570, "Aberpennarth" ymn 1600, a "Tir Aber Penarth" yn 1638. Yn ôl Gwynedd O. Pierce mae'n bosib taw ffurf amrywiol yw enw'r nant ar "pennardd", sef pentir neu gefnen i dir, yn yr achos hon tir uchel Cefnpennar, lle mae ei tharddiad. Ger y tir a elwid Aberpennar safai plasty'r teulu Bruce (o 1750) a âi dan yr enw Dyffryn, ac ar un adeg ceid Aberpennar fel enw amgen i'r plasty hefyd: Aberpennar alias Dyffryn ym 1691, a Dyffrin alias Aberpennar ym 1717.<ref name=ADG/> Ar ddechrau'r 19eg ganrif codwyd tafarn o'r enw "Mountain Ash" ar y stryd a elwir yn Commercial Street heddiw, ac wedi hynny daeth "Mountain Ash" yn enw Saesneg y dref. Nid yw'n sicr pwy a'i henwodd a phaham, ond yn ôl un ffynhonnell y tirfeddiannwr John Bruce Pryce a'i henwodd, a medd rhai taw [[cerddinen]] (yn Saesneg: ''mountain-ash'') a safai gerllaw oedd ysbrydoliaeth yr enw. Dyddia'r enw o'r 1830au, ac ym 1852 cyfeiriodd dogfen at Mountain Ash Inn mewn pentref o ryw chwe chant o dai a oedd ar fin tyfu'n dref ddiwydiannol, ac a enwyd ar ôl y dafarn,a hynny yn is i lawr yr afon na phlasty'r Dyffryn, ac ar yr ochr orllewinol.<ref name=ADG/> Ysgrifennodd [[Dafydd Morganwg]] y camgymeriad hwn yn ei ''Hanes Morganwg'' (1874): "Enw cyntefig y lle oedd Aberpenar". Roedd [[William Thomas (Glanffrwd)]], ym 1878–88, yn dal i ofidio nad oedd i'r lle "a adwaenir mwyach wrth ei enw Saesneg, Mountain Ash" enw Cymraeg. Dim ond ar droad yr 20g y trosglwyddodd yr hen enw Aberpennar o ochr arall yr afon i ddod yn enw Cymraeg safonol y dref, yn bosib adeg cynnal [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1905|Eisteddfod Genedlaethol 1905]] yno yn ôl Gwynedd O. Pierce.<ref name=ADG>Gwynedd O. Pierce, Tomos Roberts a Hywel Wyn Owen, ''Ar Draws Gwlad: Ysgrifau ar Enwau Lleoedd'' (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1997), t.9</ref> ==Hanes== Yn wahanol i'r rhan fwyaf o lefydd yng [[Cymoedd De Cymru|Nghymoedd De Cymru]], ni ddatblygwyd y dref ryw lawer gan ddiwydiant; eithriad i hyn yw [[Camlas Aberdâr]] yn 1818 ond a lenwyd a'i addasu'n ffordd (sef Ffordd Newydd Caerdydd) yn gynnar yn 1933.<ref name=RCTHist>{{citeweb|url=http://webapps.rhondda-cynon-taff.gov.uk/heritagetrail/cynon/mountain_ash/mountainash.htm|title=Mountain Ash|publisher=Rhondda Cynon Taff|accessdate=2009-01-01}}</ref> ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Aberpennar (pob oed) (7,374)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Aberpennar) (740)'''|red|10.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Aberpennar) (6652)'''|green|90.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Aberpennar) (1,512)'''|blue|46.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Enwogion== *[[Pennar Davies]], llenor a bardd ==Eisteddfod Genedlaethol== Cynhaliwyd [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru]] yn Aberpennar ym [[1905]] a [[1946]]. Am wybodaeth bellach gweler: *[[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1905]] *[[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1946]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_RhCT}} [[Categori:Aberpennar]] [[Categori:Trefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] 023nir64tygsh95bu4ajyyitwyeubw4 Hirwaun 0 3100 14892122 14878078 2026-05-10T08:59:27Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Cwm Cynon i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892122 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Hirwaun'''. Saif ger [[Aberdâr]] ym mhen gogleddol [[Cwm Cynon]]. Yn ôl y cyfrifiad diwethaf yn 2001, mae rhyw 4,000 o drigolion yn byw yn y pentref a hynny'n tyfu o hyd wrth i fwy o ystadau tai newydd gael eu codi. [[Delwedd:Ramoth3.jpg|200px|bawd|dim|Capel Ramoth, Hirwaun]] == Hanes == Mae ganddo hanes diwydiannol cryf sydd wedi'i seilio ar weithgarwch mwyngloddio a gweithfeydd haearn, sydd â'u holion i'w gweld ger canol y pentref. Wedi'i lleoli ar gyrion y pentref mae [[Glofa'r Tŵr]], sef pwll glo dwfn olaf Cymru. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Hirwaun (pob oed) (4,990)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Hirwaun) (788)'''|red|16.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Hirwaun) (4437)'''|green|88.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Hirwaun) (837)'''|blue|39.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Eglwysi a Chapeli Hirwaun== Agorwyd Eglwys St Lleurwg ([[Eglwys yng Nghymru]]) yn y pentref ym mis Mehefin 1858. ==Enwogion== *[[Morgan Bevan John]] (1841 - 1921), dyn busnes yn Awstralia *[[Lewis Davies]] (1863 – 1951), awdur * [[Siôn Eirian]] [[Siôn Eirian| ]] (1954-2020), llenor, bardd a dramodydd. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_RhCT}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Hirwaun| ]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] lgat6ysrc5hvtweqpxtdvyik0w0xicq Llantrisant, Rhondda Cynon Taf 0 3101 14892128 14878429 2026-05-10T09:05:49Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Pontypridd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892128 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Pontypridd i enw'r AS}} }} :''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler [[Llantrisant]] (gwahaniaethu).'' Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Llantrisant'''. Mae'n enwog yn bennaf gan fod y [[Bathdy Brenhinol]] wedi'i leoli yno. Roedd hefyd yn enwog am ganolfan gwneud ymchwil ar arfau niwclar a bu llawer o brotestio yno gan [[CND]] ar un amser. Mae Llantrisant - "eglwys y tri sant" - yn cael ei alw felly ar ôl tri o seintiau Cymreig: [[Illtud]], [[Gwynno]] a [[Dyfodwg]]. ==Gweler hefyd== *[[Comin Llantrisant]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llantrisant, Rhondda Cynon Taf| ]] [[Categori:Trefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] psxfimbe6zv6ved82jzlx852uccxpr8 Y Maerdy 0 3102 14892022 13091329 2026-05-10T07:09:42Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892022 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda ac Ogwr i enw AS y DU}} }} :''Am leoedd eraill o'r un ewn, gweler [[Maerdy]] (gwahaniaethu).'' Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Maerdy'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> neu '''Y Maerdy'''. Saif ar lan [[afon Rhondda Fach]]. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Y Maerdy (pob oed) (3,160)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Y Maerdy) (296)'''|red|9.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Y Maerdy) (2952)'''|green|93.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Y Maerdy) (805)'''|blue|56.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} {{DEFAULTSORT:Maerdy}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Y Maerdy| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] m63yro39uz3p4klammn3rabambuwx2b Y Porth 0 3104 14892011 14879432 2026-05-10T07:08:30Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892011 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}}| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda ac Ogwr i enw AS y DU}} }} :''Erthygl am dref ydy hon; am y llwyfan e-ddysgu, [[Y Porth (lwyfan e-ddysgu)|gweler yma]].'' Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yng [[Cwm Rhondda|Nghwm Rhondda]], ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw'r '''Porth'''. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Y Porth (pob oed) (5,970)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Y Porth) (769)'''|red|13.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Y Porth) (5468)'''|green|91.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Y Porth) (1,035)'''|blue|40.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_RhCT}} {{DEFAULTSORT:Porth}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Trefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Y Porth| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 13o7ipuv5cz5sbjjca0j48q4s51422u Tonypandy 0 3105 14892014 13091024 2026-05-10T07:08:43Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892014 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda ac Ogwr i enw AS y DU}} }} Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yng [[Cwm Rhondda|Nghwm Rhondda]], ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], de [[Cymru]], yw '''Tonypandy'''. Mae [[Caerdydd]] 24.8 [[cilometr|km]] i ffwrdd o Donypandy ac mae Llundain yn 232.2&nbsp;km. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Tonypandy (pob oed) (3,750)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Tonypandy) (353)'''|red|9.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Tonypandy) (3372)'''|green|89.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Tonypandy) (684)'''|blue|42.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_RhCT}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Tonypandy| ]] [[Categori:Trefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] hip5fa9eu8c57j4anik5eajbu7edamk Treherbert 0 3106 14892019 13091133 2026-05-10T07:09:23Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892019 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda ac Ogwr i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Treherbert'''. Mae [[Caerdydd]] 32.5 [[cilometr|km]] i ffwrdd o Dreherbert ac mae [[Llundain]] yn 237.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy [[Abertawe]] sy'n 30.2&nbsp;km i ffwrdd. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Treherbert (pob oed) (5,727)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Treherbert) (857)'''|red|15.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Treherbert) (5164)'''|green|90.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Treherbert) (1,310)'''|blue|50.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Enwogion== *[[Amanda Blanc]], dynes busnes ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Treherbert| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 46ut2rfy8o6ioangx1jiib11l9xvp4e Merthyr Tudful 0 3350 14892132 14884292 2026-05-10T09:07:28Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Merthyr Tudful a Rhymni i enw'r AC}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892132 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} {{gwybodlen Adnoddau Addysg |delwedd= |Header1=HWB |testun1= [https://hwb.gov.wales/repository/resource/eebfc9b6-5e8c-4b9c-befd-00b03dc547cf/cy Y Chwyldro Diwydiannol yng Nghymru] |Header2=CBAC |testun2= [http://resource.download.wjec.co.uk.s3.amazonaws.com/vtc/2016-17/16-17_2-11/cym/radicaliaeth-a-phrotest-1810-1848.pdf Radicaliaeth a Phrotest, 1810-1848] |Header3= |testun3= }} : ''Mae'r erthygl hon yn sôn am dref Merthyr Tudful. Am Fwrdeistref Sirol Merthyr Tudful, gweler [[Merthyr Tudful (sir)]]. Am leoedd eraill o'r enw "Merthyr", gweler [[Merthyr (gwahaniaethu)]].'' Tref ym mwrdeistref sirol [[Merthyr Tudful (sir)|Merthyr Tudful]], [[Cymru]], yw '''Merthyr Tudful'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/merthyr-tudful-merthyr-tydfil-so049061#.YcYDCy-l1_g British Place Names]; adalwyd 24 Rhagfyr 2021</ref> Saif 23 milltir (37&nbsp;km) i'r gogledd o [[Caerdydd|Gaerdydd]]. Yn 2011 roedd ganddi boblogaeth o dros 59,500. Mae'r dref yn ymestyn o gymer afonydd [[Afon Taf Fawr|Taf Fawr]] a [[Afon Taf Fechan|Thaf Fechan]] i gyfeiriad [[Pontypridd]], rhwng 100 a 400 metr uwchlaw lefel y môr. Tyfodd y dref oherwydd ei [[daeareg]] gyfoethog, lle cloddiwyd am dri math o garreg: [[glo]], [[haearn]] a [[calchfaen|chalchfaen]]. Ar ben hyn, roedd glaw trwm yn peri i'r nentydd lifo'n gryf, gan gynhyrchu ynni i droi peiriannau'r gwaith haearn. Caiff Merthyr ei hadnabod ledled y byd fel prifddinas cynhyrchu haearn yn ystod [[y Chwyldro Diwydiannol]]. Mae etholaeth [[Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth Senedd Cymru)|Merthyr Tudful a Rhymni]] yn ethol aelod i [[Senedd Cymru]] a [[Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth seneddol)|Merthyr Tudful a Rhymni]] i [[Tŷ'r Cyffredin Prydeinig|Senedd San Steffan]] yn [[Llundain]]. ==Hanes== Mae'r dystiolaeth ddynol yn mynd yn ôl i'r [[Oes Efydd]], a cheir yn yr ardal grudiau, [[carnedd]]au a [[cylch carreg|chylchoedd cerrig]], er bod llawer o'r olion wedi eu difetha gan yr holl gloddio a chwalu yn sgil y gwaith haearn. Cododd y [[Rhufeiniaid]] [[Caerau Rhufeinig Cymru|gaer]] yn yr ardal (ym [[Penydarren|Mhenydarren]]), a chododd y [[Normaniaid]] gastell ym [[Castell Morlais|Morlais]]. Roedd y dref yng nghantref [[Senghennydd]] yn [[Teyrnas Morgannwg|Nheyrnas Morgannwg]]. Gorchfygwyd y dref gan [[Gilbert de Clare]] yn ail hanner y [[13g]].<ref>Gwyddoniadur Cymru; Gwasg Prifysgol Cymru; 2008</ref> Adeiladodd yr [[Anghydffurfiaeth|Anghydffurfwyr]] gapel yng Nghwm-y-glo yn [[1690]], a chododd yr [[Undodiaeth|Undodiaid]] un yng [[Cefn Coed y Cymer|Nghefn Coed y Cymer]] yn [[1747]]. Pan ddaeth y mewnlifiad o bobl yn y [[19g]], ymunodd y rhan fwyaf gyda'r anghydffurfwyr. Roedd y meistri tir a'r diwydianwyr cyfoethog yn perthyn i [[Eglwys Loegr]], fel mewn llawer o lefydd yng Nghymru. Roedd hi'n ardal amaethyddol tan tua diwedd y [[18fed ganrif|ddeunawfed ganrif]]. Erbyn [[1801]] roedd y boblogaeth dros 7,000. Erbyn [[1831]] roedd y boblogaeth yn 30,000, a hyhi oedd y dref fwyaf yng Nghymru. Roedd y boblogaeth yn tyfu'n gyflymach ym Merthyr nag mewn unrhyw dref arall yng Nghymru. Erbyn diwedd y [[18g]] roedd gwaith [[haearn]] yn bwysig iawn yng Nghymru, ac roedd pedwar gwaith haearn pwysig ym Merthyr, sef [[Gwaith Haearn Cyfarthfa]] (eiddo teulu [[Crawshay (teulu)|Crawshay]]), [[Gwaith Haearn Dowlais]], [[Gwaith Haearn Penydarren]] a Gwaith Haearn Plymouth. Ym [[1831]] cyrhaeddodd rhai blynyddoedd o aflonyddwch ymysg gweithwyr Merthyr a'r cyffiniau uchafbwynt treisgar a adwaenir fel '[[Gwrthryfel y gweithwyr ym Merthyr Tudful]]' neu 'Wrthryfel Merthyr'. === Y Chwyldro Diwydiannol === Cafodd y [[Y Chwyldro Diwydiannol|Chwyldro Diwydiannol]] effaith bellgyrhaeddol ar fywyd bob dydd pobl yn y gymdeithas, gwaith pobl ac ar fywyd gwleidyddol Cymru. Roedd twf cyflym ardaloedd fel Merthyr, o fod yn bentrefi bach gwledig i fod yn drefi diwydiannol mewn cyfnod cymharol fyr, wedi achosi straen enfawr.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://resource.download.wjec.co.uk.s3.amazonaws.com/vtc/2016-17/16-17_2-11/cym/radicaliaeth-a-phrotest-1810-1848.pdf|title=Radicaliaieth a Phrotest 1810-1848|date=|access-date=7 Mawrth 2020|website=CBAC|last=|first=|archiveurl=|archivedate=|deadurl=}}</ref> Yn 1696 dim ond 40 o dai oedd ym Merthyr Tudful. Cafodd y gweithfeydd haearn cyntaf eu hadeiladu ym Merthyr yn 1765. Tyfodd canol tref Merthyr gyda’r diwydiant haearn. Erbyn 1851 roedd 46,378 o bobl yn byw yno. Adnabuwyd Merthyr fel ‘crud’ [[y Chwyldro Diwydiannol yng Nghymru]], gan ddenu gweithwyr i’r gweithfeydd haearn o du mewn i Gymru, o Loegr, Iwerddon a thu hwnt. Merthyr Tudful oedd prif dref haearn Cymru yn ystod y 19eg ganrif, gyda’r pedwar prif waith haearn yno yn cynhyrchu’r un faint o haearn a 25% o gynnyrch haearn yr [[Unol Daleithiau America|Unol Daleithiau]] i gyd. Crëwyd gweithlu enfawr yn yr ardal a chywasgwyd hwy i fyw mewn tai gorlawn, wedi eu hadeiladu heb unrhyw gynllun penodol lle'r oedd afiechydon yn rhemp. Roedd gan Ferthyr y deunyddiau crai angenrheidiol i sicrhau llwyddiant y pedwar prif waith haearn a oedd wedi eu sefydlu yno erbyn diwedd y 18g: * '''Penydarren''', o dan berchenogaeth teulu’r Homfrays * '''Plymouth''', o dan berchenogaeth Anthony Bacon ac yna Richard Hill * '''Dowlais''', o dan berchenogaeth [[John Josiah Guest|Josiah John Guest]] * '''Cyfarthfa''', o dan berchenogaeth teulu’r Crawshays.<ref name=":0" /> Sylwodd y dynion busnes hyn fod gan yr ardal y cynhwysion perffaith ar gyfer cynhyrchu haearn o safon - er enghraifft, mwyn haearn (craig yn cynnwys haearn), glo (i boethi’r haearn), calchfaen (i gyflymu’r broses) a chyflenwad o ddŵr cyfleus a digonol. Haearn oedd un o’r diwydiannau cyntaf i newid Cymru yn ystod y Chwyldro Diwydiannol ar ddiwedd y 18g. Cafodd rhai o’r gweithfeydd haearn cyntaf eu hadeiladu yn Sir Fynwy a Morgannwg. Adeiladwyd gweithfeydd haearn mawr o gwmpas Merthyr Tudful a [[Dowlais]] ac agorwyd gweithfeydd haearn eraill i’r dwyrain o Ferthyr yn [[Nant-y-glo]], [[Blaenafon]] a [[Tredegar|Thredegar]] yn Sir Fynwy.<ref>{{Cite web|title=Repository - Hwb|url=https://hwb.gov.wales/repository/resource/eebfc9b6-5e8c-4b9c-befd-00b03dc547cf/cy|website=hwb.gov.wales|access-date=2020-04-07|language=cy}}</ref> Roedd bywyd yn galed yn y trefi haearn newydd hyn fel Merthyr, gan fod amgylchiadau gwaith yn beryglus, yr amgylchiadau byw brwnt, y gor-boblogi yn ychwanegu at straen bob dydd bywyd, a chyflogau yn isel ac ansicr. Roedd llawer yn troi at or-yfed fel dihangfa, a oedd yn ei dro yn arwain at ochr dreisgar a chaled bywyd yn y dref. Bu [[Terfysgaeth|terfysgoedd]] yn y dref yn 1800, 1813 ac 1816, oedd yn dangos bod tensiynau yn bodoli yn y gymdeithas yno. Ond y terfysg mwyaf difrifol oedd Terfysg Mehefin 1831. === Gwrthryfel y gweithwyr ym Merthyr Tudful === {{Prif|Gwrthryfel y gweithwyr ym Merthyr Tudful}} [[Delwedd:Merthyr_Rising.jpg|alt=|bawd|257x257px|Protestwyr ym Merthyr yn ystod gwrthryfel 1831]] Ym [[1831]] cyrhaeddodd rhai blynyddoedd o aflonyddwch ymysg gweithwyr Merthyr Tudful a'r cyffiniau uchafbwynt treisgar a adnabyddir fel Gwrthryfel Merthyr neu Gwrthryfel y gweithwyr ym Merthyr Tudful. Roedd gweithwyr yn galw am ddiwygio, yn protestio yn erbyn gostwng eu cyflogau a diweithdra cyffredinol. Yn raddol, ymledodd y brotest i drefi a phentrefi diwydiannol cyfagos, ac erbyn diwedd mis Mai roedd yr ardal gyfan mewn gwrthryfel, a chredir i faner goch chwyldro gael ei chwifio fel symbol o wrthryfel gweithwyr am y tro cyntaf. Cymerodd tua 7,000 i 10,000 o weithwyr ran yn y gwrthryfel. Am bedwar diwrnod, bu ynadon a meistri haearn dan warchae yn y Castle Hotel, ac am wyth diwrnod, Tŷ Penydarren oedd yr unig loches i'r awdurdodau. Roedd gan derfysgwyr gynnau a ffrwydryddion, a sefydlwyd rhwystrau ffyrdd a chadwyn reoli. Gorchmynnodd [[llywodraeth Prydain]] yn Llundain y fyddin i adfer trefn yn yr ardal. I ddechrau, gwrthsafodd y protestwyr y fyddin, ond erbyn mis Mehefin llwyddodd 450 o filwyr i wasgaru'r terfysgoedd. Lladdwyd tua 24 o brotestwyr ac arestiwyd yr arweinwyr. Dedfrydwyd dau i farwolaeth. Bu Terfysg Merthyr yn 1831 yn drobwynt yn hanes y dosbarth gweithiol yng Nghymru gan fod y terfysg wedi dangos bod gan y dosbarth gweithiol gwynion penodol fel grŵp o weithwyr. Roedd y terfysg wedi dangos eu bod yn ymwybodol o’u hunain fel carfan o weithwyr, a dangosodd Terfysg 1831 eu bod am i’r cwynion hynny gael eu clywed. Teimlent orfodaeth i droi at ddulliau terfysglyd eu natur i leisio eu barn gan nad oedd ganddynt lais gwleidyddol i wneud hynny – sef y [[Pleidleisio|bleidlais]]. ==Geirdarddiad== Yn ôl traddodiad, cysylltir Merthyr â'r santes [[Tudful]], merch y brenin [[Brychan Brycheiniog]], ac enwyd y dref ar ei hôl. Dywedir iddi gael ei lladd gan baganiaid yn 480; a honnodd [[Iolo Morganwg]] yr enwyd y fan lle'i lladdwyd yn 'Ferthyr' Tudful i'w hanrhydeddu.<ref>Farmer, David Hugh. (1978). "Tydfil". In The Oxford Dictionary of Saints.</ref> Ystyr y gair [[Lladin]] ''Martyrium'' yw 'man cysegredig' a daw'r enw o'r gair '[[merthyr]]' yn ei hail ystyr, sef "eglwys er cof am sant neu ar ei fedd, neu fynwent sanctaidd".<ref>Geiriadur Prifysgol Cymru, vol. III, tudalen 2436.</ref> Ceir sawl enw lle yng Nghymru sy'n cynnwys 'Merthyr' gan gynnwys [[Merthyr Mawr]] ym [[Pen-y-bont ar Ogwr|Mhen-y-bont ar Ogwr]] a [[Merthyr Cynog]] ym [[Powys|Mhowys]]. ==Ardaloedd== [[Delwedd:Merthyr Tydfil arms.png|bawd|200px|Arfbais Merthyr Tudful, gyda'i arwyddair: "Nid cadarn ond brodyrdde"|alt=]] *Caedraw *[[Cyfarthfa]] *[[Galon Uchaf]] *[[Georgetown, Merthyr Tudful]] *[[Gellideg]] *[[Y Gurnos, Merthyr Tudful|Y Gyrnos]] *[[Heolgerrig]] *[[Pantysgallog]] *[[Penydarren]] *[[Penyard]] *Pontmorlais *[[Rhydycar]] *[[Twyncarmel]] *[[Twynyrodyn, Merthyr Tudful|Twynyrodyn]] *[[Ynysfach]] ==Eglwysi== *Capel Stryd Fawr y Bedyddwyr *Eglwys Santes Tudful, Caedraw *Eglwys Dewi Sant, Stryd Uchaf *Eglwys Ffynnon Santes Tudful, y Chwarel (Saesneg: ''The Quar'') *Eglwys Babyddol y Santes Fair, Pontmorlais ==Trafnidiaeth== Mae [[Gorsaf reilffordd Merthyr Tudful|gorsaf reilffordd]] ar gael, ar ben y gangen Merthyr ar y Llinell Merthyr, gyda wasanaethau i [[Caerdydd|Gaerdydd]] a [[Bro Morgannwg]]. Mae'r prif [[Gorsaf fysiau Merthyr Tudful|orsaf fysiau]] y dref yn agos iawn, ar Stryd yr Alarch. ==Chwaraeon== Lleolir [[Bikepark Wales]], parc beicio mynydd priodol cyntaf Prydain, ym Merthyr.<ref>http://www.bikeparkwales.com/</ref> Mae Clwb pêl-droed yn y dref sydd wedi ei leoli ym Mharc Penydarren yn ardal Abermorlais. Ar hyn o bryd, mae'r clwb yn chwarae yn Uwch Gynghrair De Lloegr, y seithfed lefel yn system genedlaethol pêl-droed Lloegr. Cafwyd un o ganlyniadau mwyaf enwog y clwb yn 1987, wrth iddynt guro Atalanta o'r Eidal 2-1 ym Mharc Penydarren yn rownd gyntaf cwpan enillwyr cwpanau Ewrop. ==Yr iaith Gymraeg== Yn ôl Cyfrifiad 1891 roedd 68.4% o boblogaeth Merthyr, sef 75, 067 allan o gyfanswm o 110, 569, yn siarad Cymraeg.<ref>Edwards, Hywel Teifi (2001). "Pennod 4: Yr Eisteddfod Genedlaethol ym Merthyr Tudful 1881 ac 1901". In Edwards, Hywel Teifi. ''Merthyr a Thaf''. Gwasg Gomer. tud. 100–110. ISBN 1 84323 025 9</ref> Erbyn [[Cyfrifiadau yn y Deyrnas Unedig|Cyfrifiad 1911]], disgynnodd y ffigur hwn i 50.9%, sef 37,469 o gyfanswm o 74,596 (ibid.). Dengys ffigyrau [[Cyfrifiad 2011]] fod 8.9% o boblogaeth Merthyr yn siarad Cymraeg erbyn hyn.<ref>http://www.comisiynyddygymraeg.org/Cymraeg/Cymorth/dataacystadegau/Pages/Cyfrifiad2011canlyniadauanewidiadauer2001.aspx/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140521180346/http://www.comisiynyddygymraeg.org/Cymraeg/Cymorth/dataacystadegau/Pages/Cyfrifiad2011canlyniadauanewidiadauer2001.aspx/ |date=2014-05-21 }}. Gwefan Comisiynydd y Gymraeg. Adalwyd Ebrill 2014</ref> Mae [[Canolfan Soar|Canolfan a Theatr Soar]] wedi ei lleoli yng nghanol y dref, ac yn gartref i'r iaith Gymraeg a'r celfyddydau yn y dref. Mae'r ganolfan hefyd yn gartref i Gaffi Soar a Siop Lyfrau'r Enfys. ==Eisteddfod Genedlaethol== Cynhaliwyd [[Eisteddfod Genedlaethol]] ym Merthyr Tudful ym [[1881]] a [[1901]]. Am wybodaeth bellach gweler: *[[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful 1881]] *[[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful 1901]] ==Enwogion== * [[Des Barry]], awdur * [[The Blackout]], band roc * [[Ciaran Jenkins]], newyddiadurwr * [[Glyn Jones]] (1905–1995), llenor * [[Philip Madoc]] (1934–2012), actor * [[Julien Mc Donald|Julien McDonald]], dylunydd ffasiwn * [[Leslie Norris]] (1921–2006), bardd ac awdur * [[Johnny Owen]] (1956–1980), paffiwr * [[Jonny Owen]], actor * [[Morgan Owen (bardd a llenor)]] * Dr. [[Joseph Parry]] (1841–1903), cerddor * [[Mark Pembridge]], chwarewr pêl-droed * [[Robert Sidoli]], chwarewr rygbi * [[Steve Speirs]], actor * [[Eddie Thomas]] (1926–1997), paffiwr * [[Lucy Thomas]], (1781- 27 Medi 1847), [[Gwyddoniaeth#Gwyddonwyr benywaidd o Gymru|diwydiannwr Cymreig]] a pherchennog nifer o lofeydd yn yr ardal * [[Malcolm Vaughan]] (1929–2010), canwr ac actor * [[David Watkin Jones (Dafydd Morganwg)]], bardd ac awdur * [[Penry Williams]] (1800-1885), arlunydd * [[Howard Winstone]] (1939–2000), paffiwr *[[Gavin williams|Gavin Williams]], chwaraewr pêl-droed == Oriel == <gallery heights="160px" mode="packed"> DV405 no.172 Merthyr Tydfil.png|Gweithfeydd Haearn ym Merthyr yn y 19eg ganrif Merthyr Tydvil (1130412).jpg|Merthyr Tudful tua 1850 gan Thomas E Clarke Llyfrgell Ganolog Merthyr Tudful.jpg|Y Llyfrgell Ganolog Merthyr Tydfil Cefn Viaduct.png|[[Traphont]] Cefn Coed St Tydfil's Church, Merthyr Tydfil.jpg|Eglwys Santes [[Tudful]] Third AUOB Cymru National March for Welsh Independence 7 September 2019 13.jpg|Cefnogwyr ymgyrch '[[Yes Cymru]]' o flaen Hen Neuadd y Dref, Merthyr, 2019 </gallery> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} ==Dolenni allanol== * [http://www.merthyr.gov.uk/Home/default.htm?language=welsh Cyngor Merthyr Tudful] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081226081616/http://www.merthyr.gov.uk/Home/default.htm?language=welsh |date=2008-12-26 }} *Yr Athro E. Wyn James yn trafod emynau sy'n gysylltiedig â chapel Soar. Rhan 1: https://www.youtube.com/watch?v=AhGimObXA8M Rhan 2: https://www.youtube.com/watch?v=ScwL1WwC0nM {{Trefi Merthyr Tudful}} [[Categori:Merthyr Tudful| ]] [[Categori:Trefi Merthyr Tudful]] [[Categori:Prosiect WiciAddysg]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] fwvs159ij8foab2jd8096km8jymf5bt Aberfan 0 3351 14892109 14877100 2026-05-10T08:52:07Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Merthyr Tudful a Rhymni i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14892109 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Ynysowen]], bwrdeistref sirol [[Merthyr Tudful (sir)|Merthyr Tudful]], [[Cymru]], yw '''Aberfan'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://britishplacenames.uk/aberfan-merthyr-tydfil-so070001#.XXulZq2ZNlc British Place Names]; adalwyd 13 Medi 2019</ref> (hefyd '''Aber-fan'''). Saif tua 6.4 [[cilometr|km]] i'r de o [[Merthyr Tudful|Ferthyr Tudful]]. Rhed [[Afon Taf (Caerdydd)|Afon Taf]] yn ogystal â [[Llwybr Taf]] (sy'n dirwyn o [[Troed-y-rhiw|Droed-y-rhiw]], i [[Treharris|Dreharris]]) trwy'r pentref. Ceir dwy ysgol yma: Ysgol Gynradd Ynysowen ac [[Ysgol Gymraeg Rhyd-y-Grug|Ysgol Gynradd Gymraeg Rhyd-y-Grug]]. == Trychineb Aberfan == {{Prif|Trychineb Aberfan}} Ddydd Gwener, [[21 Hydref]] [[1966]], am 9.15 y bore, llithrodd tomen [[glo|lo]] o weithfa rhif 7 i lawr llethrau'r bryniau uwchlaw'r pentref gan gladdu Ysgol Gynradd Pantglas ac ugain o dai a ffermdy. Lladdwyd 144 o bobl gan gynnwys 116 o blant, gyda'r mwyafrif ohonynt rhwng 7 a 10 oed. Lladdwyd pump athro yn y drychineb. Dim ond cnewllyn o ddisgyblion a oroesodd y digwyddiad. Roedd y domen lo yn cynnwys creigiau o bwll glo lleol. Roedd y disgyblion newydd adael y gwasanaeth boreuol yn y neuadd, lle buont yn canu "All Things Bright and Beautiful", am eu hystafelloedd dosbarth, pan glywsant sŵn mawr y tu allan. Roedd yr ystafelloedd dosbarth ar ochr y tirlithriad. Rhoddwyd y bai am y drychineb ar y Bwrdd Glo Cenedlaethol gan dribiwnlys, ac fe'i orchmynnwyd i dalu iawndal o £500 am bob plentyn i deuluoedd ag dyma yn marw. Darganfuwyd fod y tomen lo wedi bod yn suddo ers misoedd, ond ni wnaethpwyd dim am y mater. Dywedwyd fod dwr wedi cynyddu yn y pentwr o wastraff ar ben y mynydd gan achosi i'r gwastraff lifo i lawr y mynydd. Ar ôl nifer o apeliadau, defnyddiwyd rhan o'r gronfa i wneud gweddill y tip glo yn ddiogel ac osgôdd y Bwrdd Glo Cenedlaethol y gost lawn o wneud hyn. Ad-dalodd llywodraeth y [[Y Blaid Lafur (DU)|Blaid Lafur]] £150,000 ym [[1997]], ond pe bai chwyddiant wedi cael ei ystyried byddai'r swm hwn yn agos i £2 miliwn. Caewyd y pwll glo ym [[1989]]. Ym mis Chwefror [[2007]] cyhoeddodd Llywodraeth y Cynulliad gyfraniad o £2 filiwn i Gronfa Goffa Trychineb Aberfan, fel rhyw fath o iawndal am yr arian a gafodd y llywodraeth yn y cyfnod yn union ar ôl y drychineb. <gallery heights="180px" mode="packed"> 300px-Aberfan Disaster.jpg|Trychineb Aberfan 21 Hydref 1966 Mynwent Aberfan.jpg|Beddau'r plant a'r oedolion a laddwyd </gallery> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Trefi Merthyr Tudful}} [[Categori:Diwydiant glo Cymru]] [[Categori:Pentrefi Merthyr Tudful]] [[Categori:Trychinebau diwydiannol]] [[Categori:Ynysowen]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] 6f3w6d0lkfls4eekzun7i5zl9z52la2 Neidr 0 3442 14891712 14777796 2026-05-09T14:04:49Z Craigysgafn 40536 14891712 wikitext text/x-wiki {{Blwch tacson | lliw = pink | enw = Nadroedd | delwedd = Snakes Diversity.jpg | maint_delwedd = 225px | neges_delwedd = | regnum = [[anifail|Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Reptilia]] | ordo = [[Squamata]] | subordo = '''Serpentes''' | rhengoedd_israniadau = Teuluoedd | israniad = * [[Henophidia]] :[[Aniliidae]] :[[Anomochilidae]] :[[Boidae]] :[[Bolyeriidae]] :[[Cylindrophiidae]] :[[Loxocemidae]] :[[Pythonidae]] :[[Tropidophiidae]] :[[Uropeltidae]] :[[Xenopeltidae]] * [[Typhlopoidea]] :[[Anomalepididae]] :[[Leptotyphlopidae]] :[[Typhlopidae]] * [[Xenophidia]] :[[Acrochordidae]] :[[Atractaspididae]] :[[Colubridae]] :[[Elapidae]] :[[Hydrophiidae]] :[[Viperidae]] }} Mae '''nadroedd''' yn [[Ymlusgiad|ymlusgiaid]] cigysol hir a chul o fewn urdd y Serpentes (enw [[Lladin]]).<ref>{{Cite journal|title=Integrated analyses resolve conflicts over squamate reptile phylogeny and reveal unexpected placements for fossil taxa|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=3|pages=e0118199|year=2015|pmid=25803280|pmc=4372529|doi=10.1371/journal.pone.0118199|bibcode=2015PLoSO..1018199R}}</ref> Fel pob cenogydd arall, mae nadroedd yn [[Fertebrat|fertebratau]] ectothermig, ac yn amniot wedi'u gorchuddio â [[Cen|chen]] sy'n gorgyffwrdd. Mae gan lawer o rywogaethau o nadroedd [[Penglog|benglogau]] â llawer mwy o gymalau na'u hynafiaid y [[madfall]], sy'n eu galluogi i lyncu ysglyfaeth llawer mwy na'u pennau. Er mwyn darparu ar gyfer eu cyrff cul, mae organau pâr nadroedd (fel arennau) yn ymddangos un o flaen y llall yn hytrach nag ochr yn ochr, a dim ond un [[ysgyfaint]] sydd gan y mwyafrif. Mae rhai rhywogaethau [[Pelfis|wregys pelfig]] gyda phâr o grafangau ar y naill ochr i'r cloga sef y pen ôl. Mae madfall wedi esblygu cyrff hirfain di-goes na braich, a choesau llawer llai trwy [[esblygiad cydgyfeiriol]], gan arwain at lawer o linachau o fadfallod heb goesau.<ref>{{Cite journal|title=Why does a trait evolve multiple times within a clade? Repeated evolution of snakelike body form in squamate reptiles|journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution|volume=60|issue=1|pages=123–41|date=January 2006|pmid=16568638|doi=10.1554/05-328.1}}</ref> Mae'r rhain yn debyg i nadroedd, ond mae gan nifer o grwpiau cyffredin o fadfallod di-goes amrannau a chlustiau allanol, nad oes gan nadroedd ar y cyfan. Mae nadroedd byw i'w cael ar bob cyfandir ac eithrio Antarctica, ac ar y rhan fwyaf o diroedd llai; mae eithriadau'n cynnwys rhai ynysoedd mawr, megis Iwerddon, Gwlad yr Iâ, yr Ynys Las, [[Ynysoedd Hawaii|archipelago Hawaii]], ac ynysoedd Seland Newydd, yn ogystal â llawer o ynysoedd bach Iwerydd a chefnforoedd canol y [[Môr Tawel]]<ref name="Bauchot">{{Cite book|editor-last=Roland Bauchot|title=Snakes: A Natural History|url=https://archive.org/details/snakesnaturalhis0000bauc|year=1994|publisher=Sterling Publishing Co., Inc.|location=Efrog Newydd|page=[https://archive.org/details/snakesnaturalhis0000bauc/page/220 220]}}</ref> Yn ogystal a nadroedd tirol, mae nadroedd y môr yn gyffredin ledled cefnforoedd India a'r Môr Tawel. Ceir mwy nag ugain [[Teulu (bioleg)|o deuluoedd]] sy'n cael eu cydnabod ar hyn o bryd, ac sy'n cynnwys tua 520 [[Genws|genw]] a thua 3,900 [[Rhywogaeth|o rywogaethau]].<ref name="NRDB-Cs">{{Cite web|title=Search results for Higher taxa: snake|url=https://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?taxon=snake&submit=Search|access-date=7 Mawrth 2021|website=reptile-database.org}}</ref> Maent yn amrywio o ran maint o 10.4 centimetr fel neidr-edafedd Barbados (Tetracheilostoma carlae) i 12.8 metr ee y peithon.<ref name="zootaxa">{{Cite journal|url=http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01841p030.pdf|title=At the lower size limit in snakes: two new species of threadsnakes (Squamata: Leptotyphlopidae: Leptotyphlops) from the Lesser Antilles|first=S. Blair|last=Hedges|journal=[[Zootaxa]]|volume=1841|pages=1–30|date= 4 Awst 2008|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080813023833/http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01841p030.pdf|archive-date= 13 Awst 2008|doi=10.11646/zootaxa.1841.1.1}}</ref><ref name="SunBear">{{Cite journal|last=Fredriksson, G. M.|title=Predation on Sun Bears by Reticulated Python in East Kalimantan, Indonesian Borneo|journal=Raffles Bulletin of Zoology|volume=53|issue=1|year=2005|pages=165–168|url=http://dare.uva.nl/document/161117|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709001708/http://dare.uva.nl/document/161117|archive-date=2014-07-09}}</ref> Roedd y rhywogaeth ffosil ''Titanoboa cerrejonensis'' yn {{Convert|12.8|m|ft}} hyd.<ref name="head">{{Cite journal|arxiv=6|title=Giant boid snake from the Palaeocene neotropics reveals hotter past equatorial temperatures|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-05_457_7230/page/714|journal=Nature|volume=457|issue=7230|pages=715–7|date=Chwefror 2009|pmid=19194448|doi=10.1038/nature07671|bibcode=2009Natur.457..715H}}</ref> Credir bod nadroedd wedi esblygu o naill ai madfallod a arbenigai mewn tyllu neu fadfallod dyfrol, efallai yn ystod y cyfnod [[Jwrasig]], gyda'r ffosilau cynharaf y gwyddys amdanynt i'w cael rhwng143 miliwn o flynyddoedd [[CP]] a 167 miliwn CP.<ref>{{Cite web|last=Perkins|first=Sid|date=27 Ionawr 2015|title=Fossils of oldest known snakes unearthed|url=http://news.sciencemag.org/paleontology/2015/01/fossils-oldest-known-snakes-unearthed|website=news.sciencemag.org|access-date=29 Ionawr 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150130043614/http://news.sciencemag.org/paleontology/2015/01/fossils-oldest-known-snakes-unearthed|archivedate=30 January 2015}}</ref><ref>{{Cite journal|title=The oldest known snakes from the Middle Jurassic-Lower Cretaceous provide insights on snake evolution|journal=Nature Communications|volume=6|pages=5996|date=January 2015|pmid=25625704|doi=10.1038/ncomms6996|bibcode=2015NatCo...6.5996C}}</ref> Ymddangosodd amrywiaeth nadroedd modern yn ystod yr epoc [[Paleocen|Paleosenaidd]] (c.&nbsp;66 i 56&nbsp;Ma yn ôl, hynny yw, ar ôl y [[digwyddiad difodiant Cretasaidd-Paleogenaidd]]). Mae'r disgrifiadau hynaf a gofnodwyd o nadroedd i'w cael yn y Brooklyn Papyrus. Nid yw'r rhan fwyaf o rywogaethau o neidr yn wenwynig ac mae'r rhai sydd â gwenwyn yn ei ddefnyddio'n bennaf i ladd a darostwng ysglyfaeth yn hytrach nag ar gyfer hunanamddiffyn. Mae gan rai wenwyn sy'n ddigon cryf i achosi anaf poenus neu farwolaeth i bobl. Mae nadroedd diwenwyn naill ai'n llyncu ysglyfaeth yn fyw neu'n lladd trwy gyfyngiad. == Geirdarddiad == Tarddiad [[Proto-Indo-Ewropeg]] (''netr'') sydd i'r gair Cymreag ''neidr'', fel y gair Cernyweg ''nǣdre,'' Hen Wyddeleg ''nathir,'' Almaeneg ''natter, yr'' Iseldireg ''adder'' a'r Lladin ''natrīx.'' Mae'r gair Saesneg modern ''adder'' (sy'n golygu 'gwiber') yn tarddu o'r Hen Saesneg ''nǣdre'', ac o'r Germaneg a'r Proto-Indo-Ewropeg cyn hynny; ac yn wreiddiol roedd yn golygu pob neidr nid y wiber yn unig.<ref>[https://www.geiriadur.ac.uk/gpc/gpc.html geiriadur.ac.uk; [[Geiriadur Prifysgol Cymru]] (GPC); gol. [[Andrew Hawke]]; adalwyd 28 Mai 2022</ref> Defnyddir y gair ''sarff'' hefyd, ond fel arfer, mewn cyswllt beiblaidd, a gall olygu'r diafol. Fe'i cofnodwyd gyntaf yn y Gymraeg yn [[Llyfr Du Caerfyrddin]] yn y [[13g]]: 'Meithrin corff y llyffeint a'r nadrei'. == Esblygiad == {{Cladogram|title=Trosolwg ffylogenetig o nadroedd modern|clades={{clade|style=font-size:88.888888%;line-height:100% |label1=&nbsp;&nbsp;&nbsp; |1={{clade |label1=[[Scolecophidia]] |1={{clade |1=[[Leptotyphlopidae]] |label2=&nbsp; |2={{clade |1=[[Anomalepididae]] |2=[[Typhlopidae]] }} }} |label2=[[Alethinophidia]] |2={{clade |label1=[[Amerophidia]] |1={{clade |1=''[[Anilius]]'' |2=[[Tropidophiidae]] }} |label2=Afrophidia |2={{clade |label1=[[Uropeltoidea]] |1={{clade |1=[[Uropeltidae]] |label2=&nbsp; |2={{clade |1=''[[Anomochilus]]'' |2=''[[Cylindrophis]]'' }} }} |label2=Macrostomata |2={{clade |label1=[[Pythonoidea]] |1={{clade |1=[[Pythonidae]] |2=''[[Xenopeltis]]'' |3=''[[Loxocemus]]'' }} |label2=[[Caenophidia]] |2={{clade |1=[[Acrochordidae]] |2=[[Xenodermidae]] |3=[[Pareidae]] |4=[[Viperidae]] |5=[[Homalopsidae]] |6=[[Lamprophiidae]] |7=[[Elapidae]] |8=[[Colubridae]] }} |label3=[[Booidea]] |3={{clade |1=[[Boidae]] |2=[[Erycinae]] |3=''[[Calabaria]]'' |4=[[Ungaliophiinae]] |5=''[[Sanzinia]]'' |6=''[[Candoia]]'' }} }} }} }} }} }}|caption=Mae'r goeden yn dynodi perthnasoedd yn unig, nid amseroedd canghennog esblygiadol.}} Mae'r cofnod ffosil o nadroedd yn gymharol wael oherwydd bod [[Sgerbwd|sgerbydau]] nadroedd yn nodweddiadol fach a bregus sy'n golygu bod [[Ffosil|ffosileiddio]] yn anghyffredin. Mewn ffosilau, mae'n eitha hawdd adnabod y neidr, oherwydd eu siâp, er fod ganddynt yn aml goesau ôl; mae'r cynharaf yn perthyn i'r cyfnod [[Cretasaidd]].<ref>Durand, J.F. (2004). "The origin of snakes". Geoscience Africa 2004. Abstract Volume, University of the Witwatersrand, Johannesburg, South Africa, pp. 187.</ref> Daw'r ffosiliau neidr go-iawn cynharaf y gwyddys amdanynt (aelodau o grŵp coron y Serpentes) o'r simoliophiidau morol, a'r hynaf ohonynt o gyfnod y Cretasaidd Diweddar (o'r oes Cenomanaidd) sef y ''[[Haasiophis terrasanctus]]'',<ref name="snake_origin_ecology">{{Cite journal|title=The origin of snakes: revealing the ecology, behavior, and evolutionary history of early snakes using genomics, phenomics, and the fossil record|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=15|pages=87|date=Mai 2015|pmid=25989795|pmc=4438441|doi=10.1186/s12862-015-0358-5}}</ref> a ddyddiwyd i rhwng 112 a 94 miliwn o flynyddoedd oed.<ref name="timetree">Vidal, N., Rage, J.-C., Couloux, A. and Hedges, S.B. (2009). "Snakes (Serpentes)". Pp. 390–397 in Hedges, S. B. and Kumar, S. (eds.), ''The Timetree of Life''. Oxford University Press.</ref> Yn seiliedig ar [[anatomeg gymharol]], ceir consensws bod nadroedd yn ddisgynyddion o'r [[Madfall|madfallod]].<ref>Mehrtens JM. 1987. ''Living Snakes of the World in Color''. New York: Sterling Publishers. 480 pp. {{ISBN|0-8069-6460-X}}.</ref> <ref name="Sanchez">{{Cite web|last=Sanchez|first=Alejandro|title=Diapsids III: Snakes|website=Father Sanchez's Web Site of West Indian Natural History|url=http://www.kingsnake.com/westindian/metazoa12.html|access-date=2007-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071127163408/http://www.kingsnake.com/westindian/metazoa12.html|archivedate=2007-11-27}} </ref> Mae gan y [[peithon]] a'r [[Boidae|boas]] — grwpiau cyntefig ymhlith nadroedd modern — olion etifeddol o goesau ôl hynafol: sef digidau bach, fel crafangau a ddefnyddiwyd i afael yn y cymar yn ystod paru.<ref name="Meh87">Mehrtens JM. 1987. ''Living Snakes of the World in Color''. New York: Sterling Publishers. 480 pp. {{ISBN|0-8069-6460-X}}.</ref><ref>{{Cite web|title=New Fossil Snake With Legs|website=UNEP WCMC Database|publisher=American Association For The Advancement Of Science|location=Washington, D.C.|url=http://www.wildlifenews.co.uk/articles2000/march/march2500a.htm|access-date=2007-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071225225126/http://www.wildlifenews.co.uk/articles2000/march/march2500a.htm|archivedate=2007-12-25}} </ref> Mae'r teuluoedd Leptotyphlopidae a'r Typhlopidae hefyd yn meddu ar weddillion cyntefig o wregys y pelfis, gan ymddangos fel tafluniadau corniog. Nid yw aelodau blaen yr holl nadroedd hysbys yn bodoli. Mae hyn yn cael ei achosi gan esblygiad eu genynnau Hox, gan reoli morffogenesis aelodau. Roedd gan sgerbwd hynafiad cyffredin y neidr, fel y mwyafrif o detrapodau eraill, arbenigeddau lleol. Yn gynnar yn esblygiad neidr, daeth mynegiant genynnau Hox yn y sgerbwd echelinol a oedd yn gyfrifol am ddatblygiad y thoracs yn drech, yn ddominant. Mae'r rhan fwyaf o sgerbwd neidr yn thoracs estynedig iawn. Mae'r asennau i'w cael ar yr fertebra thorasig yn unig. Mae nifer fertebra'r gwddf, y meingefn a'r pelfig yn fach iawn (dim ond 2-10 fertebra meingefnol a pelfig sy'n bresennol), tra mai dim ond cynffon fer sy'n weddill o'r fertebra [[caudal]]. Fodd bynnag, mae'r gynffon yn dal yn ddigon hir i fod o ddefnydd pwysig mewn llawer o rywogaethau, ac fe'i haddaswyd mewn rhai rhywogaethau dyfrol a rhai sy'n byw mewn coed. Dechreuodd llawer o grwpiau nadroedd modern yn ystod y [[Paleocen|Paleosen]], ochr yn ochr â phelydriad addasol y mamaliaid yn dilyn difodiant [[Deinosor|y deinosoriaid]] (nad ydynt yn adar). Arweiniodd ehangu glaswelltiroedd yng Ngogledd America hefyd at belydriad ffrwydrol ymhlith nadroedd.<ref name="Fossil Snakes of North America">{{Cite book|last=Holman|first=J. Alan|title=Fossil Snakes of North America|url=https://archive.org/details/fossilsnakesofno0000holm|date=2000|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington, IN|isbn=978-0253337214|pages=[https://archive.org/details/fossilsnakesofno0000holm/page/284 284]–323|edition=First}}</ref> Cyn hynny, roedd nadroedd yn elfen bychan iawn o ffawna Gogledd America, ond yn ystod y [[Mïosen]], cynyddodd nifer y rhywogaethau'n ddramatig gydag ymddangosiad cyntaf gwiberod ac elapidau yng Ngogledd America ac arallgyfeirio sylweddol yColubridae (gan gynnwys tarddiad sawl genera modern megis Nerodia, Lampropeltis, Pituophis, a Pantherophis)<ref name="Fossil Snakes of North America" /> === Ffosilau === Ceir cryn dystiolaeth ffosil sy'n awgrymu y gallai nadroedd fod wedi esblygu o fadfallod sy'n tyllu,<ref>{{Cite journal|last=Yi|first=Hongyu|last2=Norell|first2=Mark A.|title=The burrowing origin of modern snakes|url=https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.1500743|journal=Science Advances|year=2015|volume=1|issue=10|access-date=11 October 2021|pages=e1500743|doi=10.1126/sciadv.1500743|pmid=26702436|bibcode=2015SciA....1E0743Y}}</ref> a hynny yn ystod y [[Cretasaidd|Cyfnod Cretasaidd]].<ref name="EB">{{Cite book|last=Mc Dowell|first=Samuel|title=The evolution of the tongue of snakes and its bearing on snake origins|year=1972|volume=6|pages=191–273|doi=10.1007/978-1-4684-9063-3_8|isbn=978-1-4684-9065-7}}</ref> Roedd perthynas neidr ffosil cynnar, ''Najash rionegrina'', yn anifail tyllu dwy goes gyda [[sacrwm]], ac roedd yn gwbl ddaearol.<ref name="najash"> {{Cite journal|title=A Cretaceous terrestrial snake with robust hindlimbs and a sacrum|journal=Nature|volume=440|issue=7087|pages=1037–40|date=Ebrill 2006|pmid=16625194|doi=10.1038/nature04413|url=http://www.nature.com/nature/journal/v440/n7087/edsumm/e060420-11.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218045427/http://www.nature.com/nature/journal/v440/n7087/edsumm/e060420-11.html|bibcode=2006Natur.440.1037A|archive-date=2007-12-18}}</ref> Un hynafiaid tybiedig yw'r monitor di-glust, y ''[[Lanthanotidae|Lanthanotus]]'' o [[Borneo]] (er ei fod hefyd yn lled-ddyfrol).<ref name="M2">{{Cite journal|last=Mertens|first=Robert|title=Lanthanotus: an important lizard in evolution|journal=Sarawak Museum Journal|year=1961|volume=10|pages=320–322}}</ref> [[wiktionary:subterranean|Esblygodd]] rhywogaethau tanddaearol gyrff symlach ar gyfer tyllu, ac yn y pen draw collasant eu coesau.<ref name="M2" /> Yn ôl y ddamcaniaeth hon, datblygodd nodweddion megis yr amrannau tryloyw wedi'u hasio a diflanodd y clustiau allanol.<ref name="EB" /><ref name="M2" /> Mae rhai nadroedd cyntefig wedi meddu ar goesau ôl, ond nid oedd gan esgyrn eu pelfis gysylltiad uniongyrchol â'r fertebra. Mae'r rhain yn cynnwys rhywogaethau ffosil fel ''Haasiophis'', ''Pachyrhachis'' ac ''Eupodophis'', sydd ychydig yn hŷn na'r''Najash''.<ref>{{Cite web|title=New Fossil Snake With Legs|website=UNEP WCMC Database|publisher=American Association For The Advancement Of Science|location=Washington, D.C.|url=http://www.wildlifenews.co.uk/articles2000/march/march2500a.htm|access-date=2007-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071225225126/http://www.wildlifenews.co.uk/articles2000/march/march2500a.htm|archivedate=2007-12-25}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20071225225126/http://www.wildlifenews.co.uk/articles2000/march/march2500a.htm "New Fossil Snake With Legs"]. ''UNEP WCMC Database''. Washington, D.C.: American Association For The Advancement Of Science. Archived from [http://www.wildlifenews.co.uk/articles2000/march/march2500a.htm the original] on 25 December 2007<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">29 November</span> 2007</span>.</cite> </ref> Cryfhawyd y ddamcaniaeth hon yn 2015 pan ddarganfuwyd ffosil 113 miliwn o flynyddoedd oed o neidr pedair coes ym Mrasil sydd wedi'i enwi'n ''[[Tetrapodoffis|Tetrapodophis amplectus]]''. Mae ganddi lawer o nodweddion tebyg i neidr, mae wedi'i haddasu ar gyfer tyllu ac mae ei stumog yn dangos ei fod yn bwyta anifeiliaid eraill.<ref>{{Cite web|title=Four-legged snake ancestor 'dug burrows'|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-33621491|first=Webb|last=Jonathan|date=24 July 2014|publisher=BBC Science & Environment|access-date=Jul 24, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150726051600/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-33621491|archivedate=26 July 2015}}</ref> Ar hyn o bryd mae'n ansicr a yw ''Tetrapodophis'' yn neidr neu'n rhywogaeth arall, yn y drefn [[Squamata|squamate]], gan fod corff tebyg i neidr wedi esblygu'n annibynnol i'w gilydd o leiaf 26 o weithiau. Nid oes gan y ''Tetrapodophis'' nodweddion nadreddol nodedig yn ei hasgwrn cefn a'i phenglog.<ref>{{Cite web|title=A Fossil Snake With Four Legs|url=http://phenomena.nationalgeographic.com/2015/07/23/a-fossil-snake-with-four-legs/|access-date=2015-07-24|first=Ed|last=Yong|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723221358/http://phenomena.nationalgeographic.com/2015/07/23/a-fossil-snake-with-four-legs/|archivedate=2015-07-23|date=2015-07-23}}</ref><ref>{{Cite journal|title=EVOLUTION. A four-legged snake from the Early Cretaceous of Gondwana|journal=Science|volume=349|issue=6246|pages=416–9|date=July 2015|pmid=26206932|doi=10.1126/science.aaa9208|url=https://researchportal.port.ac.uk/portal/en/publications/a-fourlegged-snake-from-the-early-cretaceous-of-gondwana(b6583c89-da01-4b9a-9f1e-dc142b9331ff).html|bibcode=2015Sci...349..416M}}</ref> Mae astudiaeth yn 2021 yn gosod yr anifail mewn grŵp o fadfallod y môr diflanedig o'r cyfnod [[Cretasaidd]] a elwir yn dolichosoriaid ac nad ydynt yn uniongyrchol gysylltiedig â nadroedd.<ref>{{Cite web|title=Famous Discovery of Four-Legged Snake Fossil Turns Out to Have a Twist in The Tale|url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/famous-discovery-of-four-legged-snake-fossil-turns-out-to-have-a-twist-in-the-tale/ar-AAQQeEM?ocid=msedgdhp&pc=U531#comments|access-date=2021-11-18|website=www.msn.com|language=en-US}}</ref> Ceir rhagdybiaeth arall, sy'n seiliedig ar forffoleg, ac sy'n awgrymu bod hynafiaid y neidr yn perthyn i [[Mosasaur|fosasoriaid]] — ymlusgiaid dyfrol diflanedig o'r [[Cretasaidd]] — ac sy'n ffurfio'r [[cytras]] ''Pythonomorpha''.<ref>{{Cite web|last=Sanchez|first=Alejandro|title=Diapsids III: Snakes|website=Father Sanchez's Web Site of West Indian Natural History|url=http://www.kingsnake.com/westindian/metazoa12.html|access-date=2007-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071127163408/http://www.kingsnake.com/westindian/metazoa12.html|archivedate=2007-11-27}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSanchez">Sanchez A. [http://www.kingsnake.com/westindian/metazoa12.html "Diapsids III: Snakes"]. ''Father Sanchez's Web Site of West Indian Natural History''. [https://web.archive.org/web/20071127163408/http://www.kingsnake.com/westindian/metazoa12.html Archifiwyd] 27 Tachwedd 2007. Adalwyd 26 Tachwedd 2007.</cite> </ref> Yn ôl y ddamcaniaeth hon, credir bod amrannau tryloyw, y neidr wedi esblygu ac addasu i amodau morol (colli dŵr trwy osmosis), a chollwyd y clustiau allanol gan na fyddant fawr o ddefnydd mewn amgylchedd dyfrol. Arweiniodd hyn yn y pen draw at anifail tebyg i neidr y môr heddiw. Yn y [[Cretasaidd]] Diweddar, ailgytrefodd nadroedd y tir, gan barhau i arallgyfeirio i'r hyn a geir heddiw. Gwyddys am weddillion nadroedd wedi'u ffosileiddio mewn gwaddodion morol cynnar y Cretasaidd Diweddar, sy'n gyson â'r ddamcaniaeth hon; yn arbennig felly, gan eu bod yn hŷn na'r ''Najash rionegrina'' daearol. Mae astudiaethau genetig yn y [[2010au]] a'r [[2020au]] wedi nodi nad oes gan nadroedd gysylltiad mor agos â madfallod monitor ag a gredwyd ar un adeg - ac felly nid â mosasaurs, yr hynafiad arfaethedig yn senario dyfrol eu hesblygiad. Fodd bynnag, mae mwy o dystiolaeth yn cysylltu mosasaurs â nadroedd nag â varanids. Mae olion darniog a ddarganfuwyd o'r [[Jwrasig]] a'r Cretasaidd Cynnar yn dangos cofnodion ffosil dyfnach ar gyfer y grwpiau hyn, a all o bosibl wrthbrofi'r naill ddamcaniaeth neu'r llall. <ref>{{Cite journal|title=Molecular evidence for a terrestrial origin of snakes|journal=Proceedings. Biological Sciences|volume=271 Suppl 4|issue=suppl_4|pages=S226-9|date=Mai 2004|pmid=15252991|pmc=1810015|doi=10.1098/rsbl.2003.0151}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=The oldest known snakes from the Middle Jurassic-Lower Cretaceous provide insights on snake evolution|journal=Nature Communications|volume=6|issue=1|pages=5996|date=January 2015|pmid=25625704|doi=10.1038/ncomms6996|bibcode=2015NatCo...6.5996C}}</ref><gallery> Delwedd:Tetrapodophis amplectus 3483.jpg|''[[Tetrapodophis|Tetrapodoffis]]'' Delwedd:Eupodophis at Royal Belgian Institute of Natural Sciences, Brussels.jpg|''[[Eupodophis descouensi]]'' Delwedd:Eupodophis descouensi Holotype.jpg|''[[Eupodophis descouensi]]'' Delwedd:Eupodophis descouensi Holotype hind leg.jpg|''[[Eupodophis]] descouensi'' coes ôl </gallery> === Sail genetig esblygiad y neidr === Mae astudiaethau ffosilau ac ffylogenetig yn cytuno bod nadroedd wedi esblygu o [[Madfall|fadfallod]], a dyna pam y daeth y cwestiwn pa newid genetig a arweiniodd at golli aelodau (coesau) hynafiad y neidr. Mae colli aelodau o'r corff yn gyffredin iawn mewn ymlusgiaid sy'n dal i fodoli ac mae wedi digwydd ddwsinau o weithiau o fewn sgincs, anguids a madfallod eraill.<ref>{{Cite journal|last=Bergmann|first=Philip J.|last2=Morinaga|first2=Gen|date=Mawrth 2019|title=The convergent evolution of snake‐like forms by divergent evolutionary pathways in squamate reptiles*|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/evo.13651|journal=Evolution|language=en|volume=73|issue=3|pages=481–496|doi=10.1111/evo.13651|pmid=30460998|issn=0014-3820}}</ref> Yn 2016, adroddodd dwy astudiaeth fod colled braich mewn nadroedd yn gysylltiedig â threigladau DNA yn y Parth o Weithgarwch Pegynol Dilynol Rheoleiddiol (''Zone of Polarizing Activity Regulatory Sequence'' (ZRS)), rhanbarth rheoleiddiol o’r genyn [[SHH|sonic hedgehog]] (SHH) sy’n hanfodol ar gyfer datblygiad coesau. Nid oes gan nadroedd mwy datblygedig unrhyw olion o gyn-aelodau, ond mae gan nadroedd gwaelodol fel y peithon a'r boas. Yn embryonau'r Peithon ceir lympiau bychan sy'n cychwyn troi'n goesau ôl, ond mae eu datblygiad diweddarach yn cael ei atal gan fwtadau DNA yn y ZRS.<ref>{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/10/what-a-legless-mouse-tells-us-about-snake-evolution/504779/|title=What a Legless Mouse Tells Us About Snake Evolution|work=The Atlantic|access-date=2016-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20161024222452/http://www.theatlantic.com/science/archive/2016/10/what-a-legless-mouse-tells-us-about-snake-evolution/504779/|archive-date=2016-10-24}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.livescience.com/56573-mutation-caused-snakes-to-lose-legs.html|title=Snakes Used to Have Legs and Arms … Until These Mutations Happened|work=Live Science|access-date=2016-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022150634/http://www.livescience.com/56573-mutation-caused-snakes-to-lose-legs.html|archive-date=2016-10-22}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Loss and Re-emergence of Legs in Snakes by Modular Evolution of Sonic hedgehog and HOXD Enhancers|journal=Current Biology|volume=26|issue=21|pages=2966–2973|date=November 2016|pmid=27773569|doi=10.1016/j.cub.2016.09.020}}</ref><ref>{{Cite journal|arxiv=6|title=Progressive Loss of Function in a Limb Enhancer during Snake Evolution|journal=Cell|volume=167|issue=3|pages=633–642.e11|date=October 2016|pmid=27768887|pmc=5484524|doi=10.1016/j.cell.2016.09.028|url=}}</ref> == Bioleg == [[Delwedd:Leptotyphlops_carlae.jpg|bawd| Oedolyn neidr edau Barbados, y ''Leptotyphlops carlae'', ar chwarter doler Americanaidd]] === Canfyddiad === [[Delwedd:Wiki_snake_eats_mouse.jpg|chwith|bawd| Delwedd thermograffig o neidr yn bwyta llygoden]] Mae gan wiberod pwll, peithonau, a rhai boas dderbynyddion isgoch-sensitif mewn rhigolau dwfn ar y trwyn, gan ganiatáu iddynt "weld" gwres pelydrol ysglyfaeth gwaed cynnes. Mewn gwiberod pwll, mae'r rhigolau hyn wedi'u lleoli rhwng y ffroen a'r llygad mewn "pwll" mawr ar bob ochr i'r pen. Mae gan nadroedd eraill sy'n sensitif i isgoch sawl pwll labial, ar y wefus uchaf, ychydig o dan y ffroenau.<ref name="Cogger91_180">Cogger (1991), p.180</ref> Mae'r neidr yn dilyn ei hysglyfaeth gan ddefnyddio arogl drwy gasglu gronynnau yn yr awyr â'i thafod fforchog, yna'n eu trosglwyddo i'r geg i'w harchwilio.<ref name="Cogger91_180">Cogger (1991), p. 180.</ref> Mae'r fforc yn y tafod yn synhwyro'r cyfeiriad bras o arogl a blas ar yr un pryd.<ref name="Cogger91_180" /> Symuda'r tafod yn gyson, gan samplu gronynnau o'r aer, y ddaear a dŵr, a dadansoddi'r cemegau a ddarganfuwyd, a phennu presenoldeb ysglyfaeth neu ysglyfaethwyr yn yr amgylchedd lleol. Mewn nadroedd sy'n byw mewn dŵr, fel yr anaconda, mae'r tafod yn gweithredu'n effeithlon o dan y dŵr.<ref name="Cogger91_180" /> Mae ochr isaf neidr, sef y bol, yn sensitif iawn i ddirgryniadau, gan ganiatáu i'r neidr ganfod anifeiliaid sy'n nesáu trwy synhwyro dirgryniadau gwan yn y ddaear.<ref name="Cogger91_180">Cogger (1991), p. 180.</ref> Mae golwg neidr yn amrywio'n fawr rhwng rhywogaethau: rhoddwyd golwg craff i rai, ond eraill yn gallu gwahaniaethu rhwng golau a thywyllwch yn unig. ond mae'r golwg yn ddigon da i olrhain symudiadau ysglyfaeth neu ysglyfaethwr.<ref>{{Cite web|url=http://www.petplace.com/reptiles/reptile-senses-understanding-their-world/page1.aspx|title=Reptile Senses: Understanding Their World|website=Petplace.com|date=2015-05-18|access-date=2016-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219062040/http://www.petplace.com/reptiles/reptile-senses-understanding-their-world/page1.aspx|archivedate=2015-02-19}}</ref> Yn gyffredinol, mae golwg ar ei orau mewn nadroedd sy'n byw mewn coed ac ar ei waelaf mewn nadroedd sy'n tyllu. Ceir golwg ysbienddrych, gan rai, lle mae'r ddau lygad yn gallu canolbwyntio ar yr un pwynt; enghraifft o hyn yw'r neidr winwydden Asiaidd (Ahaetulla). Mae'r rhan fwyaf o nadroedd yn canolbwyntio trwy symud y [[Lens (anatomeg)|lens]] yn ôl ac ymlaen mewn perthynas â'r [[retina]]. Mae gan nadroedd y dydd ganhwyllau llygaid crwn ond mae gan lawer o nadroedd y nos ganhwyllau hollt. Credir fod pob nedidr yn gallu gweld dau liw cynradd yng ngolau dydd. Daethpwyd i'r casgliad bod gan hynafiaid cyffredin olaf pob neidr olwg [[Uwchfioled|UV]] -sensitif, ond mae'r rhan fwyaf o nadroedd sy'n dibynnu ar eu golwg i hela yng ngolau dydd wedi datblygu lensys sy'n gweithredu fel sbectol haul ar gyfer hidlo'r golau UV, sydd yn ôl pob tebyg hefyd yn miniogi eu golwg trwy wella'r cyferbyniad.<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2016/08/160816182620.htm|title=Snake eyes: New insights into visual adaptations|date=16 August 2016|website=[[ScienceDaily]]}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://academic.oup.com/mbe/article/33/10/2483/2925599|title=Visual Pigments, Ocular Filters and the Evolution of Snake Vision|last=Simões|first=Bruno F.|last2=Sampaio|first2=Filipa L.|last3=Douglas|first3=Ronald H.|last4=Kodandaramaiah|first4=Ullasa|last5=Casewell|first5=Nicholas R.|last6=Harrison|first6=Robert A.|last7=Hart|first7=Nathan S.|last8=Partridge|first8=Julian C.|last9=Hunt|first9=David M.|arxiv=1|journal=[[Molecular Biology and Evolution]]|publisher=Oxford University Press|volume=33|issue=10|date=October 2016|pages=2483–2495|doi=10.1093/molbev/msw148|pmid=27535583}}</ref> === Croen === Mae croen neidr wedi'i orchuddio â [[Cen|chen]]. Yn groes i'r syniad poblogaidd bod nadroedd yn llysnafeddog (oherwydd y dryswch posibl rhwng nadroedd a [[Abwydyn|mwydod]]), mae gan groen pob neidr wead llyfn a sych. Defnyddia'r rhan fwyaf o nadroedd gen bol arbenigol i deithio, gan ganiatáu iddynt afael yn yr arwynebau. Gall gen y corff fod yn llyfn neu'n ronynnog. Mae amrannau tryloyw'r neidr yn gweithredu fel sbectol, ac wedi'u cau'n barhaol. O fewn gwyddoniaeth, gelwir bwrw cen yn ''ecdysis''. Gall ddiosg y cyfan o'r haen allanol o groen mewn un darn.<ref name="Smith1_30">Smith, Malcolm A. ''[[The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma]]''. Vol I, Loricata and Testudines. p.30</ref> <ref name="RSSlimy">{{Cite web|url=http://www.szgdocent.org/resource/rr/c-slimy.htm|title=Are Snakes Slimy?|website=szgdocent.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060805131135/http://www.szgdocent.org/resource/rr/c-slimy.htm|archivedate=5 August 2006}}</ref> Mae gan nadroedd amrywiaeth eang o batrymau lliw i'r cen, sy'n aml yn gysylltiedig ag ymddygiad, megis y duedd i orfod ffoi rhag ysglyfaethwyr. Tuedda'r neidr sydd â risg uchel o ysglyfaethu i fod yn blaen, neu mae ganddynt streipiau hydredol, gan ddarparu ychydig o bwyntiau cyfeirio i ysglyfaethwyr, gan ganiatáu i'r neidr ddianc heb i neb sylwi arni. Gall nadroedd plaen fel arfer yn fabwysiadu strategaethau hela gan fod y patrwm arnynt yn neges i'r ysglyfaeth am ei symudiad. Defnyddia'r neidr gyda phatrwm blotiog arni strategaethau sy'n seiliedig ar guddfan, cuddliw a chud-batrwm, fel arfer, oherwydd fod y blotiau'n ymdoddi i'r amgylchedd. Gall patrymau smotiog weithredu yn yr un modd, gan helpu'r neidr i ymdoddi i'w hamgylchedd.<ref name="AllenBaddeley2013">{{Cite journal|last=Allen|first=William L.|last2=Baddeley|first2=Roland|last3=Scott-Samuel|first3=Nicholas E.|last4=Cuthill|first4=Innes C.|title=The evolution and function of pattern diversity in snakes|journal=Behavioral Ecology|volume=24|issue=5|year=2013|pages=1237–1250|issn=1465-7279|doi=10.1093/beheco/art058}}</ref> [[Delwedd:Nerodia_sipedon_shedding.JPG|chwith|bawd| Neidr ddŵr gyffredin (<nowiki><i>Nerodia sipedon)</i></nowiki> yn bwrw ei chroen]] Gall neidr ifanc sy'n dal i dyfu fwrw ei chroen hyd at bedair gwaith y flwyddyn, ond dim ond unwaith neu ddwywaith y flwyddyn y gall neidr hŷn.<ref name="GenSnakeInfo">{{Cite web|url=http://www.sdgfp.info/Wildlife/Snakes/SnakeInfo.htm|title=General Snake Information|website=sdgfp.info|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071125210255/http://www.sdgfp.info/Wildlife/Snakes/SnakeInfo.htm|archivedate=25 Tachwedd 2007}}</ref> Gellir ystyried y croen a gaiff ei fwrw fel argraffiad perffaith o'r patrymau cenog, ac o'r herwydd, fel arfer, gellir adnabod y rhywogaeth o'r croen a fwrwyd, os yw'n eitha cyflawn.<ref>{{Cite web|url=http://www.szgdocent.org/resource/rr/c-slimy.htm|title=Are Snakes Slimy?|website=szgdocent.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060805131135/http://www.szgdocent.org/resource/rr/c-slimy.htm|archivedate=5 Awst 2006}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.szgdocent.org/resource/rr/c-slimy.htm "Are Snakes Slimy?"]. ''szgdocent.org''. [https://web.archive.org/web/20060805131135/http://www.szgdocent.org/resource/rr/c-slimy.htm Archifwyd] 5 Awst 2006.</cite></ref> Mae'r adnewyddu cyfnodol hwn wedi gosod y neidr yn symbol o iachâd a [[Meddygaeth|meddyginiaeth]] mewn ambell ddiwylliant ee Ffon Asclepius.<ref name="AIM">{{Cite journal|title=The symbol of modern medicine: why one snake is more than two|journal=Annals of Internal Medicine|volume=138|issue=8|pages=673–7|date=Ebrill 2003|pmid=12693891|doi=10.7326/0003-4819-138-8-200304150-00016}}</ref> === Ysgerbwd === [[Delwedd:Snake_Skeletons.jpg|chwith|bawd| Mae sgerbydau nadroedd yn dra gwahanol i rai'r rhan fwyaf o [[ymlusgiaid]] eraill (o gymharu â'r [[crwban]] yma, er enghraifft), sydd wedi'i wneud bron yn gyfan gwbl o asennau estynedig.]] Mae sgerbwd y rhan fwyaf o nadroedd yn cynnwys y benglog, hyoid, asgwrn cefn, ac asennau'n unig, er bod olion y pelfis a'r coesau ôl i'w cael mewn ysgerbwd y neidr henophidaidd. Mewn rhai nadroedd, yn fwyaf nodedig y boas a'r peithon, mae olion y coesau ôl i'w gweld ar ffurf pâr o ysbardunau pelfig. Yr allwthiadau bach hyn, tebyg i grafangau, ar bob ochr i'r cloga yw'r rhan allanol o'r coesau ôl, sy'n cynnwys gweddillion yr ilium a'r ffemur. Mae nadroedd yn bolyffyodontau gyda dannedd sy'n cael eu disodli'n barhaus.<ref>{{Cite journal|title=Organized emergence of multiple-generations of teeth in snakes is dysregulated by activation of Wnt/beta-catenin signalling|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=9|pages=e74484|year=2013|pmid=24019968|pmc=3760860|doi=10.1371/journal.pone.0074484|bibcode=2013PLoSO...874484G}}</ref> [[Delwedd:Red_milk_snake.JPG|bawd| Mae nadroedd llaeth diniwed yn aml yn cael eu camgymryd am nadroedd cwrel y mae eu gwenwyn yn angheuol i bobl.]] Mae'r [[cobra]], [[Gwiber|y wiber]], a'u perthnasau agos yn defnyddio [[gwenwyn]] i atal symud, i anafu neu ladd eu hysglyfaeth. Poer wedi'i addasu yw'r gwenwyn, sy'n cael ei drosglwyddo trwy ffangs.<ref name="Meh87" /> Mae fflags nadroedd gwenwynig fel gwiberod ac elapidau yn wag, gan ganiatáu i wenwyn gael ei chwistrellu'n fwy effeithiol drwyddynt. Mae gwenwyn neidr yn aml yn benodol i un ysglyfaeth arbennig, peth eilaidd yw rôl brathiad o wenwyn tra'n hunanamddiffyn eu hunain.<ref name="Meh87" />  Mae gwenwyn, fel pob secretiad poer, yn dadelfennu bwyd yn gyfansoddion hydawdd, gan hwyluso'r treuliad. Mae hyd yn oed brathiadau nadroedd diwenwyn (fel brathiad pob anifail) yn achosi niwed i feinwe.<ref name="Meh87" /> Datblygodd rhai adar, mamaliaid a nadroedd eraill (fel y nadroedd brenhinol) sy'n ysglyfaethu ar nadroedd gwenwynig ymwrthedd (''resistance'') a hyd yn oed imiwnedd i rai gwenwynau.<ref name="Meh87" /> Mae nadroedd gwenwynig yn cynnwys tri [[Teulu (bioleg)|theulu]] ac nid ydynt yn ffurfio grŵp dosbarthu tacsonomig ffurfiol. Mae gwenwynau neidr yn gymysgedd cymhleth o [[Protein|broteinau]] sy'n cael eu storio mewn [[Chwarren|chwarennau]] gwenwyn yng nghefn pen y neidr.<ref name="Freiberg84_123">Freiberg (1984), p. 123.</ref> Ym mhob neidr wenwynig, mae'r chwarennau hyn yn agor trwy ddwythellau i ddannedd rhigol neu ddannedd gwag yn yr ên uchaf.<ref name="Meh87" /> <ref name="Freiberg84_125">Freiberg (1984), p. 125.</ref> Gall y proteinau fod yn gymysgedd o niwrotocsinau (sy'n ymosod ar y system nerfol), hemotocsinau (sy'n ymosod ar y system gylchrediad gwaed), cytotocsinau (sy'n ymosod yn uniongyrchol ar y celloedd), byngarotocsinau (sy'n gysylltiedig â niwrotocsinau, ond hefyd yn effeithio'n uniongyrchol ar feinwe'r cyhyrau), a llawer o docsinau eraill sy'n effeithio ar y corff mewn gwahanol ffyrdd.<ref name="Freiberg84_125" /> Mae bron pob gwenwyn neidr yn cynnwys ''hyaluronidase'', sef ensym sy'n sicrhau trylediad cyflym o'r gwenwyn.<ref name="Meh87" /> Fel arfer mae gan nadroedd gwenwynig sy'n defnyddio hemotocsinau ffangiau (neu ffangs) ym mlaen eu cegau, sy'n ei gwneud hi'n haws iddynt chwistrellu'r gwenwyn i'w hysglyfaeth.<ref name="Freiberg84_125">Freiberg (1984), p. 125.</ref> Mae gan rai nadroedd sy'n defnyddio niwrotocsinau (fel y neidr mangrof) ffangiau yng nghefn eu cegau, wedi'u cyrlio am yn ôl.<ref name="Freiberg84_126">Freiberg (1984), p. 126.</ref> Mae hyn yn ei gwneud hi'n anodd i'r neidr ddefnyddio ei gwenwyn ac i wyddonwyr eu godro.<ref name="Freiberg84_125" /> Ni all rhai nadroedd, megis y cobra neu'r wiber godi'r ffangiau tuag at flaen eu cegau, ac ni allant "drywanu" eu hysglyfaeth. Rhaid iddynt felly frathu'r dioddefwr.<ref name="Meh87" /> Mae nadroedd gwenwynig yn cael eu dosbarthu yn ddau deulu tacsonomig: * '''Elapidau''' - cobras gan gynnwys cobras y brenin, kraits, mambas, pennau copr Awstralia, nadroedd y môr, a nadroedd cwrel.<ref name="Freiberg84_126">Freiberg (1984), p. 126.</ref> * '''Viperidau''' – gwiberod, nadroedd cribell, pennau copr / cegau cotwm, a meistri'r llwyni.<ref name="Freiberg84_126" /> Mae yna drydydd teulu sy'n cynnwys ''nadroedd opistoglyffaidd'' (gyda'u ffangiau yng nghefn y ceg) yn ogystal â'r mwyafrif o rywogaethau nadroedd eraill: * '''Colubridau''' – bŵmslangs, nadroedd coed, nadroedd y gwinwydd, nadroedd cathaidd, er nad yw pob colubrid yn wenwynig.<ref name="Meh87" /> <ref name="Freiberg84_126">Freiberg (1984), p. 126.</ref> === Atgynhyrchu === Er bod nadroedd yn defnyddio ystod eang o ddulliau atgenhedlu, maent i gyd yn defnyddio ffrwythloni mewnol. Cyflawnir hyn trwy <nowiki><i>hemipenes</i></nowiki> fforchiog (pidyn dwbwl), sy'n cael eu storio wedi eu gwrthdroi, yng nghynffon y gwryw.<ref name="Capula89_117">Capula (1989), p. 117.</ref> Mae gan yr ''hemipenes'' yn aml rigolau, gyda bachau neu bigau sy'n gafael yn organ rhywiol (neu gloga) y fenyw yn ystod y [[Cyfathrach rywiol|paru]].<ref name="AldridgeSever2016">{{Cite book|first=Robert D.|last=Aldridge|first2=David M.|last2=Sever|title=Reproductive Biology and Phylogeny of Snakes|url=https://books.google.com/books?id=u-3RBQAAQBAJ|date=19 Ebrill 2016|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-5833-2}}</ref><ref name="Capula89_117" /> Mae born pob rhywogaeth o nadroedd yn dodwy [[Wy|wyau]] y maent yn eu gadael yn fuan ar ôl dodwy. Fodd bynnag, mae ychydig o rywogaethau (fel y brenin cobra) yn adeiladu nythod ac yn aros yng nghyffiniau'r nyth ar ôl i'r wyau ddeor.<ref name="Capula89_117">Capula (1989), p. 117.</ref> Mae'r rhan fwyaf o'r peithonau'n cyrlio o amgylch eu hwyau ac yn aros gyda nhw nes eu bod yn deor.<ref name="Cogger91_186">Cogger (1991), p. 186.</ref> Ni fydd peithon benywaidd yn gadael yr wyau, ac eithrio yn achlysurol i dorheulo yn yr haul neu i yfed dŵr. Bydd hi hyd yn oed yn "crynu" i gynhyrchu gwres er mwyn i'r wyau ddeor.<ref name="Cogger91_186" /> Mae rhai rhywogaethau o neidr yn [[Ovoviviparity|mewnddeori]] hy yn cadw'r wyau o fewn eu cyrff nes eu bod bron yn barod i ddeor.<ref name="Capula89_118">Capula (1989), p. 118.</ref><ref name="Cogger91_182">Cogger (1991), p. 182.</ref> Mae sawl rhywogaeth o neidr, megis [[Neidr wasgu|nadroedd gwasgu]] a'r anaconda werdd, yn llawn bywiogrwydd, gan faethu eu cywion trwy [[Brych (anatomeg)|frych]] yn ogystal â sach melynwy; mae hyn yn anarferol iawn ymhlith ymlusgiaid, ac fe'i ceir fel arfer mewn siarcod requiem neu famaliaid brych.<ref name="Capula89_118" /><ref name="Cogger91_182" /> Mae cadw wyau a genedigaeth fyw yn cael eu cysylltu amlaf ag amgylcheddau oerach.<ref name="Capula89_117">Capula (1989), p. 117.</ref><ref name="Cogger91_182" /> == Ymddygiad == === Gaeafgysgu ac arafgysgu === Mewn ardaloedd lle mae gaeafau'n rhy oer i nadroedd eu goddef tra'n parhau i fod yn actif, bydd rhywogaethau'n mynd i mewn i gyfnod o arafgysgu (<nowiki><i>brumation</i></nowiki>). Yn wahanol i gaeafgysgu, lle mae'r mamaliaid cwsg mewn gwirionedd yn cysgu, mae ymlusgiaid sy'n arafgysgu yn effro ond yn anweithgar. Gallant wneud hyn mewn tyllau, o dan bentyrrau o graig, neu y tu mewn i goed sydd wedi cwympo, neu gall niferoedd mawr o nadroedd grynhoi gyda'i gilydd i aeafgysgu. === Bwydo a diet === [[Delwedd:Eierschlange_frisst_Zwergwachtelei.jpg|bawd| Neidr yn bwyta wy]] Mae pob neidr yn gigysol iawn, yn ysglyfaethu ar anifeiliaid bach gan gynnwys madfallod, brogaod, nadroedd eraill, mamaliaid bach, adar, wyau, pysgod, malwod, mwydod a phryfed.<ref>{{Cite web|last=Sanchez|first=Alejandro|title=Diapsids III: Snakes|website=Father Sanchez's Web Site of West Indian Natural History|url=http://www.kingsnake.com/westindian/metazoa12.html|access-date=2007-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071127163408/http://www.kingsnake.com/westindian/metazoa12.html|archivedate=2007-11-27}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSanchez">Sanchez A. [http://www.kingsnake.com/westindian/metazoa12.html "Diapsids III: Snakes"]. ''Father Sanchez's Web Site of West Indian Natural History''. [https://web.archive.org/web/20071127163408/http://www.kingsnake.com/westindian/metazoa12.html Archived] from the original on 27 November 2007<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 November</span> 2007</span>.</cite> </ref><ref name="Bebler79_581">Behler (1979) p. 581</ref> Ni all nadroedd frathu na rhwygo eu bwyd yn ddarnau felly mae'n rhaid iddynt lyncu eu hysglyfaeth yn gyfan. Mae arferion bwyta neidr yn cael eu dylanwadu i raddau helaeth gan faint y corff; nadroedd llai sy'n bwyta ysglyfaeth llai. Gall peithonau ifanc ddechrau bwydo ar fadfallod neu lygod ac wrth fynd yn hyn, gallant fwydo ar geirw bach neu antelop. Mae [[gên]] y neidr yn strwythur cymhleth. Yn groes i'r gred boblogaidd y gall nadroedd ddadleoli eu ceg, mae ganddynt ên isaf hynod o hyblyg, ac nid yw'r ddau hanner wedi'u cysylltu, a cheir nifer o gymalau eraill yn y benglog, sy'n caniatáu i'r neidr agor ei cheg yn ddigon llydan i lyncu'r ysglyfaethu yn gyfan, hyd yn oed os yw'n fwy mewn diamedr na'r neidr ei hun.<ref name="Bebler79_581">Behler (1979) p. 581</ref> Er enghraifft, mae gan y neidr sy'n bwyta wyau Affricanaidd (gw. y llun) enau hyblyg wedi'u haddasu ar gyfer bwyta wyau sy'n llawer mwy na diamedr ei phen.<ref name="Meh872">Mehrtens JM. 1987. ''Living Snakes of the World in Color''. New York: Sterling Publishers. 480 pp. {{ISBN|0-8069-6460-X}}.</ref>  Nid oes gan y neidr hon ddannedd, ond mae ganddi allwthiadau esgyrnog ar ymyl fewnol ei [[Asgwrn cefn|hasgwrn cefn]], y mae'n ei ddefnyddio i dorri'r gragen wrth fwyta'r wy.<ref name="Meh87" /> [[Delwedd:Carpet_snake.jpg|chwith|bawd| Peithon carped yn cyfyngu ac yn bwyta [[Iâr (ddof)|cyw iâr]]]] Mae'r rhan fwyaf o nadroedd yn bwyta amrywiaeth o ysglyfaeth, ond mae rhywfaint o arbenigo mewn rhai rhywogaethau. Mae'r [[brenin cobra]] a'r bandi-bandi o Awstralia yn bwyta nadroedd eraill. O edrych yn ofalus i geg un o deulu'r Pareidae gwelir fod ganddi fwy o ddannedd ar ochr dde'r ceg nag ar y chwith, gan ei bod yn bennaf yn ysglyfaethu ar falwod ac mae'r cregyn fel arfer yn troellog clocwedd.<ref name="Meh87" /><ref>{{Cite journal|title=Right-handed snakes: convergent evolution of asymmetry for functional specialization|journal=Biology Letters|volume=3|issue=2|pages=169–72|date=Ebrill 2007|pmid=17307721|pmc=2375934|doi=10.1098/rsbl.2006.0600}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=A phylogeny and revised classification of Squamata, including 4161 species of lizards and snakes|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=13|pages=93|date=Ebrill 2013|pmid=23627680|pmc=3682911|doi=10.1186/1471-2148-13-93}}</ref> Ar ôl bwyta, mae nadroedd yn llonyddu i ganiatáu iddyn nhw [[Treulio bwyd|dreulio]]'r bwyd;<ref name="Rosenfeld_11">Rosenfeld (1989), p. 11.</ref> mae hwn yn weithgaredd dwys, yn enwedig ar ôl bwyta ysglyfaeth mawr. Mewn rhywogaethau sy'n bwydo'n achlysurol yn unig, mae'r coluddyn cyfan yn lleihau rhwng prydau bwyd i arbed ynni. Yna caiff y system dreulio ei 'uwch-reoleiddio' i'w chynhwysedd llawn o fewn 48&nbsp;awr o fwyta ysglyfaeth. Gan pob neidr yn ectothermig ("gwaed oer"), mae'r tymheredd amgylchynol yn chwarae rhan bwysig yn y broses dreulio. Y tymheredd delfrydol i nadroedd dreulio'u bwyd yw {{Convert|30|°C|°F}}. Mae llawer iawn o egni [[Metabolaeth|metabolaidd]] yn gysylltiedig â threuliad y neidr, er enghraifft mae tymheredd wyneb corff y neidr-drwst o Dde America (y ''Crotalus durissus'') yn cynyddu cymaint â {{Convert|1.2|C-change}} yn ystod y broses dreulio.<ref>{{Cite journal|title=The thermogenesis of digestion in rattlesnakes|journal=The Journal of Experimental Biology|volume=207|issue=Pt 4|pages=579–85|date=February 2004|pmid=14718501|doi=10.1242/jeb.00790}}</ref> Os aflonyddir ar neidr ar ôl iddi fwyta, bydd yn aml yn [[chwydu]] ei hysglyfaeth i allu dianc rhag y bygythiad canfyddedig. Pan na chaiff ei aflonyddu, mae'r broses dreulio'n hynod o effeithiol. Amdoddir yr ysglyfaeth cyfan oddigerth i'r gwallt, y crafangau a'r plu gan [[Ensym|ensymau]] treulio'r neidr, sy'n cael eu hysgarthu ynghyd â [[Asid wrig|gwastraff]] arall. === Bwyta nadroedd === [[Delwedd:Guangzhou-snakes-at-restaurant-0457.jpg|bawd| Mae "海豹蛇" ("neidr llewpard y môr", ''Enhydris bocourti'' yn ôl y sôn) yn ddanteithfwyd byw sy'n cael eu harddangos yma, y tu allan i fwyty [[Guangzhou]].]] Er nad yw nadroedd yn cael eu hystyried fel arfer yn fwyd, mae eu bwyta'n dderbyniol mewn rhai diwylliannau a gellir eu hystyried yn ddanteithfwyd hyd yn oed. Mae cawl neidr yn boblogaidd mewn bwyd Cantoneg, a chaiff ei fwyta gan y bobl leol yn yr hydref i gynhesu eu cyrff. Mewn diwylliannau gorllewinol, dim ond o dan amgylchiadau eithafol o newyn y bwyteir nadroedd,<ref>{{Cite journal|year=1954|title=Snakes as food for man|journal=British Journal of Herpetology|volume=1|issue=10|pages=183–189}}</ref> ac eithrio cig y [[Nadroedd|neidr-drwst]] a gaiff ei fwyta'n aml yn [[Texas]]<ref>{{Cite news|last=Shepherd|first=Katie|title=John Cornyn criticized Chinese for eating snakes. He forgot about the rattlesnake roundups back in Texas.|url=https://www.washingtonpost.com/nation/2020/03/19/coronavirus-china-cornyn-blame/|access-date= 19 Mawrth 2020|work=The Washington Post|date= 19 Mawrth 2020}}</ref> a rhannau eraill o ganolbarth [[Unol Daleithiau'r America]]. Mewn gwledydd [[Asia|Asiaidd]] fel Tsieina, Taiwan, Gwlad Thai, Indonesia, Fietnam, a Cambodia, credir bod yfed gwaed neidr - yn enwedig y cobra - yn cynyddu chwant a gallu rhywiol.<ref name="Flynn">{{Cite news|last=Flynn|first=Eugene|title=Flynn of the Orient Meets the Cobra|date= 23 Ebrill 2002|publisher=Fabulous Travel|url=http://www.fabuloustravel.com/gourmet/travel/cobrasblood/cobra.html|access-date=2007-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20071117191253/http://www.fabuloustravel.com/gourmet/travel/cobrasblood/cobra.html|archive-date= 17 Tachwedd 2007}}</ref> Pan fo'n bosibl, mae'r gwaed yn cael ei ddraenio tra bod y cobra'n dal yn fyw, ac fel arfer caiff ei gymysgu â rhyw fath o [[Gwirod|wirod]] i wella'r blas.<ref name="Flynn" /> Derbynnir y defnydd o nadroedd mewn [[alcohol]] mewn rhai gwledydd Asiaidd. Mewn achosion o'r fath, mae un neu fwy o nadroedd yn cael eu gadael i biclo mewn jar neu gynhwysydd o ddiodydd, gan yr honnir bod hyn yn cryfhau'r gwirod yn ogystal â bod yn ddrytach. Un enghraifft o hyn yw'r neidr Habu, sydd weithiau'n cael ei rhoi yn y gwirod [[Okinawa (talaith)|Okinawan]] ''Habushu'' (ブ酒), a elwir hefyd yn "Habu Sake".<ref name="Allen"> {{Cite news|last=Allen|first=David|title=Okinawa's potent habu sake packs healthy punch, poisonous snake|date= 22 Gorffennaf 2001|work=[[Stars and Stripes (newspaper)|Stars and Stripes]]|url=http://ww2.pstripes.osd.mil/01/mag/sm072201c.html|access-date=2007-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20071128045728/http://ww2.pstripes.osd.mil/01/mag/sm072201c.html|archive-date= 28 Tachwedd 2007}}</ref> Diod alcoholig yw gwin neidr (蛇酒) a gynhyrchir trwy drwytho nadroedd cyfan mewn gwin reis neu [[Ethanol|alcohol grawn]] (ethanol). Wedi'i gofnodi gyntaf fel un sy'n cael ei fwyta yn Tsieina yn ystod llinach Zhou'r Gorllewin, a chredir ei bod yn adfywio person yn ôl meddygaeth Tsieineaidd draddodiadol.<ref name="sw1">{{Cite web|title=蛇酒的泡制与药用(The production and medicinal qualities of snake wine)|date=2007-04-09|url=http://www.cn939.com/tcm-article-read-4694.html|website=CN939.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706150614/http://www.cn939.com/tcm-article-read-4694.html|archivedate=2011-07-06}}</ref> === Anifeiliaid anwes === Yn y [[Y Gorllewin|byd Gorllewinol]], mae rhai nadroedd yn cael eu cadw fel anifeiliaid anwes, yn enwedig rhywogaethau dof fel y peithon pelen a'r neidr yr ŷd. Er mwyn ateb y galw, mae diwydiant bridio caeth wedi datblygu. Ystyrir fod nadroedd sy'n cael eu magu mewn caethiwed yn well na sbesimenau sy'n cael eu dal yn y gwyllt ac yn dueddol o wneud anifeiliaid anwes gwell.<ref>{{Cite book|last=Ernest|first=Carl|first2=George R.|last2=Zug|first3=Molly Dwyer|last3=Griffin|title=Snakes in Question: The Smithsonian Answer Book|publisher=Smithsonian Books|year=1996|location=Washington, D.C.|page=[https://archive.org/details/snakesinquestion00erns/page/203 203]|isbn=978-1-56098-648-5|url=https://archive.org/details/snakesinquestion00erns/page/203}}</ref> O'u cymharu â mathau mwy traddodiadol o anifeiliaid anwes, gall nadroedd fod yn anifeiliaid anwes cynnal a chadw isel iawn; nid oes angen llawer o le arnynt, gan nad yw'r rhywogaethau mwyaf cyffredin yn fwy na 5 tr (1.5 m), a gellir ei fwydo'n gymharol anaml - unwaith bob pump i 14 diwrnod fel arfer. Mae gan rai nadroedd oes o fwy na 40 mlynedd os rhoddir gofal priodol iddynt. == Darllen pellach == {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last1 = Behler |first1 = John L. |last2 = King |first2 = F. Wayne | name-list-style = vanc |title = The Audubon Society Field Guide to Reptiles and Amphibians of North America |publisher = Alfred A. Knopf |location = New York |page = [https://archive.org/details/audubonsocietyfi00behl/page/581 581] |year = 1979 |isbn = 978-0-394-50824-5 |url = https://archive.org/details/audubonsocietyfi00behl/page/581 }} * {{cite book |last =Bullfinch |first =Thomas | name-list-style = vanc |author-link =Thomas Bullfinch |title =Bullfinch's Complete Mythology |publisher =Chancellor Press |year =2000 |location =London |page =679 |url =http://etext.library.adelaide.edu.au/b/bulfinch/thomas/ |isbn =978-0-7537-0381-6 |url-status =dead |archive-url =https://web.archive.org/web/20090209004721/http://etext.library.adelaide.edu.au/b/bulfinch/thomas/ |archive-date =2009-02-09 }} * {{cite book |last= Capula |first= Massimo |author2= Behler | name-list-style = vanc |title= Simon & Schuster's Guide to Reptiles and Amphibians of the World |year= 1989 |publisher= Simon & Schuster |location= New York |isbn= 978-0-671-69098-4 |url= https://archive.org/details/simonschustersgu00capu }} * {{cite book |last= Coborn |first= John | name-list-style = vanc |title=The Atlas of Snakes of the World |url= https://archive.org/details/atlasofsnakesofw0000cobo |year= 1991 |location=New Jersey |publisher = TFH Publications |isbn= 978-0-86622-749-0}} * {{cite book |last1 = Cogger |first1 = Harold | name-list-style = vanc |author-link = Harold Cogger |last2 = Zweifel |first2 = Richard |title = Reptiles & Amphibians |publisher = Weldon Owen |location = Sydney |year = 1992 |isbn = 978-0-8317-2786-4 |url = https://archive.org/details/reptilesamphibia00coggrich }} * {{cite book |last1 =Conant |first1 =Roger |last2 =Collins |first2 =Joseph | name-list-style = vanc |author-link =Roger Conant (herpetologist) |title =A Field Guide to Reptiles and Amphibians Eastern/Central North America |publisher =Houghton Mifflin Company |year =1991 |location =Boston |isbn =978-0-395-58389-0 |url-access =registration |url =https://archive.org/details/fieldguidetorept00cona }} * {{cite book |last =Deane |first =John |author-link =The Worship of the Serpent |title =The Worship of the Serpent |publisher =Kessinger Publishing |year =1833 |location =Whitefish, Montana |page =412 |url =http://www.sacred-texts.com/etc/wos/index.htm |isbn =978-1-56459-898-1}} * {{cite book |last =Ditmars |first =Raymond L |author-link =Raymond Ditmars |title = Poisonous Snakes of the United States: How to Distinguish Them |publisher =E. R. Sanborn |year =1906 |location =New York |page =11}} * {{cite book |last =Ditmars |first =Raymond L |author-link =Raymond Ditmars |title = Snakes of the World |url =https://archive.org/details/snakesofworld00ditm |url-access =registration |publisher =Macmillan |year =1931 |location =New York |page =[https://archive.org/details/snakesofworld00ditm/page/11 11] |isbn = 978-0-02-531730-7 }} * {{cite book |last =Ditmars |first =Raymond L | name-list-style = vanc | author-link =Raymond Ditmars |title = Reptiles of the World: The Crocodilians, Lizards, Snakes, Turtles and Tortoises of the Eastern and Western Hemispheres |url =https://archive.org/details/reptilesofworldc0000raym |publisher =Macmillan |year =1933 |location =New York |page =[https://archive.org/details/reptilesofworldc0000raym/page/321 321]}} * {{cite book |last1 =Ditmars |first1 =Raymond L | first2 = W. | last2 = Bridges | name-list-style = vanc |author-link =Raymond Ditmars |title = Snake-Hunters' Holiday |publisher =D. Appleton and Company |year =1935 |location =New York |page =309}} * {{cite book |last =Ditmars |first =Raymond L | name-list-style = vanc |author-link =Raymond Ditmars |title = A Field Book of North American Snakes |publisher =Doubleday, Doran & Co |year =1939 |location =Garden City, New York |page =305}} * {{cite book |last1= Freiberg |first1= Dr. Marcos |last2= Walls |first2= Jerry | name-list-style = vanc |title= The World of Venomous Animals |year= 1984 |publisher= TFH Publications |location= New Jersey |isbn= 978-0-87666-567-1 |url= https://archive.org/details/worldofvenomousa00marc }} * {{cite book |last1 =Gibbons |first1 =J. Whitfield |last2 =Gibbons |first2 =Whit | name-list-style = vanc |title =Their Blood Runs Cold: Adventures With Reptiles and Amphibians |url =https://archive.org/details/theirbloodrunsco0000gibb |url-access =registration |publisher =University of Alabama Press |year =1983 |location =Alabama |page =[https://archive.org/details/theirbloodrunsco0000gibb/page/164 164] |isbn=978-0-8173-0135-4 }} * {{cite book |last =Mattison |first =Chris | name-list-style = vanc |title =The New Encyclopedia of Snakes |url =https://archive.org/details/newencyclopediao0000matt |publisher =Princeton University Press |year =2007 |location =New Jersey |page =[https://archive.org/details/newencyclopediao0000matt/page/272 272] |isbn=978-0-691-13295-2 }} * {{cite book | vauthors = McDiarmid RW, Campbell JA, Touré T |year= 1999 |title= Snake Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference |volume= 1 |publisher= Herpetologists' League |page=511 |isbn= 978-1-893777-00-2 }} * {{cite book |last= Mehrtens |first= John| name-list-style = vanc |title= Living Snakes of the World in Color |url= https://archive.org/details/livingsnakesofwo00mehr |url-access= registration |year= 1987 |publisher= Sterling |location= New York |isbn= 978-0-8069-6461-4}} * {{cite journal | last1= Nóbrega Alves | first1= RôMulo Romeu | last2= Silva Vieira | first2= Washington Luiz | last3= Santana | first3= Gindomar Gomes | name-list-style = vanc | title= Reptiles used in traditional folk medicine: conservation implications | journal= Biodiversity and Conservation |volume= 17 |issue=8 |pages= 2037–2049 | year= 2008 | doi = 10.1007/s10531-007-9305-0 | s2cid= 42500066 }} * {{cite book | first = Romulus | last = Whitaker | name-list-style = vanc |title=நம்மை சுட்ரியுள்ள பாம்புகள் (Snakes around us, Tamil) |publisher=National Book Trust |year=1996 |isbn=978-81-237-1905-4 |author-link=Romulus Whitaker }} * {{cite book |last = Rosenfeld |first = Arthur | name-list-style = vanc |title = Exotic Pets |url = https://archive.org/details/exoticpets0000rose |url-access = limited |publisher = Simon & Schuster |location= New York |year= 1989 |page=[https://archive.org/details/exoticpets0000rose/page/293 293] |isbn = 978-0-671-47654-0}} * {{cite book |last1 =Spawls |first1=Steven |last2 =Branch |first2= Bill | name-list-style = vanc |year= 1995 |title= The Dangerous Snakes of Africa |publisher=Ralph Curtis Publishing |location=Sanibel Island, Florida |page= 192 |isbn = 978-0-88359-029-4}} {{Refend}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * {{Cite web|url=https://www.biodiversitylibrary.org/name/Serpentes|title=Bibliography for "Serpentes"|publisher=Biodiversity Heritage Library}} * {{Cite web|url=http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060|title=US Snakes|publisher=eNature|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060|archivedate=2008-03-15}} * {{Cite web|url=http://www.naturemagics.com/stock-photo/thumbnails.php?album=7|title=Snakes of the Indian Subcontinent|publisher=Naturemagics Kerala Photo Gallery|access-date=2022-05-28|archive-date=2009-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090321024830/http://naturemagics.com/stock-photo/thumbnails.php?album=7|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://artedi.nrm.se/nrmherps/qbrowse.php?FormData=scientificName|title=Herpetology Database|publisher=Swedish Museum of Natural History}} * [https://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake BBC Nature:] Snake news, and video clips from BBC programmes past and present. * [http://snakesarelong.blogspot.com/2013/05/basics-of-snake-taxonomy.html Basics of snake taxonomy] at Life is Short but Snakes are Long {{Wiciadur|{{lc:{{PAGENAME}}}}}} {{Rheoli awdurdod}} [[Categori:Is-urddau o ymlusgiaid]] [[Categori:Nadroedd]] [[Categori:Squamata]] [[Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus]] bk660swa7a8eii60lzp1j2dr2kx3xki 1608 0 5060 14892068 11255190 2026-05-10T07:53:28Z Craigysgafn 40536 14892068 wikitext text/x-wiki <center> [[16g]] - '''[[17g]]''' - [[18g]]<br /> [[1550au]] [[1560au]] [[1570au]] [[1580au]] [[1590au]] - '''[[1600au]]''' - [[1610au]] [[1620au]] [[1630au]] [[1640au]] [[1650au]]<br /> [[1603]] [[1604]] [[1605]] [[1606]] [[1607]] - '''1608''' - [[1609]] [[1610]] [[1611]] [[1612]] [[1613]] </center> ---- == Digwyddiadau == *[[18 Mawrth]] &ndash; Coroniad [[Susenyos, ymerawdwr Ethiopia]]<ref>{{cite book|author=Philip Caraman|title=The Lost Empire: The Story of the Jesuits in Ethiopia, 1555-1634|url=https://books.google.com/books?id=Qn8hAAAAMAAJ|year=1985|publisher=Sidgwick & Jackson|isbn=978-0-283-99254-4|page=60|language=en}}</ref> *[[3 Gorffennaf]] &ndash; Sylfaen dinas [[Québec (dinas)|Québec]] gan [[Samuel de Champlain]]<ref>{{cite book|author=Arthur M. Woodford|title=Charting the Inland Seas: A History of the U.S. Lake Survey|url=https://books.google.com/books?id=VF1H6E0BNJEC&pg=PA3|year=1991|publisher=U.S. Army Corps of Engineers, Detroit District|isbn=978-0-8143-2499-8|pages=3|language=en}}</ref> ===Llyfrau=== * [[Robert Armin]] &ndash; ''A Nest of Ninnies''<ref>{{cite book|author=William R. Elton|title=King Lear and the Gods|url=https://books.google.com/books?id=6tG4LdIImjkC&pg=PA272|year=1980|publisher=University Press of Kentucky|isbn=0-8131-3362-9|pages=272|language=en}}</ref> * [[Mathurin Régnier]] &ndash; ''Les Premieres d'Euvres ou Satyres de Regnier''<ref>{{cite book|author=Sir Adolphus William Ward|title=the cambridge modern history|url=https://books.google.com/books?id=u6w8AAAAIAAJ&pg=PA776|year=1934|publisher=CUP Archive|pages=776|language=en}}</ref> ===Drama=== * [[Ben Jonson]] &ndash; ''The Masque of Beauty''<ref>{{cite book|author1=George Sampson|author2=R. C. Churchill|title=The Concise Cambridge History of English Literature|url=https://books.google.com/books?id=gS3RoUYJSi8C&pg=PA284|date=2 Chwefror 1970|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-09581-5|pages=284|language=en}}</ref> * [[Thomas Middleton]] &ndash; ''The Family of Love''<ref>{{cite book|author=Jeanne McCarthy|title=The Children's Troupes and the Transformation of English Theater 1509-1608: Pedagogue, Playwrights, Playbooks, and Play-boys|url=https://books.google.com/books?id=GiAlDwAAQBAJ&pg=PA223|date=25 Tachwedd 2016|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-315-39081-9|pages=223|language=en}}</ref> ===Cerddoriaeth=== * [[Hans Leo Hassler]] &ndash; ''Kirchenesäng''<ref>{{cite book|author=David Ewen|title=Great Composers, 1300-1900: A Biographical and Critical Guide|url=https://books.google.com/books?id=qSV4pmLs-9EC|year=1966|publisher=H. W. Wilson Company|isbn=978-0-8242-0018-3|page=182|language=en}}</ref> * [[Claudio Monteverdi]] &ndash; ''Arianna'' (opera)<ref>{{cite book|author=Iain Fenlon|title=Early Music History: Volume 18: Studies in Medieval and Early Modern Music|url=https://books.google.com/books?id=8tUlo2Q_oUQC&pg=PA77|date=10 Mai 2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-65201-8|pages=77|language=en}}</ref> == Genedigaethau == * [[25 Ebrill]] &ndash; [[Gaston, duc d'Orléans]] (m. [[1660]])<ref>{{cite book|title=Academic American Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=EZcJAAAAIAAJ|year=1980|publisher=Aretê Publishing Company|page=446|language=en}}</ref> * [[13 Gorffennaf]] &ndash; [[Ferdinand III, Ymerawdwr Glân Rhufeinig]] (m. [[1657]])<ref>{{dyf Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Ferdinand-III-Holy-Roman-emperor |teitl=Ferdinand III (Holy Roman emperor) |dyddiadcyrchiad=15 Ebrill 2020 }}</ref> * [[15 Hydref]] &ndash; [[Evangelista Torricelli]], mathemategydd a difeisiwr (m. [[1647]])<ref>{{cite book|author=Raymond Renard Butler|title=Scientific Discovery|url=https://books.google.com/books?id=grTkAAAAMAAJ|year=1947|publisher=English Universities Press|page=194|language=en}}</ref> * [[6 Rhagfyr]] &ndash; [[George Monck, 1af Dug o Albemarle]], milwr (m. [[1670]])<ref>{{cite book|author=East Riding Antiquarian Society (Yorkshire)|title=The Transactions of the East Riding Antiquarian Society|url=https://books.google.com/books?id=6gk5AQAAMAAJ|year=1904|publisher=The Society|page=92|language=en}}</ref> * [[9 Rhagfyr]] &ndash; [[John Milton]], bardd (m. [[1674]])<ref>{{cite book|author=Joseph Milton French|title=The Life Records of John Milton: 1608-1639|url=https://books.google.com/books?id=znOaAAAAIAAJ|year=1966|publisher=Gordian Press|page=1|language=en}}</ref> *''yn ystod y flwyddyn'' &ndash; [[Roger Lort]], bardd Cymreig yn yr iaith Ladin (m. [[1664]])<ref>Meic Stephens (gol.), ''Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru'' (Gwasg Prifysgol Cymru), t. 377</ref> == Marwolaethau == * [[14 Mai]] &ndash; [[Siarl III, duc de Lorraine]], 65 * [[19 Mehefin]] &ndash; [[Alberico Gentili]], athro ac awdur, 56 * Medi &ndash; [[Mary Arden]], mam [[William Shakespeare]], ''tua'' 70<ref>{{cite book|author1=International Shakespeare Association. Congress|author2=International Shakespeare Association|title=Images of Shakespeare: Proceedings of the Third Congress of the International Shakespeare Association, 1986|url=https://books.google.com/books?id=zPyxuCanZScC&pg=PA43|year=1988|publisher=Prifysgol Delaware Press|isbn=978-0-87413-329-5|pages=43|language=en}}</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:1608| ]] h12h3h2l9uczuls41cfeosm0aanhfff 14892085 14892068 2026-05-10T08:17:25Z Deb 7 /* Marwolaethau */ 14892085 wikitext text/x-wiki <center> [[16g]] - '''[[17g]]''' - [[18g]]<br /> [[1550au]] [[1560au]] [[1570au]] [[1580au]] [[1590au]] - '''[[1600au]]''' - [[1610au]] [[1620au]] [[1630au]] [[1640au]] [[1650au]]<br /> [[1603]] [[1604]] [[1605]] [[1606]] [[1607]] - '''1608''' - [[1609]] [[1610]] [[1611]] [[1612]] [[1613]] </center> ---- == Digwyddiadau == *[[18 Mawrth]] &ndash; Coroniad [[Susenyos, ymerawdwr Ethiopia]]<ref>{{cite book|author=Philip Caraman|title=The Lost Empire: The Story of the Jesuits in Ethiopia, 1555-1634|url=https://books.google.com/books?id=Qn8hAAAAMAAJ|year=1985|publisher=Sidgwick & Jackson|isbn=978-0-283-99254-4|page=60|language=en}}</ref> *[[3 Gorffennaf]] &ndash; Sylfaen dinas [[Québec (dinas)|Québec]] gan [[Samuel de Champlain]]<ref>{{cite book|author=Arthur M. Woodford|title=Charting the Inland Seas: A History of the U.S. Lake Survey|url=https://books.google.com/books?id=VF1H6E0BNJEC&pg=PA3|year=1991|publisher=U.S. Army Corps of Engineers, Detroit District|isbn=978-0-8143-2499-8|pages=3|language=en}}</ref> ===Llyfrau=== * [[Robert Armin]] &ndash; ''A Nest of Ninnies''<ref>{{cite book|author=William R. Elton|title=King Lear and the Gods|url=https://books.google.com/books?id=6tG4LdIImjkC&pg=PA272|year=1980|publisher=University Press of Kentucky|isbn=0-8131-3362-9|pages=272|language=en}}</ref> * [[Mathurin Régnier]] &ndash; ''Les Premieres d'Euvres ou Satyres de Regnier''<ref>{{cite book|author=Sir Adolphus William Ward|title=the cambridge modern history|url=https://books.google.com/books?id=u6w8AAAAIAAJ&pg=PA776|year=1934|publisher=CUP Archive|pages=776|language=en}}</ref> ===Drama=== * [[Ben Jonson]] &ndash; ''The Masque of Beauty''<ref>{{cite book|author1=George Sampson|author2=R. C. Churchill|title=The Concise Cambridge History of English Literature|url=https://books.google.com/books?id=gS3RoUYJSi8C&pg=PA284|date=2 Chwefror 1970|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-09581-5|pages=284|language=en}}</ref> * [[Thomas Middleton]] &ndash; ''The Family of Love''<ref>{{cite book|author=Jeanne McCarthy|title=The Children's Troupes and the Transformation of English Theater 1509-1608: Pedagogue, Playwrights, Playbooks, and Play-boys|url=https://books.google.com/books?id=GiAlDwAAQBAJ&pg=PA223|date=25 Tachwedd 2016|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-315-39081-9|pages=223|language=en}}</ref> ===Cerddoriaeth=== * [[Hans Leo Hassler]] &ndash; ''Kirchenesäng''<ref>{{cite book|author=David Ewen|title=Great Composers, 1300-1900: A Biographical and Critical Guide|url=https://books.google.com/books?id=qSV4pmLs-9EC|year=1966|publisher=H. W. Wilson Company|isbn=978-0-8242-0018-3|page=182|language=en}}</ref> * [[Claudio Monteverdi]] &ndash; ''Arianna'' (opera)<ref>{{cite book|author=Iain Fenlon|title=Early Music History: Volume 18: Studies in Medieval and Early Modern Music|url=https://books.google.com/books?id=8tUlo2Q_oUQC&pg=PA77|date=10 Mai 2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-65201-8|pages=77|language=en}}</ref> == Genedigaethau == * [[25 Ebrill]] &ndash; [[Gaston, duc d'Orléans]] (m. [[1660]])<ref>{{cite book|title=Academic American Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=EZcJAAAAIAAJ|year=1980|publisher=Aretê Publishing Company|page=446|language=en}}</ref> * [[13 Gorffennaf]] &ndash; [[Ferdinand III, Ymerawdwr Glân Rhufeinig]] (m. [[1657]])<ref>{{dyf Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Ferdinand-III-Holy-Roman-emperor |teitl=Ferdinand III (Holy Roman emperor) |dyddiadcyrchiad=15 Ebrill 2020 }}</ref> * [[15 Hydref]] &ndash; [[Evangelista Torricelli]], mathemategydd a difeisiwr (m. [[1647]])<ref>{{cite book|author=Raymond Renard Butler|title=Scientific Discovery|url=https://books.google.com/books?id=grTkAAAAMAAJ|year=1947|publisher=English Universities Press|page=194|language=en}}</ref> * [[6 Rhagfyr]] &ndash; [[George Monck, 1af Dug o Albemarle]], milwr (m. [[1670]])<ref>{{cite book|author=East Riding Antiquarian Society (Yorkshire)|title=The Transactions of the East Riding Antiquarian Society|url=https://books.google.com/books?id=6gk5AQAAMAAJ|year=1904|publisher=The Society|page=92|language=en}}</ref> * [[9 Rhagfyr]] &ndash; [[John Milton]], bardd (m. [[1674]])<ref>{{cite book|author=Joseph Milton French|title=The Life Records of John Milton: 1608-1639|url=https://books.google.com/books?id=znOaAAAAIAAJ|year=1966|publisher=Gordian Press|page=1|language=en}}</ref> *''yn ystod y flwyddyn'' &ndash; [[Roger Lort]], bardd Cymreig yn yr iaith Ladin (m. [[1664]])<ref>Meic Stephens (gol.), ''Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru'' (Gwasg Prifysgol Cymru), t. 377</ref> == Marwolaethau == * [[14 Mai]] &ndash; [[Siarl III, duc de Lorraine]], 65 * [[19 Mehefin]] &ndash; [[Alberico Gentili]], athro ac awdur, 56 * Medi &ndash; [[Mary Arden]], mam [[William Shakespeare]], ''tua'' 70<ref>{{cite book|author1=International Shakespeare Association. Congress|author2=International Shakespeare Association|title=Images of Shakespeare: Proceedings of the Third Congress of the International Shakespeare Association, 1986|url=https://books.google.com/books?id=zPyxuCanZScC&pg=PA43|year=1988|publisher=Prifysgol Delaware Press|isbn=978-0-87413-329-5|pages=43|language=en}}</ref> * Rhagfyr (neu Mawrth 1609) &ndash; [[John Dee]], alcemydd, 81<ref>{{cite DWB|id=c-DEE0-JOH-1527|title=Dee, John (1527-1608), mesuronydd a seryddwr|author1=John James Jones|author2=Llewelyn Gwyn Chambers|access-date=10 Mai 2026}}</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:1608| ]] 8p9csq4w6t5b6eg2xiarpe8vyhv0q51 Crymych 0 5658 14891889 14890837 2026-05-10T02:56:10Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891889 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Ceredigion Penfro (etholaeth Senedd)|Ceredigion Penfro]] | aelod_y_DU = {{Swits Ceredigion Preseli i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yng ngogledd [[Sir Benfro]], [[Cymru]], yw '''Crymych'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> I'r gogledd saif bryn y [[Frenni Fawr]] (1269 troedfedd). Mae [[Afon Nyfer]] yn llifo trwy Grymych ar ddechrau ei thaith i'r môr ym [[Bae Ceredigion|Mae Ceredigion]]. Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentref [[Eglwyswen]]. ==Hanes== Datblygodd yn bennaf oherwydd ei leoliad ar linell rheilffordd y Cardi Bach, a oedd yn rhedeg rhwng [[Hendy-gwyn ar Daf]] ac [[Aberteifi]]. Yn ystod dechrau'r 20g, datblygodd i fod yn ganolfan drafnidiaeth a gwasanaethau ar gyfer cylch amaethyddol eang yn nwyrain y [[Mynydd Preseli|Preseli]]. Ym 1958, cadarnhawyd statws Crymych fel 'prifddinas y Preseli' pan agorwyd ysgol uwchradd yn y pentref, sef [[Ysgol y Preseli]]. Ym 1991, cafodd Ysgol y Preseli ei gwneud yn ysgol gyfun ddwyieithog gyntaf Sir Benfro, gan adlewyrchu hunaniaeth gref Crymych a'r cylch fel cymuned naturiol Gymraeg ei hiaith er gwaethaf yr holl fewnfudo o Loegr ers dechrau'r 1970au. ==Enwogion== Ymhlith enwogion a fagwyd o fewn ychydig filltiroedd i Grymych gellid crybwyll: * y Prifathro [[Thomas Rees]] * [[Niclas y Glais|T. E. Nicholas]] sef "Niclas y Glais" * y prifardd [[D. J. Davies]] (Davies Capel Als) {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Crymych (pob oed) (1,739)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Crymych) (991)'''|red|59.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Crymych) (1144)'''|green|65.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer rhwng 16 – 64 oed sydd mewn gwaith (Crymych) (209)'''|blue|29}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Sir Benfro}} [[Categori:Crymych| ]] [[Categori:Cymunedau Sir Benfro]] [[Categori:Pentrefi Sir Benfro]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Penfro (etholaeth Senedd)]] tgwea7kk5udw56jbslxj3dyy8ghoayc Corgi 0 7251 14891773 14832083 2026-05-09T16:47:56Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891773 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata = ALL}} {{multiple image|caption_align=center|header_align=center | align = right | total_width = 320 | image1 = Cardigan Welsh Corgi.jpg | width1 = 200 | alt1 = Corgi Sir Aberteifi (neu Geredigion) | caption1 = Corgi Sir Aberteifi | image2 = Pembroke Welsh Corgi 600.jpg | width2 = 210 | alt2 = Corgi Sir Benfro | caption2 = Corgi Sir Benfro | footer = Y ddau frid gwahanol o gorgwn Cymreig. Mae'r brid o Sir Benfro ychydig yn fwy a chanddo gynffon hirach na fersiwn [[Ceredigion]] ac cheir mwy o amrywiaeth yn ei liw. }} [[Delwedd:Kelsey n Penny (Welsh Corgis).jpg|bawd|Chwith: Corgi Sir Aberteifi a de: Corgi Sir Benfro.]] Math o [[ci|gi corlanu]], neu gi sodli, llwynogaidd yr olwg yw'r '''corgi''' sy'n frodorol o [[Cymru|Gymru]].<ref name="Cunliffe">{{cite book |last=Cunliffe |first=Juliette |title=The Encyclopedia of Dog Breeds |url=https://archive.org/details/encyclopediaofdo0000cunl_t5p0 |publisher=Parragon Publishing |year=2004 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofdo0000cunl_t5p0/page/237 237]}}</ref> Mae'r enw'n 'corgi' yn air cyfansawdd, sy'n cynnwys dwy elfen: 'cor' am bach, fel yn 'corrach', a 'ci', ac un o'r ychydig eiriau Cymraeg sydd wedi cael eu [[:en:List of English words of Welsh origin|mabwysiadu gan y Saesneg]]. Ceir dau frid neu fath o gorgwn Cymreig, sef corgi [[Sir Benfro]] (y mwyaf poblogaidd) a chorgi [[Sir Aberteifi]] (a elwir hefyd yn Gorgi Dyfed ac yn Gorgi Ceredigion. Ci byrgoes ydyw gyda chot felen gyda gwyn dan yr [[gên|ên]] yn aml. Ci gyrru gwartheg oedd y corgi - yn ddigon bach a sydyn i sodli'r gwartheg (sef brathu'r sodlau) - er mwyn gyrru'r gwartheg, [[Cob Cymreig|merlod a chobiau]] neu ddefaid gan fwyaf. Maent yn llwyddiannus iawn mewn sioeau ond cŵn anwes yw corgwn gan mwyaf heddiw. Yn ôl traddodiad, roedd yn well gan y [[Tylwyth Teg]] farchogaeth y corgi nag unrhyw anifail arall.<ref name="Hausman">{{cite book |last=Hausman |first= Gerald |title=The Mythology of Dogs |url=https://archive.org/details/mythologyofdogs0000haus |publisher=Macmillan |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/mythologyofdogs0000haus/page/274 275]–277}}</ref> Cyfeiriodd y nofel Saesneg ''[[Korgi]]'' (''Top Shelf Productions'') at y cysylltiad hwn gan fodau o deulu'r Tylwyth Teg, o'r enw "Mollies", yn cyd-fyw gyda'u cyfeillion 'Korgi' a edrychai'n ddigon tebyg i Gorgwn Sir Benfro.<ref>{{cite web |url= http://www.comicbookresources.com/?page=article&id=9358 |title= Man's Best Friend: Slade talks Korgi |accessdate= 2009 |archive-date= 2011-06-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110617063249/http://www.comicbookresources.com/?page=article&id=9358 |url-status= dead }}</ref> Weithiau defnyddiwyd y gair 'corgi' yn ffigyrol am berson neu blentyn sarrug ac afrywiog (yng Ngogledd a rhannau o Dde Cymru) a chyfrwys (yng Ngheredigion). Ceir y cyfeiriad cyntaf at y corgi yn ''[[Llawysgrifau Hengwrt]]'' a sgwennwyd yn y [[14g]] (HMSS ii. 296): ''ef awelei lawnslot drwy y hun. bot corrgi yn y gyfarth.'' Canodd y bardd [[Guto'r Glyn]] yn y [[15g]] hefyd (GGl 6): ''Na helied yn hoywalawnt / gorgwn mân garw gwinau Mawnt''.<ref>{{dyf GPC |gair=corgi |dyddiadcyrchiad=11 Awst 2022}}</ref> ==Hanes== [[Delwedd:PembrokeWelshCorgi Tryst2.fullres.jpg|200px|bawd|Corgi [[Sir Benfro]]]] Corgi Ceredigion yw un o fridiau hynaf [[gwledydd Prydain]] a gweithiodd yn ddi-dor am ganrifoedd yn gyrru gwartheg.<ref name="Cunliffe" /><ref name="canismajor">{{cite web |url=http://www.canismajor.com/dog/corgi.html |title=Welsh Corgis: Small Dogs With Big Dog Hearts |accessdate=2009}}</ref> Credir i Gorgi Sir Benfro, fodd bynnag, gael ei fewnforio i Ynys Prydain gan y [[Ffleminiaid de Penfro|Fflemiaid]] oddeutu 920 neu 1100.<ref name="Cunliffe" /> Ceir posibilrwydd arall, sef fod y corgi hwn wedi'i groes-fridio o ddau gi: y Vallhund Danaidd a'r Spitz a ddygwyd yma gan y [[Llychlynwyr]].<ref name="canismajor" /> Yn 1925 yr ymddangosodd y corgi mewn sioe gŵn am y tro cyntaf, a'r rheiny wedi dod yn syth o'r fferm lle roeddent yn gweithio.<ref name="canismajor" /> Ychydig o sylw a gawsant ar y cychwyn, ond cychwynwyd ei fagu i edrych yn ddel, a daeth yn boblogaidd dros nos. <ref name="animalplanet">{{cite web |url=http://animal.discovery.com/breedselector/dogprofile.do?id=1170 |title=Animal Planet Dog Breed Directory: Pembroke Corgi |accessdate=2009}}</ref> Am rai blynyddoedd, un brid oedd Sir Benfro a Sir Aberteifi, a gan iddynt gael eu magu am ganrifoedd o fewn milltiroedd i'w gilydd ar fryniau, yn gwneud yr un gwaith. Maent felly'n ddigon tebyg i'w gilydd. Gwyddys iddynt groes-fridio rhywfaint. ==Bridiau tebyg== Vallhund - y corgi Swedaidd<ref>[https://www.llennatur.cymru/Content/Upload/Cylchgrawn52.pdf Bwletin Llên Natur rhifyn 52]</ref> ==Niferoedd== Bu cryn bryder ers y [[2000au]] fod y nifer o gorgwn Cymreig yn prinhau a rhodwyd y brid hwn ar Restr Cŵn Prin Clwb Cennel Prydain. Yn 2013, dim ond 241 Corgi Cymreig oedd wedi'u cofrestru. I dynnu'r corgi o'r rhestr hon, mae'n rhaid cael dros 300.<ref>{{cite news| url=http://newsfeed.time.com/2013/11/05/everybody-panic-corgis-are-on-their-way-to-becoming-an-endangered-species/ | work=Time | title=Everybody Panic: Corgis Are On Their Way to Becoming Endangered | date=5 Tachwedd 2013}}</ref> ==Gweler hefyd== * [[Ci]] * [[Ci defaid Cymreig]] * [[Ci hela Cymreig]] * [[Daeargi Cymreig]] * [[Daeargi Sealyham]] * [[Sbaengi hela Cymreig]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Bridiau Cymreig}} [[Categori:Bridiau o gŵn]] [[Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Gymru]] [[Categori:Cŵn sodli]] 0s8mtyk5wcgb0xkjjd14yi98xxo3a4p Treforys 0 7539 14892053 14891444 2026-05-10T07:18:08Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892053 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Dwyrain Abertawe i enw'r AS}} }} Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] yw '''Treforys'''<ref>{{Cite web |url=http://www.e-gymraeg.com/enwaucymru/chwilio_en.aspx |title=Gwefan Enwau Cymru (Canolfan Bedwyr); adalwyd 1 Mehefin 2013 |access-date=2013-06-01 |archive-date=2013-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929125018/http://www.e-gymraeg.com/enwaucymru/chwilio_en.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>Defnyddir sillafiad safonol Cymdeithas Enwau Lleoedd Cymru a Gwyddoniadur Cymru; Gwasg Prifysgol Cymru; cyhoeddwyd 2008; tud 17</ref> ([[Saesneg]]: ''Morriston''), sy'n gartref i ganolfan y [[DVLA]] ac un o [[ysbyty|ysbytai]] mwyaf [[Cymru]]. Sefydlwyd Treforys tua [[1720]] pan agorwyd gwaith [[copr]] gan [[Syr John Morris]] (1745-1819). Roedd y dref yn ganolfan i'r diwydiannau metel tan [[1980]] pan gaeodd Gwaith Dyffryn, gwaith olaf Treforys. Mae [[Clwb Rygbi Treforys]] yn chwarae yn [[Adran 4|Adran 2]] o Gynghrair Cymru. Treforys yw cartref [[Côr Orpheus Treforus]], un o [[côr meibion|gorau meibion]] enwocaf y byd. Mae'r [[côr]] yn teithio'r byd i gyd. [[Tabernacl Treforys|Capel Tabernacl]] yng nghanol y dref yw capel mwyaf Cymru. Mae rhai'n ei alw'n "Eglwys Gadeiriol yr [[Annibynwyr]]". Agorwyd y Tabernacl yn [[1872]]. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Treforys (pob oed) (16,928)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Treforys) (1,931)'''|red|11.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Treforys) (14150)'''|green|83.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Treforys) (2,709)'''|blue|37.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Enwogion== * [[Sid Bevan]] (1877 - 1933) Chwaraewr rygbi rhyngwladol ==Gweler hefyd== *[[Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Orpheus Treforys]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_Abertawe}} [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Trefi Abertawe]] [[Categori:Treforys| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] olg49dm56xhsmplloqhdd0zytywn432 Muhammad 0 7570 14892072 14669446 2026-05-10T07:59:10Z Craigysgafn 40536 14892072 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= dinasyddiaeth }} {{Islam}} Sylfaenydd crefydd [[Islam]] oedd '''Muhammad''' neu '''Mohamed''' sef ''' مُحَمَّد ٱبن عَبْد ٱللَّٰه''' mewn Arabeg ([[570]] - [[8 Mehefin]], [[632]]). Ganwyd ef ym [[Mecca]] rywbryd yn y flwyddyn 570 OC, yn fab i Abd Allah a oedd yn aelod o deulu'r Hashimiaid o lwyth y [[Quraysh]], a bu farw ym [[Medina]] (yn [[Sawdi Arabia]] heddiw). Bu farw ei dad cyn iddo gael ei eni a bu ei fam, Amina, farw pan oedd yn chwech oed. Yn ôl dysgeidiaeth Islam, cafodd Muhammad weledigaeth ddwyfol yn [[610]], y gyntaf o nifer. Gwelodd yr [[angel]] [[Gabriel]] a chlywed llais yn dweud wrtho "Adrodd". Ar ôl oedi a phetruso, yn y diwedd derbyniodd Muhammad yr alwad. Arwyddocâd y weledigaeth oedd iddo fod yn lladmerydd i'r gwirionedd dwyfol a dechrau lledaenu'r neges newydd. Ar ôl marwolaeth Muhammad yn 632, cafodd y ddysgeidiaeth a ddatguddiwyd iddo ei threfnu i ffurfio'r ''[[Coran]]'', llyfr sanctaidd y Mwslemiaid. Mae Mwslemiaid yn credu, fodd bynnag, fod y ''Coran'' yn llyfr tragwyddol sy'n air [[Allah]] ei hun ac ei drosglwyddo i'r ddynoliaeth a wnaeth Muhammad; ni fyddai Mwlemiaid fyth yn cyfeirio at Fuhammad fel "awdur" y ''Coran'', gan ystyried fod hynny'n [[cabledd|gabledd]]. Fe'i dilynwyd fel arweinydd y Mwslemiaid gan [[Abu Bakr]], a ystyrir fel y [[Califf]] cyntaf. Ychydig iawn o ddilynwyr oedd gan Muhammad i ddechrau, a chawsant eu dirmygu gan amldduwiaid Mecca am 13 mlynedd. Er mwyn dianc rhag erledigaeth barhaus, anfonodd Muhammad rhai o'i ddilynwyr i Abyssinia yn 615, cyn iddo ef a'i ddilynwyr ymfudo o Mecca i [[Medina]] (a elwid bryd hynny'n Yathrib) yn ddiweddarach yn 622. Mae'r digwyddiad hwn, yr ''[[Hegira|Hijra]]'', yn nodi dechrau'r calendr Islamaidd, a elwir hefyd yn Galendr Hijri. Ym Medina, unodd Muhammad y llwythau o dan Gyfansoddiad Medina. Yn Rhagfyr 629, ar ôl wyth mlynedd o ymladd ysbeidiol â llwythau Mecca, casglodd Muhammad fyddin o 10,000 o dröedigion Fwslimaidd a gorymdeithio ar ddinas Mecca . Aeth y goncwest yn ddiwrthwynebiad i raddau helaeth a chipiodd Muhammad y ddinas heb fawr o dywallt gwaed. Yn 632, ychydig fisoedd wedi dychwelyd o Bererindod y Ffarwelio, aeth yn wael a bu farw. Erbyn ei farwolaeth, roedd y rhan fwyaf o Benrhyn Arabia wedi trosi i Islam.<ref>"Muhammad", Encyclopedia of Islam and the Muslim world</ref><ref name="Lapidus 2002 pp 0">See: </ref> Mae'r datguddiadau (a elwir pob un yn ''Ayah'' – yn llythrennol, "Arwydd [o Dduw]") yr adroddodd Muhammad ei fod wedi eu derbyn gair am air gan Dduw, hyd at ei farwolaeth, yn ffurfio adnodau'r Quran; ar y rhain, yr Ayah, y mae'r grefydd wedi'i seilio. Heblaw am y Qur'an, mae dysgeidiaeth ac arferion Muhammad (''sunnah''), a geir yn llenyddiaeth [[Hadith]] a ''sira'' (bywgraffiad), hefyd yn cael eu cynnal a'u defnyddio fel ffynonellau cyfraith Islamaidd (gweler Sharia). [[Delwedd:Maome.jpg|200px|bawd|chwith|Muhammad yn pregethu - llun anghyffredin o'r 17g (copi o lun cynharach) o [[Iran|Bersia]] neu [[Canolbarth Asia|Ganolbarth Asia]] sy'n dangos wyneb y Proffwyd, yn groes i'r arfer [[Islam]]aidd]]. == Enwau Quranaidd == {{Prif|Isra and Mi'raj}} [[Delwedd:Muhammad_Salat.svg|de|bawd| "Muhammad" a ysgrifennwyd mewn Thuluth, amrywiaeth sgript o galigraffeg Islamaidd]] Ystyr Muhammad yw "canmol" ac mae'n ymddangos bedair gwaith yn y Quran.<ref>Jean-Louis Déclais, ''Names of the Prophet'', [[Encyclopedia of the Quran]]</ref> Mae'r Quran hefyd yn annerch Muhammad yn yr ail berson trwy apeliadau amrywiol; [[Proffwydi Islam|proffwyd]], [[Proffwydi Islam|cennad]], gwas Duw ('''abd''), cyhoeddwr (''bashir''), [Quran 2:119] tyst (''shahid''), [Quran 33:45] cludwr y newydd da (''mubashshir''), rhybuddiwr (''nathir''), [Quran 11:2] nodyn atgoffa (''mudhakkir''), [Quran 88:21] un sy'n galw [ar Dduw] (''dā'ī''), [Quran 12:108] golau personol (''noor''), [Quran 05:15] a'r lamp sy'n rhoi golau (''siraj munir'') [Quran 33:46 ]. == Ffynonellau gwybodaeth fywgraffyddol == === Y Quran === [[Delwedd:Folio_from_a_Koran_(8th-9th_century).jpg|bawd| Ffolio o [[Y Corân|Qur'an]] cynnar, wedi'i ysgrifennu mewn sgript Kufig (cyfnod [[Abassiaid|Abbasid]], 8g–9g)]] Y [[Y Corân|Quran]] yw prif [[Ysgrythur|destun crefyddol]] [[Islam]]. Mae Mwslemiaid yn credu ei fod yn cynrychioli geiriau Duw a ddatgelwyd gan yr archangel [[Gabriel]] i Muhammad.<ref name="LivRlgP338">''Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths'', Mary Pat Fisher, 1997, p. 338, I.B. Tauris Publishers.</ref> Mae'r Qur'an, fodd bynnag, yn rhoi ychydig iawn o gymorth ar gyfer cofiant cronolegol Muhammad; nid yw'r rhan fwyaf o benillion Quranig yn darparu cyd-destun hanesyddol arwyddocaol.<ref name="Bennett1998a">{{Cite book|last=Clinton Bennett|title=In search of Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-VTIkkcUFHQC&pg=PA18|year=1998|publisher=Continuum International Publishing Group|isbn=978-0-304-70401-9|pages=18–19}}</ref><ref name="Peters1994">{{Cite book|last=Francis E. Peters|title=Muhammad and the origins of Islam|url=https://books.google.com/books?id=Jrq6boXdJOAC&pg=PA261|year=1994|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-1876-5|page=261}}</ref> === Bywgraffiadau cynnar === Gellir dod o hyd i ffynonellau pwysig ynglŷn â bywyd Muhammad yn y gweithiau hanesyddol gan awduron o'r [[2il ganrif|2g]] a'r [[3edd ganrif|3g]] OC o'r cyfnod Mwslemaidd (AH&nbsp;– 8g a 9g OC).<ref name="Watt-Mecca-xi">Watt (1953), p. xi</ref> Mae'r rhain yn cynnwys bywgraffiadau Mwslimaidd traddodiadol o Muhammad, sy'n darparu gwybodaeth ychwanegol am ei fywyd.<ref name="Reeves">Reeves (2003), pp. 6–7</ref> Y ''sira'', yw'r bywgraffiadau a dyfyniadauo Muhammad a briodolir iddo; y rhai ysgrifenedig cynharaf yw ''Bywyd Negesydd Duw'' (Arabeg: السيرة النبوية, <small>rhufeiniad:</small> ''as-Sīrah an-Nabawiyyah'') gan Ibn Ishaq a ysgrifennwyd c. 767 OC (150 AH). Er i'r gwaith gwreiddiol gael ei golli, mae'r sira hon wedi goroesi fel dyfyniadau helaeth mewn gweithiau gan Ibn Hisham ac i raddau llai gan Al-Tabari.<ref name="Nigosian6">S.A. Nigosian (2004), p. 6</ref><ref>Donner (1998), p. 132</ref> Fodd bynnag, ysgrifennodd Ibn Hisham yn y rhagair i'w gofiant i Muhammad ei fod wedi hepgor materion o gofiant Ibn Ishaq a fyddai'n "peri gofid i rai pobl".<ref>{{Cite book|last=Holland|first=Tom|title=In the Shadow of the Sword|url=https://books.google.com/books?id=5u3Ukw7AftwC&pg=PT28|year=2012|publisher=Doubleday|pages=42|isbn=978-0-7481-1951-6|quote=Things which it is disgraceful to discuss; matters which would distress certain people; and such reports as I have been told are not to be accepted as trustworthy - all these things have I omitted. [Ibn Hashim, p. 691.]}}</ref> Ffynhonnell hanes cynnar arall yw hanes ymgyrchoedd Muhammad gan al-Waqidi (bu farw 207 AH), a gwaith ysgrifennydd Waqidi, Ibn Sa'd al-Baghdadi (bu farw 230 AH).<ref name="Watt-Mecca-xi">Watt (1953), p. xi</ref> Mae llawer o ysgolheigion yn derbyn y bywgraffiadau cynnar hyn fel rhai dilys, er nad oes modd canfod eu cywirdeb.<ref name="Nigosian6">S.A. Nigosian (2004), p. 6</ref> Mae astudiaethau diweddar wedi arwain ysgolheigion i wahaniaethu rhwng traddodiadau sy'n cyffwrdd â materion cyfreithiol a digwyddiadau hanesyddol yn unig. Yn y grŵp cyfreithiol, gallai traddodiadau fod wedi bod yn destun storiau a luniodd yr awduron o'u pen a'u pastwn eu hunain tra gallai digwyddiadau hanesyddol, ar wahân i achosion eithriadol, fod wedi bod yn destun "siapio tueddiadol" yn unig.<ref>Watt (1953), p. xv</ref> === Hadith === Mae ffynonellau pwysig eraill yn cynnwys y casgliadau [[hadith]], sef adroddiadau am ddysgeidiaethau geiriol a chorfforol a thraddodiadau a briodolir i Muhammad. Lluniwyd Hadithau sawl cenhedlaeth ar ôl ei farwolaeth gan Fwslimiaid gan gynnwys Muhammad al-Bukhari, Mwslim ibn al-Hajjaj, Muhammad ibn Isa at-Tirmidhi, Abd ar-Rahman al-Nasai, Abu Dawood, Ibn Majah, Malik ibn Anas ac al-Daraquni.<ref name="Lewis 1993, pp. 33–34">Lewis (1993), pp. 33–34</ref><ref>{{Cite book|first=A.C. Brown|last=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|date=2007|url=https://books.google.com/books?id=nyMKDEAb4GsC&pg=PA9|title=The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon|page=9|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=978-90-04-15839-9|quote=We can discern three strata of the Sunni ḥadīth canon. The perennial core has been the ''Ṣaḥīḥayn''. Beyond these two foundational classics, some fourth-/tenth-century scholars refer to a four-book selection that adds the two ''Sunans'' of Abū Dāwūd (d. 275/889) and al-Nāsaʾī (d. 303/915). The Five Book canon, which is first noted in the sixth/twelfth century, incorporates the ''Jāmiʿ'' of al-Tirmidhī (d. 279/892). Finally, the Six Book canon, which hails from the same period, adds either the ''Sunan'' of Ibn Mājah (d. 273/887), the ''Sunan'' of al-Dāraquṭnī (d. 385/995) or the ''Muwaṭṭaʾ'' of Mālik b. Anas (d. 179/796). Later ḥadīth compendia often included other collections as well. None of these books, however, has enjoyed the esteem of al-Bukhārīʼs and Muslimʼs works.}}</ref> Mae rhai academyddion Gorllewinol yn ofalus yn ystyried y casgliadau hadith fel ffynonellau hanesyddol gywir.<ref name="Lewis 1993, pp. 33–34">Lewis (1993), pp. 33–34</ref> Nid yw ysgolheigion fel Madelung yn ymwrthod â’r adroddiadau a luniwyd mewn cyfnodau diweddarach, ond yn eu barnu yng nghyd-destun hanes ac ar sail eu cydnawsedd â’r digwyddiadau a’r ffigurau.<ref>Madelung (1997), pp. xi, 19–20</ref> Mae ysgolheigion Mwslemaidd ar y llaw arall fel arfer yn rhoi mwy o bwyslais ar y llenyddiaeth hadith yn lle'r llenyddiaeth fywgraffyddol; ac yn anwiriadwy yn eu golwg.<ref>{{Citation|last=Nurullah Ardic|title=Islam and the Politics of Secularism|date=21 August 2012|url=https://books.google.com/books?id=ZAXNxxkJKYsC&pg=PA99|page=99|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122105439/https://books.google.com/books?id=ZAXNxxkJKYsC&pg=PA99|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-48984-6|archive-date=22 January 2018}}</ref> == Arabia Cyn-Islamaidd == [[Delwedd:Tribes_english.png|bawd| Y prif lwythau ac aneddiadau Arabia yn oes Muhammad]] Roedd Penrhyn Arabia, ac mae'n dal i fod, i raddau helaeth yn lle cras gyda phridd folcanig, gan wneud amaethyddiaeth yn anodd ac eithrio gwerddonau neu ardaloedd gyda ffynhonnau. Roedd trefi a dinasoedd yn britho'r dirwedd, a dau o'r rhai amlycaf oedd [[Mecca]] a [[Medina]]. Roedd Medina yn anheddiad amaethyddol llewyrchus mawr, tra bod Mecca'n ganolfan ariannol bwysig i lawer o lwythau cyfagos.<ref name="Muhammad-Mecca-12">Watt (1953), pp. 1–2</ref> Roedd bywyd cymunedol yn hanfodol ar gyfer goroesi mewn [[anialwch]], ac roedd uno'r llwythau brodorol yn erbyn yr amgylchedd llym yn ffordd o fyw. Roedd ymlyniad llwythol, boed yn seiliedig ar berthnasau neu gynghreiriau, yn ffynhonnell bwysig o gydlyniant cymdeithasol.<ref>Watt (1953), pp. 16–18</ref> Ceid dau grwp o Arabiaid: y rhai [[Nomad|crwydrol]] a'r rhai arhosol. Roedd grwpiau crwydrol yn teithio'n gyson i chwilio am ddŵr a phorfa i'w diadelloedd, tra bod y rhai arhosol (neu eisteddog) yn setlo ac yn canolbwyntio ar fasnach ac amaethyddiaeth. Roedd goroesiad nomadig hefyd yn dibynnu ar ysbeilio carafanau neu werddonau eraill; nid oedd nomadiaid yn ystyried hyn yn drosedd.<ref name="Rue">Loyal Rue, ''Religion Is Not about God: How Spiritual Traditions Nurture Our Biological'',2005, p. 224</ref><ref name="Esposito4">John Esposito, ''Islam'', Expanded edition, Oxford University Press, pp. 4–5</ref> Yn Arabia cyn-Islamaidd, roedd duwiau neu dduwiesau yn cael eu hystyried yn amddiffynwyr llwythau unigol, eu hysbryd yn gysylltiedig â choed cysegredig, cerrig, a ffynhonnau. Yn ogystal â bod yn safle pererindod flynyddol, roedd allor Kaaba ym Mecca yn gartref i 360 o eilunod o dduwiau llwythol. Addolid tair duwies, mewn rhai mannau fel merched Allah: Allat, Manat ac al-'Uzzá. Roedd cymunedau undduwiol yn bodoli hefyd yn Arabia, gan gynnwys Cristnogion ac Iddewon.<ref>See: </ref> Mae Hanifs - Arabiaid cyn-Islamaidd brodorol a oedd yn "proffesu undduwiaeth anhyblyg"<ref>{{Cite book|last=Ueberweg|first=Friedrich|title=History of Philosophy, Vol. 1: From Thales to the Present Time|publisher=Charles Scribner's Sons|page=409|url=https://books.google.com/books?id=GZfL4GsU3JAC&q=Hanifs&pg=PA409|isbn=978-1-4400-4322-2}}</ref> - hefyd weithiau'n cael eu rhestru ochr yn ochr ag Iddewon a Christnogion yn yr Arabia cyn-Islamaidd, er bod ysgolheigion yn anghytuno â'u cywirdeb hanesyddol.<ref>Kochler (1982), p. 29</ref><ref>cf. [[Uri Rubin]], ''Hanif'', Encyclopedia of the Qur'an</ref> Yn ôl traddodiad Mwslemaidd, Hanif oedd Muhammad ei hun ac un o ddisgynyddion [[Ishmael]], mab [[Abraham]].<ref>See: </ref> Ar ôl canrif o ymchwiliad archaeolegol trylwyr, ni ddaethpwyd o hyd i unrhyw dystiolaeth o Abraham neu Ishmael hanesyddol, mwy nag oes unrhyw dystiolaeth am Iesu Grist.<ref>{{Cite book|last=Dever|first=William G.|url=https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC&q=What+Did+the+Biblical+Writers+Know+and+When+Did+They+Know+It%3F%3A+What+...|title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It?: What Archeology Can Tell Us About the Reality of Ancient Israel|date=10 Mai 2001|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|language=en}}</ref> Roedd ail hanner y [[6g]] yn gyfnod o anhrefn gwleidyddol yn Arabia ac nid oedd llwybrau cyfathrebu bellach yn saff.<ref>{{Cite book|last=Christian Julien Robin|title=Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity|url=https://books.google.com/books?id=GKRybwb17WMC&pg=PA297|year=2012|publisher=OUP USA|pages=297–299|isbn=978-0-19-533693-1}}</ref> Roedd rhaniadau crefyddol yn yn creu argyfwng cymdeithasol.<ref name="Robin302">{{Cite book|last=Christian Julien Robin|title=Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity|url=https://books.google.com/books?id=GKRybwb17WMC&pg=PA302|year=2012|publisher=OUP USA|pages=302|isbn=978-0-19-533693-1}}</ref> Daeth [[Iddewiaeth]] yn brif grefydd yn [[Iemen|Yemen]] tra bod Cristnogaeth wedi gwreiddio yn ardal [[Gwlff Persia]].<ref name="Robin302" /> Yn unol â thueddiadau ehangach yr hen fyd, gwelodd y rhanbarth ddirywiad yn yr arfer o gyltiau amldduwiol a diddordeb cynyddol mewn ffurf fwy ysbrydol ar grefydd.<ref name="Robin302" /> Er bod llawer yn amharod i drosi i ffydd dramor, roedd y crefyddau hynny'n darparu pwyntiau cyfeirio deallusol ac ysbrydol.<ref name="Robin302" /> Yn ystod blynyddoedd cynnar bywyd Muhammad, daeth y llwyth Quraysh y perthynai iddo yn rym dominyddol yng ngorllewin Arabia.<ref name="Robin286">{{Cite book|last=Christian Julien Robin|title=Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity|url=https://books.google.com/books?id=GKRybwb17WMC&pg=PA286|year=2012|publisher=OUP USA|pages=286–287|isbn=978-0-19-533693-1}}</ref> Ffurfiasant y gwlt a elwir yn ''hums'', a oedd yn clymu aelodau o lawer o lwythau yng ngorllewin Arabia i'r Kaaba ac yn atgyfnerthu bri cysegr Mecca.<ref name="Robin301" /> Er mwyn gwrthsefyll effeithiau anarchiaeth, cadarnhaodd Quraysh sefydliad y misoedd cysegredig pan waharddwyd pob trais, a bu'n bosibl cymryd rhan mewn pererindodau a ffeiriau heb berygl.<ref name="Robin301">{{Cite book|last=Christian Julien Robin|title=Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity|url=https://books.google.com/books?id=GKRybwb17WMC&pg=PA301|year=2012|publisher=OUP USA|page=301|isbn=978-0-19-533693-1}}</ref> Felly, er bod y cysylltiad rhwng ''hums'' yn grefyddol yn bennaf, roedd ganddo hefyd ganlyniadau economaidd pwysig i'r ddinas.<ref name="Robin301" /> == Bywyd == === Plentyndod a bywyd cynnar === {{Muhammad timeline in Mecca}} Ganed Abu al-Qasim Muhammad ibn Abdullah ibn Abd al-Muttalib ibn Hashim ym Mecca<ref>{{Cite book|last=Rodinson|first=Maxime|author-link=Maxime Rodinson|title=Muhammad: Prophet of Islam|date=2002|publisher=Tauris Parke Paperbacks|page=38|isbn=978-1-86064-827-4|url=https://books.google.com/books?id=LqR_mU0qpE4C&pg=PA38|access-date=12 Mai 2019|language=en}}</ref> tua'r flwyddyn 570<ref name="abraha">{{Cite journal|doi=10.1017/S0041977X00049016|last=Conrad|first=Lawrence I.|year=1987|title=Abraha and Muhammad: some observations apropos of chronology and literary topoi in the early Arabic historical tradition1|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|volume=50|issue=2|pages=225–40| issn = 0041-977X }}</ref> a chredir bod ei ben-blwydd ym mis Rabi' al-awwal.<ref>{{Cite book|title=The Oxford Dictionary of Islam|editor-last=Esposito|editor-first=John L.|year=2003|isbn=978-0-19-512558-0|page=[https://archive.org/details/oxforddictionary00bada/page/198 198]|url=https://archive.org/details/oxforddictionary00bada/page/198|access-date=19 June 2012}}</ref> Perthynai i'r clan Banu Hashim, rhan o lwyth Quraysh, a oedd yn un o deuluoedd blaenllaw [[Mecca]], er ei fod yn ymddangos yn llai llewyrchus yn ystod oes gynnar Muhammad. Mae traddodiad yn gosod blwyddyn geni Muhammad fel un sy'n cyfateb i Flwyddyn yr Eliffant, a enwir ar ôl yr ymgais i ddinistrio Mecca y flwyddyn honno gan yr Abraha, brenin Yemen, a gynhwysodd eliffantod yn ei fyddin.<ref>Marr J.S., Hubbard E., Cathey J.T. (2014): The Year of the Elephant. figshare. {{Doi|10.6084/m9.figshare.1186833}} Retrieved 21 October 2014 (GMT)</ref><ref>''The Oxford Handbook of Late Antiquity''; edited by Scott Fitzgerald Johnson; p. 287</ref><ref>''Muhammad and the Origins of Islam''; by Francis E. Peters; p. 88</ref> Fel arall mae rhai ysgolheigion o'r [[20g]] wedi awgrymu blynyddoedd gwahanol, megis 568 neu 569 OC.<ref name="Watt7">Watt (1974), p. 7.</ref><div class="depiction">[[Delwedd:Mohammed_kaaba_1315.jpg|chwith|bawd| ''Jami al-Tawarikh'' gan Rashid-al-Din Hamadani, c. 1315, yn darlunio hanes rôl Muhammad yn ailosod y Garreg Ddu yn 605. (cyfnod Ilkhanate)<ref>{{Cite journal|last=Ali|first=Wijdan|date=August 1999|journal=Proceedings of the 11th International Congress of Turkish Art|title=From the Literal to the Spiritual: The Development of the Prophet Muhammad's Portrayal from 13th Century Ilkhanid Miniatures to 17th Century Ottoman Art|url=http://www2.let.uu.nl/Solis/anpt/ejos/pdf4/07Ali.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20041203232347/http://www2.let.uu.nl/Solis/anpt/ejos/pdf4/07Ali.pdf|archive-date=3 December 2004|page=3|issn=0928-6802}}</ref>]]</div>Bu farw tad Muhammad, Abdullah, bron i chwe mis cyn i Muhammad gael ei eni.<ref name="Meri2004">{{Cite book|last=Meri|first=Josef W.|author-link=Josef W. Meri|title=Medieval Islamic civilization|url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC|access-date=3 January 2013|volume=1|year=2004|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-96690-0|page=525}}</ref> Yn ôl traddodiad Islamaidd, yn fuan ar ôl ei eni fe'i hanfonwyd i fyw gyda theulu [[Bedowiniaid|Bedouin]] yn yr anialwch, gan fod bywyd yr anialwch yn cael ei ystyried yn iachach i fabanod; mae rhai ysgolheigion gorllewinol yn gwrthod cywirdeb y traddodiad hwn. Arhosodd Muhammad gyda'i fam maeth, Halimah bint Abi Dhuayb, a'i gŵr nes ei fod yn ddwy oed. Yn chwech oed, collodd Muhammad ei fam Amina i salwch a daeth Muhammad yn amddifad.<ref name=WattHalimah>Watt, "[http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/halima-bint-abi-dhuayb-SIM_2648 Halimah bint Abi Dhuayb] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203073455/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/halima-bint-abi-dhuayb-SIM_2648 |date=3 February 2014 }}", ''[[Encyclopaedia of Islam]]''.</ref><ref>Watt, ''Amina'', [[Encyclopaedia of Islam]]</ref> Am y ddwy flynedd nesaf, nes ei fod yn wyth mlwydd oed, bu Muhammad dan warcheidiaeth ei dad-cu ar ochr Abd al-Muttalib, o deulu Banu Hashim hyd ei farwolaeth. Daeth wedyn dan ofal ei ewythr Abu Talib, arweinydd newydd y Banu Hashim.<ref name="Watt7">Watt (1974), p. 7.</ref> Yn ôl yr hanesydd Islamaidd William Montgomery Watt roedd gwarcheidwaid yn diystyru aelodau gwannach o’r llwythau ym Mecca yn ystod y 6g, “Gwelodd gwarcheidwaid Muhammad nad oedd yn llwgu i farwolaeth, ond roedd yn anodd iddynt gwneud mwy drosto, yn enwedig gan fod cyfoeth y tylwyth Hashim fel pe bai'n prinhau y pryd hwnnw."<ref name="Watt8">Watt (1974), p. 8.</ref> Yn ei arddegau, aeth Muhammad gyda'i ewythr ar deithiau masnach i Syria i ennill profiad mewn masnachu.<ref name="Watt8">Watt (1974), p. 8.</ref> Dywed traddodiad Islamaidd, pan oedd Muhammad naill ai'n naw neu'n ddeuddeg tra'n mynd gyda charafán y Meccaniaid i Syria, iddo gyfarfod â mynach neu feudwy Cristnogol o'r enw Bahira y dywedir iddo ragweld gyrfa Muhammad fel proffwyd Duw.<ref>Armand Abel, ''Bahira'', [[Encyclopaedia of Islam]]</ref> Ychydig a wyddys am Muhammad yn ystod ei ieuenctid diweddarach gan fod y wybodaeth sydd ar gael yn dameidiog, gan ei gwneud yn anodd gwahanu hanes oddi wrth chwedl.<ref name="Watt8">Watt (1974), p. 8.</ref> Mae hyn yn wir am draddodiadau eraill megis y seintiau cynnar yng Nghymru, ac nid oes angen chwilio fawr pellach na hanes Dewi Sant ei hun i weld y ffin denau rhwng ffuglen a ffaith. Mae'n hysbys i Muhammad ddod yn fasnachwr ac "yn ymwneud â masnachu rhwng [[Cefnfor India]] a Môr y [[Y Môr Canoldir|Canoldir]]."<ref name="BerkWorldHistory">''Berkshire Encyclopedia of World History'' (2005), v. 3, p. 1025</ref> Oherwydd ei gymeriad unionsyth cafodd y llysenw " al-Amin " (Arabeg: الامين), sy'n golygu "yr un ffyddlon, dibynadwy" ac "al-Sadiq" sy'n golygu "gwirioneddol"<ref>{{Cite book|last=Khan|first=Majid Ali|title=Muhammad the final messenger|edition=1998|page=332|year=1998|publisher=Islamic Book Service|location=India|isbn=978-81-85738-25-3}}</ref> a cydnabyddwyd ei fod yn gymrodeddwr diduedd.<ref name="EncWorldHistory">''Encyclopedia of World History'' (1998), p. 452</ref><ref>Esposito (1998), p. 6</ref> Denodd ei enw da gynnig yn 595 gan Khadijah, gwraig fusnes lwyddiannus. Cydsyniodd Muhammad i'r briodas, a oedd ar bob cyfrif yn un hapus.<ref name="BerkWorldHistory" /> Merch yn cynnig priodi'r dyn, sylwer. Rai blynyddoedd yn ddiweddarach, yn ôl adroddiad a gasglwyd gan yr hanesydd Ibn Ishaq, roedd Muhammad yn ymwneud â stori adnabyddus am osod y Garreg Ddu yn ei lle yn wal y Kaaba yn 605 CE. Tynnwyd y Garreg Ddu, gwrthrych cysegredig, yn ystod adnewyddiadau i'r Kaaba. Ni allai arweinwyr Mecca gytuno pa lwyth ddylai ddychwelyd y Garreg Ddu i'w lle. Penderfynasant ofyn i'r dyn nesaf a ddaw drwy'r gât wneud y penderfyniad hwnnw; y dyn hwnnw oedd y Muhammad, dyn 35 oed. Digwyddodd y hyn bum mlynedd cyn y datguddiad cyntaf gan yr angel Gabriel iddo. Gofynnodd am gadach a gosododd y Garreg Ddu yn ei ganol. Daliodd yr arweinwyr clan gorneli'r brethyn a gyda'i gilydd fe wnaethon nhw gario'r Garreg Ddu i'r man cywir, yna gosododd Muhammad y garreg, gan fodloni pawb.<ref name="Dairesi">{{Cite book|title=The Sacred Trusts: Pavilion of the Sacred Relics, Topkapı Palace Museum, Istanbul|editor-last=Uğurluel, Talha|editor-last2=Doğru, Ahmet|last=Dairesi, Hırka-i Saadet|last2=Aydin, Hilmi|publisher=Tughra Books|year=2004|isbn=978-1-932099-72-0}}</ref> === Dechreuadau'r Quran === <div class="depiction"> Dechreuodd Muhammad weddïo ar ei ben ei hun mewn ogof o'r enw Hira ar Fynydd Jabal al-Nour, ger Mecca am sawl wythnos bob blwyddyn.<ref>Emory C. Bogle (1998), p. 6</ref><ref>John Henry Haaren, Addison B. Poland (1904), p. 83</ref> Yn ôl traddodiad Islamaidd, yn ystod un o'i ymweliadau â'r ogof honno, yn y flwyddyn 610 yr ymddangosodd yr angel [[Gabriel]] iddo a gorchmynnodd Muhammad i adrodd adnodau a fyddai'n cael eu cynnwys yn y Quran.<ref>Brown (2003), pp. 72–73</ref> Ceir consensws mai'r geiriau Quranaidd cyntaf a ddatgelwyd oedd dechrau Qur'an 96:1. Roedd Muhammad yn drallodus iawn ar ôl derbyn ei ddatguddiadau cyntaf gan yr angel. Ar ôl dychwelyd adref, cafodd Muhammad ei gysuro gan Khadijah a'i chefnder Cristnogol, Waraka ibn Nawfal.<ref name="autogenerated1">Esposito (2010), p. 8</ref> Ofnai hefyd y byddai eraill yn diystyru ei honiadau a'i fod wedi ei feddiannu.<ref name="Esposito4">John Esposito, ''Islam'', Expanded edition, Oxford University Press, pp. 4–5</ref> Dywed traddodiad Shi'a nad oedd Muhammad wedi'i synnu na'i ofni gan ymddangosiad Gabriel; yn hytrach croesawodd yr angel, fel pe bai'n ei ddisgwyl.<ref>''See:'' </ref> Dilynwyd y datguddiad cychwynnol hwn gan saib o dair blynedd (cyfnod a elwir yn ''fattra''), cyfnod pan oedd Muhammad yn teimlo'n isel ei ysbryd, felly gweddiodd a rhoddodd ei hun i [[Ymarfer ysbrydol|ymarferion ysbrydol]]. Pan ail-ddechreuodd y datguddiadau, cysurwyd ef, a gorchmynnodd iddo ddechreu pregethu: "Dy Warcheidwad-Arglwydd ni'th adawodd, ac nid yw wedi digio."<ref>Brown (2003), pp. 73–74</ref><ref>Uri Rubin, ''Muhammad'', [[Encyclopedia of the Quran]]</ref>[[Delwedd:Cave_Hira.jpg|de|bawd| Yr ogof [[Ogof Hira|Hira]] ym mynydd Jabal al-Nour lle, yn ôl y gred Fwslimaidd, derbyniodd Muhammad ei ddatguddiad cyntaf]][[Delwedd:Rashid_al-Din_Tabib_-_Jami_al-Tawarikh,_f.45v_detail_-_c._1306-15.png|chwith|bawd| Muhammad yn derbyn ei ddatguddiad cyntaf gan Gabriel yn ''Jami' al-tawarikh'' gan Rashīd al-Dīn Ṭabīb (1307)]]</div> === Gwrthwynebiad === [[Delwedd:Surat_An-Najm.jpg|de|bawd| Mae'r pennill olaf o An-Najm : ''"Felly ymlostwng i Allah ac addoli."'' Roedd neges [[undduwiaeth]] Muhammad yn herio'r drefn draddodiadol]] Yn ôl traddodiad Mwslemaidd, gwraig Muhammad, Khadija, oedd y cyntaf i gredu ei fod yn broffwyd.<ref name="Watt53-86">Watt (1953), p. 86</ref> Dilynwyd hi gan gyfnither 10 oed Muhammad, [[Ali ibn Abi Talib]], ffrind agos Abu Bakr, a mab mabwysiedig Zaid. <ref name="Watt53-86" /> Tua 613, dechreuodd Muhammad bregethu i'r cyhoedd (Quran 26:214).<ref>Ramadan (2007), pp. 37–39</ref> Cafodd ei anwybyddu a'i ddirmygu gan y rhan fwyaf o Fecaniaid, er i rai ddod yn ddilynwyr iddo. Roedd tri phrif grŵp o bobl a drodd yn gynnar i Islamiaeth: brodyr iau a meibion masnachwyr mawr; pobl a oedd wedi disgyn allan o'r rheng gyntaf yn eu llwyth neu wedi methu â'i chyrraedd; a'r tramorwyr gwan, diamddiffyn gan mwyaf.<ref name="Cambridge 1977 36">Watt, ''The Cambridge History of Islam'' (1977), p. 36</ref> Yn ôl Ibn Saad, dechreuodd y gwrthwynebiad ym Mecca pan draddododd Muhammad adnodau a oedd yn condemnio addoli eilunod a'r amldduwiaeth a arferir gan gyndeidiau Mecca.<ref>F.E. Peters (1994), p. 169</ref> Fodd bynnag, mae'r exegesis Quranaidd yn honni iddo ddechrau wrth i Muhammad ddechrau pregethu'n cyhoeddus.<ref name="Rubin">Uri Rubin'', Quraysh'', [[Encyclopaedia of the Qur'an]]</ref> Wrth i'w ddilynwyr gynyddu, daeth Muhammad yn fygythiad i lwythau a llywodraethwyr lleol y ddinas, yr oedd eu cyfoeth yn dibynnu ar y Ka'aba, canolbwynt bywyd crefyddol Mecca yr oedd Muhammad yn bygwth ei ddymchwel. Roedd ymwadiad Muhammad o grefydd draddodiadol Mecca'n arbennig o sarhaus i'w lwyth ei hun, y Quraysh, gan mai nhw oedd gwarcheidwaid y Ka'aba.<ref name="Cambridge 1977 36">Watt, ''The Cambridge History of Islam'' (1977), p. 36</ref> Ceisiodd masnachwyr pwerus argyhoeddi Muhammad i roi'r gorau i'w bregethu; cynnygiwyd mynediad iddo i gylch mewnol y masnachwyr, yn gystal a phriodas fanteisiol. Gwrthododd y ddau gynnig hyn.<ref name="Cambridge 1977 36" /> === Isra a Mi'raj === [[Delwedd:Al-Aqsa_Mosque_by_David_Shankbone.jpg|bawd| Cafodd [[Mosg Al-Aqsa]], rhan o [[Bryn y Deml|gyfadeilad lludw-Sharif al-Haram]] yn [[Jeriwsalem|Jerwsalem]] ac a adeiladwyd yn 705, ei enwi fel y "mosg pellaf" i anrhydeddu'r lleoliad posibl y teithiodd Muhammad iddo ar ei daith nos.<ref name="Grabar2006">{{Cite book|last=Oleg Grabar|title=The Dome of the Rock|url=https://books.google.com/books?id=OeIOowshe6EC&pg=PA14|access-date=26 December 2011|date=1 October 2006|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02313-0|page=14}}</ref>]] Mae traddodiad Islamaidd yn datgan bod Muhammad yn y flwyddyn 620 wedi profi'r ''Isra a Mi'raj'', sef taith nos wyrthiol y dywedir iddi ddigwydd gyda'r angel [[Gabriel]]. Ar ddechrau'r daith, yr ''Isra'', dywedir iddo deithio o [[Mecca]] ar farch asgellog i'r "mosg pellaf." Yn ddiweddarach, yn ystod y ''Mi'raj'', dywedir bod Muhammad wedi teithio nefoedd ac uffern, a siarad â phroffwydi cynharach, megis Abraham, Moses, a Iesu Grist.<ref name="EoIMW" /> Mae Ibn Ishaq, awdur y cofiant cyntaf i Muhammad, yn cyflwyno'r digwyddiad fel profiad ysbrydol; mae haneswyr diweddarach, megis Al-Tabari ac Ibn Kathir, yn ei chyflwyno fel taith gorfforol.<ref name="EoIMW">''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' (2003), p. 482</ref> Awgrymir bod taith Muhammad wedi bod o Mecca i Jerwsalem.<ref>Sells, Michael. ''Ascension'', [[Encyclopedia of the Quran]].</ref>  === Blynyddoedd diwethaf cyn Hijra === [[Delwedd:Domeoftherock1.jpg|bawd| Arysgrifau Quranic ar [[Cromen y Graig|Gromen y Graig]] . Mae'n nodi'r fan y mae Mwslemiaid yn credu bod Muhammad wedi esgyn i'r nefoedd.<ref name="BloomBlair2009">{{Cite book|last=Jonathan M. Bloom|last2=Sheila Blair|title=The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA76|access-date=26 December 2011|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530991-1|page=76}}</ref>]] Bu farw gwraig Muhammad, sef Khadijah ac ewythr Abu Talib ill dau yn 619, y flwyddyn a elwir felly yn "Flwyddyn y Galar ". Gyda marwolaeth Abu Talib, daeth arweinyddiaeth llwyth Banu Hashim i Abu Lahab, gelyn dygn i Muhammad. Yn fuan wedyn, tynnodd Abu Lahab amddiffyniad y llwyth dros Muhammad yn ôl. Rhoddodd hyn Muhammad mewn perygl; roedd tynnu amddiffyniad yn ôl yn awgrymu na fyddai dial am ei ladd. Yna ymwelodd Muhammad â Ta'if, dinas bwysig arall yn Arabia, a cheisiodd ddod o hyd i amddiffynnydd, ond methodd ei ymdrech a daeth i berygl corfforol mwy.<ref name="Momen">Moojan Momen (1985), p. 4</ref> Gorfodwyd Muhammad i ddychwelyd i Mecca. Gŵr o Fecca o'r enw Mut'im ibn Adi (a gwarchod llwyth Banu Nawfal ) a'i gwnaeth yn bosibl iddo ddychwelyd yn ddiogel i'w ddinas enedigol.<ref name="EoI-Muhammad">{{Cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill |volume=7 |pages=360–376 |last2=Welch |first2=A.T. |last1=Buhl |first1=F. |title=Muḥammad |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |isbn=978-90-04-09419-2 |year=1993}}</ref><ref name="Momen" /> Ymwelodd llawer o bobl â Mecca ar fusnes neu fel pererinion i'r Kaaba. Manteisiodd Muhammad ar y cyfle hwn i chwilio am gartref newydd iddo'i hun a'i ddilynwyr. Ar ôl sawl trafodaeth aflwyddiannus, cafodd obaith gyda rhai dynion o Yathrib (a elwid yn Medina yn ddiweddarach). Roedd poblogaeth Arabaidd Yathrib yn gyfarwydd ag undduwiaeth ac yn barod ar gyfer ymddangosiad proffwyd oherwydd bod cymuned Iddewig yn bodoli yno. Roeddent hefyd yn gobeithio, trwy gyfrwng Muhammad a'r ffydd newydd, ennill goruchafiaeth ar Mecca; yr oedd yr Yathrib yn eiddigeddus o'i bwysigrwydd fel man pererindod. Daeth tröedigaethau i Islam o bron bob llwyth Arabaidd ym Medina; ac erbyn Mehefin y flwyddyn ddilynol, daeth saith deg pump o Fwslimiaid i Mecca ar gyfer pererindod ac i gwrdd â Muhammad. Wrth gwrdd ag ef yn gyfrinachol gyda'r nos, gwnaeth y grŵp yr hyn a elwir yn "''Ail Addewid al-'Aqaba''", neu, ym marn y Dwyreinwyr, yr "''Addewid Rhyfel''".<ref>Watt (1974), p. 83</ref> Yn dilyn yr addewidion yn Aqabah, anogodd Muhammad ei ddilynwyr i [[Hegira|ymfudo]] i [[Medina|Yathrib]]. Fel yn achos yr ymfudiad i Abyssinia, ceisiodd y Quraysh atal yr ymfudo ond llwyddodd bron pob Mwslim i adael.<ref name="P87">Peterson (2006), pp. 86–89</ref> === Hijra === Yr ''Hijra'' yw ymfudo Muhammad a'i ddilynwyr o Mecca i Medina yn 622 OC. Ym Mehefin 622, wedi'i rybuddio am gynllwyn i'w lofruddio, llithrodd Muhammad yn gyfrinachol allan o Mecca a symud ei ddilynwyr i Medina, 450 cilometr (280 mi) i'r gogledd o Mecca. ==== Mudo i Medina ==== Gwahoddodd dirprwyaeth, yn cynnwys cynrychiolwyr deuddeg llwyth pwysig Medina, Muhammad i wasanaethu fel prif gyflafareddwr y gymuned gyfan; oherwydd ei statws fel rhywun niwtral o'r tu allan.<ref name="Cambridge39" /><ref name="Esp">Esposito (1998), p. 17</ref> Bu ymladd yn Yathrib: yn bennaf roedd yr anghydfod yn ymwneud âr trigolion Arabaidd ac Iddewig, ac amcangyfrifwyd iddo bara am tua can mlynedd cyn 620.<ref name="Cambridge39" /> Roedd y brwydro cyson a’r anghytundebau ynghylch yr honiadau a ddeilliodd o hynny, yn enwedig ar ôl Brwydr Bu’ath lle ymladdodd pob llwyth, yn ei gwneud yn amlwg iddynt nad oedd cysyniad llwythol o ffawd gwaed a llygad am lygad bellach yn ymarferol oni bai bod un dyn ag awdurdod i ddyfarnu mewn achosion dadleuol.<ref name="Cambridge39">Watt, ''The Cambridge History of Islam'', p. 39</ref> Addawodd y ddirprwyaeth o Medina eu hunain a'u cyd-ddinasyddion i dderbyn Muhammad i'w cymuned a'i amddiffyn yn gorfforol fel un ohonyn nhw eu hunain. Cyfarwyddodd Muhammad ei ddilynwyr i ymfudo i Medina, nes i bron pob un o'i ddilynwyr adael Mecca. Gan gael braw ar yr ymadawiad, yn ôl traddodiad, cynllwyniodd y Meccaniaid i lofruddio Muhammad. Gyda chymorth [[Ali ibn Abi Talib|Ali]], twyllodd Muhammad y Meccaniaid a oedd yn ei wylio, gan lithro i ffwrdd yn dawel o'r dref gydag Abu Bakr.<ref>Moojan Momen (1985), p. 5</ref> Erbyn 622, ymfudodd Muhammad i Medina, [[gwerddon]] amaethyddol fawr. Daeth y rhai a ymfudodd o Mecca ynghyd â Muhammad i gael eu hadnabod fel ''muhajirun'' (yr ymfudwyr). == Llyfryddiaeth == {{Dechcyf|30em}} * {{Cite book|last=A.C. Brown|first=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Muhammad: A Very Short Introduction|date=2011|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-955928-2|url=https://archive.org/details/muhammadveryshor00brow}} * {{Cite book|last=A.C. Brown|first=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=[[Oneworld Publications]]|isbn=978-1-78074-420-9|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow}} * {{Cite journal|journal=[[signs (journal)|Signs]]|last=Ahmed, Leila|title=Women and the Advent of Islam|volume=11|date=Summer 1986|pages=665–91|doi=10.1086/494271|issue=4}} * {{Cite book|last=Ali, Kecia|title=The Lives of Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-oWYBAAAQBAJ&pg=PA1|date=2014|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-74448-6}} * {{Cite book|author-link=Muhammad Mohar Ali|last=Ali, Muhammad Mohar|year=1997|title=The Biography of the Prophet and the Orientalists|publisher=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Qur'an|isbn=978-9960-770-68-0|url=http://www.islamhouse.com/p/51772}} * {{Cite journal|journal=[[Proceedings of the 11th International Congress of Turkish Art]]|last=Wijdan, Ali|title=From the Literal to the Spiritual: The Development of Prophet Muhammad's Portrayal from 13th century Ilkhanid Miniatures to 17th century Ottoman Art|date=28 August 1999|pages=1–24|issue=7}} * {{Cite book|last=Armstrong|first=Karen|author-link=Karen Armstrong|year=1992|title=Muhammad: A Biography of the Prophet|url=https://archive.org/details/muhammadbiograph00kare|publisher=Harpercollins|isbn=978-0-06-250886-7}} * {{Cite book|last=Awde|first=Nicholas|title=Women in Islam: An Anthology from the Quran and Hadith|publisher=Routledge|year=2000|isbn=978-0-7007-1012-6}} * {{Cite book|last=Ballard|first=Harold Wayne|last2=Donald N. Penny|last3=W. Glenn Jonas|title=A Journey of Faith: An Introduction to Christianity|url=https://archive.org/details/journeyoffaithin0000unse|publisher=Mercer University Press|year=2002|isbn=978-0-86554-746-9}} * {{Cite book|last=Barlas|first=Asma|author-link=Asma Barlas|title=Believing Women in Islam|url=https://archive.org/details/believingwomenin0000barl|publisher=University of Texas Press|year=2002|isbn=978-0-292-70904-1}} * {{Cite book|last=Bogle|first=Emory C.|author-link=Emory C. Bogle|title=Islam: Origin and Belief|publisher=Texas University Press|year=1998|isbn=978-0-292-70862-4|url=https://archive.org/details/islam00emor}} * {{Cite book|last=Brown|first=Daniel|title=A New Introduction to Islam|publisher=Blackwell Publishing Professional|year=2003|isbn=978-0-631-21604-9}} * {{Cite book|last=Bullough|first=Vern L|author-link=Vern L. Bullough|last2=Brenda Shelton|last3=Sarah Slavin|title=The Subordinated Sex: A History of Attitudes Toward Women|publisher=University of Georgia Press|year=1998|isbn=978-0-8203-2369-5}} * {{Cite book|last=Cohen|first=Mark R.|author-link=Mark R. Cohen|title=Under Crescent and Cross|publisher=Princeton University Press|edition=Reissue|year=1995|isbn=978-0-691-01082-3}} * {{Cite book|last=Dakake|first=Maria Massi|title=The Charismatic Community: Shi'ite Identity in Early Islam|publisher=SUNY Press|year=2008|isbn=978-0-7914-7033-6}} * {{Cite book|last=Donner|first=Fred|author-link=Fred M. Donner|title=Narratives of Islamic Origins: The Beginnings of Islamic Historical Writing|url=https://archive.org/details/narrativesofisla0000donn|publisher=Darwin Press|year=1998|isbn=978-0-87850-127-4}} * {{Cite book|last=Ernst|first=Carl|author-link=Carl Ernst|year=2004|title=Following Muhammad: Rethinking Islam in the Contemporary World|url=https://archive.org/details/followingmuhamma0005erns|publisher=University of North Carolina Press|isbn=978-0-8078-5577-5}} * {{Cite book|last=Esposito|first=John|author-link=John Esposito|year=1998|title=Islam: The Straight Path|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-511233-7|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo_0}} * {{Cite book|last=Esposito|first=John|year=1999|title=The Islamic Threat: Myth Or Reality?|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-513076-8|url=https://archive.org/details/islamicthreatmyt00espo}} * {{Cite book|last=Esposito|first=John|year=2002|title=What Everyone Needs to Know About Islam|url=https://archive.org/details/whateveryoneneed0000espo|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-515713-0}} * {{Cite book|last=Farah|first=Caesar|author-link=Caesar E. Farah|title=Islam: Beliefs and Observances|url=https://archive.org/details/islambeliefsobse0000fara|publisher=Barron's Educational Series|year=1994|edition=5th|isbn=978-0-8120-1853-0}} * {{Cite book|last=Glubb|first=John Bagot|author-link=John Bagot Glubb|title=The Life and Times of Muhammad|publisher=Hodder and Stoughton|orig-year=1970|year=2002|isbn=978-0-8154-1176-5}} * {{Cite book|last=Goldman|first=Elizabeth|author-link=Elizabeth Goldman|title=Believers: spiritual leaders of the world|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=978-0-19-508240-1|url=https://archive.org/details/believersspiritu00gold}} * {{Cite book|last=Goldman|first=Ann|last2=Richard Hain|last3=Stephen Liben|title=Oxford Textbook of Palliative Care for Children|url=https://archive.org/details/oxfordtextbookof0000unse_g7j0|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=978-0-19-852653-7}} * {{Cite book|last=Haaren|first=John Henry|last2=Addison B. Poland|title=Famous Men of the Middle Ages|publisher=University Publishing Company|year=1904|isbn=978-1-882514-05-2|url=https://archive.org/details/famousmenofmiddl00robs}} * Al-Hibri, Azizah Y. (2003). "An Islamic Perspective on Domestic Violence". ''27 Fordham International Law Journal'' 195. * {{Cite book|last=Holt|first=P. M.|author-link=P. M. Holt|last2=Ann K. S. Lambton|last3=Bernard Lewis|author-link3=Bernard Lewis|title=The Cambridge History of Islam (paperback)|year=1977|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-29135-4}} * {{Cite book|last=Hourani|first=Albert|author-link=Albert Hourani|last2=Ruthven, Malise|author-link2=Malise Ruthven|title=A History of the Arab Peoples|year=2003|publisher=Belknap Press; Revised edition|isbn=978-0-674-01017-8}} * {{Cite book|last=ibn Isa|first=Muhammad (Imam Tirmidhi)|author-link=Imam Tirmidhi|title=Syama'il Muhammadiyah: KeanggunanMu Ya Rasulullah|year=2011|publisher=PTS Islamika Sdn. Bhd.|location=Malaysia|isbn=978-967-366-064-3|page=388|language=ar, ms|type=Hardcover}} * {{Cite book|last=Ishaq|first=Ibn|author-link=Ibn Ishaq|editor-last=[[Alfred Guillaume|Guillaume, Alfred]]|title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah|url=https://archive.org/details/lifeofmuhammadtr0000ibnh|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=978-0-19-636033-1}} * {{Cite book|last=Jacobs|first=Louis|author-link=Louis Jacobs|title=The Jewish Religion: A Companion|url=https://archive.org/details/jewishreligionco0000jaco|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=978-0-19-826463-7}} * {{Cite book|last=Kelsay|first=John|author-link=John Kelsay|title=Islam and War: A Study in Comparative Ethics|url=https://archive.org/details/islamwarstudyinc0000kels|publisher=Westminster John Knox Press|year=1993|isbn=978-0-664-25302-8}} * {{Cite book|last=Khan|first=Majid Ali|author-link=Majid Ali Khan|title=Muhammad The Final Messenger|publisher=Islamic Book Service, New Delhi, 110002 (India)|year=1998|isbn=978-81-85738-25-3}} * {{Cite book|last=Kochler|first=Hans|author-link=Hans Köchler|title=Concept of Monotheism in Islam & Christianity|url=https://archive.org/details/conceptofmonothe0000unse|publisher=I.P.O.|year=1982|isbn=978-3-7003-0339-8}} * {{Cite book|last=Lapidus|first=Ira|title=A History of Islamic Societies|url=https://archive.org/details/historyofislamic0000lapi_t2d2|publisher=Cambridge University Press|year=2002|edition=2nd|isbn=978-0-521-77933-3}} * {{Cite book|last=Larsson|first=Göran|title=Ibn Garcia's Shu'Ubiyya Letter: Ethnic and Theological Tensions in Medieval Al-Andalus|publisher=Brill Academic Publishers|year=2003|isbn=978-90-04-12740-1}} * {{Cite book|last=Lewis|first=Bernard|author-link=Bernard Lewis|orig-year=1993|year=2002|title=The Arabs in History|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280310-8}} * {{Cite book|last=Lewis|first=Bernard|author-link=Bernard Lewis|title=Race and Slavery in the Middle East: An Historical Enquiry|url=https://archive.org/details/raceslaveryinmid0000lewi|publisher=Oxford University Press, US|edition=Reprint|year=1992|isbn=978-0-19-505326-5}} * {{Cite magazine}} * {{Cite book|last=Lings|first=Martin|author-link=Martin Lings|title=Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources|publisher=Islamic Texts Society.|year=1983|isbn=978-0-946621-33-0}} US edn. by Inner Traditions International, Ltd. * {{Cite book|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=Wilferd Madelung|title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate|url=https://archive.org/details/successiontomuam0000made|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=978-0-521-64696-3}} * {{Cite book|last=Momen|first=Moojan|author-link=Moojan Momen|title=An Introduction to Shi'i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shiʻism|url=https://archive.org/details/introductiontosh0000unse_d5k7|publisher=Yale University Press|year=1985|isbn=978-0-300-03531-5}} * {{Cite book|last=Neusner|first=Jacob|title=God's Rule: The Politics of World Religions|url=https://archive.org/details/godsrulepolitics0000unse|publisher=Georgetown University Press|year=2003|isbn=978-0-87840-910-5}} * {{Cite book|last=Nigosian|first=S. A.|author-link=S. A. Nigosian|title=Islam:Its History, Teaching, and Practices|publisher=Indiana University Press|year=2004|isbn=978-0-253-21627-4|url=https://archive.org/details/islamitshistoryt0000nigo}} * {{Cite book|last=Ordoni|first=Abu Muhammad|last2=Muhammad Kazim Qazwini|title=Fatima the Gracious|publisher=Ansariyan Publications|year=1992|asin=B000BWQ7N6}} * {{Cite book|last=Peters|first=Francis Edward|author-link=F.E. Peters|year=2003|title=Islam: A Guide for Jews and Christians|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-11553-5|url=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe}} * {{Cite book|last=Peters|first=Francis Edward|year=2003|title=The Monotheists: Jews, Christians, and Muslims in Conflict and Competition|url=https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0|publisher=Princeton University Press|id=ASIN: B0012385Z6|isbn=978-0-691-11461-3}} * {{Cite book|last=Peters|first=Francis Edward|author-link=F.E. Peters|year=1994|title=Muhammad and the Origins of Islam|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-1876-5|url=https://archive.org/details/muhammadorigins00pete}} * {{Cite journal|journal=[[International Journal of Middle East Studies]]|last=Peters, F.E.|title=The Quest of the Historical Muhammad|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1991-08_23_3/page/291|volume=23|year=1991|pages=291–315|doi=10.1017/S0020743800056312|issue=3}} * {{Cite book|last=Peterson|first=Daniel|author-link=Daniel C. Peterson|year=2007|title=Muhammad, Prophet of God|url=https://archive.org/details/muhammadpropheto0000pete|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|isbn=978-0-8028-0754-0}} * {{Cite book|last=Rahman|first=Fazlur|author-link=Fazlur Rahman|year=1979|title=Islam|url=https://archive.org/details/isbn_9780226702810|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-70281-0}} * {{Cite book|last=Ramadan|first=Tariq|author-link=Tariq Ramadan|year=2007|title=In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530880-8|url=https://archive.org/details/infootstepsofpro00rama}} * {{Cite book|last=Reeves|first=Minou|author-link=Minou Reeves|title=Muhammad in Europe: A Thousand Years of Western Myth-Making|url=https://archive.org/details/muhammadineurope0000mino|year=2003|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-7564-6}} * {{Cite book|last=Robinson|first=David|title=Muslim Societies in African History|url=https://archive.org/details/muslimsocietiesi0000robi|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0-521-82627-3}} * {{Cite book|author-link=Maxime Rodinson|last=Rodinson, Maxime|title=Muhammad: Prophet of Islam|publisher=Tauris Parke Paperbacks|year=2002|isbn=978-1-86064-827-4}} * {{Cite book|last=Rue|first=Loyal|author-link=Loyal Rue|title=Religion Is Not about God: How Spiritual Traditions Nurture Our Biological|url=https://archive.org/details/religionisnotabo00loya|publisher=Rutgers|year=2005|isbn=978-0-8135-3955-3}} * {{Cite book|last=Serin|first=Muhittin|title=Hattat Aziz Efendi|publisher=Istanbul|year=1998|isbn=978-975-7663-03-4|oclc=51718704}} * {{Cite book|last=Sikand|first=Yoginder|title=Muslims in India since 1947: Islamic perspectives on inter-faith relations|url=https://archive.org/details/muslimsinindiasi0000sika|publisher=RoutledgeCurzon|location=London|year=2004|isbn=978-0-415-31486-2}} * {{Cite book|last=Tabatabae|first=Sayyid Mohammad Hosayn|author-link=Allameh Tabatabaei|title=AL-MIZAN:AN EXEGESIS OF THE QUR'AN, translation by S. Saeed Rizvi|publisher=WOFIS|isbn=978-964-6521-14-8}} * {{Cite book|last=Teed|first=Peter|title=A Dictionary of Twentieth Century History|publisher=Oxford University Press|year=1992|isbn=978-0-19-211676-5|url=https://archive.org/details/dictionaryoftwen00teed}} * {{Cite book|last=Turner|first=Colin|title=Islam: The Basics|url=https://archive.org/details/islambasics0000turn|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0-415-34106-6}} * {{Cite book|last=Watt|first=W. Montgomery|author-link=William Montgomery Watt|title=Muhammad: Prophet and Statesman|publisher=Oxford University Press|year=1961|isbn=978-0-19-881078-0|url=https://archive.org/details/muhammadprophets00watt}} (New edition 1974) * {{Cite book|last=Watt|first=W. Montgomery|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford University Press|year=1956|isbn=978-0-19-577307-1}} * {{Cite book|last=Watt|first=W. Montgomery|title=Muhammad at Mecca|url=https://archive.org/details/muhammadatmecca0000wmon|publisher=Oxford University Press|year=1953|id=ASIN: B000IUA52A|isbn=978-0-19-577277-7}} {{Diweddcyf}} == Darllen pellach == {{refbegin|30em}} * {{cite book|editor-last=Berg|editor-first=Herbert|editor-link=Herbert Berg (religion)|title=Method and Theory in the Study of Islamic Origins|publisher=E. J. Brill|year=2003|isbn=978-90-04-12602-2}} * {{cite book|last=Cook|first=Michael|author-link=Michael Cook (historian)|title=Muhammad|url=https://archive.org/details/muhammad0000cook_h0b4|publisher=Oxford University Press|year=1983|isbn=978-0-19-287605-8}} * {{cite book|last=Guillaume|first=Alfred|author-link=Alfred Guillaume|url=https://archive.org/details/TheLifeOfMohammed|title=The Life of Muhammad: A translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah|publisher=Oxford University Press|date=1955|isbn=0-19-636033-1}} * {{cite book|last=Hamidullah|first=Muhammad|author-link=Muhammad Hamidullah|title=The Life and Work of the Prophet of Islam|publisher=Islamabad: Islamic Research Institute|year=1998|isbn=978-969-8413-00-2}} * {{cite book|editor-last=Motzki|editor-first=Harald|editor-link=Harald Motzki|title=The Biography of Muhammad: The Issue of the Sources – Islamic History and Civilization: Studies and Texts, Vol. 32|url=https://archive.org/details/biographyofmuham0000unse|publisher=Brill|year=2000|isbn=978-90-04-11513-2}} * Musa, A.Y. ''Hadith as Scripture: Discussions on The Authority Of Prophetic Traditions in Islam'', New York: Palgrave, 2008 * {{cite book|last=Rubin|first=Uri|author-link=Uri Rubin|title=The Eye of the Beholder: The Life of Muhammad as Viewed by the Early Muslims (A Textual Analysis)|url=https://archive.org/details/eyeofbeholderlif0000rubi|publisher=Darwin Press|year=1995|isbn=978-0-87850-110-6}} * {{cite book|last=Schimmel|first=Annemarie|author-link=Annemarie Schimmel|title=And Muhammad is His Messenger: The Veneration of the Prophet in Islamic Piety|publisher=The University of North Carolina Press|year=1985|isbn=978-0-8078-4128-0|url=https://archive.org/details/andmuhammadishis00schi}} * [[Tariq Ali|Ali, Tariq]], "Winged Words" (review of [[Maxime Rodinson]], ''Muhammad'', translated by Anne Carter, NYRB, March 2021, 373 pp., {{ISBN|978 1 68137 492 5}}), ''[[London Review of Books]]'', vol. 43, no. 12 (17 June 2021), pp.&nbsp;11–14. {{refend}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} [[Categori:Muhammad| ]] [[Categori:Arabiaid]] [[Categori:Genedigaethau 570]] [[Categori:Marwolaethau 632]] [[Categori:Proffwydi Islam]] [[Categori:Pobl o Mecca]] [[Categori:Diplomyddion]] [[Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Arabeg]] g5huulpirg2bh6elvutviutzygaudmu Cwmafan 0 8176 14891961 14877617 2026-05-10T05:42:00Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891961 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits Aberafan i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} }} :''Erthygl am bentref Cwmafan yw hon. Am y cwm gweler [[Cwm Afan]]. Gweler hefyd [[Afan]] (gwahaniaethu).'' Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Cwmafan'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/cwmafan-neath-port-talbot-ss780920#.YX1nGC8w3OE British Place Names]; adalwyd 30 Hydref 2021</ref> (Saesneg: ''Cwmavon''). Saif yng [[Cwm Afan|Nghwm Afan]]. Canol y pentref yw'r hen eglwys blwyf, 'Llanfihangel Ynys Afan'. Mae [[Brynbryddan]] ar y bryniau i'r gorllewin, ac [[Ynysygwas]] ar y bryniau i'r dwyrain. I'r de i lawr y cwm mae tref [[Port Talbot|Porth Afan]] ac i'r gogledd, i lawr y cwm, mae pentref Pwllyglaw cyn cyrraedd pentref [[Pontrhydyfen]]. [[Delwedd:Tabernacle Chapel in Cwmafon - geograph.org.uk - 230538.jpg|250px|bawd|Capel y Tabernacl, Cwmafan]] ==Pobl o Gwmafan== *[[William Abraham (Mabon)]], un o arweinwyr mwyaf glowyr y De, a aned yng Nghwmafan yn 1842. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwmafan (pob oed) (5,615)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwmafan) (914)'''|red|16.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwmafan) (4993)'''|green|88.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Cwmafan) (1,044)'''|blue|42.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)]] 5x4bt6bajpn2hvhtgvs1f1zp4zfsin5 14891991 14891961 2026-05-10T07:03:37Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Aberafan i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891991 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} }} :''Erthygl am bentref Cwmafan yw hon. Am y cwm gweler [[Cwm Afan]]. Gweler hefyd [[Afan]] (gwahaniaethu).'' Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Cwmafan'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/cwmafan-neath-port-talbot-ss780920#.YX1nGC8w3OE British Place Names]; adalwyd 30 Hydref 2021</ref> (Saesneg: ''Cwmavon''). Saif yng [[Cwm Afan|Nghwm Afan]]. Canol y pentref yw'r hen eglwys blwyf, 'Llanfihangel Ynys Afan'. Mae [[Brynbryddan]] ar y bryniau i'r gorllewin, ac [[Ynysygwas]] ar y bryniau i'r dwyrain. I'r de i lawr y cwm mae tref [[Port Talbot|Porth Afan]] ac i'r gogledd, i lawr y cwm, mae pentref Pwllyglaw cyn cyrraedd pentref [[Pontrhydyfen]]. [[Delwedd:Tabernacle Chapel in Cwmafon - geograph.org.uk - 230538.jpg|250px|bawd|Capel y Tabernacl, Cwmafan]] ==Pobl o Gwmafan== *[[William Abraham (Mabon)]], un o arweinwyr mwyaf glowyr y De, a aned yng Nghwmafan yn 1842. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwmafan (pob oed) (5,615)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwmafan) (914)'''|red|16.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwmafan) (4993)'''|green|88.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Cwmafan) (1,044)'''|blue|42.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] s5pm1i9ptr3mw2m2b8ymu0gpsvf4mnz Bob Hope 0 8238 14892060 13466919 2026-05-10T07:44:39Z Craigysgafn 40536 14892060 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= cenedl dinasyddiaeth | dateformat = dmy }} Roedd '''Leslie Townes "Bob" Hope''' ([[29 Mai]] [[1903]] – [[27 Gorffennaf]] [[2003]]) yn ddigrifiwr ac actor [[ffilm]] o'r [[Unol Daleithiau America|Unol Daleithiau]] a aned yn [[Eltham]], [[Lloegr]]. Mae Bob Hope yn enwog yn arbennig am y ffilmiau comedi a wnâi gyda [[Bing Crosby]], yn enwedig y dilyniant "''Road to''" yn y [[1940au]] a'r [[1950au]] cynnar (e.e. ''Road to Morocco'', 1942). Ganwyd Hope yn [[Eltham]], [[Sir Llundain]]<ref name="ReferenceA">Ar adeg ei eni, roedd Eltham wedi bod yn rhan o Sir Llundain ers 1900</ref> (sydd nawr yn rhan o [[Greenwich (Bwrdeistref Frenhinol)|Greenwich]]), mewn [[Tŷ teras|tŷ teras]] ar Craigton Road yn Well Hall,<ref name=BobBirthPlace>{{cite web|title=Bob Hope birthplace for sale|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/99571.stm|website=news.bbc.co.uk|access-date=10 Mai 2018}}</ref><ref name=BobBirthPlace2>{{cite web|title=Bob Hope – from Eltham to Hollywood|url=http://www.newsshopper.co.uk/news/nostalgia/10541810.Bob_Hope___from_Eltham_to_Hollywood/|website=www.newsshopper.co.uk|access-date=10 Mai 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511081207/http://www.newsshopper.co.uk/news/nostalgia/10541810.Bob_Hope___from_Eltham_to_Hollywood/|archive-date= 11 Mai 2018|url-status=live}}</ref> lle mae nawr blac glas yn ei goffau.<ref name=BobBirthPlace3>{{cite web|title=Plaque: Bob Hope|url=http://www.londonremembers.com/memorials/bob-hope|website=www.londonremembers.com|access-date= 10 Mai 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511081506/http://www.londonremembers.com/memorials/bob-hope|archive-date=11 Mai 2018|url-status=live}}</ref> Ef oedd y pumed o saith mab i dad o Sais, William Henry Hope, saer man o [[Weston-super-Mare]], a mam o Gymraes, Avis (née Townes), canwr [[Opereta|opera ysgafn]] o'r [[Y Barri]], Bro Morgannwg<ref>{{cite web |url=https://barryideasbank.crowdicity.com/post/7891 |title=Barry Ideas Bank |publisher=[[Crowdicity]] |access-date= 2 Chwefror 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620040341/https://barryideasbank.crowdicity.com/post/7891 |archive-date= 20 Mehefin 2017 |url-status=live }}</ref>, a weithiodd yn ddiweddarach fel glanhawr. Priododd William ac Avis yn Ebrill 1891 a bu'r ddau yn byw yn 12 Greenwood Street yn y Barri cyn symud i ardal Whitehall, [[Bryste]], ac yna i ardal St George. Wedi cyfnod byr yn byw yn Southend Road, Weston-Super-Mare,<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-somerset-54124488|title=Actor Bob Hope honoured with blue plaque in Weston-super-Mare|work=BBC News|date=11 Medi 2020}}</ref> yn 1908, allfudodd y teulu i'r Unol Daleithiau gan deithio ar fwrdd yr SS ''Philadelphia''. Fe wnaethon nhw basio drwy [[Ynys Ellis]], Efrog Newyd ar 30 Mawrth 1908, cyn teithio ymlaen i [[Cleveland, Ohio]].{{sfn|Moreno|2008|p=88}} == Ffilmgraffiad == === Ffilmiau Mawr === *''[[The Big Broadcast of 1938]]'' (1938) *''[[College Swing]]'' (1938) *''[[Give Me a Sailor]]'' (1938) *''[[Thanks for the Memory]]'' (1938) *''Never Say Die'' (1939) *''Rhythm Romance'' (1939) *''[[The Cat and the Canary]]'' (1939) *''[[Road to Singapore]]'' (1940) *''[[The Ghost Breakers]]'' (1940) *''[[Road to Zanzibar]]'' (1941) *''[[Caught in the Draft]]'' (1941) *''Nothing But the Truth'' (1941) *''[[Louisiana Purchase (musical)|Louisiana Purchase]]'' (1941) *''[[My Favorite Blonde]]'' (1942) *''[[Road to Morocco]]'' (1942) *''Star Spangled Rhythm'' (1942) *''Combat America'' (1943) (dogfen) *''They Got Me Covered'' (1943) *''[[Let's Face It]]'' (1943) *''[[The Princess and the Pirate]]'' (1944) *''[[The Story of G.I. Joe]]'' (1945) (llais) *''[[Road to Utopia]]'' (1946) *''[[Monsieur Beaucaire]]'' (1946) *''[[My Favorite Brunette]]'' (1947) *''[[Variety Girl]]'' (1947) *''[[Where There's Life]]'' (1947) *''[[Road to Rio]]'' (1947) *''[[The Paleface]]'' (1948) *''[[Sorrowful Jones]]'' (1949) *''[[The Great Lover (ffilm 1949)|The Great Lover]]'' (1949) *''[[Fancy Pants]]'' (1950) *''[[My Favorite Spy (ffilm 1951)|My Favorite Spy]]'' (1951) *''[[The Greatest Show on Earth]]'' (1952) (Cameo) *''[[Son of Paleface]]'' (1952) *''[[Road to Bali]]'' (1952) *''Off Limits'' (1953) *''[[Scared Stiff]]'' (1953) (Cameo) *''Here Come the Girls'' (1953) *''[[Casanova's Big Night]]'' (1954) *''The Seven Little Foys'' (1955) *''[[That Certain Feeling]]'' (1956) *''[[The Iron Petticoat]]'' (1956) *''Beau James'' (1957) *''Paris Holiday'' (1958) *''[[Alias Jesse James]]'' (1959) *''[[The Five Pennies]]'' (1959) (Cameo) *''[[The Facts of Life]]'' (1960) *''[[Bachelor in Paradise]]'' (1961) *''[[The Road to Hong Kong]]'' (1962) *''[[Critic's Choice]]'' (1963) *''[[Call Me Bwana]]'' (1963) *''[[A Global Affair]]'' (1964) *''[[I'll Take Sweden]]'' (1965) *''[[The Oscar]]'' (1966) (Cameo) *''[[Boy, Did I Get a Wrong Number!]]'' (1966) *''[[Not with My Wife, You Don't!]]'' (1966) (Cameo) *''[[Eight on the Lam]]'' (1967) *''[[The Private Navy of Sgt. O'Farrell]]'' (1968) *''[[How to Commit Marriage]]'' (1969) *''[[Cancel My Reservation]]'' (1972) *''[[The Muppet Movie]]'' (1979) *''[[Spies Like Us]]'' (1985) *''[[A Century of Cinema]]'' (1994) (dogfen) *''That Little Monster'' (1994) *''[[Off the Menu: The Last Days of Chasen's]]'' (1997) (dogfen) === Ffilmiau Byr === *''Going Spanish'' ([[1934]]) *''Paree, Paree'' (1934) *''The Old Grey Mayor'' ([[1935]]) *''Double Exposure'' (1935) *''Calling All Tars'' (1935) *''Soup for Nuts'' (1935) *''Watch the Birdie'' (1935) *''Shop Talk'' ([[1936]]) *''Don't Hook Now'' ([[1938]]) *''Screen Snapshots Series 19, No. 6'' ([[1940]]) *''Hedda Hopper's Hollywood No. 4'' ([[1942]]) *''Strictly G.I.'' ([[1943]]) *''[[Show Business at War]]'' (1943) *''The All-Star Bond Rally'' ([[1945]]) *''Hollywood Victory Caravan'' (1945) *''Weekend in Hollywood'' ([[1947]]) *''March of Time Volume 14, No. 1: Is Everybody Listening?'' (1947) *''Screen Actors'' ([[1950]]) *''You Can Change the World'' ([[1951]]) *''Screen Snapshots: Memorial to Al Jolson'' ([[1952]]) *''Screen Snapshots: Hollywood's Invisible Man'' ([[1954]]) *''Screen Snapshots: Hollywood Beauty'' ([[1955]]) *''Showdown at Ulcer Gulch'' ([[1956]]) *''Screen Snapshots: Hollywood Star Night'' ([[1957]]) *''The Heart of Show Business'' (1957) *''Rowan & Martin at the Movies'' ([[1968]]) ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Hope, Bob}} [[Categori:Genedigaethau 1903]] [[Categori:Marwolaethau 2003]] [[Categori:Actorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Digrifwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Perfformwyr vaudeville]] [[Categori:Pobl a aned yn Llundain]] [[Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles]] [[Categori:Pobl fu farw o niwmonia]] [[Categori:Pobl ganmlwydd oed]] [[Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig]] [[Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig]] [[Categori:Ymfudwyr o Loegr i'r Unol Daleithiau]] 4h0y1yomyx3fo3pq6jgwwc41r7hm83i Llandeilo Ferwallt 0 8752 14892037 14891412 2026-05-10T07:17:20Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892037 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gŵyr i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] yw '''Llandeilo Ferwallt''' ({{Sain|Llandeilo Ferwallt.ogg|ynganiad}}) ([[Saesneg]]: ''Bishopston''). Saif tua 5 milltir i'r de-orllewin o ddinas [[Abertawe]] ar [[penrhyn Gŵyr|benrhyn Gŵyr]]. Mae'r [[Mwmbwls]] yn gorwedd dwy filltir i'r dwyrain. Llandeilo yw un o'r pentrefi mwyaf ar benrhyn Gŵyr. Mae ganddo ei glwb rygbi ei hun, ''South Gower RFC'', a'i ysgol gyfun, Ysgol Gyfun Llandeilo Ferwallt. I ddechrau, cyfuniad o 'Llan' a '''Merwall''' oedd yr enw, ac fe dyfodd 't' yn raddol ar ddiwedd yr enw personol. Pan fu anghytuno rhwng [[Esgobaeth Llandaf]] ac [[Esgobaeth Tyddewi]] ynglŷn â'r ffiniau rhyngddynt rhoddwyd yr enw Teilo i mewn i'r enw ar ôl ailgysegru'r eglwys leol i Sant [[Teilo]], gan ei fod yn [[nawddsant]] Esgobaeth Llandaf, er mwyn tanlinellu ei bod yn perthyn i'r esgobaeth honno. Ceir sawl traeth lleol fel ''Brandy Cove'', Bae Caswel a Pwll Du (gweler y llun). ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Llandeilo Ferwallt (pob oed) (3,251)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llandeilo Ferwallt) (268)'''|red|8.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llandeilo Ferwallt) (2310)'''|green|71.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Llandeilo Ferwallt) (626)'''|blue|42.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Abertawe}} [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Llandeilo Ferwallt| ]] [[Categori:Penrhyn Gŵyr]] [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] sd7kvuzovnt7t7nwxztb90770lx0tvr Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau) 0 9104 14892058 14629334 2026-05-10T07:42:42Z Craigysgafn 40536 14892058 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party|name=Plaid Ddemocrataidd|membership_year=2020|symbol=[[File:DemocraticLogo.svg|150px]]|country=Unol Daleithiau|website=[https://www.democrats.org/ democrats.org]|seats2={{composition bar|221|435|hex=#3333FF}}|seats2_title=[[Tŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau|Seddi yn y Tŷ]]|seats1={{composition bar|48|100|hex=#3333FF}}|seats1_title=[[Senedd yr Unol Daleithiau|Seddi yn y Senedd]]|ideology='''Mwyafrif''':<br />{{•}} [[Rhyddfrydiaeth |Rhyddfrydiaeth fodern]]<br />{{•}}[[Rhyddfrydiaeth |Rhyddfrydiaeth gymdeithasol]]<br />'''Carfannau''':<br />{{•}} Canoli<br />{{•}} [[Ceidwadaeth]]<br />{{•}} [[Poblyddiaeth]] [[adain chwith]] <br />{{•}} 'Blaengarwch' <br />{{•}} [[Democratiaeth gymdeithasol]]|membership={{increase}}45,715,952|youth_wing=Democratiaid Ifanc America|logo=[[File:US Democratic Party Logo.svg|150px]]|student_wing=Democratiaid Coleg America <br /> Democratiaid Ysgol Uwchradd America|headquarters=430 Stryd De Capitol SE, <br /> [[Washington, D.C.]], 20003|predecessor=[[Plaid Ddemocrataidd-Weriniaethol]]|foundation={{start date and age|1828|1|8}}|leader2_name=[[Kamala Harris]] ([[Califfornia|CA]])|leader2_title={{nowrap|[[Is-Arlywydd yr Unol Daleithiau|Is-Arlywydd UDA]]}}|leader1_name=[[Joe Biden]] ([[Delaware|DE]])|leader1_title={{nowrap|[[Arlywydd yr Unol Daleithiau|Arlywydd UDA]]}}|chairperson=[[Tom Perez]] ([[New York|NY]])|colorcode=#3333FF|native_name=Democratic Party}} Mae'r '''Plaid Ddemocrataidd yr Unol Daleithiau''' <small>(Saesneg: Democratic Party of the United States)</small> yn un o'r ddwy [[Plaid wleidyddol|blaid wleidyddol]] fwyaf yn [[Unol Daleithiau America]]. Y llall yw'r [[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Blaid Weriniaethol]]. Mae gan yr Unol Daleithiau hefyd sawl plaid wleidyddol lai o'r enw trydydd partïon. Gelwir cefnogwyr y blaid hon yn '''Ddemocratiaid'''. Gelwir y '''Democratiaid''', hefyd weithiau'n 'chwith', 'rhyddfrydwyr' neu'n 'flaengar'.{{Angen ffynhonnell}} Weithiau gelwir Talaith Ddemocrataidd yn bennaf yn 'Talaith las'. Daw hyn o brif liw'r blaid, sy'n las ers 2000. Symbol y Blaid Ddemocrataidd yw'r [[Asyn]].<ref>see [https://web.archive.org/web/20090307093800/https://www.democrats.org/a/2005/06/history_of_the.php "History of the Democratic Donkey"]</ref> Bob pedair blynedd mae'r blaid yn cynnal Confensiwn Cenedlaethol lle maen nhw'n cytuno ar eu hymgeisydd am Arlywydd. Mae'r Pwyllgor Cenedlaethol Democrataidd yn cydlynu'r rhan fwyaf o weithgareddau'r '''Blaid Ddemocrataidd''' ym mhob un o'r 50 Unol Daleithiau. Bu 14 o lywyddion Democrataidd, a'r mwyaf diweddar oedd [[Barack Obama]], a oedd yn Arlywydd rhwng 2009 a 2017. Mae'r Blaid Ddemocrataidd yn cynrychioli sbectrwm eang o ideolegau chwith, gan gynnwys rhyddfrydiaeth glasurol, democratiaeth gymdeithasol, blaengaredd a sosialaeth. == Hanes<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Z6R0NvVr164 From white supremacy to Barack Obama: The history of the Democratic Party], ''Vox'''(Ar Youtube)''', 7 Tachwedd 2016'' </ref> == [[Delwedd:Democraticjackass.jpg|chwith|bawd|Darlun Thomas Nast o Ionawr 1870 o'r asyn Democrataidd.]] Dechreuodd y blaid hynnaf yn y byd dod i'r amlwg ddiwedd y 1820au o gyn-garfanau o'r Blaid Ddemocrataidd-Weriniaethol, a oedd wedi cwympo i raddau helaeth erbyn 1824. Fe'i hadeiladwyd gan Martin Van Buren, a gynullodd fframwaith o wleidyddion ym mhob talaith y tu ôl i'r arwr rhyfel [[Andrew Jackson]] o Tennessee. Roedd patrwm a chyflymder y ffurfiant yn wahanol o dalaith i dalaith. Erbyn canol y 1830au roedd bron pob un o bleidiau taleithiol y Ddemocrataidd yn unffurf. Roedd [[Andrew Jackson]] o'r tu allan ac yn mynd yn erbyn yr elitaeth yn Etholiad Arlywyddol 1828. Enillodd Jackson yr Etholiad yma, yn erbyn y Gweriniaethwr Cenedlaethol [[John Quincy Adams]], gan ddod yn Arlywydd cyntaf y blaid. Roedd nifer yn galw fe'n 'Jackass' ac felly dyna pam daeth yr asyn yn symbol y blaid, gyda Jackson yn nodi bod asynod yn symbol o "ddygnwch". A'r ôl yr ennill etholiad 1828 yn ysgubol credi'r blaid maen nhw oedd yn cynrychioli’r bobl gan ddod a'r enw Plaid Ddemocrataidd i fodolaeth. Mi roedd dechreuad y blaid yn cael ei nodi yn un tywyll gyda gweinyddiaeth Jackson yn 1830 yn mynd ati i ddiarddel pobl frodorol America i wersylloedd ymhellach i'r gorllewin. Roedd yna ideoleg yn y blaid yn y 1840au o ddominyddu De America i gyd gan greu gwladwriaeth o Americanwyr Gwyn drwy ddilyn 'manifest destiny'. Mi wnaeth [[James K. Polk|James K Polk]] dilyn hyn trwyddo drwy ymestyn y wlad gan gipio [[Texas]], [[Oregon]] ac ennill rhannau o [[Mecsico|Fecsico]] drwy ryfel Mecsico. Mi roedd yna newid mawr i'r system wleidyddol ym 1860au wrth i'r [[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Blaid Weriniaethol]] gael ei lansio. Roedd y Blaid Ogleddol yma, y Gweriniaethwyr, yn wrthblaid gref i'r datblygiad pellach o Gaethwasiaeth. Ar y llaw arall roedd y Democratiaid o blaid Caethwasiaeth oherwydd roedd ganddynt gefnogaeth gref yn nhaleithiau De Ddwyrain oedd o blaid caethwasiaeth. Ar ôl i [[Abraham Lincoln|Abraham Lincon]] gael ei ethol yn arlywydd Gweriniaethol yn 1861, dechreuodd [[Rhyfel Cartref America|Rhyfel Cartref]], gyda'r [[Taleithiau Cydffederal America]] yn y De ddwyrain yn erbyn y taleithiau eraill. Roedd Taleithiau Cydffedral o blaid Caethwasiaeth ac yn erbyn Lincon. [[Jefferson Davis]], Democratiaid, oedd unig Arlywydd Taleithiau Cydffederal America. Ar ôl y Rhyfel Cartref roedd pleidleiswyr oedd eisiau cadw eu goruchafiaeth gwyn yn y De-ddwyrain yn erbyn y Blaid Gwerinaethol. Felly mi wnaeth y Blaid Democrataid addewid i gyfyngu ymyriadau llywodraeth ffederal a fydd yn cyfyngu ar hawlaiau pobl du. Yn ystod 1870au-1890au mi wnaeth y blaid ennill nifer o seddi yn deddwrfa taleithol a lleol gan scirhau dirwasgiad parhaus ar hawliau pobl du. Yn yr ugainfed ganrif mi wnaeth y blaid dechrau newid gan dod yn blaengar (Progressive), roedd diwygwyr o fewn y blaid wedi dechrau siapio'r blaid i rheoleiddio busnesau mawr gan gwella bywydau pobl cyffredin. Mi wnaeth [[Woodrow Wilson]] ennill etholiad Arlywyddol 1912 gan sicrhau rhoi'r agenda blaengar mewn i weithred yn erbyn y blaid weriniaethol. Roedd y blaid amser hynny yn blaid ar gyfer busnes. Ond yn ystod y [[Dirwasgiad Mawr]] o'r 1930au mi wnaeth Arlywydd [[Franklin D. Roosevelt]] creu'r 'bargen newydd' rhwng 1933 a 1939. Dyma becyn o brosiectau llywodraethol domestig a oedd ar y pryd y fwyaf o'i math mewn hanes America. Mi wnaeth hwn cynyddu maint lywodraeth gan greu llywodraeth oedd yn ymyrryd ar fywydau pobl er gwell.[[Delwedd:Andrew_Jackson.jpg|de|bawd|178x178px| Arlywydd cyntaf Democataidd Andrew Jackson ]]Erbyn 1950au roedd y blaid dal i fod yn rhanedig ar ran hil, gydag aelodau yn y De oedd o blaid arwahanu a diwygwyr rhyddfrydig yn ceisio ei diddymu. Cafodd hyn ei uwcholeuo yn 1964 pan wnaeth y Senedd bleidleisio'r ddeddf hawliau sifil gwrth arwahanu. Roedd y diwygwyr wedi llwyddo i droi mwyafrif o'r aelodau i fod o blaid y ddeddf er roedd aelodau De Ddwyrain yn gwrthwynebu. Mi wnaeth y diwygiad hwn i fod o blaid cyfiawnder cymdeithasol a rhyddfrydiaeth gymdeithasol achosi newid mawr mewn patrwm pleidleisio. Gwelwyd cynyddiad parhaus pleidleiswyr Du yn pleidleisio dros y Blaid Ddemocrataidd yn ogystal ag pobl gwyn deheuol yn troi at y Gweriniaethwyr ar ôl blynyddoedd o gefnogi'r Blaid Ddemocrataidd. Gwnaeth y blaid gweld cwymp mewn poblogrwydd yn yr ardaloedd hynny. Rhwng 1968 a 1988 dim ond un Arlywydd Democratiaid cafodd ei ethol sef [[Jimmy Carter]] yn 1976. Mae'r Democratiaid hefyd wedi ennill y bleidlais boblogaidd yn 2000 a [[Etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau, 2016|2016]], ond wedi colli'r [[Coleg Etholiadol UDA|Coleg Etholiadol]] gydag [[Al Gore]] a [[Hillary Clinton]], yn y drefn honno. Cafodd [[Barack Obama]] ei ethol yn Arlywydd Du cyntaf Unol Daleithiau yn [[Etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau 2008|2008]], gyda nifer yn nodi mae oherwydd cefnogaeth pleidleiswyr aml diwylliannol America (Sbaenaidd a BAME) cafodd [[Barack Obama|Obama]] ei ethol am ddau dymor. Yn [[Etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau, 2016|ras arlywyddol 2016]], dewisodd y Democratiaid [[Hillary Clinton]] fel eu henwebai, y tro cyntaf i blaid fawr yn yr Unol Daleithiau gael menyw ar frig ei thocyn arlywyddol. Er gwaethaf ennill y bleidlais boblogaidd gan bron i dair miliwn o bleidleisiau, methodd Clinton â chymryd digon o daleithiau yn y coleg etholiadol, ac enillwyd yr arlywyddiaeth gan y Gweriniaethwr [[Donald Trump|Donald J. Trump]]. Ar ben hynny, cadwodd y Blaid Weriniaethol reolaeth ar ddwy siambr y [[Cyngres yr Unol Daleithiau|Gyngres]] yn etholiad 2016. Tan y tymor canol ddwy flynedd yn ddiweddarach, pan enillwyd y Democratiaid y Tŷ yn yr hyn a ddisgrifiodd rhai fel “ton las.”<ref>{{Cite web|title=Democratic Party {{!}} History, Definition, & Beliefs|url=https://www.britannica.com/topic/Democratic-Party|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2020-07-30|language=en}}</ref> == Dosbarthiad yn yr Unol Daleithiau ac athroniaeth == Mae'r blaid yn cael cefnogaeth helaeth yn daleithiau ar ochor Gorllewin y wlad a'r Arfordir y Môr Tawel, y Gogledd Ddwyrain, Dinasoedd fel D.C ac Efrog Newydd. Gelwir yr ardaloedd yma yn 'Wal Las', dyma 18 o daleithiau'r Unol Daleithiau ac Ardal Columbia ac enillwyd gan y Blaid Ddemocrataidd yn gyson mewn etholiadau arlywyddol rhwng 1992 a 2012. Ond gwelwyd 3 Talaith yn pleidleisio dros Donald Trump ([[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Weriniaethol]]) yn 2016. Mae Democratiaid yn credu mewn llywodraeth gref gyda rhaglenni cymorth cymdeithasol i helpu aelodau o gymdeithas. Mae'n well ganddyn nhw atebion diplomyddol i wrthdaro, ac maen nhw'n arddel safbwynt amddiffynnol yn gyffredinol ar fasnach, gan gredu bod yn rhaid rheoleiddio masnach i amddiffyn gweithwyr Americanaidd. Yn gymdeithasol, mae'r rhan fwyaf o Ddemocratiaid yn credu mewn rhyddfrydiaeth gymdeithasol, gan fod o blaid mewnfudo, priodas hoyw, a safbwyntiau o blaid dewis erthyliad. <ref>{{Cite web|last=Paul Starr|title=Center-Left Liberalism|url=https://www.princeton.edu/~starr/articles/articles12/Starr_Center-left-liberalism.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150303205946/http://www.princeton.edu/~starr/articles/articles12/Starr_Center-left-liberalism.html|archivedate= 3 Mawrth 2015|access-date= 9 Mehefin 2014|publisher=Princeton University}}</ref> <ref name="long-past">{{Cite news|last=Frumin|first=Aliyah|title=Obama: 'Long past time' for immigration reform|date=November 25, 2013|url=https://msnbc.com/hardball/obama-long-past-time-reform|publisher=[[MSNBC.com]]|access-date= 26 Ionawr 2014|archive-date=2014-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140121145422/http://www.msnbc.com/hardball/obama-long-past-time-reform|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://abcnews.go.com/images/PollingUnit/1089a6HotButtonIssues.pdf|title=Changing Views on Social Issues|date= 30 Ebrill 2009|access-date= 14 Mai 2009}}</ref> <ref name="Pew Research Center.">{{Cite web|url=http://people-press.org/2005/05/10/beyond-red-vs-blue/|title=Pew Research Center. (10 Mai 2005). Beyond Red vs. Blue, p. 1 of 8|archiveurl=https://www.webcitation.org/690fOpBzv?url=http://www.people-press.org/2005/05/10/beyond-red-vs-blue/|archivedate= 8 Gorffennaf 2012|access-date= 12 Gorffennaf 2007|date=2005-05-10}}</ref> == Credoau Democrataidd cyfredol == Yn gyffredinol mae Democratiaid yn cefnogi : * [[Treth|Treth incwm]] blaengar * Trethi corfforaethol uwch ac ail-ddal incwm o elw tramor * Gwario ar fusnes, addysg, seilwaith, ynni glân * Ehangu gwariant ar raglenni'r llywodraeth * Ehangu hawliau i [[Erthyliad]] * Cyfyngiadau ar ddefnyddio arfau a defnyddwyr a allai fod yn beryglus trwy oruchwyliaeth y llywodraeth * Gofal iechyd cyffredinol == Arlywyddion Democrataidd yr Unol Daleithiau == ; Arlywyddion yn ystod y 19eg ganrif [[Delwedd:FDR_in_1933.jpg|de|bawd|147x147px| Arlywydd [[Franklin D. Roosevelt|Franklin Roosevelt]] ]] * [[Andrew Jackson]] (1829 - 1837) * [[Martin Van Buren]] (1837 - 1841) * [[John Tyler]] (1841 - 1845) (Democrat am y rhan fwyaf o’i oes, etholwyd Tyler yn ymgeisydd y Chwigiaid ar gyfer Is-arlywydd, ond fe gysylltodd â’r Democratiaid ar ôl cymryd yn ganiataol yr arlywyddiaeth ar ôl marwolaeth [[William Henry Harrison]]. ) * [[James K. Polk]] (1845 - 1849) * [[Franklin Pierce]] (1853 - 1857) * [[James Buchanan]] (1857 - 1861) * [[Andrew Johnson]] (1865 - 1869) (Democrat am y rhan fwyaf o’i oes, etholwyd Johnson yn ymgeisydd yr Is-arlywydd yr Undeb Cenedlaethol, ond fe gysylltodd â’r Democratiaid ar ôl cymryd yn ganiataol yr arlywyddiaeth ar ôl llofruddiaeth [[Abraham Lincoln]].) * [[Grover Cleveland]] (1885–1889 a 1893–1897) ; Arlywyddion yn ystod yr 20g[[Delwedd:President_Barack_Obama.jpg|de|bawd|150x150px| Arlywydd [[Barack Obama]] ]] * [[Woodrow Wilson]] (1913 - 1921) * [[Franklin D. Roosevelt]] (1933 - 1945) * [[Harry S. Truman]] (1945 - 1953) * [[John F. Kennedy]] (1961 - 1963) * [[Lyndon B. Johnson]] (1963 - 1969) * [[Jimmy Carter]] (1977 - 1981) * [[Bill Clinton]] (1993 - 2001) ; Arlywyddion yn ystod yr 21ain ganrif * [[Barack Obama]] (2009 - 2017) *[[Joe Biden]] ''(2021-Deilliad)'' == Cyn Ddemocratiaid == [[Delwedd:Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg|de|bawd|156x156px| Roedd y Gweriniaethwr [[Ronald Reagan]] ar un adeg yn Ddemocrat ]] * [[Ronald Reagan]] ([[Califfornia|California]]), 40fed [[Arlywydd yr Unol Daleithiau]] (1981–1989). Democrat Cofrestredig tan 1962. * [[Condoleezza Rice]] ([[Alabama]]), 66ain [[Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau]] (2005-2009). Democrat Cofrestredig tan 1982. * Rudy Giuliani ( [[Efrog Newydd (talaith)|Efrog Newydd]] ), 107fed Maer Dinas Efrog Newydd (1994-2001). Democrat Cofrestredig tan 1975. * [[Rick Perry]] ([[Texas]]), 14eg Ysgrifennydd Ynni yr Unol Daleithiau (2017-2019), 47ain Llywodraethwr Texas (2000–2015). Democrat Cofrestredig tan 1989. * Jesse Helms ([[Gogledd Carolina]]), [[Senedd yr Unol Daleithiau|Seneddwr yr Unol Daleithiau]] (1973-2003). Democrat Cofrestredig (1942–1970). * [[Donald Trump]] ([[Efrog Newydd (talaith)|Efrog Newydd]]), 45ain Arlywydd yr Unol Daleithiau (2017-cyfredol), Democratiaid Cofrestredig tan 2009.<ref>{{Cite web|url=https://www.thoughtco.com/was-donald-trump-a-democrat-3367571|title=Was Donald Trump a Democrat?|access-date= 13 Medi 2019|date= 20 Gorffennaf 2019|last=Tom Murse|publisher=ThoughtCo}}</ref> == Cyfeiriadau == {{Cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * [http://www.democrats.org www.democrats.org] [[Categori:Pleidiau gwleidyddol yn yr Unol Daleithiau]] 70yfya7siitu94g4kb9d6tqoe5qhih1 Penderyn 0 9507 14892134 14878765 2026-05-10T09:07:43Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Cwm Cynon i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892134 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} Pentref ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Penderyn'''. Fe'i lleolir yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Hirwaun]] yng [[Cwm Cynon|Nghwm Cynon]]. Saif ar yr [[A4059]] rhwng [[Hirwaun]] ac [[Aberhonddu]], cyn cyrraedd y ffin rhwng Rhondda Cynon Tâf a [[Powys|Phowys]] a [[Bannau Brycheiniog]]. Dyma gartref y [[Cwmni Wisgi Cymreig]]. [[Delwedd:Penderynsiloam3.jpg|bawd|dim| Capel Siloam, Penderyn (lle bu Dewi Cynon yn godwr canu am 50 mlynedd)]] ==Llyfryddiaeth== * David Davies (Dewi Cynon), ''Hanes Plwyf Penderyn'' (Aberdâr, 1905; ail argraffiad 1924) ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Hirwaun]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] diwrhm6an2mblwzofgty6rzaft0cior Aber-craf 0 9817 14891912 14877072 2026-05-10T05:26:57Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891912 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref bach yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Ystradgynlais]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Aber-craf'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> neu '''Abercraf'''<ref>[https://www.britishplacenames.uk/abercraf-powys-sn816126#.YdQ-9i-l2G8 British Place Names]; adalwyd 4 Ionawr 2022</ref> (Saesneg: ''Abercrave''). Saif yn ne-orllewin [[Brycheiniog]] yng [[Cwm Tawe|Nghwm Tawe]] Uchaf, ac mae'n ymestyn i gyrion [[Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog]]. Mae heol yr [[A4067]] o [[Abertawe]] i [[Aberhonddu]] yn mynd heibio i'r pentref. Fel y rhan fwyaf o [[Cymoedd De Cymru|Gymoedd y De]], roedd nifer o weithfeydd glo yn yr ardal, sef y Lefel Fawr, International (Candy) a Glofa Abercraf, ond cawsant eu cau yn y [[1960au|chwedegau]]. Mae'r pentref ar ymyl mynydd [[Cribarth]]. Mae'r mynydd yn atgoffa rhywun o siâp dyn yn gorwedd i lawr, felly mae'r bobl leol yn galw 'Y Cawr Cwsg' arno. Y lle gorau i wylio'r olygfa hon ydy Caerlan, filltir i lawr y cwm tuag at [[Ystradgynlais]]. ==Clwb Rygbi Abercraf== Mae clwb rygbi [[Clwb Rygbi Abercraf|Abercraf]] yn chwarae yng Nghae Plas-y-Ddol yn y pentref. Cyn-chwaraewr enwocaf y clwb o bosibl yw'r prop pen tyn rhyngwladol [[Adam Rhys Jones]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolenni allanol== *[http://www.sgfnet.co.uk/welsh/index_w.htm Sefydliad y Cawr Cwsg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311005029/http://www.sgfnet.co.uk/welsh/index_w.htm |date=2007-03-11 }} {{Trefi Powys}} [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Ystradgynlais]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] dvq39ajs23ntxyn5sxp2zct8hw2kvte Sgiwen 0 10083 14891964 14879124 2026-05-10T05:42:53Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Aberafan i enw'r AC}} → | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891964 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} }} {{gweler|Sgiwen (gwahaniaethu)}} Pentref ym mwrdeistref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Sgiwen''' (Saesneg: ''Skewen''). Saif i'r de-orllewin o dref [[Castell-nedd]]. Gyda phoblogaeth o dros 8,000 o bobol mae rhai yn dweud mai Sgiwen yw pentref mwyaf [[Cymru]], [[Prydain]] neu hyd yn oed [[Ewrop]], yn dibynnu ar bwy sy'n siarad. Mae Sgiwen yn gymharol hir a chul ac mae ei phen bron yn cyrraedd [[Cwm Tawe]]. Mae Sgiwen yn rhan o dref ac [[Castell-nedd (etholaeth)|etholaeth Castell-nedd]], ac yn rhan o fwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, ond mae ganddi côd ffôn [[Abertawe]]. ==Enwogion== *[[Bonnie Tyler]], cantores *[[Katherine Jenkins]], cantores ==Gweler hefyd== * [[Gorsaf reilffordd Sgiwen]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi CNPT}} {{eginyn Castell-nedd Port Talbot}} [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] cq8sddwzeu1yht3yrlsellk2knjso8o Nodyn:Plaid Cymru/meta/lliw 10 11898 14891727 14891634 2026-05-09T14:32:32Z Owaindyfed 61559 14891727 wikitext text/x-wiki <nowiki>#008672</nowiki><noinclude> [[Categori:Nodiadau lliwiau pleidiau|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 6ups7ejoxwlzag4qr207evr4x2bsrov Edward Tegla Davies 0 12061 14892099 14469250 2026-05-10T08:40:37Z Craigysgafn 40536 14892099 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | image=E Tegla Davies (1494205).jpg | onlysourced=no | suppressfields= dinasyddiaeth cenedl|nationality = {{banergwlad|Cymru}} }} [[Llenyddiaeth Gymraeg|Llenor]] o [[Cymru|Gymru]] a anwyd yn [[Llandegla-yn-Iâl]] yn yr hen [[Sir Ddinbych]], yn fab i chwarelwr ([[31 Mai]] [[1880]] – [[9 Hydref]] [[1967]]) oedd '''Edward Tegla Davies'''. Fel ''Tegla'' roedd yn cael ei adnabod gan bawb. == Bywyd == Magwyd Tegla yn ei bentref genedigol, sef Llandegla, ger [[Rhuthun]] yn 1880, ac yno y cafodd ei addysg gynnar. Cafodd cymdeithas Gymraeg glos a byd natur ei ardal effaith amlwg ar ei waith llenyddol a'i agwedd at fywyd yn gyffredinol. Aeth i [[Coleg Didsbury|Goleg Didsbury]], [[Manceinion]] ar ôl cyfnod o 4 mlynedd yn [[disgybl-athro|ddisgybl-athro]] ac yna tair mlynedd fel athro cynorthwyol yn Ysgol [[Bwlchgwyn]], ei hen ysgol, cyn gwasanaethu fel [[Gweinidog yr Efengyl|gweinidog]] [[Eglwys Fethodistaidd Cymru|Wesla]] am weddill ei oes. Crwydrodd o gylchdaith i gylchdaith yn ystod ei weinidogaeth, fel oedd yn arferol i weinidogion Wesla, ac roedd yn [[Pregethwyr|bregethwr]] dylanwadol. Roedd yn sgwennu'n gyson i'r [[Y Wasg Gymraeg|wasg Gymraeg]] ac yn olygydd ar ''[[Y Winllan]]'' ([[1920]]-[[1928]]), cylchgrawn y Wesleaid, a'r ''[[Yr Efrydydd|Efrydydd]]'' ([[1931]]-[[1935]]). Golygodd ''[[Cyfres Pobun|Gyfres Pobun]]'' am gyfnod yn ogystal. Roedd yn adnabod nifer o lenorion eraill yng Nghymru ac yn gyfaill agos i [[Thomas Gwynn Jones|T. Gwynn Jones]] ac [[Ifor Williams]]. Fe'i claddwyd yn Nhregarth, ger Bethesda. ==Anrhydeddau== {{Gweler hefyd|Rhestr o Gymry a wrthododd "Anrhydedd Brydeinig"}} Gwrthododd gynnig i dderbyn [[Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig|OBE]], gan ysgrifennu at ffrind, 'Ni allaf ddychmygu fy hun yn "Swyddog yr Ymerodraeth Brydeinig" pan oeddwn wedi ymrwymo fy mywyd i wasanaethu Un a fu farw ar groes'. Ond derbyniodd ddau anrhydedd o [[Prifysgol Cymru|Brifysgol Cymru]], gradd MA er anrhydedd ym 1924 a DLitt ym 1958, am ei gyfraniad at lenyddiaeth Gymreig.<ref>Elis, I. (2004, September 23). Davies, (Edward) Tegla (1880–1967), Wesleyan Methodist minister and author. Oxford Dictionary of National Biography. Ed. Adalwyd 11 Chwefror 2019, from http://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-61275.</ref> == Gwaith llenyddol == Ysgrifennai [[Llenorion plant Cymraeg|ar gyfer plant]] ac oedolion fel ei gilydd ac mae ei waith yn cynnwys [[Y Nofel yn y Gymraeg|nofelau]], sawl cyfrol o [[stori fer|straeon byrion]], [[ysgrif]]au a [[hunangofiant]]. Mae ei arddull yn rhwydd ac agos-atoch ac mae ei gydymdeimlad cynhenid â phlant a byd natur yn elfen amlwg yn ei waith. ===Llyfrau i blant yn bennaf=== {{colbegin}} *''[[Hunangofiant Tomi]]'' (Bangor, 1912) *''[[Tir Y Dyneddon]]'' (Caerdydd a Wrecsam, 1921) *''[[Nedw]]'' (Wrecsam, 1922) *''[[Rhys Llwyd Y Lleuad]] (Wrecsam, 1925) *''[[Hen Ffrindiau]]'' (Wrecsam, 1927) *''[[Y Doctor Bach]]'' (Wrecsam, 1930) *''[[Stori Sam]]'' (1938) {{colend}} ===Llyfrau eraill=== {{colbegin}} *''[[Gŵr Pen y Bryn]]'' (Wrecsam, 1923). Nofel. *''[[Y Llwybr Arian]]'' (Wrecsam, 1934). Straeon. *''[[Gyda'r Glannau]]'' (Llandybïe, 1941). Nofel fer. *''[[Rhyfedd o Fyd (ysgrifau)|Rhyfedd o Fyd]]'' (1950). Ysgrifau. *''[[Y Foel Faen]]'' (Lerpwl, 1951). Ysgrifau. *''[[Gyda'r Blynyddoedd]] (1951). Hunangofiant.'' *''[[Ar Ddisberod]]'' (1954). Ysgrifau. *''Yr Hen Gwpan Cymun'' (1961). Pregethau. {{colend}} == Llyfryddiaeth == *Pennar Davies, ''Edward Tegla Davies'', yn y gyfres ''Writers of Wales'' (1983) *Islwyn Ffowc Ellis, ''Dirgelwch Tegla'' (1977) *Islwyn Ffowc Ellis (gol.), ''Edward Tegla Davies, Llenor a Phroffwyd'' (1956) *Huw Ethall, ''Cofiant Tegla'' (1980) *Mairwen a Gwynn Jones (gol.), ''Dewiniaid Difyr'' (Llandysul, 1983). Ysgrif ar Degla gan [[Dyddgu Owen]], tt.97-103. ISBN 0850887372 *R.M. Jones, ''Llenyddiaeth Gymraeg 1902-1936'' (Cyhoeddiadau Barddas, 1987). Pennod 41: "Tegla a Phlant". == Oriel == <gallery mode="packed" heights="200"> Delwedd:E Tegla Davies (1494188) (Tegla ym 1914).jpg|Tegla ym 1914 (tua 34 oed) Delwedd:E Tegla Davies (1494170).jpg|Tegla ym 1966 (Tua 86 oed) Delwedd:E Tegla Davies (1494173).jpg Delwedd:E Tegla Davies (1494199).jpg Delwedd:E Tegla Davies (1494207).jpg Delwedd:E Tegla Davies (1494172).jpg Delwedd:E Tegla Davies (1494205).jpg Delwedd:Tegla Gwr Pen-y-Bryn wyneb(dg).JPG Delwedd:Rhys Llwyd y Lleuad.djvu|tudalen=1 Delwedd:Tegla Hunangofiant Tomi blaen.JPG Delwedd:Tegla Tir-y-Dyneddon clawr.jpg Delwedd:Rev E Tegla Davies returns to his home (1496515).jpg Delwedd:Ysgol Undydd Cymdeithas Athrawon Gwynedd i ddisgyblion chweched dosbarth gydag E Tegla Davies (1471186).jpg Delwedd:Rev E Tegla Davies returns to his home (1496507).jpg Delwedd:Rev E Tegla Davies returns to his home (1496505).jpg Delwedd:Rev E Tegla Davies returns to his home (1496510).jpg Delwedd:Rev E Tegla Davies returns to his home (1496510).jpg </gallery> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolennau allanol== *[http://wbo.llgc.org.uk/cy/c4-DAVI-TEG-1880.html Y Bywgraffiadur Ar-lein] {{Edward Tegla Davies}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Davies, Edward Tegla}} [[Categori:Edward Tegla Davies| ]] [[Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru]] [[Categori:Genedigaethau 1880]] [[Categori:Marwolaethau 1967]] [[Categori:Llenorion Cymraeg]] [[Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru]] [[Categori:Llenorion plant Cymraeg]] [[Categori:Nofelwyr Cymraeg]] [[Categori:Pobl o Sir Ddinbych]] 5k0puihxvymqv9dbcwutqsypenlg9h7 Baglan, Castell-nedd Port Talbot 0 12856 14891981 14877178 2026-05-10T06:58:53Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14891981 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_cymru = {{Swits Aberafan i enw Aelod o'r Senedd}} }} Pentref mawr a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Baglan'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/baglan-neath-port-talbot-ss749928#.YX1Ysy8w3OE British Place Names]; adalwyd 30 Hydref 2021</ref> Mae'n hen bentref a phlwyf cynt sydd nawr yn rhan o dref [[Port Talbot|Porth Afan]] ar ochr ddwyreiniol [[Bae Abertawe]]. Mae gan ardal cymuned Baglan 6,488 o drigolion, 10% ohonynt yn siarad [[Cymraeg]] ([[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001|Cyfrifiad 2001]]). Enwyd y pentref ar ôl '''Sant Baglan'''. Bu [[Sant Baglan]] yn cael ei ddysgu ym [[mynachlog]] [[Llanilltud Fawr]] gan [[Illtud]], fel [[Dewi Sant]] a llawer o seintiau eraill. Fel nhw aeth allan i sefydlu mynachdai eraill. Mae ei enw ar bentrefi [[Baglan]] a [[Llanfaglan]]. [[Delwedd:Baglan R.F.C. Field and Clubhouse - geograph.org.uk - 202260.jpg|250px|bawd|dim|Maes Clwb Rygbi Baglan]] Mae Baglan ar lethrau [[Mynydd Baglan]]. Rhwng Baglan a'r môr mae ardal [[Bae Baglan]], ardal dywydog sydd wedi bod yn gartref i ddywidiant ers yr [[Ail Ryfel Byd]]. Roedd gweithfeydd cemegol ''BP Baglan Bay'' yn amlwg i bawb am ddegawdau ond nawr maen nhw wedi cael eu disodli gan ddiwydiannau amgen modern fel rhan o ddatblygiad [[Parc Ynni Baglan]]. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Baglan, Castell-nedd Port Talbot (pob oed) (6,819)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Baglan, Castell-nedd Port Talbot) (557)'''|red|8.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Baglan, Castell-nedd Port Talbot) (6097)'''|green|89.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Baglan, Castell-nedd Port Talbot) (1,152)'''|blue|39.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Enwogion== *[[Ieuan Gethin ab Ieuan ap Lleision]] (bl. 1437–cyn 1490), bardd ac uchelwr *[[Thomas E. Williams]], canwr ac arweinydd corawl ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Erthyglau heb gategori Etholaeth (DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] faaa2ap53glz72u5mhzt6q5p9w1jg3k Aberafan 0 12866 14891978 13846595 2026-05-10T06:55:23Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891978 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} }} :''Mae'r erthygl hon am y dref. Am ystyron eraill, gwelwch [[Aberafan (gwahaniaethu)]].'' Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Aberafan'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> (Saesneg: ''Aberavon'').<ref>[https://www.britishplacenames.uk/aberavon-neath-port-talbot-ss755905#.YX1X_C8w3OE British Place Names]; adalwyd 30 Hydref 2021</ref> Fe'i lleolir yng nghanol [[Port Talbot]] ar lan orllewinol [[Afon Afan]]. Roedd 5,452 o bobl yn byw yng nghymuned Aberafan yn 2011, 7.9% ohonynt yn siarad [[Cymraeg]] (Cyfrifiad 2001). Arwynebedd y gymuned yw 563 hectar. Saif y dref o fewn cymunedau Aberafan ei hun, [[Gorllewin Traethmelyn]] a [[Dwyrain Traethmelyn]]. ==Hanes== Tyfodd Aberafan o amgylch castell pren a adeiladwyd ar ddechrau'r [[12g]] gan [[Caradog ap Iestyn|Garadog ap Iestyn]], un o [[Arglwyddi Afan]] tua 1100 O.C ar ochor orllewinol afon Afan. Llosgwyd y castell i lawr ym 1153 ac adeiladwyd y castell o garreg gan [[Morgan ap Caradoc]]. Erbyn 1373 roedd y dre yn nwylo Arglwydd Morgannwg, [[Edward Le Despenser]].<ref>The History of Port Talbot, S R Jones 1991</ref> Daeth yn un o wyth bwrdeisdref seneddol Sir Forgannwg, ond ychydig iawn y tyfodd wedi hynny. O ddiwedd y 18g ymlaen ddechreuodd diwydiant ddatblygu yn yr ardal - yn cynnwys gweithio tun a chopr. Ym 1840 agorodd y teulu Talbot o [[Hampshire]] ddociau yn agos a'u enwi'n "Port Talbot". Yn 1850 cyrhaeddodd y rheilffordd. Mae'r ardal yn dal yn adnabyddus am weithio [[dur]]. Dros amser tyfodd Aberafan a'r pentrefi cyfagos (yn cynnwys [[Baglan]], [[Taibach]] a [[Margam]]) yn un, gan greu'r dref gyfoes [[Port Talbot]]. {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Aberafan (pob oed) (5,452)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Aberafan) (411)'''|red|7.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Aberafan) (4713)'''|green|86.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Aberafan) (1,052)'''|blue|42.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Eisteddfod Genedlaethol== Cynhaliwyd [[Eisteddfod Genedlaethol]] yn Aberafan ym [[1932]] a [[1966]]. Am wybodaeth bellach gweler: *[[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1932]] *[[Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1966]] ==Gweler hefyd== *[[Arglwyddi Afan]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_CNPT}} [[Categori:Aberafan| ]] [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Trefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] kxyhz48cj2nksfvp9v599nt3gj92hqd Cyfraith 0 13618 14892131 13759093 2026-05-10T09:06:24Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892131 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata = ALL}} [[Delwedd:Statue Of 'Justice' Old Bailey.jpg|bawd|Cerflun o 'gyfiawnder' yn llys yr Old Bailey, Llundain]] Rheolau swyddogol yw '''cyfraith''', neu '''y gyfraith''', sydd i'w darganfod mewn [[cyfansoddiad]]au a [[deddfwriaeth]]au, a ddefnyddir i [[llywodraeth|lywodraethu]] [[cymdeithas]] ac i reoli ymddygiadau ei haelodau. Yng nghymdeithasau modern, bu corff [[awdurdod]]edig megis [[senedd]] neu [[llys|lys]] yn gwneud y gyfraith. Caiff ei chefnogi gan awdurdod y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]], sydd yn gorfodi'r gyfraith trwy gyfrwng [[cosb]]au addas (gyda chymorth sefydliadau fel yr [[heddlu]]). ==Cyfraith sifil== {{eginyn-adran}} ==Cyfraith droseddol== {{eginyn-adran}} ==Cyfraith ryngwladol== {{prif|Cyfraith ryngwladol}} {{eginyn-adran}} ==Cyfraith Cymru== ===Llysoedd=== Y [[Llysoedd Barn Brenhinol]] sy'n delio gyda'r gyfraith droseddol a sifil.<ref>{{dyf gwe| url=http://www.hmcourts-service.gov.uk/cms/10677.htm| cyhoeddwr=Gwasanaeth Llysoedd ei Mawrhydi| teitl=Y Llysoedd Barn Brenhinol| dyddiadcyrchiad=17 Chwefror 2010}}</ref> [[Goruchaf Lys y Deyrnas Unedig]] yw goruchaf lys y DU gyfan (ers 2009) ar gyfer apeliadau cyfraith sifil. Mae ei awdurdod yn gyfyngedig i Gymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon.<ref>{{dyf gwe| url=http://www.supremecourt.gov.uk/cymraeg.html| teitl=Y Goruchaf Lys| cyhoeddwr=Goruchaf Lys y Deyrnas Unedig| dyddiadcyrchiad=17 Chwefror 2010}}</ref> [[Llys Cyfiawnder Ewrop]] yw llys rhynglywodraethol yr Undeb Ewropeaidd (UE) â'i bencadlys yn Lwcsembwrg. ===Datblygiad Cyfraith Cymru=== [[Cyfraith Gyfoes Cymru]] yw'r term swyddogol am y drefn gyfreithiol ers [[1 Ebrill]] [[2007]] sy'n caniatau i [[Cynulliad Cenedlaethol Cymru|Gynulliad Cenedlaethol Cymru]] greu deddfau yng Nghymru.<ref>{{dyf gwe| url=http://www.cynulliadcymru.org/bus-home/bus-legislation.htm| teitl=Deddfwriaeth| cyhoeddwr=Cynulliad Cenedlaethol Cymru| dyddiadcyrchiad=17 Chwefror 2010}}</ref> [[Datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru]]. Pasiwyd mesur i ddatgysylltu'r eglwys yn [[San Steffan]] yn 1914 ond ni ddaeth i rym tan 1920 oherwydd y [[Rhyfel Byd Cyntaf]]. [[Llys y Sesiwn Fawr]] oedd y Llys Droseddol dros Gymru rhwng pasio ail [[Ddeddf Uno 1542]] a diddymiad y llys yn 1830.<ref>{{dyf gwe| url=http://www.earlymodernweb.org.uk/waleslaw/gfintro.htm| teitl=Wales and the Law, c.1500-1800: The Court of Great Sessions in Wales 1543-1830| cyhoeddwr=Early Modern Resources| dyddiadcyrchiad=17 Chwefror 2010}}</ref> Roedd [[Y Deddfau Uno|Deddfau Uno]] 1536 a 1543 yn ddwy ddeddf i uno Cymru'n wleidyddol â Lloegr ac i ddisodli'r iaith Gymraeg o unrhyw rôl swyddogol. Casgliad o hen gyfreithiau yw [[Cyfraith Hywel]] a sefydlwyd yn y [[10g]]. Daeth cyfreithwyr ynghyd yn Hendy-gwyn ar Dâf tua 945 i gysoni, diwygio, dileu a chyhoeddi y cyfreithiau. == Llyfryddiaeth == * Robyn Lewis ''Termau cyfraith = Welsh legal terms'' (Llandysul: Gwasg Gomer, 1972) * Robyn Lewis ''Geiriadur y gyfraith : Saesneg-Cymraeg = The Legal dictionary : English-Welsh'' (Llandysul: Gwasg Gomer, 1992) ISBN 0863835341 * Robyn Lewis ''Cyfiawnder dwyieithog? (Golwg ar yr ieithoedd Cymraeg a Saesneg yn Llysoedd Ynadon Cymru)'' (Llandysul: Gwasg Gomer, 1998) ISBN 1859025498 * Robyn Lewis ''Geiriadur newydd y gyfraith = The new legal dictionary'' (Llandysul : Gomer, 2003) ISBN 1843231018 * K.O. Morgan, ''Freedom or Sacrilege?'' (1966) * David Walker (gol.), ''A History of the Church in Wales'' (1976) * Thomas Glyn Watkin ''The Legal History of Wales'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2007) ISBN 9780708320648 ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * [http://jurispedia.org/ Jurispedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210408132428/http://www.jurispedia.org/ |date=2021-04-08 }} Prosiect gwyddoniadurol cyfraith. {{eicon ar}}, {{eicon de}}, {{eicon en}}, {{eicon fr}}, {{eicon es}}, {{eicon nl}}, {{eicon pt}}, [[Casacheg]], [[Twrceg]],{{eicon zh}} * [http://www.law.com/ Law.com] Newyddion cyreithiol a rhwydwaith wybodaeth ar gyfer cyfreithwyr. {{eicon en}} * [http://www.lawserver.com/ Law Server] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302152628/http://www.lawserver.com/ |date=2013-03-02 }} Erthyglau, newyddion a mapiau rhyngweithiol yn ymwueud â cyfraith. {{eicon en}} * [http://www.worldlii.org/ WorldLII - World Legal Information Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922075055/http://www.worldlii.org/ |date=2020-09-22 }} {{eicon en}} * [http://www.commonlii.org/ CommonLII - Commonwealth Legal Information Institute]{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{eicon en}} * [http://www.asianlii.org/ AsianLII - Asian Legal Information Institute (AsianLII)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417174626/http://www.asianlii.org/ |date=2021-04-17 }} {{eicon en}} * [http://www.austlii.edu.au/ AustLII - Australasian Legal Information Institute] {{eicon en}} * [http://www.bailii.org/ BaiLII - British and Irish Legal Information Institute] {{eicon en}} * [http://www.canlii.org/ CanLII - Institut Canadien d'Information Juridique/Canadian Legal Information Institute] {{eicon fr}} {{eicon en}} * [http://www.nzlii.org/ NZLII - New Zealand Legal Information Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417174640/http://www.nzlii.org/ |date=2021-04-17 }} {{eicon en}} * [http://www.paclii.org/ PacLII - Pacific Islands Legal Information Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040103005659/http://www.paclii.org/ |date=2004-01-03 }} {{eicon en}} {{Wiciadur|{{lc:{{PAGENAME}}}}}} {{eginyn cyfraith}} [[Categori:Cyfraith| ]] [[Categori:Cyfiawnder]] [[Categori:Llywodraeth]] mqd19whhn6qw8b5a5hlrm2qxz1raxgh Prifysgol Caerdydd 0 14950 14892063 11645348 2026-05-10T07:48:29Z Craigysgafn 40536 14892063 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen Prifysgol | enw = Prifysgol Caerdydd | enw_brodorol = | delwedd = Cardiff University main building.jpg | maint_delwedd = 250px | pennawd = Prif adeilad Prifysgol Caerdydd | enw_lladin = | arwyddair = "Gwirionedd Undod A Chytgord" | arwyddair_cym = | sefydlwyd = [[1883]] (fel University College of South Wales & Monmouthshire) | cau = | math = | crefydd = | gwaddol = | swyddog_rheoli = | cadeirydd = | canghellor = Syr [[Martin Evans]] | llywydd = Yr Athro Colin Riordan | is-lywydd = | uwch-arolygydd = | profost = | is-ganghellor = Yr Athro Colin Riordan | rheithor = | pennaeth = | deon = | cyfarwyddwr = | head_label = | cyfadran = | staff = 5,230 | myfyrwyr = 30,930<ref name="HESA">{{dyf gwe| url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0607.xls| teitl=Table 0a - All students by institution, mode of study, level of study, gender and domicile 2006/07| dyddiadcyrchiad=20 Ebrill 2008| cyhoeddwr=[[Higher Education Statistics Agency]]}}</ref> | israddedigion = 21,800<ref name="HESA"/> | olraddedigion = 7,840<ref name="HESA"/> | doethuriaeth = | myfyrwyr_eraill = 1,290<ref name="HESA"/> | lleoliad = [[Caerdydd]] | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | coor = {{coord|51.4877|N|3.1790|W|scale:10000_type:edu_region:GB-CRF|display=inline,title}} | campws = [[Ardal trefol|Trefol]] | cyn-enwau = | chwaraeon = | lliwiau = Du a choch | llysenw = | mascot = | athletau = | tadogaethau = [[Russell Group]]<br />[[European University Association|EUA]]<br />[[Prifysgol Cymru]]<br />[[Universities UK]] | gwefan = http://www.caerdydd.ac.uk/ | logo = Logo Prifysgol Caerdydd.png | maint_logo = 178px | nodiadau = }} Prifysgol ym [[Parc Cathays|Mharc Cathays]], [[Caerdydd]] a sefydlwyd ym 1883 yw '''Prifysgol Caerdydd''' ([[Saesneg]]: '''Cardiff University'''). Roedd hi'n aelod [[Prifysgol Cymru]] tan 2004. Mae Prifysgol Caerdydd yn un o brif brifysgolion ymchwil y byd, gyda thros 60% o'r ymchwil a wneir yng Nghaerdydd wedi ei ystyried ymysg y gorau yn y byd.<ref>[http://www.guardian.co.uk/education/2009/may/10/universityguide-cardiff-uni Canllaw y Guardian i'r Brifysgol], 2013.</ref> Yn hynny o beth, mae Prifysgol Caerdydd yn un o brifysgolion [[Grŵp Russell]]. Sefydlwyd Coleg Prifysgol De Cymru a Mynwy ym 1883, ac fe'i gorfforwyd trwy [[Siarter brenhinol|Siarter Frenhinol]] ym 1884. Ym 1931, gwahanwyd yr Ysgol [[Meddygaeth|Feddygaeth]] oddi wrth y Coleg er mwyn ffurfio Coleg Meddygaeth Prifysgol Cymru. Ym 1972, ail-enwyd Coleg Prifysgol De Cymru a Mynwy fel Coleg Prifysgol, Caerdydd.<ref>http://www.hefcw.ac.uk/about_he_in_wales/higher_education_institutions/cardiff_university.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727105306/http://www.hefcw.ac.uk/about_he_in_wales/higher_education_institutions/cardiff_university.aspx |date=2013-07-27 }} Tudalen y Brifysgol ar wefan HEFCW.</ref> Ym 1988, oherwydd uno Coleg Prifysgol, Caerdydd ac Athrofa Gwyddoniaeth a Thechnoleg Prifysgol Cymru, cafodd y sefydliad yr enw "Coleg Prifysgol Cymru, Caerdydd". Newidiwyd hynny i "Brifysgol Cymru, Caerdydd" ym 1996, a wedyn yn 2004, ail-unwyd Coleg Meddygaeth Prifysgol Cymru gyda Phrifysgol Cymru, Caerdydd ac fe gymrodd y sefydliad yr enw swyddogol "Prifysgol Caerdydd". Fel rhan o’i hymrwymiad parhaus i’r Gymraeg, mae Prifysgol Caerdydd wedi addo £22,000 i ŵyl flynyddol Tafwyl mewn prif gytundeb noddi tair blynedd.<ref>{{Cite web |url=http://poblcaerdydd.com/prifysgol-caerdydd-am-noddi-tair-blynedd-gyda-tafwyl/ |title=copi archif |access-date=2014-04-01 |archive-date=2014-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320063745/http://poblcaerdydd.com/prifysgol-caerdydd-am-noddi-tair-blynedd-gyda-tafwyl/ |url-status=dead }}</ref> ==Ysgol y Gymraeg Prifysgol Caerdydd== Hon yw un o'r adrannau [[Cymraeg]] hynaf, ac yma mae'r Gadair Gymraeg sefydledig hynaf yng Nghymru. Am dros ganrif y mae wedi cyfrannu'n helaeth i fywyd Cymru ac wedi bod yn gartref ac yn feithrinfa i ysgolheigion a llenorion amlwg, gan gynnwys [[William John Gruffydd|W. J. Gruffydd]], G. J. Williams, A. O. H. Jarman a [[Saunders Lewis]]. Mae'r Ganolfan Cymraeg i Oedolion, sy'n rhan or Ysgol, yn dysgu’r iaith i dros 1,700 o oedolion yng Nghaerdydd a Bro Morgannwg. Mae’r Ysgol hefyd yn gartref i Ganolfan Uwchefrydiau Cymry America ac i Uned Ymchwil Iaith, Polisi a Chynllunio.<ref>[http://www.cardiff.ac.uk/cy/welsh Gwefan Ysgol y Gymraeg]</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolenni allanol== *[http://www.caerdydd.ac.uk/ Gwefan swyddogol Prifysgol Caerdydd] *[http://www.russellgroup.ac.uk/ Gwefan swyddogol Grwp Prifysgolion Russell] *[http://www.wales.ac.uk/cy/Home.aspx Gwefan swyddogol Prifysgol Cymru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402062757/http://www.wales.ac.uk/cy/Home.aspx |date=2013-04-02 }} *[http://www.cardiff.ac.uk/cy/about Prifysgol Caerdydd - Amdanom ni] *[https://twitter.com/ysgolygymraeg Cyfrif Twitter Ysgol y Gymraeg] *[https://www.facebook.com/Ysgolygymraeg Cyfrif Facebook Ysgol y Gymraeg] *[http://poblcaerdydd.com/prifysgol-caerdydd-am-noddi-tair-blynedd-gyda-tafwyl/ Prifysgol Caerdydd yn noddi Tafwyl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140320063745/http://poblcaerdydd.com/prifysgol-caerdydd-am-noddi-tair-blynedd-gyda-tafwyl/ |date=2014-03-20 }} {{Prifysgolion Cymru}} {{Prifysgolion Grwp Russel}} {{eginyn Caerdydd}} [[Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd]] [[Categori:Addysg yng Nghaerdydd]] [[Categori:Prifysgol Caerdydd| ]] [[Categori:Prifysgolion Cymru|Caerdydd]] [[Categori:Sefydliadau 1883]] 1dd8jb12fdsg6fa6beujf73tw4achpq Glyncorrwg 0 16880 14891996 14877926 2026-05-10T07:05:52Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Aberafan i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891996 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeisdref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Glyncorrwg'''. Saif mewn cwm bach sy'n ymestyn i'r gogledd o [[Cwm Afan|Gwm Afan]]. Mae'r nant Corrwg yn rhedeg trwy'r bentref ac i mewn i [[afon Afan]]. Roedd y pentref yn un glofaol ond gyda diwedd y diwydiant yn yr ardal mae'r economi lleol yn tueddu at atyniadau twristaidd, e.e. [[Afan Argoed]]. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Glyncorrwg (pob oed) (5,283)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Glyncorrwg) (343)'''|red|6.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Glyncorrwg) (4729)'''|green|89.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Glyncorrwg) (1,159)'''|blue|51.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Glyncorrwg| ]] [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 7a87by7cmiap2qpuzktp616xgajxf3l Corris 0 19209 14891781 14890734 2026-05-09T19:44:52Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891781 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gwynedd Maldwyn (etholaeth Senedd)|Gwynedd Maldwyn]] | aelod_y_DU = {{Swits Dwyfor Meirionnydd i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yn ne [[Gwynedd]] yw '''Corris''' ({{Sain|Corris.ogg|ynganiad}}). Yn 2001 roedd poblogaeth y pentref yn 613 o drigolion.<ref>Cyfrifiad 2001.</ref> Mae'r gymuned yn cynnwys y pentrefi [[Aberllefeni]], [[Corris Isaf]], [[Corris Uchaf]] a [[Pantperthog|Phantperthog]], pentrefi a sefydlwyd yn sgil datblyu'r chwareli llechi yn y [[19g]]. Caewyd chwarel Aberllefenni yn 2003. Roedd y pentref ar yr hen ffordd dyrpeg o [[Dolgellau|Ddolgellau]] i [[Machynlleth|Fachynlleth]]; mae priffordd yr [[A487]] a gymerodd ei lle yn osgoi canol y pentref. [[Delwedd:Corris - panoramio (9).jpg|bawd|chwith|Pentref Corris]] ==Geirdarddiad== Daw'r enw, a gofnodwyd gyntaf yn y [[13g]], o'r gair Cymraeg ''corres'' ('cor/corrach benywaidd'). Yma y mae'n debyg ei fod yn golygu 'un fechan', gan gyferio at yr afon (Afon Corris gynt ond bellach Afon Deri) sy'n llifo i [[Afon Dulas]] yn Aber Corris.<ref>Hywel Wyn Owen a Richard Morgan, ''Dictionary of the Place-Names of Wales'' (Gwasg Gomer, 2007), t. 97.</ref>. Felly er bod nifer o [[Chwareli llechi Cymru|chwareli llechi]] yn y cyffiniau, nid oes a wnelo'r enw ''Corris'' ddim oll â'r gair Saesneg ''quarries''. Yn y gorffennol cynigiwyd rhai esboniadau ffansïol eraill, megis y canlynol gan Thomas Morgan ('Afanwyson', 1850–1939): 'We find the forms ''Corys'' and ''Corus'' in the Cambrian Register for 1795. Some think the place takes its name from a saint called Corus. It is also said that Cunedda Wedig had a son called Coras. Others think that the river which gives the place its name, was called Corus from its making round excavations in the angles of its banks.'<ref>Thomas Morgan, ''[https://archive.org/stream/cu31924028086621#page/n221/mode/2up/search/Corus The Place-names of Wales]''. Revised second ed., Newport: J. E. Southall, 1912, t. 12.</ref> Mae 'Corris' hefyd yn enw ar afon fechan yn [[Sir Ddinbych]], un o [[isafon]]ydd [[Afon Clywedog (Clwyd)|Clywedog]] sydd yn ei thro yn llifo i [[Afon Clwyd]]. Ar un adeg gelwid y pentref yn Abercorris (Abercorys ar rai mapiau cynnar). ==Hanes Corris== Saif Corris ar lan orllewinol Afon Dulas, sy'n ffin rhwng Gwynedd a [[Powys|Phowys]] yma. Mae Afon Deri yn llifo trwy'r pentref ei hun cyn ymuno ag Afon Dulas. Yn ôl pob tebyg yr oedd ffordd [[Ymerodraeth Rufeinig|Rufeinig]] [[Sarn Helen]] hefyd yn rhedeg trwy'r pentref. Ceir yma sawl tafarn gan gynnwys "Tafarn y Chwarelwr".<ref>{{Dyf gwe |url=http://www.theslatersarms.com/slaters_cy.html |teitl=Tafarn y Chwarelwr |awdur= |dyddiad= |gwaith= |cyhoeddwr= |dyddiadcyrchiad=6 Mai 2012 |iaith=}}</ref> Ar un adeg yr oedd nifer o chwareli llechi yma ac agorwyd tramffordd yn 1859 i gludo'r llechi i Fachynlleth ac ymlaen at Afon Dyfi i'w llwytho i gychod o'r cei yn [[Derwenlas|Nerwenlas]] neu [[Morben]].<ref>Gwyddoniadur Cymru (Prif Olygydd John Davies); Gwasg Prifysgol Cymru, 2008.</ref> Ceffylau oedd yn tynnu'r wageni'n wreiddiol ond yn 1878 agorwyd [[Rheilffordd Corris]]. Ail-agorwyd rhan o'r hen reilffordd yn y 2010au: o Gorris i Gyffordd Maespoeth. <gallery> Escape Cave - geograph.org.uk - 483639.jpg|Ogof ddianc, a ddefnyddid gan un o'r chwareli Abercwmeiddaw Quarry (disused) - geograph.org.uk - 1166941.jpg|Chwarel Abercwmeiddaw Disused Slate Miners Cottages - geograph.org.uk - 50526.jpg|Adfeilion hen fythynod y chwarelwyr </gallery> ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Corris (pob oed) (723)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Corris) (367)'''|red|52.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Corris) (339)'''|green|46.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Corris) (106)'''|blue|32.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Pobl o Gorris== *[[Rhisiart Morgan Davies]] (1903–1958), ffisegydd. *[[John Disley]] (1928–2016), athletwr. ==Oriel== <gallery heights="180px" mode="packed"> File:Rhes Hillsborough.JPG|Rhes Hillsborough, Corris Uchaf File:Tafarn Braich Goch.JPG|Tafarn Braich Goch, Corris Uchaf </gallery> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Gwynedd}} [[Categori:Corris| ]] [[Categori:Cymunedau Gwynedd]] [[Categori:Pentrefi Gwynedd]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gwynedd Maldwyn]] 1rzojf8gpcgt4cphik4htyv0cf00j6f Aberafan (etholaeth Senedd Cymru) 0 20640 14891977 12866375 2026-05-10T06:53:07Z Llywelyn2000 796 Angen diweddaru 14891977 wikitext text/x-wiki {{Diweddaru}} {{Gwybodlen Etholaethau Cynulliad Cymru |Enw = Aberafan |Math = Sir |Map = [[Delwedd:Aberafan (etholaeth Cynulliad).png|200px]] |Map2 = [[Delwedd:Gorllewin De Cymru (Rhanbarth Cynulliad Cenedlaethol).png|200px]] |lle = Gorllewin De Cymru |rhanbarth = [[Rhanbarth Gorllewin De Cymru (Cynulliad Cenedlaethol)|Gorllewin De Cymru]] |Creu = 1999 |AC = '''{{Swits Aberafan i enw'r AC}}''' |AS = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} }} [[Etholaethau a Rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru|Etholaeth Senedd Cymru]] o fewn [[Canolbarth a Gorllewin Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru]] yw '''Aberafan'''. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw {{Swits Aberafan i enw'r AC}}. == Aelodau Cynulliad == * 1999 - 2011: [[Brian Gibbons]] [[Y Blaid Lafur (DU)|Blaid Lafur]] * 2011 - 2020: [[David Rees (gwleidydd)|David Rees]] [[Y Blaid Lafur (DU)|Blaid Lafur]] Ym Mai 2020 newidiwyd yr enw i 'Senedd Cymru'. == Aelodau o'r Senedd == * 2020 - presennol: [[David Rees (gwleidydd)|David Rees]] [[Y Blaid Lafur (DU)|Blaid Lafur]] {|class="wikitable" !colspan="2"|Etholiad!!Aelod!!Plaid!!delwedd |- | style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | || [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999|1999]] || [[Brian Gibbons]] || [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | [[image:BrianGibbons2006.JPG|100px]] |- | style="background-color: {{Y Blaid Lafur (DU)/meta/lliw}}" | || [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011|2011]] || [[David Rees (politician)|David Rees]]|| [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] | [[image:David Rees (5804396479).jpg|100px]] |} ==Etholiadau== ===Canlyniad Etholiad 2021=== {{Dechrau bocs etholiad|teitl=[[Etholiad Senedd Cymru, 2021|Etholiad Senedd 2021]]: Aberafan| }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid =Y Blaid Lafur (DU) |ymgeisydd =David Rees |pleidleisiau =10,505 |canran =47.4 |newid =-3.3 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid =Plaid Cymru |ymgeisydd =Victoria Griffiths |pleidleisiau =4,760 |canran =21.5 |newid =+1.5 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid =Y Blaid Geidwadol (DU) |ymgeisydd =Liz Hill O'Shea |pleidleisiau =2,947 |canran =13.3 |newid =+6.9 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid =Annibynnol |ymgeisydd =Scott Jones |pleidleisiau =1,357 |canran =+6.1 |newid =- }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid =Y Democratiaid Rhyddfrydol |ymgeisydd =Helen Ceri Clarke |pleidleisiau =953 |canran =4.3 |newid =-1.7 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid =Plaid Diddymu Cynulliad Cymru |ymgeisydd =Sarah Allen |pleidleisiau =646 |canran =2.9 |newid =- }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid =Plaid Annibyniaeth y Deyrnas Unedig |ymgeisydd =Timothy Jenkins |pleidleisiau =407 |canran =1.8 |newid =-13.2 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid =Gwlad |ymgeisydd =Ceri Golding |pleidleisiau =386 |canran =1.7 |newid =- }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid =Reform UK |ymgeisydd =Dennis May |pleidleisiau =208 |canran =0.9 |newid =- }} {{Bocs y nifer a bleidleisiodd mewn etholiad| |pleidleisiau = |canran = |newid = }} {{Bocs dal etholiad gyda dolen plaid| |enillydd =Y Blaid Lafur (DU) |gogwydd = }} {{Diwedd bocs etholiad}} ===Canlyniad Etholiad 2016=== {{Dechrau bocs etholiad|teitl=[[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|Etholiad Cynulliad 2016]]: Aberafan| }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Blaid Lafur (DU) |ymgeisydd = [[David Rees (gwleidydd)|David Rees]] |pleidleisiau =10,578 |canran =50.7 |newid =-13.4 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Plaid Cymru |ymgeisydd = [[Bethan Jenkins]] |pleidleisiau =4,176 |canran =20.0 |newid =+5.2 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Plaid Annibyniaeth y Deyrnas Unedig |ymgeisydd = Glenda Davies |pleidleisiau =3,119 |canran =15.0 |newid =+15.0 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Blaid Geidwadol (DU) |ymgeisydd = David Jenkins |pleidleisiau =1,342 |canran =6.4 |newid =-7.9 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Democratiaid Rhyddfrydol |ymgeisydd = Helen Ceri Clarke |pleidleisiau =1,248 |canran =6.0 |newid =-0.8 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid =Plaid Werdd Cymru a Lloegr |ymgeisydd = Jonathan Tier |pleidleisiau =389 |canran =1.9 |newid =+1.9 }} {{Bocs mwyafrif etholiad| |pleidleisiau = 6,402 |canran = 30.7 |newid = -18.6 }} {{Bocs y nifer a bleidleisiodd mewn etholiad| |pleidleisiau = |canran = 42.5 |newid = +5.5 }} {{Bocs dal etholiad gyda dolen plaid| |enillydd = Y Blaid Lafur (DU) |gogwydd = &minus;9.3 }} {{Diwedd bocs etholiad}} ===Canlyniad Etholiad 2011=== {{Dechrau bocs etholiad| |teitl=[[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011|Etholiad Cynulliad 2011]]: Aberafon<ref>{{cite web | url=http://www.bbc.co.uk/news/special/election2011/constituency/html/26664.stm | title=Wales elections > Aberavon | work=BBC News | author= | date=6 Mai 2011 | accessdate=8 Mawrth 2011}}</ref>}} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Blaid Lafur (DU) |ymgeisydd = David Rees|David Rees (gwleidydd) |pleidleisiau = 12,104 |canran = 64.1 |newid = +14.8 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Plaid Cymru |ymgeisydd = Paul Nicholls-Jones |pleidleisiau = 2,793 |canran = 14.8 |newid = &minus;2.5 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Blaid Geidwadol (DU) |ymgeisydd = T. Morgan |pleidleisiau = 2,704 |canran = 14.3 |newid = +4.6 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Democratiaid Rhyddfrydol |ymgeisydd = Helen Ceri Clarke |pleidleisiau = 1,278 |canran = 6.8 |newid = &minus;0.3 }} {{Bocs mwyafrif etholiad| |pleidleisiau = 9,311 |canran = 49.3 |newid = +17.3 }} {{Bocs y nifer a bleidleisiodd mewn etholiad| |pleidleisiau = 18,879 |canran = 37 |newid = &minus;2.8 }} {{Bocs dal etholiad gyda dolen plaid| |enillydd = Y Blaid Lafur (DU) |gogwydd = +8.7 }} {{Diwedd bocs etholiad}} ===Canlyniadau Etholiad 2007=== {{Dechrau bocs etholiad || teitl=[[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007|Etholiad Cynulliad 2007]] : Aberafan }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Blaid Lafur (DU) |ymgeisydd = [[Brian Gibbons]] |pleidleisiau = 10,129 |canran = 49.3 |newid = -10.0 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Plaid Cymru |ymgeisydd = Linet Purcell |pleidleisiau = 3,558 |canran = 17.3 |newid = -0.4 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Annibynnol (gwleidydd) |ymgeisydd = Andrew Tutton |pleidleisiau = 2,561 |canran = 12.5 |newid = +12.5 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Blaid Geidwadol (DU) |ymgeisydd = Daisy Meyland-Smith |pleidleisiau = 1,990 |canran = 9.7 |newid = +0.5 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Democratiaid Rhyddfrydol |ymgeisydd = Claire Waller |pleidleisiau = 1,450 |canran = 7.1 |newid = -2.8 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad| |plaid = New Millennium Bean |ymgeisydd = [[Captain Beany]] |pleidleisiau = 840 |canran = 4.1 |newid = +4.1 }} {{Bocs mwyafrif etholiad| |pleidleisiau = 6,571 |canran = 32.0 |newid = -9.7 }} {{Bocs y nifer a bleidleisiodd mewn etholiad| |pleidleisiau = 20,528 |canran = 39.8 |newid = +2.4 }} {{Bocs dal etholiad gyda dolen plaid| |enillydd = Y Blaid Lafur (DU) |gogwydd = -4.8 }} {{Diwedd bocs etholiad}} ===Canlyniadau Etholiad 2003=== {{Dechrau bocs etholiad || teitl=[[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003|Etholiad Cynulliad 2003]] : Aberafan }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Blaid Lafur (DU) |ymgeisydd = [[Brian Gibbons]] |pleidleisiau = 11,137 |canran = 59.4 |newid = +8.1 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Plaid Cymru |ymgeisydd = Geraint Owen |pleidleisiau = 3,324 |canran = 17.7 |newid = -4.6 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Democratiaid Rhyddfrydol |ymgeisydd = Claire Waller |pleidleisiau = 1,840 |canran = 9.8 |newid = -3.8 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Blaid Geidwadol (DU) |ymgeisydd = Myr Boult |pleidleisiau = 1,732 |canran = 9.2 |newid = +2.3 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Annibynnol (gwleidydd) |ymgeisydd = Robert Williams |pleidleisiau = 608 |canran = 3.2 |newid = +3.2 }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Annibynnol (gwleidydd) |ymgeisydd = [[Gwenno Saunders]] |pleidleisiau = 114 |canran = 0.6 |newid = +0.6 }} {{Bocs mwyafrif etholiad| |pleidleisiau = 7,813 |canran = 41.7 |newid = +12.7 }} {{Bocs y nifer a bleidleisiodd mewn etholiad| |pleidleisiau = 18,755 |canran = 37.7 |newid = -9.4 }} {{Bocs dal etholiad gyda dolen plaid| |enillydd = Y Blaid Lafur (DU) |gogwydd = +6.4 }} {{Diwedd bocs etholiad}} ===Canlyniad Etholiad 1999=== {{Dechrau bocs etholiad| |teitl=[[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999|Etholiad Cynulliad 1999]]: Aberafon}} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Blaid Lafur (DU) |ymgeisydd = [[Brian Gibbons]] |pleidleisiau = 11,941 |canran = 51.3 |newid = }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Plaid Cymru |ymgeisydd = [[Janet Davies (gwleidydd)|Janet Davies]] |pleidleisiau = 5,198 |canran = 22.3 |newid = }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Democratiaid Rhyddfrydol |ymgeisydd = Keith Davies |pleidleisiau = 3,165 |canran = 13.6 |newid = }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Blaid Geidwadol (DU) |ymgeisydd = Mary E. Davies |pleidleisiau = 1,624 |canran = 7.0 |newid = }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Annibynnol (gwleidydd) |ymgeisydd = [[Captain Beany]] |pleidleisiau = 849 |canran = 3.6 |newid = }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Annibynnol (gwleidydd) |ymgeisydd = David Huw Pudner |pleidleisiau = 517 |canran = 2.2 |newid = }} {{Bocs mwyafrif etholiad| |pleidleisiau = 6,743 |canran = 29.0 |newid = }} {{Bocs y nifer a bleidleisiodd mewn etholiad| |pleidleisiau = 23,294 |canran = 46.9 |newid = }} {{Bocs ennill etholiad etholaeth newydd| |enillydd = Y Blaid Lafur (DU) }} {{Diwedd bocs etholiad}} ==Gweler Hefyd== *[[Aberafan (etholaeth seneddol)]] {{Etholaethau Cynulliad yng Nghymru}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Etholaethau Senedd Cymru]] gyfafhhwon7rjudcm6e1jxw6s3hnp7y Planed allheulol 0 22264 14892074 13474157 2026-05-10T08:02:24Z Craigysgafn 40536 14892074 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata = ALL}} [[Delwedd:Artwork showing a blurred globe and other celestial bodies, inspired by the asteroid belt of HD 69830.jpg|200px|bawd|Llun artist o'r blaned allheulol [[HD 69830 b]] gyda'i haul a'i [[gwregys asteroid]]]] Planed sydd y tu allan i [[Cysawd yr Haul|Gysawd yr Haul]] yw '''planed allheulol''' neu '''allblaned'''. Er gwaethaf yr enw Daear-ganolog, mae pob planed allheulog yn cylchu ei haul (seren) ei hun. Y cyntaf i'w darganfod oedd planed a oedd yn cylchu'r seren [[51 Pegasi]]; gwelwyd hi gyntaf ar [[6 Hydref]], [[1995]] gan Michel Mayor a Didier Queloz o Brifysgol Geneva. Mae dros 3,000 o allblanedau wedi eu darganfod ers 1988.<ref name="Encyclopaedia">{{cite web|last1=Schneider |first1=J. |title=Interactive Extra-solar Planets Catalog |url=http://exoplanet.eu/catalog.php|work=The Extrasolar Planets Encyclopedia}}</ref> Mae [[High Accuracy Radial Velocity Planet Searcher|HARPS]] (ers 2004) wedi darganfod tua cant o allblanedau tra fod y telesgôp gofod ''Kepler'' (ers 2009) wedi darganfod dros dwy fil. Mae ''Kepler'' hefyd wedi darganfod rhai miloedd o <ref name=keplersite>{{cite web |title=Kepler |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/main/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105082102/http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/main/index.html |archive-date=5 November 2013 |publisher=NASA |website=nasa.gov |author=Jerry Colen |access-date=4 Tachwedd 2013 |date=4 Tachwedd 2013}}</ref><ref name="usher">{{cite web |last1=Harrington |first1=J. D. |last2=Johnson |first2=M. |date=4 Tachwedd 2013 |title=NASA Kepler Results Usher in a New Era of Astronomy |url=http://www.nasa.gov/press/2013/november/nasa-kepler-results-usher-in-a-new-era-of-astronomy/}}</ref> nlanedau posib,<ref>{{Cite journal | doi = 10.1088/0067-0049/206/1/5|arxiv=1212.2915| title = Detection of Potential Transit Signals in the First 12 Quarters of ''Kepler'' Mission Data| journal = The Astrophysical Journal Supplement Series| volume = 206| pages = 5| year = 2013| last1 = Tenenbaum | first1 = P. | last2 = Jenkins | first2 = J. M. | last3 = Seader | first3 = S. | last4 = Burke | first4 = C. J. | last5 = Christiansen | first5 = J. L. | last6 = Rowe | first6 = J. F. | last7 = Caldwell | first7 = D. A. | last8 = Clarke | first8 = B. D. | last9 = Li | first9 = J. | last10 = Quintana | first10 = E. V. | last11 = Smith | first11 = J. C. | last12 = Thompson | first12 = S. E. | last13 = Twicken | first13 = J. D. | last14 = Borucki | first14 = W. J. | last15 = Batalha | first15 = N. M. | last16 = Cote | first16 = M. T. | last17 = Haas | first17 = M. R. | last18 = Hunter | first18 = R. C. | last19 = Sanderfer | first19 = D. T. | last20 = Girouard | first20 = F. R. | last21 = Hall | first21 = J. R. | last22 = Ibrahim | first22 = K. | last23 = Klaus | first23 = T. C. | last24 = McCauliff | first24 = S. D. | last25 = Middour | first25 = C. K. | last26 = Sabale | first26 = A. | last27 = Uddin | first27 = A. K. | last28 = Wohler | first28 = B. | last29 = Barclay | first29 = T. | last30 = Still | first30 = M. |bibcode=2013ApJS..206....5T}}</ref><ref name=mygoditsfullofplanets>{{cite press release | url=http://phl.upr.edu/press-releases/mygoditsfullofplanetstheyshouldhavesentapoet | title=My God, it's full of planets! They should have sent a poet. | publisher=Planetary Habitability Laboratory, University of Puerto Rico at Arecibo | date=3 Ionawr 2012 | access-date=2016-07-06 | archivedate=2015-07-25 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150725135354/http://phl.upr.edu/press-releases/mygoditsfullofplanetstheyshouldhavesentapoet }}</ref> ond gallai fod tua 11% yn gadarnhad ffug.<ref>{{cite journal |arxiv=1310.2133 |last1=Santerne |first1=A. |last2=Díaz |first2=R. F. |last3=Almenara |first3=J.-M. |last4=Lethuillier |first4=A. |last5=Deleuil |first5=M. |last6=Moutou |first6=C. |title=Astrophysical false positives in exoplanet transit surveys: Why do we need bright stars? |journal=SF2A-2013: Proceedings of the Annual meeting of the French Society of Astronomy and Astrophysics. Eds.: L. Cambresy |pages=555 |class=astro-ph.EP |date=2013|bibcode=2013sf2a.conf..555S}}</ref> Ar 10 Mai 2016, gwiriodd NASA 1,284 o allblanedau newydd a ddarganfuwyd gan ''Kepler''; y casgliad mwyaf o ddarganfyddiadau mor belled.<ref name="NASA-20160510a">{{cite web | url=http://www.nasa.gov/press-release/nasas-kepler-mission-announces-largest-collection-of-planets-ever-discovered |title=NASA's Kepler Mission Announces Largest Collection of Planets Ever Discovered | work=NASA | date=10 Mai 2016| accessdate=10 Mai 2016}}</ref><ref name="NASA-20160510b">{{cite web | url=http://www.nasa.gov/feature/ames/kepler/briefingmaterials160510 | title=Briefing materials: 1,284 Newly Validated Kepler Planets | work=NASA | date=10 Mai 2016 | accessdate=10 Mai 2016 | archive-date=5 Mai 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190505193145/https://www.nasa.gov/feature/ames/kepler/briefingmaterials160510/ | url-status=dead }}</ref><ref name="NYT-20160510db">{{cite news |last=Overbay |first=Dennis |authorlink=Dennis Overbye |title=Kepler Finds 1,284 New Planets |url=http://www.nytimes.com/2016/05/11/science/kepler-planets-nasa.html |date=10 Mai 2016 |work=[[New York Times]] |accessdate=11 Mai 2016 }}</ref> Ar gyfartaledd, mae o leiaf un planed i bob seren, gyda canran yn sustemau aml-blaned.<ref name="Nature-20120111">{{Cite journal | last1 = Cassan | first1 = A. | last2 = Kubas | first2 = D. | last3 = Beaulieu | first3 = J. -P. | last4 = Dominik | first4 = M. | last5 = Horne | first5 = K. | last6 = Greenhill | first6 = J. | last7 = Wambsganss | first7 = J. | last8 = Menzies | first8 = J. | last9 = Williams | first9 = A. | last10 = Jørgensen | doi = 10.1038/nature10684 | first10 = U. G. | last11 = Udalski | first11 = A. | last12 = Bennett | first12 = D. P. | last13 = Albrow | first13 = M. D. | last14 = Batista | first14 = V. | last15 = Brillant | first15 = S. | last16 = Caldwell | first16 = J. A. R. | last17 = Cole | first17 = A. | last18 = Coutures | first18 = C. | last19 = Cook | first19 = K. H. | last20 = Dieters | first20 = S. | last21 = Prester | first21 = D. D. | last22 = Donatowicz | first22 = J. | last23 = Fouqué | first23 = P. | last24 = Hill | first24 = K. | last25 = Kains | first25 = N. | last26 = Kane | first26 = S. | last27 = Marquette | first27 = J. -B. | last28 = Martin | first28 = R. | last29 = Pollard | first29 = K. R. | last30 = Sahu | first30 = K. C. | title = One or more bound planets per Milky Way star from microlensing observations | journal = Nature | volume = 481 | issue = 7380 | pages = 167–169 | date=January 11, 2012| pmid = 22237108| bibcode=2012Natur.481..167C| pmc = |arxiv = 1202.0903 }}</ref> Mae gan tua 1 mewn 5 seren tebyg i'r haul blaned "maint y Ddaear" yn y parth trigiadwy, gyda disgwyl i'r agosaf fod tua 12 blwyddyn-golau o'r Ddaear.<ref name="ucb1in5">{{cite web|last=Sanders|first=R.|date=4 Tachwedd 2013|title=Astronomers answer key question: How common are habitable planets?|url=http://newscenter.berkeley.edu/2013/11/04/astronomers-answer-key-question-how-common-are-habitable-planets/|work=newscenter.berkeley.edu|access-date=2016-07-06|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107081158/http://newscenter.berkeley.edu/2013/11/04/astronomers-answer-key-question-how-common-are-habitable-planets/|url-status=dead}}</ref><ref name="earthsunhzprev">{{cite journal |last=Petigura |first=E. A.|last2=Howard |first2=A. W.|last3=Marcy |first3=G. W. |date=2013|title=Prevalence of Earth-size planets orbiting Sun-like stars|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|volume= 110|issue= 48|pages=19273–19278 |arxiv= 1311.6806|bibcode= 2013PNAS..11019273P|doi=10.1073/pnas.1319909110}}</ref> Gan gymryd fod 200 biliwn o sêr yng [[Galaeth y Llwybr Llaethog|Ngalaeth y Llwybr Llaethog]], fe fyddai hynny yn golygu tua 11 biliwn o blanedau posib maint y Ddaear a thrigiadwy yn yr Alaeth, yn codi i 40 biliwn o gynnwys planedau yn cylchdroi y nifer o sêr corrach coch<ref name="LATimes-20131104">{{cite news |last=Khan |first=Amina |title=Milky Way may host billions of Earth-size planets |url=http://www.latimes.com/science/la-sci-earth-like-planets-20131105,0,2673237.story |date=4 Tachwedd 2013 |work=Los Angeles Times |accessdate=5 Tachwedd 2013 }}</ref> [[Delwedd:Exoplanet Discovery Methods Bar.png|bawd|dim|450px|Siart linell o blanedau a ddarganfuwyd yn flynyddol hyd at Ionawr 2015; mae'r lliwiau'n nodi y modd y cawsant eu darganfod: ("radial velocity" = glas tywyll, "transit" = gwyrdd tywyll, amseru = porffor tywyll, "astrometry" = melyn tywyll, delweddu uniongyrchol = coch tywyll, "microlensing" = oren tywyll, "pulsar timing" = porffor)]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{eginyn seryddiaeth}} [[Categori:Planedau allheulol| ]] [[Categori:Planedau]] iy767r17q0hhfr7h784ew0v5dyocbf6 Cyffylliog 0 24612 14892100 14877654 2026-05-10T08:42:47Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892100 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits Gorllewin Clwyd i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Gorllewin Clwyd i enw'r AS}} }} Pentref bychan gwledig a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yn [[Sir Ddinbych]], [[Cymru]], yw '''Cyffylliog'''({{Sain|Cyffylliog.ogg|ynganiad}}) neu '''Y Gyffylliog'''. Fe'i lleolir tua 4 milltir i'r gorllewin o dref [[Rhuthun]] ar ffordd wledig sy'n arwain i gyfeiriad [[Bylchau]] a [[Llansannan]]. Rhed [[Afon Clywedog (Clwyd)|Afon Clywedog]] trwy'r pentref ar ei ffordd o [[Fforest Clocaenog]] i ymuno yn [[Afon Clwyd]], ac mae [[Afon Corris]] yn ymuno ag Afon Clywedog yn y pentref. Lleolir [[Ysgol Cyffylliog]] yn y pentref gyda tua 18 o blant. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cyffylliog (pob oed) (495)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cyffylliog) (255)'''|red|52.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cyffylliog) (291)'''|green|58.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Cyffylliog) (55)'''|blue|28.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Sir Ddinbych}} {{eginyn Sir Ddinbych}} [[Categori:Cyffylliog| ]] [[Categori:Cymunedau Sir Ddinbych]] [[Categori:Pentrefi Sir Ddinbych]] 2ssq6fla7wd765855kb196kh1rlq2dz Llanhari 0 25359 14892125 13088963 2026-05-10T09:03:03Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Ogwr i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892125 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Ogwr i enw'r AS}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Llanhari''' (Saesneg: ''Llanharry''). Saif i'r gogledd-orllewin o [[Caerdydd|Gaerdydd]] ger [[Pontyclun|Bontyclun]]. ==Hanes== Cloddwyd [[haearn]] yn Llanharri cyn belled yn ôl ag adeg y [[Rhufeiniaid]] ac oes [[Elisabeth I, brenhines Lloegr|Elisabeth]] ac am gyfnod yn ystod y [[20g]] roedd y dref yn lleoliad i'r unig gloddfa haearn yng [[Cymru|Nghymru]]. Mae'n bosibl mae'r un enw personol 'Harri' sydd yn yr enw, yma ac yn y plwyf agos, [[Llanharan]], neu, efallai, [[Julius ac Aaron|Aaron]]. Enw'r eglwys Eglwys Sant [[Illtud]]. [[Delwedd:St. Illtyd's Parish Church. Llanharry - geograph.org.uk - 914773.jpg|chwith|250px|bawd|Eglwys Sant Illtud, Llanhari]] [[Delwedd:The Bear Inn, Llanharry. - geograph.org.uk - 914766.jpg|250px|dim|bawd|Tafarn yr Arth, Llanhari]] Agorwyd y gloddfa yn gynnar yn yr [[1900au]] ond caewyd hi yn [[1975]]; y prif [[mwyn|fwyn]] oedd ''goethite'', a'i defnyddiwyd yn y gweithfeydd haearn lleol. Ers i'r gloddfa a'r gweithfeydd gau, mae Llanharri wedi dioddef dirywiad economaidd, yn debyg i nifer o bentrefi Cymru a oedd yn ddibynadwy ar ddiwydiant trwm. Er hyn, mae [[traffordd]] yr [[M4]] gerllaw wedi galluogi i drigolion y dref deithio i'r gwaith mewn trefi a dinasoedd cyfagos megis [[Caerdydd]]. ==Cyfleusterau== Erbyn heddiw mae gan y dref [[Ysgol Gyfun Llanhari|Ysgol Gyfun]] a thua chwe busnes lleol gan gynnwys Londis, SPAR, siop papur newydd ac amryw o siopau torri gwallt. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Llanhari (pob oed) (3,643)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llanhari) (482)'''|red|13.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llanhari) (3106)'''|green|85.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Llanhari) (464)'''|blue|30.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llanhari| ]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] p77w8u7nnpz0jjclaywp1lb3hd517zq Blaengarw 0 25465 14891983 13300889 2026-05-10T06:59:19Z BOT-Twm Crys 23034 /* top */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14891983 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] }} Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Cwm Garw]], [[Pen-y-bont ar Ogwr (sir)|bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr]], [[Cymru]], yw '''Blaengarw'''.<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 2 Gorffennaf 2023</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/blaengarw-bridgend-ss902929#.ZKHymy_MIvI British Place Names]; adalwyd 2 Gorffennaf 2023</ref> Fe'i lleolir ym mhen uchaf [[Afon Garw|Cwm Garw]], ar ôl [[Pont-y-cymer]], tua 10 milltir i'r gogledd o dref [[Pen-y-bont ar Ogwr]]. Dyma'r pentref uchaf yn y cwm. Saif [[Mynydd Llangeinwyr]] i'r dwyrain o'r pentref. [[Delwedd:Blaengarw - geograph.org.uk - 18513.jpg|250px|bawd|dim|Blaengarw gyda blaenau Cwm Garw]] {{Trefi Penybont}} {{eginyn Pen-y-bont ar Ogwr}} [[Categori:Cwm Garw]] [[Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 76gw9iw0kqga0n2uidhgodpmy8bayyh Rhosili 0 29398 14892050 14891455 2026-05-10T07:17:59Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892050 wikitext text/x-wiki {{Lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gŵyr i enw'r AS}} }} Pentref bychan a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]], [[Cymru]], yw '''Rhosili'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> ({{Sain|Rhosili.ogg|ynganiad}})(llurguniad Saesneg: '''Rhossili''').<ref>[https://www.britishplacenames.uk/rhossili-swansea-ss417880#.YX65JS-l3OE British Place Names]; adalwyd 31 Hydref 2021</ref> Mae'n gorwedd ar ben gorllewinol [[Penrhyn Gŵyr]], tua 14 milltir i'r gorllewin o ddinas [[Abertawe]]. Mae traeth [[Bae Rhosili]] yn enwog am ei dywod braf. Ger y pentref mae [[Ogof Paviland]]. Yn yr ogof honno darganfuwyd sgerbwd corff dynol o [[Hen Oes y Cerrig]] a adnabyddir dan yr enw "Arglwyddes Goch Pafiland". [[Delwedd:Rock on the beach.jpg|chwith|bawd|Tywod ar draeth Rhosili]] [[Delwedd:Rhossili 06 05.jpg|bawd|215x215px|Traeth Rhosili|chwith]] {{Clirio}} ==Cyfrifiad 2011== Yn y Cyfrifiad diwethaf roedd poblogaeth y gymuned yn {{Poblogaeth WD}} {{bar box |float=centre |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Rhosili (pob oed) (278)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Rhosili) (23)'''|red|8.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Rhosili) (169)'''|green|60.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Rhosili) (43)'''|blue|37.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }}<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Abertawe}} [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Penrhyn Gŵyr]] [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Traethau Cymru]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] tcub4t4fko3rvonffnj49iyggpgctoa Rhywedd anneuaidd 0 31774 14891706 14831469 2026-05-09T14:00:49Z Craigysgafn 40536 14891706 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Nonbinary flag.svg|bawd|[[Symbolau LHDT#Baner anneuaidd|Y faner anneuaidd]]]] Mae '''''anneuaidd'''''<ref>{{Cite web|url=https://advice.southwales.ac.uk/cyngor/a2z/lgbt-support-and-information/glossary-gender-identitytrans-terms/|title=Geirfa Hunaniaeth o ran Rhywedd/Termau Traws|access-date=25 Mehefin 2024|website=Prifysgol De Cymru}}</ref> (ceir hefyd y sillafiad '''''aneuaidd'''''{{Angen ffynhonnell}}) neu '''''genderqueer''''' yn [[term mantell|derm mantell]] sy'n disgrifio [[Hunaniaeth rhywedd|hunaniaethau rhywedd]] nad ydynt yn [[Gwryw|wrywaidd]] na [[Benyw|fenywaidd]]—hunaniaethau sydd y tu allan i'r [[system rhywedd ddeuaidd]].<ref name=richardsetal/><ref name="aap">{{cite web|title=Supporting & Caring for Transgender Children|url=https://www.aap.org/en-us/Documents/solgbt_resource_transgenderchildren.pdf|publisher=[[Ymgyrch Hawliau Dynol]]|access-date=8 Ebrill 2021|language=en|archive-date=2021-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724123917/https://www.aap.org/en-us/Documents/solgbt_resource_transgenderchildren.pdf|url-status=dead}}</ref> Mae hunaniaethau anneuaidd yn dod o dan ymbarél [[trawsrywedd]], gan fod pobl anneuaidd fel arfer yn uniaethu â rhywedd sy'n wahanol i'r [[Pennu rhyw|rhyw a bennwyd adeg eu genedigaeth]],<ref name="aap" /> er nad yw rhai pobl anneuaidd yn ystyried eu hunain yn drawsryweddol.<ref>{{Cite web|url=https://www.thetrevorproject.org/trvr_support_center/trans-gender-identity/|title=Trans + Gender Identity|website=The Trevor Project|language=en-US|access-date=11 Hydref 2019|archive-date=4 Gorffennaf 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704175733/https://www.thetrevorproject.org/trvr_support_center/trans-gender-identity/|url-status=live}}</ref> Mae '''''enby''''' (o'r talfyriad Saesneg 'NB') yn enw arall ar gyfer anneuaidd.<ref name="BergmanBarker">{{cite book|last1=Bergman|editor3-last=Barker|url-status=dead|last2=Barker|first2=Meg-John|editor1-last=Richards|editor1-first=Christina|editor2-last=Bouman|editor2-first=Walter Pierre|first1=S. Bear|title=Genderqueer and Non-Binary Genders|editor3-first=Meg-John|date=2017|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-51052-5|page=43|chapter=Non-binary Activism|series=Critical and Applied Approaches in Sexuality, Gender and Identity|archive-date=26 Medi 2020|language=en}}</ref> {{Trawsrywedd}} Gall fod gan bobl anneuaidd ddau neu dri hunaniaeth rhywedd (bod yn ddeuryweddol neu'n drirhyweddol);<ref name="Bosson-2018"/><ref name=Whyte/> neu heb rywedd (anrhywedd - ''agender'', di-rywedd - ''non-gendered''); gallant symud rhwng ryweddau neu fod â hunaniaeth rhywedd sy'n newid (rhywedd-hylif{{Angen ffynhonnell}} - ''genderfluid'');<ref>{{cite book|title=Understanding Transgender Diversity: A Sensible Explanation of Sexual and Gender Identities|last=Winter|first=Claire Ruth|year=2010|publisher=CreateSpace|location=Scotts Valley, California|isbn=978-1-4563-1490-3|oclc=703235508|language=en}}</ref> gallant fod â huniaeth [[trydydd rhywedd]] neu wedi'u rhyweddu'n arall{{Angen ffynhonnell}} (categori sy'n cynnwys y rheini nad ydynt yn rhoi enw i'w rhywedd).<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.glbtq.com/social-sciences/genderqueer.html|title=Genderqueer|last=Beemyn|first=Brett Genny|year=2008|encyclopedia=glbtq: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture|location=Chicago, Illinois|publisher=glbtq, Inc.|access-date=3 Mai 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425081046/http://www.glbtq.com/social-sciences/genderqueer.html|archive-date=25 Ebrill 2012|language=en}}</ref> Mae hunaniaeth rhywedd yn wahanol i [[Cyfeiriadedd rhywiol|gyfeiriadedd rhywiol]] neu [[Cyfeiriadedd rhamantaidd|ramantaidd]],<ref name="glaad_transgender">{{cite web|url=http://www.glaad.org/reference/transgender|title=Transgender Glossary of Terms|work=GLAAD Media Reference Guide|publisher=[[Gay & Lesbian Alliance Against Defamation]]|access-date=25 Mai 2011|archive-date=3 June 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/689BChG1X?url=http://www.glaad.org/reference/transgender|url-status=live|language=en}}</ref> ac mae gan bobl anneuaidd amrywiaeth o gyfeiriadedd rhywiol, yn union fel pobl gydryweddol (''cis'').<ref>{{cite book|title=Transgender History|url=https://archive.org/details/transgenderhisto0000stry_o1w1|last=Stryker|first=Susan|publisher=[[Seal Press]]|year=2008|isbn=978-1-58005-224-5|location=[[Berkeley, California]]|oclc=183914566|author-link=Susan Stryker|language=en}}</ref> Nid yw hunaniaethau rhywedd anneuaidd yn gysylltiedig â [[mynegiant rhywedd]] penodol, megis androgynedd. Mae gan bobl anneuaidd fel grŵp amrywiaeth eang o fynegiannau rhywedd, a gall rhai wrthod "hunaniaethau" rhywedd yn gyfan gwbl.<ref name=Schorn/> Mae rhai pobl anneuaidd yn cael triniaeth feddygol ar gyfer [[Anhwylder hunaniaeth ryweddol|dysfforia rhywedd]] gyda llawdriniaeth neu hormonau, yn debyg i ddynion traws a menywod traws. == Diffiniadau a hunaniaeth == [[File:Marche des Fiertés Paris 02 07 2016 06.jpg|thumb|Baner balchder anneuaidd mewn gorymdaith balchder ym Mharis yn darllen {{lang|fr|"Mon genre est non-binaire"}} ("Mae fy rhywedd yn anneuaidd")]] Dechreuodd y term ''genderqueer'' (''rhyngrywedd/rhywedd-cwiar''{{Angen ffynhonnell}}) yng nghylchgronau [[Queer|cwiar]] y 1980au cyn i'r term ''anneuaidd'' gael ei ddefnyddio.<ref>{{cite book |editor1-last=Hendrie |editor1-first=Theo |title=X Marks the Spot: An Anthology of Nonbinary Experiences |date=2019 |isbn=978-1-0809-6803-9 |page=238}}</ref> Yn ogystal â bod yn derm mantell, defnyddir ''genderqueer'' fel ansoddair er mwyn cyfeirio at unrhyw bobl a ystyrir eu bod yn codi uwchlaw neu'n gwyro oddi wrth wahaniadau traddodiaddol o rywedd, sut bynnag y maen nhw'n diffinio eu hunaniaeth rywedd eu hunain. Gall unigolion fynegi rhywedd yn annormadol drwy beidio â chydymffurfio â'r categorïau rhywedd deuaidd o "ddyn" a "menyw".<ref>{{cite magazine |last=Dahir |first=Mubarak |date=25 Mai 1999 |title=Whose Movement Is It? |magazine=[[The Advocate (LGBT magazine)|The Advocate]] |page=52 |publisher=[[Here Media]]|location=San Francisco, California}}</ref> Yn aml, defnyddir ''genderqueer'' er mwyn hunan-uniaethu gan bobl sy'n herio sut mae cymdeithas yn llunio rhywedd mewn ffordd deuaidd.<ref>{{Cite book|title=Women's voices, feminist visions : classic and contemporary readings|isbn=978-0-07-802700-0|edition=Sixth|location=New York|oclc=862041473|last1 = Shaw|first1 = Susan|last2=Lee|first2=Janet|date= 23 Ebrill 2014}}</ref> {{Cywiro-cyfieithu}} Cymhwyso'r term ''genderqueer'' hefyd gan reini yn disgrifio'r hyn maent yn gweld fel amwysedd rhywedd.<ref>{{cite book |title=Transgender Voices: Beyond Women and Men |url=https://archive.org/details/transgendervoice0000girs |last=Girshick |first=Lori B. |year=2008 |publisher=[[University Press of New England]] |location=[[Hanover, New Hampshire]] |isbn=978-1-58465-645-6 |oclc=183162406 }}</ref> Defnyddir ''[[Androgynedd|androgynaidd]]'' yn aml fel term disgrifiadol ar gyfer pobl yn y categori hwn. Mae hyn oherwydd bod y term androgynedd yn gysylltiedig â chymysgedd o nodweddion gwrywaidd a benwyaidd a ddiffiniwydd yn gymdeithasol.<ref>{{Cite book|title=Women's Voices, Feminist Visions|last1=Shaw|first1=Susan M.|last2=Lee|first2=Janet|publisher=[[McGraw-Hill Education]]|year=2015|edition=6|location=New York City}}</ref> Fodd bynnag, nid yw pob person genderqueer yn uniaethu'n androgynaidd. Mae rhai pobl genderqueer yn uniaethu'n fenyw wrywaidd neu'n ddyn benywaidd neu'n cyfuno genderqueer â dewisiad rhywedd arall.<ref>{{cite magazine|last1=Walsh|first1=Reuben|date=December 2010|title=More T, vicar? My experiences as a genderqueer person of faith|magazine=All God's Children|publisher=[[Lesbian and Gay Christian Movement]]|volume=2|issue=3}}</ref> Nid yw bod yn anneuaidd yn yr un peth â bod yn [[rhyngryw]], ac mae'r rhan fwyaf o bobl ryngryw yn uniaethu y maent naill ai'n wryw neu'n fenyw.<ref>{{Cite web|date= 9 Gorffennaf 2016|title=Understanding Non-Binary People: How to Be Respectful and Supportive|url=https://transequality.org/issues/resources/understanding-non-binary-people-how-to-be-respectful-and-supportive|access-date=2020-06-17|website=National Center for Transgender Equality|archive-date=6 Ebrill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406081742/https://transequality.org/issues/resources/understanding-non-binary-people-how-to-be-respectful-and-supportive|url-status=live}}</ref> Mae rhai pobl yn defnyddio ''enby'' (o'r acronym Saesneg 'NB') fel ffurf fyr o anneuaidd.<ref>{{cite book|first=Vanessa|last=Sheridan|title=Transgender in the Workplace: The Complete Guide|date=2018|isbn=978-1440858062|page=11}}</ref><ref>{{cite book|first=Sam|last=Hope|title=Person-Centred Counselling for Trans and Gender Diverse People|publisher=[[Jessica Kingsley Publishers]]|location=London, England|date=2019|isbn=978-1784509378|page=218}}</ref> Mae llawer o gyfeiriadau yn defnyddio'r term ''trawsrywedd'' er mwyn gynnwys pobl anneuaidd.<ref name=Schorn>{{cite web|first=Johanna|last=Schorn|title=Taking the "Sex" out of Transsexual: Representations of Trans Identities in Popular Media|url=http://www.inter-disciplinary.net/critical-issues/wp-content/uploads/2014/08/schornglpaper.pdf|website=Inter-Disciplinary.Net|publisher=[[University of Cologne]]|location=Cologne, Germany|access-date=23 Hydref 2014|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025012342/http://www.inter-disciplinary.net/critical-issues/wp-content/uploads/2014/08/schornglpaper.pdf|archive-date=25 Hydref 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |first=Marc E.|last=Vargo|title=A Review of ''Please select your gender: From the invention of hysteria to the democratizing of transgenderism''|journal=Journal of GLBT Family Studies|date=30 November 2011|volume=7|issue=5|page=2 (493)|doi=10.1080/1550428X.2011.623982|s2cid=142815065|issn=1550-4298}}</ref><ref>{{cite book|first=Kirstin|last=Cronn-Mills|title=Transgender Lives: Complex Stories, Complex Voices|date=2014|publisher=Twenty-First Century Books|location=Minneapolis, Minnesota|isbn=978-1-4677-4796-7|page=24|chapter-url=https://books.google.com/books?id=dOUSBAAAQBAJ&pg=PA24|access-date=23 Hydref 2014|chapter=IV. Trans*spectrum. Identities|archive-date=8 Ebrill 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408181300/https://books.google.com/books?id=dOUSBAAAQBAJ&pg=PA24|url-status=live}}</ref> Mae Sefydliad [[Human Rights Campaign]] a [[Gender Spectrum]] yn defnyddio'r term ''gender-expansive'' (''rhywedd-eang'') er mwyn cyfleu "ystod ehangach, mwy hyblyg o hunaniaeth rhywedd ac/neu fynegiant rhywedd na chysylltu â'r system rhywedd ddeuaidd yn gyffredin".<ref>{{cite web |website=Human Rights Campaign |title=Supporting and Caring for our Gender-Expansive Youth |url=http://hrc-assets.s3-website-us-east-1.amazonaws.com//files/assets/resources/Gender-expansive-youth-report-final.pdf |access-date= 21 Mai 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129072801/http://hrc-assets.s3-website-us-east-1.amazonaws.com//files/assets/resources/Gender-expansive-youth-report-final.pdf |archive-date= 29 Ionawr 2016}}</ref> '''Anrhywedd''' Pobl '''anrhyweddol''', hefyd gelwir di-rywedd, genderless neu gender-free,<ref>{{cite web|date=Ebrill 2013|title=LGBTQ Needs Assessment|url=http://encompassnetwork.org.uk/uploads/LGBTQ-Needs-Assesmentabsolutelyfinal.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024234412/http://encompassnetwork.org.uk/uploads/LGBTQ-Needs-Assesmentabsolutelyfinal.pdf|archive-date=24 Hydref 2014|access-date=18 Hydref 2014|website=Encompass Network|pages=52–53}}</ref><ref>{{cite web|title=Gender alphabet|url=http://www.safehomesma.org/gender_alphabet.pdf|access-date=18 Hydref 2014|website=Safe Homes|page=1|archive-date=15 Ebrill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415040555/http://www.safehomesma.org/gender_alphabet.pdf|url-status=live}}</ref> yw'r rheini sy'n uniaethu nad yw ganddynt unrhyw rywedd neu hunaniaeth rhywedd.<ref>{{Cite journal|last=Vargo|first=Marc E.|year=2011|title=A Review of "Please select your gender: From the invention of hysteria to the democratizing of transgenderism"|journal=Journal of GLBT Family Studies|volume=7|issue=5|pages=493–494|doi=10.1080/1550428x.2011.623982|s2cid=142815065}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Cronn-Mills|first=Kirstin|url=https://books.google.com/books?id=dOUSBAAAQBAJ|title=Transgender Lives: Complex Stories, Complex Voices|year= 2014|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-1-4677-4796-7|access-date=3 Chwefror 2016|archive-date=2 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161202005115/https://books.google.com/books?id=dOUSBAAAQBAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Schorn|first=Johanna|date=22 Chwefror 2016|title=Taking the "Sex" out of Transsexual: Representations of Trans Identities in Popular Media}}</ref> Er bod y categori hwn yn cynnwys ystod eang o hunaniaethau nad ydynt yn cydymffurfio â [[normau rhywedd]] traddodiadol, mae'r ysgolhaig Finn Enke yn dweud nad yw pobl sy'n uniaethu â unrhyw un o'r hunaniaethau hyn yn uniaethu eu hunain yn drawsryweddol o reidrwydd.<ref>{{cite book|author=<!-- no author -->|title=Transfeminist Perspectives In and Beyond Transgender and Gender Studies|publisher=[[Temple University Press]]|year=2012|isbn=978-1-4399-0748-1|editor=Anne Enke|pages=16–20 [18–19]|chapter=Note on terms and concepts}}</ref> Nid oes gan bobl anrhyweddol un rhagenw penodol; defnyddir "nhw" unigol (benthyciad o'r "singular they" yn Saesneg{{Angen ffynhonnell}}) fel arfer, ond nid y rhagosod yw e.<ref>{{cite web|last=Sojwal|first=Senti|date=16 September 2015|title=What Does "Agender" Mean? 6 Things To Know About People With Non-Binary Identities|url=http://www.bustle.com/articles/109255-what-does-agender-mean-6-things-to-know-about-people-with-non-binary-identities|access-date=22 Chwefror 2016|website=[[Bustle (magazine)|Bustle]]|archive-date=22 Chwefror 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222202333/http://www.bustle.com/articles/109255-what-does-agender-mean-6-things-to-know-about-people-with-non-binary-identities|url-status=live}}</ref> '''Deurywedd''' Mae gan bobl '''ddeuryweddol''' ddwy hunaniaeth ac [[Rolau Rhywedd|ymddygiad rhywedd]]. Fel rheol, gwyddys bod uniaethu'n ddeuryweddol yn golygu bod rhywun yn uniaethu'n wryw a benyw neu'n symud rhwng mynegiant gwrywaidd a mynegiant benywaidd o ran rhywedd, bod ganddynt ddwy hunaniaeth rhywedd wahanol ar yr un pryd.<ref>{{Cite news|first=Ruth Dudley|last=Edwards|url=https://www.independent.ie/opinion/columnists/ruth-dudley-edwards/asexual-bigender-transexual-or-cis-cant-we-all-just-be-kind-to-each-other-30513083.html|url-status=dead|archive-date=18 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218121523/https://www.independent.ie/opinion/columnists/ruth-dudley-edwards/asexual-bigender-transexual-or-cis-cant-we-all-just-be-kind-to-each-other-30513083.html|title=Asexual, bigender, transexual or cis, can't we all just be kind to each other?|newspaper=[[The Independent]]|date=August 17, 2014 |access-date=December 18, 2019}}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.newsweek.com/what-third-gender-x-oregon-and-california-are-breaking-mf-binary-626551|title=Oregon becomes first state to allow option "X" to end gender binary|first=Sofia Lotto|last=Persio|date=June 16, 2017|magazine=[[Newsweek]]|access-date=December 18, 2019|archive-date=18 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218161158/https://www.newsweek.com/what-third-gender-x-oregon-and-california-are-breaking-mf-binary-626551|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dailydot.com/irl/nonbinary-definition-pronouns/|title=Everything you ever wanted to know about being nonbinary|date= 28 Medi 2017|website=The Daily Dot|access-date= 18 Rhagfyr 2019|archive-date=28 Medi 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190928222022/https://www.dailydot.com/irl/nonbinary-definition-pronouns/|url-status=live}}</ref> Mae hyn yn wahanol i uniaethu'n [[rhywedd-hylif]], gan efallai nad yw'r rheini sy'n uniaethu'n rhywedd-hylif yn synud yn ôl ac ymlaen rhwng unrhyw hunaniaethau rhywedd sefydlog a gallant brofi ystod neu sbectrwm cyfan o hunaniaethau dros amser.<ref>{{Cite web|url=https://www.monstersandcritics.com/people/billy-dee-williams-what-is-gender-fluid/|title=Billy Dee Williams: What is gender fluid?|date= 2 Rhagfyr 2019|website=Monsters and Critics|access-date= 18 Rhagfyr 2019|archive-date=18 Rhagfyr 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218123528/https://www.monstersandcritics.com/people/billy-dee-williams-what-is-gender-fluid/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pinknews.co.uk/2018/04/26/non-binary/|title=This is the term for people who aren't exclusively male or female|date= 26 Ebrill 2018|website=PinkNews|access-date= 18 Rhagfyr 2019|archive-date=18 Rhagfyr 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218124825/https://www.pinknews.co.uk/2018/04/26/non-binary/|url-status=live}}</ref> Mae'r [[American Psychological Association]] yn disgrifio hunaniaeth deurywedd fel rhan o ymbarél hunaniaethau trawsrywedd.<ref>{{Cite news|url=https://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation|title=Sexual orientation and gender identity|access-date=2019-12-18|archive-date=2 Ionawr 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102055739/https://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation|url-status=live}}</ref> Mae rhai unigolion deuryweddol yn mynegi dau [[Persona|bersona]] gwahanol, a all fod yn fenywaidd, gwrywaidd, [[Anrhywedd|anrhyweddol]], [[Androgynedd|androgynaidd]] neu hunaniaethau rhywedd eraill; mae eraill yn darganfod eu bod yn uniaethu'n ddau rywedd ar yr un pryd. Sylwodd arolwg 1999 a gynhaliwyd gan Adran Iechyd y Cyhoedd San Ffransisco fod, ymhlith y gymuned drawsryweddol, 3% o'r rheini a bennwyd yn wryw ar eu genedigaeth a 8% a bennwyd yn fenyw ar eu genedigaeth yn uniaethu naill ai fel "trawswisgwr, croes-wisgwr, drag queen, neu berson deuryweddol".<ref>Clements, K. [http://hivinsite.ucsf.edu/InSite?page=cftg-02-02 San Francisco Department of Public Health] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060915140217/http://hivinsite.ucsf.edu/InSite?page=cftg-02-02 |date=15 Medi 2006 }}, 1999</ref> Darganfu [[Harris Insights & Analytics|Harris poll]] 2016 a gynhaliwyd ar ran [[GLAAD]] fod 1% o [[Mileniaid|fileniaid]] yn uniaethu'n ddeuryweddol.<ref>{{Cite web|url=https://thinkprogress.org/eeoc-now-gives-nonbinary-people-a-way-to-be-counted-in-workplace-6cd48e1cc804/|title=EEOC now gives nonbinary people a way to be counted in workplace|access-date= 18 Rhagfyr 2019|archive-date=18 Rhagfyr 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218123520/https://thinkprogress.org/eeoc-now-gives-nonbinary-people-a-way-to-be-counted-in-workplace-6cd48e1cc804/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.glaad.org/files/aa/2017_GLAAD_Accelerating_Acceptance.pdf|title=Accelerating Acceptance 2017|publisher=[[GLAAD]]|access-date=27 December 2019|archive-date=6 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200106041601/https://www.glaad.org/files/aa/2017_GLAAD_Accelerating_Acceptance.pdf|url-status=live}}</ref> Mae pobl '''tri-rhyweddol''' yn symud ymhlith [[gwryw]], [[benyw]] a [[Trydydd rhywedd|thrydydd rhywedd]].<ref>{{Cite book|last1=Bosson|first1=Jennifer K.|url=https://books.google.com/books?id=XStGDwAAQBAJ&q=Trigender&pg=PT54|title=The Psychology of Sex and Gender|last2=Vandello|first2=Joseph A.|last3=Buckner|first3=Camille E.|date=2018-01-17|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-5063-3134-8|language=en}}</ref> '''Demi-rywedd''' Mae pobl '''ddemi-ryweddol''' yn uniaethu'n rhannol neu'n bennaf ag un rhywedd ac ar yr un pryd â rhywedd arall.<ref>{{Cite book|last1=Gibson|first1=Sarah|title=Gender Diversity and Non-Binary Inclusion in the Workplace: The Essential Guide for Employers|url=https://archive.org/details/genderdiversityn0000sara|last2=Fernandez|first2=J.|publisher=[[Jessica Kingsley Publishers]]|location=London|year=2018|isbn=978-1-78450-523-3|pages=[https://archive.org/details/genderdiversityn0000sara/page/24 25]}}</ref><ref name="Kenney">{{Cite book|last1=Brill|first1=Stephanie|title=The Transgender Teen|url=https://archive.org/details/transgenderteenh0000bril|last2=Kenney|first2=Lisa|publisher=[[Cleis Press]]|location=Berkeley, California|year=2016|isbn=978-1627781749}}</ref> Ceir sawl is-gategori o'r hunaniaeth. Er enghraifft, mae demi-fachgen neu ddemi-ddyn yn uniaethu o leiaf yn rhannol â bod yn fachgen neu ddyn (pa rhyw neu rywedd bynnag a bennwyd ar eu genedigaeth) ac yn rhannol â rhyweddau eraill neu heb unrhyw rywedd arall (anrhyweddol). Mae person '''demi-fflwcs''' yn teimlo bod rhan sefydlog eu hunaniaeth yn anneuaidd.<ref name="Kenney" /> '''Holl-rywedd''' Mae gan bobl '''holl-ryweddol''' (hefyd '''pangender''', '''polygender''' or '''omnigender''') hunaniaethau rhywedd lluosog.<ref>{{Cite book|last1=Ginicola|first1=Misty M.|url=https://books.google.com/books?id=pi8bDgAAQBAJ&q=polygender&pg=PA366|title=Affirmative Counseling with LGBTQI+ People|last2=Smith|first2=Cheri|last3=Filmore|first3=Joel M.|date=2017-02-10|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-119-37549-4|pages=366|language=en}}</ref> Mae rhai yn uniaethu'n bob rhywedd ar yr un pryd<ref>{{Cite web|title=Queer Undefined|url=https://www.queerundefined.com/search/pangender|access-date=October 10, 2020|website=Queer Undefined|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121135730/https://www.queerundefined.com/search/pangender|url-status=live}}</ref> '''Rhywedd-hylif''' Yn aml, mae pobl '''rywedd-hylif''' yn mynegi dymuniad i aros yn hyblyg am eu hunaniaeth rhywedd yn hytrach nag ymrwymo i un diffiniad yn unig.<ref name=Cronn-Mills>{{cite book|last1=Cronn-Mills|first1=Kirstin|title=Transgender Lives: Complex Stories, Complex Voices|url=https://archive.org/details/transgenderlives0000cron|date=2015|publisher=Twenty-First Century Books|location=Minneapolis, Minnesota|isbn=978-0-7613-9022-0|page=[https://archive.org/details/transgenderlives0000cron/page/24 24]}}</ref> Gallant symud ymhlith mynegiannau rhywedd gwahanol drwy eu bywyd, neu fynegi agweddau lluosog o nodwyr rhywedd amrywiol ar yr un pryd.<ref name=Cronn-Mills /><ref name=McGuire2015>{{cite news|last1=McGuire|first1=Peter|title=Beyond the binary: what does it mean to be genderfluid?|url=http://www.irishtimes.com/life-and-style/people/beyond-the-binary-what-does-it-mean-to-be-genderfluid-1.2418434|access-date=1 Rhagfyr 2015|work=[[The Irish Times]]|date=9 November 2015|archive-date=22 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151122121336/http://www.irishtimes.com/life-and-style/people/beyond-the-binary-what-does-it-mean-to-be-genderfluid-1.2418434|url-status=live}}</ref> Gall unigolyn rhywedd-hylif hefyd uniaethu'n ddeuryweddol, tri-rhyweddol neu holl-ryweddol.<ref name="Bosson-2018">{{cite book|last1=Bosson|publisher=Sage Publications|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528040645/https://books.google.com/books?id=XStGDwAAQBAJ&pg=PT54|archive-date=28 Mai 2020|oclc=1038755742|page=54|isbn=978-1-5063-3134-8|location=Thousand Oaks, California|year=2018|first1=Jennifer K.|access-date=4 Awst 2019|url=https://books.google.com/books?id=XStGDwAAQBAJ&pg=PT54|title=The Psychology of Sex and Gender|first3=Camille E.|last3=Buckner|first2=Joseph A.|last2=Vandello|language=en}}</ref><ref name="Whyte">{{cite journal|last1=Whyte|date=25 September 2018|s2cid=52823167|pmid=30255409|doi=10.1007/s10508-018-1307-3|pages=2397–2406|issue=8|volume=47|location=Heidelberg, Germany|first1=Stephen|publisher=Springer Science+Business Media|journal=Archives of Sexual Behavior|title=Man, Woman, "Other": Factors Associated with Nonbinary Gender Identification|first3=Benno|last3=Torgler|first2=Robert C.|last2=Brooks|language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Ferguson |first1=Sian |title=What Does It Mean to Be Gender Fluid? |url=https://www.healthline.com/health/gender-fluid |website=Healthline |access-date=23 Mehefin 2021 |language=en |date=11 Mehefin 2020}}</ref> '''Trawsfenywaidd a thrawswrywaidd''' Term ar gyfer unrhyw berson, deuaidd neu anneuaidd, a bennwyd gwryw ar eu genedigaeth ac sydd â hunaniaeth neu gyflwyniad benywaidd yn bennaf yw '''trawsfenywaidd'''; y term cyfweth ar gyfer rhywun a bennwyd benyw ar eu genedigaeth ac sydd â hunaniaeth neu gyflwyndiad gwrywaidd yw '''trawswrywaidd.'''<ref>{{cite book |first=Ashley |last=Mardell |title=The ABC's of LGBT+ |url=https://books.google.com/books?id=R0UzDwAAQBAJ&pg=PT96 |date=2016 |publisher=Mango Media Inc. |location=Coral Gables, Florida |isbn=978-1-63353-408-7 |pages=96 |access-date=14 December 2019 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801222143/https://books.google.com/books?id=R0UzDwAAQBAJ&pg=PT96 |url-status=live }}</ref> == Hanes == Ym 1992, ar ôl cyhoeddi ''Transgender Liberation: A Movement Whose Time Has Come'' gan [[Leslie Feinberg]], ehangwyd y term trawsrywedd i ddod yn derm ar gyfer amrywiad mewn rhywedd yn gyffredinol.<ref name="Tobia">{{cite web |last1=Tobia |first1=Jacob |title=InQueery: The History of the Word 'Genderqueer' As We Know It |url=https://www.them.us/story/inqueery-genderqueer |website=them |publisher=Condé Nast |access-date=18 Chwefror 2020 |language=en |date=7 Tachwedd 2018 |archive-date=4 Ebrill 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404231430/https://www.them.us/story/inqueery-genderqueer |url-status=live }}</ref> Pwysleisir hyn ym 1994, pan ysgrifennodd yr ymgyrchydd Kate Bornstein "mae'r holl gategorïau o drawsrywedd yn dod o hyd i dir cyffredin o ran y ffaith eu bod hwy i gyd yn torri un neu fwy o'r rheolau rhywedd. Yr hyn sydd gennym yn gyffredin yw taw herwyr rhywedd ydym, pob un ohonom ni."<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_VsCl7Ek4N8C&q=All+the+categories+of+transgender+find+a+common+ground+in+that+they+each+break+one+or+more+of+the+rules+of+gender%3A+what+we+have+in+common+is+that+we+are+gender+outlaws%2C+every+one+of+us&pg=PT79|title=Gender Outlaw: On Men, Women and the Rest of Us|last=Bornstein|first=Kate|year=2013|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon, England|isbn=978-1-136-60373-0|language=en|access-date=19 Hydref 2020|archive-date=10 Mawrth 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310121616/https://books.google.com/books?id=_VsCl7Ek4N8C&q=All%20the%20categories%20of%20transgender%20find%20a%20common%20ground%20in%20that%20they%20each%20break%20one%20or%20more%20of%20the%20rules%20of%20gender%3A%20what%20we%20have%20in%20common%20is%20that%20we%20are%20gender%20outlaws%2C%20every%20one%20of%20us&pg=PT79|url-status=live}}</ref> Dechreuwyd defnyddio y term ''genderqueer'' yn ystod canol y 1990au ymhlith ymgyrchyddion gwleidyddol.<ref name="Tobia"/> Cysylltir [[Riki Anne Wilchins]] yn aml â'r gair ac yn honni eu bod wedi'i fathu.<ref>{{cite web |last1=Wilchins |first1=Riki |title=Get to Know the New Pronouns: They, Theirs, and Them |url=https://www.pride.com/identities/2017/3/14/get-know-new-pronouns-they-theirs-and-them |website=Pride |language=en |date=14 Mawrth 2017 |access-date=18 Chwefror 2020 |archive-date=18 Chwefror 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218052059/https://www.pride.com/identities/2017/3/14/get-know-new-pronouns-they-theirs-and-them |url-status=live }}</ref> Defnyddiodd Wilchins y term mewn ysgrif 1995 a gyhoeddwyd yn rhifyn cyntaf ''In Your Face'' er mwyn disgrifio unrhyw un sy'n [[Anghydffurfiaeth o ran rhywedd|anghydffurfiol o ran rhywedd]].<ref name="genderqueerid">{{cite web|url=http://genderqueerid.com/gqhistory|title=Genderqueer History|access-date=2 November 2018|archive-date=12 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112060956/http://genderqueerid.com/gqhistory|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilchins |first1=Riki |title=A Note from your Editrix |journal=In Your Face |date=Spring 1995 |issue=1 |page=4 |url=http://www.gendertalk.com/pubs/InYourFace1.pdf |access-date=18 Chwefror 2020 |archive-date=5 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005123140/http://www.gendertalk.com/pubs/InYourFace1.pdf |url-status=live }}</ref> Hefyd, un o'r prif-gyfranwyr i'r antholeg ''Genderqueer: Voices Beyond the Sexual Binary'' a gyhoeddwyd yn 2002.<ref>{{cite encyclopedia|title=GenderQueer : voices from beyond the sexual binary|publisher=[[Alyson Books]]|location=New York |isbn=978-1-55583-730-3|editor-last1=Nestle|editor-first1=Joan|editor-last2=Howell|editor-first2=Clare|editor-last3=Wilchins|editor-first3=Riki Anne|edition=1st|oclc=50389309|year=2002|url=https://archive.org/details/isbn_9781555837303}}</ref> Dywedodd Wilchins eu bod yn uniaethu'n genderqueer yn eu hunangofiant 1997.<ref name="genderqueerid"/> Poblogeiddiodd y rhyngrwyd y term ''genderqueer'', gan y gallwyd cyrraedd cynulleidfa eang.<ref name="Tobia" /> Yn 2008, defnyddiodd ''[[The New York Times]]'' y gair ''genderqueer''.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/03/16/magazine/16students-t.html|title=When Girls Will Be Boys|last=Quart|first=Alissa|date= 16 Mawrth 2008|work=[[The New York Times]]|access-date=December 9, 2019|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=9 Rhagfyr 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209050025/https://www.nytimes.com/2008/03/16/magazine/16students-t.html|url-status=live}}</ref><ref name="Tobia" /> Yn y 2010au, daeth y term hwn yn fwy poblogaidd gan fod llawer o enwogion yn uniaethu eu bod yn anghydffurfiol o ran rhywedd.<ref>{{Cite web|url=https://www.them.us/story/inqueery-genderqueer|title=Do You Know What It Means to Be Genderqueer?|last=Nast|first=Condé|website=them.|language=en|access-date= 9 Rhagfyr 2019|archive-date=4 Ebrill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404231430/https://www.them.us/story/inqueery-genderqueer|url-status=live}}</ref> Yn 2012, dechreuwyd Intersex & Genderqueer Recognition Project er mwyn dadlau dros ehangu opsiynau rhywedd mewn dogfennaeth swyddogol.<ref>{{Cite web|url=https://www.intersexrecognition.org/about|title=About Us – Intersex & Genderqueer Recognition Project (IGRP)|website=igrp|language=en|access-date= 9 Rhagfyr 2019|archive-date=4 Ebrill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404231432/https://www.intersexrecognition.org/about|url-status=dead}}</ref> Yn 2016, [[James Shupe]] oedd y person cyntaf i gael rhywedd anneuaidd mewn dogfennau swyddogol yn yr Unol Daleithiau.<ref>{{Cite web|first=Mary Emily|last=O'Hara|url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/movement-third-gender-option-exploding-u-s-n696446|title=Movement for third gender option 'exploding' in U.S.|website=[[NBC News]]|language=en|date= 16 Rhagfyr 2016|access-date= 9 Rhagfyr 2019|archive-date=18 Hydref 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018055948/https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/movement-third-gender-option-exploding-u-s-n696446|url-status=live}}</ref> == Rhagenwau a theitlau == {{Side box |metadata=No<!--This makes the box display on the mobile site--> | above = '''Rhagenwau anneuaidd cyffredin''' | abovestyle = text-align:center | text = [[File:Non-binary preferred pronouns chart.png|260px]] | below = Yn ôl arolwg 2021, '[[They unigol|they]]', 'he', 'she', dim/osgoi rhagenwau ac 'it'yw'r pum set rhagenwau mwyaf poblogaidd a ddefnyddir gan bobl anneuaidd. <ref name="gendercensus2021">{{cite web |title=Gender Census 2021: Worldwide Report |url=https://gendercensus.com/results/2021-worldwide/#pronouns |website=Gender Census |access-date=16 Ebrill 2021 |date=1 Ebrill 2021}}</ref>}}Mae rhai pobl anneuaidd yn defnyddio [[rhagenwau niwtral o ran rhywedd]]. Yn Gymraeg, defnydd o ''nhw'' ac ''eu'' yw'r mwyaf cyffredin<ref>{{Cite web|title=Geirfa Stonewall Cymru|url=https://www.stonewallcymru.org.uk/cy/cymorth-chyngor/geirfa|website=Cymru|date=2016-10-18|access-date=2021-07-22|language=cy}}</ref>. Yn Saesneg, defnyddir ''they''<ref name="gendercensus2021"/><ref name="Hekanaho2020">{{cite thesis |last=Hekanaho |first=Laura |date=8 Rhagfyr 2020 |title=Generic and Nonbinary Pronouns: Usage, Acceptability and Attitudes |type=PhD |publisher=University of Helsinki |isbn=978-9515168313 |url=https://helda.helsinki.fi/bitstream/handle/10138/321581/hekanaho_laura_dissertation_2020.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=7 Mawrth 2021 |page=221 |archive-date=7 Mawrth 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307171934/https://helda.helsinki.fi/bitstream/handle/10138/321581/hekanaho_laura_dissertation_2020.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> yn ogystal â rhagenwau ansafonol – cyfeirir atynt yn gyffredin fel [[neopronouns|''neopronouns'']]<ref>{{Cite news|last=Marcus|first=Ezra|date=2021-04-08|title=A Guide to Neopronouns|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/04/08/style/neopronouns-nonbinary-explainer.html|access-date=2021-04-30|issn=0362-4331}}</ref> – megis ''xe'', ''ze'', ''sie'', ''co'' a ''ey'' hefyd, ond nid oes unrhyw ''neopronouns'' cyffredin yn Gymraeg. Mae rhai erail yn defnyddio rhagenwau penodol o ran rhywedd confensiynol 'ef' neu 'hi', fel arall defnyddio 'ef' a 'hi', neu ddefnyddio eu henw yn unig a pheidio â defnyddio rhagenwau o gwbl.<ref>{{cite book |last=Feinberg |first=Leslie |author-link=Leslie Feinberg |title=Transgender Warriors: Making History from Joan of Arc to Dennis Rodman |url=https://archive.org/details/transgenderwarri0000fein |url-access=registration |publisher=[[Beacon Press]] |location=[[Boston, Massachusetts]] |date=1996 |isbn=978-0-8070-7940-9 |oclc=33014093}}</ref> Mae llawer yn defnyddio iaith niwtral ychwanegol, megis y teitl '[[Mx (teitl)|Mx]]'.<ref>{{cite web |first=Ruth |last=Pearce |url=http://www.lesbilicious.co.uk/non-gendered-titles-see-increased-recognition/ |title=Non-gendered titles see increased recognition |date=21 Gorffennaf 2011 |work=Lesbilicious |access-date=29 Awst 2012 |archive-date=18 Medi 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918104612/http://www.lesbilicious.co.uk/non-gendered-titles-see-increased-recognition/ |url-status=dead }}</ref>[[File:Gender recognition pins cropped.jpg|thumb|upright|Bathodynnau pin rhagenw o ŵyl celf a thechnoleg 2016]] == Cydnabyddiaeth gyfreithiol == {{prif|Cydnabyddiaeth gyfreithiol o rywedd anneuaidd}} Mae llawer o bobl anneuaidd/generqueer yn defnyddio'r rhywedd a roddwyd ar eu genedigaeth er mwyn cynnal busnes pob dydd, gan fod llawer o sefydliadau a ffurfiau o adnabyddiaeth – fel pasbortau a thwydded yrru – yn derbyn, yn yr ystyr o adnabyddiaeth ar gof a chadw, hunaniaethau rhywedd deuaidd. Fodd bynnag, gyda'r cynnydd o dderbyn hunaniaethau rhywedd anneuaidd a'r codiad mewn adnabyddiaeth cymdeithasol ehangaf, mae hyn yn newid yn araf, wrth i nifer fwy o lywodraethau a sefydliadau gydnabod a chaniatáu hunaniaethau anneuaidd.<ref name="richardsetal">{{Cite journal|last1=Richards|volume=28|hdl-access=free|hdl=1854/LU-7279758|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626224658/https://biblio.ugent.be/publication/7279758|archive-date=26 June 2019|access-date=9 June 2019|url=https://biblio.ugent.be/publication/7279758|s2cid=29985722|doi=10.3109/09540261.2015.1106446|pmid=26753630|pages=95–102|issue=1|journal=International Review of Psychiatry|first1=Christina|title=Non-binary or genderqueer genders|date=2016|first6=Guy|last6=T'Sjoen|first5=Timo O.|last5=Nieder|first4=Meg John|last4=Barker|first3=Leighton|last3=Seal|first2=Walter Pierre|last2=Bouman|language=Saesneg}}</ref> Mae nifer o wledydd yn cydnabod dosbarthiadau anneuaidd neu drydydd rhywedd. Mae rhai cymdeithasau anorllewinol yn cydnabod pobl drawsryweddol fel trydydd rhywedd ers amser maith, er efallai nad yw hyn (neu'n ddiweddar yn unig)<ref name=BBC-20091223>{{cite news|title=Pakistani eunuchs to have distinct gender|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8428819.stm|date=December 23, 2009|work=BBC News|access-date=2009-12-23|archive-date=18 Mai 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518094705/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8428819.stm|url-status=live}}</ref> yn cynnwys cydnabyddiaeth gyfreithiol ffurfiol. Mewn cymdeithasau gorllewinol, efallai taw'r wlad gyntaf i gyfnabod yn gyfreithiol dosbarthiad rhyw'r tu allan i 'gwryw' a 'benyw' ar ddogfennaeth gyfreithiol oedd Awstralia, ar ôl y gydnabyddiaeth o statws rhyngryw [[Alex MacFarlane]] yn 2003.<ref name="asa">{{cite journal | url = http://www.asanet.org/sectionsex/documents/SUMMER03sexnews.pdf | title = Newsletter of the Sociology of Sexualities Section of the American Sociological Association | journal = American Sociological Association Sexualities News | volume = 6 | issue = 1 | date = Summer 2003 | access-date = 9 Rhagfyr 2013 | archive-date = 4 Mawrth 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304054219/http://www.asanet.org/sectionsex/documents/SUMMER03sexnews.pdf | url-status = live }}</ref> Dilynodd cydnabyddiaeth gyfreithiol ehangach pobl anneuaidd – ar ôl cydnabyddiaeth pobl ryngryw yn 2003 – yng nghyfraith Awstralia rhwng 2010 a 2014, gyda chamau cyfreithiol a gymerwyd yn erbyn Cofrestrfa Genedigaethau, Marwolaethau a Phriodasau [[Llywodraeth De Cymru Newydd]] gan ymgyrchydd trawsryweddol [[Norrie May-Welby]] i gydnabod hunaniaeth rhywedd cyfreithiol Norrie fel 'amhenodol'. Cydnabu [[Goruchaf Lys India]] bobl drawsryweddol ac anneuaidd fel trydydd rhywedd yn ffurfiol yn 2014, yn dilyn camau cyfreithiol a gymerwyd gan ymgyrchydd trawsryweddol [[Laxmi Narayan Tripathi]].<ref>{{Cite web|title=In India, Landmark Ruling Recognizes Transgender Citizens|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/04/15/303408581/in-india-landmark-ruling-recognizes-transgender-citizens|access-date=2021-04-30|website=NPR.org|language=en}}</ref> Ym mis Gorffennaf, ymgorfforodd yr Ariannin rywedd anneuaidd yn ei cherdyn adnabod gwladol, dod yn wlad gyntaf yn Ne America i gydnabod rhywedd anneuaidd yn gyfreithiol ar ei holl ddogfennaeth swyddogol; gall pobl anneuaidd yn y wlad cael y dewisiad i adnewyddu eu cerdiau adnabod gyda'r llythyren 'X' o dan rywedd.<ref>{{Cite web|title=Alberto Fernández pone en marcha el DNI para personas no binarias en un paso más por la igualdad de género|url=https://www.clarin.com/politica/gobierno-pone-marcha-dni-personas-binarias-paso-igualdad-genero_0_wHMaz8YnA.html|access-date=2021-07-26|website=www.clarin.com|language=Sbaeneg}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/07/22/argentina-nonbinary-id/|title=Argentina rolls out gender-neutral ID|last=Westfall|first=Sammy|work=[[The Washington Post]]|date=22 Gorffennaf 2021|access-date=27 Gorffennaf 2021|language=en}}</ref> Tra nad yw'r Unol Daleithiau yn cydnabod rhywedd anneuaidd yn ffederal, yn 2016 daeth Oregon yn y dalaith gyntaf i gydnabod hunaniaeth rhywedd anneuaidd.<ref name=":6">{{Cite web|url=https://harvardlawreview.org/2019/01/they-them-and-theirs/|title=They, Them, and Theirs|website=harvardlawreview.org|access-date=2019-12-09|archive-date=5 Rhagfyr 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205005233/https://harvardlawreview.org/2019/01/they-them-and-theirs/|url-status=live|language=en}}</ref> Yn dilyn Oregon, yn 2017 pasiodd Califfornia ddeddf yn caniatáu i ddinasyddion uniaethu'n 'anneuaidd' ar ddogfennau swyddogol.<ref name=":6"/> Erbyn 2019, mae wyth talaith wedi pasio deddfau sy'n caniatáu dynodiadau 'anneuaidd' neu 'X' ar rai dogfennau adnabod.<ref name=":6"/> Un o'r prif ddadleuon yn erbyn cynnwys trydydd dynodiad rhywedd yn yr UD yw y byddai'n gwneud gorfodi'r gyfraith a gwyliadwriaeth yn anos, ond nid yw gwledydd sydd wedi cydnabod trydydd marciwr rhywedd yn swyddogol wedi adrodd y problemau hyn.<ref name=":6"/> Yn yr Unol Daleithiau, nid oes unrhyw ddeddfau penodol i amddiffyn pobl anneuaidd rhag gwahaniaethu, ond mae'n anghyfreithlon i gyflogwr orfodi cyflogeion i gydymffurfio â stereoteipiau rhyw.<ref>{{Cite book|chapter=Price Waterhouse v. Hopkins, 490 U.S. 228 (1989)|last1=Cecka|first1=Dale Margolin|last2=Chamallas|first2=Martha|title=Feminist Judgments|pages=341–360|date=2016|website=Feminist Judgments: Rewritten Opinions of the United States Supreme Court|language=en|doi=10.1017/cbo9781316411254.020|isbn=978-1-107-12662-6}}</ref> Yn y Deyrnas Unedig, nid oes cydnabyddiaeth gyfreithiol o rywedd anneuaidd ar ddogfennau swyddogol. Ym mis Mawrth 2020, dyfarnodd barnwr fod diffyg o farciwr rhywedd anneuaidd ar basbortau a gyhoeddir gan y DU yn gyfreithlon "am y tro", ond nododd "pebai'r duedd ryngwladol tuag at gynabyddiaeth sywddogol ehangach o "anneuaidd" yn parhau, yna rywbryd yn y dyfodol, gallai gwadiad dorri hawliau dynol."<ref>{{cite web |last1=Bowcott |first1=Owen |title=Lack of gender-neutral passports is lawful for now, says appeal court |lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/10/lack-of-gender-neutral-passports-is-lawful-for-now-says-appeal-court |website=The Guardian |access-date=14 Gorffennaf 2020 |date=10 Mawrth 2020}}</ref> Ar 14 Medi 2020, dyfarnodd tribiwnlys cyflogaeth yr amddiffynnir cyflogai anneuaidd rhag gwahaniaethu yn [[Deddf Cydraddoldeb 2010|Neddf Cydraddoldeb 2010]].<ref>{{Cite web|title=Gender is a Spectrum: Landmark UK Ruling Expands the Equality Act|url=https://www.jdsupra.com/legalnews/gender-is-a-spectrum-landmark-uk-ruling-61650/|website=JD Supra|access-date=2021-07-31|language=en}}</ref> Ym mis Mai, gwrthododd [[Llywodraeth y Deyrnas Unedig|Llywodraeth y DU]] ddeiseb yn galw am gydnabyddiaeth gyfreithiol o anneuaidd fel hunaniaeth rhywedd, dywedodd y llywodraeth yn eu hymateb nad oedd bwriad i ehangu [[Deddf Cydnabod Rhywedd 2004]], yn dweud y byddai gwneud hynny yn arwain at "ganlyniadau ymarferol cymhleth".<ref>{{Cite web|title=Non-binary legal recognition too 'complex' to introduce, government says|url=https://www.pinknews.co.uk/2021/05/21/non-binary-legal-gender-recognition-petition-cabinet-office-response/,%20https://www.pinknews.co.uk/2021/05/21/non-binary-legal-gender-recognition-petition-cabinet-office-response/,%20https://www.pinknews.co.uk/2021/05/21/non-binary-legal-gender-recognition-petition-cabinet-office-response/|access-date=2021-07-31|language=en-GB}}</ref> == Gwahaniaethu == {{Prif|Gwahaniaethu yn erbyn pobl anneuaidd}}Mae amryw o wledydd drwy hanes wedi anghyfreithloni hunaniaethau trawsrywedd ac anneuaidd.<ref>{{Cite web|last=Wareham|first=Jamie|title=New Report Shows Where It's Illegal To Be Transgender In 2020|url=https://www.forbes.com/sites/jamiewareham/2020/09/30/this-is-where-its-illegal-to-be-transgender-in-2020/|access-date=2021-04-30|website=Forbes|language=en}}</ref> Yn India, anghyfreithlonwyd hijras a hunaniaethau anneuaidd eraill o dan [[Deddf Llwythau Troseddol|Ddeddf Llwythau Troseddol]] 1871 ymlaen, yn cyfeirio at unigolion o'r fath fel "[[System castiau yn India|castiau]] troseddol".<ref>{{Cite book|last=Reddy|first=Gayatri|url=https://books.google.com/books?id=SyqTnL9jTFoC&pg=PA26|title=With respect to sex : negotiating hijra identity in South India|date=2005|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-70755-5|location=Chicago|pages=26–27|oclc=55887296}}</ref> Yn yr Unol Daleithiau, dewisodd y mwyafrif o'r ymatebwyr i Arolwg Gwahaniaethu Trawsrywedd Cenedlaethol "rywedd na restrwyd yma". Roedd ymatebwyr "rhywedd na restrwyd yma" yn naw pwynt canran yn fwy tebygol i dweud mynd heb ofal iechyd oherwydd ofni gwahaniaethu na'r sampl gyffredinol (36 y cant o gamharu â 27 y cant). Dywedodd naw deg y cant eu bod yn profi rhagfarn wrth-draws yn y gweithle, a 43 y cant eu bod wedi ceisio eu lladd eu hunain.<ref>{{cite web |url=http://www.thetaskforce.org/downloads/release_materials/agendernotlistedhere.pdf |title=A Gender Not Listed Here: Genderqueers, Gender Rebels, and OtherWise in the National Transgender Discrimination Survey |author-last=Harrison |author-first=Jack |author2-last=Grant |author2-first=Jaime |author3-last=Herman |author3-first=Jody L. |access-date=29 Ebrill 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725182217/http://www.thetaskforce.org/downloads/release_materials/agendernotlistedhere.pdf |archive-date=25 Gorffennaf 2012 |url-status=dead}}</ref> Dywedodd y rhan fwyaf fod y gwahanieathu a wynebwyd gan bobl anneuaidd yn aml yn cynnwys diystyriaeth, anghrediniaeth, rhyngweithiadau nawddoglyd ac amharch.<ref name=":6" /> Hefyd, gwelwyd pobl anneuaidd yn aml fel y maent yn cymryd rhan mewn trend ac felly fe'u bernir yn annidwyll neu fynnu sylw.<ref name=":6" /> Hefyd, problem bod llawer o unigolion yn ei hwynebu yw [[camryweddu]], boed yn fwriadol neu'n anfwriadol. Yn achos camryweddu bwriadol, [[trawsffobia]] yw'r grym y tu ôl iddo. Hefyd, trinnir defnydd [[rhagenwau nhw/eu]] fel rhan o'r pwnc, mwy a dadleuol, am leoedd diogel a chywirdeb gwleidyddol,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qFJDDwAAQBAJ&q=Cf.+S.+Bear+Bergman+&pg=PR5|title=Genderqueer and Non-Binary Genders|last1=Richards|first1=Christina|last2=Bouman|first2=Walter Pierre|last3=Barker|first3=Meg-John|year=2017|publisher=Springer|isbn=978-1-137-51053-2|language=en|access-date=19 Hydref 2020|archive-date=2 Mawrth 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302223320/https://books.google.com/books?id=qFJDDwAAQBAJ&q=Cf.+S.+Bear+Bergman+&pg=PR5|url-status=live}}</ref> yn achosi i rai unigolion wrthio yn ôl a chamryweddu yn fwriadol. Yn achos camryweddu anfwriadol, disgwylir i'r person a gamryweddwyd gysuro a maddau'r person a wnaeth y camgymeriad.<ref>{{Cite web|url=https://www.pri.org/stories/2016-08-08/so-what-are-your-pronouns|title=Introducing myself as 'they/them/their' at my workplace|website=Public Radio International|language=en|access-date=2019-12-09|archive-date=8 Rhagfyr 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208204509/https://www.pri.org/stories/2016-08-08/so-what-are-your-pronouns|url-status=live}}</ref> == Symbolau a dathliadau == {{Prif|Symbolau LHDT}}[[File:Anjali gopalan.jpg|thumb|285x285px|[[Anjali Gopalan]] a [[Gopi Shankar Madurai]] yn agor Gorymdaith Balchder Genderqueer cyntaf Asia ym [[Madurai]] gyda baner enfys a genderqueer<ref name="One Who Fights For an Other">{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/education/edex/One-Who-Fights-For-an-Other/2015/04/13/article2756559.ece|title=One Who Fights For an Other|work=The New Indian Express|access-date=11 Mai 2015|archive-date=24 Medi 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924062152/http://www.newindianexpress.com/education/edex/One-Who-Fights-For-an-Other/2015/04/13/article2756559.ece|url-status=live}}</ref><ref name="merinews">{{cite web|url=http://www.merinews.com/article/worldwide-gay-rights-as-a-social-movement-picks-up/15914647.shtml|publisher=merinews.com|title=Worldwide gay rights as a social movement picks up|access-date=2017-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802091818/http://www.merinews.com/article/worldwide-gay-rights-as-a-social-movement-picks-up/15914647.shtml|archive-date=2 Awst 2017|url-status=dead}}</ref>]] Defnyddiwyd llawer o faneri mewn cymunedau anneuaidd a genderqueer er mwyn cynrychioli amryw o hunaniaethau. Ceir baneri anneuaidd a genderqueer gwahanol. Dyluniwyd baner balchder genderqueer yn 2011 gan Marilyn Roxie. Mae lafant yn cynrychioli androgynedd neu gwiarwydd, mae gwyn yn cynrychioli hunaniaeth anrhywedd, ac mae gwyrdd yn cynrychioli'r rheini sydd â hunaniaethau a ddiffinir y tu allan i'r deuaidd.<ref name=":1">{{cite web|first=Lynn|last=Deater|url=http://ncccommuter.org/he-she-or-they/|title=He, She or They? » The Commuter|website=ncccommuter.org|access-date= 20 Rhagfyr 2016|date= 29 Ebrill 2015|archive-date=21 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221090439/http://ncccommuter.org/he-she-or-they/|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{cite web|url=https://www.amherst.edu/system/files/Flags%2520and%2520Symbols.pdf|title=Flags and Symbols|website=www.amherst.edu|publisher=[[Amherst University]]|location=Amherst, Massachusetts|access-date= 20 Rhagfyr 2016|archive-date=10 Mai 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510154054/https://www.amherst.edu/system/files/Flags%2520and%2520Symbols.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.davidmariner.com/flags/|title=Gender and Sexuality Awareness Flags|date=2015-10-26|newspaper=David Mariner|language=en-US|access-date=2016-12-20|archive-date=3 Chwefror 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203153557/http://www.davidmariner.com/flags/|url-status=live}}</ref> Crëwyd baner balchder anneuaidd yn 2014 gan Kye Rowan.<ref>{{cite web|url=https://letsqueerthingsup.com/2015/03/15/8-things-non-binary-people-need-to-know/|title=8 Things Non-Binary People Need to Know|date=2015-03-15|website=Let's Queer Things Up!|access-date=2016-12-20|archive-date=22 Rhagfyr 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222123705/https://letsqueerthingsup.com/2015/03/15/8-things-non-binary-people-need-to-know/|url-status=live}}</ref> Mae melyn yn cynrychioli pobl sydd â rhywedd y tu allan i'r deuaidd, mae porffor yn cynrychioli'r rheini sydd â rhywedd sy'n gymysgedd o – neu rwng – wryw a benyw, mae du yn cynrychioli pobl nad yw â rhywedd, ac mae gwyn yn cynrychioli'r rheini sy'n cofleidio llawer neu bob rhywedd.<ref name="nbflagtumblr">{{cite web |title=After counting up all the 'votes' for each variation of my nonbinary flag (to be separate from the genderqueer flag), it seems this is the most loved! Yay! |url=http://thejasmineelf.tumblr.com/post/77007286542/after-counting-up-all-the-votes-for-each |website=genderweird |publisher=Tumblr |access-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624214236/http://thejasmineelf.tumblr.com/post/77007286542/after-counting-up-all-the-votes-for-each |archive-date=24 Mehefin 2018}}</ref> Mae gan bobl genderfluid, sydd hefyd yn dod o dan yr ymbarél anneuaidd, eu baner eu hunain hefy. Mae pinc yn cynrychioli benyweidd-dra, mae porffor yn cynrychioli rhywedd cymysg neu androgynedd, mae du yn cynrychioli pob rhywedd arall, ac mae glas yn cynrychioli gwryweidd-dra.<ref name=":2" /><ref>{{Cite news|url=http://www.lgbtqnation.com/2016/09/gender-fluid-added-oxford-english-dictionary/|title=Gender-fluid added to the Oxford English Dictionary|newspaper=LGBTQ Nation|access-date=2016-12-20|archive-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025023342/http://www.lgbtqnation.com/2016/09/gender-fluid-added-oxford-english-dictionary/|url-status=live}}</ref> Mae pobl anrhyweddol, sydd weithiau yn uniaethu'n anneuaidd neu genderqueer, eu baner eu hunain. Mae'r faner hon yn defnyddio streipiau du a gwyn i gynrychioli absenoldeb rhywedd, ac mae gwyrdd yn cynrychioli rhyweddau anneuaidd.<ref>{{cite web |last=Manzella |first=Samantha |url=http://www.newnownext.com/guide-lgbt-flags/07/2017/ |title=Beyond The Rainbow: Your Guide To LGBT Flags |publisher=NewNowNext |date=2017-10-07 |access-date=2018-06-25 |archive-date=25 Mehefin 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625075216/http://www.newnownext.com/guide-lgbt-flags/07/2017/ |url-status=live }}</ref> Dathlir [[Diwrnod Rhyngwladol Pobl Anneuaidd]] ar 14 Gorffennaf.<ref>{{cite web |last1=Mathers |first1=Charlie |title=Prepare for International Non-binary Day by learning how to be a better ally |url=https://www.gaystarnews.com/article/non-binary-day-allies/ |website=Gay Star News |access-date=14 July 2018 |date=2018-07-13 |archive-date=14 Gorffennaf 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714193018/https://www.gaystarnews.com/article/non-binary-day-allies/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Hirst |first1=Jordan |title=Inclusive Brisbane Party To Mark International Non-Binary Day |url=https://www.qnews.com.au/inclusive-brisbane-party-to-celebrate-international-non-binary-day/ |website=QNEWS Magazine |access-date=14 Gorffennaf 2018 |date=2018-07-10 |archive-date=14 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714164834/https://www.qnews.com.au/inclusive-brisbane-party-to-celebrate-international-non-binary-day/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Important LGBT Dates |url=http://www.lgbtlifewestchester.org/important_lgbt_dates |website=LGBT LifeWestchester |access-date=12 June 2019 |location=White Plains, NY |archive-date=26 Mehefin 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626224659/http://www.lgbtlifewestchester.org/important_lgbt_dates |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=International Non-Binary People's Day |url=http://www.prideinclusionprograms.com.au/event/international-non-binary-peoples-day/ |website=Pride Inclusion Programs |publisher=acon |access-date=12 Mehefin 2019 |language=en-AU |archive-date=3 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803134910/http://www.prideinclusionprograms.com.au/event/international-non-binary-peoples-day/ |url-status=live }}</ref> {{gallery|mode=n|whitebg=y|height=100 |File:Transgender_Pride_flag.svg|[[Baner balchder trawsrywedd#Dyluniad Helms|Baner balchder trawsrywedd]], lle mae gwyn yn cynrychioli pobl anneuaidd<ref>{{cite news | url = https://www.huffingtonpost.com.au/entry/we-have-a-navy-veteran-to-thank-for-the-transgender-pride-flag_us_5978c060e4b0e201d57a711f | title = We Have A Navy Veteran To Thank For The Transgender Pride Flag | first1 = Emma | last1 = Gray | first2 = Alanna | last2 = Vagianos | work = Huffington Post | date = 27 Gorffennaf 2017 | access-date = 2017-08-31 | archive-date = 1 Medi 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180901113228/https://www.huffingtonpost.com.au/entry/we-have-a-navy-veteran-to-thank-for-the-transgender-pride-flag_us_5978c060e4b0e201d57a711f | url-status = live }}</ref><ref>{{cite news | url = https://www.buzzfeednews.com/article/bransonlb/the-veteran-who-created-the-trans-pride-flag-reacts-to | title = The Veteran Who Created The Trans Pride Flag Reacts To Trump's Trans Military Ban | first = Branson | last = LB | work = Buzzfeed | date = July 26, 2017 | access-date = 2018-08-31 | archive-date = 1 September 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180901080527/https://www.buzzfeednews.com/article/bransonlb/the-veteran-who-created-the-trans-pride-flag-reacts-to | url-status = live }}</ref>|alt1=Trans pride flag, made up of horizontal stripes of (from top to bottom) light blue, pink, white (which represents nonbinary people), pink and light blue. |File:Agender pride flag.svg|Baner balchder anrhywedd|alt2=Agender pride flag, made up of horizontal stripes of, from top to bottom, black, grey, white, green, white, grey, and black. |File:Bigender.jpg|Baner balcher deurywedd|alt3=Bigender pride flag, made up of horizontal stripes of, from top to bottom, pink, light pink, lavender, white, light blue, and blue. |File:Genderfluidity Pride-Flag.svg|Baner balchder genderfluid|alt4=Genderfluid pride flag, made up of horizontal stripes of, from top to bottom, pink, white, purple, black, and blue. |File:Genderqueer Pride Flag.svg|Baner balchder genderqueer|alt5=Genderqueer pride flag, made up of three horizontal stripes, which are, from top to bottom, purple, white, and green. |File:Nonbinary flag.svg|Baner balchder anneuaidd|alt6=Non-binary pride flag, made up of four horizontal stripes, which are, from top to bottom, yellow, white, purple, and black. |File:Non-binary symbol (fixed width).svg|Symbol rhywedd anneuaidd|alt7=Upside down female symbol with an x instead of a cross. |noborder=n|lines=3}} == Ffigurau poblogaeth == Yn ôl astudiaeth 2021 gan y [[Williams Institute]], amcangyfrifir bod 1.2 miliwn o Americanwyr yn uniaethu'n anneuaidd, yn ffurfio 11% o'r boblogaeth oedolion LHDT yn yr Unol Daleithiau.<ref name="WilsonMeyer">{{cite web |last1=Wilson |first1=Bianca D.M. |last2=Meyer |first2=Ilan H. |title=Nonbinary LGBTQ Adults in the United States |url=https://williamsinstitute.law.ucla.edu/publications/nonbinary-lgbtq-adults-us/ |publisher=Williams Institute |access-date=25 Mehefin 2021 |date=Mehefin 2021}}</ref> Dangosodd arolwg 2019 o'r boblogaeth ddau-enaid ac LHDTC+ yn ninas Ganadaidd [[Hamilton, Ontario]], o'r enw ''Mapping the Void: Two-Spirit and LGBTQ+ Experiences in Hamilton'', bod 19% o'r ymatebwyr yn uniaethu'n anneuaidd.<ref>{{cite web|title=Mapping the Void: Two-Spirit and LGBTQ+ Experiences in Hamilton|url=https://labourstudies.mcmaster.ca/documents/mappingthevoid.pdf|access-date=19 July 2019|date=11 Jun 2019|archive-date=3 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703192933/https://labourstudies.mcmaster.ca/documents/mappingthevoid.pdf|url-status=live}}</ref> Darganfu arolwg 2017 o Ganadiaid LHDT+ o'r enw ''LGBT+ Realities Survey'' fod 4% o'r 1,897 o ymatebwyr yn uniaethu'n drawsryweddol anneuaidd a bod 1% yn uniaethu'n anneuaidd y tu allan i ymbarél trawsrywedd.<ref>{{cite web|title=The values, needs and realities of LGBT people in Canada in 2017|url=https://fondationjasminroy.com/en/initiative/lgbt-realities-survey/|access-date=27 July 2019|date=2017|archive-date=27 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190727230336/https://fondationjasminroy.com/en/initiative/lgbt-realities-survey/|url-status=live}}</ref> Yn ôl ''Report of the 2015 U.S. Transgender Survey'', mae 35% o blith bron i 28,000 o ymatebwyr trawsrwyedd i'r arolwg dienw ar lein yn uniaethu'n anneuaidd.<ref name="usatoday">{{Cite news|first=William|last=Cummings|url=https://www.usatoday.com/story/news/2017/06/21/third-gender-option-non-binary/359260001/|title=When asked their sex, some are going with option 'X'|date=June 21, 2017|work=[[USA Today]]|access-date=January 30, 2019|language=en-US|archive-date=4 Chwefror 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190204221755/https://www.usatoday.com/story/news/2017/06/21/third-gender-option-non-binary/359260001/|url-status=live}}</ref><ref name="survey2015">{{cite web |title=The Report of the 2015 U.S. Transgender Survey |url=http://www.transequality.org/sites/default/files/docs/usts/USTS%20Full%20Report%20-%20FINAL%201.6.17.pdf |publisher=National Center for Transgender Equality |access-date=30 Mai 2019 |page=45 |date=2016 |archive-date=9 Mai 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180509014637/http://www.transequality.org/sites/default/files/docs/usts/USTS%20Full%20Report%20-%20FINAL%201.6.17.pdf |url-status=live }}</ref> Darganfu arolwg 2011 a gynhaliwyd gan y [[Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol]] yn y DU fod 0.4% o'r 10,039 o ymatebwyr yn uniaethu'n anneuaidd. Ni chaniateir casglu am gyfran pobl anneuaidd yn y boblogaeth gyfan, gan nad yw sampl yr arolwg yn gynrychiadol o reidrwydd. Profi a yw ymatebwyr yn fodlon ateb cwestiynau am eu statws trawsrywiol oedd y pwrpas<ref name="ehrc2012">{{cite web |last1=Glen |first1=Fiona |last2=Hurrell |first2=Karen |title=Technical note: Measuring Gender Identity |url=https://www.equalityhumanrights.com/sites/default/files/technical_note_final.pdf |publisher=Equality and Human Rights Commission |access-date=30 Mai 2019 |date=2012 |archive-date=2 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802101054/https://www.equalityhumanrights.com/sites/default/files/technical_note_final.pdf |url-status=live }}</ref> == See also == {{Wiciadur|anneuaidd}} {{Columns-list|colwidth=30em| * [[Ffasiwn genderqueer]] * [[Niwtraliaeth o ran rhywedd]] * [[Anghydffurfiaeth o ran rhywedd]] * [[Rhestr o gymeriadau anneuaidd ffuglennol]] * [[Rhestr o bobl gyda hunaniaethau rhywedd anneuaidd]] * [[Ôl-ryweddaeth]] * [[Trawsnewid rhywedd]] * [[Dau-enaid]] }} == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{LHDT}} [[Categori:Trawsrywedd]] buqgmmml2bnbcvhhjjb3odqv77p8j2a Gilfach Goch 0 33203 14891995 14877883 2026-05-10T07:05:33Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Ogwr i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891995 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda ac Ogwr enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw'r '''Gilfach Goch'''. Saif pum milltir i'r de o [[Tonypandy|Donypandy]] a rhai milltiroedd i'r gorllewin o [[Tonyrefail|Donyrefail]]. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Gilfach Goch (pob oed) (3,436)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Gilfach Goch) (286)'''|red|8.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Gilfach Goch) (3150)'''|green|91.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Gilfach Goch) (674)'''|blue|46.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * [http://www.ggrfc.co.uk/ Clwb Rygbi'r Gilfach Goch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020100556/http://ggrfc.co.uk/ |date=2007-10-20 }} {{Trefi RhCT}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Gilfach Goch| ]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] i3tmsz0eoe91wbnfxqs6tstcplj8x3p Y Beddau 0 33204 14892110 14879386 2026-05-10T08:52:56Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Pontypridd i enw'r AC}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892110 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Pontypridd i enw AS y DU}} }} Pentref mawr ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw'r '''Beddau'''. Mae'n gorwedd 1.5 milltir tu allan i [[Llantrisant, Rhondda Cynon Taf|Lantrisant]], tua pedwar milltir i’r de-orllewin o [[Pontypridd|Bontypridd]] a saith milltir i'r gogledd-orllewin o [[Caerdydd|Gaerdydd]], ar briffordd yr [[Ffordd yr A473|A473]]. ==Addysg== Ysgol Gynradd Gymraeg Castellau ydy’r ysgol gynradd [[Cymraeg|Gymraeg]]. Ysgol Gynradd Gwaunmeisgyn a Ysgol Gynradd Llwycrwn ydy’r ysgolion cyfrwng Saesneg y pentref. Mae’r ddau ohonynt yn porthi i mewn i’r Ysgol Gyfun y pentref, Ysgol Gyfun [[Bryn Celynnog]]. ==Chwaraeon== Mae’r Beddau yn nodedig am ei thalent [[rygbi'r undeb]], yn cynnwys [[Neil Jenkins]], [[Michael Owen (chwaraewr rygbi)|Michael Owen]] a [[Gethin Jenkins]] a fynychai Ysgol Gyfun [[Bryn Celynnog]] yn y pentref. Mae gan y pentref dîm rygbi lleol, [[Clwb Rygbi'r Beddau|Beddau RFC]], yn ogystal â thîm pêl-droed, [[Cwm Welfare AFC]]. ==Cludiant== Mae’r pentref yn cael ei wasanaethu gan wasanaethau bws i [[Llantrisant, Rhondda Cynon Taf|Lantrisant]], [[Caerdydd]] a [[Pontypridd|Phontypridd]]. Bodolai gorsaf, [[Gorsaf Rheilffyrdd Arhosfan Y Beddau]] ar y [[Cyffordd Rheilffordd Llantristant a Chwm Taf|Gyffordd Rheilffordd Llantristant a Chwm Taf]], tan 1964 i'r de o'r pentref. Ymestynodd cilffordd rheilffordd breifat o'r gangen Treferig y Cyffordd Rheilffordd Llantrisant a Chwm Taf i gweithfeydd glo i'r pentref yn bodoli ers amser. Cilffyrdd helaeth a thraffig rheilffyrdd a wasanaethir Glofa Cwm a gwaith golosg tan 1984 pan cafodd y llinell i Pontyclun ei chau. Mae ymdrechion yn cael eu gwneud i ailagor y llinell hon i draffig teithwyr. ==Pobl enwog o'r Beddau== * Cafodd yr actor [[Adrian Lewis Morgan]], sy’n fwyaf adnabyddus am ei rôl o [[Dr. Jimmi Clay]] yn y opera sebon y [[BBC]], ''[[Doctors (2000 TV series)|Doctors]]'', ei eni yn y pentref. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol== * [http://www.geograph.org.uk/search.php?i=3479828 www.geograph.co.uk : lluniau o'r Beddau a'r ardal gyfagos (Saesneg)] * [http://webapps.rhondda-cynon-taff.gov.uk/Libraries/heritagetrail/taff/beddau/Beddau.htm#bdc Llwybr Treftadaeth: Y Beddau (Saesneg)]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Trefi RhCT}} {{DEFAULTSORT:Beddau}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] gsg9b2azjchneph4fsq6mugcp91igtp Tonyrefail 0 33208 14892015 14879217 2026-05-10T07:08:57Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14892015 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Pontypridd i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Tonyrefail'''. Saif ar bwys y A4119 rhai milltiroedd i'r de o [[Ystrad Rhondda]], rhwng [[Gilfach Goch]] i'r gorllewin a [[Pontypridd]] i'r dwyrain. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Tonyrefail (pob oed) (12,301)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Tonyrefail) (1,286)'''|red|10.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Tonyrefail) (11277)'''|green|91.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Tonyrefail) (1,924)'''|blue|38.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Tonyrefail| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 35y5ja3pznb5x3y376kle9ohn8j647g Alltwen 0 33209 14891915 14877155 2026-05-10T05:27:07Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Castell-nedd i enw'r AC}} → | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891915 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} :''Am y bryn yn Sir Conwy o'r un enw, gweler [[Yr Alltwen]].'' Pentref bychan ym mwrdeistref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw'r '''Alltwen''' (hefyd: '''Allt-wen'''<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Cymru]</ref>). Saif ger [[Pontardawe]] ar lethrau dwyreiniol [[Cwm Tawe]]. Magwyd y bardd [[Gwenallt]] yn y pentref, a chymerodd ei enw barddol o enw'r pentref. Roedd yr actores [[Rachel Thomas]] yn enedigol o Allt-wen. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi CNPT}} {{eginyn Castell-nedd Port Talbot}} [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] 4vyxa5z7gmoqsfoz5xdnqxdnp5dq0gg Aberaman 0 33213 14892102 14877082 2026-05-10T08:44:44Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14892102 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits Cwm Cynon i enw'r AC}} | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} Pentref ar bwys [[Aberdâr]], ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Aberaman'''. Mae wedi'i rhannu'n ddwy [[Cymuned (Cymru)|gymuned]] - [[De Aberaman]] a [[Gogledd Aberaman]]. Saif tua milltir i'r de o Aberdâr, rhwng y dref honno ac [[Aberpennar]]. Sefydlwyd gweithdy haearn yno ym 1847. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Aberaman (pob oed) (9,865)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Aberaman) (870)'''|red|9.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Aberaman) (8815)'''|green|89.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Aberaman) (1,982)'''|blue|45.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:De Aberaman]] [[Categori:Gogledd Aberaman]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] kc8ll0ed6g0verjwbwe9cz8s65dfzyq 14892106 14892102 2026-05-10T08:48:36Z Llywelyn2000 796 14892106 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} Pentref ar bwys [[Aberdâr]], ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Aberaman'''. Mae wedi'i rhannu'n ddwy [[Cymuned (Cymru)|gymuned]] - [[De Aberaman]] a [[Gogledd Aberaman]]. Saif tua milltir i'r de o Aberdâr, rhwng y dref honno ac [[Aberpennar]]. Sefydlwyd gweithdy haearn yno ym 1847. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Aberaman (pob oed) (9,865)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Aberaman) (870)'''|red|9.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Aberaman) (8815)'''|green|89.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Aberaman) (1,982)'''|blue|45.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:De Aberaman]] [[Categori:Gogledd Aberaman]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] 3p0daib44hv0dybo51qg43q50uu4nxa Abercynon 0 33216 14892103 14877092 2026-05-10T08:44:47Z BOT-Twm Crys 23034 /* Dolenni allanol */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14892103 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits Cwm Cynon i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Cwm Cynon i enw'r AS}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Abercynon'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/abercynon-rhondda-cynon-taff-st081949#.YkbQEC8w3Fk British Place Names]; adalwyd 1 Ebrill 2022</ref> Fe'i lleolir yng [[Cwm Cynon|Nghwm Cynon]] ar gymer afonydd [[Afon Cynon|Cynon]] a [[Afon Taf (Caerdydd)|Thaf]]. Saif tua 13 milltir (21&nbsp;[[cilometr|km]]) i'r gogledd o [[Caerdydd|Gaerdydd]]. Ceir dwy orsaf drenau yno, un ar y rheilffordd o Gaerdydd i [[Aberdâr]], a'r llall ar reilffordd Caerdydd-[[Merthyr Tudful]]. Abercynon oedd pen y daith reilffordd stêm gyntaf yn hanes y byd pan yrrodd [[Richard Trevithick]] injan stêm, ar [[21 Chwefror]] [[1804]], a oedd yn tynnu haearn a theithwyr, o waith haearn [[Penydarren]] ym Merthyr Tudful i fasn [[Camlas Morgannwg]] yn Abercynon. Ceir cofebion i'r daith hanesyddol ym Mhenydarren ac yn Abercynon. Mae Abercynon yn gartref i Westy'r Thorn, a ddefnyddiwyd gan [[Tom Jones]] i ymarfer ar gyfer ei berfformiadau. ==Hanes== Datblygodd y pentref fel canolfan cludiant ar gyffordd ar Gamlas Morgannwg ac ar fan cyffwrdd dwy gangen rheilffordd Cwm Taf. "Navigation" oedd enw'r pentref am gyfnod. Suddwyd pwll glo yno ym [[1889]] a ymunwyd ag [[Ynysybwl]] ac a adnabuwyd hyd ei gau yn yr [[1980au|wythdegau]] fel Glofa ''Abercynon Lady Windsor''. Ganwyd y paffiwr [[Dai Dower]] yno. Mae [[Plasty Llancaiach Fawr]] heb fod ymhell o'r pentref. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Abercynon (pob oed) (6,390)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Abercynon) (552)'''|red|9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Abercynon) (5812)'''|green|91}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Abercynon) (1,047)'''|blue|38.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * [http://www.abercynonrfc.co.uk Clwb Rygbi Abercynon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810191444/http://abercynonrfc.co.uk/ |date=2018-08-10 }} {{Trefi RhCT}} [[Categori:Abercynon| ]] [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] hx2nd1bze27rpslqcbix8qlwm7iazt9 14892107 14892103 2026-05-10T08:49:34Z Llywelyn2000 796 yr etholiad 14892107 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Cwm Cynon i enw'r AS}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Abercynon'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/abercynon-rhondda-cynon-taff-st081949#.YkbQEC8w3Fk British Place Names]; adalwyd 1 Ebrill 2022</ref> Fe'i lleolir yng [[Cwm Cynon|Nghwm Cynon]] ar gymer afonydd [[Afon Cynon|Cynon]] a [[Afon Taf (Caerdydd)|Thaf]]. Saif tua 13 milltir (21&nbsp;[[cilometr|km]]) i'r gogledd o [[Caerdydd|Gaerdydd]]. Ceir dwy orsaf drenau yno, un ar y rheilffordd o Gaerdydd i [[Aberdâr]], a'r llall ar reilffordd Caerdydd-[[Merthyr Tudful]]. Abercynon oedd pen y daith reilffordd stêm gyntaf yn hanes y byd pan yrrodd [[Richard Trevithick]] injan stêm, ar [[21 Chwefror]] [[1804]], a oedd yn tynnu haearn a theithwyr, o waith haearn [[Penydarren]] ym Merthyr Tudful i fasn [[Camlas Morgannwg]] yn Abercynon. Ceir cofebion i'r daith hanesyddol ym Mhenydarren ac yn Abercynon. Mae Abercynon yn gartref i Westy'r Thorn, a ddefnyddiwyd gan [[Tom Jones]] i ymarfer ar gyfer ei berfformiadau. ==Hanes== Datblygodd y pentref fel canolfan cludiant ar gyffordd ar Gamlas Morgannwg ac ar fan cyffwrdd dwy gangen rheilffordd Cwm Taf. "Navigation" oedd enw'r pentref am gyfnod. Suddwyd pwll glo yno ym [[1889]] a ymunwyd ag [[Ynysybwl]] ac a adnabuwyd hyd ei gau yn yr [[1980au|wythdegau]] fel Glofa ''Abercynon Lady Windsor''. Ganwyd y paffiwr [[Dai Dower]] yno. Mae [[Plasty Llancaiach Fawr]] heb fod ymhell o'r pentref. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Abercynon (pob oed) (6,390)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Abercynon) (552)'''|red|9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Abercynon) (5812)'''|green|91}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Abercynon) (1,047)'''|blue|38.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * [http://www.abercynonrfc.co.uk Clwb Rygbi Abercynon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810191444/http://abercynonrfc.co.uk/ |date=2018-08-10 }} {{Trefi RhCT}} [[Categori:Abercynon| ]] [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] f2p85knjxmh7w51dm7sn8524j06fhpt Y Rhigos 0 33218 14892141 14879435 2026-05-10T09:11:51Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Cwm Cynon i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892141 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Rhigos'''.<ref>[http://www.e-gymraeg.com/enwaucymru/chwilio.aspx Gwefan Enwau Cymru; Canolfan Bedwyr;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927190400/http://www.e-gymraeg.com/enwaucymru/chwilio.aspx |date=2013-09-27 }} adalwyd 17 Mehefin 2013</ref> Mae'n gorwedd yng ngogledd [[Cwm Cynon]] tua 7 milltir o [[Aberdâr]], yn ymyl yr hen ffordd a gysylltai Aberdâr a [[Glyn Nedd]] cyn ymestyn yr [[A465]]. Mae [[Glyn Nedd]] ddwy filltir i ffwrdd. Gorwedd Rhigos ar echel [[Cwm Cynon]] a Dyffryn Nedd, ac i'r gorllewin o'r pentref saif pentrefi bychain [[Cefn Rhigos]] a [[Cwm-hwnt|Chwm-hwnt]]. [[Image:RhigosCommunitySportshall.JPG|bawd|dim|300px|Neuadd Chwaraeon Gymunedol Rhigos]] Mae gan y pentref glwb rygbi lleol sef CRU Rhigos, ysgol gynradd, siop fechan a dwy dafarn: "Yr Aradr" a'r "New Inn". ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Y Rhigos (pob oed) (894)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Y Rhigos) (135)'''|red|15.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Y Rhigos) (786)'''|green|87.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Y Rhigos) (170)'''|blue|45}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * {{eicon en}} [http://www.rhigosrfc.co.uk/ Rhigos RFC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011012832/http://rhigosrfc.co.uk/ |date=2007-10-11 }} * {{eicon en}} [http://www.rhigosmemories.org.uk Gwefan am hanes Rhigos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915132924/http://rhigosmemories.org.uk/ |date=2017-09-15 }} {{Trefi RhCT}} {{DEFAULTSORT:Rhigos}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Y Rhigos| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] iu8nh35ekvh9shq3qf325qrc8eds6wc Dinas Rhondda 0 33221 14891993 14277764 2026-05-10T07:04:23Z BOT-Twm Crys 23034 /* top */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), removed: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw'r AC}} using [[Project:AWB|AWB]] 14891993 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda i enw'r AS}} }} Pentref ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Dinas Rhondda''' (weithiau '''Dinas'''). Saif ger [[Tonypandy]]. Dinas Rhondda yw safle pwll glo dwfn cyntaf [[Cwm Rhondda]]. Fe'i cloddwyd gan [[Walter Coffin]] yn [[1811]], ar lan [[afon Rhondda]] gyferbyn â gorsaf trenau Dinas heddiw. {{Trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] c21a9677umxqi4rkbxyorbgo8pf59h6 Penrhiw-ceibr 0 33224 14892135 14878803 2026-05-10T09:07:48Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Cwm Cynon i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892135 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Cwm Cynon i enw'r AS}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Penrhiw-ceibr'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> (hefyd '''Penrhywceiber''' neu '''Penrhiwceibwr''' ; Saesneg: ''Penrhiwceiber''). Saif ger [[Aberpennar]]gorwedd rhwng Aberpennar i'r gogledd ac [[Abercynon]] i'r de, yn rhan isaf [[Cwm Cynon]]. Mae'r pentref yn gorwedd ger [[Rheilffordd Merthyr]] ac mae gorsaf ym Mhenrhiw-ceibr, a honno ar gangen neu linell i [[Aberdâr]]. Gyda phentrefi eraill ardal Aberpennar, bu Penrhiw-ceibr yn ganolfan bwysig yn [[diwydiant glo Cymru|niwydiant glo'r De]] ar ddiwedd y 19eg a dechrau'r 20fef ganrif. [[Delwedd:Stwinifredspenrhiwceiber.jpg|250px|bawd|dim|Eglwys y Santes Wenffrwd, Penrhiw-ceibr]] {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Penrhiw-ceibr (pob oed) (5,789)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Penrhiw-ceibr) (491)'''|red|8.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Penrhiw-ceibr) (5323)'''|green|92}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Penrhiw-ceibr) (1,141)'''|blue|47}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Penrhiw-ceibr| ]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] okj2smbmkg2ltqkehmradqpny3poxjg Ystrad Rhondda 0 33233 14892025 13091464 2026-05-10T07:10:46Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892025 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda ac Ogwr i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Ystrad Rhondda''' (hefyd '''Ystrad''' neu '''Yr Ystrad'''). Saif yng nghwm [[Rhondda Fawr]]. Mae Ystrad yn bentref ar ffurf stribyn hir a chul, gyda'r rhan fwyaf o'r siopau ar hyd y Stryd Fawr, a chyfres o strydoedd llai o'i gwmpas a nodweddir gan dai teras; cynllun sy'n nodweddiadol o Gymoedd y De. Rhed [[afon Rhondda|afon Rhondda Fawr]] trwy'r pentref, gan ei wahaniaethu oddi ar [[Y Gelli]] ar y lan ddeheuol. Nodweddir Ystrad Rhondda hyd heddiw gan ymdeimlad cryf o gymuned. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Ystrad Rhondda (pob oed) (5,854)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Ystrad Rhondda) (692)'''|red|12.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Ystrad Rhondda) (5425)'''|green|92.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Ystrad Rhondda) (1,087)'''|blue|43.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Ystrad Rhondda| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 9mab3c4bod2su9ip3h6kb49ky54fxj5 Llwydcoed 0 33236 14892130 14878465 2026-05-10T09:06:03Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Cwm Cynon i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892130 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Tâf]], [[Cymru]], yw '''Llwydcoed''' (hefyd '''Llwytgoed'''). Fe'i lleolir yng ngogledd [[Cwm Cynon]], ger tref [[Aberdâr]]. Roedd yn lleoliad pwysig o ran y [[Diwydiant haearn Cymru|diwylliant Haearn]] yn y cwm, gan fod gweithfeydd haearn Aberdâr wedi'u hagor yno ym 1800. Mae'r rheilffordd yn dal i gludo glo o waith glo agored Hirwaun (a adnabuwyd gynt fel '[[Glofa'r Tŵr]]) yn rhedeg trwy Llwydcoed. ==Hanes== Cyn dyfodiad y [[chwyldro diwydiannol]] yn Llwydcoed, cymuned amaethyddol oedd yn bodoli yno fel gweddill [[Cwm Cynon]], a chymoedd eraill [[De Cymru]] yn ystod y cyfnod yma. Pan gyrhaeddodd y chwyldro diwydiannol roedd datblygiad cychwynnol y pentref wedi'i leoli o amgylch ardal Tregibbon, sef y man lle, ym 1801, fe adeiladodd Thomas ap Shencin ap Gibbon o Fferm Fforchaman lawer o dai gan gynnwys 'Rhes y Glöwr', 'Rhes y Sefydlwyr' a 'Thai'r Scales'. Mae enwau'r strydoedd hyn yn olrhain eu gwreiddiau cynnar; roedd teulu'r Scales yn un o sefydlwyr y gwaith haearn, ac yn dal yn bartneriaid yno tan 1846. Yn ystod ail hanner y 19g cafwyd twf yn sgîl datblygiad cyflym y diwydiant glo yn yr ardal. Agorwyd [[Gwaith glo Dulas]] gan Matthew Wayne o waith haearn y Gadlys ym 1840, ac fe agorwyd gwaith glo Ysguborwen gan Samuel Thomas a Thomas Joseph ym 1849. Ymhlith y tai a godwyd yn ystod y cyfnod hwn y mae: 'Plas Moriah', 'Teras Horeb', a 'Plas Llwyd.' Fe adeiladwyd 'Rhes yr Arddangosfa' ym 1851 ac fe'i enwir ar ôl yr Arddangosfa Mawr a gynhaliwyd ym Mhalas Grisial Llundain y flwyddyn hono. [[Delwedd:Red Cow Pub in Llwydcoed.jpg|250px|bawd|chwith|Canol Llwydcoed.]] Roedd wyth tafarn yn Llwydcoed yn ystod y cyfnod hwn megis: 'Yr Iarll Llwyd', 'Y Llwynog a'r Helgwn', 'Y Fuwch Goch', 'Tŷ Cornel', 'Y Masons', 'Tafarn y Glöwr', 'Tafarn Dinefwr', a'r 'Croes Bychan'. Yr adeg honno, cannwyd y gloch olaf ganol nos, a disgrifia traethodwr lleol am natur dymhestlog y miri: "Dywedir fod mwy o gwrw wedi'i golli (gwastraffu) pan fu'r ffwrnesi, y gweithfeydd glo, a'r gweithfeydd haearn yn cael eu gweithio (yn enwedig ar ddechrau'r mis, ac ar Nos Sadwrn y tâl), na sy'n cael eu yfed yn nhafarndau Llwydcoed y dydd hwn" <ref>''A Glance at the History of Llwydcoed'' wedi'i gyfieithu gan D Williams a D L Davies.</ref> Mae tafarnau 'Y Fuwch Goch' a 'Thŷ Cornel' yn dal yn agored heddiw.{{angen ffynhonnell}} ==Tirnodau== Mae cofgolofn rhyfel ar ffurf obelisg i'w chael yn y parc lleol. Datguddiwyd y gofgolofn ym 1921. Mae eglwys Sant James yn llwydcoed, ac fe llysenwir yr eglwys yn 'Yr Eglwys Goch' am ei bod wedi'i ei hadeiladu o friciau coch. Mae yna ganolfan gymunedol hefyd yn Llwydcoed. ==Trafnidiaeth== Fe gyrhaeddodd brif Reilffordd Cwm Nedd gyda llinell o [[Castell Nedd|Gastell Nedd]] i [[Merthyr Tudful|Ferthyr Tudful]] ym 1853, pan agorwyd gorsaf reilffordd Llwydcoed yr un flwyddyn. Fe'i trosglwyddwyd i Great Western Railway ym 1923, ac fe barhaodd y linell tan i Arglwydd Beeching ei chau ym 1963. Gellir dal i weld ôl y cledrau yn Llwydcoed hyd heddiw. Yr unig drafnidiaeth cyhoeddus trwy Lwydcoed (2012) oedd bws rhif 6 a redwyd gan gwmni [[Stagecoach]]. Mae'r gwasanaeth yn cychwyn yng ngorsaf canolog [[Aberdâr]], ac yn parahau drwy [[Trecynon|Drecynon]], trwy Lwydcoed, ac yna'n mynd ymlaen i Ferthyr. ==Addysg== Mae yna ysgol gynradd leol yn Llwydcoed o'r enw "Llwydcoed Primary". Mae'r ysgol yn bwydo ysgolion uwchradd 'Ysgol Sant Ioan' (Ysgol yr Eglwys yng Nghymru), 'Ysgol Uwchradd Aberdâr' (Ysgol i fechgyn), ac 'Ysgol y Merched Aberdâr'. Mae'r ysgol yn darparu ei haddysg drwy gyfrwng y Saesneg (a Chymraeg fel ail iaith). Mae'n rhaid i blant sydd am gael eu haddysg drwy gyfrwng y Gymraeg fynychu [[Ysgol Gynradd Gymraeg Aberdâr]], sydd wedi'i lleoli yng Nghwmdâr. ==Chwaraeon== Mae tîm pêl-droed yn chwarae ym mhentref Llwydcoed sef 'C.P.D.A Llwydcoed' sy'n chwarae o fewn Adran Dau o Gynghrair Pêl-droed Cymru. Sefydlwyd y clwb ym 1931 gyda'r enw 'Lles Llwydcoed' (''Llwydcoed Welfare'') gan y gymuned glofäol leol. Mae'r tîm yn gwisgo crys streipiog du a gwyn, trowsus byr du, a sannau du. Maent yn chwarae eu gemau cartref ar Y Parc Lles yn Llwydcoed. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Llwydcoed (pob oed) (1,302)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llwydcoed) (183)'''|red|14.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llwydcoed) (1151)'''|green|88.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Llwydcoed) (225)'''|blue|40.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Pobl o Lwydgoed== Ganed yr actor [[Ioan Gruffudd]] yn y pentref ar 6 Hydref 1963. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * [http://webapps.rhondda-cynon-taf.gov.uk/heritagetrail/cynon/llwydcoed/Llwydcoed.htm Llwybr Treftadaeth Llwydcoed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070816115938/http://webapps.rhondda-cynon-taf.gov.uk/heritagetrail/cynon/llwydcoed/Llwydcoed.htm |date=2007-08-16 }} * {https://rctmoodle.org/llwydcoedpri/}{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {http://www.pitchero.com/clubs/afcllwydcoed/} {{Trefi RhCT}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llwydcoed| ]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] jzffivfr4jo6txdg2vg79j1n5abgyya Pen-clawdd 0 33649 14892045 14891450 2026-05-10T07:17:44Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892045 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gŵyr i enw AS y DU}} }} :''Am y pentref yn Sir Fynwy, gweler [[Pen-y-clawdd]].'' Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Llanrhidian Uchaf]], [[Abertawe (sir)|Sir Abertawe]], [[Cymru]], yw '''Pen-clawdd'''<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 9 Ionawr 2023</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/pen-clawdd-swansea-ss541957#.Y8Msdy-l0vI British Place Names]; adalwyd 14 Ionawr 2022</ref> ({{Sain|Penclawdd.ogg|ynganiad}}; weithiau '''Penclawdd'''). Fe'i lleolir ar [[penrhyn Gŵyr|benrhyn Gŵyr]] ger yr arfordir gogleddol, rhwng [[Crofty]] i'r gorllewin a [[Tre-gŵyr|Thre-gŵyr]] i'r dwyrain, tua 3 milltir i'r de-orllewin o dref [[Gorseinon]]. Saif y pentref ar lan [[aber]] [[afon Llwchwr]], yn wynebu ar [[Llanelli|Lanelli]] dros y bae. Mae'n enwog am y [[cocos]] a gesglir oddi ar y traeth yno. Ganwyd y cyfansoddwr [[Karl Jenkins]] yn y pentref ar 17 Chwefror [[1944]]. [[Delwedd:Women collecting cockles in Pen-clawdd, Glamorgan (8720792134).jpg|dim|bawd|Merch yn casglu cocos ym Mhen-clawdd, Morgannwg. Ffotograffydd: [[Geoff Charles]] (1909-2002); 10 Awst 1951.]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Abertawe}} {{eginyn Abertawe}} [[Categori:Llanrhidian Uchaf]] [[Categori:Penrhyn Gŵyr]] [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Traethau Cymru]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] 8r6z4i4ipm567gszsrwx0jdq9nn9zwv Bedlinog 0 33990 14892111 14884752 2026-05-10T08:52:58Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Merthyr Tudful a Rhymni i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14892111 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} Pentref a [[cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeisdref sirol [[Merthyr Tudful (sir)|Merthyr Tudful]], [[Cymru]], yw '''Bedlinog'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://britishplacenames.uk/bedlinog-merthyr-tydfil-so094013#.XXwCy62ZNlc British Place Names]; adalwyd 13 Medi 2019</ref> (weithiau '''Beddllwynog'''). Saif yn rhan ddeheuol y sir, ar [[Afon Taf Bargoed]] yng Nghwm Taf Bargoed. Mae'r gymuned yn cynnwys pentref [[Trelewis]]. Lleolir [[Canolfan Ddringo Rhyngwladol Cymru]] ym Medlinog. Dywedir mai tarddiad y gair yw "Bod Llwynog" (sy'n cyfeirio at [[Afon Llwynog]]) ac yn ddiweddarach: "Bedd Llwynog" a ddefnyddir yn lleol.<ref>Hywel Wyn Owen a Richard Morgan, ''Dictionary of the Place-Names of Wales'' (Gwasg Gomer, 2008)</ref> {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Bedlinog (pob oed) (3,277)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Bedlinog) (306)'''|red|9.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Bedlinog) (2908)'''|green|88.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Bedlinog) (559)'''|blue|40.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Merthyr Tudful}} [[Categori:Bedlinog| ]] [[Categori:Cymunedau Merthyr Tudful]] [[Categori:Pentrefi Merthyr Tudful]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] njq2kvdpo1ltv9j27jhf1g0qxxsxjrp Pen-y-waun 0 34836 14892120 14878754 2026-05-10T08:56:41Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Cwm Cynon i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892120 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], ydy '''Pen-y-waun''' (neu: ''Penywaun''). Saif rhwng [[Aberdâr]] a [[Hirwaun]], ar [[Afon Cynon]]. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Pen-y-waun (pob oed) (3,063)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Pen-y-waun) (305)'''|red|10.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Pen-y-waun) (2745)'''|green|89.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Pen-y-waun) (680)'''|blue|54.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pen-y-waun| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] lgi33qyt34i0jdc5eg75xbul84ft8j7 Gwauncaegurwen 0 36036 14891947 14877996 2026-05-10T05:37:33Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Castell-nedd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891947 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref a [[cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Gwauncaegurwen''' (neu '''Gwaun-cae-gurwen'''). ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Gwauncaegurwen (pob oed) (4,240)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Gwauncaegurwen) (2,352)'''|red|57.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Gwauncaegurwen) (3376)'''|green|79.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Gwauncaegurwen) (759)'''|blue|41.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Gwauncaegurwen]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] k21qqih5mvtyjibaj8vawx0u6yp1kkv Ynysoedd Caiman 0 36470 14892093 11358978 2026-05-10T08:32:07Z Deb 7 14892093 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | banergwlad = [[File:Flag of the Cayman Islands.svg|170px]] | gwlad={{banergwlad|Y Deyrnas Unedig}} }} Mae'r '''Ynysoedd Caiman''' yn [[Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig|diriogaeth dramor y Deyrnas Unedig]] sydd wedi ei leoli ym [[Môr y Caribi]], mae wedi ei chyfansoddi o [[Caiman Fwyaf]], Caiman Brac, a Caiman Bach. Mae'n ganolfan ariannol alltraeth byd-eang ac un o gyrchfannau twristiaeth [[deifio sgwba]] mwyaf blaengar y byd. ==Hanes== Nid oes tystiolaeth bod pobl wedi ymsefydlu ar yr ynysoedd cyn eu "darganfod" ym 1503.<ref>{{Cite book |last1=Keegan |first1=William F. |title=The Caribbean before Columbus |last2=Hofman |first2=Corinne |author-link2=Corinne Hofman |publisher=Gwasg Prifysgol Rhydychen |year=2017 |isbn=9780190647353 |edition=ebook |location=Efrog Newydd|language=en|pages=6}}</ref> Y person cyntaf y gwyddys iddo ymweld oedd [[Christopher Columbus]], a roddodd yr n i'r ynysoedd a roddodd yr enw "Las Tortugas" i'r ynysoedd, oherwydd y nifer fawr o grwbanod a geir yno.<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Cayman-Islands |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Cayman Islands |access-date=7 Gorffennaf 2019 |archive-date=6 Mai 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506134919/https://www.britannica.com/place/Cayman-Islands |url-status=live|language=en }}</ref><ref name="History of the Cayman Islands">{{cite web |url=https://www.explorecayman.com/about-cayman/history-of-the-cayman-islands |title=History of the Cayman Islands |website=Explore Cayman |access-date=7 Gorffennaf 2019 |archive-date=7 Mawrth 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307214219/https://www.explorecayman.com/about-cayman/history-of-the-cayman-islands |url-status=live |language=en}}</ref> Yn ddiweddarach, daethant yn adnabyddus fel Ynysoedd Cayman oherwydd y crocodeiliaid a geir yno.<ref name="britannica.com"/> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Gogledd America}} {{Eginyn y Caribî}} [[Categori:Antilles Fwyaf]] [[Categori:Ynysoedd Caiman| ]] [[Categori:Ynysoedd y Caribî]] 6zb85du7fa3b6dhzlv51wxweu1ckjma Cnwclas 0 37005 14891922 14877520 2026-05-10T05:29:20Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891922 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref bychan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Bugeildy]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Cnwclas'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> (Saesneg: ''Knucklas'').<ref>[https://www.britishplacenames.uk/knucklas-powys-so255745#.Yc3r1i-l1_g British Place Names]; adalwyd 30 Rhagfyr 2021</ref> Saif yng nghymuned [[Bugeildy]] bron ar y ffin â [[Lloegr]] ([[Swydd Amwythig]]), tua 2 filltir i'r gogledd-orllewin o [[Tref-y-clawdd|Dref-y-clawdd]]. Ganed y diwygiwr [[Anghydffurfiaeth|Anghydffurfiol]] a [[Piwritaniaeth|Phiwritan]] [[Vavasor Powell]] yn y pentref ym [[1617]]. [[Gorsaf reilffordd Cnwclas]] yn yr [[Rheilffordd Calon Cymru]] gyda threnau ar y llinell wasanaethu'r dref. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Bugeildy]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] 1ig0ajghhvf92pr0xbt3534vcsu1z6z Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000 3 37498 14891974 14871234 2026-05-10T06:13:01Z Deb 7 14891974 wikitext text/x-wiki {{Blwch archif|<center>[[/Archif 1|2007-11]] <br /> [[/Archif 2|2011-13]] <br /> [[/Archif 3|2013-15]] <br /> [[/Archif 4|2016-19]] </center>}} ==Termau mathemategol== Annwyl [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]], gweld ti sydd wedi creu'r erthygl [[Triongl_isosceles|Triongl isosceles]], diolch yn fawr am hyn! Mae erthyglau technegol Cymraeg yn helpu lot gyda dysgu ac ymchwil cyfrwng Cymraeg. Byddai'n hoff o cyrafnnu mwy o erthyglau mathemategol. Eisiau gofyn a oes gan weinyddwyr Wicipedia polisi eu hun am dermau mathemategol? Y term cyffredin ar gyfer hwn yw *triongl isosgeles* (ar termau.cymru, geiriadur yr academi, ac yn cael ei ddefnyddio mewn prifysgolion). Gwelais hefyd caiff y term hwn ei chywiro i <i>isoceles</i> mewn erthyglau eraill fyd. [[Defnyddiwr:Gerian2|Gerian2]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Gerian2|sgwrs]]) 16:44, 28 Tachwedd 2019 (UTC) :Gerian2 - diolch am hwn! Y geiriadur mwyaf arbenigol mewn mathemateg yw Y Termiadur Addysg - Ffiseg a Mathemateg, a gellir ei gyrchu o fewn [http://geiriadur.bangor.ac.uk/#isosgeles Geiriadur Bangor]. Fel y dywedi, 'Isosgeles' sydd yn hwnnw, ac felly mae croeso i ti ei newid (ym mhob erthygl!) Gan i mi astudio mathemateg drwy'r Gymraeg yn Ysgol Uwchradd Tywyn, gan ddefnyddio 'Isosceles', wnes i ddim gwiro'r sillafiad modern, felly diolch yn fawr iawn! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 12:27, 29 Tachwedd 2019 (UTC) == Happy 2020!!! == ... and sorry the delay, :-) [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 21:59, 10 Ionawr 2020 (UTC) :And you! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 10:00, 14 Ionawr 2020 (UTC) == Ailenwi Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn Senedd Cymru == Hi, see [http://www.legislation.gov.uk/cy/anaw/2020/1/introduction/enacted/welsh Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020] - a number of pages may need to be moved as a consequence. --[[Defnyddiwr:Redrose64|Redrose64]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Redrose64|sgwrs]]; [[:en:User:Redrose64|at English Wikipedia]]) 17:19, 20 Ionawr 2020 (UTC) == The Great Britain/Ireland Destubathon == Hi. The [[:en:Wikipedia:The Great Britain/Ireland Destubathon]] is planned for March 2020, a contest/editathon to eliminate as many stubs as possible from all 134 counties. Amazon vouchers/book prizes are planned for most articles destubbed from England, Wales, Scotland and Ireland and Northern Ireland and whoever destubs articles from the most counties out of the 134. Sign up on page if interested in participating, hope this will prove to be good fun and productive, we have over 44,000 stubs! ♦ [[User:Dr. Blofeld|<span style="font-variant:small-caps;color:#aba67e">''Dr. Blofeld''</span>]] 11:39, 2 February 2020 (UTC) :Thanks /diolch! Eliminating rather than creating stubs should be the no 1 priority on cywiki, too! Thanks for the heads up! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 12:35, 2 Chwefror 2020 (UTC) == Dwr clir wedi pylu! == Mae'r hyn oedd yn glir i mi wythnos diwetha, heddiw wedi pylu. Help plis gyda Wikidata list! [[Defnyddiwr:Cell Danwydd|Cell Danwydd]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Cell Danwydd|sgwrs]]) 17:55, 24 Chwefror 2020 (UTC) :Diawl o beth ydy mynd yn hen yn de! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 05:28, 25 Chwefror 2020 (UTC) == [[Luciano Onder]] == Hi, dearest Llywelyn2000, how are you? We are going very well, here!! I've opened this short page, and please, I ask some minute of your time to correct the mistakes that there are in biography, taken form English page. Thanks a lot for your important help. See you soon. [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 10:07, 29 Chwefror 2020 (UTC) :{{Cwbwlhau}} :Cofion cynnes Rei Momo! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 12:31, 29 Chwefror 2020 (UTC) :: Diolch, diolch 1000!!! See you soon!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 17:13, 29 Chwefror 2020 (UTC) == Gwybodlenni a Wicidata == Diolch am dy ymateb ar fy nhudalen sgwrs fan draw ar Wicidata. Efallai byddai'n haws parhau â'r sgwrs fan hyn. Rwy'n gobeithio na fydd y gwaith yn anodd i ti ei wneud. Galla i weld pwynt Lucywood, ond dyma ni yng nghanol brwydr rhwng burdeb a defnyddioldeb. Doeddwn i ddim eisiau rhoi trafferth i ti, wir, a dydwy i ddim yn siŵr cant y cant bod y peth yn angenrheidiol. Rwy'n cytuno â thi bod gwybodaeth am ardaloedd yn bwysicach na gwybodaeth am blwyfi sifil, ac mae'n ymddangos yn wirion i mi ein bod yn cael gweld manylion am y plwyfi yn hytrach na'r ardaloedd yn y Wicidata. Ond mae Lucywood yn gweld y mater yn wahanol, ac mae hi wedi bod yn brysur yn gwrthdroi gwybodaeth am yr ardaloedd fy mod wedi'i mewnosod. Mae'n niwsans, ond paid â becso am hynny. O'm rhan i, rwy'n bwriadu sicrhau yn y tymor hir bod y ffeithiau allweddol yn ymddangos yng nghorff yr erthyglau am leoedd yn Lloegr, beth bynnag sy'n ymddangos yn y Wicidata. --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 18:24, 2 Mawrth 2020 (UTC) :{{Ping|Craigysgafn}} Mae'r rheol 'lleol yn gyntaf' yn cael ei defnyddio gennym ni dros roi Cymru CYN y DU, felly faswn i ddim yn dadlau yn erbyn y polisi yma ar WD - a pholisi ydy hyn, nid mympwy un golygydd! Ond mae na ddull o fewn y gwybodlenni dw i wedi eu creu sy'n hawlio fod y wybodaeth o fewn gwybodlen erthygl yn mynnu ei le, ac yn cuddio gwybodaeth WD rhag ymddangos; ond fe wyddost hyn, mi wn. Er enbghraifft, ar yr wybodlen 'lle', mae <nowiki>gwlad = {{banergwlad|Cymru}}</nowiki> yn ymddangos yn yr erthygl ac yn cuddio'r 'UK' fyddai, fel arall, yn dod o WD. Yn yr un modd, gallem ychwanegu llinell ein hunain, a fydd yn ymddangos yn ogystal a'r hyn sydd ar WD )gall y bot help i wneud swp). Rho wybod i mi be ddylai'r linell honno ddweud ee 'Rhan o sir' neu 'Ardal'... Heb fynd i edrych, a dweud y gwir, mae gen i de ja fw o'r ddau ohonom yn trafod y pwynt yma rhyw ddwy flynedd yn ol, ac yn dod i gytundeb. Oni wnes i greu datrusiad tebyg i hyn o'r blaen, ar dy gais? Neu ai fi sy'n mynd yn hen!? :Mae'n bosib tynnu iseitemau (hierarchaidd megis plwyf, tref, ardal, rhan o sir, sir, ranbarth o Loegr) ond byddai'n rhaid i hyn weithio ar bob gwlad, nid Lloegr yn unig a dw i ddim yn siwr beth fyddai effaith hyn mewn llefydd fel Rwsia. Mae problem debyg yn codi rwan gyda tref, county, talaith, UDA. A'r ffordd symlaf yw nodi ar yr erthygl. Pestra fi nes y cawn ateb! Rho wybod pa eiriad wyt angen a mi driai fy ngorau! :O fy rhan i, dwi'n ystyried creu erthygl ar bob sir/swydd (county!) yn yr UDA, ac mae croeso i ti gadw llygad ar be dwi'n ei wneud, awgrymu, fy ngystwyo neu fy nghynghori os g yn dda! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 09:54, 11 Mawrth 2020 (UTC) ::Diolch. Ydw, rwy'n cytuno i raddau helaeth â hynny i gyd. Y cwestiwn yw: sut ydyn ni'n sicrhau'r cydbwysedd cywir rhwng rhoi gwybodaeth yn y gwybodlenni'n lleol, a chael data gan WD? Rwy'n cyfaddef na welais i erioed sut y byddai'r cyfan yn dod o WD, ond fe wnes i frwydro ymlaen yn y gobaith bod datrysiad yno yn rhywle. Rwy'n gweld nawr nad WD yw'r ateb roeddwn i wedi bod yn gobeithio amdano, ac mae angen i ni wneud mwy i ystwytho'r data yn y gwybodlenni. ::Pob lwc gyda siroedd UDA! --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 11:33, 11 Mawrth 2020 (UTC) :::{{Ping|Craigysgafn}} hwn oeddet ti'n chwilio amdano - [[Brampton, Eden]]? Ond byddai'n rhaid newid 'Ardal Weinyddol' i 'Ardaloedd Gweinyddol' neu hyd yn oed: 'Cyfeiriad'. [[Defnyddiwr:Sian EJ|Sian EJ]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Sian EJ|sgwrs]]) 12:44, 2 Ebrill 2020 (UTC) ::::{{Ping|Sian EJ}} Waw! Mae hynny'n glyfar, er bod y canlyniad yn dipyn o lond ceg! A oes angen i ni gynnwys yr holl gysylltiadau yn y gadwyn hyd at y wlad? ::::Mae yna broblem dechnegol yma. Yn yr enghraifft honno ([[Brampton, Eden]]) mae'r hierarchaeth yn iawn: Brampton (pentref) < Long Marton (plwyf sifil) < Ardal Eden (ardal an-fetropolitan) < Cumbria (sir an-fetropolitan) < Gogledd-orllewin Lloegr (rhanbarth). Mae hynny i gyd yn iawn, ond mae strwythur gweinyddol Lloegr yn llanast, ac mae yna lawer o "side-cases" od. ::::Edrychwch ar [[Grappenhall]] er enghraifft. Dylai hyn fod yn Grappenhall (pentref) < Grappenhall and Thelwall (plwyf sifil) < Bwrdeistref Warrington (awdurdod unedol) < Gogledd-orllewin Lloegr (rhanbarth). Ond os ydym yn defnyddio #invoke:WikidataIB rydym hefyd yn cael "Swydd Gaer" yn y gadwyn. Ni ddylid ei gynnwys, oherwydd nid yw awdurdodau unedol yn dod o dan reolaeth wleidyddol siroedd. Mae'r broblem gyda'r codio yn Wicidata, sy'n honni bod Warrington yn "located in the administrative territorial entity" Swydd Gaer (sir seremonïol), Nid yw hynny'n wir: nid ardaloedd gweinyddol yw siroedd seremonïol. ::::Beth yw'r ateb? Dydw i ddim yn gwybod. Ac eithrio y dylid cadw pethau'n syml. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 19:58, 2 Ebrill 2020 (UTC) == Erthyglau newydd ar Twitter == Helo Robin, Dwi'n sylwi ar Twitter bob erthyglau sy'n cael i greu neu diweddaru yn ein gofod drafft ar gyfer Prosiect Wici addysg yn cael i cyhoeddu fel erthyglau newydd trwy cyfrif Wicipedia ar Twitter [https://twitter.com/Wicipedia/status/1245354139812536322 e.e]. Oes na ffordd i eithrio'r cynnwys yma nes bod nhw'n cael i cyhoeddi fel erthyglau go iawn? Diolch [[Defnyddiwr:Jason.nlw|Jason.nlw]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Jason.nlw|sgwrs]]) 15:26, 1 Ebrill 2020 (UTC) :Mi ofyna i Carl, jason. {{Ping|Oergell}} - ydy hi'n bosib newid @Wicipedia i godi'r prif barth yn unig? Can diolch! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 15:50, 1 Ebrill 2020 (UTC) ::Mae hwnna yn y prif barth, drwy gamgymeriad? Ydi e fod yn [[Wicipedia:WiciBrosiect Addysg/Erthyglau Drafft/Siartiaeth]] ? --[[Defnyddiwr:Dafyddt|Dafyddt]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Dafyddt|sgwrs]]) 16:42, 1 Ebrill 2020 (UTC) :::Ti'n iawn Dafydd - sylwgar iawn! Dw i newydd ei symud i barth Wicipedia. Diolch! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 16:45, 1 Ebrill 2020 (UTC) ::: {{Ping|Oergell|Llywelyn2000}} Diolch yn fawr iawn! [[Defnyddiwr:Jason.nlw|Jason.nlw]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Jason.nlw|sgwrs]]) 10:08, 2 Ebrill 2020 (UTC) == BOT-Twm Crys == Mae gan yr holl erthyglau a grëwyd yn ddiweddar gan [[Defnyddiwr:BOT-Twm Crys]] wallau ynddynt. A wnaethoch chi sylwi? [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 07:19, 10 Ebrill 2020 (UTC) :That's because they're not yet linked to Wikidata. Quickstatements is running in the background. However, there will be a few other issues, but I can't sort them out when I'm blocked! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 07:30, 10 Ebrill 2020 (UTC) ::Sorry, I thought I was only blocking the bot. [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 07:44, 10 Ebrill 2020 (UTC) :::The bot stopped running early on this morning. I will need it however to mass edit a few errors which have cropped in (location map doesn't appear) - even though all the test articles were good. I think it's because many of these are small towns / villages without much data on them on WD. I'll open a new page on what needs doing. Certainly, you've spotted on error - the diff page. Diolch Deb. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 07:47, 10 Ebrill 2020 (UTC) ::::[[Defnyddiwr:Llywelyn2000/Trefi a lleoedd UDA - cywiro|Gwella!]] [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:35, 10 Ebrill 2020 (UTC) == Rhywrai'n ceisio dadwneud dy waith == Cymer olwg ar Comin, mae na rai yn tynnu ein hawl i Gymru ddod o dan Ewrop (yn ogystal a'r DU), ac yn dadwneud dy waith! [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Category:Rock_music_groups_from_Wales&action=history Drycha ar hwn!] Pa gamau fedrwn ei gymryd yn erbyn fandaliaeth fel hyn? [[Defnyddiwr:John Jones|&#39;&#39;&#39;Defnyddiwr:John Jones&#39;&#39;&#39;]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:John Jones|sgwrs]]) 17:05, 3 Mai 2020 (UTC) ==Enw defnyddiwr newydd== Beth yw eich barn chi am hyn? [[Defnyddiwr:Clwb Cymric]] A yw'n dderbyniol? [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 07:29, 1 Mehefin 2020 (UTC) ==Problem technegol== Mae rhywbeth rhyfedd am yr erthygl newydd [[Rhestr o afonydd Portiwgal]]. Dyw i ddim yn gallu agor yr erthygl.[[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 07:38, 20 Mehefin 2020 (UTC) :Nol o Ynys Afallon ddoe, Deb! Back to the future! (Fixed by now!) [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:11, 4 Awst 2020 (UTC) ::Croeso adref! --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 08:19, 4 Awst 2020 (UTC) ::: Diolch! ;-) Os oes rhywbeth angen ei wneud, rhowch wybod! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 09:33, 4 Awst 2020 (UTC) == [[:en:Boat of Saint Peter|Boat of Saint Peter]] == Hi Llywelyn2000, how are you? Me I'm fine! I need your help, please, this time on English Wikipedia, as you know my English isn't so fluen, :-). I opened this page about an ancient tradition in my region Lombardy. Please, I ask you some minutes, to correct my mistakes, it will be a great joy for me. Thanks a lot and have a nice week end. [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 10:51, 3 Gorffennaf 2020 (UTC) == Universal Code of Conduct == Hi Llywelyn2000 I was asked by Wikimedia Foundation to promote this call for participation on the planned Universal Code of Conduct. Best regards --[[Defnyddiwr:Holder|Holder]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Holder|sgwrs]]) 04:35, 14 Awst 2020 (UTC) ''At times, our contributor communities and projects have suffered from a lack of guidelines that can help us together create an environment where free knowledge can be shared safely without fear. ''There has been talk about the need for a global set of conduct rules in different communities over time. Recently, Wikimedia Foundation Board of Trustees announced a Community Culture Statement, asking for new standards to address harassment and promote inclusivity across projects. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/May_2020_-_Board_of_Trustees_on_Healthy_Community_Culture,_Inclusivity,_and_Safe_Spaces] ''The universal code of conduct will be a binding minimum set of standards across all Wikimedia projects, and will apply to all of us, staff and volunteers alike, all around the globe.. It is of great importance that we all participate in expressing our opinions and thoughts about UCoC and its values. We should think about what we want it to cover or include and what it shouldn’t include, and how it may create difficulties or help our groups. ''This is the time to talk about it. Before starting drafting the code of conduct, we would like to hear from you and to solicit the opinions and feedback of your colleagues. ''In order for your voice to be heard, we encourage and invite you to read more about the universal code of conduct (UCoC) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct] and then write down your opinions or feedback on the discussion page [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Universal_Code_of_Conduct]. To reduce language barriers during the process, you are welcomed to translate the universal code of conduct english main page into your respective local language [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct&language=en&action=page&filter=]. You and your community may choose to provide your opinions/feedback using your local languages. == Macro to add names of birds from other Celtic languages == Hi Llywelyn2000, thanks for the macro to add names of birds from other Celtic languages... and interesting to see. However I see three problems. 1/ In the case of the Irish "spideog", the Welsh name was also "spideog" instead of Robin Goch. I don't know why. 2/ When I edit the file for any reason, it seems, and close it, extra paragraph marks jump in and I am not good with editing tables 3/ It would be good if possible to have the title of the section in some text other than plain text (though not so important)/ The first point is key ... the translations have to be reliable pob lwc! [[Defnyddiwr:TGcoa|TGcoa]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:TGcoa|sgwrs]]) 17:25, 19 Awst 2020 (UTC) :{{Ping|TGcoa}} the code for Welsh was lang=ga, rather than lang=cy. All good now! Subheading - good idea! Thanks! Translation of the Irish bird names were mostly done by Tomás de Bhaldraithe and Diarmaid O’hAirt of the Acadamh Ríoga na hÉireann (Royal Irish Academy). [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 04:12, 20 Awst 2020 (UTC) == Little help for [[Wenceslao Selga Padilla]] == Hi, dearest Llywelyn2000, how are you? Me and my family are well, still afraid for Covid-19 but everything is going well. Please, I ask 2 minutes of your time to add a line to this page. Can you add some words afther the last line of biography? : Bu farw Padilla o drawiad calon ar 25 Medi 2018 yn Ulanbataar. ''Succeded to him, from 2 April 2020, father [[Giorgio Marengo]]''. Thanks a lot for yor very important help and see you soon. Sincerely [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 14:48, 30 Awst 2020 (UTC) : Thanks a lot!!! Soon I'll open the page of him!!! Grazie mille!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 11:23, 1 Medi 2020 (UTC) === [[Giorgio Marengo]] === Done!!! Please, there are just 2 little things to do, when you'll have some minutes: * the translation of some word of biography * the right putting of ISBN with {{}} Thanks a lot for your great help, have a nice day!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 14:59, 1 Medi 2020 (UTC) == [[Maurizio Micheli]] == Hi, dearest Llywelyn2000, how are you? Me and my family are going well, still afraid fot the virus, but everyone well. I've just opened this page about this great Italian actor, and I'm asking, please, to you 5 minutes to correct my mistakes of the biography. I'll be pleased to help you in Italian and Portuguese. Thnaks a lot for youre great help, and have a nice week-end Sincerely [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 15:21, 10 Hydref 2020 (UTC) :{{cwbwlhawyd}} :I'm well thanks my good friend! Mismanagement of the Covid-19, and the lies and deceit by Westminster, however, has turned my hair grey. Really sad world. At least wiki brings a bit of sanity! And Wales plays as a nation in the Nations League this afternoon, where we can stand up on our own two feet, decide our own future, for whatever that may bring, it will be better than this Westminster mess! Have faith good man! If you would like to do a short article on [https://en.wikipedia.org/wiki/YesCymru YesCymru] (just the first few paragraphs) I will grow younger, wiser! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:59, 11 Hydref 2020 (UTC) :: Suuuuuure, give me 24 hours and the page will be opened. Just to make 2-3 red links!!! Have a nice Sunday!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 10:36, 11 Hydref 2020 (UTC) == [[:it:YesCymru|YesCymru in Italian]] == {{cwbwlhawyd}} Is it good? Good night, :-) [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 22:09, 11 Hydref 2020 (UTC) :Whow! DIOLCH i ti!!! looks better than just 'good'! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 13:25, 13 Hydref 2020 (UTC) :: {{cwbwlhawyd}} :: [[:fr:YesCymru|Also in French]]!!! :: Please, is it possible to have the ''logo'' in Commons? I tried to charge, but it doesn't see. How can we do? [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 09:58, 14 Hydref 2020 (UTC) :::Bendigedig! Benedetto! Meraviglioso! Grazie amico mio! :::Logo needs to go on individual language wikis under 'Fair use licence'. Not available in French! I'll have another look on Commons in case things have changed! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 11:44, 14 Hydref 2020 (UTC) :::: Ok, my dear. In 24 hours, you'll see another Language!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 12:30, 14 Hydref 2020 (UTC) ::::: {{cwbwlhawyd}} ::::: [[:pt:YesCymru|Also in Portuguese]]!!! Good night, see you soon. [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 22:41, 14 Hydref 2020 (UTC) :::::: {{Ping|Rei Momo}} Just seen this one! How could I have missed it?!!! Muito obrigado por todo o seu trabalho árduo, meu bom amigo! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:12, 3 Tachwedd 2020 (UTC) ::::::: Olaaaaaaaa, tu falas Portuguès??? Serio? Que bom, nos podemos praticà-lo um pouco!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 11:49, 4 Tachwedd 2020 (UTC) Meu português fica melhor, à medida que o Google Translate fica melhor! Haha! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 12:52, 5 Tachwedd 2020 (UTC) == Diolch! == Diolch am dy help! Mi driai o fy hun yn nes ymlaen; cadwa olwg ar bethau os gweli di'n dda! [[Defnyddiwr:Monsyn|Monsyn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Monsyn|sgwrs]]) 08:58, 12 Hydref 2020 (UTC) == Wikidata lists == Prynhawn da! I have been looking at using Wikidata SPARQL queries on Wikipedia Kernewek. I have a few at my user page at [[kw:Devnydhyer:DavydhT/Kyst_Tewes]] which aren't really working properly at the moment. I'm not sure why ListeriaBot isn't producing lists of the planets and dwarf planets. The query does what I intend it to at the Wikidata Query Service [https://query.wikidata.org/#SELECT%20%3Fitem%20%3FitemLabel%20%3Fsemimaj%20%3Fpic%0AWHERE%0A%7B%0A%3Fitem%20wdt%3AP31%2Fwdt%3AP279*%20wd%3AQ2199%20%20.%0A%3Fitem%20wdt%3AP2233%20%3Fsemimaj%20.%0AOPTIONAL%7B%3Fitem%20wdt%3AP18%20%3Fpic%20.%7D%0ASERVICE%20wikibase%3Alabel%20%7B%20bd%3AserviceParam%20wikibase%3Alanguage%20%22kw%2Ccy%2Cen%22%20%7D%0A%7D%0AORDER%20BY%20ASC(%3Fsemimaj) Query] listing the official dwarf planets and [https://query.wikidata.org/#SELECT%20%3Fitem%20%3FitemLabel%20%3Fsemimaj%20%3Fpic%0AWHERE%0A%7B%0A%3Fitem%20wdt%3AP31%2Fwdt%3AP279*%20wd%3AQ29370670%20.%0AOPTIONAL%7B%3Fitem%20wdt%3AP2233%20%3Fsemimaj%20.%7D%0AOPTIONAL%7B%3Fitem%20wdt%3AP18%20%3Fpic%20.%7D%0ASERVICE%20wikibase%3Alabel%20%7B%20bd%3AserviceParam%20wikibase%3Alanguage%20%22kw%2Ccy%2Cen%22%20%7D%0A%7D%0AORDER%20BY%20ASC(%3FitemLabel) Query] listing possible dwarf planets that are not IAU officially confirmed. However these aren't coming through properly as a wikipedia table. The constellations draft page [[kw:Devnydhyer:DavydhT/Kyst_Tewes/Ranneves]] mostly does OK, but I get this errant subheader zzzother appear. Ideally I'd also like to remove the prefix from the Latin abbreviations. Hope you can help. Would updating the [[kw:Skantlyn:Wikidata_list]] template at Wikipedia Kernewek to the latest version of [[en:Template:Wikidata_list]] on English Wikipedia help or might I break something by doing that? [[Defnyddiwr:DavydhT|DavydhT]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:DavydhT|sgwrs]]) 13:18, 3 Tachwedd 2020 (UTC) :{{Ping|DavydhT}} Hi Davydh! I hope you're well! :Only one list per page is permitted. I've kept the first one, and it works. You could create a new page for a second list, should you wish. :And yes! The template needs updating! Just done that; nothing broken! :I did start working on the bird articles on kw-wiki, but concentrated on ga-wiki when their editors wanted help with embedding Wikidata (similar project!) into Wikipedia. I'll try and make time to work with you if you like: I've added all the Cornish bird names as found on Avionary onto Wikidata, so we could generate quite a few new articles on birds automatically, should yo wish. :Wonderful to see that you've created a couple of new WD lists too! : Let's continue the conversation on kw-wiki [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:03, 3 Tachwedd 2020 (UTC) == Infoboxes == Dwi'n awyddus i ddechrau creu tudalenni yn wikipedia Cernyweg ar elfennau cemegol, ond does gen i ddim syniad sut i greu infobox ar gyfer elfen cemegol. Dwi wedi sbio ar y fersiwn Cymraeg, ond dwi ddim yn gwybod beth dwi'n gorfod gwneud i greu fersiwn Cernyweg na'i gysylltu i wikidata. Fedri di helpu? [[Defnyddiwr:Brwynog|Brwynog]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Brwynog|sgwrs]]) 23:32, 8 Rhagfyr 2020 (UTC)Brwynog == Re: Vídeo sobre la reversión del Gobierno de Gales COVID-19 == Good Morning, thanks for your message on my talk page. I have reverted your edit because that video, about the incidence of covid 19 in Wales, has no relevance in that small section. Best regards, [[Defnyddiwr:Echando una mano|Echando una mano]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Echando una mano|sgwrs]]) 09:34, 18 Ionawr 2021 (UTC) == Hello, 20th anniversary of the Catalan Wikipedia == Hello, I hope that you are doing fine. Thanks again for your support a long long time ago! Sorry to write in English, I am still an ignoramus in Welsh..., unfortunately. I write you this message because we'll be celebrating our Catalan Viquipèdia 20th birthday soon and I would really appreciate having at least one user of your wikipedia (if you could have more people from your wikipedia it would be amazing!) saying a few words in your language in a short video, filmed horizontally, congratulating the Catalan Wikipedia. The time would be around 15 seconds and you are free to say what you want (if the background can be something beautiful of your country (building, monument) it would be just great..) though you would have to finish in Catalan saying "Bon aniversari" and/or "per molts anys". I really hope you will participate! The video has to be sent to viquipedia@wikimedia.cat if possible before February 28th. I hope to hear from you soon! Take real care and have a great week! Diolch! Claudi/[[Defnyddiwr:Capsot|Capsot]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Capsot|sgwrs]]) 18:23, 26 Chwefror 2021 (UTC) ==Category:Welsh-speaking politicians in danger of deletion from English Wikipedia== Flynyddoedd yn ôl, llwyddodd ychydig o ddefnyddwyr Saesneg i gael gwared ar y categori "pobl sy'n siarad Cymraeg". Nawr maen nhw'n ceisio dileu "gwleidyddion sy'n siarad Cymraeg". Cyfrannwch at y drafodaeth. [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 16:00, 26 Chwefror 2021 (UTC) :Diolch i ti am hyn, Deb. Mae ymosodiad ar rai o olygyddion cywici yn dod o Ogledd Iwerddon hefyd (ers ychydig wythnosau). Mi edrychai ar y categoriau mewn ychydig. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 07:37, 27 Chwefror 2021 (UTC) ==Gweler== [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User_talk:William_Allen_Simpson&diff=1009960997&oldid=1009597164] How do you say in Welsh: "Someone is getting what's coming to them" ? [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 18:52, 3 Mawrth 2021 (UTC) == Sylvia Anderson a dinasyddiaeth == Pan fydd gen ti eiliad, allet ti edrych ar [[Sylvia Anderson]] a'r ornest rwyf wedi bod gyda [[Defnyddiwr:Barrow1965]]? Rwyf wedi ceisio ac wedi methu ag ymgysylltu ag ef/hi mewn deialog. Byddai'n well 'da fi nad fi fyddai'r un i'w flocio na chloi'r dudalen. Beth yw dy farn di? --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 13:44, 18 Mawrth 2021 (UTC) == Y ddefnyddiwr Gwyddelig == Dych chi wedi sylweddoli bod Britishfinance wedi blocio? [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User_talk:Britishfinance&action=edit&section=82 Gweler yma] [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 15:19, 28 Mawrth 2021 (UTC) == Nodyn:Person == A oes siawns rywbryd o drwsio'r Nodyn:Person? Ar hyn o bryd mae pobl a anwyd yn y cyfnod Cyn Crist yn cael y wall-neges "(Gweithredydd < annisgwyl oed)" yn y Gwybodlen. Mae'n debyg bod yna dyniad yn y côd sy'n cynhyrchu gwerth negyddol. Rwy'n gobeithio mai dim ond mater o gymryd gwerth absoliwt y rhif hwnnw ydyw, ond dydw i ddim yn moyn tincran â'r côd a'r cannoedd o fachau cyrliog ynddo! --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 22:52, 30 Mawrth 2021 (UTC) :[Y bore nesaf.] Beth ydw i wedi'i wneud? Roeddwn i'n *gobeithio* mai rhywbeth syml oedd y broblem. Ond rwy'n gallu gweld dy fod wedi treulio oriau arni eisoes. Diolch am dy amynedd! --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 08:31, 31 Mawrth 2021 (UTC) ::Dim probs! Mae na lawer o nodynau a modiwlau wedi dyddio braidd, ag angen eu diweddaru! Felly diolch am godi hyn! O leiaf bydd popeth yn iawn ar ol gorffen (os gorffen!) Dw i'n meddwl mod i wedi ffindio'r broblem, ac wedi cywiro rhai eraill hefyd. Y dudalen bwyicaf, a'r rhan fwyaf HEB ei chyfieithu oedd [[:Modiwl:I18n/complex date]]. Pan gaf gyfle mi af i'w chyfieithu i'r Gymraeg ar enwici hefyd, fel ei bod yno'n y Gym y tro nesaf. Diolch eto am y proc! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:35, 31 Mawrth 2021 (UTC) :::Wedi gorffen: mae'r wybodaeth am farwolaeth y person i'w weld yn gywir ar [[Iwl Cesar]], [[Cato yr Ieuengaf]], [[Epaminondas]] a... [[Saunders Lewis]]! Diolch eto! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 09:22, 31 Mawrth 2021 (UTC) ::::Mae'r problemau roeddwn i'n eu gweld wedi diflannu nawr! Mawr ddiolch! --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 19:46, 31 Mawrth 2021 (UTC) ==Dyddiad geni ac oedran== Sumai Robin. Mae'n ymddangos fod y fersiwn newydd o [[Nodyn:Dyddiad_geni_ac_oedran]] wedi ei gymryd o "Birth year and age" a felly wedi torri dyddiadau geni. Yn wir mae'r ddolen rhyngwici yn mynd i'r nodyn cyfatebol anghywir. Wnes i drio ddefnyddio y fersiwn diweddaraf o Template:Birth date and age ond mae angen ychydig o waith ar hwnnw i'w leoleiddio. Felly byddai'n well adfer y fersiwn cynt am nawr falle? --[[Defnyddiwr:Dafyddt|Dafyddt]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Dafyddt|sgwrs]]) 15:54, 16 Ebrill 2021 (UTC) :Diolch Dafydd. Wedi blino heno, ond os oes gen ti enghraifft lle nad ydy o'n gweithio mi arbedith amser i mi yn y bora. Cofion.... [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 17:42, 16 Ebrill 2021 (UTC) ::Dim problem. Mae wedi torri ar dudalennau gyda gwybodlennau manwl lle mae'r dyddiad geni llawn yn cael ei anwybyddu e.e. [[Tom Jones]], [[Gareth Bale]]. --[[Defnyddiwr:Dafyddt|Dafyddt]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Dafyddt|sgwrs]]) 20:02, 16 Ebrill 2021 (UTC) :::Wedi dadwneud y golygiad diwetha, ac mae popeth i'w weld yn iawn. Ond 'easy fix' ydy hyn, fel y gwyddost, heb fynd i wreiddyn y broblem. Mi driai fynd i wreiddyn y broblem cyn hir, fel bod cy ac en mewn cynghanedd bur. Diolch Dafydd! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs ==Llawer o spam== Cadwch lygad am fandaliaid yn ein dilyn o Wikipedia Saesneg. Dw i wedi blocio 3 neu 4 yn ddiweddar. [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 08:10, 29 Ebrill 2021 (UTC) :Diolch Deb! Sgwn i pam!!?? LOL! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:12, 29 Ebrill 2021 (UTC) ::{{Ping|Deb}} Yn wir. Ddoe roedd nifer o dudalennau a chyfrifon yn deillio o Bangalore, a oedd yn ymdrechion amlwg i drin SEO (gweler [[:en:Search engine optimization]]) at ddibenion masnachol. Rhaid inni gadw llygad craff am hyn, ac ei ddileu ar unwaith, er mwyn i'r twyllwyr hyn beidio â meddwl ei bod yn werth yr ymdrech i dreulio'u hamser ar shenanigans o'r math. --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 10:31, 29 Ebrill 2021 (UTC) == Ieithoedd ar dudalen Hafan == Rwy'n cytuno â thi bod y rhestr o ieithoedd ar dudalen Hafan wedi mynd ychydig yn flêr. Cefais i gynnig ar ei chywiro a'i hailwampio. Efallai y gallet ti edrych ar [[Defnyddiwr:Craigysgafn/Pwll Tywod/6]], lle byddi di'n gweld fy ymgais i adolygu'r hen [[Nodyn:Wicipediaiaith]]. Dylai'r fersiwn hon fod ychydig yn haws ei deall ac yn symlach i'w chynnal na'r hen un, gan fod enwau'r ieithoedd yn Gymraeg ac wedi'u trefnu yn ôl yr wyddor Gymraeg. Roedd yr ieithoedd gwreiddiol ("Deutsch", "Русский", ayyb) yn syniad braf, ond fe wnaethon nhw greu problemau diangen. Beth yw dy farn di? --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 15:47, 5 Mai 2021 (UTC) :Llawer gwell! Mi faswn i'n ei ychwanegu ar yr Hafan, Craigysgafn, a rhoi neges a dolen yn y Caffi (gan fod yr hen restr yn cynnwys gwybodaeth anghywir). Gwych iawn! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 17:07, 5 Mai 2021 (UTC) ::Gan nad oedd wgrthwynebiad, dw i wedi ei ychwanegu ar yr Hafan - heb y rhan dros 100,000 - roedd na ormod i fy llygad i! Ro'n ir goll. Tria fo i weld: ella mai fi ydy'r broblem! Diolch eto! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 11:10, 10 Mai 2021 (UTC) :::Gadewch i ni hepgor y rhai dros 100,000 ar bob cyfrif. Ond fe hoffwn i weld "Gweler y rhestr lawn" ar y gwaelod. Dyna ddolen yr oeddwn yn arfer clicio arni yn aml cyn iddi ddiflannu. --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 16:05, 10 Mai 2021 (UTC) ::::Diolch eto - newydd ei ychwanegu! Mae yn handi! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 16:40, 10 Mai 2021 (UTC) :::::Mae hynny'n wych! Diolch! --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 17:23, 10 Mai 2021 (UTC) ==Mae eisiau ychydig o help arna fi== Shwmae eto, felly o'n i'n trïo neud tudalen newydd sy'n perthyn â Senedd Ewrop ond smo fi'n rili gwbod shwt ma dechrau ethygl, fel creu gwybodlen sy ar wici saesneg ond ddim ar wici cymraeg. Allet ti helpu neu pwynto fi i rywle ble galla fi ffeindio help ar gyfer hyn. Diolch. [[Defnyddiwr:LandmarkFilly54|LandmarkFilly54]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:LandmarkFilly54|sgwrs]]) 17:28, 9 Mai 2021 (UTC) :Mae na dipyn o stwff yn [[Wicipedia:Cymorth]], fideos byr 5 munud. Hefyd: [[Wicipedia:Arddull]] ayb (gweler [[:Categori:Cymorth]]. Mae na 3 gwybodlen: [[:Nodyn:Person]], [[:Nodyn:Lle]] a'r un sy'n berthnasol i Senedd ewrop ydy Nodyn:Pethau. Cymer olwg [[Nodyn:Pethau|ar y ddogfeniaeth yn fano]], sut i'w defnyddio. Pob hwyl! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 17:39, 9 Mai 2021 (UTC) == [[Prova d'orchestra]] == Hi, dearest Llywelyn2000, how are you? Me and my family are very well, and we are waiting for "the end of dark". I was vaccinated last may 24th. I've opened this short page, and it's new category. Please, I ask you just 5 minutes to translate the 2 lines of the ''stori''. Thanks a lot for your great help!!! See you soon [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 10:56, 1 Mehefin 2021 (UTC) :All done! I'm very well thanks, my good friend. Yes, its dark, dark days for everyone. I'm really glad I have access to a torch! Keep in the light! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 12:19, 1 Mehefin 2021 (UTC) :: Suuuuure!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 12:47, 1 Mehefin 2021 (UTC) === [[Sibilla (cantores)|Sibilla]] === Hi, dearest Llywelyn2000, how are you? Following the film, I opened the page of tha cantore Sibilla. I leaved a line in English, because I think it was too difficult for mr Google to translate!!! Please, I ask you 5 minutes of your time to correct it. I'll be please to help you in Italian and Portuguese. Thanks a lot and see you soon [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 08:45, 4 Mehefin 2021 (UTC) : Wow, fastest than a [[Concorde]], thank youuuuu!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 09:00, 4 Mehefin 2021 (UTC) :: Croeso! Welcome! The speed of light is measured by standardised units called 'Welsh Wikipedia editing'! ;-) Please keep 2m social distance whilst editing... and keep happy! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 09:05, 4 Mehefin 2021 (UTC) == Arctic Knot Conference == Hi Llywelyn2000. Nice to meet you online at Arctic Knot Conference. As I don't want to use Telegram, I won't give comments or ask questions but the program is really interesting. Best regards --10:01, 24 Mehefin 2021 (UTC) :Hi Holder! Same here! Lets talk some day! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 12:45, 24 Mehefin 2021 (UTC) ==Wiki'r holl ddaear== Roedd hi'n mor rhwystredig bod fy hoff lefydd ddim yn gymwys; Aberogwen a Bod Petryal. Mae gen i filoedd o luniau ohonynt! [[Defnyddiwr:Lesbardd|Lesbardd]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Lesbardd|sgwrs]]) ==Beth dych chi'n meddwl?== [https://cy.wikipedia.org/wiki/Arbennig:Contributions/LazarBum] ? [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 08:09, 15 Gorffennaf 2021 (UTC) :Yes, a bit pointless! An article on swear words would be fine, but not an unsourced list (some litr. translated!). I've deleted. Diolch Deb- guardian of sanity! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:49, 15 Gorffennaf 2021 (UTC) == Diolch am roi cic yn y nhin i! == Diolch am roi cic yn y nhin i! Ro'n wedi rhydu sti: bron methu cofio sut i wneud linc! Dyna fo! Mi wnes i rhyw dair erthygl, a mwynhau hefyd! Diolch i ti! Rhagor wthnos nesa! [[Defnyddiwr:John Jones|&#39;&#39;&#39;Defnyddiwr:John Jones&#39;&#39;&#39;]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:John Jones|sgwrs]]) 16:29, 16 Gorffennaf 2021 (UTC) == Files on Commons == Hi! I'm trying to fix the files in [[:Categori:Wikipedia license migration candidates]] and some of them are allready on Commons. Perhaps you could have a look at the files in [[:Categori:Cynnal a chadw Wicipedia]] and delete them if they are moved correct to Commons? I noticed on [[:Delwedd:Tram wrth hoosons 2.jpg]] that it says "gwp" and "oes". What does that mean? --[[Defnyddiwr:MGA73|MGA73]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:MGA73|sgwrs]]) 17:50, 4 Awst 2021 (UTC) :I see that the images have been added from cy to Commons. I suggest you ask whoever moved them. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 18:10, 4 Awst 2021 (UTC) :: Hi! Yes it is correct that the files are moved to Commons. The reason I asked you about the files is that you are an admin and can delete files. So I hoped you would delete them if they were moved correctly. About the meaning of gwp and oes the file is uploaded by an inactive user so I do not think it will help to ask that user. So I thought I would take the chance and ask you now that I wrote to you anyway. --[[Defnyddiwr:MGA73|MGA73]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:MGA73|sgwrs]]) 15:12, 5 Awst 2021 (UTC) :::Spoke over the phone with Gareth the scanner / uploader, whose initials are gwp! Thanks for your work on cywiki! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 04:47, 27 Awst 2021 (UTC) == Y Cymhorthydd Cyfieithu == Ti'n iawn! Gweler [[:Pwdin reis]] - Mae o ganwaith gwell!!! Diolch! Gobeithio fod hyn y helpu'r prosiect! [[Defnyddiwr:Cell Danwydd|Cell Danwydd]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Cell Danwydd|sgwrs]]) 18:41, 7 Awst 2021 (UTC) ==Gweler== *[[en:Wikipedia_talk:WikiProject_Wales#Year_in_Wales_article_layout]]. Beth dych chi'n meddwl? [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 15:45, 14 Awst 2021 (UTC) == Universal Code of Conduct - Enforcement draft guidelines review == Hello Hope all is well with you. I'm contacting you to ask if you could kindly spread this message among the members of the Wikimedia Community User Group Wales in the ways you think are more appropriate. The announcement is about the draft of the enforcement guidelines of the Universal Code of Conduct (UCoC). The draft will be discussed and commented on for about two months so that the drafting committee can revise it according to the suggestions coming from the movement. Should there be any questions about the draft, the UCoC or any other subject linked to them please do not hesitate to contact me. Many thanks and have a nice day! Mervat ==== Announcement ==== The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Phase_2|Universal Code of Conduct Phase 2 drafting committee]] would like comments about the '''[[m:Universal Code of Conduct/Enforcement draft guidelines review|enforcement draft guidelines]]''' for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] (UCoC). This review period is planned to begin 17 August 2021. Community and staff members collaborated to develop these draft guidelines based on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Discussions|consultations, discussions, and research]]. These guidelines are not final but you can help move the progress forward. Provide comments about these guidelines by 17 October 2021. The committee will be revising the guidelines based upon community input. Everyone may share comments in a number of places. Facilitators welcome comments in any language on the [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Enforcement draft guidelines review|draft review talk page]] or by email. Comments can also be shared on talk pages of translations, at local discussions, or during round-table discussions and conversation hours. There are planned live discussions about the UCoC enforcement draft guidelines: * [[wmania:2021:Submissions/Universal_Code_of_Conduct_Roundtable|Wikimania 2021 session]] (recorded 16 August) * [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/2021_consultations/Roundtable_discussions#Conversation hours|Conversation hours]], 31 August, 7 September @ 03:00 UTC & 14:00 UTC * [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/2021_consultations/Roundtable_discussions|Roundtable calls]] - 18 September @ 03:00 UTC & 15:00 UTC * The facilitation team supporting this review period hopes to reach a large number of communities. Having a shared understanding is important. If you do not see a conversation happening in your community, please organize a discussion. Facilitators can assist you in setting up the conversations. Discussions will be summarized and presented to the drafting committee every two weeks. The summaries will be published [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Drafting committee/Digests|here]]. Please let me know if you have any questions. --[[Defnyddiwr:Mervat (WMF)|Mervat (WMF)]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Mervat (WMF)|sgwrs]]) 22:17, 26 Awst 2021 (UTC) == Asking for sources: == Hello there, I see that you worked on the page for Androgynedd and I was wondering if you had any sources for the term's use before it was added to Wikipedia? Many thanks, [[Defnyddiwr:LucCymru85|LucCymru85]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:LucCymru85|sgwrs]]) 14:30, 10 Medi 2021 (UTC) == Biscuit [[Mostaccino]] == Hi, dearest Llywelyn2000, how are you? Here, from the hell (ah ah ah), we go well; let's hope it will end soon, because, when you'll come here, we'll go in Crema to taste this spicy biscuit. Please, can you add something about the ''Story'', form English, and correct the two lines I put? Thank you a lot for your help, and see you very soon!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 11:58, 14 Hydref 2021 (UTC) : Tbank you very much, for what yhou've written about me, :-) Have a nice Sunday! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 10:37, 31 Hydref 2021 (UTC) :: Wedi gorffen! Ho finito! Tasty mouthful! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:14, 31 Hydref 2021 (UTC) ::: Grazie mille, a packet og [[Mostaccino]] is wayting for you!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 17:06, 31 Hydref 2021 (UTC) == [[Giovanni D'Anzi]] == Hi, dearest Llywelyn2000, how are you? Here the situation is unknown, as the time between the two War.... :-))) A day is good, 2 days is so and so, a day is bad.... I ask you 3 minutes of your time, please, to correct this new page I've opened. He was a great song composer, he as written lot of songs in ''Milanese dialect'', and in 1935 the famous ''[[Oh mia bela Madunina]]''. In the last part of his life he was also a goop painter. Thanks a lot and hope to hear from you soon, sincerely [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 10:08, 11 Tachwedd 2021 (UTC) :All well and good, thanks Rei Romo! Yes, it's a very odd time: somewhere between the absurd and surreal, verging on apocalyptic. If you would like to write an article on Bracchi, the other half of the partnership, I will correct it for you. Keep well! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 07:01, 13 Tachwedd 2021 (UTC) :: Yeeeeesssss, diolch for your disponibility!!! I'll write the new page, and after another page about [[Oh mia bela Madunina]], a song in milanese dialect that D'Anzi and Bracchi wrote, and today, is known in the whole world!!! Grazie mille, see you very soon. [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 12:35, 13 Tachwedd 2021 (UTC) ::: Well, let's start with: [[Alfredo Bracchi]]: have a nice Sunday and thank you again!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 00:08, 14 Tachwedd 2021 (UTC) :::: I've opened also [[El Biscella]], is it good? [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 11:03, 14 Tachwedd 2021 (UTC) :::::Meraviglioso! Tutto fatto! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 07:27, 15 Tachwedd 2021 (UTC) :::::: Wow, do you think this about my Wikiwork? Grazie mille!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 22:17, 15 Tachwedd 2021 (UTC) == Dy gyfraniadau diweddar == Mae hyn yn debyg i rywun ar fainc yr eilyddion yn llongyfarch capten y tîm, ond rwy'n gwerthfawrogi'r gwaith rwyt ti wedi bod yn ei wneud yn ddiweddar ar ystadegau ac ati. Rwyt ti wedi bod mor brysur â chwningen Duracell. Diolch! --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 20:20, 5 Rhagfyr 2021 (UTC) :Y dewis oedd rhoi gorau iddi, neu ymosod, a dydw i ddim yn un i roi'r gorau a chael fy sathru gan enwici. Diolch am dy eiriau caredig Craigysgafn, ond chwaraewr pel-droed ail orau fues i rioed, ond ew, dw i'n mwynhau! Diolch capten! A chofion cynnes iawn! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 23:10, 5 Rhagfyr 2021 (UTC) == Siambrau Claddu a Charneddi Crynion == Rydw i wedi bod yn darllen y tudalennau a'r rhestrau o nodweddion archeolegol yn Nghymru ac wedi sylwi bod cryn dipyn o gamgymeriadau ynddynt. Er enghraifft mae'r tudalennau ar siambrau claddu yn dweud eu bod wedi cael eu hadeiladu gan y Celtiaid tra nad yw hynny'n wir o gwbl, cawsant eu hadeiladu gan Ffermwyr Ewropeaidd Cynnar. Mae'r tudalennau ar garneddi crynion ar y llaw arall y dweud bod y bobl wnaeth eu hadeiladu wedi adeiladu llwyth o bethau eraill ac nid yw hyn yn wir chwaith. Pobl y Biceri wnaeth adeiladu'r rhan fwyaf o garneddi tra bod yr henebion eraill wedi cael eu hadeiladu gan Y Ffermwyr Cynnar neu gan y Celtiaid. Sptomos :Diolch am dy gyfraniad gwerthfawr: edrych ymlaen i weld y cywiriadau gen ti. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 10:35, 16 Rhagfyr 2021 (UTC) ==Automatic subway template== Hi there, interested in getting that frwiki template into cywiki? https://fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Stations_voisines#Exemple == InternetArchiveBot == Help! Mae'r InternetArchiveBot wedi mynd yn wallgof! Mae e wedi dechrau newid dolenni i Wefan y Senedd fy mod i newydd osod ar dudalennau i ffurff archifwyd. E.e. [[Pontithel]], ond mae dwsinau eraill. Mae'n honni ei fod yn "rescuing sources", ond does dim byd i achub! Mae'r dolenni'n gweithio yn iawn. Oes syniad 'da ti os oes ffordd o roi pen ar hyn? Fe fyddai'n wastraf o amser enfawr petai'n rhaid i mi gywiro'r cannoedd o dolenni o'r math hwn mod i wedi creu! --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 18:01, 1 Ionawr 2022 (UTC) :Newydd ei flocio hyd nes ei fod yn cyfiawnhau'r golygiad. Cadwa ly lygad ar y sgwrs yn [https://meta.wikimedia.org/wiki/User_talk:InternetArchiveBot#IAB's_false_positives_on_cy-wiki fama]. Diolch! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 04:39, 2 Ionawr 2022 (UTC) ::Mawr ddiolch! Tybed faint o leoedd eraill lle gallai IAB fod wedi gwneud hyn? Y broblem yw, unwaith y bydd y bot yn mynd ati, mae'n mynd trwy erthyglau fel tan gwyllt. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 09:43, 2 Ionawr 2022 (UTC) :::(Nes ymlaen) Wel, galla i weld dy fod wedi cael rhyw fath o esboniad drosodd ar Wicimedia. Yr hyn sy'n peri pryder yw bod bot fel hyn yn cael ei roi i weithio ac yn gallu gwneud difrod aruthrol mewn cyfnod byr iawn heb fod dynol yn gwirio'r hyn y mae'n ei wneud ac a yw'r canlyniad yn synhwyrol. Ta beth, diolch eto. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 21:53, 8 Ionawr 2022 (UTC) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:11, 4 Ionawr 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(2)&oldid=22532495 --> == Please undelete the page Dominos Pizza == Hi, I noticed you deleted all the redirects I made. However, I made the page [[Domino's Pizza]] and it took a long time and a lot of hard work to make. So could you please undelete it? If my other pages weren't fit for Wikipedia, sorry I didn't know. But I worked really hard on creating that page (especially the list of countries). So could you please undelete it? Diolch. [[Arbennig:Contributions/110.150.109.121|110.150.109.121]] 08:20, 26 Ionawr 2022 (UTC) :Mae angen gwella llawer o'th erthygl, ar dy bwll tywod, cyn ei gyhoeddi fel hyn. gyda llaw, does dim angen categoriau mewn tudalennau ailgyfeirio. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:22, 26 Ionawr 2022 (UTC) ::@[[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] A fyddech cystal o leiaf â dad-ddileu'r un Domino's Pizza (fe wnes i ei ail-greu ar ddamwain)? Unwaith eto, treuliais lawer o amser yn gweithio ar yr erthygl honno. Fodd bynnag, rwy'n deall pam rydych chi wedi dileu'r ailgyfeiriadau / erthyglau bach. [[Arbennig:Contributions/110.150.109.121|110.150.109.121]] 08:28, 26 Ionawr 2022 (UTC) == My page == Hi, dearest Llywelyn2000, how are you? Here it's very good, from rgis week end, probably, we can walk without mask.... let's hope!!! Please, it's correct the explanation on the new picture I've charged? Diolch a lot for your friendship!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 08:17, 9 Chwefror 2022 (UTC) :It looks great! And Cymraeg is correct too! Covid-19 regulations - many still here - masks, social distancing etc - very different to England next door, where it's a free for all! Keep safe my friend! :PS Maybe you can get a picture of yourself with the Pope? If you can, please send him my regards! ;-) [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 16:06, 10 Chwefror 2022 (UTC) ==[[Spider-Man: Across the Spider-Verse (Part One)]]== Cyfieithu peiriant? [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 08:52, 25 Chwefror 2022 (UTC) :Ie - tua 15 erthygl crap! Fandaliaeth ydy hyn, ymosodiad. Os nad ydyen ni'n gwahardd hyn, does dim yn atal golygydd o'r tu allan rhag creu miloedd o erthyglau gwael ar cywici. Diolch Deb. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 10:07, 25 Chwefror 2022 (UTC) == Celtic Knot Conference 2022 == Hi Llywelyn2000. I hope you are well. Do you know if there is already an idea when and where the next Celtic Knot Conference could take place? Best regards --[[Defnyddiwr:Holder|Holder]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Holder|sgwrs]]) 20:40, 28 Chwefror 2022 (UTC) :Hi {{u|Holder}}. Pretty good thanks, considering the horrible world we live in! CN - there will be an announcement shortly: I'll make a few inquires, and will come back later. This year, it will most probably be in partnership with WM Deutchland. Keep in faith! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 05:41, 1 Mawrth 2022 (UTC) == [[Lung Chien]] == Hi, dearest Llywelyn2000, how are you? Here it goies on well, afraid for the war, but we go on! Please, I ask 4 minutes to correct this new page I opened now, just som little mistahes, I hope!!! Please: do you think the films title in red (probably I'll open) it's better to translate in Welsh or itis better original Language, English? Thank you a lot, and see you soon [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 11:02, 3 Mawrth 2022 (UTC) :Hi my friend! :We are a bilingual nation, so everybody who speak Welsh / Cymraeg understand English (even my grandmother!) this means that we prefer some things in the original language eg titles of English films should be in English. If a film / book is in Italian, then we can either have it in the original language (Italian) or in Welsh. If the English version is notable / known by all, then we will stoop that low and have the English version - but this doesn't happen very often! The same isn't true about English quotes. For some reason, they are translated into Welsh, although, personally I prefer reading the exact quote, the English version, as many things are lost in translation. :Keep safe - another chat soon! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 18:53, 3 Mawrth 2022 (UTC) :: Very gooooood!!! In some days I'll try to open some movies of him, ok? And very very diolch (sorry the English-Welsh version :-) for you great help!!! See you soon [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 22:07, 3 Mawrth 2022 (UTC) === [[ Brenhines y Dwrn|... and then...]] === Godd morning, dearest Llywelyn2000, how are you? I opened the new page, with some new categories. Please, I ask 4 minutes to you to see if everything it's ok and also ok rhe news categories. Grazie mille and see you very soon!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 10:54, 4 Mawrth 2022 (UTC) :: Thank youuuuuuuuu, see you very soon!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 11:26, 4 Mawrth 2022 (UTC) Ooooops, corry, I called you with the name of the movie, ah ah ah!!! I opened also [[Snatwyr Aur|this new page]] and the new category: ''Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Lung Chien''. Thank you for all and have a nice week end!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 12:55, 4 Mawrth 2022 (UTC) : Wowowowowow, very gooood, grazie mille!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 13:48, 4 Mawrth 2022 (UTC) : Ah, I put ''Cipio'r Aur'' in label of Wikidata, :-)!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 16:52, 4 Mawrth 2022 (UTC) == Just a little help on Wikidata, please == Hi, dearest Llywelyn2000, how are you? Me and my family are fine. Please, can you accest to Wikidata to ''Karate One by One''? I put the "story" of the label, but it will be right to have a correct translation in Cymraeg, with this title, or with the ''alias''. Thank you very much for you cooperation, and have a nice weeokk end!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 08:13, 5 Mawrth 2022 (UTC) : Wowowowowow, very fast, diolch!!!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 08:39, 5 Mawrth 2022 (UTC) :: Hi, my dear, how are you? Me I'm very fine. Please, I saw that ''Kung Fu Powerhouse'' is more used than ''Karate One by One''. I think it is better to translate also in Cymru, can you translate, please? Just 30 seconds... thank youuuuuu!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 09:11, 6 Mawrth 2022 (UTC) ::: With films, the title in Welsh is more descriptive than an exact, literal translation. How about 'Pwerdy Kung Fu'? All the best (my dear!) [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) ==Erthygl newydd== Beth dych chi'n meddwl o'r erthygl newydd [[Lolicon]]. Dileu? [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 09:34, 20 Mawrth 2022 (UTC) :Cytuno. Dim categoriau, dim cywirdeb iaith, ddim ychwaith yn cyrraedd y rheol '2 baragraff', dim dolen, dim gwybodlen, dim byd gwerth ei ddweud! Os nad oes rhywun yn ei gwella, allan a hi! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 06:51, 21 Mawrth 2022 (UTC) ::{{ping|Deb}} Rwyf wedi cael gwared arni. Dim ond "trolling" ydyw. A heddiw mae'r peth wedi denu siarad budr gan dwpsyn arall. --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 12:07, 22 Mawrth 2022 (UTC) :::Diolch! [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 12:13, 22 Mawrth 2022 (UTC) == Hellenig Cerbydau Diwydiant == Helo pam wnest ti ddileu fy nhudalen? Fe wnes i ychwanegu cynnwys defnyddiol. Os gwelwch yn dda gadewch i mi ei greu eto. Diolch [[Defnyddiwr:RHAXHIJA|RHAXHIJA]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:RHAXHIJA|sgwrs]]) 10:05, 22 Ebrill 2022 (UTC) :Pa hwyl? Roedd yn llawn gwallau iaith ayb. Croeso i ti ei rhoi yn dy flwch tywod, yna rho wybod pan mae hi'n barod. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 10:57, 22 Ebrill 2022 (UTC) ::a fyddech cystal â rhoi opsiwn i mi greu'r drafft. Esiampl: https://cy.m wikipedia.org/wiki/Drafft:Hellenig Cerbydau Diwydiant [[Defnyddiwr:RHAXHIJA|RHAXHIJA]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:RHAXHIJA|sgwrs]]) 11:43, 22 Ebrill 2022 (UTC) :::Dyw dy ddolen ddim yn gweithio, ond gelli greu pwll tywod i ddrafftio: [[Defnyddiwr:RHAXHIJA/Pwll tywod]]. Cofion [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 11:50, 22 Ebrill 2022 (UTC) ::::@[[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] mae'r ddolen a ddarparwyd gennych i mi yn ddolen i'm tudalen defnyddiwr, mae angen i mi greu drafft i'w gyflwyno i'w adolygu :::::Ar cywici, rydym yn creu'r drafft yn ein blwch tywod. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 13:17, 22 Ebrill 2022 (UTC) ::::::@[[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] Helo creais yr erthygl yno yn y blwch tywod. A yw'n bosibl ei gywiro os oes angen a'i symud i'r drafft er mwyn gwneud erthygl wir? diolch Mae dy erthygl yn cynnwys gwallau elfennol. Bydd angen i ti ei gwella; neu efallai y daw golygydd heibio i dy helpu. Dw i wedi rhoi Nodyn:Gwella arno i alw golygydd sy'n siarad Cymraeg i dy helpu. Cwestiwn: gan nad wyt yn siarad Cymraeg, pam wyt yn dymuno 'sgwennu' erthygl Gymraeg yn hytrach na iaith rwyt yn ei siarad? Pam golygu ar cywici? ON Mae angen i ti arwyddo dy sgyrsiau os wyt am i ni gymryd ti o ddifri! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 05:51, 23 Ebrill 2022 (UTC) @[[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] mae wedi mynd heibio 2 wythnos a does neb wedi fy helpu i drwsio'r gwallau iaith ar y pwll tywod: https://cy.m.wikipedia.org/wiki/Defnyddiwr:RHAXHIJA/Pwll_tywod A yw'n bosibl trwsio'r gwallau iaith eich hun a'i gwneud yn erthygl? @[[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] mae wedi mynd heibio mwy na mis a does neb wedi fy helpu i drwsio'r gwallau iaith ar y pwll tywod: https://cy.m.wikipedia.org/wiki/Defnyddiwr:RHAXHIJA/Pwll_tywod Allwch chi trwsio'r gwallau iaith eich hun a'i gwneud yn erthygl? [[Defnyddiwr:RHAXHIJA|RHAXHIJA]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:RHAXHIJA|sgwrs]]) 12:09, 5 Mehefin 2022 (UTC) :Rhy brysur, sorri. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:22, 6 Mehefin 2022 (UTC) ==Erthygl newydd sbon== Beth dych chi'n meddwl am yr erthygl am [[Elgan Philip Davies]]? [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 19:18, 2 Mai 2022 (UTC) :Mae'n anodd, ond fel ti, dw i wedi rhoi ''benefit of the doubt'' - ac amser i'r golygydd ychwanegu gyfeiriadau at y ffynonellau (refs to the citations). Pe bai gen i amser mi faswn i'n chwilio am y ffynhonellau fy hun, gan fod yr wdur yn sicr yn nodedig. Cofion cynnes! Robin [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 09:46, 3 Mai 2022 (UTC) == Uno dau tudalen == Helo Robin. Mae un o'n wirfoddolwyr newydd wedi creu erthygl newydd sef [[Castell yr Wyddgrug]] ond mae'n tebyg bod [[Bryn y Beili]] yn cyfeirio at yr un safle. Ni wedi sicrhau bod yr erthygl newydd yn cynnwys yr holl manylion o'r hen un, felly tybed oes modd i chi uno'r erthyglau os gwelwch yn dda? Cofion [[Defnyddiwr:Jason.nlw|Jason.nlw]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Jason.nlw|sgwrs]]) 10:39, 11 Mai 2022 (UTC) :Gwych iawn! Cryn welliant! Dw i di rhoi ailgyfeiriad o'r hen i'r newydd. Melys moes mwy! Cofion cynnes.... [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:02, 11 Mai 2022 (UTC) == Population generator, and others... == Sut mae! I'm replying here as I think it would be easier for you. I think your idea on the Manx wikipedia would be a fantastic addition to the project. I took a small (several year) hiatus from Wikipedia, and I've recently been trying to put a bit of shape and life back into this project. However, I seem to be the only active participant at the moment. I don't know anything about modules and linking in to Wikidata, but I recognise that is what is needed here. Ideally, I would like to keep the style of the current infoboxes but have them update automatically, as per your population generator. Your help would be greatly appreciated in this, if you could. Kind regards, [[Defnyddiwr:MacTire02|MacTire02]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:MacTire02|sgwrs]]) 19:48, 27 Mai 2022 (UTC) :{{Ping|MacTire02}} Failt ort! How wonderful! I also took a break around 4 years ago, else I would have burnt out! I would love to help as much as I can. The good thing about the Wikidata driven infoboxes is that theu will generate up to date info; the downside is that there's a lot of initial translating on Wikidata. However, once a word or phrase is translated, it's done forever! You're building up an extremely useful dictionary - Wikidata. So, let's start with a people infobox? Take a look at the one I've used [[:kw:Alan Stivell|on the kw-wiki (Cornish Wikipedia) here]]. I'll add a few templates for starters, which should give the basics of a person. In the meantime let's get the population generator on as many articles as we can. Slane lhiat! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 04:29, 28 Mai 2022 (UTC) :: This sounds wonderful. I wonder, is there a way to keep the visual appearance of the current people infobox intact? [[Defnyddiwr:MacTire02|MacTire02]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:MacTire02|sgwrs]]) 15:50, 29 Mai 2022 (UTC) :: Also, I just noticed in the [[:gv:Cayr Deeth]] article that the instance of WD Population renders the year in the infobox as 2,016 rather than simply 2016. Can this be rectified? [[Defnyddiwr:MacTire02|MacTire02]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:MacTire02|sgwrs]]) 15:55, 29 Mai 2022 (UTC) ::: {{cwbwlhawyd}} ::: Moghrey mie! I've created a new template ('''<nowiki>{{Clowan:WD Population for Infobox}}</nowiki>''') for feeding the WD population into infoboxes. It removes the date, but that's still in the body of the article, and in the references at the bottom. I hope that's acceptible. To add the date as a date, rather than a number (with comma) I would have to input a new line (in the right position) in your Template:kishtey fys boayl, but there's no room for it! I hope this is acceptible; if not - just delete! And we can discuss other options. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 05:52, 30 Mai 2022 (UTC) :::: Fastyr mie! Thank you for that fix. I think it is sufficient to have the date in the article's body and the reference at the end. This should definitely help with the maintenance of the project. Thank you so much for your help in this. [[Defnyddiwr:MacTire02|MacTire02]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:MacTire02|sgwrs]]) 19:35, 30 Mai 2022 (UTC) == Hafan Wici Cernyweg == Shwmae, Robin! Roedd gwych dy weld yn y Zoom yr wythnos 'ma. Yng ghyntaf, sory am fy Nghymraeg tipyn bach sbwriel, dw i rhy out of practice! Dw i'n moyn gofyn dy help di ar gyfer Wici Cernyweg, os gallai. Mae gyda ni bocs ar ein 'folen dre' (hafan) gyda erythglau 'ar hap'. Y broblem yw, dyn nhw ddim 'ar hap' o gwbl! Mae'r templed 'erthyglow chonsus' yn sefydlog. Hoffwn i bod yr erthyglau ar hap fel mae wedi'i ysgrifennu ond dw i ddim yn gwbod sut i wneud hynny o gwbl. Allet ti fy helpu gyda hyn? Neu oes rhywun arall sy'n gallu fy helpu gyda hyn? Diolch yn fawr am dy amser! --[[Defnyddiwr:Gwikor Frank|Gwikor Frank]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Gwikor Frank|sgwrs]]) 15:49, 28 Mai 2022 (UTC) :{{Ping|Gwikor Frank}} Braf clywed gen ti wedi cyfarfod bach da ar Zoom. Mae croeso i ti gysylltu unrhyw bryd! Ymddiheuraf fod fy Nghernyweg yn ''nonexistent'' (!) ond mi dria i helpu cymaint ag y medraf. Mae'r broblem i mi i'w gweld wedi ei datrus (seems to be ok now) gan fod yr erthyglau yn digwydd ar hap: dw i newydd roi clic ar y 3ydd botwm o dan logo Wicipedia, ac wedi cael: Bill Clinton, Arisona, Boudica ac 1988, ac NID Skantlyn:Erthyglow chonsus. Ydy'r broblem yn dal yno i ti? [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 06:11, 30 Mai 2022 (UTC) ::Ah, sori, my Welsh was probably unclear! It's not the 'Folen jonsus' link, it's a box on the homepage itself. On our Folen Dre we have a box there displaying what is purported to be five random articles, but they're fixed. It's currently showing Oos Golowyans, Lymmaval, Channel 4, Tresulyan and Stefania Turkewich. [[Defnyddiwr:Gwikor Frank|Gwikor Frank]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Gwikor Frank|sgwrs]]) 10:43, 1 Mehefin 2022 (UTC) :::Dw i'n meddwl y caf amser fory i edrych arno! Sori am fod yn hir! Mae'r cwpan yn gorlifo! Cofion cynnes... [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 15:17, 8 Mehefin 2022 (UTC) ::::Hi Robin. A lwyddaist ti greu skantlyn i gymryd lle yr un sydd gennym ni ar Folen Dre Kernewek? Mae 'Erthyglow Chonsys' yn dangos yr un pymp erthygl o hyd, fel awgrymodd Gwikor Frank. Oes na ffordd o greu rhestr o erthyglau dewisiedig a defnyddio rhy fath o 'round robin' o'r rheina fel bod y dudalen yn dangos mwy o beth sydd gan Kw-wiki i gynnig? Dwi wedi paratoi rhestr drafft cyntaf o rhyw cant erthygl, wedi'i rannu yn 3 rhan (rhyw 40 ar destunau Cernyweg/aidd, 20 ar destunau rhwng-Geltaidd a 40 o rai eraill, fel y byddai'n bosibl i gael dewisiad o 2, 1 a 2 ohonynt pob tro, a cadw fformat y blwch fel ag y mae), os fydd hynny yn helpu. Y ffordd yna, ni fydd stubs yn ymddangos fel fyddai'n digwydd pe bai'r dewis yn hollol ar hap. [[Defnyddiwr:Brwynog|Brwynog]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Brwynog|sgwrs]]) 00:20, 3 Ionawr 2023 (UTC) ::::: {{Ping|Brwynog}} [https://kw.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:An_tavern#Policies Soniodd Lader Gwiader ar 18 Mehefin] ''Getting it to display random articles is the easy bit...'' felly cymerais ei fod am fynd ati. Does gen i ddim clem sut i greu teclyn erthygl ar hap, ond cynigiais ddethol erthygl a fyddai'n ymddangos bob mis / wythnos, ddim yn anhebyg i'r hyn sydd ar ein Hafan ni. Mae'r gwaith caled wedi'i wneud gen ti (sgwennu a dewis yr erthyglau), a bydda'n eitha hawdd otomeiddio rhywbeth fel hyn fyddai'n newid pob mis, pob wythnosd neu bob dydd! Drwy wneud hyn, mae'r erthyglau'n sownd wrth amser ee rhai addas ar gyfer y tymor pel-droed, y tymor Nadolig ayb. Os na ddaw Lader Gwiader yn ol, rho wybod! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 13:54, 5 Ionawr 2023 (UTC) == InternetArchiveBot == Can you describe what edits led to InternetArchiveBot being blocked? Your [https://meta.wikimedia.org/wiki/User_talk:InternetArchiveBot/Archive/2022#c-Harej-2022-01-26T17:18:00.000Z-Llywelyn2000-2022-01-07T09:04:00.000Z previous communication] does not give enough details. The one edit you included does not indicate any problems on the bot's part. [[Defnyddiwr:Harej|Harej]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Harej|sgwrs]]) 20:44, 22 Awst 2022 (UTC) == Monolith (2017 movie) == Hello, may I ask why you reverted my edit on the https://cy.wikipedia.org/wiki/Monolith page? The paragraph I deleted contained references to a different movie released in the same year (Blade Runner 2049) and a list of actors that worked on Blade Runner but had no connection whatsoever with Monolith. The same goes for the phrase "Until 2022 at least 66,300 English language films had seen the light of day" - it's not sourced and it's hardly relevant for the Monolith page. (Both the English and Italian versions of the Monolith page were repeatedly vandalized by anonymous users, I think the same is happening here.) [[Defnyddiwr:Rizzardi|Rizzardi]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rizzardi|sgwrs]]) 10:09, 13 Medi 2022 (UTC) :Mi wnest ti ddileu'r darn canlynol: Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2017. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd ''[[Blade Runner 2049]]'' sef [[ffilm wyddonias]] gan Denis Villeneuve a enillodd ddwy [[Oscar]] ac sy’n serennu [[Harrison Ford]], [[Ryan Gosling]] ac [[Ana de Armas]]. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. :Mae [https://www.wikidata.org/wiki/Q36300741 Wicidata] a'r erthygl [https://it.wikipedia.org/wiki/Monolith_(film_2017) Eidaleg] yn dweud 2017. Pam wyt ti heb newid y ddau yma? Newidia rheiny a tyrd yn ol, a chawn sgwrs arall. :o ran dileu cyd-destun y ffilm hon, fe drafodwyd hyn a chytunwyd ar hyn gan y gymuned cyn cyhoeddi'r erthygl. Mae'n rhoi cyd-destun gwerthfawr i'r ffilm i'r darllenydd ee gall gymharu testun yr erthygl hon gyda ffilm arall - un o'r rhai mwyaf poblogaidd. Felly hefyd gyda nifer o ffilmiau yn iaith y ffilm - gwybodaeth ychwanegol i'r darllenydd. Cytunwyd ei gynnwys cyn cyhoeddi. Does dim fandaliaeth yma o'n rhan ni: fandaliaeth yw diystyru iaith y gymuned a cheisio dileu gwybodaeth, er i hwnnw gael ei drafod a'i dderbyn. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 11:45, 13 Medi 2022 (UTC) ::Hello Llywelyn! Regarding the release year, the movie was released in 2016 at Frightfest, and had a wider release in 2017 (indeed, the Italian wikipedia lists 2016, the English one 2017) so I didn't change that because I wasn't sure about the Welsh wikipedia rules. Before removing the Monolith paragraph I checked the Welsh wikipedia for a few other movies (among them Titanic, Avatar, I am Legend) and none of the pages I found had a similar paragraph. You say that the addition was agreed to be included before publication, after the information had been discussed and accepted - can you please point me to the discussion page(s), so I won't make the same mistakes in the future? Thanks. [[Defnyddiwr:Rizzardi|Rizzardi]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rizzardi|sgwrs]]) 15:25, 13 Medi 2022 (UTC) ::: Mae unrhyw un o'r ddau ddyddiad yn dderbyniol, ni ddylet fod wedi dileu'r testun felly. Os wyt ti'n ansicr o reolau'r wici yma yna beth am fynd i gael hwyl ar wicis eraill? Mae'r ffilmiau eraill (Titanic ayb) wedi eu creu ymhell cyn y swp yma, felly'n anghymarol / amherthnasol. Mae'r trafodaethau gan y gymuned ar y swp newydd yma i'w gweld ar dudalen y gymuned yn [[Y Caffi]]. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 16:57, 13 Medi 2022 (UTC) ::::Thanks Llywelyn, I find your explanations to be as clear as they are polite. I will surely follow your advice not to bother with the Welsh wikipedia in the future. Enjoy your Gwyddoniadur Rhydd, and bless your heart! [[Defnyddiwr:Rizzardi|Rizzardi]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rizzardi|sgwrs]]) 07:27, 14 Medi 2022 (UTC) :::::Sut hwyl? Dwi'n cyfaddef na chymerais ran yn [[Y_Caffi#Ffilmiau|y drafodaeth diweddar am ffilmiau yn Caffi]], ond rhaid i mi ddweud bod y defnydd yma o Wikidata yn ymddangos yn rhyfedd yn yr erthygl dan sylw ac alla i weld yn iawn pam wnaeth i [[Defnyddiwr:Rizzardi|Rizzardi]] feddwl bod rhywbeth o'i le. Mewn stwbyn erthygl mae mwy o wybodaeth o lawer am ffilm arall, fel noda Rizzardi, nac am y ffilm dan sylw. Wedyn does yna ddim hyd yn oed erthygl am [[Blade Runner 2049]] (etoǃ), a does yna ddim chwaith gyfeiriad ati yn yr erthygl am y ffim [[Blade Runner]] gwreiddiol. Dwi'n cofio peth wmberth o erthyglau am ffilmiau random (o Frasil a Japan) yn cael eu creu yn y gorffennol gan ddefnyddwyr dienw a'r gwaith roedd hyn yn ei olygu i'w wirio-byddai'r dryswch dyddiadau wedi bo dyn olau coch i mi-a mond ceisio gwneud cymwynas oedd [[Defnyddiwr:Rizzardi|Rizzardi]]. Dwi'n dal i gytuno bod Wikidata'n cynnig posibiliadau anhygoel i ni, ond os yw'n creu cynnwys sy'n ymddangos yn rhyfedd dwi ddim yn meddwl bod angen cynnwys gwybodaeth jest oherwydd ein bod ni'n gallu gwneud.--[[Defnyddiwr:Rhyswynne|Rhyswynne]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rhyswynne|sgwrs]]) 09:46, 15 Medi 2022 (UTC) ::::::: Rhys. Dilewyd y ffimiau ar beldroedwyr o japan gan nad oedd unrhyw ffynhonnell Saesneg neu Gymraeg i wiro pwy oedden nhw. Mae hynny'n gwbwl wahanol. Fe drafodwyd yr erthyglau a chafwyd consensws. Felly hefyd gyda'r erthyglau yma. O ran rhoi cefndir y ffilm: fy hun, dw i'n meddwl fod hynny'n beth da. Ond chwaeth ydy hynny. Felly hefyd yr arferiad bydeang o roi gwybodaeth am y cyfarwyddwr. Mae'r erthygl hon (Monolith) yn un o'r lleiaf ar wici, felly mae llai o wybodaeth am y ffilm ei hun na 99% o'r gweddill. Beth am fynd ati i uwchlwytho gwybodaeth i Wicidata? Mi wneith ymddangos yma ar yr erthygl yn otomatig. Gelli ddefnyddio Quick Statements i wneud hynny. Fel hyn, mi fydd unrhyw egin sydd gennym yn troi'n erthyglau llawn, fel: ::::::: [[Miraklet i Valby]] - Swedeg ::::::: [[Varjoja Paratiisissa]] - Ffineg ::::::: [[Police Python 357]] - Ffrangeg ::::::: [[The Road to Wellville]] - Saesneg ::::::: [[Cuore Di Cane]] - Eidaleg ::::::: Diolch am dy sylwadau a'th awgrymiadau. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 11:32, 15 Medi 2022 (UTC) == Nodyn:Pethau – Llyfrau == Fyddai modd ychwanegu is-benawdau at Nodyn:Pethau i adennill swyddogaeth "Blaenorwyd" a "Dilynwyd" yn yr hen wybodlen llyfrau? P155 a P156 yn WD. Dylen nhw ddod yn syth ar ôl is-bennawd "Cyfres", rwy'n meddwl. Rwy'n meddwl fy mod yn gallu gweld sut i'w wneud, ond rwy'n gyndyn o biltran â nodyn sy'n cael ei ddefnyddio ym mhobman. Does dim brys am hyn; byddai'n ddefnyddiol, serch hynny. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 13:29, 23 Medi 2022 (UTC) : {{Cwbwlhau| [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 15:05, 23 Medi 2022 (UTC) }} ::Mawr ddiolch! Mae'n gweithio'n berffaith! --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 15:18, 23 Medi 2022 (UTC) :::Rwyf newydd sylwi nad yw data darlunydd (P110) yn ymddangos yng ngwybodlenni llyfr, e.e. [[Nawr 'Te, Blant]]. Byddai'n braf pe bai modd trwsio hyn rywbryd! Hwyl, Dafydd --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 15:44, 21 Medi 2023 (UTC) ::::[https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Nodyn%3APethau&diff=11878902&oldid=11851019 Tria fo rwan gyfaill]. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 13:36, 2 Hydref 2023 (UTC) :::::Diolch! Ond ... Dydyn ni ddim wedi cyrraedd y nod eto. Os yw'r wybodaeth yn y WD mae'n ymddangos ar y tudalen. Ond edrych ar [[Nawr 'Te, Blant]] eto. Enwir "Suzanne Carpenter" fel y darlunydd yn y manylion yng chod y tudalen, ond dyw'r wybodaeth honno ddim yn ymddangos ar y tudalen ei hun. Does gan Suzanne Carpenter ddim cofnod WD, chwaith. Nawr 'te, mi allwn i creu cofnod WD amdani, a byddai'r wybodaeth yn ymddangos ar y tudalen penodol hwn, ond beth am y cannoedd o ddarlunwyr eraill sydd â gwybodaeth yn y cod o dudalennau eraill? Wn i ddim sut y gallwn i chwilio amdanyn nhw er mwyn eu trwsio nhw. Oes ffordd i ddangos y wybodaeth hon? Hwyl, Dafydd --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 15:24, 2 Hydref 2023 (UTC) ::::::Dallt rwan Daf! ti isio maes arall, tra fod y peth yn ffresh yn y meddwl? [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 15:40, 2 Hydref 2023 (UTC) :::::::Ardderchog! Does dim byd arall sy'n fy mhoeni i ar hyn o bryd, diolch Robin. Felly, cymer hoe bach! --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 16:38, 2 Hydref 2023 (UTC) == Nodyn:Pethau – Logos == Fi eto! Mae 'na broblem gyda phob wybodlen sy'n cynnwys logo: mae'r logo (P154) yn ymddangos ddwywaith bob amser. Oes ffordd i osgoi hyn? [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 18:08, 29 Medi 2022 (UTC) :Oes! Ond mi fydd hi'n wythnos gron! Diolch i ti! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 22:33, 29 Medi 2022 (UTC) {{Cwbwlhau|[[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:33, 25 Hydref 2022 (UTC)}} == Admin inactivity == Hi, hope all is well. I noticed that there are some inactive admins - [https://meta.toolforge.org/stewardry/cywiki?sysop=1&bureaucrat=1&interface-admin=1]. Has there been any thought as to removing their status? '''[[User:Rschen7754|Rs]][[User talk:Rschen7754|chen]][[Special:Contributions/Rschen7754|7754]]''' 02:41, 2 Hydref 2022 (UTC) :{{Ping|Rschen7754}} Thanks for the heads up! 4 months ago I left a message on every redundant admin asking if want to carry on in their role (eg [https://cy.wikipedia.org/wiki/Sgwrs_Defnyddiwr:Thaf#Heb_olygu_ers_dros_flwyddyn User:Thaf]) ; so far none have responded positively, therefore I will bring this to the community (Caffi) page, asap, for a decission. Thanks again and all the best! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 13:16, 3 Hydref 2022 (UTC) ::{{Ping|Rschen7754}} I now need to do this. I though that I had the right to change an Admin's rights: yet the tick on [https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Arbennig%3AUserRights&user=Dyfrig this tool] is greyed out. Do I need to ask at Meta? Sure, this kind of decision and implementation should be made locally on cywiki? [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 13:10, 5 Ionawr 2023 (UTC) :::Desysops have to be done on Meta for most wikis, including cywiki. (This is what is recommended for most wikis, for both security reasons as well as the ability for stewards to ensure that proper procedures are followed). --'''[[User:Rschen7754|Rs]][[User talk:Rschen7754|chen]][[Special:Contributions/Rschen7754|7754]]''' 01:08, 6 Ionawr 2023 (UTC) :::: {{Ping|Rschen7754|AlwynapHuw}} do you have a link please to where that was agreed or to the current desysops policy? It sounds as if you have no faith in our community! We know the admins better than any outsiders and this decision should be ours alone to take. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 09:28, 6 Ionawr 2023 (UTC) :::::[[:m:Limits to configuration changes]]. It's not any value judgment on your community other than looking at the number of admins and there being only two bureaucrats. --'''[[User:Rschen7754|Rs]][[User talk:Rschen7754|chen]][[Special:Contributions/Rschen7754|7754]]''' 01:10, 7 Ionawr 2023 (UTC) ::::::(Sorry to butt into this conversation.) {{Ping|Rschen7754}} I've just taken a look at [[:m:Limits to configuration changes]]. The policy about removal of administrators may well be a wise one. However, I must say that the following wording (which first appeared on that page on 25 March 2020) comes across as not just patronizing but positively offensive: "In smaller wikis this ability [i.e. to revoke the administrator flag] is prone to abuse by bureaucrats wishing to usurp the power of the community to decide on issues of adminship." I hope that this is just an oversight, but to suggest that this power is something that is "prone to" be abused, i.e. ''likely'' to be abused, is way off the mark. I hope that what was intended was: "This is to guard smaller wikis against the possibility that this power might be abused by bureaucrats who wished to usurp the power of the community." Just an observation. --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 11:48, 7 Ionawr 2023 (UTC) ::::::::{{Ping|AlwynapHuw}} Thanks {{u|Rschen7754}}. I totally agree with {{u|Craigysgafn}}. Crucial to the criteria laid out in [[:m:Limits to configuration changes]] (''Allow bureaucrats to remove administrator permissions'') is the fact that there are between 5,000 and 7,000 languages on the planet; Welsh is the [https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 41st largest] in our context; i.e. 41/6,000; 41st out of around six thousand languages. As our Wiki is therefore one of the largest, we fit into the criteria. We also have two <u>very active</u> bureaucrats, therefore we have 'multiple active bureaucrats'; most dictionaries define the word 'multiple' as being 'more than one'. Where do we appeal? [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:58, 7 Ionawr 2023 (UTC) :::::::::You would need a community discussion before opening a Phabricator ticket. However, you have to realize that even several large Wikipedias (German, Dutch, Spanish come to mind) do not allow bureaucrats to remove admins. The text comes from seeing how other wikis have abused the power to desysop (Georgian, Hindi). --'''[[User:Rschen7754|Rs]][[User talk:Rschen7754|chen]][[Special:Contributions/Rschen7754|7754]]''' 16:48, 7 Ionawr 2023 (UTC) == Jobsys ar gyfer y bots == Dyma nifer o broblemau rwyf wedi dod o hyd yn y ffilmiau. Maen nhw'n digwydd ormod o weithiau imi eu trwsio â llaw. Ond efallai y byddai'r bots yn hoffi ei wneud ryw ddydd. Camsillafiadau: *Dinas Mecsio -> Dinas Mecsico *Ffilm wyddoonias -> Ffilm wyddonias *Fflilmiau -≥ Ffilmiau *Ffraingeg -> Ffrangeg *Gwlad Pwy -> Gwlad Pwyl *Jodie Foste -> Jodie Foster *Marlon Brandp -> Marlon Brando *Run (ffilm o 2020|Runl -> (Sdim syniad 'da fi beth ddylai fod...) Dylid cyfino'r categorïau canlynol: * Categori:Ffilmiau Americanaidd + Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America * Categori:Ffilmiau Prydeinig + Categori:Ffilmiau o'r Deyrnas Unedig Er mwyn cysondeb, dylai: * Categori:Ffilmiau o Brasil -> Categori:Ffilmiau o Frasil * Categori:Ffilmiau o Tsili -> Categori:Ffilmiau o Tsile * Categori:Ffilmiau o Twrci -> Categori:Ffilmiau o Dwrci (Roedd y ddau ffurff, "Ffilmiau o Brasil" a "Ffilmiau o Frasil", yn y gronfa ddata....) Hwyl! Dafydd [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 16:56, 4 Hydref 2022 (UTC) :Haia - a diolch yn fawr! Gorffennodd y 3 bot dwaetha eu gwaith wedi 5 diwrnod caled (!) ddydd Gwener. Mi gychwynai rownd 3 yn nes ymlaen gan gynnwys y rhain i gyd ar wahan i 'Run (ffilm o 2020', a newidiwyd ei enw o bosib i 'Run' - ond fedra i ddim ei ffindio. Cytuno gyda'r gweddill! Ac mae rhyw 30 arall yn y bot yn barod. Ond yn gyntaf dw i am greu'r categoriau genres newydd - rhyw 400 ohonyn nhw. Plis noda rhagor, ond mi gymrith hi tua 5 diwrnod i wneud y rhain. Diolch eto! [[Defnyddiwr:BOT-Twm Crys|BOT-Twm Crys]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:BOT-Twm Crys|sgwrs]]) 11:04, 5 Hydref 2022 (UTC) ::Diolch! Ynglŷn â "Run (ffilm o 2020|Runl", gweler [[Yellow Cat]] a 1,246 o erthyglau eraill! Mae'n un o'r pethau sy'n ymddangos yn agos i frig y rhestr yn "Erthyglau sydd eu hangen". --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 21:41, 5 Hydref 2022 (UTC) :::A! Gwych! Newydd stopio'r bot ac ychwanegu'r tamed coll. Diolch! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 16:37, 6 Hydref 2022 (UTC) ::::Dyna wasanaeth da i chi! Diolch! --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 16:43, 6 Hydref 2022 (UTC) ---- Ardderchog! Rwy'n meddwl bod yr holl bethau hynny wedi dod i rym erbyn hyn. Ond ... dyma lond llaw arall rwyf wedi dod ar eu traws yn y cyfamser. *Jodie Fosterr -> Jodie Foster *propoganda -> propaganda *The Guilty (ffilm o 2018 -> The Guilty (ffilm o 2018) ;;; cromfach ar goll *Categori:Ffilmiau o Sri Lanka -> Categori:Ffilmiau o Sri Lanca *Categori:Ffilmiau o Pacistan -> Categori:Ffilmiau o Bacistan Hefyd, mae 'na lawer o gyfeiriadau at [[Shoulder Arms]] (ffilm fwyaf poblogaidd 1918) ond dim erthygl. Mi allaf i greu hwnna os oes angen, ond mae'n bosib dy fod wedi ei wneud yn barod ac mae wedi mynd ar goll yn rhywle. Hwyl, Dafydd. --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 13:37, 26 Hydref 2022 (UTC) :Gret! Diolch eto Dafydd! Mae'r cyntaf a'r ail yn gweithio'n y dirgel ers echdoe. mi ychwanegai y gweddill ar y swp nesa! Shoulder Arms - ia, mae na ffilm ar gyfer pob blwyddyn, sydd felly'n cysylltu efo miloedd o dudalennau eraill. Doeddwn i ddim am eu creu gyda bot (mae rhai wedi eu creu, a byddai'n wych os wyt yn dymuno gwneud! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 15:14, 26 Hydref 2022 (UTC) ::Gadewch ef i mi! [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 15:19, 26 Hydref 2022 (UTC) ---- Mae'r botiau hynny wedi bod yn brysur iawn; mae'r categorïau yn dod at ei gilydd. Ond dyma lithriad bach doniol. Gweler [[Noson Addfwyn]] er enghraifft – <nowiki>[[Gwlad Pwy|Ngwlad Pwyll]]</nowiki>. Rwy'n hoffi'r syniad o "Gwlad Pwyll" a "Gwlad Pwy" hefyd ... ==Hi possible to send me details for conference call today == Hi possible to send me details for conference call today with Prof Delyth Prys (Bangor University) and Dr Teresa Lynn. You can reply to emails I sent. Thanks [[Defnyddiwr:TGcoa|TGcoa]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:TGcoa|sgwrs]]) 14:11, 17 Hydref 2022 (UTC) :So following my different emails and postings, I heard nothing back from you about the Celtic Editors meeting, or the group since. Hope all well. [[Úsáideoir:TGcoa|TGcoa]] ([[Plé úsáideora:TGcoa|plé]]) 22:22, 24 Deireadh Fómhair 2022 (UTC) ::Hi there! i read your email after the event, and replied immediately. I've now sent a copy and added your 2nd email (starting with an 'o'). Best regards! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:31, 25 Hydref 2022 (UTC) == [[Osvaldo Moles]] == Hi, dearest Llywelyn2000, how are you? Me I'm fine, here starts cold. I opened this new little page, and I ask you, please, 4 minutes to read it and correct my mistakes. As you know, I'll be pleased to help you in Italian and Portuguese. Thanks again for your important aid!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 12:13, 10 Tachwedd 2022 (UTC) :{{Ping|Rei Momo}} sorry for the delay! At least it's now done! Better late than never! Blwyddyn newydd dda i ti rhen ffrind! ''Felice e sano anno nuovo, amico mio!'' [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 10:08, 5 Ionawr 2023 (UTC) :{{cwbwlhau| [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 10:09, 5 Ionawr 2023 (UTC)}} ==cael caniatâd== Annwyl [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] Rwy'n gobeithio eich bod yn iawn. Gofynnaf ichi roi caniatâd defnyddiwr dilys i mi, er mwyn parhau â'r gwaith golygu yma, gan fy mod wedi ysgrifennu nifer o erthyglau, a dilynaf y gwyddoniadur yn barhaus. Hoffwn roi caniatâd defnyddiwr dilys i mi. --[[Defnyddiwr:Osps7|Osps7]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Osps7|sgwrs]]) 11:45, 2 Rhagfyr 2022 (UTC) :Dw i wedi gweithio gyda chymuned Wicipedia ac wedi creu prosiect ar y cyd gyda Wikimedia Levant, ac wedi mwynhau'r broses o gyweithio. [https://meta.wikimedia.org/wiki/2021_Palestine-Wales_Editathon Gweler yma]. Byddai dim yn rhoi mwy o bleser i mi na chydweithio gyda ti. Yn anffodus, dwyt ti ddim wedi gwrando ar y gymuned Wici. Darllen dy dudalen Sgwrs. Gweler fy sylwadau ar [[Sgwrs:Goruchaf Lys yr Unol Daleithiau]] hefyd. :If you're unable to read the above comments, or if you don't respond to suggestions by cywiki editors, there's no room for you on this wiki. You've ignored my suggestions to you on 7th October. Any further new articles and you will result in a ban. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 05:51, 3 Rhagfyr 2022 (UTC) == Nadolig llawen == Diolch, Robin, am edrych ar y mater ynglŷn â "Rank" ar WD. A pheth arall i'th boeni: mae'r Logos yn dal i gael eu dyblygu mewn gwybodlenni. A dyma fi, o flaen y cyfrifiadur eto, wedi tynnu fy hun o'm gwely cynnes ar fore Nadolig i drwysio'r llanast yn [[Y Greal Santaidd]]. Ac roeddwn wedi meddwl fy mod wedi dangos mantais yr amheuaeth i'r boi yn y Sgwrs... Ta beth, Nadolig llawen i ti a'th bobl! Dafydd. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 09:00, 25 Rhagfyr 2022 (UTC) :Haia Craig! Ro'n i'n meddwl mod i wedi trwsio'r logo dwbwl; sgin ti ddolen i un os g yn dda? A blwyddyn newydd dda, gyfaill! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 20:39, 30 Rhagfyr 2022 (UTC) ::Wrth gwrs, y diwrnod o'r blaen ro'n i'n baglu drostyn nhw drwy'r amser, ond bellach rhaid i mi dyrchi drwy dudalennau diddiwedd er mwyn dod o hyd enghraifft. Ond, beth am [[KFC]], [[HTC]], [[Xbox]], [[Apple Inc.]]? Un peth diddorol: mae Nodyn:Gwybodlen cwmni yn ymddwyn yn gywir o ran y logos, dwi'n credu. Yn Nodyn:Pethau mae pethau'n mynd o chwith: dyna'r drwg yn y caws. --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 23:08, 30 Rhagfyr 2022 (UTC) :::Can diolch eto! Roedd delwedd logo (P154) yn y Nodyn:Pethau ddwywaith! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 10:00, 5 Ionawr 2023 (UTC) :::{{cwbwlhau| [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 10:01, 5 Ionawr 2023 (UTC) }} ::::Mawr ddiolch! --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 10:43, 5 Ionawr 2023 (UTC) ==...a Blwyddyn Newydd Dda== Gobeithio byddwn ni'n cyfarfod yn 2023. [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 09:37, 30 Rhagfyr 2022 (UTC) :Ia wir, Deb! Let's do it! Ymlaen! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 20:38, 30 Rhagfyr 2022 (UTC) == Happy New Year == {| style="border: 2px solid black; background-color:#ddedff; color: #49312e;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:User Rei Momo Wiki IT.jpg|180px]] |rowspan="2"| |style="padding: 0.5; vertical-align: middle; height: 1.1em;" |Happy New Year, Llywelyn2000! |- |style="vertical-align: middle; border-top: 2px solid black;" |May 2023 bring to you peace and health — 🌍[[User:Rei Momo|'''<span style="color:Blue">Rei Momo''']] <sup>&#91;[[Discussion User:Rei Momo|'''<span style="color:#9966CC">Discussion</span>''' ✉]]&#93;</sup> |} [[User:Rei Momo|Rei Momo]] ([[User talk:Rei Momo|talk]]) 11:18, 4 January 2023 (UTC) [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 11:22, 4 Ionawr 2023 (UTC) :Thanks Rei Romo! Happy and quiet new year to you too! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 16:23, 4 Ionawr 2023 (UTC) == [[Etholiad ffederal Awstralia, 2022]] == Peidiwch â dileu'r erthygl hon. Yn hytrach, beth am geisio ei wella? Yn amlwg ti'n siarad gwell Cymraeg na fi. [[Arbennig:Contributions/58.179.95.13|58.179.95.13]] 11:55, 16 Ionawr 2023 (UTC) == ListeriaBot == Hi, I [https://github.com/magnusmanske/listeria_rs/commit/6999f497950c99d3fba29fadb0ba75eb163d668e#diff-dfb6ea88ba7074293238ad494ff2a8e47f828e9166ce9829ada213f29ca90428R182 added the bot flag] to ListeriaBot, could you plase unblock it? https://github.com/magnusmanske/listeria_rs/issues/101 --[[Defnyddiwr:Magnus Manske|Magnus Manske]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Magnus Manske|sgwrs]]) 08:58, 13 Chwefror 2023 (UTC) :Many thanks Magnus! Now unblocked. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 12:40, 13 Chwefror 2023 (UTC) == Hafan newydd == Rwyf wedi cael cynnig ar ailfodelu'r dudalen Hafan. Galli di ddod o hyd iddi [[Defnyddiwr:Craigysgafn/Pwll_Tywod/6|yma]] yn fy Mhwll Tywod. Mae'r cod yn lanach, a dylai fod ychydig yn haws i'w gynnal. Mae'r CSS wedi'i seilio ar dudalen Hafan enwiki, ond allwn i ddim darganfod sut i gysylltu â CSS Style Sheet ar wahân yma, felly roedd yn rhaid i mi ddibynnu ar elfennau ''Inline Style'' a allwn i ddim defnyddio'r gorchymyn @media i wneud fersiwn ar gyfer ffôn symudol. O ran golwg y dudalen, rwyf wedi hepgor y dyddiad ar y brig, y tri eicon o'r golofn dde, a'r rhestr gynnwys o Cymorth. Dwy i ddim yn meddwl bod angen yr un o'r pethau hynny. Dim ond mater o chwaeth yw'r lliwiau ar gyfer y penawdau. Rwy'n meddwl bydd y dudalen yn ymddwyn ychydig yn well o dan Vector 2022, ond mae'n anodd dweud sut y bydd yn edrych ar gyfrifiaduron, tabledi a ffonau eraill. Ymatebion? Berniadaeth? Syniadau? Hwyl, Dafydd [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 23:09, 28 Chwefror 2023 (UTC) :Gwelliant! Gwych iawn! Mae'r hen groen yn berffaith. Y man gwan, i mi, yw Fector 2022, gan fod 'Ar y Dydd Hwn' wedi'i wasgu fel ceillia milgi: yn golofn denau, a'r 'Pigion' 4 gwaith mwy. Ydy hi'n bosib newid y rhain, a rhoi cynnig yn y Caffi? [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:39, 1 Mawrth 2023 (UTC) ::Diolch, Robin! Rwyf wedi twtio'r peth, a wedi gadael neges yn y Caffi. Un mater sy'n creu problemau yw'r darlun yn Pigion, sy'n aros yr un maint yn ystyfnig, waeth pa mor fawr yw'r ffenestr. Felly rwyf wedi lleihau maint Dewi Sant yn y Pigion fel arbrawf. Mae hyn yn helpu, rwy'n meddwl. --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 22:23, 1 Mawrth 2023 (UTC) :::Dw i di bod isio lleihau delweddau'r Pigion ers tro! Mae hyd yn oed |frameless|upright=1.5| yn gweithio - be ti'n feddwl? Piti nad yw'n bosib cael y ddwy brif golofn yn hafal. Ond mae LLAWER gwell fel mae, diolch i ti. Gallaf newid pob Pigion i'r maint ti'n ei ddewis, efo bot, os caif dy Hafan newydd ei derbyn yn y Caffi. :::Un peth arall sy'n fy mhigo i ydy'r datganiad gwallgo am WP: ''y gall unrhyw un ei olygu'': beth am ei adael allan - dydy o ddim yn wir, mae na amodau ar bwy gaiff olygu: pobl sy'n medru sgwennu Gymraeg, pobl a mynediad i ddyfais TGC, pobl sydd a chysylltiad i'r we... Yn bersonol, does na ddim croeso i fandaliaid! Ac byddai 2 linell yn well na 3 yn fy marn i. Be ti'n feddwl? ::: Pingio {{Ping|Dafyddt|Adda'r Yw}} am eu sylwadau, gan eu bod wedi gweithio ar yr Hafan yn y gorffennol. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:06, 2 Mawrth 2023 (UTC) ::: Ac mae'r cod yn lanach o lawer, a'r Nodion newydd yn berffaith! Gwych iawn! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:12, 2 Mawrth 2023 (UTC) ::::Diolch unwaith eto. ::::Er bod y label yn gamarweiniol, "upright" yw sut y dylen ni oresgyn problemau newid maint delweddau. Byddai'n wych pe gallai bot drwsio'r meintiau. ::::Gyda golwg ar y datganiad "y gall unrhyw un ei olygu", rwy'n cytuno'n llwyr. Rwyf wedi bwrw cipolwg dros sawl wici arall. Mae'r mwyafrif yn dilyn esiampl enwiki, ond mae itwiki yn defnyddio "L'enciclopedia libera e collaborativa", sy'n wych; yn anffodus mae gan "y gwyddoniadur rhydd a chydweithredol" naws wleidyddol yn y Gymraeg. Mae dewiki yn fwy amleiriog: "Mae Wicipedia yn brosiect i adeiladu gwyddoniadur o gynnwys rhad ac am ddim y mae croeso mawr i chi gyfrannu ato", er efallai y gallai "y gwyddoniadur rhydd y gallwch gyfrannu ato" fod yn bosibl. Mae frwiki – "Y gwyddoniadur rhydd y gallwch ei wella" – yn swnio fel galwad am help gan ddyn sy'n boddi. Beth bynnag, mae nlwiki yn dweud "y gwyddoniadur rhydd" heb unrhyw addurn ychwanegol. Efallai mai dyna beth y dylen ni ei wneud. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 22:17, 2 Mawrth 2023 (UTC) :::::Cytuno! "Y Gwyddoniadur Rhydd" neu "Y Gwyddoniadur Rhydd ac Agored!" Dewis di, a'i gynnig yn y Caffi! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:29, 6 Mawrth 2023 (UTC) ::::::Wrth gwrs! "Y Gwyddoniadur Rhydd ac Agored" Mae hynny'n swnio mor naturiol! --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 15:29, 6 Mawrth 2023 (UTC) ; Maint y ddelwedd Dw i wedi cychwyn newid y maint, ond mae rhai'n gwrthod ymddangos am ryw reswm. Mi ai drwyddwn nhw eto i weld be di'r broblem. Er enghraifft: ar y rhestr [[Wicipedia:Pigion]], mae'r delwedd Afon Tafwys yn gwrthod ymddangos. Yr un cod yn union! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:03, 15 Mawrth 2023 (UTC) :Sbwci! Mae'r defaid coll nol yn y gorlan! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:50, 15 Mawrth 2023 (UTC) ::Nes i sylwi'r un peth neithiwr, pan o'n i'n ychwanegu lluniau at WD. Gwrthododd y delweddau newydd ymddangos fan hyn. Mae'n ymddangos eu bod nhw'n gweithio y bore 'ma. Problem dros dro, gobeithio. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 09:55, 15 Mawrth 2023 (UTC) ;Testun {{u|Craigysgafn}} - Yn yr hen wedd, ambell ddiwrnod (Pigion) mae rhyw dri gair yn cychwyn o ganol dde'r llun, a'r gweddill odddi tano. Dw i wedi 'cywiro' rhyw 4 o'r rhain, ac mae nhw'n edrych yn well o dan y llun yn fy marn i. Be ti'n feddwl? [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 09:16, 15 Mawrth 2023 (UTC) :Dyna'r ffordd, yn bendant. Ond fy syniad gwreiddiol oedd canoli'r lluniau (gyda'r tag "canol", gweler Dewi Sant). Dwi'n dal i feddwl bod hynny'n edrych yn well na'u gweld yn cael eu gwthio i'r chwith. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 10:14, 15 Mawrth 2023 (UTC) ::Cytuno! Af ati! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 10:24, 15 Mawrth 2023 (UTC) :Dyblygiad Mae Nodyn:Pigion/Wythnos 31 a Nodyn:Pigion/Wythnos 31 ill dau'n son am yr un peth - Arthur. Awydd creu Nodyn newydd? [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 10:52, 15 Mawrth 2023 (UTC) :Dwi wedi drysu'n llwyr nawr! Wythnos 31 = Wythnos 31 heb os. Alla i ddim weld Arthur yn y rhestr chwaith. A pham dim ond 43 wythnos? Ydwy i'n edrych yn y lle cywir? Ar wahân i hynny, mi fyddwn i'n falch o wneud rhywbeth er mwyn adnewyddu'r pigion. Rhaid imi feddwl beth i'w wneud. Hwyl! --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 13:52, 15 Mawrth 2023 (UTC) ::Wps! Nodyn:Pigion/Wythnos 32 ydy'r llall. Angen newid un ohonyn nhw. Ydyn, mae'r nodion unigol yn dod i ben ar ganol y gwaith (dwn i ddim pam - cyn fy nyddiau i!) ac yn parhau ar un tudalen, sef [[Wicipedia:Pigion]]. Oes, mae angen eu cysoni! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:30, 15 Mawrth 2023 (UTC) ==Erthygl anghydsyniol== Annwyl [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]], Hoffwn eich hysbysu bod yr erthygl hon ([[Simodmart (DJ)]]) yn groes, a dim ond ceisio hyrwyddo ei hun y mae'r person ac mae'r erthygl yn Arabeg wedi'i dileu.--[[Defnyddiwr:Osps7|Osps7]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Osps7|sgwrs]]) 01:14, 12 Ebrill 2023 (UTC) == [[Afon Ouette]] == Hi, dearest Llywelyn2000, how are you? I'm a little sad for the disasters in Ravenna, Forlì and Cesena caused by rains and rivers. Let's hope this bad moment will pass soon. Please, I opened a page more abour my beloved Mayenne, and I ask you 3 minutes of your time to correct my mistakes. I'm every moment pleased to help you in Italian and Portuguese. Thanks a lot for your great help, and see you very soon [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 08:31, 22 Mai 2023 (UTC) : Grazie mille for your important visit, diolch!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 14:03, 22 Mai 2023 (UTC) ::Welcome! Really interesting. We have a list of places / rivers derived from the [[Enwau llefydd Celtaidd eu tarddiad|Celtic language here]]. I'll create a new category and add them all! Thanks for the inspiration! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:09, 22 Mai 2023 (UTC) == Gwallau WD == Yn sydyn iawn mae niferoedd enfawr o wallau yn cael eu cynhyrchu ar dudalennau sy'n casglu eu cynnwys gan WD (e.e. [[Wee Willie Winkie]]). Ydy hyn yn digwydd oherwydd y newid i [[Modiwl:Wd]] gan [[Defnyddiwr:Uzume|Uzume]]? Efallai ei fod e'n gwneud rhywbeth sy'n dal i fod yn waith ar y gweill, ond mae yna lanast enfawr ar hyn o bryd. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 11:08, 16 Mehefin 2023 (UTC) :If you are talking about sources of "Error: Unable to display the reference properly. See [[Module:wd/doc#References|the documentation]] for details." (defined in <code>malformed-reference</code> at [[Modiwl:Wd/i18n#L-14]]), they seem to be generated from [[Modiwl:Wd#L-1951]] —[[Defnyddiwr:Uzume|Uzume]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Uzume|sgwrs]]) 11:45, 16 Mehefin 2023 (UTC) ::{{Ping|Uzume}} Yes, that's the problem. That error message didn't appear on all these pages before yesterday/today. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 12:24, 16 Mehefin 2023 (UTC) :::{{ateb|Craigysgafn}}: The entire error message did not exist in the code until I pulled in updates from enwiki, see [[Arbennig:Diff/11816297/prev]]. It apparently was added to enwiki at [[en:Special:Diff/1153479200/prev]]. —[[Defnyddiwr:Uzume|Uzume]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Uzume|sgwrs]]) 12:41, 16 Mehefin 2023 (UTC) ::::Relevant discussion on this change is at [[en:Module talk:Wd#Reference formatting bug when using "author name string" (P2093)]] and [[en:Module talk:Wd#Template-protected edit request on 3 May 2023]]. I also left a note at [[en:User talk:Janhrach#cy:Modiwl:Wd]], the author of the code hoping he might weigh in here on that. —[[Defnyddiwr:Uzume|Uzume]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Uzume|sgwrs]]) 13:05, 16 Mehefin 2023 (UTC) :::::According to [[en:Module:Wd#References]], that error is thrown when accessing references via either <code>reference</code>, or <code>references</code> command and the Wikidata reference does not have {{wikidata entity link|P854}} and {{wikidata entity link|P1476}} or {{wikidata entity link|P248}}. I added a bunch of {{wikidata entity link|P1476}} properties to references and managed to make most of the errors on [[Wee Willie Winkie]] go away. —[[Defnyddiwr:Uzume|Uzume]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Uzume|sgwrs]]) 14:20, 16 Mehefin 2023 (UTC) ::::::Yes, as you said, the missing parameters are the reason of the errors. As for the remaining error in the mentioned article, it is caused by an error in the module – the module should ignore {{wikidata entity link|P4656}}, but probably none of the people who worked on the module knew of the existence of the Wikidata property. [[Defnyddiwr:Janhrach|Janhrach]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Janhrach|sgwrs]]) 06:26, 18 Mehefin 2023 (UTC) :::::::{{Ping|Janhrach}} Wikidata is subject to change: new claims, new references on claims with potentially new properties. I think what is needed is a flag/parameter that filters which references are returned (because no code can ever be developed to deal with any and all potential future possibilities). Perhaps one that allows one to specify ones that can be linked with {{wikidata entity link|Q5637226}}, or {{wikidata entity link|Q22321052}}, both, or all (all meaning throw errors for unknown citation "styles"). This would allow for the specification of new styles to be added later to the flag/parameter. :::::::The issue with the current architecture of "just throw errors when Wikidata contains things we do not know how to handle" is problematic and does not really allow these commands to be used to generate references in real articles due to the magnification of potential errors one Wikidata editor could cause (how many times is a single reference used? Maybe never but depending on the notability perhaps many many times across of many articles). For example {{Q|Q51114}} is a fairly famous director and my adding {{wikidata entity link|P1476}} to a bunch of his references on his award claims allowed most of the errors in [[Wee Willie Winkie]] to go away. Say this state persists and many wikis and many articles start to use this data. Now it only takes one Wikidata editor to add one more reference (or modify an existing one) to cause potentially a large number of issues all over (and debugging and tracking them back is nontrivial). :::::::This is why I believe we need such a filter option and it would definitely allow our Welsh editors here to make use of such to fix their current issues. —[[Defnyddiwr:Uzume|Uzume]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Uzume|sgwrs]]) 16:00, 20 Mehefin 2023 (UTC) {{od}} {{ping|Uzume}} You should open a discussion about the filter on the talkpage of this module on the English Wikipedia. I am somewhat sceptical about it – the number of meaningful properties in a Wikidata reference probably isn't very large (so over some time, all allowed properties will be handled properly) and ignoring nonsensical properties in Wikidata references (and titleless references) is, in my option, not a good way to deal with them. You mentioned "magnification" of errors negatively, but I think it's positive – if the module displays errors on multiple articles, more users will try to fix the reference. As for bugs in this module, they should be fixed, not the errors caused by them supressed. [[Defnyddiwr:Janhrach|Janhrach]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Janhrach|sgwrs]]) 15:56, 21 Mehefin 2023 (UTC) ---- {{Ping|Craigysgafn|Uzume|Janhrach}} Thanks for your time on this update. As no solution was found, and 170,000+ articles continued to have that error message, I've now reverted the two templates to the previous version. I was banned from the English Wikipedia for asking people to delete political unionist bias on a Welsh article - the Welsh Not, otherwise I would have chipped in on enwiki. It's a pity that these wonderful templates aren't on Meta or a similar unbiased wiki, serving all 333+ languages rather than eng only. Thanks again. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:04, 3 Gorffennaf 2023 (UTC) :{{ping|Llywelyn2000}} Can you please give me examples of references which were broken before the revert? I would be glad to fix the module if the errors were caused by bugs. [[Defnyddiwr:Janhrach|Janhrach]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Janhrach|sgwrs]]) 15:38, 3 Gorffennaf 2023 (UTC) ::The error generated was [https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Sgwrs_Defnyddiwr%3ALlywelyn2000&diff=11816476&oldid=11816461 this one], as pointed out by {{u|Uzume}}. Examples: [[The Fugitive]] and [[Harlingen, Texas]], as both call up WD references. Many thanks! ::You can test live - without sandbox. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 06:25, 4 Gorffennaf 2023 (UTC) :::Thank you. The errors on the pages weren't caused by a bug, but were shown intentionally, because they miss a title on Wikidata. By default, the latest module (before being reverted on Welsh Wikipedia) throws an error when there is no title present, as the citation templates don't support titleless references. [[Defnyddiwr:Janhrach|Janhrach]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Janhrach|sgwrs]]) 11:57, 5 Gorffennaf 2023 (UTC) ::::{{u|Janhrach}} Yes, I've understood that from the above conversation. The 'Error' messages are called out on >90% of the references (140,000 articles). Can you create a 2nd version of the template for cy-wiki whereby the references are produced / seen regardless of whether or not there's a title on Wikidata? Maybe an over-ride? We don't have same reference limitation here on cy-wiki and the title is not needed as the user can find that themselves should they follow the URL etc. [Better with, of course, but not '''essential''' on a reference.] Many thanks. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:43, 5 Gorffennaf 2023 (UTC) :::::@[[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] I will try to make a modification of the latest module (i.e. its enwiki version) with the fallback mode readded. To avoid complications, would it possible to have aliasesP stored in [[Modiwl:Wd|the main module page]] (as it is in enwiki) instead of [[Modiwl:Wd/aliasesP|separately]]? I don't see any benefit in storing aliasesP separately, and storing them in the main page would be better. [[Defnyddiwr:Janhrach|Janhrach]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Janhrach|sgwrs]]) 19:04, 5 Gorffennaf 2023 (UTC) ::::::Wonderful! Many thanks! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 19:07, 5 Gorffennaf 2023 (UTC) :::::::@[[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]]: I've made a fork of the main module with the fallback mode readded. The most visible change should be that several bugs are now fixed. Please delete [[Modiwl:Wd/aliasesP]], as it is no longer in use and it may confuse users. [[Defnyddiwr:Janhrach|Janhrach]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Janhrach|sgwrs]]) 17:31, 6 Gorffennaf 2023 (UTC) ::::::::Thank you - diolch yn fawr iawn! Everything looks clean as a whistle! Thanks for your time on this! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 19:19, 8 Gorffennaf 2023 (UTC) == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 23:02, 7 Gorffennaf 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_1&oldid=25272788 --> == Nodyn:Pethau – Logos eto == Cefais neges ar WD heddiw am fy ymgais i ddewis y logo cywir mewn gwybodlen Pethau. Gweler [[wikidata:User talk:Craigysgafn|*yma*]] o dan "Deprecated rank". Mae'n ymddangos fy mod wedi bod yn gwneud y peth yn anghywir. Dyna annisgwyl! Ond am unwaith roedd y neges yn ddefnyddiol, yn enwedig o ran y ddolen i "Help:Ranking". O dan yr adran [[wikidata:Help:Ranking#How to query and filter among ranks]] mae'n edrych fel petai yna ateb i'r broblem gyffredinol. Fodd bynnag, allaf i ddim cael y peth i weithio. Dydw i ddim yn mynd i fentro busnesa â'r cod y nodyn, ond allaf i ddim gweld ffordd i gael label "logo" i mewn i'r <nowiki>{{Pethau}}</nowiki> ar y tudalen chwaith. Oes cymorth ar gael, hen ffrind? Hwyl, Dafydd. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 13:16, 12 Gorffennaf 2023 (UTC) :Diddorol! Cyn mynd ati, sylw neu ddau: : * dim ond diffyg ar Nodyn:Pethau yw hwn ee gelli weld fod dwy ddelwedd ar Wicidata dan eitem ar [[Wikidata:Geoffrey Howe]], a rheng y ddwy ddelwedd yn normal (nid 'preferred'). Ond mae cod y ddwy Nodyn yn dra gwahanol (un yn iau na'r llall), felly does dim modd cymharu'r ddwy er mwyn canfod y nam! : * mae'r cod sy'n cael ei awgrymu gan Defnyddiwr:IagoQnsi ar Comin, (a dim ond un) yn syml iawn, a'r modiwlau'n rhai hollol wahanol i'r cod a geir ar Wicipedia. Nid oes ynddi gyfeiriadau o gwbwl ayb. Mae gwybodlenni Wicidata ar y Wicipedia Saesneg fwy neu lai yn rhai arbrofiol yn unig, a rhoddwyd y gorau i'w datblygu yn dilyn ffrae fawr rhyw 7 mlynedd yn ol! : * mae [Wicidata:delwedd logo (P154)] yn achosi problem, fel gwyddost; dwi'n meddwl fod y cod sy'n dod a'r ddelwedd i'r wyneb hefyd? Ond ceir sawl cod i ddelweddau gwahanol! Os deui ar draws enghraifft o hyn (nam ar y ddelwedd), plis rho wybod. Mi ai ati (unwaith eto!) i geisio trwsio'r nam asap. Diolch i ti, ac ymddiheuriadau mai ti gafodd dy saethu am fy mlerwch i! Cofion cynnes... [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:31, 12 Gorffennaf 2023 (UTC) :: '''Cwbwlhawyd yn llwyddiannus!''' Un newid oedd ei angen, ac mae'n gweithio! Ychwanegu 'getPreferredValue' [https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Nodyn:Pethau&diff=prev&oldid=11834108 yn y golygiad yma]. Dw i wedi gwneud hyn o'r blaen a wnaeth o DDIM gweithio (dw i'n meddwl i Dafyddt hefyd wneud yr peth). Felly, mae'n rhaid fod diweddaru modiwl neu nodyn arall, rywdro, yn rhywle, wedi rhoi'r gallu iddi weithio! Wel dyna ni! Ond fel soniais yn y pwynt diwetha, os cyfyd rhai eraill, da ni'n gwybod beth yw'r ateb! Diolch yn fawr Dafydd! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:54, 12 Gorffennaf 2023 (UTC) ::: Gwych! Mawr ddiolch am fynd ati mor gyflym! --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 16:30, 12 Gorffennaf 2023 (UTC) {{Ping|Craigysgafn}} Mae'r nincampwp digwilydd yn nol! Gw. [[Ensym]]. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 12:29, 16 Awst 2023 (UTC) : (Ochenaid) Un cam ymlaen, dau gam yn ôl. --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 12:47, 16 Awst 2023 (UTC) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 13 August 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translators/60&oldid=25451603 --> == [[Gaia Zucchi]] == Hi, dearest Llywelyn2000, how are you? It's a long time we don't correspond; me I'm fine!!! Please, I ask you 3 minutes to correct this page abour an Italian actress. I'll be pleased to help you in Italian and Portuguese. Thanks a lot and see you very soon [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 13:44, 19 Medi 2023 (UTC) :I'm good, thanks Rei Romo. Thanks for your contribution to the Welsh wiki, once again. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 10:42, 22 Medi 2023 (UTC) :: Grazie mille, see you soon. I wayt you in Caselle Landi! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 11:31, 22 Medi 2023 (UTC) == Bots cadw tŷ == Mae'r bots cadw tŷ sy'n diweddaru'r "Tudalennau arbennig" yn seguro ers 25 Medi. Oes ffordd i roi hwb iddyn nhw? [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 09:45, 8 Hydref 2023 (UTC) :Ac yn sydyn, cawson nhw hwb! Diolch, Robin. --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 09:22, 9 Hydref 2023 (UTC) == Nkosi Sikelel' iAfrika == Please see my full edit summary on en.wiki and the [http://josephparry.org/booksarticlestalks.htm#Aberystwyth reliable source] I provided [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Enoch_Sontonga&diff=prev&oldid=1186687215 over here] (which was of course already cited, but perhaps not carefully read...). Such a theory [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nkosi_Sikelel%27_iAfrika&diff=prev&oldid=402012799 came from a Wikipedia ip user] <u>with no source</u> and was echoed by medias, which became... sources for the same information on Wikipedia. We have [https://www.google.it/search?q=Aberystwyth+Sontonga&sca_esv=583261567&tbs=cdr%3A1%2Ccd_min%3A1%2F1%2F2000%2Ccd_max%3A12%2F11%2F2010&ei=7gpXZfa9Bt6Bi-gP3f-vgAU&ved=0ahUKEwj27J7UtsqCAxXewAIHHd3_C1AQ4dUDCA8&uact=5&oq=Aberystwyth+Sontonga&gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiFEFiZXJ5c3R3eXRoIFNvbnRvbmdhMggQABiABBiiBDIIEAAYgAQYogQyCBAAGIAEGKIEMggQABiABBiiBDIIEAAYgAQYogRIvjdQpghYrDVwAngAkAEAmAGiAaABhAiqAQM1LjW4AQPIAQD4AQHCAgcQABiABBgTwgINEC4YgAQYExjHARivAcICBxAuGIAEGBPCAg0QLhgTGK8BGMcBGIAEwgIKEC4YgAQYExjUAsICCBAAGBYYHhgTwgIKEAAYFhgeGA8YE8ICGRAuGIAEGBMY1AIYlwUY3AQY3gQY4ATYAQHCAgUQIRigAeIDBBgBIEGIBgG6BgYIARABGBQ&sclient=gws-wiz-serp nothing] before [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nkosi_Sikelel%27_iAfrika&diff=prev&oldid=402012799 this edit]. And the two songs are obviously different. Of course it just says «it has been suggested», but it has been suggested as an [[:en:WP:OR|original research]] --[[Defnyddiwr:Actormusicus|Actormusicus]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Actormusicus|sgwrs]]) 09:17, 25 Tachwedd 2023 (UTC) == Gwlad Pwy/Gwlad Pwyll == Henffych Llywelyn 2000! Ymddiheuriadau os nad yma y dyliwn fod yn cysylltu! Mae llwyth o erthyglau am ffilmiau o Wlad Pwyl (tua 275?) yn cynnwys dolen anweithredol gan fod yr awdur wedi defnyddio'r enw gwallus "Gwlad Pwyll". A oes offer gennyt i newid y cwbl mewn batch, a dileu lot o ddolennau coch? [[Defnyddiwr:Heulfryn|Heulfryn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Heulfryn|sgwrs]]) 12:27, 13 Chwefror 2024 (UTC) :Diolch Gareth! Camdeipio Freudaidd o'r Mabinogi, bid siwr! Mae fama'n lle gwych i adael neges! Dw newydd roi Bot-Twm Crys ar waith, mewn un batch, fel y dywedost! Os gweli ragor - plis gad i mi wybod! Gelli eu gweld wrth iddyn nhw gael eu newid [https://cy.wikipedia.org/wiki/Arbennig:Contributions/BOT-Twm_Crys yn fama]. Cyfarchion cynnes o Ruthun! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 16:28, 13 Chwefror 2024 (UTC) :: Yn llygad dy le - 272 ohonyn nhw! {{cwbwlhau| [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 17:01, 13 Chwefror 2024 (UTC)}} == [[Nguyễn Văn Hùng]] == See [[:en:Peter Nguyen Van Hung]], OK? Mae'n offeiriad Catholig rhagorol, plis crëwch gynnwys Cymraeg, diolch! --[[Arbennig:Contributions/2001:B400:E2F0:BB41:E466:8CDE:59D4:A170|2001:B400:E2F0:BB41:E466:8CDE:59D4:A170]] 17:35, 11 Mawrth 2024 (UTC) == [[Sleim Ammar]] == Dearest Llywelyn2000, how are you? Me I'm fine, here in 1-2 weeks we'll have the first Spring Sun! Please, can you access, just 3 or 4 minutes, this new page and correct my mistakes? He was a MD and great tunisian poet. Thanks a lot for your help. [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 07:48, 14 Mawrth 2024 (UTC) :Nice one my friend! All done. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 07:53, 14 Mawrth 2024 (UTC) :: Yessssssss, bravissimo!!! Se you soon. [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 08:06, 14 Mawrth 2024 (UTC) == Problem gyda rhestr 'Rol a Gembrion' ar Wicipedia Cernyweg == Shwmae Robin, dwi i wedi sylwi bod problem gyda'r rhestr '[[:kw:Rol_a_Gembrion|Rol a Gembrion]]' a grewyd gennyt ti ar Wicipedia Cernyweg. Ar ôl cael ei diweddaru gan bot o'r enw ListeriaBot, roedd llawer o bobly Gernyweg yn ymddangos ar y rhestr. Dyw e ddim yn problem gyda'r data, dw i'n meddwl, ond efallai gyda'r ymholiad SPARQL? Dw i ddim yn siŵr, dw i ddim yn ''au fait'' gyda pethau SPARQL ac ati. Dw i wedi dileu'r rhesi â llaw am y tro, ond allet ti fy helpu, os gweli'n dda? Byddwn i'n ddiolchgar am dy arbenigedd! [[Defnyddiwr:Gwikor Frank|Gwikor Frank]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Gwikor Frank|sgwrs]]) 23:45, 14 Mawrth 2024 (UTC) :Pa hwyl gyfaill - mae gen ti lygad barcud! Ti'n hollol gywir. Yn rhyfedd iawn, tydy'r rhestr Cernywiaid ([[:kw:Rol a dus a Gernow|Rol a dus a Gernow]]) ddim yn cynnwys Cymry. Dw i wedi tynu'r linell <no wiki>UNION { ?item wdt:P19 wd:Q23148 }</no wiki> ac fe ddylai weithio. Q23148 ydy Cernyw, a dwn i ddim sut mae hyn wedi ymddangos yma! Mi gymra i'r bai, rhag ofn! Dylai Listeria ddiweddaru'r data o fewn 24 awr. Mi gadwa i lygad hefyd, rhag ofn fod gwall. Diolch am dy holl waith! Cofion cynnes... Robin... aka [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 09:03, 15 Mawrth 2024 (UTC) ::Diolch yn fawr i ti! Seren wyt. [[Defnyddiwr:Gwikor Frank|Gwikor Frank]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Gwikor Frank|sgwrs]]) 20:11, 15 Mawrth 2024 (UTC) == Films == Hello. The films I mentioned are made-for-television films of no encyclopedic importance. Some are 10-15 minute films. In fact, it would not be correct to call it a movie. Neither is a cinema film. None of that is notable. Those articles were created by a bot on your wikipedia. The content of the articles also includes many texts unrelated to the topic. This is probably done to make the article look comprehensive article. This makes the article seem remarkable from the outside. But in fact it is not like that. We are cleaning unremarkable film articles in Azerbaijani Wikipedia. Those articles were also deleted from the Azerbaijani Wikipedia.Thanks. [[Defnyddiwr:Atakhanli|Atakhanli]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Atakhanli|sgwrs]]) 14:40, 26 Mawrth 2024 (UTC) :I've started deleting them, and thanks for the heads up! Maybe they should be referred to as 'short television films' on Wikidata. Just a thought. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:46, 26 Mawrth 2024 (UTC) :: I edit some articles myself. But most of them do not deserve attention. Also removed from Wikidata. Articles with language links are not deleted. [[Defnyddiwr:Atakhanli|Atakhanli]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Atakhanli|sgwrs]]) 21:09, 26 Mawrth 2024 (UTC) ::: Hello. Please Please delete those movie articles. [[Defnyddiwr:Atakhanli|Atakhanli]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Atakhanli|sgwrs]]) 07:40, 19 Awst 2024 (UTC) ==[[Mario Saeed]]== Beth wyt ti'n meddwl am yr erthygl 'ma? [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 14:57, 2 Ebrill 2024 (UTC) :Dim un cyfeiriad gwrthrychol, niwtral, cryf. Llawer o wallau gramadegol. Dw i'n trio pob ffordd i weld rhywbeth da i'w achub, ond fedra i ddim! Dileu? [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 15:20, 2 Ebrill 2024 (UTC) ==[[Dai Lingual]]== Beth wyt ti'n meddwl am yr erthygl 'ma? Hysbyseb? [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 10:51, 27 Ebrill 2024 (UTC) :Gan fod llawer ohonom yn adnabod Wynn, efallai mai gwell fyddai gofyn yn y caffi, Deb. Os yw hi'n erthygl nodedig, yna mae na lawer o waith i'w gwella! Y darn nodedig yn fy marn i yw iddo barhau gyda phapur newydd ''Y Cymro'', ond mae angen cyfeiriadau i hynny a mwy o gnau ar y byrgyr llysieuol! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 15:29, 29 Ebrill 2024 (UTC) == [[Nguyen Van Hung]] == Gallwch ei ehangu yn ôl cynnwys y Wicipedia Saesneg. --[[Arbennig:Contributions/2402:7500:4E3:CCAF:A180:462E:2B31:74B6|2402:7500:4E3:CCAF:A180:462E:2B31:74B6]] 11:50, 2 Mai 2024 (UTC) * [https://www.taiwan-panorama.com/en/Articles/Details?Guid=23bc2212-0725-4497-9235-3e4665486c01&langId=3] * [https://vmwio.news/] --[[Arbennig:Contributions/2402:7500:4E3:CCAF:A180:462E:2B31:74B6|2402:7500:4E3:CCAF:A180:462E:2B31:74B6]] 12:03, 2 Mai 2024 (UTC) ::Please don't edit Welsh Wikipedia articles unless you're fluent. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 15:14, 2 Mai 2024 (UTC) == Our Lady of the Assumption Church == Hi, dearst Llywelyn2000, how are you? Me I'm fine, here there's toooooo hot!!! Please, I propose you this new page to open, can you help me to translate it? If you don't have more time to open, resend to me that I'll open too. Thank you very much for you very important help, and see you soon. [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) :Hi there! [[Eglwys Esgyniad y Forwyn Fair Fendigaid|Working on it!]] [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 06:49, 13 Awst 2024 (UTC) : Thank youuuuuuuu, and sorry the delay in answer, I came-back yesterday from Pesaro, for the Rossini Opera Festival. See you soon [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 07:19, 25 Awst 2024 (UTC) == [[Defnyddiwr:Hunu/Pwll Tywod/1]] == Dw i ddim yn siarad Cymraeg. Byddwn yn ddiolchgar iawn pe gallech wirio'r Nodуn hwn. Rwy'n meddwl y gallai fod yn ddefnyddiol. Diolch ymlaen llaw, [[Defnyddiwr:Hunu|Hunu]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Hunu|sgwrs]]) 14:46, 6 Medi 2024 (UTC) :Gwych iawn! Ymlaen! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 15:32, 6 Medi 2024 (UTC) ::Diolch yn fawr iawn!! {{Nodyn:Wicipedia Celtaidd 2}} Byddwn yn ddiolchgar pe gallech helpu i'w ledaenu. [[Defnyddiwr:Hunu|Hunu]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Hunu|sgwrs]]) 15:59, 6 Medi 2024 (UTC) :::Dim problem! Diolch eto! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 16:02, 6 Medi 2024 (UTC) == Diolch Robin == Annwyl Robin, Diolch o galon am yr holl waith dros y blynyddoedd. Ymddiheuriadau nad wyf wedi bod yn weithgar iawn yn ddiweddar. Pob hwyl yn dy "ymddeoliad". [[Defnyddiwr:Deri Tomos|Deri]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deri Tomos|sgwrs]]) 11:51, 18 Tachwedd 2024 (UTC) :Diolch Deri ac ma dy gefnodaeth dros y blynyddoedd: roedd gwybod dy fod ymo, yn un o'n golygyddion hefyd yn gefn i mi. Faswn i ddim wedi medru gwneud affliw o ddim heb gefnogaeth cymuned bositif Wicipedia! Un rhan fach o'r jig-so ydw i, ond mae mor braf clywed gen ti! Dw i'n bwriadu rwan rhoi fy amser i fy nghasgliad o deg eirianau, YesCymru a.... sgwennu erthyglau ar Wici! Cofion cynnes iawn... [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:31, 18 Tachwedd 2024 (UTC) ::Tair o achosion gwych. Hoffwn weld dy gasgliad o degeirianau rhywbryd ! Fel biocemegydd planhigion, rwyf o hyd wedi cywilyddio yn fy anallu i dyfu planhigion ! Pob dymuniad da, Deri [[Defnyddiwr:Deri Tomos|Deri]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deri Tomos|sgwrs]]) 09:28, 19 Tachwedd 2024 (UTC) ==Cwestiwn== Pam newid digwyddiadau'r flwyddyn o'r presennol i'r gorffennol? [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 09:05, 17 Rhagfyr 2024 (UTC) :Tydw i ddim wedi meddwl am hyn, Deb. Diddorol! Dw i'n gweld mai yn y presennol mae'r erthygl debyg yn Saesneg. Mae'r gorffennol yn fwy naturiol i mi, gan ei fod wedi digwydd. Mi wnai ei newid yn ol, os dyma'r drefn! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 09:15, 17 Rhagfyr 2024 (UTC) == Nodyn:Infobox deity vs. Nodyn:Person == Shwmae, Llywelyn! Sut mae ers talwm? Wrth i mi ehangu ar gynnwys duwiau Celtaidd a Chymreig y Wici, mae defnyddio <Nodyn:Infobox deity> yn llawer gwell na <Nodyn:Person> oherwydd bod y gyntaf yn cynnwys llawer mwy o wybodaeth na'r hyn sy'n cael ei dynnu o'r Wicidata; cymharer y ddwy fersiwn yma: Y cyntaf (Infobox deity):{{Infobox deity | type = Cymreig | name = Lludd Llaw Eraint | other_names = Nudd Llaw Ereint | cult_center = Cymru | abode = Efallai [[Llundain]] | parents = [[Beli Mawr]] (tad) ac yn ôl pob tebyg [[Dôn]] (mother) | siblings = [[Caswallon]], [[Nennius|Nynniaw]], a [[Llefelys]] | offspring = [[Mandubracius]] (mab) and [[Creiddylad]] (merch) | gender = Gwryw | equivalent1_type = Gwyddelig | equivalent1 = [[Nuada]] | festivals = Cysylltiadau posibl â [[Calan Mai|Chalan Mai]]< }}Yr ail ((Person) sy'n dangos dy broffil di, ha! - Cer i [[Lludd Llaw Eraint]] i weld a chymarer â'r un yma) (ac nid yw duwiau yn "bobl" fel y cyfryw :P) {{Person | name = Nudd Llaw Ereint | qid=Q1857350 |fetchwikidata=ALL |onlysourced=no |suppressfields = dinasyddiaeth }} Beth wyt ti'n feddwl? Cofion cynnes iawn! -- '''[[Defnyddiwr:Xxglennxx|<font color="green">Xxglennxx</font>]]''' (''[[Sgwrs_Defnyddiwr:Xxglennxx|sgw.]]'' • ''[[Special:Contributions/Xxglennxx|cyf.]]'') 18:47, 2 Ionawr 2025 (UTC) -- '''[[Defnyddiwr:Xxglennxx|<font color="green">Xxglennxx</font>]]''' (''[[Sgwrs_Defnyddiwr:Xxglennxx|sgw.]]'' • ''[[Special:Contributions/Xxglennxx|cyf.]]'') 18:47, 2 Ionawr 2025 (UTC) :Haia Glen a braf dy gael yn ol yma! Mae'r naill neu'r llall yn iawn gen i. Fe weli mod i wedi ychwanegu cod Q y wybodlen sy'n tynnu data o Wicdata, ac felly wedi ei boblogi, uchod. Yn bersonol mi faswn i'n ychwanegu gwybodaeth ar WD, fel ei fod yn tyfu. Drwy wneud hyn, mi rydan ni'n cyfoethogi gwybodaeth ar Wicidata yn ogystal a WP! Er enghraifft, gallem greu rhestr o dduwiau Celtaidd yn otomatig o WD, os yw'r wybodaeth yno. [https://www.wikidata.org/wiki/Q1857350 Dyma'r dudalem berthnasol.] Mae 'person' hefyd yn cynnwys 'person chwedlonol'. :Os oes gwybodaeth ar WD nad yw'n ymddangos yn y wybodlen (ee 'Brawd / chwaer' / enw amgen), yna gelli ychwanegu'r eitem yma yn y [[:Nodyn:Person|Wybodlen person]], gan fod gen ti y sgiliau codio angenrheidiol i wneud hynny. Ond gofal, mae'n cael ei defnyddio ar tua 35,000 o erthyglau! Gweidda os wyt ti isio cymorth. :Os nad wyt am gyfoethogi'r wybodlen newydd (WD) - neu os nad oes eitem ar Wicidata, yna, wrth gwrs, defnyddia [[:Nodyn:Infobox deity]]. Fel ti'n awgrymu, cael y wybodaeth orau i'r darllenydd yw'r peth pwysig. Cofion eto - sgwrs ryw dro! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 07:46, 3 Ionawr 2025 (UTC) ::Helo, wir! Dwi ddim wir yn siŵr fy mod yn deall Wicidata a bod yn hollol onest - wedi bod i ffwrdd am rhy hir, dwi'n credu! Cariaf ymlaen â'r Wybodlen Deity am nawr ac wedyn dechreuaf ychwanegu at Wiciddata! Cofion cynnes iawn! -- '''[[Defnyddiwr:Xxglennxx|<font color="green">Xxglennxx</font>]]''' (''[[Sgwrs_Defnyddiwr:Xxglennxx|sgw.]]'' • ''[[Special:Contributions/Xxglennxx|cyf.]]'') 18:54, 6 Ionawr 2025 (UTC) == Esgymunwyd == Och ac O,Llywelyn annwyl! Heddiw'r bore mi es i ati i lunio erthygl bach i ti am fy hen alma mater ond gan fod gen i gymaint o gywilydd fy mod wedi mynychu'r un ysgol â Mr Farage, mi ddefnyddiais hen enw, sef Oldalleynian. Ar hanner cyfansoddi'r erthygl mi gefais fy ngalw i ffwrdd, ond wrth geisio cwblhau'r pwt, cefais fy mod wedi fy mlocio trwy i chdi wrthod fy IP.Pa ddwli a roddais yn yr erthygl i ti wneud y fath beth i mi tybed. Plis ga' i faddeuant beth bynnag a chael ail gydio yn fy ngolygiadau achlysurol i ti. [[Defnyddiwr:Heulfryn|Heulfryn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Heulfryn|sgwrs]]) 20:59, 8 Ionawr 2025 (UTC) :Dim problem, Gareth! Efallai mai fi sy'n paranoid oherwydd yr holl olygyddion di-Gymraeg sy'n ymosod arnom! Dw i wedi adnewyddu'r cyfri a'r erthygl bellach! Ymlaen! Cofion cynnes iawn... Robin... [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:43, 9 Ionawr 2025 (UTC) ::Diolch Robin. Sori mawr am y drafferth!! Cofion cynnes iawn a blwyddyn newydd dda. Gareth [[Defnyddiwr:Oldalleynian|Oldalleynian]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Oldalleynian|sgwrs]]) 18:03, 9 Ionawr 2025 (UTC) == Cyfraniadau'r defnyddiwr anhysbys == Gall y tudalen arbennig "Cyfraniadau'r defnyddiwr [cyfeiriad IP]" fod yn ddefnyddiol er mwyn penderfynu a yw'r dyn dirgel yn gweithredu gyda bwriadau da neu'n faleisus. Serch hynny, mae'r dolenni ar waelod y blwch "Dyma dudalen cyfraniadau'r defnyddiwr anhysbys ..." wedi dirywio ers meitin, ac o ganlyniad dyw'r canlyniadau ddim o unrhyw ddefnydd bron. Ar hyn o bryd dyma'r sefyllfa: * WHOIS (diwerth, wedi symud) * rDNS (ddim ar gael ar hyn o bryd – Server Error) * Traceroute (diwerth, dim canlyniadau defnyddiadwy) * Tor check (diwerth, wedi symud) * Current blocks (OK) * Global contributions (OK) * Mae pedwar o'r pum RIR yn rhoi rhybyddion 404 Does gen i ddim syniad o gwbl sut i olygu cod y tudalennau arbennig. Oes dewin sy'n gwybod y cyfrinach? Rwy'n edrych â chenfigen ar y tudalen cyfatebol, "User contributions for ...", ar enwiki. Hwyl, Dafydd. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 23:07, 19 Ionawr 2025 (UTC) :Ti'n iawn! A does gen i ddim syniad lle i ddechrau! Holi ar Meta, efallai. Y broblem fwyaf efo teclunau fel hyn, wrth gwrs ydy VPN, sy'n cuddio'r gwir gyfeiriad. Ond mae'n werth diweddaru'r teclunau i ddal rhywfaint o'r diawled diegwyddor! Diolch Dafydd! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 06:22, 20 Ionawr 2025 (UTC) == [[Giovanni Losi]] == Hi, dearest Llywelyn2000, how are you? Me I'm fine. Here there's a lot of niwl, from 4 days, OMG!!! Please, I ask 3 minutes of your time to acces this new page I opened. He is a priest born in my village. I wanted to say: ''He became priest in Piacenza, studied as missionary in Verona, and followed priest Daniele Comboni in Sudan, becoming his personal confessor. He was the first to publish the first dictionary in Nobiin Language. He died of scurvy in 1882.'' Thank you very much for your co-operation, see you very soon in Caselle Landi!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 10:16, 7 Chwefror 2025 (UTC) :Hi Alex! I'm well, thanks. Getting older quicker, physically slower as the gravity of time draws us back to earth. ;-) : :The artcile is now done! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 11:58, 10 Chwefror 2025 (UTC) :: Very diolch!!! :-) I live in Father Losi Street!!! See you very soon. [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 13:03, 10 Chwefror 2025 (UTC) == Dirgelwch yr opsiwn a ddiflannodd... == Beth sydd wedi digwydd i'r opsiwn "Tudalennau arbennig" yn y Blwch Offer, tybed? Diflannodd y peth ychydig wythnosau yn ôl. Hwyl, Dafydd [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 08:54, 24 Mai 2025 (UTC) :Dim clem. Heb sylwi. Bydd yn rhaid gofyn ar Meta. :Hefyd - mae'r opsiwn 'Cyfieithu' ('Y cymhorthydd cyfieithu') oedd yn ymddangos o hofran ar 'Fy nghyfraniadau' (neu yn y blwchchwilio?) wedi diflanu. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 09:00, 24 Mai 2025 (UTC) ::{{u|Craigysgafn|Craigysgafn}} Dw i newydd ffindio [[Arbennig:SpecialPages|Arbennig:SpecialPages]]. Dwn i ddim pam mai teitl Saesneg sydd iddi na pham ei bod wedi newid / diflanu o'r ddewislen! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 13:16, 29 Mehefin 2025 (UTC) :::Diolch! Yn y diwedd llwyddais i greu rhestr ar gyfer fy nefnydd fy hun o'r tudalennau Arbennig mwyaf defnyddiol (drwy edrych ar enwiki a newid URLs tudalennau Special), ond mae hon yn fwy cynhwysfawr a dylai fod yn ddefnyddiol iawn! [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 15:05, 29 Mehefin 2025 (UTC) == Gorffwysfa == Nes i roi gynnig ar greu erthygl [[Gorffwysfa]], sydd braidd yn haerllug, o ystyried nad ydw i'n fardd. Allet ti gael cipolwg arno rywbryd er mwyn gweld a ydyw'r peth yn addas? Hwyl, Dafydd [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 22:04, 7 Mehefin 2025 (UTC) :Haia Dafydd. Wedi gwneud. Erthygl dda gen ti - dwy ochr, y lleol a'r rhyngwladol. Croeso i ti newid yr hyn a ychwanegais. Cofion cynnes... Robin aka [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 18:32, 10 Mehefin 2025 (UTC) ::Diolch o'r galon, Robin. Llaw'r meistr! Dwi newydd ddechrau cwrs cynghaneddu efo Ceri Wyn Jones, a cheisio cael gafael gadarn ar y cysyniadau elfennol hyn. Hwyl, Dafydd [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 19:38, 10 Mehefin 2025 (UTC) :::Ro'n i'n feistr seremoni'r Gadair yn steddfod yr Urdd yma yn Rhuthun pan enillodd o'r Gadair. Clamp o fardd da! Dydw i rioed wedi ei gyfarfod... ond cofia fi ato! A phob lwc efo'r gynghanedd - tro fo'n farddoniaeth, yn gri o'r galon mewn ffram. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 07:12, 11 Mehefin 2025 (UTC) ::::{{Ping|Craigysgafn}} gweler [https://x.com/HuwPlasymmhowys/status/1944765286810329258 Huw Roberts, Plas ym Mhowys ar X]. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:32, 15 Gorffennaf 2025 (UTC) ::::: Diolch! Os yw rhywun fel fi sy'n newydd i'r gwaith o farddoni'n cael mentro barn, mae hynny'n ymddangos yn llinell eithaf simsan i mi hefyd! Ar hyn o bryd dw i'n rhannu fy amser yma yn Wicipedia, ac yn ceisio ysgrifennu englynion sy'n gwneud rhyw fath o synnwyr. Mae'r ddau beth fel bugeilio brain. Hwyl, Dafydd. --[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 09:13, 15 Gorffennaf 2025 (UTC) == ail-cyfeirio == Dim ond nodyn atgoffa sydyn... Dyw <nowiki>#AILCYFEIRIO</nowiki> ddim yn gweithio. Rhaid iddo gael cysylltnod er mwyn i'r dewiniaeth ddigwydd. Felly <nowiki>#AIL-CYFEIRIO</nowiki> neu <nowiki>#ail-cyfeirio</nowiki>. Byddai'n syniad da creu <nowiki>#AILCYFEIRIO</nowiki> ac <nowiki>#ailcyfeirio</nowiki> hefyd. Tasg i META, falle. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 09:35, 24 Mehefin 2025 (UTC) :Drap! Mae hyn yn eitha diweddar dw i'n meddwl? Dw i wedi gweld pobl yn ei newid, ond methu gweld unrhyw wahaniaeth, felly diolch am hyn! Sut mae ychwanegu <nowiki>#AILGYFEIRIO</nowiki>? Meta mae'n debyg. Ond ie, diolch yn fawr i ti am dynnu fy sylw at hyn! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 10:25, 24 Mehefin 2025 (UTC) ::Wel, a dweud y gwir, dwi wedi gwneud y cywiriad hwnnw sawl gwaith dros y blynyddoedd. Ond ... nes i jyst sylweddoli ... dylai'r gair fod yn <nowiki>#AILGYFEIRIO</nowiki>, yn union fel nest ti ei sillafu uwchben. Mae'r peiriant yn ffwdanu am dreigladau, mae'n amlwg! [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 11:57, 24 Mehefin 2025 (UTC) == [[Felipe VI, brenin Sbaen]] == Dearest Llywelyn2000, how are you? Me I'm fine, here it's too hot!!! Please, I ask two minutes of your time to translate the picture I've charged on this page. It's taken.... live!!! :-) Diolch and see you soon. [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 06:20, 10 Gorffennaf 2025 (UTC) :My old friend Felipe! I knew him through his Welsh au pair, who was from ynys Mon, Wales. Felipe visited her farm, where her father also had a peat business, and a caravan park. Felipe 10 years younger than me, and was a pain in the bum, and talked too much. At one point, my brother put him in his place (physically!) - a story he recounted on Radio Cymru a few years ago. Send him my regards when you meet him! All the best, Alex! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 06:34, 10 Gorffennaf 2025 (UTC) :: Wowowowow, very well!!! I can't speak with him, it was a picture I've taken in Mauthausen.... and that's all. I'm happy you had indirectly news from my picture. See you soon. [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 06:53, 10 Gorffennaf 2025 (UTC) == Cynog Dafis == Hia Robin, newydd weld dy [https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Cynog_Dafis&oldid=14056497 olygiad] fan hyn. Nid Cynog yw hwnna. Er dwi'n nabod y wyneb o'i weld yn sawl Steddfod, alla'i ddim cofio ei enw chwaith! [[Defnyddiwr:Dafyddt|Dafyddt]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Dafyddt|sgwrs]]) 19:35, 19 Awst 2025 (UTC) :Newydd wneud ymchwil. Alun Jones y Lolfa yw e! https://www.ylolfa.com/authors/189/alun-jones [[Defnyddiwr:Dafyddt|Dafyddt]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Dafyddt|sgwrs]]) 19:54, 19 Awst 2025 (UTC) ::Diolch i ti sylwi mor sydyn! Mefl ar fy marf! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 21:20, 19 Awst 2025 (UTC) == Just married [[Benedicta Boccoli]] and [[Maurizio Micheli]] == Hi, dearst Llywelyn2000, how are you? Me I'm fine; here Summr is ending. I added this sweet new on this two pages, I'm happy for them! Can you acces the two page, please, to watch if I put everything correct? Diolch for your important help and hope to meet you very soon. Sincerely [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 15:37, 31 Awst 2025 (UTC) :{{Ping|Rei Momo}} Oooops! Missed this one! I'll take a look tomorrow! All the best! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 15:44, 11 Medi 2025 (UTC) ::{{Ping|Rei Momo}} Perfetta!! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:54, 16 Medi 2025 (UTC) == Yr Hispaen == Wyt ti'n cofio'r boi oedd eisiau newid enw [[Jerwsalem]] i "Gaerussalem" a "Caersalem" wedyn? (Gweler [[Sgwrs:Jerwsalem]]) Mae e'n wrthi eto, ond erbyn hyn ar WD. Ei bechod mwyaf oedd newid "Sbaen" i "Yr Hispaen", ond roedd e'n mynnu hefyd ar "Yr Affrig", "Yr India", "Yr Iwerddon" a ballu. Dw i wedi newid y pethau hyn ar WD, ond mae e wedi achosi problem ar ein tudalennau hefyd. Pan fydd Listeriabot yn adnewyddu data ar dudalennau (e.e. ffilmiau a phobl) mae'n defnyddio'r alias o WD, ac felly cannoedd o enghreifftiau o "Yr Hispaen" wedi ymddangos. (Gweler e.e. [[Marbella (ffilm)]].) Dw i'n tybio y bydd Listeriabot yn cywiro'r broblem benodol hon maes o law, ond mae'n rhywbeth y mae angen i ni fod yn wyliadwrus amdano. Rydw i wedi gadael neges ar ei dudalen Sgwrs WD (User:Aneirinn) yn apelio arno i roi'r gorau i hyn. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 21:23, 23 Hydref 2025 (UTC) :Llygad barcud gen ti! Dw i wedi gadael nodyn ar dudalen Sgwrs y gwalch. Os yw'n parhau, mae angen mynd at gymuned WD a gwneud cais iddo gael ei atal. fe ddaw Listeria yn ei dro a newid y Rhestrau'n ol i'r enwau cywir. Cofion cynnes... [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 23:58, 23 Hydref 2025 (UTC) == Listeria Bot == Helo Robin. Dwi'n sieco rhai o fy erthyglau bot newydd ac efo rhai, mae'r Listeria Bot dal heb diweddaru'r cynnwys er mwyn creu'r rhestrau. [[Laura Benanti|Dyma engraifft]]. Os dwi'n diweddaru ar law, mae'r rhestrau yn ymddangos yn syth. Oes gen ti unrhyw syniad beth sy'n achosi'r problem? [[Defnyddiwr:Jason.nlw|Jason.nlw]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Jason.nlw|sgwrs]]) 09:03, 13 Tachwedd 2025 (UTC) :Ah! Mi ges i'r broblem yma efo'r erthyglau ar ffilmiau. Danfonais neges at Magnus Manske ac fe anelodd Listeria atyn nhw; newidiwyd y rhan fwyaf... ond nid y cyfan! Gofynais eildro, ond dw i'n dal i ffindio ambell un yn awr ac yn y man! Mi faswn i'n gofyn iddo ddanfon / anelu Listeria at cy-wici cyfan, yn enwedig gwaith y botiau. Tan rhyw 5 mlynedd yn ol, roedd Listeria'n edrych am newidiadau ar Wicidata, ac yn diweddaru'r Rhestrau Wicidata ar bob WP yn otomatig; mae hyn wedi arafu. Ond am ryw reswm (gormod o'r rhestrau ar cy-wci efallai!) mae'r diawl bach wedi mynd yn ddiog: Listeria, nid Magnus! Cofion cynes - [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:38, 14 Tachwedd 2025 (UTC) ::Grêt. Diolch Robin. Na'i holi Magnus. Cofion [[Defnyddiwr:Jason.nlw|Jason.nlw]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Jason.nlw|sgwrs]]) 11:44, 14 Tachwedd 2025 (UTC) :::{{u|Jason.nlw}} [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Magnus_Manske&diff=prev&oldid=23998277 Dyma un o'r sgyrsiau efo Magnus] ar Meta. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:56, 26 Tachwedd 2025 (UTC) ==The daily vandal== Ought we to deter the Super Voyager vandal by disallowing anons from creating pages for a few weeks? [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 09:29, 24 Tachwedd 2025 (UTC) :O ddifrif, mae hyn yn mynd yn ddiflas iawn nawr. Mae e yma bron bob dydd! :Sut allwn ni rwystro'r IP? [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 09:05, 26 Tachwedd 2025 (UTC) ::{{Ping|Deb|Craigysgafn|Dafyddt|AlwynapHuw|Adda'r Yw|Llygadebrill|Rhyswynne|Paulpesda|Jason.nlw}} Dw i newydd adael neges ar dudalen [[Sgwrs Defnyddiwr:UOzurumba (WMF)]]; croeso i chi ychwanegu sylw, neu gadw llygad ar y drafodaeth. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 10:06, 26 Tachwedd 2025 (UTC) :Hello, I'm Szymon, Uzoma's teammate from Movement Communications. While Uzoma works with the Language and Product Localization team, I work with [[mw:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]. :I think you or some other Welsh Wikipedian may go to [[w:wp:Discord|Discord]] or English Wikipedia's [[w:WP:VPT|VPT]] and ask for help. Admins active there may walk you through the options. There's a range, including setting up an edit filter preventing some particular editing activity, blocking an IP, or the more serious options like disallowing any temp accounts from creating pages. It may be simpler to go for the most radical option, but I'd advise caution, to reduce collateral damage. :What do you think? Do you have any further questions? [[Defnyddiwr:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:SGrabarczuk (WMF)|sgwrs]]) 22:05, 4 Rhagfyr 2025 (UTC) ::: Thanks for your reply. I can assure you that I have no interest at all in joining Discord and I certainly will not be conversing on the very biased, anti-Welsh, anti-Wales en-wiki! Who can and can't edit cy-wiki is a matter for cy-wiki, not third party website and certainly not English editors from en-wiki. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 10:02, 9 Rhagfyr 2025 (UTC) ::::I'm sorry that your experience with English Wikipedia is that bad. But it's a matter of peer learning. On Discord and enwiki, you (or somebody else from Welsh Wikipedia) will find many tech-savvy peers. They could share tips with you. Restricting editing rights is just one (and a fairly radical) solution of many. [[Defnyddiwr:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:SGrabarczuk (WMF)|sgwrs]]) 11:32, 9 Rhagfyr 2025 (UTC) ::::: Peer learning! That should be on a neutral ground like Meta. Maybe {{u|Deb}} might raise it. I certainly won't, and can't edit on en-wiki! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 11:59, 9 Rhagfyr 2025 (UTC) ::::::I've never had much luck using Wikipedia:Village pump. The response is usually "We know about that problem and it will eventually be fixed." The issue here is that the option they want me to choose is not present on my screen! Maybe someone on English Wikipedia has picked it up and done a range block, since s/he hasn't been back this past week. [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 12:53, 9 Rhagfyr 2025 (UTC) == [[Giorgio De Simone]] == Hi, dearest Llywelyn2000, how are you? Me I'm very fine, I restarted train karate, after 22 years stopping; I feel like a lion!!! Please, I opened this short stub, and I ask 4 minutes of your time to correct my mistakes. Just some minutes. Thanks a lost for your important help and hope to hear from you soon. [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 07:20, 5 Rhagfyr 2025 (UTC) : Thank youuuuu very much, see you soon!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 08:34, 5 Rhagfyr 2025 (UTC) :: Benvenuto amico! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 12:16, 5 Rhagfyr 2025 (UTC) == OpenStreetMap == Heia! Dwi'n disgwyl dy fod ti wedi gweld y sgwrs rhwngof i a [[Sgwrs Defnyddiwr:RobinLeicester|RobinLeicester]] am Nodyn:coord. Roedd y canlyniad yn ardderchog, diolch iddo, ac mae'r mapiau bychain yn y gwybodlenni nawr yn dangos enwau lleoedd yn Gymraeg. Yr unig broblem erbyn hyn yw bod y wybodaeth am yr enwau yn dod o OpenStreetMap, sydd â rhai diffygion. Oes gennym ni rywun sy'n trwsio'r math hwn o beth i ni? Y peth penodol wnes i sylwi yw bod [[Colchester]] yn ymddangos ar y mapiau fel "Caerfuddai", sy'n gwbl anghywir. "Caerfuddai" = [[Chichester]]. Colchester = "Caer Colun". Roedd rhaid i fi gywiro'r un gamgymeriad yn erthygl Colchester sbel yn ôl. Ond beth bynnag, dwi'n credu bod hwn yn enghraifft arall o frwdfrydedd dros yr iaith yn gorchfygu synnwyr cyffredin. Mae "Caer Colun" a "Chaerfuddai" yn enwau hynafol, a dwi'n amheus iawn ynglŷn â Chaerfuddai – dyw hyd yn oed ''Geiriadur yr Academi'' (sy'n chwilfrydig iawn am ffurfiau hynafol) ddim yn ei restru. Felly, wyt ti'n gwybod sut i wneud i'r map ddweud "Colchester"? Mae'n debyg y gallwn i gofrestru gydag OpenStreetMap, a darganfod sut i'w wneud, ond dwi'n gobeithio bod ffordd gyflymach. Hwyl! Dafydd. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 18:30, 20 Rhagfyr 2025 (UTC) :{{Ping|Oergell}} Mae Carl Morris (a David Wynn) wrthi ar brosiect Mapio Cymru ers rhai blynyddoedd. Mae'r ddau'n golygu cywici hefyd yn achlysurol. Ac mae OSM yn un o golofnau eu gwaith, sy'n cael ei arianu gan Lywodraeth Cymru. Diolch Dafydd! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:10, 21 Rhagfyr 2025 (UTC) ::@[[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] Diolch am dynnu ein sylw at hyn. A oes modd i chi gofrestru gyda OpenStreetMap tybed? Byddai hi'n braf cael gweld eich cyfraniadau os oes modd. Mae OSM a Wicipedia yn rhannu llawer o'r un egwyddorion wrth gwrs! [[Defnyddiwr:Oergell|Oergell]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Oergell|sgwrs]]) 16:11, 7 Ionawr 2026 (UTC) :::{{Ping|Oergell}} Wrth gwrs. Roeddwn i'n bwriadu cofrestru cyn bo hir. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 18:45, 7 Ionawr 2026 (UTC) == Happy New Year!!! == Hi deares Ll... and Happy New Year!!! How are you? Me I'm fine, here's too cold. Please, can you access for 5 minutes [[L'Armonista|this new page]] to see if all is ok? I opened also a new ''Category:Italian novels''. Thanks a lot for your important help, see you very soon. [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 10:36, 5 Ionawr 2026 (UTC) :All done. Un anno nuovo benedetto a te! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 20:42, 5 Ionawr 2026 (UTC) ==Cwestiwn== Ydy'r gwelliannau [https://cy.wikipedia.org/wiki/Arbennig:RecentChanges?hidebots=1&hidecategorization=1&hideWikibase=1&limit=50&days=7&urlversion=2|'ma] yn gywir? [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 16:55, 8 Ionawr 2026 (UTC) :Wedi gwiro pob postiad ddoe - popeth yn iawn. Yr unig un amhes oedd [[Nina Krajnik]] - ai cyfeirio at yr erthygl hon wyt ti? Os felly, dw i wedi cywiro'r iaith ac ychwanegu mymryn. Mae'r cyfeiriadau / ffynonellau i'w gweld yn soled, yn ddibynadwy. Self promo? Duw a wyr, ac os yw'r wybodaeth yn gywir, oes ots? Mae'r erthygl ar en-wici yn cynnwys mwy o wybodaeth a byddai gwella'r fersiwn Gymraeg yn beth da. beth wyt ti'n ei feddwl? [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:21, 9 Ionawr 2026 (UTC) == Tudalennau â dolenni ffeil sydd wedi'u torri == Heddiw mae'r gwallau ar y rhestr [[:Categori:Tudalennau â dolenni ffeil sydd wedi'u torri]] wedi cyrraedd 1,274. Mae'r nifer hwn yn codi'n gyson bob tro y caiff ei ddiweddaru. Mae'r mwyafrif helaeth o'r gwallau hyn yn deillio o'r gwybodlenni, lle maen nhw'n methu â llwytho delweddau lluosog o Wicidata. Yn ôl y rheolau, dim ond un ddelwedd ddylai fod yn y WD, a dyna beth arferai ddigwydd am y rhan fwyaf. Ond mae mwy a mwy o ddefnyddwyr o bob cwr o'r byd yn defnyddio'r maes hwnnw fel albwm lluniau. Dw i wedi defnyddio'r switsh "Preferred Rank" yn y WD ers blynyddoedd i geisio rheoli'r broblem hon, ond mae'r peth yn rhedeg yn wyllt erbyn hyn. Mi welaf ddau ddewis: naill ai newid y cod fel bod y gwybodlen yn mewnforio'r llun cyntaf yn ddiofyn (rhywbeth na allaf ei wneud), neu greu dolen benodol i'r ddelwedd yn y gwybodlen, a glynu wrth hynny. Mae'r dewis olaf yn colli allan ar fanteision y WD wrth gwrs, ond dim ond gwaethygu y gallaf ei weld os na wnawn ni rywbeth yn ei gylch cyn bo hir. Syniadau? Hwyl, Dafydd. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 10:36, 4 Mawrth 2026 (UTC) :Diolch Dafydd. Mae'r broblem wedi effeithio [[Nodyn:Pethau]] e.e. [[Australopithecus]], [[Balŵn]] a [[Nodyn:Lle]] e.e. [[Carn na Caim]]. :Ceir erthyglau yn y rhestr gyda dolenni wedi'u torri sy'n gywir e.e. [[Astatin]] a [[Castell Cawdor]]. :Cafwyd sawl sgwrs sy'n ceisio datrus y broblem: [[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000#Gwallau WD]] a [[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000#Nodyn:Pethau – Logos eto]] a [[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000#Delwedd ddyblyg]]. Efallai mai'r pwysicaf yw'r olaf lle nodir mai GetPreferredImage yw'r gwendid. Mi adawaf neges ar WD yn gofyn am gymorth ar hyn. Holais yn Ionawr 2023, heb lwc. Mi driaf eto. Diolch am f'atgoffa, Dafydd. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 19:35, 5 Mawrth 2026 (UTC) ::Diolch, Robin. Roedd gen i syniad dy fod wedi ceisiodd annog rhywun yn WD i wella'r sefyllfa sbel yn ôl. Gobeithio y daw rhywbeth ohono y tro yma. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 20:43, 5 Mawrth 2026 (UTC) == Translation request == Hello, Llywelyn2000. Can you translate and upload the articles [[:en:Mount Bazardüzü]] as [[Mynydd Bazardüzü]] and [[:en:Phlegraean Fields]] as [[Campi Flegrei]] in Welsh Wikipedia? Yours sincerely, [[Defnyddiwr:Kurcke|Kurcke]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Kurcke|sgwrs]]) 19:58, 5 Mawrth 2026 (UTC) :Hi Kurcke. I'm sorry, other things are pressing at this angle of time. I'll put it on the backburner. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 06:53, 6 Mawrth 2026 (UTC) ::I understand. Thank you for the reply. [[Defnyddiwr:Kurcke|Kurcke]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Kurcke|sgwrs]]) 06:56, 6 Mawrth 2026 (UTC) :::{{ping|Kurke}} You left the same request on my Sgwrs page last week. I've been working on a Campi Flegrei article, which will take a day or two more. These things take time. [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 09:23, 6 Mawrth 2026 (UTC) == Requesting Rollback rights to fight cross-wiki vandalism == (Sorry for speaking in English I don't speak Welsh) Hello, I'm currently on cywiki to revert edits by a cross-wiki vandal (LTA). I am an active rollbacker on Arabic Wikipedia, Wikidata, and Commons. I’d like to request rollback rights here to help me revert such vandalism more efficiently and keep the recent changes clean. Thanks for your help! [[Defnyddiwr:أوس|أوس]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:أوس|sgwrs]]) 01:58, 13 Mawrth 2026 (UTC) :Your edit [https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=51&curid=27574&diff=14640741&oldid=14596620 here] is recreating incorrect information, which was rightly deleted. <nowiki>[[als:50er#51]]</nowiki> is meaningless and not needed. I've banned you for 24 hours. Let me know if you can justify your (above) edit. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 08:32, 13 Mawrth 2026 (UTC) :Gweler hefyd / See also: [[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000#Requesting Rollback rights to fight cross-wiki vandalism]]. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 10:04, 13 Mawrth 2026 (UTC) == [[Róisín O'Donovan]] == Hi dearest Llywelyn2000, how are you? Me I'm fine, here is arriving Spring! I've opened this short page, and I ask you, please, 5 minutes to correct the mistakes of Mr. Translator. As you know, I'll be pleased to help you in Italian and Portuguese. Thanks a lot for your help and have a nice day. See you soon [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 06:58, 17 Mawrth 2026 (UTC) : Diolch and see you soon!!! [[Defnyddiwr:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Rei Momo|sgwrs]]) 07:38, 17 Mawrth 2026 (UTC) ::Croeso / Prego! [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 07:45, 17 Mawrth 2026 (UTC) ==Hwyl== With the usual apologies for using Saesneg - While going through newly-created articles, I noticed [[Defnyddiwr:TVShowsFan2005]], who had started some articles but not added any citations. I wondered if this new editor was a young person who is unfamiliar with the guidelines. I would love to see them come back and continue the articles but I don't think I could have the conversation with them in Cymraeg. I wondered if you have come across this editor and whether you would be able to mentor them and encourage them back. [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 08:18, 9 Ebrill 2026 (UTC) :Ti'n iawn. Dw i wedi gadael neges ar ei Sgwrs, Deb. I think this user edits under another username and I don't worry about that, myself, as long as cywici improves! ;-) Cofion cynnes... [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 05:56, 10 Ebrill 2026 (UTC) == Nodyn:Wikidata image == Rhag ofn nad wyt ti wedi gweld hwn – [[:Sgwrs Nodyn:Wikidata image]] Hwyl, Dafydd [[Defnyddiwr:Craigysgafn|Craigysgafn]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Craigysgafn|sgwrs]]) 09:22, 20 Ebrill 2026 (UTC) :Diolch am dynnu fy sylw at hyn Dafydd! Cwbwlhawyd. [[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Llywelyn2000|sgwrs]]) 14:57, 22 Ebrill 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:30, 28 Ebrill 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Deleted article == Dear Robin @[[Defnyddiwr:Llywelyn2000|Llywelyn2000]], thank you for reviewing the article "Pavel Otdelnov". I wanted to improve it and manually translated with AI assistance (not Google Translate). Could you restore it please (maybe in a previous verson)? Best regards, [[Defnyddiwr:Strogo nastrogo|Strogo nastrogo]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Strogo nastrogo|sgwrs]]) 12:10, 3 Mai 2026 (UTC) ==[[Achos hantafeirws MV Hondius]]== Mae angen help gyda hyn! [[Defnyddiwr:Deb|Deb]] ([[Sgwrs Defnyddiwr:Deb|sgwrs]]) 06:12, 10 Mai 2026 (UTC) o0lwylr68nsew6yqx3p2ygmannbqk9q Llanafan Fawr 0 37723 14891951 14878161 2026-05-10T05:38:14Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891951 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} :''Erthygl am y pentref ym Mhowys yw hon. Am y pentref yng Ngheredigion gweler [[Llanafan]]. Gweler hefyd [[Afan]] (gwahaniaethu).'' Pentref bychan, [[cymuned (Cymru)|cymuned]] a [[plwyf|phlwyf]] yn ardal [[Brycheiniog]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Llanafan Fawr''' (ffurfiau amgen: '''Llanafan-fawr'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> / '''Llanafan-Fawr'''). Mae'n gorwedd tua 5 milltir i'r gorllewin o dref [[Llanfair-ym-Muallt]]. Gorwedd Llanafan Fawr ar lan afon Chwerfru, ffrwd sy'n rhedeg i lawr o lethrau'r Garn ym mryniau [[Elenydd]] i ymuno yn [[afon Irfon]] ger Llanfair-ym-Muallt. Enwir y pentref a'r plwyf ar ôl [[Sant]] [[Afan Buallt|Afan]] ('Afan Buallt' neu'r 'Esgob Afan', fl. 500-542). Yn ôl traddodiad llofruddiwyd Afan gan fintai o Wyddelod ar gyrch ym Mrycheiniog ym 542, ar lan ffrwd yn y plwyf a elwir yn Nant Esgob.<ref>T. D. Breverton, ''The Book of Welsh Saints'' (Cyhoeddiadau Glyndŵr, 2000).</ref> Yn [[llan]] yr eglwys a gysegrir i'r sant ceir pren [[ywen]] sydd wedi sefyll yno am tua 2,000 o flynyddoedd. Bu'r ysgolhaig a bardd [[Evan Evans (Ieuan Fardd)]] yn gurad yn Llanafan Fawr ddiwedd y [[1750au]]. Mae'r bardd Saesneg [[T. Harri Jones]] yn enedigol o'r pentref. Dywedir bod Tafarn y Llew Coch yn y pentref yn dyddio i'r [[12g]], er nad yw'r adeilad ei hun yn dyddio o'r cyfnod hwnnw. Cynhelir Sioe Amaethyddol Llanafan Fawr bob blwyddyn ar y trydydd Sadwrn ym mis Medi. Poblogaeth y gymuned yn [[2001]] oedd 475. [[Delwedd:Llanafan Fawr Church.jpg|bawd|dim|250px|Eglwys Sant Afan, Llanafan Fawr]] [[Delwedd:The Red Lion pub at Llanafan-fawr - geograph.org.uk - 157559.jpg|250px|bawd|dim|Tafarn y Llew Coch, Llanafan Fawr]] ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Llanafan Fawr (pob oed) (470)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llanafan Fawr) (58)'''|red|12.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llanafan Fawr) (262)'''|green|55.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Llanafan Fawr) (37)'''|blue|18.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{DEFAULTSORT:Llan-afan Fawr}} [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Llanafan Fawr| ]] [[Categori:Plwyfi Cymru]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] 8mcpjyw2ryghxbt7lmkpqwb5129v67a Defynnog 0 38242 14891936 14877679 2026-05-10T05:35:12Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891936 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref bychan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Maescar]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Defynnog'''.<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 12 Mawrth 2024</ref> Saif yn ardal [[Brycheiniog]] yn ne'r sir, fymryn i'r de o [[Pontsenni|Bontsenni]] ar groesffordd lle mae'r [[A4067]] o [[Ystradgynlais]] yn cwrdd â'r [[A4215]]. I'r de-orllewin ceir [[Y Gaer]], sef [[Caerau Rhufeinig Cymru|caer Rufeinig]].<ref>{{cite book|title=An Inventory of the Ancient Monuments in Brecknock (Brycheiniog): Hill-forts and Roman remains|url=https://books.google.com/books?id=ihOZpXRFZCQC&pg=PA32 |year=1986 |publisher=[[Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Wales]]|isbn=978-0-11-300003-6|page=32}}</ref> I'r de o'r pentref ceir y [[Fforest Fawr]], sy'n ffurfio rhan ganolog [[Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog]]. I'r dwyrain o'r pentref ceir bryn 400 metr Cefn Llechid. Mae [[afon Senni]] yn llifo trwy'r pentref ar ei ffordd i aberu yn [[afon Wysg]] ger Pontsenni. [[Gwenllian Morgan]] (neu ar lafar Miss Philip Morgan) (9 Ebrill 1852 - 7 Tachwedd 1939) oedd y ferch gyntaf yng Nghymru i gael ei gwneud yn Faer (neu'n Faeres). Roedd yn hynafieithydd a chyhoeddodd lyfrau am ei hardal. ==Eglwys Sant Cynog a'r garreg ogham== [[Delwedd:Old stone, with an Ogham inscription, Defynnog Church, Breconshire.jpg|bawd|chwith|Carreg ogham Eglwys Sant Cynnog]] Cysegrir eglwys y [[plwyf]] i [[Sant]] [[Cynog Ferthyr|Cynog]], un o feibion [[Brychan]], brenin [[Teyrnas Brycheiniog]] ac mae'r adeilad wedi'i chofrestru'n Radd 1 gan Cadw.<ref>{{cite web|url = http://www.britishlistedbuildings.co.uk/wa-6774-church-of-saint-cynog-maescar| title= Church of Saint Cynog, Maescar|publisher= British Listed Buildings|accessdate = 17 December 2013}}</ref> Dethlid [[gwylmabsant]] Cynog yr eilfed ddydd Iau o fis Hydref. Ceir colofn o garreg yn y [[llan]] a [[Croes Geltaidd|Chroes Geltaidd]] ar ei phen; ceir olion arysgrgif [[Lladin|Ladin]] ac [[Ogam]] arni ond mae'n anarllenadwy bellach. Cyfarfu [[Daniel Rowland]] a [[Howel Harris]] am y tro cyntaf yn yr eglwys hon yn [[1737]]. Yn 1836 cysegrwyd eglwys arall ym mhlwyf Defynnog i [[Callwen]].<ref>{{citation |last=Rees|first=Rice|title=An Essay on the Welsh Saints Or the Primitive Christians, Usually Considered to Have Been the Founders of the Churches in Wales|page=153 |url=https://books.google.com/books?id=h4gOAAAAQAAJ&pg=PA139|accessdate=2016-04-07 |year=1836|publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, Green, and Longman}}</ref> Ceir carreg gydag arysgrif Ladin o [[5g]] neu [[6g]] yn nhŵr yr eglwys. Arni nodir naill ai: RVGMIATIO/FI0LI VENDONI neu D?0RVGNIATO/FI/LI VENDONI "Carreg Rugniato, mab Vendonus". Fe'i gosodwyd yn y mur yn y [[14g]] a'i symud i gyntedd yr egwlys yn lled ddiweddar - gan ei gosod mewn concrid! ==Hen ywen Defynnog== Ceir ym mynwent Eglwys Sant Cynog hen ywen y credir ei bod oddeutu 5,000 o flynyddoedd oed. Mae'n 60 troedfedd o led ac wedi hollti'n ddwy: y naill yn 40 tr a'r llall yn 20 tr. Yn ei bon, ceir 120 modrwy ym mhob modfedd! Ar ei heithaf, mae coron y goeden yn 60&nbsp;tr mewn diametr.<ref>{{cite web |url=http://www.woodlands.co.uk/blog/flora-and-fauna/5000-years-and-counting/ |title=5000 years and counting |publisher=Woodlands.co.uk |accessdate=29 Ebrill 2016}}</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} [[Categori:Maescar]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] 7hkqi52f7bxnc91p6de8docml0x36hu Y Glais 0 39225 14891943 14876597 2026-05-10T05:37:08Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Gŵyr i enw'r AC}} → | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891943 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Gŵyr i enw'r AS}} }} Cyn bentref [[glo]]faol sy'n gorwedd yn rhan isaf [[Cwm Tawe]] tua 5 milltir i'r gogledd-ddwyrain o [[Abertawe]] yw'r '''Glais''' ({{Sain|Y Glais.ogg|ynganiad}}). ==Enwogion== * [[Thomas Evan Nicholas (Niclas y Glais)]], bardd a aned yn [[Llanfyrnach]], [[Sir Benfro]], ond a ddaeth yn adnabyddus fel Niclas y Glais ar ôl treulio deng mlynedd yn weinidog yn y Glais (1904-10). * [[T. J. Morgan]], awdur a gramadegydd, a aned yn y pentref yn 1907. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Abertawe}} {{eginyn Abertawe}} {{DEFAULTSORT:Glais}} [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] 18jw00kc77t4ju3rkwrji0976fuboue Cwmllynfell 0 39696 14891934 14877637 2026-05-10T05:34:29Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Castell-nedd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891934 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Cwmllynfell'''. Saif ar y briffordd [[A4068]] rhwng [[Brynaman]] ac [[Ystalyfera]], heb fod ymhell o [[Afon Twrch (Tawe)|Afon Twrch]]. Mae'r ward etholiadol yn cynnwys Blaen-nant, Bryn-Melyn, Celliwarog, Cwmllynfell a Rhiw-fawr. Agorwyd Glofa Cwmllynfell rywbryd cyn [[1825]], pan gofnodir i 59 o weithwyr gael eu lladd mewn ffrwydrad yno. Yn 1947 roedd yn cyflogi 360 o lowyr. Caeodd yn [[1959]]. Hyd nes i'r lofa gau, cynhelid cyfarfodydd lleol [[Undeb Cenedlaethol y Glowyr]] yn Gymraeg. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwmllynfell (pob oed) (1,172)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwmllynfell) (669)'''|red|58.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwmllynfell) (912)'''|green|77.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cwmllynfell) (198)'''|blue|39.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] nsgc83uao76n7d05xv2baheesgtygff 14891971 14891934 2026-05-10T05:48:34Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891971 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Cwmllynfell'''. Saif ar y briffordd [[A4068]] rhwng [[Brynaman]] ac [[Ystalyfera]], heb fod ymhell o [[Afon Twrch (Tawe)|Afon Twrch]]. Mae'r ward etholiadol yn cynnwys Blaen-nant, Bryn-Melyn, Celliwarog, Cwmllynfell a Rhiw-fawr. Agorwyd Glofa Cwmllynfell rywbryd cyn [[1825]], pan gofnodir i 59 o weithwyr gael eu lladd mewn ffrwydrad yno. Yn 1947 roedd yn cyflogi 360 o lowyr. Caeodd yn [[1959]]. Hyd nes i'r lofa gau, cynhelid cyfarfodydd lleol [[Undeb Cenedlaethol y Glowyr]] yn Gymraeg. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwmllynfell (pob oed) (1,172)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwmllynfell) (669)'''|red|58.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwmllynfell) (912)'''|green|77.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cwmllynfell) (198)'''|blue|39.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] ioosjz816827urk6xu711l1lx58yzgu Cwm Cadnant 0 39930 14891928 14890184 2026-05-10T05:32:31Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891928 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Bangor Conwy Môn (etholaeth Senedd)|Bangor Conwy Môn]] | aelod_y_DU = {{Swits Ynys Môn i enw AS y DU}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] yn ne [[Ynys Môn]] yw '''Cwm Cadnant'''. Saif i'r dwyrain o dref [[Porthaethwy]], ac mae'n cynnwys pentrefi [[Llandegfan]] a [[Llansadwrn (Ynys Môn)|Llansadwrn]]. Cymer ei enw o [[Afon Cadnant]]. Roedd y boblogaeth yn [[2001]] yn 2222. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwm Cadnant (pob oed) (2,254)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwm Cadnant) (1,261)'''|red|57.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwm Cadnant) (1442)'''|green|64}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cwm Cadnant) (339)'''|blue|36}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Cwm Cadnant| ]] [[Categori:Cymunedau Ynys Môn]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Conwy Môn]] samhp8qqmqpuz4zp7isru4jpejh40ds Gellifedw 0 39966 14891941 14876590 2026-05-10T05:36:29Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Dwyrain Abertawe i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891941 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Dwyrain Abertawe i enw'r AS}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] a phentref yn ninas [[Abertawe]] yw '''Birchgrove''' (weithiau: Y Gellifedw ({{Sain|Gellifedw.ogg|ynganiad}}). Saif yng ngogledd-ddwyrain y sir, tua 6 millir o ganol Abertawe, fymryn i'r gogledd o [[Traffordd yr M4|Draffordd yr M4]], ac yn agos i'r ffin â [[Castell-nedd Port Talbot|Chastell-nedd Port Talbot]]. Mae'r gymuned yn cynnwys pentref [[Lôn-las]] a rhan o'r [[Y Glais|Glais]] yn ogystal a'r Gellifedw ei hun. Roedd y boblogaeth yn 2001 tua 6,500 ac erbyn 2011 roedd wedi codi i 7,392. ==Hanes== [[Delwedd:Carreg Bica standing stone - geograph.org.uk - 317569.jpg|bawd|chwith|250px|Maen hir carreg Bica]] [[Delwedd:Scott's Pit, Birchgrove, Swansea - geograph.org.uk - 55499.jpg|chwith|250px|bawd|Pwll glo Scott, Y Gellifedw.]] Arferai'r [[Diwydiant glo Cymru|diwydiant glo]] fod yn bwysig iawn yma. Agorwyd y pwll glo cyntaf yn [[1845]], ac yn ddiweddarach dechreuwyd gau arall. Caeodd Glofa Birchgrove yn [[1931]]. Ceir nifer o olion o gyfnodau cynharach, yn cynnwys maen hir o'r enw Carreg Bica ar [[Mynydd Drumau|Fynydd Drumau]], tua 3&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o Gellifedw. ==Addysg yng Nghellifedw== Mae gan Y Gellifedw ysgol uwchradd a dwy ysgol gynradd. Mae'r dair ysgol yn rhai cyhoeddus, cymysg ac yn ddi-gyswllt o enwadau crefyddol. Fodd bynnag, o dan ddeddfwriaeth Prydeinig, rhaid i bob ysgol ddarparu cyfnod o addoli yn ddyddiol. Agorwyd Ysgol Gyfun Gellifedw ym 1991 ar safle'r hen ysgol. Gwasanaetha ardaloedd Gellifedw, [[Glais]] a [[Clydach|Chlydach]]. Serch hynny, mynycha nifer o ddisgyblion ardaloedd Glais a Chlydach ysgol uwchradd arall, Cwmtawe, tra bod disgyblion yn [[Llansamlet]] a'r [[Trallwyn]] yn mynychu ysgol Gelli Fedw yn hytrach na Chefn Hengoed. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Y Gellifedw (pob oed) (7,392)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Y Gellifedw) (1,022)'''|red|14.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Y Gellifedw) (6217)'''|green|84.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Y Gellifedw) (770)'''|blue|25.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolenni allanol== * [http://www.birchgrovecomprehensive.ik.org/ Ysgol Gyfun y Gellifedw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108212242/http://www.birchgrovecomprehensive.ik.org/ |date=2009-01-08 }} * [http://www.birchgrove-primary.ik.org/ Ysgol Gynradd y Gellifedw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203152423/http://www.birchgrove-primary.ik.org/ |date=2008-12-03 }} {{Trefi Abertawe}} [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] 8q17o6rsl10ers7fr6nv4h4vw9pn27g Cylch-y-Garn 0 39986 14892170 14890185 2026-05-10T09:36:32Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892170 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Bangor Conwy Môn (etholaeth Senedd)|Bangor Conwy Môn]] | aelod_y_DU = {{Swits Ynys Môn i enw AS y DU}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] yng ngogledd-orllewin [[Ynys Môn]] yw '''Cylch-y-Garn'''. Caiff ei enw oddi wrth [[Mynydd y Garn|Fynydd y Garn]], ac mae'n cynnwys pentrefi [[Llanfair-yng-Nghornwy]], [[Llanrhuddlad]] a [[Rhydwyn]]. Oddi ar yr arfordir ceir [[Ynysoedd y Moelrhoniaid]]. Mae 143.4 milltir (230.7&nbsp;km) o [[Caerdydd|Gaerdydd]] a 226.5 milltir (364.5&nbsp;km) o [[Llundain|Lundain]]. Roedd poblogaeth y gymuned yn [[2001]] yn 675. Eiddo'r [[Ymddiriedolaeth Genedlaethol]] yw llawer o'r arfordir bellach, yn cynnwys gwarchodle adar [[Cemlyn]]. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cylch-y-Garn (pob oed) (758)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cylch-y-Garn) (448)'''|red|60.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cylch-y-Garn) (447)'''|green|59}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Cylch-y-Garn) (136)'''|blue|41}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cynrychiolaeth etholaethol== ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Môn}} [[Categori:Cylch-y-Garn| ]] [[Categori:Cymunedau Ynys Môn]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Conwy Môn]] 0uoe5jh8lr5adsf94jpwuy64ocst0ig Bôn-y-maen 0 40035 14891916 14883407 2026-05-10T05:28:51Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Dwyrain Abertawe i enw'r AC}} → | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891916 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle |suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Abertawe]] | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Castell-nedd a Dwyrain Abertawe i enw AS y DU}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] yw '''Bôn-y-maen'''<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 7 Ionawr 2023</ref> (neu '''Bonymaen'''). Fe'i lleolir i ogledd-ddwyrain y ddinas ac i ddwyrain [[Afon Tawe]]. Yng [[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2021|Nghyfrifiad 2021]] roedd gan y gymuned boblogaeth o 7,409.<ref>[https://www.citypopulation.de/en/uk/wales/admin/swansea/W04000958__bonymaen/ City Population]; adalwyd 8 Ionawr 2023</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{eginyn Abertawe}} [[Categori:Bôn-y-maen| ]] [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] 29hxtrsr5gg7e6e061lu1u9l10alzhf Cilâ 0 40364 14892030 14891422 2026-05-10T07:16:59Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892030 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gorllewin Abertawe i enw AS y DU}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] yw '''Cilâ''' ([[Saesneg]]: ''Killay''). Saif i'r gorllewin o ganol dinas [[Abertawe]], a bu llawer o adeiadu yno yn ail hanner yr [[20g]]. Mae'n cynnwys parc gwledig yn Nyffryn Clun a phlasdy Hendrefoilan, sy'n awr yn eiddo i [[Prifysgol Abertawe|Brifysgol Abertawe]]. Roedd poblogaeth y gymuned yn [[2001]] yn 5,733. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{eginyn Abertawe}} [[Categori:Cilâ| ]] [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Abertawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] nyvuh9lfpvmqepldo1gqf4qeqo4d6fi Cwmaman, Sir Gaerfyrddin 0 40474 14891962 14891021 2026-05-10T05:42:44Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891962 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Sir Gaerfyrddin (etholaeth Senedd)|Sir Gaerfyrddin]] | aelod_y_DU = {{Swits Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr i enw'r AS}} }} :''Am y pentref o'r un enw ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, gweler [[Cwmaman, Rhondda Cynon Taf]].'' [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] yn [[Sir Gaerfyrddin]], [[Cymru]], yw '''Cwmaman'''. Saif y gymuned ynghanol [[Dyffryn Aman]], i'r dwyrain o [[Rhydaman|Rydaman]]. Mae'n cynnwys pentref [[Glanaman]] a'r [[Garnant]], a rhan o lethrau gorllewinol y [[Mynydd Du]]. Arferai'r [[Diwydiant glo Cymru|diwydiant glo]] fod yn bwysig iawn yn yr ardal yma, ond caeodd y pwll mwyaf, sef Gelliceidrym, yn [[1958]], ac erbyn [[1985]] roedd pob un o'r pyllau glo wedi cau. Roedd hefyd ddiwydiant [[tunplat]] yma. ==Pobl o Gwmaman== * [[Thomas Williams (Brynfab)]] (1848-1927), llenor, golygydd a ffermwr. == Poblogaeth == Roedd poblogaeth y gymuned yn [[2001]] yn 4,226, gyda 78.47% yn medru Cymraeg. ===Cyfrifiad 2011=== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwmaman, Sir Gaerfyrddin (pob oed) (4,486)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwmaman, Sir Gaerfyrddin) (2,567)'''|red|59.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwmaman, Sir Gaerfyrddin) (3360)'''|green|74.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cwmaman, Sir Gaerfyrddin) (845)'''|blue|43.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolen allanol== * [http://www.carmarthenshire.gov.uk/welsh/index.asp?locID=3937&docID=-1 Ystadegau 2001 ar gyfer Cwmaman o safle we Cyngor Sir Gâr.]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Categori:Cwmaman, Sir Gaerfyrddin| ]] [[Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Gaerfyrddin]] 900d1rh757f245y5xbey1758h209aie Cwarter Bach 0 40531 14891902 14891009 2026-05-10T04:40:23Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891902 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Sir Gaerfyrddin (etholaeth Senedd)|Sir Gaerfyrddin]] | aelod_y_DU = {{Swits Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr i enw'r AS}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] yn [[Sir Gaerfyrddin]] yw '''Cwarter Bach''', weithiai '''Chwarter Bach''' (Saesneg: ''Quarter Bach''). Saif y gymuned ger ffin ddwyreiniol Sir Gaerfyrddin, ar lethrau deheuol y [[Mynydd Du]]. Mae'n cynnwys pentrefi [[Brynaman]], [[Ystradowen, Sir Gaerfyrddin|Ystradowen]], [[Cefn-bryn-brain]] a [[Rhosaman]]. Roedd poblogaeth y gymuned yn [[2001]] yn 2,933, gyda 83.29% yn medru rhywfaint o Gymraeg, y ganran uchaf ymhlith cymunedau Sir Gaerfyrddin. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwarter Bach (pob oed) (2,921)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwarter Bach) (1,942)'''|red|68.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwarter Bach) (2304)'''|green|78.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Cwarter Bach) (514)'''|blue|40.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Sir Gaerfyrddin}} [[Categori:Cwarter Bach| ]] [[Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Gaerfyrddin]] 58907kvatyzc2upi3wo0rwvzufk7ymj Cosheston 0 40849 14891785 14877554 2026-05-09T20:25:28Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891785 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro i enw'r AS}} }} Pentref, [[plwyf]] a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yn ne [[Sir Benfro]], [[Cymru]], yw '''Cosheston'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> Nid ymddengys fod enw Cymraeg iddo. Saif i'r gogledd-ddwyrain o dref [[Penfro]] a ger Cilfach Cosheston neu Cosheston Pill, sy'n arwain i mewn i [[Afon Cleddau]]. Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentrefi Upton a Nash. Ceir rhannau o gastell o'r [[13g]] wedi ei ymgorffori ym mhlasdy Upton. Roedd poblogaeth y gymuned yn 713 yn [[2001]]. Mae gan y plwyf arwynebedd o 813 hectar ac mae eglwys y plwyf wedi'i chysegru i [[Mihangel|Sant Mihangel]]. {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cosheston (pob oed) (828)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cosheston) (86)'''|red|10.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cosheston) (499)'''|green|60.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer rhwng 16 – 64 oed sydd mewn gwaith (Cosheston) (116)'''|blue|34.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Sir Benfro}} [[Categori:Cosheston| ]] [[Categori:Cymunedau Sir Benfro]] [[Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg]] [[Categori:Pentrefi Sir Benfro]] [[Categori:Plwyfi Cymru]] mwzinwpqk8it6g6050uhfeq51s9l0qk Llwynypia 0 40865 14892001 14878479 2026-05-10T07:06:28Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892001 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda ac Ogwr i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yng [[Cwm Rhondda|Nghwm Rhondda]], ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Llwynypia'''<ref>[https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru Rhestr o Enwau Lleoedd Comisynydd yr Iaith Gymraeg], adalwyd 24 Mehefin 2021</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/llwynypia-rhondda-cynon-taff-ss995935#.YcePqy-l1_g British Place Names]; adalwyd 25 Rhagfyr 2021</ref> neu '''Llwyn-y-pia'''. "Pioden" yw ystyr ''pia'',<ref>[https://geiriadur.ac.uk/gpc/gpc.html?pia Geiriadur Prifysgol Cymru], adalwyd 24 Mehefin 2021.</ref> a benthyciwyd enw'r dref o enw fferm a fu yma ar un cyfnod. Ardal amaethyddol oedd hon hyd at 1850 pan dyllwyd sawl glofa yn y cyffiniau; gwelodd y dref gynnydd aruthrol yn ei phoblogaeth rhwng 1860 a 1920. Ceir ambell garnedd o [[Oes yr Efydd]] ar Fynydd y Gelli, i'r gorllewin o'r dref, yn ogystal â charnedd Hendre'r Gelli, sy'n dyddio o'r [[Oes Haearn]]. Ystadegau:<ref>[https://www.citypopulation.de/en/uk/wales/admin/rhondda_cynon_taf/W04000691__llwyn_y_pia/ City Population]; adalwyd 25 Rhagfyr 2021</ref> * Mae gan y gymuned [[arwynebedd]] o 2.584&nbsp;km². * Yng [[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001|Nghyfrifiad 2001]] roedd ganddi boblogaeth o 2,253. * Yng [[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011|Nghyfrifiad 2011]] roedd ganddi boblogaeth o 2,247. * Yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2020 roedd ganddi boblogaeth o 2,242, gyda dwysedd poblogaeth o 867.8/km². ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Llwynypia| ]] [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 5dcz8swnbnmerur4mmjtcynj11mpkye Gwernyfed 0 42376 14891948 14882803 2026-05-10T05:37:37Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891948 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] ym [[Powys|Mhowys]], [[Cymru]], yw '''Gwernyfed'''. Saif ar lan ddeheuol [[Afon Gwy]], gyferbyn a'r [[Y Clas-ar-Wy|Clas-ar-Wy]], ac yn ymestyn i gyfeiriad [[Talgarth]]. Yn dilyn concwest [[Teyrnas Brycheiniog]] gan y Normaniaid, daeth yr ardal o fewn is-arglwyddiaeth Y Clas ar Wy, yn gorwedd rhwng Y Gelli a Thalgarth. Rhoddwyd y daliad i Peter Gunter gan [[Bernard de Neufmarché]]. Saif pentrefi [[Aberllynfi]] (''Three Cocks'' yn [[Saesneg]]) a [[Felindre, Brycheiniog|Felindre]] o fewn y gymuned. Mae plasdy Hen Wernyfed yn dyddio o'r [[15g]] ond wedi ei ail-adeiladu yn y cyfnod Jacobeaidd; mae'n awr yn westy. Roedd poblogaeth y gymuned yn [[2001]] yn 995. {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Gwernyfed (pob oed) (1,049)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Gwernyfed) (104)'''|red|10.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Gwernyfed) (513)'''|green|48.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Gwernyfed) (131)'''|blue|31.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolen allanol== *[http://www.cpat.org.uk/projects/longer/histland/midwye/w_1090.htm Tirweddau hanesyddol Gwernyfed gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd a Phowys] [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Gwernyfed| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] kmiaemyd015dtukhvg1lsezm5u07bvx Y Clas-ar-Wy 0 42392 14891945 14879393 2026-05-10T05:37:22Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891945 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[Powys|Mhowys]], [[Cymru]], yw '''Y Clas-ar-Wy'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> ([[Saesneg]]: ''Glasbury''). Fe'i lleolir ar lan ogleddol [[Afon Gwy]], gyferbyn ag [[Aberllynfi]], ac i'r de-orllewin o'r [[Gelli Gandryll]], ger priffordd yr [[A438]]. Saif ar groesfan bwysig ar Afon Gwy, ger y fan lle mae [[Afon Llynfi (Powys)|Afon Llynfi]] yn ymuno â hi, o fewn [[Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog]]. Mae'r bardd [[Guto'r Glyn]] (c.1435 – c.1493) yn cyfeirio at yr enw "y Clas" yn ei gerddi.<ref>[https://cellic-dev.llgc.org.uk/wp-content/uploads/sites/2/2017/09/GUTOR-GLYN.pdf www.gutorglyn.net;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723084816/https://cellic-dev.llgc.org.uk/wp-content/uploads/sites/2/2017/09/GUTOR-GLYN.pdf |date=2021-07-23 }} adalwyd 22 Mawrth 2018 gyda chaniatad gan Ann Parry Owen (gweler [https://twitter.com/Collen105/status/976411961792630784 Trydariad yma].</ref> Ceir lawnt (neu grîn) wedi ei amgylchynu a thai yn y pentref, rhywbeth sy'n gyffredin ym mhentrefi Lloegr ond yn anarferol yng Nghymru. Dyddia'r Hen Ficerdy i tua [[1400]], sy'n ei wneud yn un o'r tai hynaf yng Nghymru sydd a phobl yn dal i fyw ynddo. [[Image:Bridge at Glasbury.jpg|bawd|dim|Pont y Clas ar Wy]] Heblaw'r Clas-ar-Wy ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi [[Bochrwyd]], [[Cwm-bach, Y Clas-ar-Wy|Cwm-bach]], [[Llansteffan, Powys|Llansteffan]] a [[Llowes]]. Roedd y boblogaeth yn [[2001]] yn 902. ==Cynrychiolaeth etholaethol== ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{DEFAULTSORT:Clas-ar-Wy}} [[Categori:Y Clas-ar-Wy| ]] [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] d13q0p2m8pu4p2onevhp1p0ipyombag Llan-gors 0 42412 14891956 13088649 2026-05-10T05:38:54Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14891956 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[Powys|Mhowys]], [[Cymru]], yw '''Llan-gors'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> Saif i'r dwyrain o [[Aberhonddu]].<ref>Gwyddoniadur Cymru; Cyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Cymru; 2008; tud. 545</ref> Mae'r eglwys wedi ei chysegru i Sant [[Peulin]]. Gerllaw'r pentref mae [[Llyn Syfaddan]], y llyn naturiol mwyaf yn ne Cymru a lleoliad [[Crannog Llyn Syfaddan]], un o ddwy grannog y gwyddir amdani yng Nghymru, a oedd o bosib, a chysylltiad gyda theulu brenhinol [[Brycheiniog]], sy'n brawf o gyslltiad Cymru gydag [[Iwerddon]] (lle ceir miloedd o granogau). Ceir cofnod gan [[Gerallt Gymro]] o draddodiad lleol mai dim ond o flaen tywysog cyfreithlon Cymru y canai adar y llyn. Heblaw pentref Llangors, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi [[Llangasty Tal-y-llyn]], [[Llanfihangel Tal-y-llyn]], [[Llan-y-wern]] a [[Cathedin]]. Roedd y boblogaeth yn [[2001]] yn 1,045. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Llan-gors (pob oed) (1,080)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llan-gors) (129)'''|red|12.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llan-gors) (632)'''|green|58.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Llan-gors) (112)'''|blue|25.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Llan-gors| ]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] 9ihhrintne3axgapea8ejp24qyzo389 Llangynidr 0 42431 14891957 14878366 2026-05-10T05:38:59Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891957 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[Powys|Mhowys]], [[Cymru]], yw '''Llangynidr'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> Saif y [[pentref]] ar lan ddeheuol [[Afon Wysg]], ac mae [[Camlas Aberhonddu a'r Fenni]] gerllaw hefyd. Dyddia Pont Llangynidr dros yr afon o tua [[1600]]. Sant o'r [[6g]] oedd [[Cynidr]], ac mae ei wylfabsant ar [[8 Rhagfyr]]. [[Delwedd:Llangynidr.jpg|250px|bawd|dim|Llangynidr: y bont ar Afon Wysg]] I'r de o'r pentref mae Mynydd Llangynidr, oedd ar un adeg yn llawn o chwareli [[calchfaen]] ar gyfer diwydiannau y cymoedd ymhellach i'r de. Mae'r gymuned yn ymestyn hyd at y ffin â [[Blaenau Gwent]]. Roedd y boblogaeth yn [[2001]] yn 1,005. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Llangynidr (pob oed) (1,036)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llangynidr) (115)'''|red|11.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llangynidr) (587)'''|green|56.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Llangynidr) (165)'''|blue|38.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Gweler hefyd== * [[Pont Llangynidr]] ==Llyfryddiaeth== *''Shadows in a Landscape: Llangynidr, the Evolution of a Community '', gol. Martin Wibberley (Llangynidr Local History Society, 2000) ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{DEFAULTSORT:Llan-gynidr}} [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Llangynidr| ]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] hmy2blg0csauxvdpbeobhf7zre2abrq Cwm, Sir Ddinbych 0 42442 14891910 14890543 2026-05-10T05:25:40Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891910 wikitext text/x-wiki {{Lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Clwyd (etholaeth Senedd)|Clwyd]] | aelod_y_DU = {{Swits Dyffryn Clwyd i enw'r AS}} }} Pentref bychan, heb fod fawr mwy nag amlwd, yn rhan isaf [[Dyffryn Clwyd]], [[Sir Ddinbych]], yw'r '''Cwm''' ({{Sain|Cwm, Sir Ddinbych.ogg|ynganiad}}). Mae'r Cwm yn blwyf eglwysig hynafol hefyd ({{gbmapping|SJ066774}}). Mae'n rhan o gymuned [[Tremeirchion, Cwm a'r Waun]]. Saif y pentreflan ar ochr ddwyreiniol Dyffryn Clwyd tua milltir a hanner i'r de o bentref [[Diserth]], tair milltir i'r dwyrain o dref [[Rhuddlan]]. Fel mae ei enw yn awgrymu, mae'r pentref yn gorwedd mewn [[cwm]] bychan ar lethrau gorllewinol [[Bryniau Clwyd]]. Mae lôn yn rhedeg trwy'r cwm drosodd i gyfeiriad [[Treffynnon]]. Pentref gwledig bychan gwasgaredig yw Cwm. Mae rhan isaf y pentref yn glwstwr o dai ar y ffordd sy'n cysylltu Diserth a [[Rhuallt]] i'r de. Mae'r eglwys hynafol yn gysegredig i'r [[sant|Seintiau]] [[Mael]] a [[Sulien]]. Ceir [[carnedd]] (''tumulus'') gynhanesyddol ar y bryn i'r de a [[bryngaer]] fechan ar y bryn i'r gogledd. Credir mai yn nhrefgordd ganoloesol Hiraddug, yn y plwyf y ganed a magwyd y bardd ac ysgolhaig [[Dafydd Ddu o Hiraddug]] (bu farw tua 1370). ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth Cwm, Sir Ddinbych (pob oed) (378)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwm, Sir Ddinbych) (99)'''|red|27.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwm, Sir Ddinbych) (248)'''|green|65.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Cwm, Sir Ddinbych) (43)'''|blue|30.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|5}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Sir Ddinbych}} [[Categori:Dyffryn Clwyd]] [[Categori:Pentrefi Sir Ddinbych]] [[Categori:Plwyfi Cymru]] [[Categori:Tremeirchion, Cwm a'r Waun]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Clwyd]] 2mcyc75cr0qpr7uteyt3rqfkolnmvyu Crai, Powys 0 42772 14891853 14877555 2026-05-09T21:48:50Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891853 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[Powys|Mhowys]], [[Cymru]], yw '''Crai'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> Saif ar lan ddwyreiniol [[Afon Crai]], a ger y briffordd [[A4067]], i'r de o [[Pontsenni|Bontsenni]]. Yn rhan uchaf Cwm Crai mae [[Cronfa Crai|cronfa ddŵr Crai]], su'n cyflenwi dŵr i ddinas [[Abertawe]]. Yn yr ardal yma y cafwyd hyd i Garreg Llywel, maen tua 2 m o uchder gydag arysgrif yn [[Lladin]] ac [[Ogam]] sy'n awr yn [[yr Amgueddfa Brydeinig]]. Roedd poblogaeth yn [[2001]] yn 264. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Crai, Powys (pob oed) (241)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Crai, Powys) (76)'''|red|32.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Crai, Powys) (156)'''|green|64.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer rhwng 16 – 64 oed sydd mewn gwaith (Crai, Powys) (36)'''|blue|35.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} [[Categori:Crai, Powys| ]] [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] mav5i7hqsuynn15rl7ay959pg3u2g0q Bugeildy 0 43381 14891918 14890029 2026-05-10T05:29:08Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891918 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[Powys|Mhowys]], yw '''Bugeildy'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> ([[Saesneg]]: ''Beguildy''). Saif bron ar y ffin â [[Lloegr]], ar lan orllewinol [[Afon Tefeidiad]], i'r gogledd-orllewin o [[Tref-y-clawdd|Dref-y-clawdd]]. Mae croglen yr eglwys yn dyddio o'r [[15g]], ac mae gweddillion [[castell mwnt a beili]] Normanaidd gerllaw. Heblaw pentref Bugeildy, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi [[Llanddewi-yn-Heiob]] a [[Cnwclas]]. Ganed [[Vavasor Powell]] yng Nghnwclas. Roedd poblogaeth y gymuned yn [[2001]] yn 704. {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Bugeildy (pob oed) (723)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Bugeildy) (75)'''|red|10.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Bugeildy) (235)'''|green|32.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer rhwng 16 – 64 oed sydd mewn gwaith (Bugeildy) (137)'''|blue|42.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} [[Categori:Bugeildy| ]] [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] 0b11p7j74slaot2y9f0di7m8amk1kwu Llanllŷr 0 43642 14891960 14878396 2026-05-10T05:41:08Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891960 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[Powys|Mhowys]] yw '''Llanllŷr'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/llanllyr-powys-so044629#.YYUV3i-l1SU British Place Names]; adalwyd 5 Tachwedd 2021</ref> (Saesneg: ''Llanyre''), hefyd '''Llanllŷr-yn-Rhos'''. Saif i'r gorllewin o dref [[Llandrindod]]. Heblaw pentref Llanllŷr-yn-Rhos, mae cymuned Llanllŷr yn cynnwys pentrefi [[Y Bontnewydd-ar-Wy]] a [[Llanfihangel Helygen]]. Ceir caer Rufeinig [[Castell Collen]] o fewn y gymuned. Roedd y boblogaeth yn [[2001]] yn 1,061. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Cymunedau Powys]] [[Categori:Llanllŷr| ]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] n0lytrwwbajo1ct0g8dzwnpyjswv4sq Cwm Gwaun 0 43848 14891942 14883595 2026-05-10T05:36:53Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891942 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits Preseli Penfro i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Preseli Penfro i enw'r AS}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] yng ngogledd [[Sir Benfro]], [[Cymru]], yw '''Cwm Gwaun'''. Saif yn nyffryn [[Afon Gwaun]] i'r de-ddwyrain o dref [[Abergwaun]]. Nid oes pentref o unrhyw faint o fewn y gymuned; Pont-faen yw'r sefydliad mwyaf. Ceir nifer o nodweddion diddorol yma, yn arbennig [[Parc y Meirw]], rhes o feini hirion o [[Oes yr Efydd]] yn Llanllawer; y rhes hiraf yng Nghymru. Hefyd ym mhlwyf Llanllawer, ger yr hen eglwys, ceir [[ffynnon sanctaidd]] sy'n dyddio yn ôl i'r cyfnod cyn-Gristnogol efallai. codwyd adeilad i'w chysgodi yn yr Oesoedd Canol ac mae'n dal i dderbyn ymweliadau heddiw. Mae'r ardal yn adnabyddus am ddathlu'r [[Hen Galan]] ar [[13 Ionawr]]. Adeiladwyd Eglwys Sant [[Brynach Wyddel|Brynach]], Pont-faen yn y [[1860au]], ac mae wedi ei dodrefnu yn ôl egwyddorion [[Mudiad Rhydychen]]. [[Delwedd:Holy well, Llanllawer, Pembs. - geograph.org.uk - 202706.jpg|250px|bawd|dim|Hen ffynnon sanctaidd, Llanllawer, a'r giat wedi'i addurno gydag offrymau]] [[Delwedd:Celebrating the Old New Year in Cwm Gwaun (11706312985).jpg|bawd|dim|Dathlu'r Hen Galan yng Nghwm gwaun, 19 Ionawr 1961 (Geoff Charles)]] Roedd poblogaeth y gymuned yn [[2001]] yn 266. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwm Gwaun (pob oed) (313)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwm Gwaun) (178)'''|red|59.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwm Gwaun) (229)'''|green|73.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer rhwng 16 – 64 oed sydd mewn gwaith (Cwm Gwaun) (29)'''|blue|23.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Sir Benfro}} [[Categori:Cwm Gwaun| ]] [[Categori:Cymunedau Sir Benfro]] 1a1usqaamunn569snzjnie0kjp12038 Pentref 0 44244 14892008 11104291 2026-05-10T07:08:15Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14892008 wikitext text/x-wiki :''Mae '''pentre''' yn ailgyfeirio i'r dudalen hon. Gweler hefyd [[Pentre (gwahaniaethu)]].'' [[Delwedd:Java Village.JPG|bawd|Pentref yn Jafa]] Grŵp o [[tŷ|dai]], ac [[adeilad]]au eraill efallai, sy'n ffurfio uned lai na [[tref|thref]], yn enwedig, ond nid o reidrwydd, mewn ardal wledig yw '''pentref'''.<ref>''[[Geiriadur Prifysgol Cymru]]'', tud. 2762.</ref> Yng [[Cymru|Nghymru]] ceir gwahaniaeth hanesyddol rhwng ''pentref'' fel y cyfryw a ''[[llan]]''. Casgliad cryno o anneddau heb [[eglwys]] oedd pentref, yn aml mor fychan fel mai ''hamlet'' (pentref bychan iawn) fyddai'r term amdano heddiw. [[Delwedd:Habitat sur pilotis au Bénin.jpg|bawd|Pentref anghysbell yn Benin]] Mewn rhai gwledydd arferir y term 'pentref' neu air tebyg am ardaloedd bychain arbennig mewn [[dinas]]oedd, e.e. [[Greenwich Village]] yn [[Dinas Efrog Newydd|Ninas Efrog Newydd]]. == Gweler hefyd == * [[Cymuned (llywodraeth leol)]] * [[Dinas]] * [[Tref]] == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Wiciadur|{{lc:{{PAGENAME}}}}}} {{eginyn daearyddiaeth}} [[Categori:Aneddiadau]] [[Categori:Pentrefi| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 8uvkkr5rhtzgkdm26sv75t7fbc4d4p7 Ymddygiad gwrthgymdeithasol 0 44982 14891702 12276590 2026-05-09T13:57:48Z Craigysgafn 40536 14891702 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Police asbo notice Richmond.jpg|bawd|Rhybudd ASBO yn [[Llundain]]]] Ymddygiad sydd yn anystyriol tuag at eraill, boed yn fwriadol neu drwy esgeulustod, yw '''ymddygiad gwrthgymdeithasol'''. Gall niweidio [[cymdeithas]]. Y gwrthwyneb i hyn yw [[ymddygiad cymdeithasol]], sef ymddygiad sydd yn elwa neu'n gwella cymdeithas. Mewn amryw o wledydd, defnyddir cyfreithiau er mwyn ceisio atal ymddygiad gwrthgymdeithasol. Ym maes [[seiciatreg]], ystyrir ymddygiad gwrthgymdeithasol parhaus yn rhan o [[anhwylder personoliaeth gwrthgymdeithasol]]. ==Cyfreithiau'r Deyrnas Unedig== {{prif|Gorchymyn Ymddygiad Gwrthgymdeithasol}} Diffinia [[Deddf Troseddu ac Anhrefn 1998]] ymddygiad gwrthgymdeithasol fel ymddwyn mewn ffordd sydd wedi "achosi neu'n debygol o achosi aflonyddwch, ofn neu achosi gofid i un neu fwy nag un person na sydd o'r un [[cartref]]" a'r cyflawnwr. Mae nifer o drafodaethau wedi bod ynglŷn â natur annelwig y diffiniad hwn.<ref>{{dyf llyfr|teitl=Anti-Social Behaviour |awdur=Andrew Millie |blwyddyn=2009}}</ref> Cyflwynodd y ddeddf y [[Gorchymyn Ymddygiad Gwrthgymdeithasol]] (a elwir yn "ASBO" yn Saesneg, sy'n dalfyriad o "Antisocial Behaviour Order"),gorchymyn [[deddf sifil (cyfraith gwlad)|sifil]] sy'n gallu arwain at ddedfryd o hyd at bum mlynedd o [[carcharu|garchar]] os torrir yr amodau. Sancsiynau sifil ydy Gorchmynion Ymddygiad Gwrthgymdeithasol, y medrir eu defnyddio am gyfnod o hyd at ddwy flynedd. Fe'u hystyrir yn weithrediadau troseddol am resymau cyllidol oherwydd y cyfyngiadau a roddant ar [[rhyddid|ryddid]] yr unigolyn. Nid yw Gorchymyn Ymddygiad Gwrthgymdeithasol yn rhoi cofnod troseddol i'r troseddwr, ond gosodant amodau sy'n atal y troseddwr rhag cyflawni gweithredoedd gwrthgymdeithasol penodol neu eu hatal rhag mynd i fannau penodol. Fodd bynnag, mae torri amodau'r Gorchymyn Ymddygiad Gwrthgymdeithasol yn drosedd. Yn 2003, newidiodd y [[Deddf Ymddygiad Gwrthgymdeithasol 2003|Ddeddf Ymddygiad Gwrthgymdeithasol]] y Ddeddf wreiddiol gan gyflwyno mwy o sancsiynau fel y Gorchmynion Hwyrgloch a Gwasgariad i Blant. Mae'r rhestr isod yn nodi pa fath o ymddygiad mae heddlu yn y [[Deyrnas Unedig|DU]] yn ystyried yn wrthgymdeithasol:<ref>{{Cite web |url=http://www.saferlancashire.co.uk/summernights/ |title=Safer Lancashire|access-date=17 Mehefin 2012 |archive-date=26 Ebrill 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426233805/http://www.saferlancashire.co.uk/summernights/ |url-status=dead }}</ref> * Camddefnydd o sylweddau fel arogli glud * Yfed alcohol ar y stryd * Problemau'n ymwneud ag anifeiliaid e.e. eu ffrwyno mewn mannau cyhoeddus * Begera * Gweithgarwch sy'n ymwneud â [[puteindra|phuteindra]] megis prowlan pafin neu loetran * Cerbydau wedi'u gadael, boed wedi'u dwyn neu beidio * Niwsans cerbydau fel refio injans ceir, rasio, sbinio olwynion a seinio'r corn. * Sŵn yn dod o fusnes neu ddiwydiant * Sŵn yn dod o larymau * Sŵn yn dod o dafarnau a chlybiau * Difrod amgylcheddol fel [[graffiti]] a sbwriel * Defnydd amhriodol o [[tân gwyllt|dân gwyllt]] * Defnydd amhriodol o fan cyhoeddus megis anghydfodau rhwng cymdogion, ymddygiad stwrllyd ac anystyriol * Ymddygiad meddw cyffredinol (sydd yn stwrllyd ac anystyriol) * Galwadau maleisus i'r gwasanaethau brys * Tafarnau a chlybiau'n gwerthu alcohol tu hwnt i'w horiau * Cyfathrebu maleisus * Achosion o gasineb lle ceir difrïo ar sail [[hil]], [[crefydd]], [[rhyw]], [[cyfeiriadedd rhywiol]], [[oed]] neu [[anabledd]] * Digwyddiadau arf tân megis defnydd o arfau ffug. Mewn arolwg a wnaed gan [[Coleg Prifysgol Llundain|Goleg Prifysgol Llundain]] ym mis Mai 2006, ystyriai'r bobl a gymrodd ran mai'r DU oedd y wlad waethaf yn [[Ewrop]] am ymddygiad gwrthgymdeithasol, gyda 76% yn credu fod gan Brydain "broblem fawr neu ganolig".<ref>Matt Weaver and agencies (2006). [http://society.guardian.co.uk/crimeandpunishment/story/0,,1770881,00.html UK 'has worst behaviour problem in Europe']. guardian.co.uk, 9 Mai 2006</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Wiciadur|{{lc:{{PAGENAME}}}}}} [[Categori:Ymddygiad gwrthgymdeithasol]] [[ru:Асоциальность]] 3la8ifw8bqxum71s0tmvb5ay94pdwap Dowlais 0 46216 14892116 14877728 2026-05-10T08:55:19Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Merthyr Tudful a Rhymni i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14892116 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} Pentref a [[cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Merthyr Tudful (sir)|Merthyr Tudful]], [[Cymru]], yw '''Dowlais'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://britishplacenames.uk/dowlais-merthyr-tydfil-so067077#.XXwPQq2ZNlc British Place Names]; adalwyd 13 Medi 2019</ref> Daw'r enw o'r geiriau Cymraeg ''du'' a ''glais'' sy'n golygu 'Nant, afonig, ffrwd'.<ref>{{dyf GPC |gair=glais |dyddiadcyrchiad=29 Rhagfyr 2025}}</ref> Saif yn rhan ogleddol y sir, tua 2 filltir i'r gogledd-orllewin o ganol tref [[Merthyr Tudful|Merthyr]] ger cyffordd yr [[A465]] a'r A4060. Daeth Dowlais yn adnabyddus yn y [[Chwyldro Diwydiannol]] fel safle un o weithiau haearn mwyaf gwledydd Prydain, a sefydlwyd yno yn y [[1760au]] gan Thomas Lewis ([[Llanisien]]) a [[John Guest]]. Bu'r diweddar [[Anthony Crockett]], [[Esgob Bangor]], yn rheithor Dowlais o 1986 hyd 1991. [[Delwedd:Yr hen stablau, Dowlais.jpg|bawd|dim|Yr hen stablau, Dowlais]] [[Delwedd:George Childs Dowlais Ironworks 1840.jpg|250px|bawd|dim|Gwaith haearn Dowlais yn 1840; darlun gan George Childs]] {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nifer sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y di-waith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Dowlais (pob oed) (4,270)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Dowlais) (318)'''|red|7.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Dowlais) (3691)'''|green|86.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Dowlais) (702)'''|blue|38.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Pobl nodedig o'r ardal== *[[Illtyd Harrington]] (1931–2015), gwleidydd ==Gweler hefyd== *[[Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion Dowlais]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Merthyr Tudful}} [[Categori:Dowlais| ]] [[Categori:Cymunedau Merthyr Tudful]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Pentrefi Merthyr Tudful]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] tez4do9mp8s6vu4pizi9kps1fg5eifg Cwmbwrla 0 47236 14891969 14891426 2026-05-10T05:43:18Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891969 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Dwyrain Abertawe i enw'r AS}} }} [[Delwedd:Lleoliad.jpg|bawd|300px]] Mae '''Cwmbwrla''' yn un o faesdrefi dinas [[Abertawe]], [[Cymru]]. Fe'i lleolir tua milltir (1.5&nbsp;km) i'r gogledd o ganol y ddinas. Tarddia'r enw o'r gair 'Burlais' sef enw'r nant sy'n rhedeg trwy'r pentref.<ref>{{Dyf llyfr |olaf= Winstone|cyntaf=Marilyn |lincawdur= |golygydd= |eraill= |cydawduron= |teitl= Before The Roundabout - A Swansea Childhood|url= |fformat= |dyddiadgwreidd= |=argraffiad |cyfres= |dyddiad= |blwyddyn=2001 |mis= |blwyddyngwreidd= |cyhoeddwr=The Author |lleoliad=Port Talbot, Gorllewin Morgannwg |iaith= Saesneg |isbn= |oclc= |doi= |id= |lincpennod= |pennod=Rhagymadrodd |dyfyniad= |tud=7 }}</ref> Mae'n ardal boblog gydag ond ychydig o siopau bychain. Mae cyfleusterau lleol yn cynnwys Ysgol Gynradd Cwmbwrla, canolfan ddydd gwasanaethau iechyd meddyliol a Pharc Cwmbwrla sydd a nifer o gaeau chwarae a dau faes pel-droed. Mae'r tîm pêl-droed lleol wedi'i leoli yng Nghlwb Cymdeithasol Cwmfelin ar Stryd Courtney. Ar ddiwedd y 1950au a dechrau'r 1960au, aeth Cwmbwrla trwy nifer o newidiadau. Tan bod y penderfyniad o adeiladu cylchdro yno wedi cael ei wneud, roedd y pentref yn nodweddiadol o nifer o bentrefi Cymreig eraill. Roedd yno res o siopau ar y naill ochr, gyda'r Tivoli (sef y sinema) a oedd yn gwasanaethu fel canolfan gymunedol hefyd ar yr ochor arall. Roedd yno flwch heddlu du a gwyn yno hefyd, arwerthiant ceir Cyril Price a thafarn y Gate House a gafodd ei enw ar ôl y tollborth a oedd yno yn ystod y 19g. Roedd pedwar Capel Anghydffurfiol yno hefyd sef Capel-y-Gat a'r Babell (sydd bellach wedi eu dymchwel), y Gorse Mission sydd ar waelod Heol y Gors a Libanus. Mae'r Missionn yn parhau i fod yno ond gaeth Capel Libanus ei chwalu ar ôl iddo gael ei ddifrodi gan dân ym 2012.<ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/63390-capel-yn-abertawe-yn-llosgin-ulw "Capel yn Abertawe yn llosgi’n ulw"], ''[[Golwg360]]'', Ionawr 21 2012</ref> ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwmbwrla (pob oed) (7,972)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwmbwrla) (517)'''|red|6.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwmbwrla) (7107)'''|green|89.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Cwmbwrla) (1,272)'''|blue|36.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Abertawe}} [[Categori:Abertawe]] [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe]] 8oztsffcdq48ikrqglkdekg3a8q0k7v 14892033 14891969 2026-05-10T07:17:08Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892033 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Dwyrain Abertawe i enw'r AS}} }} [[Delwedd:Lleoliad.jpg|bawd|300px]] Mae '''Cwmbwrla''' yn un o faesdrefi dinas [[Abertawe]], [[Cymru]]. Fe'i lleolir tua milltir (1.5&nbsp;km) i'r gogledd o ganol y ddinas. Tarddia'r enw o'r gair 'Burlais' sef enw'r nant sy'n rhedeg trwy'r pentref.<ref>{{Dyf llyfr |olaf= Winstone|cyntaf=Marilyn |lincawdur= |golygydd= |eraill= |cydawduron= |teitl= Before The Roundabout - A Swansea Childhood|url= |fformat= |dyddiadgwreidd= |=argraffiad |cyfres= |dyddiad= |blwyddyn=2001 |mis= |blwyddyngwreidd= |cyhoeddwr=The Author |lleoliad=Port Talbot, Gorllewin Morgannwg |iaith= Saesneg |isbn= |oclc= |doi= |id= |lincpennod= |pennod=Rhagymadrodd |dyfyniad= |tud=7 }}</ref> Mae'n ardal boblog gydag ond ychydig o siopau bychain. Mae cyfleusterau lleol yn cynnwys Ysgol Gynradd Cwmbwrla, canolfan ddydd gwasanaethau iechyd meddyliol a Pharc Cwmbwrla sydd a nifer o gaeau chwarae a dau faes pel-droed. Mae'r tîm pêl-droed lleol wedi'i leoli yng Nghlwb Cymdeithasol Cwmfelin ar Stryd Courtney. Ar ddiwedd y 1950au a dechrau'r 1960au, aeth Cwmbwrla trwy nifer o newidiadau. Tan bod y penderfyniad o adeiladu cylchdro yno wedi cael ei wneud, roedd y pentref yn nodweddiadol o nifer o bentrefi Cymreig eraill. Roedd yno res o siopau ar y naill ochr, gyda'r Tivoli (sef y sinema) a oedd yn gwasanaethu fel canolfan gymunedol hefyd ar yr ochor arall. Roedd yno flwch heddlu du a gwyn yno hefyd, arwerthiant ceir Cyril Price a thafarn y Gate House a gafodd ei enw ar ôl y tollborth a oedd yno yn ystod y 19g. Roedd pedwar Capel Anghydffurfiol yno hefyd sef Capel-y-Gat a'r Babell (sydd bellach wedi eu dymchwel), y Gorse Mission sydd ar waelod Heol y Gors a Libanus. Mae'r Missionn yn parhau i fod yno ond gaeth Capel Libanus ei chwalu ar ôl iddo gael ei ddifrodi gan dân ym 2012.<ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/63390-capel-yn-abertawe-yn-llosgin-ulw "Capel yn Abertawe yn llosgi’n ulw"], ''[[Golwg360]]'', Ionawr 21 2012</ref> ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwmbwrla (pob oed) (7,972)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwmbwrla) (517)'''|red|6.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwmbwrla) (7107)'''|green|89.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Cwmbwrla) (1,272)'''|blue|36.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Abertawe}} [[Categori:Abertawe]] [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] aqhm59j2didys7te3czf0atggtku0gu Treharris 0 49689 14892148 14879285 2026-05-10T09:16:24Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Merthyr Tudful a Rhymni i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14892148 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} Tref fechan a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeisdref sirol [[Merthyr Tudful (sir)|Merthyr Tudful]], [[Cymru]], yw '''Treharris'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://britishplacenames.uk/treharris-merthyr-tydfil-st098969#.XXwOJq2ZNlc British Place Names]; adalwyd 13 Medi 2019</ref> Saif yn rhan ogleddol y sir tua 1&nbsp;km i'r gorllewin o dref [[Trelewis]], ar y briffordd [[A472]]. Mae'r gymuned yn cynnwys yr aneddiadau [[Edwardsville, Merthyr Tudful|Edwardsville]], [[Pentrebach]] a [[Mynwent y Crynwyr]]. Sefydlwyd y dref o amgylch gwaith glo yr ''Harris's Navigation Colliery'', a agorwyd yn [[1878]]. Enwyd y gwaith glo a'r dref ar ôl Frederick William Harris, perchennog yr ''Harris Navigation Steam Coal Company''. Ceir [[Ysgol Gynradd Gymraeg Rhydygrug]] yno. {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Treharris (pob oed) (6,356)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Treharris) (716)'''|red|11.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Treharris) (5675)'''|green|89.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Treharris) (870)'''|blue|34.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Merthyr Tudful}} [[Categori:Cymunedau Merthyr Tudful]] [[Categori:Trefi Merthyr Tudful]] [[Categori:Treharris| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] 11gdjuynn6lb0il2iv0zbi271060pby Crymlyn 0 49692 14891888 14264724 2026-05-10T02:55:48Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891888 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits Caerffili i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Gorllewin Casnewydd ac Islwyn i enw AS y DU}} }} :''Erthygl am y dref ym mwrdeistref sirol Caerffili yw hon. Ceir mannau eraill sy'n dwyn yr enw 'Crymlyn' drwy Gymru.'' Tref a [[cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[Bwrdeistref Sirol Caerffili|Mwrdeistref Sirol Caerffili]], [[Cymru]], yw '''Crymlyn'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> (Saesneg: ''Crumlin'').<ref>[https://www.britishplacenames.uk/crumlin-caerphilly-st215985#.YciQBC-l1_g British Place Names]; adalwyd 26 Rhagfyr 2021</ref> Saif yn nyffryn [[Afon Ebwy]], bum milltir i'r gorllewin o dref [[Pont-y-pŵl]], o fewn dim i'r ffin â [[Sir Fynwy]]. Mae'r dref yn enwog am y bont reilffordd, a agorwyd yn [[1857]] ac a gaewyd yn 1964. Hon oedd y bont reilffordd uchaf ym Mhrydain ar hyd y cyfnod yma; roedd yn 220 troedfedd o uchder a 1,650 troedfedd o hyd. Bu raid chwalu'r bont yn 1967, gan ei bod mewn cyflwr peryglus. Cyn ei dymchwel, ffilmiwyd golygfeydd ar gyfer y ffilm ''[[Arabesque (ffilm)|Arabesque]]'' gyda [[Sophia Loren]] a [[Gregory Peck]]. Roedd cangen Crymlyn o [[Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog|Gamlas Sir Fynwy a Brycheiniog]] yn diweddu yma. Llanwyd y rhahn yma o'r gamlas yn niwedd y 1960au, i adeiladu'r briffordd [[A465]]. Caeodd gwaith glo'r ''Naviigation'' yn 1967. Cafwyd rhywfaint o ddiwydiant newydd; Crymlyn yw canolfan cynhyrchu [[Pot Noodle]]. ==Geirdarddiad== Gair cyfansawdd yw 'Crymlyn' (a'r hen sillafiad 'Crymlin' a 'Chrimlyn'): 'crwm' a 'llyn' (llyn gyda thro), ac fe'i nodwyd yn gyntaf yn 1630.<ref>Hywel Wyn Owen a Richard Morgan, ''Dictionary of the Place-Names of Wales'' (Gwasg Gomer, 2008) t. 106.</ref> Daw'r enw o enw fferm, a phont dros [[Afon Ebwy]], a leolir ger tro yn yr afon; cofnodir yr enw ""Pont Grymiyn" yn 1631. Ceir "Tyddyn Crymlyn" yn [[Arfon]], "Pont Grymlyn" a "Rhyw Crynlin" ger [[Tredegar]], a "Chremelyn" (1319) a "Thir Pont Crimlin" ym [[Bro Morgannwg|Mro Morgannwg]].<ref>[http://www.e-gymraeg.co.uk/enwaulleoedd/amr/cronfa.aspx Archif Melville Richards]; adalwyd 15 Mawrth 2017.</ref> {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Crymlyn (pob oed) (5,947)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Crymlyn) (590)'''|red|10.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Crymlyn) (5390)'''|green|90.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Crymlyn) (882)'''|blue|36.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Gweler hefyd== * [[Twyni Crymlyn]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Caerffili}} [[Categori:Crymlyn| ]] [[Categori:Cymunedau Caerffili]] [[Categori:Trefi Caerffili]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (y DU)]] stwdgu0l6ea81sc03c5q1k7ltp074n3 Trefforest 0 49696 14892145 14879264 2026-05-10T09:15:08Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Pontypridd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892145 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Pontypridd i enw AS y DU}} }} Pentref ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Trefforest'''. Fe'i lleolir yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Pontypridd]], i'r de-ddwyrain o ganol y dref. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 5,072. Agorodd [[Crawshay (teulu)|teulu Crawshay]] waith tunplat yma yn [[1835]]. Mae yno orsaf reilffordd, ac mae gan [[Prifysgol Morgannwg|Brifysgol Morgannwg]] gampws yn Nhrefforest. == Enwogion == * [[Tom Jones]], canwr * [[Morfydd Llwyn-Owen]], cyfansoddwr * [[Meic Stephens]], llenor a golygydd == Cyfeiriadau == {{Cyfeiriadau}} {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pontypridd]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] 24hx9gv36sntvdtk4q3xnw4o01ajgnz Aberdulais 0 49956 14891913 14877097 2026-05-10T05:27:02Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Castell-nedd i enw'r AC}} → | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891913 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Castell-nedd a Dwyrain Abertawe i enw AS y DU}} }} Pentref ym mwrdeistref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Aberdulais'''. Saif ym mhen isaf [[Cwm Dulais]], lle mae [[Afon Dulais (Castell-nedd Port Talbot)|Afon Dulais]] yn llifo i mewn i [[Afon Nedd]], a ger cyffordd y priffyrdd [[A465]] ac [[A4109]], i'r gogledd-ddwyrain o dref [[Castell Nedd]]. Fel mae'r Dulais yn agosáu at afon Nedd, mae'n disgyn i raeadr ysblenydd [[Rhaeadrau Aberdulais]], atyniad twristiaeth poblogaidd a safle hen weithfeydd haearn. Mae'r rhaeadr yn eiddo i'r [[Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol|Ymddiriedolaeth Genedlaethol]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_CNPT}} {{eginyn Castell-nedd Port Talbot}} [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] h58dkf4avp801xuwi85cgz8at4kgo11 Onllwyn 0 49967 14891903 14878680 2026-05-10T05:24:07Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Castell-nedd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891903 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Castell-nedd a Dwyrain Abertawe i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeisdref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Onllwyn'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/onllwyn-neath-port-talbot-sn843104#.YX1s9y8w3OE British Place Names]; adalwyd 30 Hydref 2021</ref> Mae hefyd yn enw'r ward etholiadol, sy'n cynnwyd [[Dyffryn Cellwen]] a [[Banwen]]. Saif tua 12 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref [[Castell Nedd]], ychydig i'r gogledd o [[Blaendulais|Flaendulais]], ar y briffordd [[A4109]] a ger tarddle [[Afon Dulais (Castell-nedd Port Talbot)|Afon Dulais]]. Ardal lofaol oedd hon, gyda phump glofa o gwmpas y pentref ar un adeg. Mae traddodiad lleol i [[Sant Padrig]] gael ei eni yn yr ardal, a chynhelir gorymdaith ar [[17 Mawrth]] i ddathlu hyn. Ceir gweddillion dwy gaer Rufeinig a [[ffordd Rufeinig]] gerllaw. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=Chwefror 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{OSM Location map | coord = {{coord|51.7818|-3.6672}} | zoom =13 | scalemark = 20 | width = 350 | height = 360 |float=left | caption = Map o ardal Onllwyn. Dangosir tri o'r pyllau glo mwy o'r 20fed ganrif fel dotiau llwyd.<ref>{{cite web|url=http://www.welshcoalmines.co.uk/GlamWest/Onllyn.htm| website=welshcoalmines.co.uk| title=Glamorgan West - Onllwyn| access-date= 18 Chwefror 2023}}</ref> Dangosir lleoliadau eraill o bwys fel dotiau coch. | map-data=Q748078 <!-- adds Neath Port Talbert boundary to interactive map --> | map-data-text=Castell-Nedd Port Talbot | map-data-width=3 | map-data-color=#CC3333 | shape-colorD = hard red | markD = Red pog.svg | mark-sizeD = 10 | label-sizeD = 11 | label-colorD = hard grey | label-posD = bottom | mark-coord1 = {{coord|51.77836|-3.6857346}} | label1 = Onllwyn No 1 | labela1=Coal mine | mark-title1 = Onllwyn No 1 Coal mine | shape-color1 = hard grey | mark1=black pog.svg | mark-coord2 = {{coord|51.76981|-3.65498}} | label2 = Onllwyn ^No 3 Slant | mark-title2 = Onllwyn No 3 Slant Coalmine | shape-color2 = hard grey | mark2=black pog.svg | label-pos2=right|ldy2=-10 | mark-coord3 = {{coord|51.76977|-3.65787}} | label3 = Onllwyn Trygloyn Slant | mark-title3 = Onllwyn Trygloyn Slant Coalmine | shape-color3 = hard grey | mark3=black pog.svg | ldx3= 39 | mark-coord4 = {{coord|51.7811|-3.6425}} | label4 = Ffwrnais ^Chwyth | mark-title4 = Ffwrneisi Chwyth yn Banwen | mark-coord5 = {{coord|51.782|-3.675}} | label5 = GCRE | label-pos5=right | mark-title5 = Dyfodol Arloesi Rheilffyrdd (GCRE) | mark-coord6 = {{coord|51.7763|-3.6680}} | label6 = Dyffryn Cellwen | mark-size6=0 |label-pos6=top |label-size6=13 | label-color6=black | mark-title6 = none | mark-coord7 = {{coord|51.7943|-3.66327}} | label7 = Rhaeadr Henrhyd |label-pos7=top | mark-title7 = [[Rhaeadr Henrhyd]] | mark-coord8 = {{coord|51.77603|-3.65811}} | label8 = Maen ^Padrig Sant | mark-size8=8 |label-pos8=right,with-line,1 |ldy8=-10| ldx8=10 |label-size8=10,background | mark-title8 = Maen Padrig Sant | mark-coord11 = {{coord|51.7835|-3.6548}} | label11 = Caer ^Rufeinig | mark-title11 = Caer Gynorthwyol Rufeinig |shape11=box |shape-color11=white,40 |shape-outline11=grey,2,70 |mark-size11=10,10,2 | label-pos11=left | label-size11 = 12 | mark-coord12 = {{coord|51.7802|-3.6515}} | label12 = Gwersyll ^Gorymdeithio ^Rhufeinig | mark-title12 = Gwersyll Gorymdeithio Rhufeinig | label-angle12=-20 | label-size12 = 10|ldy12=0 |label-height12=85% |label-pos12=centre |shape12=box |mark-size12=19,28,3 |shape-color12=transparent |shape-outline12=grey,3,70,dashed |shape-angle12=-20 | mark-coord22 = {{coord|51.7701|-3.6620}} | label22 = Ffordd Rufeinig | mark-title22 = none| mark-size22=0 | label-angle22=-78 | mark-coord23 = {{coord|51.7868|-3.645}} | label23 = Ffordd Rufeinig | label-pos23=center| label-size23=9 | ldy23=-11 | shape23=rule | mark-title23 = none | mark-size23=97 | shape-outline23=hard grey,2,60,dashed | shape-angle23=-32 | label-angle23=-32 }} {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Onllwyn (pob oed) (1,194)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Onllwyn) (222)'''|red|19.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Onllwyn) (994)'''|green|83.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Onllwyn) (242)'''|blue|46.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Onllwyn| ]] [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] h2iu2bfh3g4kcl2rnrnrbks7bhm3ixh Y Creunant 0 49988 14891926 14879394 2026-05-10T05:30:34Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Castell-nedd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891926 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Castell-nedd i enw'r AS}} }} Pentref a [[cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeisdref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Y Creunant''' (Saesneg: ''Crynant''). Saif yng [[Cwm Dulais|Nghwm Dulais]] tua 7 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref [[Castell Nedd]] ac i'r de o bentref [[Blaendulais]], ar y briffordd [[A4109]]. Mae [[Afon Dulais (Castell-nedd Port Talbot)|Afon Dulais]] yn llifo heibio iddo, gyda [[Mynydd Marchywel]] i'r gorllewin, [[Hirfynydd]] i'r dwyrain a [[Mynydd y Drum]] i'r gogledd. [[Delwedd:The former Cefn Coed Colliery (now a Museum) - geograph.org.uk - 204978.jpg|250px|dim|bawd|Amgueddfa Lo Cefn Coed]] Roedd Treforgan ar un adeg yn bentref ar wahân, ond erbyn hyn mae'n rhan o'r Creunant. Ardal lofaol oedd hon; agorwyd y lofa gyntaf, Maes Mawr, yn 1874. Roedd [[Amgueddfa Glofa Cefn Coed|glofa Cefn Coed]] yn nodedig fel y lofa [[glo carreg]] ddyfnaf yn y byd ar un adeg. Mae [[Amgueddfa Glofa Cefn Coed]] ar safle hen lofa Blaenant, oedd yn estyniad o lofa Cefn Coed. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Y Creunant (pob oed) (1,910)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Y Creunant) (465)'''|red|25.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Y Creunant) (1631)'''|green|85.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Y Creunant) (331)'''|blue|39.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_CNPT}} {{DEFAULTSORT:Creunant, Y}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Y Creunant| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] fywixavmfodw6fig3zmdcyzey5kww1a Cymry Llundain 0 50549 14892182 12942028 2026-05-10T11:08:08Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892182 wikitext text/x-wiki Term a ddaeth yn ffasiynol ddiwedd y 18g a dechrau'r ganrif olynol i ddisgrifio'r [[Cymry]] oedd yn byw a gweithio (dros dro neu fel arall) yn ninas [[Llundain]] yw '''Cymry Llundain'''. Yn ogystal â'r bobl o Gymru a oedd/sydd yn byw yno, mae'r term yn cael ei ddefnyddio yn aml i gyfeirio at weithgareddau diwyllianol ayyb y gymuned alltud hefyd. == Hanes == Yn anad un ddinas arall yn [[Lloegr]] mae gan Lundain gysylltiadau hir â Chymru. Mae Cymry Llundain wedi cael eu disgrifio fel "yr hynaf a'r fwyaf o'r holl gymunedau o alltudion o Gymru". O'r Oesoedd Canol Diweddar ymlaen, ceir cofnodion am Gymry yn ymweld â Llundain - ac weithiau'n aros yno - fel milwyr hur, masnachwyr, ac ati. Cynyddodd y llif yn sylweddol ar ôl buddugoliaeth [[Harri Tudur]] ar [[Brwydr Bosworth|Faes Bosworth]] yn 1485. Aeth nifer o uchelwyr i'r ddinas i lys y brenin newydd, er enghraifft, a bu eraill yn byw yno yn gweithio fel gweinyddwyr a chyfreithwyr. Roedd [[porthmyn]] cynnar o Gymru yn adnabod y ddinas hefyd, er na fyddent fel rheol yn ymsefydlu yno. Erbyn canol y 18g roedd cymuned bur sylweddol o Gymry alltud yn byw yno, naill ai dros dro neu'n barhaol. Am fod Cymru yn amddifad o brifddinas a chanolfannau trefol mawr, daeth Llundain yn ganolbwynt i lenorion a hynafiaethwyr hefyd a sefydlwyd sawl cymdeithas ddiwylliannol wladgarol yno, gan gynnwys y [[Gwyneddigion]] a'r [[Cymmrodorion]]. Er eu bod yn gweithio o Lundain, un o brif amcanion y cymdeithasau hyn oedd hyrwyddo [[llenyddiaeth Gymraeg]] ac astudiaethau hynafiaethol yng Nghymru ei hun, yn ogystal â cheisio ennill parch at etifeddiaeth Cymru yng nghylchoedd deallusion Lloegr. Mae'r bobl a gysylltir a'r gweithgareddau hyn yn cynnwys [[Morrisiaid Môn]] (yn enwedig [[Lewis Morris]]), [[William Owen Pughe]], [[Owain Myfyr]], [[Goronwy Owen]] a [[Iolo Morganwg]]. I Iolo yn enwedig roedd hawlio Llundain yn ôl gan y Cymry, fel petai, o arwyddocad symbolaidd, a chynhaliodd gyfarfod cyntaf [[Gorsedd Beirdd Ynys Prydain]] yno. Dyma pryd sefydlwyd [[Ysgol Gymraeg Llundain]] hefyd, a fu'n gartref i lawysgrifau Cymraeg pwysig am gyfnod, yn ogystal â lle i ddarparu addysg Gymraeg. Bu trai ar y gweithgareddau hyn yn y 19eg ganrif, wrth i argraffweisg niferus gael eu sefydlu yng Nghymru ac ysbryd [[Ymneilltuaeth]] afael yn y wlad. Ond erbyn canol y ganrif, am resymau economaidd yn bennaf, ymfudodd nifer o bobl o haenau is cymdeithas i Lundain er mwyn cael gwaith, yn enwedig o rannau gwledig o dde-orllewin Cymru fel [[Ceredigion]] a [[Sir Gaerfyrddin]] (tueddai pobl yn y Gogledd i geisio gwaith yn [[Lerpwl]]). Roedd y porthmyn wedi arfer cyrchu gwartheg i Lundain ers canrifoedd, ond heb aros yno fel rheol. Ond rwan aeth nifer o werthwyr llaeth gyda nhw ac ymsefydlu yno gan fod galw am eu cynnyrch yn y farchnad, a Llundain yn tyfu mor gyflym. Codwyd sawl [[capel]] Cymraeg yn Llundain yn y cyfnod yma hefyd. Ond erbyn diwedd y 19eg ganrif roedd nifer o Gymry deallus yn y ddinas yn dechrau poeni am gyflwr Cymru ac yn enwedig ei diffyg sefydliadau cenedlaethol. Cymerodd Cymdeithas y Cymmrodorion ran bwysig yn yr ymgyrch i sefydlu [[Prifysgol Cymru]], [[Amgueddfa Genedlaethol Cymru]] a'r [[Llyfrgell Genedlaethol Cymru|Llyfrgell Genedlaethol]] yn [[Aberystwyth]]. Rhwng y ddau ryfel byd daeth Llundain yn ganolfan bur bwysig i lenorion Cymru unwaith eto. Mae'r rhai a fu'n gweithio yno neu a ymsefydlodd yno yn cynnwys [[Caradog Prichard]] (awdur ''[[Un Nos Ola Leuad]]''), [[Dylan Thomas]], [[Aneirin Talfan Davies]] a [[Llewelyn Wyn Griffith]]. Roedd siop lyfrau y Brodyr Griffiths - "Siop Griffs" - ger Charing Cross yn ganolfan bwysig. Daeth newid pwysig yn y 1950au a'r 1960au gyda chyhoeddi [[Caerdydd]] yn brifddinas Cymru a'r cynnydd mewn gwaith gweinyddol a ddaeth yn sgil hynny, a lleihaodd nifer y Cymry a aethai i Lundain er mwyn eu gyrfa broffesiynol. Amcangyfrifir gan rai fod tua 100,000 o bobl a aned yng Nghymru (heb sôn am bobl o dras Gymreig) yn byw yn Llundain heddiw, ond erbyn hyn mae rhwymau cymdeithas wedi llacio a bychan iawn mewn cymhariaeth â'r hen ddyddiau y mae cymdeithas Gymraeg/Gymreig y ddinas erbyn heddiw. == Llefydd == * [[Canolfan Cymry Llundain]], Kings Cross * [[Clwb rygbi'r undeb Cymry Llundain]], Richmond * [[Ysgol Gymraeg Llundain]], Wembley * [[Uwcheglwys San Bened]], Paul’s Wharf, EC4 * Capel Jewin, 70 Fann Street, EC1 * Eglwys Unedig Canol Llundain, 30 Eastcastle Street W1 * Capel Y Boro, 90 Southwark Bridge Road, SE1 * Capel Dewi Sant Mary's Terrace Paddington Green, W2 * Capel Seion, Ealing Green, W5 * Capel Harrow, Lower Road * Capel Clapham Junction, Beauchamp Road, SW11 * Capel Sutton, Lind Road * Capel Cockfosters, Freston Gardens, EN9 * Capel Moreia, Leytonstone, 881 High Road, E11 * Capel Lewisham, 289 Lewisham Way, SE4 * Tafarn y Tri Brenin Enwog (dim ond i edrych ar gemau rygbi rhyngwladol) <gallery> Photo of the London Welsh Centre.jpg|[[Canolfan Cymry Llundain]] St_Benet_Pauls_Wharf1.jpg|[[Uwcheglwys San Bened]] St David's Welsh Church - geograph.org.uk - 351957.jpg|[[Eglwys Dewi Sant, Paddington Green]] Capel Bedyddwyr Cymreig - geograph.org.uk - 1266799.jpg|Capel y Bedyddwyr Cymraeg, Eastcastle Street The Welsh Congregational Chapel, London.jpg|Capel yr Annibynwyr, Y Boro, Southwark Bridge Road Walkabout, Charing Cross Road - geograph.org.uk - 1104034.jpg|Cyn-gapel y Presbyteriaid Cymraeg, Charing Cross Road File:The Welsh Chapel in Beauchamp Road - geograph.org.uk - 1584313.jpg|Capel Cymraeg, Beauchamp Road, [[Wandsworth (Bwrdeistref Llundain)|Wandsworth]] </gallery> == Cymdeithasau == * Cymru yn Llundain * [[Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion]] * Cymdeithas Maldwyn == Corau == * Côr Meibion Llundain * Côr Meibion Gwalia * Corâl Cymry Llundain * Côr Clwb Rygbi Cymry Llundain * Côr Merched Cymry Llundain * [[Côr Llundain]] == Golygfeydd == [[Delwedd:Iolo Morganwg, Bryn y Briallu.jpg|bawd|Cofeb [[Iolo Morganwg]] ar Fryn y Briallu]] * [[Bryn y Briallu]] == Dolenni allanol == *[http://www.londonwelsh.org/cy/ Canolfan Cymry Llundain] *(Saesneg) [http://www.london-welsh.co.uk Clwb Rygbi Cymry Llundain] *[http://www.ysgolgymraegllundain.ik.org/p_Home.ikml Ysgol Gymraeg Llundain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227010938/http://www.ysgolgymraegllundain.ik.org/p_Home.ikml |date=2012-02-27 }} *[http://www.capelillundain.org Capeli Llundain] *[http://www.stbenetwelshchurch.org.uk/pages/homeWEL.html Eglwys Bened Sant] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217002230/http://www.stbenetwelshchurch.org.uk/pages/homeWEL.html |date=2012-02-17 }} *(Saesneg) [http://www.f3k-london.co.uk/Venue.aspx Y Tri Brenin Enwog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619214417/http://www.f3k-london.co.uk/Venue.aspx |date=2012-06-19 }} *(Saesneg) [http://www.walesinlondon.com/home/27 Cymru yn Lundain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815110202/http://www.walesinlondon.com/home/27 |date=2012-08-15 }} *[http://www.cymmrodorion.org/cymraeg/home Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928022839/http://www.cymmrodorion.org/cymraeg/home |date=2012-09-28 }} *[http://www.montsoc.org.uk Cymdeithas Maldwyn] *(Saesneg) [http://www.londonwelshmvc.org Côr Meibion Llundain] *(Saesneg) [http://www.gwaliamalevoicechoir.org.uk Côr Meibion Gwalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120809172510/http://www.gwaliamalevoicechoir.org.uk/ |date=2012-08-09 }} *(Saesneg) [http://www.londonwelshchorale.org.uk Corâl Cymry Llundain] *(Saesneg) [http://www.thelondonwelshrugbyclubchoir.org Côr Clwb Rygbi Cymry Llundain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324022537/http://thelondonwelshrugbyclubchoir.org/ |date=2019-03-24 }} [[Categori:Cymry Llundain| ]] [[Categori:Cymry]] [[Categori:Hanes Llundain]] [[Categori:Llundain]] [[Categori:Hanes Cymru]] mkigkv1gtmew0qg6gnw2ysz9gs5zfqr Etholaethau a Rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru 0 50578 14892158 14891528 2026-05-10T09:22:30Z Llywelyn2000 796 teipio 14892158 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=Etholaethau a rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru| map=[[File:Wales2026SeneddConstituencies labelled map.svg|255px]]|caption=Map yn dangos yr 16 etholaeth fydd yn cael eu defnyddio yn [[Etholiad nesaf y Senedd|etholiad 2026]]. Bydd 6 Aelod o'r Senedd yn cynrychioli pob etholaeth.| category=[[Etholaeth]]|territory=[[Cymru]]|start_date={{Start date and age|1999|5|12|df=y}}|current_number=40 etholaeth<br />5 rhanbarth|number_date=2021|area_range=|government=[[Senedd]]|subdivision=|legislation_begin=[[Deddf Llywodraeth Cymru 1998]]|government1=[[Llywodraeth Cymru]]}}{{Gwleidyddiaeth Cymru}} Defnyddir '''etholaethau a rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru''' (Saesneg: ''Senedd constituencies and electoral regions'') i ethol [[Aelodau o'r Senedd]] (AS) (Saesneg: ''Members of the Senedd'' (MS), ers etholiad cyntaf y ''Cynulliad Cenedlaethol Cymru'' yn [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999|1999]]. Ers hynny, mae'r ffiniau a'u henwau wedi newid cryn dipyn. Ar gyfer yr [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007|etholiad yn 2007]] cyflwynwyd ffiniau newydd ac ar hyn o bryd cynhwysant bedwar deg etholaeth a phum rhanbarth. Y pum rhanbarth etholiadol yw: [[Canol De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Canol De Cymru]], [[Canolbarth a Gorllewin Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Canolbarth a Gorllewin Cymru]], [[Dwyrain De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Dwyrain De Cymru]], [[Gogledd Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Gogledd Cymru]], a [[Gorllewin De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Gorllewin De Cymru]], gyda'r pedwar deg etholaeth a restrir isod.<ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.gov.uk/uksi/2006/1041/contents/made|title=Gorchymyn Etholaethau Seneddol a Rhanbarthau Etholiadol y Cynulliad (Cymru) 2006|website=deddfwriaeth.gov.uk|publisher=[[Senedd y DU]]}}</ref> Digwyddodd yr etholiad diwethaf yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|2021]]. Grwpir etholaethau'r Senedd i mewn i ranbarthau etholiadol sy'n cynnwys rhwng saith a naw etholaeth. Defnyddir [[system aelodau ychwanegol]] i ethol pedwar Aelod ychwanegol o'r Senedd o bob rhanbarth, ar ben yr ASau a etholir gan yr etholaethau. Seiliwyd ffiniau'r rhanbarthau etholiadol ar [[Cymru (etholaeth Senedd Ewrop)|etholaethau Senedd Ewrop]] yng Nghymru cyn 1999. Ym mhob [[etholiad cyffredinol]] o'r Senedd, mae gan pob etholydd ddwy bleidlais, un bleidlais etholaethol ac un bleidlais restr pleidiau ranbarthol. Mae pob etholaeth yn ethol un Aelod trwy'r system '[[cyntaf i'r felin]]', a llenwir seddi ychwanegol y Senedd o'r [[rhestrau pleidiau caeedig]], o dan ddull D'Hondt, gan ystyried canlyniadau'r etholaethau, i greu rhywfaint o [[Cynrychiolaeth gyfrannol|gynrychiolaeth gyfrannol]] ar gyfer pob rhanbarth. Ar y cyfan, etholir y chwe deg Aelod o'r Senedd o'r pedwar deg etholaeth a'r pum rhanbarth etholiadol, gan greu Senedd o bedwar deg AS etholaethol a dau ddeg AS ychwanegol. Cynrychiolir pob [[Etholaeth|etholwr]] gan un aelod etholaethol a phedwar aelod rhanbarthol. == Hanes == === Sefydlu === Ar ôl y [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|refferendwm ar ddatganoli i Gymru yn 1997]], sefydlwyd [[Cynulliad Cenedlaethol Cymru]] a'i etholaethau a'i rhanbarthau etholiadol gan [[Deddf Llywodraeth Cymru 1998|Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998]]. Dywedodd adran 2 o'r ddeddf taw'r etholaethau ar gyfer y Cynulliad fu'r un etholaethau a ddefnyddir ar gyfer etholiadau i [[Senedd y Deyrnas Unedig]].<ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/38/enacted|title=Deddf Llywodraeth Cymru 1998|website=deddfwriaeth.gov.uk|publisher=[[Llywodraeth y DU]]}}</ref> Creodd yr un ddeddf y pum rhanbarth a ddefnyddiai'r un ffiniau â phump [[etholaeth Senedd Ewrop]] yng Nghymru a nodwyd gan Orchymyn Etholaethau Senedd Ewrop (Cymru) 1994.<ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.gov.uk/cy/uksi/1994/428/enacted|title=Gorchymyn Etholaethau Seneddol Ewropeaidd (Cymru) 1994|website=deddfwriaeth.gov.uk|publisher=[[Llywodraeth y DU]]}}</ref> Defnyddir yr un rhanbarthau etholiadol o hyd, er y dilëwyd y pump etholaeth a'u disodli gan [[Cymru (etholaeth Senedd Ewrop)|etholaeth Cymru-gyfan]], ac [[Brexit|ymadawiad y Deyrnas Unedig o'r Undeb Ewropeaidd]]. Ond digwyddodd newidiadau bach i ffiniau'r rhanbarthau oherwydd newidiadau i'r etholaethau. === Newid ffiniau === Yn 2006, gweithredwyd [[Deddf Llywodraeth Cymru 2006]]. Atgyfnerthodd y ddeddf y cysylltiad rhwng etholaethau'r Cynulliad ac etholaethau seneddol, a bod yna bum rhanbarthau etholiadol. Yn dilyn y [[pumed arolwg cyfnodol o etholaethau San Steffan]], diffiniwyd y ffiniau newydd ar gyfer yr etholaethau a'r rhanbarthau etholiadol gan Orchymyn Etholaethau Seneddol a Rhanbarthau Etholiadol y Cynulliad (Cymru) 2006.<ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.gov.uk/uksi/2006/1041/contents/made|title=Gorchymyn Etholaethau Seneddol a Rhanbarthau Etholiadol y Cynulliad (Cymru) 2006|website=deddfwriaeth.gov.uk}}</ref> Dileodd y gorchymyn dair etholaeth ([[Caernarfon (etholaeth Cynulliad)|Caernarfon]], [[Conwy (etholaeth Cynulliad)|Conwy]], a [[Meirionnydd Nant Conwy (etholaeth Cynulliad)|Meirionydd Nant Conwy]]), a chrëwyd tair etholaeth newydd i'w disodli ([[Aberconwy (etholaeth Senedd Cymru)|Aberconwy]], [[Arfon (etholaeth Senedd Cymru)|Arfon]], a [[Dwyfor Meirionnydd (etholaeth Senedd Cymru)|Dwyfor Meirionydd]]). Cafodd naw etholaeth addasiadau "sylweddol" i'w ffiniau gan gynnwys y trosglwyddiad o fwy na 3,000 o drigolion rhwng yr etholaethau. Cafodd wyth etholaeth arall addasiadau i'w ffiniau gan arwain at y trosglwyddiad o lai na 3,000 o drigolion rhwng pob etholaeth, a chafodd pedair arall fân addasiadau a arweiniodd at drosglwyddiadau bach o drigolion rhwng etholaethau. Ni chafodd gweddill yr un deg chwech o etholaethau unrhyw addasiadau i'w henwau neu eu ffiniau. Croesodd y tair etholaeth newydd y ffiniau rhwng y rhanbarthau etholiadol o [[Canolbarth a Gorllewin Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Ganolbarth a Gorllewin Cymru]] a [[Gogledd Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Gogledd Cymru]], gan arwain at addasiadau i ffiniau'r ddau ranbarth etholiadol, yn ogystal â mân addasiadau i'r etholaeth o [[Maldwyn (etholaeth Senedd Cymru)|Faldwyn]] a arweiniodd at fân addasiadau i ffiniau rhanbarthol hefyd. Yn [[De Cymru|Ne Cymru]], newidiwyd ffiniau'r rhanbarthau etholiadol, [[Gorllewin De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Gorllewin De Cymru]] a [[Canol De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Chanol De Cymru]], oherwydd y newidiadau i ffiniau'r etholaethau [[Pen-y-bont ar Ogwr (etholaeth Senedd Cymru)|Pen-y-bont ar Ogwr]] a [[Bro Morgannwg (etholaeth Senedd Cymru)|Bro Morgannwg]]. Daeth y newidiadau o ffiniau'r etholaethau a'r rhanbarthau etholiadol i rym ar gyfer [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007|etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007]]. Defnyddiwyd yr un ffiniau yn etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig yn 2010, felly rhwng 2007 a 2010 roedd ffiniau gwahanol gan etholaethau Cynulliad Cymru a Senedd y Deyrnas Unedig. === Datgysylltu o etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig === Mae Adran 13(1) [[Deddf System Pleidleisio ac Etholaethau Seneddol 2011]] yn dweud:<ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2011/1/enacted|title=Deddf System Pleidleisio Seneddol ac Etholaethau 2011|website=deddfwriaethau.gov.uk|publisher=[[Senedd y DU]]}}</ref><blockquote>The Assembly constituencies are the constituencies specified in the Parliamentary Constituencies and Assembly Electoral Regions (Wales) Order 2006 (S.I. 2006/1041)24 as amended by— the Parliamentary Constituencies and Assembly Electoral Regions (Wales) (Amendment) Order 2008 (S.I. 2008/1791) — [[Deddf System Pleidleisio ac Etholaethau Seneddol 2011]].</blockquote>Mae hyn yn manylu na weithredir ar etholaethau'r Cynulliad (y Senedd) unrhyw newidiadau pellach i etholaethau seneddol yng Nghymru a nodwyd yn y ddeddf (yn enwedig y lleihad arfaethedig o'r etholaethau i 30). Mewn sesiwn o Dŷ'r Cyffredin lle yr holwyd [[Ysgrifennydd Gwladol Cymru]] ar y pryd, [[Cheryl Gillan]] am wrthwynebiad y blaid Lafur i ddatgysylltu'r ddwy etholiad, ymatebodd:<ref>{{Cite web|date=11 Mai 2011|title=Parliamentary Debates - Wednesday 11 May 2011|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201011/cmhansrd/chan155.pdf|access-date=29 Rhagfyr 2023|website=publications.parliament.uk|publisher=[[Tŷ'r Cyffredin (Y Deyrnas Unedig)|Tŷ'r Cyffredin]], [[Senedd y DU]]}}</ref><blockquote>That is a very interesting thought. Hon. Members are well aware that the Parliamentary Voting System and Constituencies Act 2011 broke the link between Assembly constituencies and parliamentary constituencies. I have agreed that we need to look carefully at the implications of having constituency boundaries relating to different areas and regions for UK and Assembly elections in Wales. — [[Cheryl Gillan|Y Gwir Anrhydeddus Cheryl Gillan]] [[Aelod Seneddol|AS]]</blockquote> === Ailenwi === Ar 6 Mai 2020, daeth [[Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020]] i rym, gan ailenwi [[Cynulliad Cenedlaethol Cymru]] i [[Senedd Cymru]], ac, yn ei thro, ailenwi'r etholaethau a'r rhanbarthau etholiadol. === Ehangu a diwygio'r Senedd === {{Prif|Bil Diwygio'r Senedd}} Ar 8 Mai 2024, pasiwyd [[Deddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau)]] a gynydda faint y Senedd o 60 aelod i 96 aelod.<ref>{{Cite web|title=Aelodau’n pleidleisio o blaid diwygio’r Senedd|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/cymru/2149998-aelodau-pleidleisio-blaid-diwygio-senedd|website=Golwg360|date=2024-05-08|access-date=2024-05-26|language=cy}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bil Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau)|url=https://busnes.senedd.cymru/mgIssueHistoryHome.aspx?IId=41915|website=busnes.senedd.cymru|date=2023-09-18|access-date=2024-05-26|language=}}</ref> Bydd ASau'n cael eu hethol mewn 16 etholaeth a grëir drwy baru'r 32 etholaeth seneddol newydd a ddefnyddir yn etholiadau Senedd y Deyrnas Unedig ers [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2024|2024]]. Etholir chwe aelod ymhob etholaeth gan ddefnyddio rhestrau caeedig drwy'r dull D'Hondt fel yr etholid ASau rhanbarthol yn yr hen system. Bydd y system newydd yn cael ei defnyddio o [[Etholiad nesaf Senedd Cymru|etholiad 2026]] ymlaen. [[Comisiwn Democratiaeth a Ffiniau Cymru]] a fydd yn paru'r etholaethau ar gyfer etholiad 2026 ac wedyn byddant yn cynnal adolygiadau cyfnodol o etholaethau'r Senedd yn annibynnol ar etholaethau seneddol. == Etholaethau arfaethedig (i'w defnyddio yn 2026) == Yn dilyn pasio [[Deddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau)]], bydd 16 o etholaethau chwe-aelod ar gyfer [[Etholiad nesaf Senedd Cymru|etholiad nesaf y Senedd]] (a gynhelir ar 7 Mai 2026) ac o hynny ymlaen, gan ddisodli'r 40 o etholaethau a phum rhanbarth. Bydd yr etholaethau yn cael eu creu drwy baru dau o [[Etholaethau seneddol Cymru|32 etholaeth Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru]], a ddefnyddiwyd ers [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2024|etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig 2024]], sydd yn gyffiniol. Mae [[Comisiwn Democratiaeth a Ffiniau Cymru]] wrthi'n cynnal "Arolwg 2026" o ffiniau'r Senedd.<ref name=":1">{{Cite web|title=Arolwg 2026: Cynigion Cychwynnol {{!}} CDFfC|url=https://www.cdffc.llyw.cymru/arolygon/09-24/2026-review-initial-proposals|website=www.cdffc.llyw.cymru|date=2024-09-03|access-date=2024-09-13|language=cy}}</ref> === Cynigion cychwynnol (Medi 2024) === [[File:Draft_proposal_(2024)_Wales_Senedd_constituencies_map.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Draft_proposal_(2024)_Wales_Senedd_constituencies_map.svg|bawd|333x333px|Map o'r cynigion cychwynnol ar gyfer y 16 o etholaethau newydd y Senedd, mis Medi 2024. Nid y ffiniau terfynol yw'r rhain. Cynigir cyfuno [[Ynys Môn (etholaeth seneddol)|Ynys Môn]] â [[Bangor Aberconwy (etholaeth seneddol)|Bangor Aberconwy]].]] Datgelodd y Comisiwn ei gynigion cychwynnol ar gyfer yr etholaethau newydd yn Medi 2024.<ref name=":1" /> {| class="wikitable sortable" !Etholaeth arfaethedig cychwynol Senedd Cymru !Etholaethau Senedd y DU |- | rowspan="2" |Bangor Aberconwy Ynys Môn |[[Bangor Aberconwy (etholaeth seneddol)|Bangor Aberconwy]] |- |[[Ynys Môn (etholaeth seneddol)|Ynys Môn]] |- | rowspan="2" |Clwyd |[[Dwyrain Clwyd (etholaeth seneddol)|Dwyrain Clwyd]] |- |[[Gogledd Clwyd (etholaeth seneddol)|Gogledd Clwyd]] |- | rowspan="2" |Alun, Glannau Dyfrdwy a Wrecsam |[[Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth seneddol)|Alun a Glannau Dyfrdwy]] |- |[[Wrecsam (etholaeth seneddol)|Wrecsam]] |- | rowspan="2" |Dwyfor Meirionnydd, Maldwyn a Glyndŵr |[[Dwyfor Meirionnydd (etholaeth seneddol)|Dwyfor Meirionnydd]] |- |[[Maldwyn a Glyndŵr (etholaeth seneddol)|Maldwyn a Glyndŵr]] |- | rowspan="2" |Ceredigion a Sir Benfro |[[Ceredigion Preseli (etholaeth seneddol)|Ceredigion Preseli]] |- |[[Canol a De Sir Benfro (etholaeth seneddol)|Canol a De Sir Benfro]] |- | rowspan="2" |Sir Gaerfyrddin |[[Caerfyrddin (etholaeth seneddol)|Caerfyrddin]] |- |[[Llanelli (etholaeth seneddol)|Llanelli]] |- | rowspan="2" |Gorllewin Abertawe a Gŵyr |[[Gorllewin Abertawe (etholaeth seneddol)|Gorllewin Abertawe]] |- |[[Gŵyr (etholaeth seneddol)|Gŵyr]] |- | rowspan="2" |Aberhonddu, Maesyfed, Castell-nedd a Dwyrain Abertawe |[[Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (etholaeth seneddol)|Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe]] |- |[[Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (etholaeth seneddol)|Castell-nedd a Dwyrain Abertawe]] |- | rowspan="2" |Aberafan Maesteg, Rhondda ac Ogwr |[[Aberafan Maesteg (etholaeth seneddol)|Aberfan Maesteg]] |- |[[Rhondda ac Ogwr (etholaeth seneddol)|Rhondda ac Ogwr]] |- | rowspan="2" |Merthyr Tudful, Aberdâr a Pontypridd |[[Merthyr Tudful ac Aberdâr (etholaeth seneddol)|Merthyr Tudful ac Aberdâr]] |- |[[Pontypridd (etholaeth seneddol)|Pontypridd]] |- | rowspan="2" |Blaenau Gwent, Rhymni a Chaerffili |[[Blaenau Gwent a Rhymni (etholaeth seneddol)|Blaenau Gwent a Rhymni]] |- |[[Caerffili (etholaeth seneddol)|Caerffili]] |- | rowspan="2" |Sir Fynwy a Thorfaen |[[Sir Fynwy (etholaeth seneddol)|Sir Fynwy]] |- |[[Torfaen (etholaeth seneddol)|Torfaen]] |- | rowspan="2" |Casnewydd ac Islwyn |[[Dwyrain Casnewydd (etholaeth seneddol)|Dwyrain Casnewydd]] |- |[[Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (etholaeth seneddol)|Gorllewin Casnewydd ac Islwyn]] |- | rowspan="2" |Dwyrain a Gogledd Caerdydd |[[Dwyrain Caerdydd (etholaeth seneddol)|Dwyrain Caerdydd]] |- |[[Gogledd Caerdydd (etholaeth seneddol)|Gogledd Caerdydd]] |- | rowspan="2" |Gorllewin Caerdydd, De a Phenarth |[[Gorllewin Caerdydd (etholaeth seneddol)|Gorllewin Caerdydd]] |- |[[De Caerdydd a Phenarth (etholaeth seneddol)|De Caerdydd a Phenarth]] |- | rowspan="2" |Bro Morgannwg a Phen-Y-bont |[[Bro Morgannwg (etholaeth seneddol)|Bro Morgannwg]] |- |[[Pen-y-bont ar Ogwr (etholaeth seneddol)|Pen-y-bont]] |} === Cynigion diwygiedig (Rhagfyr 2024) === [[File:Map labeledig cynigion diwygiedig (2024) etholaethau Senedd Cymru.svg|bawd|Map o cynigion diwygiedig 16 etholaethau newydd Senedd Cymru, ym mis Rhagfyr 2024. Nid y ffiniau terfynol mo'r rhain. Aildrefnu Caerdydd yw'r unig newidiad i'r ffiniau ers y cynigion cychwynnol.]] Ym mis medi 2024, cyhoeddodd y Comiswn ei gynigion diwygiedig yn dilyn ymgynghoriad. Roedd dau newidiau sylweddol sef paru etholaethau Caerdydd yn wahanol,<ref>{{Cite web|title=Cyhoeddi cynigion newydd ar gyfer etholaethau’r Senedd|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/2166674-cyhoeddi-cynigion-newydd-gyfer-etholaethau-senedd|website=Golwg360|date=2024-12-17|access-date=2024-12-18|language=cy}}</ref> a chyhoeddi y bydd gan bob un etholaeth (heblaw am bedair) enwau uniaith Cymraeg. Cafodd y penderfyniad dros enwau uniaith Cymraeg gefnogaeth gan [[Cymdeithas yr Iaith|Gymdeithas yr Iaith]], ond galwodd y Gymdeithas am dynnu'r pedwar o enwau Saesneg sydd ar ôl hefyd. Awgrymasant ymhellach dorri'r cyfeiriadau cwmpawd o'r enwau os bydd angen er mwyn i'r enwau Cymraeg fod yn addas yn Saesneg. Tra y dywedodd [[Andrew RT Davies]], cyn-arweinydd y [[Ceidwadwyr Cymreig]], fod y penderfyniad yn "difreinio siaradwyr uniaith Saesneg", a galwodd i etholaethau sy'n cwmpasu ardaloedd sydd â mwyfrifoedd Saesneg gael enwau Saesneg hefyd. Penderfynwyd ar y cynigion terfynol fis Mawrth 2025, yn dilyn ymgynghoriad.<ref>{{Cite web|title=Andrew RT Davies yn cwyno am enwau uniaith Gymraeg|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/cymru/2166707-andrew-davies-cwyno-enwau-uniaith-gymraeg|website=Golwg360|date=2024-12-17|access-date=2024-12-18|language=cy}}</ref><ref>{{Cite web|title=Welsh-only names for most new big Senedd seats revealed|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cg7r5medzpgo|website=BBC News|date=2024-12-17|access-date=2024-12-18|language=en-GB}}</ref> [[Delwedd:Wales2026SeneddConstituencies labelled map.svg|bawd|500px|'''Yr etholaethau terfynol i'w defnyddio yn etholiad 2026''']] {| class="wikitable sortable" !Etholaeth arfaethedig Diwygiedig Senedd Cymru !Etholaethau Senedd y DU |- | rowspan="2" |[[Bangor Conwy Môn (etholaeth Senedd)|Bangor Conwy Môn]] |[[Bangor Aberconwy (etholaeth seneddol)|Bangor Aberconwy]] |- |[[Ynys Môn (etholaeth seneddol)|Ynys Môn]] |- | rowspan="2" |[[Clwyd (etholaeth Senedd)]] |[[Dwyrain Clwyd (etholaeth seneddol)|Dwyrain Clwyd]] |- |[[Gogledd Clwyd (etholaeth seneddol)|Gogledd Clwyd]] |- | rowspan="2" |[[Fflint Wrecsam (etholaeth Senedd)]] |[[Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth seneddol)|Alun a Glannau Dyfrdwy]] |- |[[Wrecsam (etholaeth seneddol)|Wrecsam]] |- | rowspan="2" |[[Gwynedd Maldwyn (etholaeth Senedd)|Gwynedd Maldwyn]] |[[Dwyfor Meirionnydd (etholaeth seneddol)|Dwyfor Meirionnydd]] |- |[[Maldwyn a Glyndŵr (etholaeth seneddol)|Maldwyn a Glyndŵr]] |- | rowspan="2" |[[Ceredigion Penfro (etholaeth Senedd)]] |[[Ceredigion Preseli (etholaeth seneddol)|Ceredigion Preseli]] |- |[[Canol a De Sir Benfro (etholaeth seneddol)|Canol a De Sir Benfro]] |- | rowspan="2" |[[Sir Gaerfyrddin (etholaeth Senedd)]] |[[Caerfyrddin (etholaeth seneddol)|Caerfyrddin]] |- |[[Llanelli (etholaeth seneddol)|Llanelli]] |- | rowspan="2" |[[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] |[[Gorllewin Abertawe (etholaeth seneddol)|Gorllewin Abertawe]] |- |[[Gŵyr (etholaeth seneddol)|Gŵyr]] |- | rowspan="2" |[[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] |[[Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (etholaeth seneddol)|Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe]] |- |[[Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (etholaeth seneddol)|Castell-nedd a Dwyrain Abertawe]] |- | rowspan="2" |[[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] |[[Aberafan Maesteg (etholaeth seneddol)|Aberfan Maesteg]] |- |[[Rhondda ac Ogwr (etholaeth seneddol)|Rhondda ac Ogwr]] |- | rowspan="2" |[[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] |[[Merthyr Tudful ac Aberdâr (etholaeth seneddol)|Merthyr Tudful ac Aberdâr]] |- |[[Pontypridd (etholaeth seneddol)|Pontypridd]] |- | rowspan="2" |[[Blaenau Gwent Caerffili Rhymni (etholaeth Senedd)|Blaenau Gwent Caerffili Rhymni]] |[[Blaenau Gwent a Rhymni (etholaeth seneddol)|Blaenau Gwent a Rhymni]] |- |[[Caerffili (etholaeth seneddol)|Caerffili]] |- | rowspan="2" |[[Sir Fynwy Torfaen (etholaeth Senedd)|Sir Fynwy Torfaen]] |[[Sir Fynwy (etholaeth seneddol)|Sir Fynwy]] |- |[[Torfaen (etholaeth seneddol)|Torfaen]] |- | rowspan="2" |[[Casnewydd Islwyn (etholaeth Senedd)|Casnewydd Islwyn]] |[[Dwyrain Casnewydd (etholaeth seneddol)|Dwyrain Casnewydd]] |- |[[Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (etholaeth seneddol)|Gorllewin Casnewydd ac Islwyn]] |- | rowspan="2" |[[Caerdydd Penarth (etholaeth Senedd)|Caerdydd Penarth]] |[[Dwyrain Caerdydd (etholaeth seneddol)|Dwyrain Caerdydd]] |- |[[De Caerdydd a Phenarth (etholaeth seneddol)|De Caerdydd a Phenarth]] |- | rowspan="2" |[[Caerdydd Ffynnon Taf (etholaeth Senedd)|Caerdydd Ffynnon Taf]] |[[Gogledd Caerdydd (etholaeth seneddol)|Gogledd Caerdydd]] |- |[[Gorllewin Caerdydd (etholaeth seneddol)|Gorllewin Caerdydd]] |- | rowspan="2" |[[Pen-y-bont Bro Morgannwg (etholaeth Senedd)|Pen-y-bont Bro Morgannwg]] |[[Bro Morgannwg (etholaeth seneddol)|Bro Morgannwg]] |- |[[Pen-y-bont ar Ogwr (etholaeth seneddol)|Pen-y-bont]] |} ==Etholaethau a rhanbarthau (2007-2021)== [[Delwedd:Etholaethau a Rhanbarthau Etholiadol Senedd Cymru 2007.svg|bawd|Map o'r 40 etholaeth (ochr chwith) a'r 5 rhanbarth etholiadol (ochr dde) a ddefnyddiwyd o 2007 hyd at etholiad 2021]]Newidiwyd ffiniau'r etholaethau a'r rhanbarthau drwy orchymyn ar gyfer [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007|yr etholiad yn 2007]]. Dileodd y gorchymyn dair etholaeth ([[Caernarfon (etholaeth Cynulliad)|Caernarfon]], [[Conwy (etholaeth Cynulliad)|Conwy]], a [[Meirionnydd Nant Conwy (etholaeth Cynulliad)|Meirionydd Nant Conwy]]), a chrëwyd tair etholaeth newydd i'w disodli ([[Aberconwy (etholaeth Senedd Cymru)|Aberconwy]], [[Arfon (etholaeth Senedd Cymru)|Arfon]], a [[Dwyfor Meirionnydd (etholaeth Senedd Cymru)|Dwyfor Meirionydd]]). Roedd rhai newidiadau i ffiniau etholaethau eraill, a newidiwyd ffiniau'r rhanbarthau i adlewyrchu'r newidiadau yn yr etholaethau. Defnyddid yr etholaethau hyn ar gyfer etholiadau Senedd y Deyrnas Unedig rhwng [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig 2010 yng Nghymru|2010]] a [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig yng Nghymru, 2024|2024]], a thorodd y cysylltiad deddfwriaethol rhwng y ddwy fath o etholaethau yn 2011 gan ganiatáu i ffiniau etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig a Senedd Cymru fod yn wahanol. Bydd etholaethau Senedd Cymru yn defnyddio system newydd gydag etholaethau chwe aelod yn unig o [[Etholiad nesaf Senedd Cymru|2026]] ymlaen. {| class="wikitable" !Rhanbarth !Etholaethau !Map |- |[[Canol De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Canol De Cymru]] (Etholwyr 2021: 521,078)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://statscymru.llyw.cymru/Catalogue/Population-and-Migration/Electoral-Register/electors-by-seneddconstituency-and-year|title=Rhestr etholwyr: Etholwyr yn ôl etholaethau Senedd Cymru a blwyddyn|access-date=28 Awst 2023|website=StatsCymru}}</ref> |1. [[Bro Morgannwg (etholaeth Senedd Cymru)|Bro Morgannwg]] 2. [[Canol Caerdydd (etholaeth Senedd Cymru)|Canol Caerdydd]] 3. [[Cwm Cynon (etholaeth Senedd Cymru)|Cwm Cynon]] 4. [[De Caerdydd a Phenarth (etholaeth Senedd Cymru)|De Caerdydd a Phenarth]] 5. [[Gogledd Caerdydd (etholaeth Senedd Cymru)|Gogledd Caerdydd]] 6. [[Gorllewin Caerdydd (etholaeth Senedd Cymru)|Gorllewin Caerdydd]] 7. [[Pontypridd (etholaeth Senedd Cymru)|Pontypridd]] 8. [[Rhondda (etholaeth Senedd Cymru)|Rhondda]] |[[Delwedd:Rhanbarth Etholiadol Canol De Cymru 2007-2026.svg|frameless]] |- |[[Canolbarth a Gorllewin Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Canolbarth a Gorllewin Cymru]] (Etholwyr 2021: 446,177)<ref name=":0" /> |1. [[Brycheiniog a Sir Faesyfed (etholaeth Cynulliad)|Brycheiniog a Sir Faesyfed]] 2. [[Ceredigion (etholaeth Cynulliad)|Ceredigion]] 3. [[Dwyfor Meirionnydd (etholaeth Cynulliad)|Dwyfor Meirionnydd]] 4. [[Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth Cynulliad)|Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr]] 5. [[Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro (etholaeth Cynulliad)|Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro]] 6. [[Llanelli (etholaeth Cynulliad)|Llanelli]] 7. [[Maldwyn (etholaeth Cynulliad)|Maldwyn]] 8. [[Preseli Penfro (etholaeth Cynulliad)|Preseli Penfro]] |[[Delwedd:Rhanbarth Etholiadol Canolbarth a Gorllewin Cymru 2007-2026.svg|frameless]] |- |[[Dwyrain De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Dwyrain De Cymru]] (Etholwyr 2021: 487,870)<ref name=":0" /> |1. [[Blaenau Gwent (etholaeth Senedd Cymru)|Blaenau Gwent]] 2. [[Caerffili (etholaeth Senedd Cymru)|Caerffili]] 3. [[Dwyrain Casnewydd (etholaeth Senedd Cymru)|Dwyrain Casnewydd]] 4. [[Gorllewin Casnewydd (etholaeth Senedd Cymru)|Gorllewin Casnewydd]] 5. [[Islwyn (etholaeth Senedd Cymru)|Islwyn]] 6. [[Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth Senedd Cymru)|Merthyr Tudful a Rhymni]] 7. [[Mynwy (etholaeth Senedd Cymru)|Mynwy]] 8. [[Torfaen (etholaeth Senedd Cymru)|Torfaen]] |[[Delwedd:Rhanbarth Etholiadol Dwyrain De Cymru 2007-2026.svg|frameless]] |- |[[Gogledd Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Gogledd Cymru]] (Etholwyr 2021: 479,984)<ref name=":0" /> |1. [[Aberconwy (etholaeth Cynulliad)|Aberconwy]] 2. [[Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth Cynulliad)|Alun a Glannau Dyfrdwy]] 3. [[Arfon (etholaeth Cynulliad)|Arfon]] 4. [[De Clwyd (etholaeth Cynulliad)|De Clwyd]] 5. [[Delyn (etholaeth Cynulliad)|Delyn]] 6. [[Dyffryn Clwyd (etholaeth Cynulliad)|Dyffryn Clwyd]] 7. [[Gorllewin Clwyd (etholaeth Cynulliad)|Gorllewin Clwyd]] 8. [[Wrecsam (etholaeth Cynulliad)|Wrecsam]] 9. [[Ynys Môn (etholaeth Cynulliad)|Ynys Môn]] |[[Delwedd:Rhanbarth Etholiadol Gogledd Cymru 2007-2026.svg|frameless]] |- |[[Gorllewin De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Gorllewin De Cymru]] (Etholwyr 2021: 413,467)<ref name=":0" /> |1. [[Aberafan (etholaeth Senedd Cymru)|Aberafan]] 2. [[Castell-nedd (etholaeth Senedd Cymru)|Castell-nedd]] 3. [[Dwyrain Abertawe (etholaeth Senedd Cymru)|Dwyrain Abertawe]] 4. [[Gorllewin Abertawe (etholaeth Senedd Cymru)|Gorllewin Abertawe]] 5. [[Gŵyr (etholaeth Senedd Cymru)|Gŵyr]] 6. [[Ogwr (etholaeth Senedd Cymru)|Ogwr]] 7. [[Pen-y-bont ar Ogwr (etholaeth Senedd Cymru)|Pen-y-bont ar Ogwr]] |[[Delwedd:Rhanbarth Etholiadol Gorllewin De Cymru 2007-2026.svg|frameless]] |} == Cyn etholaethau a chyn ranbarthau == === 1999-2007 === [[Delwedd:2001 Map Etholiadau a Rhanbarthau Etholiadol Cynulliad Cymru.svg|bawd|Map o'r 40 cyn etholaeth (ochr chwith) a'r 5 cyn ranbarth etholiadol (ochr dde) a ddefnyddiwyd o 1999 i 2007]]Rhwng yr etholiad cyntaf yn [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999|1999]] ar gyfer Cynulliad Cenedlaethol Cymru fel y'i galwyd ar y pryd, a'r etholiad yn [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007|2007]], defnyddiwyd yr etholiaethau a'r rhanbarthau isod. Defnyddid yr un [[Etholaethau seneddol Cymru|etholaethau ag ar gyfer Senedd y Deyrnas Unedig]], ac roedd gan y rhanbarthau yr un ffiniau ag [[etholaethau Senedd Ewrop]] yng Nghymru. {| class="wikitable" !Rhanbarth !Etholaethau !Map |- |[[Canol De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Canol De Cymru]] |1. [[Bro Morgannwg (etholaeth Senedd Cymru)|Bro Morgannwg]] 2. [[Canol Caerdydd (etholaeth Senedd Cymru)|Canol Caerdydd]] 3. [[Cwm Cynon (etholaeth Senedd Cymru)|Cwm Cynon]] 4. [[De Caerdydd a Phenarth (etholaeth Senedd Cymru)|De Caerdydd a Phenarth]] 5. [[Gogledd Caerdydd (etholaeth Senedd Cymru)|Gogledd Caerdydd]] 6. [[Gorllewin Caerdydd (etholaeth Senedd Cymru)|Gorllewin Caerdydd]] 7. [[Pontypridd (etholaeth Senedd Cymru)|Pontypridd]] 8. [[Rhondda (etholaeth Senedd Cymru)|Rhondda]] |[[Delwedd:Rhanbarth Etholiadol Canol De Cymru 1999-2007.svg|frameless]] |- |[[Canolbarth a Gorllewin Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Canolbarth a Gorllewin Cymru]] |1. [[Brycheiniog a Sir Faesyfed (etholaeth Senedd Cymru)|Brycheiniog a Sir Faesyfed]] 2. [[Ceredigion (etholaeth Senedd Cymru)|Ceredigion]] 3. [[Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth Senedd Cymru)|Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr]] 4. [[Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro (etholaeth Senedd Cymru)|Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro]] 5. [[Llanelli (etholaeth Senedd Cymru)|Llanelli]] 6. [[Meirionnydd Nant Conwy (etholaeth Cynulliad)|Meirionnydd Nant Conwy]] 7. [[Maldwyn (etholaeth Senedd Cymru)|Maldwyn]] 8. [[Preseli Penfro (etholaeth Senedd Cymru)|Preseli Penfro]] |[[Delwedd:Rhanbarth Etholiadol Canolbarth a Gorllewin Cymru 1999-2007.svg|frameless]] |- |[[Dwyrain De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Dwyrain De Cymru]] |1. [[Blaenau Gwent (etholaeth Senedd Cymru)|Blaenau Gwent]] 2. [[Caerffili (etholaeth Senedd Cymru)|Caerffili]] 3. [[Dwyrain Casnewydd (etholaeth Senedd Cymru)|Dwyrain Casnewydd]] 4. [[Gorllewin Casnewydd (etholaeth Senedd Cymru)|Gorllewin Casnewydd]] 5. [[Islwyn (etholaeth Senedd Cymru)|Islwyn]] 6. [[Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth Senedd Cymru)|Merthyr Tudful a Rhymni]] 7. [[Mynwy (etholaeth Senedd Cymru)|Mynwy]] 8. [[Torfaen (etholaeth Senedd Cymru)|Torfaen]] |[[Delwedd:Rhanbarth Etholiadol Dwyrain De Cymru 1999-2007.svg|frameless]] |- |[[Gogledd Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Gogledd Cymru]] |1. [[Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth Senedd Cymru)|Alun a Glannau Dyfrdwy]] 2. [[Caernarfon (etholaeth Cynulliad)|Caernarfon]] 3. [[Conwy (etholaeth Cynulliad)|Conwy]] 4. [[De Clwyd (etholaeth Senedd Cymru)|De Clwyd]] 5. [[Delyn (etholaeth Senedd Cymru)|Delyn]] 6. [[Dyffryn Clwyd (etholaeth Senedd Cymru)|Dyffryn Clwyd]] 7. [[Gorllewin Clwyd (etholaeth Senedd Cymru)|Gorllewin Clwyd]] 8. [[Wrecsam (etholaeth Senedd Cymru)|Wrecsam]] 9. [[Ynys Môn (etholaeth Senedd Cymru)|Ynys Môn]] |[[Delwedd:Rhanbarth Etholiadol Gogledd Cymru 1999-2007.svg|frameless]] |- |[[Gorllewin De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Gorllewin De Cymru]] |1. [[Aberafan (etholaeth Senedd Cymru)|Aberafan]] 2. [[Castell-nedd (etholaeth Senedd Cymru)|Castell-nedd]] 3. [[Dwyrain Abertawe (etholaeth Senedd Cymru)|Dwyrain Abertawe]] 4. [[Gorllewin Abertawe (etholaeth Senedd Cymru)|Gorllewin Abertawe]] 5. [[Gŵyr (etholaeth Senedd Cymru)|Gŵyr]] 6. [[Ogwr (etholaeth Senedd Cymru)|Ogwr]] 7. [[Pen-y-bont ar Ogwr (etholaeth Senedd Cymru)|Pen-y-bont ar Ogwr]] |[[Delwedd:Rhanbarth Etholiadol Gorllewin De Cymru 1999-2007.svg|frameless]] |} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Etholaethau Cynulliad Cenedlaethol Cymru| ]] [[Categori:Rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru]] [[Categori:Rhestrau Cymru]] 4an5yc8o4wesukt2u6lud8svfclxbvh Margam 0 50782 14892003 14878533 2026-05-10T07:07:33Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Castell-nedd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892003 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeisdref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Margam'''. Fe'i lleolir ger [[Port Talbot]] yn agos i gyffordd 39 o draffordd yr [[M4]]. == Hanes == [[Delwedd:margam.jpg|250px|bawd|[[Parc Gwledig Margam]]]] [[Delwedd:Orendy MArgam.jpg|250px|bawd|[[Abaty Margam|Orendy Margam]]: y mwyaf yn Ewrop]] Roedd Margam yn gymuned hynafol Gymreig ac arferai fod yn rhan o [[cwmwd|gwmwd]] [[Tir Iarll]]. Yn wreiddiol cawsai ei ddominyddu gan [[Abaty Margam]], tŷ cefnog y [[Sistersiaid]] a sefydlwyd ym 1147. Pan [[Diddymu'r mynachlogydd|ddiddymwyd yr abatai]], daeth yr abaty i feddiant y teulu Mansel a dilynwyd hwy gan eu disgynyddion benywaidd, y teulu Talbot a oedd yn gangen o deulu Iarll [[Amwythig]]. Parhaodd eglwys y plwyf i weithredu o gorff Abaty Margam, ac mae'n parhau i wneud hynny o hyd. Mae [[Castell Margam]] yn cynnwys adfeilion o'r Chapter House a chofgolofnau mawrion o'r 17eg a'r 18g. Yn yr Amgueddfa Gerrig ceir tystiolaeth bwysig am ddyfodiad Cristnogaeth cynnar i'r ardal. Gyda dyfodiad y chwyldro diwydiannol, daeth plwyf Margam yn bwysig am ddau reswm. Yn gyntaf, roedd yno harbwr da a ddatblygwyd yn ddiweddarach i fod yn [[Port Talbot|Bort Talbot]]. Rhoddwyd yr enw iddo fel teyrnged i un o ysweiniaid Margam. Yn ail, roedd yno gyflenwad o lo a gwelwyd datblygiad sylweddol yn y diwydiant glo ar ddiwedd y 18g. Golygodd y cyfuniad o lo a thrafnidiaeth effeithiol o'r harbwr bod Margam wedi chwarae rhan bwysig yn nhirwedd diwydiannol De Cymru. Yn wreiddiol, trigai gweithwyr y pyllau glo i ffwrdd o bentref Margam ei hun, yn fwyaf amlwg ym mhentref [[Taibach]]. Wrth i amser fynd yn ei flaen, fodd bynnag, datblygodd y plwyf i gyd i fod yn gymuned o weithwyr diwydiannol. Yn sgîl hyn, datblygodd Margam i fod yn un o faesdrefi [[Port Talbot]] ac mae'n parhau felly tan heddiw. Serch hynny, nid oedd tiroedd Abaty Margam wedi eu cynnwys yn niwydiannu a threfoli Margam. Cafodd yr Abaty eu cynnwys gan y teulu Talbot yn nhiroedd eu plasdy, [[Castell Margam]] gerllaw. Difrodwyd y plasdy yn ddifrifol ar ddiwedd yr 20g ond mae bellach yn cael ei adnewyddu. Yn ystod y 18g, roedd y teulu Talbot wedi adeiladu'r [[orendy]] mwyaf yn Ewrop a saif yr adeilad yno o hyd. Yng ngahnol yr 20g, gwerthwyd holl dir y teulu Talbot ac mae'r tir hwnnw bellach yn rhan o Barc Gwledig Margam. Mae'r tir yn ymestyn dros rhyw 850 erw (340 ha) a chaiff ei reoli gan y cyngor lleol. Ar ddechrau'r 20g, daeth Margam yn gweithfeydd pwysig i [[British Steel]] a daeth y tyrrau oeri yn arwyddnod lleol. Cawsant eu dymchwel ym mis [[Tachwedd]] [[2003]] yn sgîl gor-gynhyrchu yn Ewrop. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Margam (pob oed) (3,017)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Margam) (295)'''|red|10.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Margam) (2541)'''|green|84.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Margam) (392)'''|blue|31.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Gweler hefyd== * [[Abaty Margam]] * [[Carreg Margam]] * [[Croes Cynfelin]] * [[Croes Llanfihangel]] {{Trefi CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Margam| ]] [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] qs2pxd4hdikbt5j0nvk7l6gr44cqn6l Ton-teg 0 50865 14892144 14879215 2026-05-10T09:13:24Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Pontypridd i enw'r AC}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892144 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Pontypridd i enw AS y DU}} }} Pentref bychan ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], ydy '''Ton-teg''' (hefyd: '''Tonteg'''), Fe'i lleolir ger [[Pontypridd]] tua 9 milltir i'r gogledd o Gaerdydd. Saif wrth ymyl y pentref [[Pentre'r Eglwys]] ac nid yw'r ffiniau rhwng y ddau pentref yn glir. Mae yna fwnt hanesyddol or 12g o'r enw 'Tomen y Clawdd' wedi ei leoli yno ar Ffordd Gerdinan. == Tarddiad yr enw == Daw'r enw o'r sail Twyn-teg, gan gyfeirio at y twyn, neu'r bryn uwch y pentref<ref>http://newspapers.library.wales/view/3826470/3826477/73/</ref>. Ceir tŷ fferm uwch Pentre'r Eglwys a elwir hyd heddiw yn Dan-y-Twyn gan arddel yr hen enw. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] eqi4ecm8dimzlfbptyi2p9n2fkepwg2 Nant-y-moel 0 52246 14892004 11831772 2026-05-10T07:07:42Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14892004 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] }} Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Cwm Ogwr (cymuned)|Cwm Ogwr]], bwrdeisdref sirol [[Pen-y-bont ar Ogwr (sir)|Pen-y-bont ar Ogwr]] yw '''Nant-y-moel'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/nant-y-moel-bridgend-ss934928#.YXbXOC8w0vI British Place Names]; adalwyd 25 Hydref 2021</ref> Lleolir wrth droed Mynydd William Meyrick, a Craig Ogwr.<ref name="Tranquil">{{dyf gwe| url=http://www.bbc.co.uk/wales/southeast/sites/nantymoel/pages/article_roryhunt.shtml| teitl=A Tranquil Oasis| cyhoeddwr=BBC South East Wales| dyddiad=3 Rhagfyr 2005}}</ref> Mae'r bentref ac mae'n cynnwys pentref Pricetown ar wahân ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr. Mae pentref Wyndham yn ffinio â hi ac mae bryn Bwlch y Clawdd i'r gogledd. ==Lleoliad== Mae ffordd yr [[A4061]] yn mynd drwy'r pentref ac yn mynd i'r gogledd dros Fwlch y Clawdd lle mae'n cysylltu â [[Treorci|Threorci]] a [[Cwm Rhondda|Chwm Rhondda]] i'r gogledd a'r [[A4107]] sy'n mynd i'r gorllewin. Mae'r Bwlch, a'r llethrau mawr cyfagos, yn cynnig golygfa eang o'r cefn gwlad cyfagos. Ar ddiwrnod clir, mae'n bosibl gweld De Orllewin Lloegr dros [[Môr Hafren|Fôr Hafren]] i'r de, ac ystod mynyddoedd [[Bannau Brycheiniog]] i'r gogledd. ==Hanes== Fel gyda gweddill Cwm Ogwr, roedd yn gymuned amaethyddol yn bennaf hyd at ganol y 19eg pan ddaeth cloddio glo yn gyffredin ar draws De Cymru. Caeodd y pwll glo diwethaf (Glofa Wyndham/Western) ym 1983,<ref name="Tranquil" /> gan arwain at ddiweithdra uchel bryd hynny. Erbyn hyn mae'r rhan fwyaf o drigolion heddiw yn teithio i [[Pen-y-bont ar Ogwr|Ben-y-bont ar Ogwr]] neu drefi eraill ar gyfer gwaith. Roedd yr ysgol gynradd yn un o'r ychydig yn y dyffryn cyfan na ddaeth i ben ym mis Gorffennaf 2003 ac yn uno ag Ysgol Gynradd newydd Ogwr. Fe'i hadnewyddwyd yn 2002 i'w gyfuno â'r ysgol feithrin a oedd wedi cau o'r blaen. ==Enwogion y pentref== * [[Lynn Davies]] - pencampwr Neidio Hir Gemau Olympaidd yr Haf 1964 - ganwyd yn y pentref yn 1942 * [[John Forrester-Clack]] - artist a ymfudodd i [[Awstralia]] * [[Windsor Davies]] - actor, a fagwyd yr actor yn y pentref. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolen allanol== *[http://www.nantymoel.org.uk/ Nantymoel.org.uk]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Trefi Penybont}} {{eginyn Pen-y-bont ar Ogwr}} [[Categori:Cwm Ogwr]] [[Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 4pvug5s5m35cd1vhmek5ll7my6l8t9o Llangynwyd 0 52410 14892000 13088954 2026-05-10T07:06:24Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Pen-y-bont ar Ogwr i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892000 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} }} [[Pentref]] a [[plwyf|phlwyf]] yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Llangynwyd Ganol]], [[Pen-y-bont ar Ogwr (sir)|bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr]], [[Cymru]], yw '''Llangynwyd''' (a '''Llangynwyd Isaf'''). Saif tua 2 filltir i'r de o dref [[Maesteg]]. Bu'n rhan o [[cwmwd|gwmwd]] canoloesol [[Tir Iarll]]. Yn y pentref ceir eglwys plwyf Llangynwyd, a sefydlwyd gan [[Sant]] [[Cynwyd (sant)|Cynwyd]], yn ôl traddodiad. Gerllaw ceir adfeilion [[Castell Llangynwyd]]. Cedwir traddodiad y [[Fari Lwyd]] o hyd yn Llangynwyd, ar 31 Rhagfyr. Un o'r ardal yma oedd y [[Beirdd yr Uchelwyr|bardd]] [[Rhisiart Iorwerth]] a elwir hefyd yn Rhisiart Fynglwyd. [[Delwedd:Llan church.jpg|bawd|dim|Eglwys Cynwyd Sant, Llangynwyd]] == Pobl o Langynwyd == Roedd hen bentref Llangynwyd, "Llan Uchaf", yn gartref i [[Ann Maddocks]], "[[Y Ferch o Gefn Ydfa]]", a'r bardd [[Wil Hopcyn]], y dywedir iddo gyfansoddi'r gân ''[[Bugeilio'r Gwenith Gwyn]]''. Ganed yr hynafiaethydd [[Thomas Christopher Evans]] (1846 - 1918) yn y plwyf. ==Cyfrifiad 2011== Yn ôl cyfrifiad 2001, mae gan y pentref boblogaeth o 2,843. Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Llangynwyd (pob oed) (440)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llangynwyd) (44)'''|red|10.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llangynwyd) (370)'''|green|84.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Llangynwyd) (78)'''|blue|39}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Penybont}} [[Categori:Llangynwyd Ganol]] [[Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr]] [[Categori:Plwyfi Cymru]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] dvh7zo2vf3a5yqa8psksemm2rl0ng3l Coelbren, Powys 0 52455 14891924 14877539 2026-05-10T05:30:24Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891924 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref bychan gwledig yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Tawe Uchaf]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Coelbren'''. Mae'n gorwedd ym [[Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog|Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog]] tua 6 milltir i'r gogledd-ddwyrain o [[Ystradgynlais]].. Mae ffordd wledig yn ei gysylltu â'r ffordd A4221, tri-chwarter milltir i'r de, a dyma'r unig ffordd i gyrraedd y pentref. Ger y pentref ceir rhaeadr enwog [[Sgwd Henrhyd]]. == Gweler hefyd == * [[Coelbren y Beirdd]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Tawe Uchaf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] 2ufs1696i436tn1pnz3gmel4vdbaql7 Hormon 0 52649 14891708 14777801 2026-05-09T14:02:45Z Craigysgafn 40536 14891708 wikitext text/x-wiki {{Pethau}} [[Delwedd:Hormones feedback.png|dde|bawd|360px|1 Yr hormon sy'n sbarduno [[blew]] i dyfu <br /> 2 [[Hormon Lwtin]] <br /> 3 [[Progesteron]] <br /> 4 [[Estrogen]] <br /> 5 [[Hypothalamws]] <br /> 6 [[Chwarren bitwidol]]<br /> 7 [[Ofari]] <br /> 8 [[Beichiogrwydd]] <br /> 9 [[Testosteron]] <br /> 10 [[Caill|Ceilliau]] <br /> 11 Argymhelliad <br /> 12 [[Prolactin]]]] [[Cemegolyn|Cemegolion]] sy'n cael eu cynhyrchu a'u gollwng gan [[cell|gelloedd]] mewn rhannau eraill o'r corff yw '''hormon''' (a ddaw o'r gair Groeg ὁρμή - sef 'sbarduno'). Maen nhw'n cael eu hastudio gan y byd [[meddygaeth|meddygol]] fel rhan o [[anatomeg ddynol]]. Mymryn lleiaf erioed sydd ei angen i newid [[metaboledd]] cell. Negesydd cemegol ydyw mewn gwirionedd, sy'n cludo negesau o gell i gell. Mae pob [[anifail]], yn wir, mae pob [[organeb byw]] sydd â mwy nag un gell yn cynhyrchu ac yn defnyddio hormonau, sy'n rhan o'r [[System endocrinaidd]]. Mewn anifail, mae'r negeswyr hyn yn cael eu cludo o gwmpas y corff drwy [[gwaed|gylchrediad y gwaed]]. Gall y gell ymateb i un math arbennig o hormon pan fo gan y gell hwnnw 'dderbynnydd' pwrpasol. Mae'r hormon yn clymu ei hun i [[protin|brotin]] y derbynnydd sy'n sbarduno rhyw weithgaredd neu'i gilydd yn y gell. Mae moleciwlau o'r hormon [[endocrin]] yn cael eu chwysu (neu eu 'secretu') i'r gwaed; mae [[ecsocrin]] (neu 'ectohormones') yn cael ei ollwng yn uniongyrchol i'r ddwythell ('duct') ac oddi yno i'r gwaed; weithiau maen nhw'n llifo o gell i gell drwy drylediad ('diffusion') mewn proses a elwir yn 'negesu paracrin'. Gellir diffinio hormon fel dosbarth o foleciwlau signal mewn [[Organeb amlgellog|organebau amlgellog]] sy'n cael eu hanfon i organau pell gan brosesau biolegol cymhleth i reoleiddio [[ffisioleg]] ac [[ymddygiad]] yr organ.<ref>{{Cite book|title=Biology for a changing world, with physiology|isbn=9781464151132|edition=Second|location=New York, NY|oclc=884499940|date=2014-03-14}}</ref> Mae angen hormonau i [[Anifail|anifeiliaid]], [[Planhigyn|planhigion]] a [[Ffwng|ffyngau]] ffurfio'n gyflawn a chywir. Oherwydd y diffiniad eang hwn, gellir dosbarthu sawl math o foleciwlau fel hormonau. Ymhlith y sylweddau y gellir eu hystyried mae eicosanoidau (ee prostaglandinau a thrombocsanau), [[Steroid|steroidau]] (ee [[Oestrogen|estrogen]] a brassinosteroid), deilliadau [[asid amino]] (ee [[Adrenalin|epinephrin]] ac auxin), [[protein]] neu peptidau (ee [[INS|inswlin]] a pheptidau CLE), a [[Nwy|nwyon]] (ee [[Ethen|ethylen]] ac ocsid nitrig). Defnyddir hormonau i gyfathrebu rhwng [[Organ (bioleg)|organau]] a [[Meinwe|meinweoedd]]. Mewn [[Fertebrat|fertebratau]], mae hormonau'n gyfrifol am reoleiddio amrywiaeth o brosesau [[Ffisioleg|ffisiolegol]] a gweithgareddau [[Ymddygiad|ymddygiadol]] megis [[Treulio bwyd|treuliad]], [[Metabolaeth|metaboledd]], [[Resbiradu|resbiradaeth]], [[Canfyddiad|canfyddiad synhwyraidd]], [[cwsg]], [[Ysgarthu|ysgarthiad]], llaetha, anwythiad straen, twf a datblygiad, symudiad, [[atgenhedlu]], a [[Hwyliau (seicoleg)|hwyliau]].<ref>{{Cite book|title=Hormones and behaviour: a psychological approach|year=2008|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge|isbn=978-0521692014}}</ref><ref name="Project Muse 2010 pp. 152–155">{{Cite journal|title=''Hormones and Behaviour: A Psychological Approach'' (review)|url=https://archive.org/details/sim_perspectives-in-biology-and-medicine_winter-2010_53_1/page/152|journal=Perspectives in Biology and Medicine|publisher=Project Muse|volume=53|issue=1|year=2010|issn=1529-8795|doi=10.1353/pbm.0.0141|pages=152–155|last=Claire l. Gibson}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hormones|url=https://medlineplus.gov/hormones.html|website=MedlinePlus|publisher=U.S. National Library of Medicine}}</ref> Mewn planhigion, mae hormonau'n modiwleiddio bron pob agwedd ar ddatblygiad, o egino i heneiddedd.<ref>{{Cite web|title=Hormone - The hormones of plants|url=https://www.britannica.com/science/hormone|access-date=2021-01-05|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> Mae hormonau'n effeithio ar gelloedd pell trwy rwymo derbynnydd penodol i broteinau yn y gell darged, gan arwain at newid yn swyddogaeth y gell. Pan fydd hormon yn clymu i'r derbynnydd, mae'n arwain at actifadu llwybr trawsgludo signal sydd fel arfer yn actifadu trawsgrifio genynnau, gan arwain at fynegiant cynyddol o [[Protein|broteinau]] targed. Gall hormonau hefyd weithredu mewn llwybrau an-genomig sy'n cyd-fynd ag effeithiau genomig.<ref>{{Cite journal|title=30 Years of the Mineralocorticoid Receptor: Nongenomic effects via the mineralocorticoid receptor|journal=The Journal of Endocrinology|volume=234|issue=1|pages=T107–T124|date=July 2017|pmid=28348113|doi=10.1530/JOE-16-0659}}</ref> Yn gyffredinol, mae hormonau sy'n hydoddi mewn dŵr (fel peptidau ac aminau) yn gweithredu ar wyneb celloedd targed trwy ail negeswyr. Mae hormonau hydawdd lipid, (fel [[Steroid|steroidau]]) yn gyffredinol yn mynd trwy bilenni plasma celloedd targed ([[Cellbilen|cytoplasmig]] a niwclear) i weithredu o fewn eu [[Cnewyllyn cell|cnewyllyn]]. Mae brassinosteroidau, math o polyhydrocsysteroidau, yn chweched dosbarth o hormonau planhigion a gallant fod yn ddefnyddiol fel cyffur gwrthganser ar gyfer tiwmorau sy'n ymateb i [[endocrin]] i achosi apoptosis a chyfyngu ar dwf planhigion. Er eu bod yn hydawdd-lipid, maent yn glynu wrth eu derbynnydd ar wyneb y gell.<ref>{{Cite journal|title=BRI1 is a critical component of a plasma-membrane receptor for plant steroids|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-03-15_410_6826/page/380|journal=Nature|volume=410|issue=6826|pages=380–3|date=March 2001|pmid=11268216|doi=10.1038/35066597|bibcode=2001Natur.410..380W}}</ref> Mewn fertebratau, mae [[Chwarren endocrin|chwarennau endocrin]] yn organau arbenigol sy'n chwysu hormonau i'r [[System endocrinaidd|system signalau endocrin]]. Mae secretiad hormon yn digwydd mewn ymateb i signalau biocemegol penodol ac yn aml mae'n destun rheoliad adborth negyddol. Er enghraifft, mae lefel siwgr uchel yn y gwaed (crynodiad glwcos serwm) yn hybu synthesis [[INS|inswlin]]. Yna mae inswlin yn gweithredu i leihau lefelau glwcos a chynnal [[homeostasis]], gan arwain at ostwng lefelau inswlin. Ar ôl secretu, mae hormonau sy'n hydoddi mewn dŵr yn cael eu cludo'n hawdd trwy'r [[System gylchredol|system gylchrediad gwaed]] (y System gylchredol). Rhaid i hormonau sy'n hydoddi â [[lipid]] fondio â glycoproteinau plasma cludol (ee, globulin sy'n rhwymo thyrocsin (TBG)) i ffurfio cymhlygion ligand -protein. Gall rhai hormonau, fel inswlin a hormonau twf, gael eu rhyddhau i'r llif gwaed sydd eisoes yn gwbl weithredol. Rhaid actifadu hormonau eraill, a elwir yn prohormonau, mewn celloedd penodol trwy gyfres o gamau sydd fel arfer yn cael eu rheoli'n dynn.<ref>{{Cite book|last=Miller|first=Benjamin Frank|url=https://www.worldcat.org/oclc/36465055|title=Miller-Keane Encyclopedia & dictionary of medicine, nursing & allied health.|date=1997|publisher=Saunders|others=Claire Brackman Keane|isbn=0-7216-6278-1|edition=6th|location=Philadelphia|oclc=36465055}}</ref> Mae'r [[System endocrinaidd|system endocrin]] yn [[Cyfrinach|secretu]] hormonau'n uniongyrchol i'r [[System gylchredol|llif gwaed]], yn nodweddiadol trwy [[Capilari|gapilarïau â ffenestrog]], tra bod y system ecsocrinaidd yn secretu ei hormonau'n anuniongyrchol gan ddefnyddio [[dwythell (anatomeg)|dwythellau]]. Mae hormonau â swyddogaeth paracrin yn ymledu trwy'r bylchau rhyng-ranol i feinwe darged gyfagos. Nid oes gan blanhigion organau arbenigol ar gyfer secretu hormonau, er bod dosbarthiad gofodol o gynhyrchu hormonau. Er enghraifft, cynhyrchir yr hormon aucsin yn bennaf ar flaenau [[Deilen|dail]] ifanc ac mewn egin meristem apical. Mae diffyg chwarennau arbenigol yn golygu y gall prif safle cynhyrchu hormonau newid trwy gydol oes planhigyn, ac mae'r safle cynhyrchu yn dibynnu ar oedran ac amgylchedd y planhigyn.<ref>{{Cite web|title=Plant Hormones/Nutrition|url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant.|access-date=2021-01-07|website=www2.estrellamountain.edu|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109180441/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookPLANTHORM.html#:~:text=They%20are%20produced%20in%20the,lighter%20side%20of%20the%20plant.|url-status=dead}}</ref> == Cyflwyniad a throsolwg == Mae signalau hormonaidd yn cynnwys y camau canlynol:<ref name="Nussey_Whitehead_2001">{{Cite book|title=Endocrinology: an integrated approach|year=2001|publisher=Bios Scientific Publ.|location=Oxford|pmid=20821847|isbn=978-1-85996-252-7|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22/}}</ref> # '''Biosynthesis''' hormon penodol mewn meinwe benodol. # '''Storio a secretu'r''' hormon. # '''Cludo'r''' hormon i'r gell neu'r celloedd targed. # '''Adnabod''' yr hormon gan gellbilen gysylltiedig neu brotein derbynnydd mewngellol. # '''Cyfnewid ac ymhelaethu''' ar y signal hormonaidd a dderbynnir trwy broses trawsgludo signal: mae hyn wedyn yn arwain at ymateb cellog. Gall adwaith y celloedd targed wedyn gael ei gydnabod gan y celloedd cynhyrchu hormonau gwreiddiol, gan arwain at is-reoleiddio mewn cynhyrchu hormonau. Dyma enghraifft o ddolen adborth negyddol [[Homeostasis|homeostatig]]. # '''Dadansoddiad''' o'r hormon. Mae celloedd sy'n cynhyrchu hormonau i'w cael yn y [[System endocrinaidd|chwarennau endocrin]], fel y [[Thyroid|chwarren thyroid]], [[Ofari|yr ofarïau]] a'r [[Caill|ceilliau]].<ref>{{Cite web|last=Wisse|first=Brent|date=June 13, 2021|title=Endocrine glands|url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/1093.htm|archivedate=|access-date=November 18, 2021|website=MedlinePlus}}</ref> Defnyddir ecsocytosis a dulliau eraill o [[Cellbilen|gludo pilenni]] i secretu hormonau pan fydd signalau ar y chwarennau endocrin. Mae'r model hierarchaidd yn gorsymleiddio'r broses signalau hormonaidd. Gall derbynwyr celloedd signal hormonaidd penodol fod yn un o sawl math o gelloedd sy'n byw o fewn nifer o feinweoedd gwahanol, fel sy'n wir am [[INS|inswlin]], sy'n sbarduno ystod amrywiol o effeithiau ffisiolegol systemig. Gall gwahanol fathau o feinweoedd hefyd ymateb yn wahanol i'r un signal hormonaidd. == Darganfod == === Arnold Adolph Berthold (1849) === [[Ffisioleg|Ffisiolegydd]] a [[Swoleg|swolegydd]] o'r Almaen oedd Arnold Adolph Berthold, ac yn 1849 roedd ganddo gwestiwn am swyddogaeth y [[Caill|ceilliau]]. Sylwodd mewn ceiliog wedi'i ysbaddu nad oedd ganddo'r un ymddygiadau rhywiol â cheiliogod normal (gyda cheilliau). Penderfynodd arbrofi ar geiliogod er mwyn archwilio'r ffenomen hon. Cadwodd grŵp o geiliog gyda’u ceilliau'n gyfan, a gwelodd fod ganddynt blethwaith a chribau o faint normal (mae'r cribau hyn yn [[Organau rhyw|organau rhywiol]] eilaidd), clochdar normal, ac ymddygiadau rhywiol ac ymosodol normal. Cadwodd hefyd grŵp â’u ceilliau wedi’u tynnu drwy lawdriniaeth, hy wedi'u sbaddu, a sylwodd fod eu horganau rhywiol eilaidd wedi lleihau o ran maint, bod ganddynt glochdar gwan, nad oedd ganddynt atyniad rhywiol tuag at fenywod, ac nad oeddent yn ymosodol. Sylweddolodd fod yr organ hon yn hanfodol ar gyfer yr ymddygiadau hyn, ond ni wyddai sut. Er mwyn profi hyn ymhellach, creodd drydydd grwp, lle ysbaddodd un [[caill]] a'i osod yn y ceudod abdomenol. Roedd gan ceiliogod y grwp hwn [[anatomeg]] corfforol normal. Sylweddolodd Berthold nad yw lleoliad y ceilliau o bwys. Yna roedd am weld a oedd yn ffactor [[Geneteg|genetig]] a oedd yn ymwneud â'r ceilliau a ddarparodd y swyddogaethau hyn. Trawsblannodd gaill o geiliog arall i geiliog-un-gaill, a gwelodd iddyn nhw ddatblygu ymddygiad normal ac anatomeg corfforol normal hefyd. Penderfynodd Berthold nad yw lleoliad neu ffactorau genetig y ceilliau o bwys mewn perthynas ag organau ac ymddygiad rhywiol, ond bod rhywfaint o gemegyn yn y ceilliau sy'n cael ei secretu yn achosi'r ffenomen hon. Canfuwyd yn ddiweddarach mai'r ffactor hwn oedd yr hormon testosteron.<ref name=":0">{{Cite book|title=Principles of Endocrinology and Hormone Action|isbn=9783319446752|location=Cham|oclc=1021173479|date=2018}}</ref><ref name=":12">{{Cite book|title=Endocrine Physiology|date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=9781260019353|oclc=1034587285}}</ref> === Charles a Francis Darwin (1880) === Er ei fod yn adnabyddus yn bennaf am ei waith ar [[Esblygiad|Theori Esblygiad]] (gyda'r Cymro o [[Brynbuga|Frynbuga]] [[Alfred Russel Wallace]]) roedd gan [[Charles Darwin]] ddiddordeb mawr mewn planhigion hefyd. Trwy'r [[1870au]], astudiodd ef a'i fab Francis symudiad planhigion tuag at olau. Roeddent yn gallu dangos bod golau yn cael ei ganfod ar flaen coesyn ifanc (y coleoptile), tra bod y plygu yn digwydd yn is i lawr y coesyn. Cynigiodd y ddau bod 'sylwedd trosglwyddadwy' yn cyfleu cyfeiriad y golau o'r blaen i lawr i'r coesyn. Cafodd y syniad o 'sylwedd trosglwyddadwy' ei ddiystyru i ddechrau gan fiolegwyr planhigion eraill, ond arweiniodd eu gwaith yn ddiweddarach at ddarganfod yr hormon planhigion cyntaf.<ref name=":2">{{Cite journal|title=Phototropism: bending towards enlightenment|journal=The Plant Cell|volume=18|issue=5|pages=1110–9|date=Mai 2006|pmid=16670442|doi=10.1105/tpc.105.039669|pmc=1456868}}</ref> Yn y 1[[920au]] dangosodd y gwyddonydd Iseldireg Frits Warmolt Went a'r gwyddonydd Rwsiaidd Nikolai Cholodny (yn gweithio'n annibynnol ar ei gilydd) yn derfynol mai cronni hormon oedd yn gyfrifol am y plygu hwn. Ym 1933 cafodd yr hormon hwn ei ynysu o'r diwedd gan Kögl, Haagen-Smit ac Erxleben a rhoddwyd yr enw ocsin (<nowiki><i>auxin</i></nowiki>) iddo.<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal|title=Identity of auxin in normal urine|journal=Nature|volume=173|issue=4408|pages=776–7|date=Ebrill 1954|pmid=13165644|doi=10.1038/173776a0|bibcode=1954Natur.173..776W|url=https://www.nature.com/articles/173776a0}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Understanding phototropism: from Darwin to today|journal=Journal of Experimental Botany|volume=60|issue=7|pages=1969–78|date=2009-05-01|pmid=19357428|doi=10.1093/jxb/erp113}}</ref> === Bayliss a Starling (1902) === Roedd William Bayliss ac Ernest Starling, [[Ffisioleg|ffisiolegydd]] a biolegydd, am weld a oedd y [[system nerfol]] yn cael effaith ar y [[system dreulio]]. Roeddent yn gwybod bod y [[pancreas]] yn ymwneud â secretu hylifau treulio ar ôl i fwyd fynd o'r [[stumog]] i'r coluddion, a chredent ei fod yn digwydd oherwydd y system nerfol. Torrwyd y nerfau i'r pancreas mewn anifail a darganfod nad ysgogiadau nerfol oedd yn rheoli secretiad o'r pancreas. Penderfynwyd bod ffactor a oedd wedi'i secretu o'r coluddion i'r [[System gylchredol|llif gwaed]] yn ysgogi'r pancreas i secretu hylifau treulio. Enwyd hyn yn [[Cyfrinach|secretin]]: sef hormon. == Mathau o signalau == Mae effeithiau hormonaidd yn dibynnu ar ble y cânt eu rhyddhau, oherwydd gallant gael eu rhyddhau mewn sawl lle a modd.<ref name=":13">{{Cite book|title=Endocrine physiology|date=2018|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=9781260019353|oclc=1034587285}}</ref> Nid yw pob hormon yn cael ei ryddhau o gell ac i mewn i'r gwaed. Y prif fathau o signalau hormonau yw: {| class="wikitable" |+Mathau o Signalau - Hormonau ! SN ! Mathau ! Disgrifiad |- | 1 | [[System endocrinaidd|Endocrinaidd]] | sy'n gweithredu ar y celloedd targed ar ôl cael eu rhyddhau i'r llif gwaed. |- | 2 | Paracrin | sy'n gweithredu ar y celloedd cyfagos ac nid oes rhaid iddo fynd i mewn i gylchrediad cyffredinol. |- | 3 | Autocrine | sy'n effeithio ar y mathau o gelloedd a'i secretodd ac yn achosi effaith fiolegol. |- | 4 | Intracrin | sy'n gweithredu'n fewngellol ar y celloedd sy'n ei syntheseiddio. |} == Dosbarthiadau cemegol == Gan fod hormonau'n cael eu diffinio o ran eu swyddogaeth, ac nid yn strwythurol, efallai bod ganddyn mae gan rai ohonyn nhw strythurau cemegol amrywiol. Mae hormonau i'w cael mewn [[Organeb amlgellog|organebau amlgellog]] ([[Planhigyn|planhigion]], [[Anifail|anifeiliaid]], [[Ffwng|ffyngau]], algâu brown ac algâu coch). Mae'r cyfansoddion hyn hefyd i'w cael mewn [[Organeb ungellog|organebau ungellog]], a gallant weithredu fel moleciwlau signalau, fodd bynnag nid oes cytundeb y gellir galw'r moleciwlau hyn yn hormonau.<ref name="pmid1585458">{{Cite journal|title=Mammalian hormones in microbial cells|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=17|issue=4|pages=147–50|date=Ebrill 1992|pmid=1585458|doi=10.1016/0968-0004(92)90323-2}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Did vertebrate signal transduction mechanisms originate in eukaryotic microbes?|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1987_12/page/456|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=12|pages=456–459|doi=10.1016/0968-0004(87)90223-4|year=1987}}</ref> == Effeithiau mewn bodau dynol == Mae hormonau'n cael yr effeithiau canlynol ar y corff dynol:<ref>{{Cite book|title=Clearopathy|publisher=Partridge Publishing India|year=2013|isbn=9781482815887|location=India|pages=1}}</ref> * ysgogi twf, neu atal twf * cylch deffro-cysgu a [[Rhythm circadaidd|rhythmau circadian]] eraill * hwyliau person yn amrywio o'r naill begwn i'r llall * sefydlu neu atal apoptosis (marwolaeth celloedd wedi'i raglennu) * actifadu neu atal y [[system imiwnedd]] * rheoleiddio [[Metabolaeth|metaboledd]] * paratoi'r corff ar gyfer paru, ymladd, ffoi, a gweithgaredd arall * paratoi'r corff ar gyfer cyfnod newydd o fywyd, megis [[glasoed]], magu plant, a'r [[menopos]] * rheoli'r [[Cylchred bywyd|cylch atgenhedlu]] * awch bwyd cryf Gall hormon hefyd reoleiddio cynhyrchu a rhyddhau hormonau eraill. Mae signalau hormonau yn rheoli amgylchedd mewnol y corff trwy [[homeostasis]]. == Rheoli == Mae cyfradd biosynthesis hormonau a secretu yn aml yn cael ei reoleiddio gan fecanwaith rheoli adborth negyddol [[Homeostasis|homeostatig]]. Mae mecanwaith o'r fath yn dibynnu ar ffactorau sy'n dylanwadu ar [[Metabolaeth|metaboledd]] ac [[Ysgarthu|ysgarthiad]] hormonau. Felly, ni all crynodiad uwch o hormonau'n unig ysgogi mecanwaith adborth negyddol. Rhaid i adborth negyddol gael ei sbarduno gan orgynhyrchu "effaith" yr hormon.<ref>{{Cite book|chapter=Physiology, Endocrine Hormones|date=2019|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538498/|title=StatPearls|publisher=StatPearls Publishing|pmid=30860733|access-date=13 November 2019}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Pancreatic regulation of glucose homeostasis|journal=Experimental & Molecular Medicine|volume=48|issue=3|pages=e219|date=March 2016|pmid=26964835|pmc=4892884|doi=10.1038/emm.2016.6}}</ref> Gall chwysu hormon gael ei ysgogi a'i atal gan: * Hormonau eraill (hormonau ''ysgogol'' - neu ''ryddhau'' - hormonau) * Crynodiadau plasma o ïonau neu faetholion yn ogystal â globwlinau rhwymol * [[Niwron|Niwronau]] a gweithgaredd meddyliol * Newidiadau amgylcheddol, ee golau neu dymheredd Un grŵp arbennig o hormonau yw'r hormonau trofannol sy'n ysgogi cynhyrchu hormonau mewn [[System endocrinaidd|chwarennau endocrin]] eraill. Er enghraifft, mae hormon ysgogol thyroid (TSH) yn achosi twf a gweithgaredd cynyddol chwarren endocrin arall, y [[thyroid]], sy'n cynyddu faint o hormonau'r thyroid sy'n cael eu creu.<ref name="Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012 b">{{Cite book|title=Allergy-hormone links|url=https://archive.org/details/allergyhormoneli0000shah|date=2012|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd|isbn=9789350250136|location=New Delhi|oclc=761377585}}</ref> Er mwyn rhyddhau hormonau gweithredol yn gyflym i'r [[System gylchredol|cylchrediad]], gall celloedd biosynthetig hormonau gynhyrchu a storio hormonau anweithgar yn fiolegol ar ffurf cyn-hormonau neu prohormonau. Yna gellir trosi'r rhain yn gyflym i'w ffurf hormon gweithredol mewn ymateb i ysgogiad penodol.<ref name="Shah, Shilpa Bhupatrai. 2012">{{Cite book|title=Allergy-hormone links|url=https://archive.org/details/allergyhormoneli0000shah|date=2012|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd|isbn=9789350250136|location=New Delhi|oclc=761377585}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFShahSaxena2012">Shah SB, Saxena R (2012). ''Allergy-hormone links''. New Delhi: Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. [[Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9789350250136|<bdi>9789350250136</bdi>]]. [[OCLC]]&nbsp;[https://www.worldcat.org/oclc/761377585 761377585].</cite></ref> Ystyrir bod eicosanoidau yn gweithredu fel hormonau lleol. Fe'u hystyrir yn "lleol" oherwydd bod ganddynt effeithiau penodol ar gelloedd targed sy'n agos at eu safle lle cawsant eu ffurfio. Mae ganddynt hefyd gylchred diraddio cyflym, gan wneud yn siŵr nad ydynt yn cyrraedd safleoedd pell o fewn y corff.<ref>"Eicosanoids". www.rpi.edu. Retrieved 2017-02-08.</ref> Mae hormonau hefyd yn cael eu rheoleiddio gan weithyddion derbyn. Mae hormonau yn ligandau, sef unrhyw fath o foleciwlau sy'n cynhyrchu signal trwy rwymo i safle derbynnydd ar brotein. Gellir atal effeithiau hormonau, a thrwy hynny eu rheoleiddio, drwy ligandau cystadleuol sy'n clymu i'r un derbynnydd targed â'r hormon dan sylw. Pan fydd ligand cystadleuol yn rhwym i safle'r derbynnydd, nid yw'r hormon yn gallu rhwymo i'r safle hwnnw ac nid yw'n gallu cael ymateb gan y gell darged. Gelwir y ligandau cystadleuol hyn yn wrthwynebwyr (''antagonists'') yr hormon. <ref name=":1 b">{{Cite book|title=Human physiology : an integrated approach|isbn=9780321981226|edition=Seventh|location=[San Francisco]|oclc=890107246|year=2016}}</ref> == Defnydd therapiwtig == Defnyddir llawer o hormonau a'u analogau strwythurol a swyddogaethol fel [[meddyginiaeth]]. Yr hormonau a ragnodir amlaf yw estrogen a progestogenau (fel dulliau atal cenhedlu hormonaidd ac fel HRT),<ref>{{Cite web|url=https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/15245-hormone-therapy|title=Hormone Therapy|publisher=Cleveland Clinic}}</ref> [[Lefothyrocsin|thyrocsin]] (fel [[Lefothyrocsin|levothyroxine]], ar gyfer hypothyroidedd ) a [[Steroid|steroidau]] (ar gyfer clefydau hunanimiwn a sawl anhwylder anadlol). Defnyddir [[INS|inswlin]] gan lawer [[Diabetes|o bobl ddiabetig]]. Mae paratoadau lleol i'w defnyddio mewn otolaryngology yn aml yn cynnwys cyfwerthau [[Ffarmacoleg|ffarmacolegol]] o [[adrenalin]], tra bod hufenau [[steroid]] a [[Calciferol|fitamin D]] yn cael eu defnyddio'n helaeth mewn ymarfer [[Dermatoleg|dermatolegol]]. Mae "dogn fferyllol" neu "ddos uwchffisiolegol" o hormon yn ddefnydd meddygol sy'n cyfeirio at swm o hormon sy'n llawer mwy nag sy'n digwydd yn naturiol mewn corff iach. Gall effeithiau dosau ffarmacolegol o hormonau fod yn wahanol i faint sy'n digwydd yn naturiol a gallant fod yn ddefnyddiol yn therapiwtig, ond nid heb sgîl-effeithiau andwyol posibl. Enghraifft o hyn yw gallu dosau ffarmacolegol o glucocorticoidau i atal [[llid]]. == Rhyngweithiadau hormonau-ymddygiad == Ar y lefel niwrolegol, gellir casglu ymddygiad yn seiliedig ar grynodiad hormonau, sydd yn eu tro yn cael eu dylanwadu gan batrymau rhyddhau hormonau; niferoedd a lleoliadau derbynyddion hormonau; ac effeithlonrwydd derbynyddion hormonau ar gyfer y rhai sy'n ymwneud â thrawsgrifio genynnau. Nid yw crynhoad yr hormon yn ysgogi ymddygiad, gan y byddai hynny'n tanseilio ysgogiadau allanol eraill; fodd bynnag, mae'n dylanwadu ar y system trwy gynyddu'r tebygolrwydd y bydd digwyddiad penodol yn digwydd.<ref>Nelson, R. J. (2021). Hormones & behavior. In R. Biswas-Diener & E. Diener (Eds), ''Noba textbook series: Psychology.'' Champaign, IL: DEF publishers. Retrieved from http://noba.to/c6gvwu9m</ref> Nid yn unig y gall hormonau ddylanwadu ar ymddygiad, ond hefyd gall ymddygiad a'r amgylchedd ddylanwadu ar grynodiad yr hormonau.<ref>{{Citation|last=Nelson|first=R.J.|title=Hormones and Behavior: Basic Concepts|date=2010|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780080453378002369|pages=97–105|periodical=Encyclopedia of Animal Behavior|publisher=Elsevier|language=en|doi=10.1016/b978-0-08-045337-8.00236-9|isbn=978-0-08-045337-8|access-date=2021-11-18}}</ref> Felly, ffurfir dolen adborth (''feedback loop''), sy'n golygu y gall ymddygiad effeithio ar grynodiad hormonau, a all yn ei dro effeithio ar ymddygiad, a all yn ei dro effeithio ar grynodiad hormonau, ac ati.<ref>{{Cite journal|title=Hormones and the Evolution of Complex Traits: Insights from Artificial Selection on Behavior|journal=Integrative and Comparative Biology|volume=56|issue=2|pages=207–24|date=August 2016|pmid=27252193|pmc=5964798|doi=10.1093/icb/icw040}}</ref> Er enghraifft, mae dolenni adborth ymddygiad hormonau yn hanfodol i ddarparu cysondeb i secretiad hormonau ysbeidiol, gan fod yr ymddygiadau y mae hormonau wedi'u secretu yn episodig yn effeithio arnynt yn atal rhyddhau'r hormonau yma'n uniongyrchol.<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1022119040|title=Principles of hormone/behavior relations|publisher=[[Academic Press]]|others=Donald W. Pfaff, Robert Terry Rubin, Jill E. Schneider, Geoffrey A. Head|year=2018|isbn=978-0-12-802667-0|edition=2nd|location=London, United Kingdom|language=en-GB|oclc=1022119040}}</ref> Gellir defnyddio tri cham rhesymu bras i benderfynu a oes rhyngweithiad hormon-ymddygiad penodol yn bresennol o fewn system: * Dylai amlder ymddygiad sy'n ddibynnol ar hormonau gyfateb i'w ffynhonnell hormonaidd. * Ni ddisgwylir ymddygiad sy'n ddibynnol ar hormonau os nad yw'r ffynhonnell hormonaidd (neu ei mathau o gamau gweithredu) yn bodoli. * Disgwylir i ailgyflwyno ffynhonnell hormonaidd sy'n ddibynnol ar ymddygiad coll ddod â'r ymddygiad absennol yn ôl. == Cymhariaeth â niwrodrosglwyddyddion == Mae yna wahaniaethau clir amrywiol rhwng hormonau a niwrodrosglwyddyddion:<ref>{{Cite book|title=Campbell biology|isbn=9780321775658|edition=Tenth|location=Boston|oclc=849822337|year=2014}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/essentialneurosc0000sieg|title=Essential neuroscience|date=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=0781750776|location=Philadelphia|oclc=60650938}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Human physiology : an integrated approach|isbn=9780321981226|edition=Seventh|location=[San Francisco]|oclc=890107246|year=2016}} Silverthorn DU, Johnson BR, Ober WC, Ober CW (2016). ''Human physiology : an integrated approach'' (Seventh&nbsp;ed.). [San Francisco].</ref> * Gall hormon gyflawni swyddogaethau dros raddfa ofodol ac amserol fwy nag y gall niwrodrosglwyddydd, sy'n aml yn gweithredu mewn pellteroedd ar raddfa o ficromedr.<ref name=":3">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/44627256|title=Neuroscience|date=2001|publisher=Sinauer Associates|others=Dale Purves, S. Mark Williams|isbn=0-87893-742-0|edition=2nd|location=Sunderland, Mass.|oclc=44627256}}</ref> * Gall signalau hormonaidd deithio bron i unrhyw le yn y system gylchrediad gwaed, tra bod signalau niwral wedi'u cyfyngu i lwybrau nerfol sy'n bodoli eisoes.<ref name=":3" /> * Gan dybio bod y pellter teithio yn gyfwerth, gellir trosglwyddo signalau niwral yn llawer cyflymach (mewn milieiliadau) nag y gall signalau hormonaidd (eiliadau, munudau, neu oriau, weithiau). Gellir anfon signalau nerfol ar gyflymder hyd at 100 metr yr eiliad.<ref>{{Cite book|title=Molecular biology of the cell|url=https://archive.org/details/molecularbiology0004albe|date=2002|publisher=Garland Science|others=Johnson, Alexander,, Lewis, Julian,, Raff, Martin,, Roberts, Keith,, Walter, Peter|isbn=0815332181|edition=4th|location=New York|oclc=48122761}}</ref> * Mae signalau nerfol yn weithred popeth-neu-ddim (digidol), tra bod signalau hormonaidd yn weithred a all amrywio'n barhaus gan ei fod yn dibynnu ar grynodiad hormonau. Mae niwrohormonau yn fath o hormon sy'n rhannu rhai nodweddion â niwrodrosglwyddyddion.<ref name=":4" /> Cânt eu cynhyrchu gan gelloedd [[endocrin]] sy'n derbyn mewnbwn gan niwronau, neu gelloedd niwroendocrin. <ref name=":4">{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780716738732|title=Life, the science of biology|date=2001|publisher=Sinauer Associates|others=Purves, William K. (William Kirkwood), 1934-|isbn=0716738732|edition=6th|location=Sunderland, MA|oclc=45064683}}</ref> Mae hormonau clasurol a niwrohormonau yn cael eu secretu (neu eu chwysu) gan feinwe endocrin; fodd bynnag, mae niwrohormonau yn ganlyniad i gyfuniad rhwng atgyrchau endocrin (''endocrine reflexes'') ac atgyrchau niwral, gan greu llwybr niwroendocrin.<ref name=":1 c">{{Cite book|title=Human physiology : an integrated approach|isbn=9780321981226|edition=Seventh|location=[San Francisco]|oclc=890107246|year=2016}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSilverthornJohnsonOberOber2016">Silverthorn DU, Johnson BR, Ober WC, Ober CW (2016). ''Human physiology : an integrated approach'' (Seventh&nbsp;ed.). [San Francisco]. [[Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780321981226|<bdi>9780321981226</bdi>]]. [[OCLC]]&nbsp;[https://www.worldcat.org/oclc/890107246 890107246].</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore="true"><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Nodyn:Cite book|cite book]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: location missing publisher ([[:Categori:CS1 maint: lleoliad ar goll cyhoeddwr|link]])</span> [[Category:CS1 maint: location missing publisher]]</ref> Tra bod llwybrau endocrin yn cynhyrchu signalau cemegol ar ffurf hormonau, mae'r llwybr niwroendocrin yn cynnwys signalau trydanol niwronau.<ref name=":1" /> Yn y llwybr hwn, canlyniad y signal trydanol a gynhyrchir gan niwron yw rhyddhau cemegyn, sef y niwrohormon'''.'''<ref name=":1" /> Yn olaf, fel hormon clasurol, mae'r niwrohormon yn cael ei ryddhau i'r llif gwaed fel y gall gyrraedd ei darged.<ref name=":1" /> == Proteinau rhwymo == Mae cludo hormonau a chynnwys proteinau rhwymo yn agwedd hanfodol wrth ystyried swyddogaeth hormonau.<ref>{{Cite journal|last=OpenStaxCollege|date=2013-03-06|title=Hormones|url=https://pressbooks-dev.oer.hawaii.edu/anatomyandphysiology/chapter/hormones/|language=en}}</ref> Mae gan ffurfio cyfadeilad gyda phrotein rhwymol nifer o fanteision: cynyddir hanner oes effeithiol yr hormon rhwymedig, a chrëir cronfa o hormonau rhwymedig, sy'n cydbwyso'r amrywiadau mewn crynodiad hormonau heb eu rhwymo (bydd hormonau rhwymedig yn disodli'r hormonau heb eu rhwymo pan fydd y rhain yn cael eu dileu).<ref>Boron WF, Boulpaep EL. Medical physiology: a cellular and molecular approach. Updated 2. Philadelphia, Pa: Saunders Elsevier; 2012.</ref> Mae enghraifft o'r defnydd o broteinau sy'n rhwymo hormonau yn y protein sy'n rhwymo thyrocsin sy'n cario hyd at 80% o'r holl thyrocsin yn y corff, elfen hanfodol wrth reoleiddio'r gyfradd metabolig. <ref>{{Cite journal|last=Oppenheimer|first=Jack H.|date=1968-05-23|title=Role of Plasma Proteins in the Binding, Distribution and Metabolism of the Thyroid Hormones|url=http://www.nejm.org/doi/abs/10.1056/NEJM196805232782107|journal=New England Journal of Medicine|language=en|volume=278|issue=21|pages=1153–1162|doi=10.1056/NEJM196805232782107|pmid=4172185|issn=0028-4793}}</ref> == Cyfeiriadau == {{Cyfeiriadau}} == Dolen allanol == * [http://crdd.osdd.net/raghava/hmrbase/ HMRbase: Cronfa ddata o hormonau a'u derbynyddion] {{Rheoli awdurdod}} [[Categori:Ffisioleg]] [[Categori:Hormonau| ]] [[Categori:System endocrin]] nmrvnwswpt3bk4sygqtg7yz1ijt252t Cyncoed 0 52747 14892188 13088124 2026-05-10T11:16:13Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892188 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} |gwlad={{banergwlad|Cymru}} | aelod_y_DU = {{Swits Dwyrain Caerdydd i enw AS y DU}} }} [[Delwedd:Cew cyncoed.jpg|bawd|dde|Ward etholaethol Cyncoed, Caerdydd]] Ardal ym mhrifddinas [[Cymru]], [[Caerdydd]] yw '''Cyncoed'''. Lleolir yng ngogledd-ddwyrain y ddinas, ac mae'n un a ardaloedd cyfoethocaf Caerdydd, a Chymru yn gyffredinol, gyda rhai o brisiau tai drystaf Cymru. Mae hefyd yn amgylchynu pentref [[Lakeside]], lle mae stryd cyfoethocaf Caerdydd ac un o'r ysgolion mwyaf poblogaidd iw cael. Adeiladwyd yr ardal yn ystod yr 20g yn bennaf, pan oedd Caerdydd yn ehangu'n sydyn. Mae'r tai yno yn gymysgedd o dai mawr ar wahân a thai ar led-wahân llai. Mae ystadau tai modern yn amgylchynnu'r ardal erbyn hyn, ac mae nifer o'r tai gwreiddiol wedi cael eu dychwel gyda sawl tŷ newydd llai yn cael eu adeiladu ar yr hen safle. Mae gan yr ardal ganolfan siopa bychain, nifer o [[Eglwys (adeilad)|eglwysi]], a [[synagog]], oherywdd bod cymuned [[Iddewiaeth|Iddewig]] gweddol fawr yng Nghyncoed, ac [[ysgol gynradd|ysgolion cynradd]] ac [[ysgol uwchradd|uwchradd]]. Mae hefyd yn gartref i un o gampysau [[Prifysgol Fetropolitan Caerdydd]] a neuaddau annedd [[Prifysgol Caerdydd]]. ==Ward etholaeth== Mae [[ward etholaeth]] '''Cyncoed''' yn sefyll o fewn ffiniau [[etholaeth]] seneddol [[Canol Caerdydd (etholaeth seneddol)|Canol Caerdydd]]. Mae'n cael ei ffinio gan [[Llanisien]] i'r gogledd-orllewin; [[Llys-faen]] i'r gogledd; [[Pentwyn, Caerdydd|Pentwyn]] i'r dwyrain; [[Pen-y-lan]] a [[Plasnewydd|Phlasnewydd]] i'r de; a'r [[Y Mynydd Bychan|Mynydd Bychan]] i'r gorllewin. ==Dolenni allanol== *[http://www.geograph.org.uk/search.php?i=2774270 www.geograph.co.uk : lluniau o Gyncoed a'r ardal cyfagos] ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cyncoed (pob oed) (11,148)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cyncoed) (1,324)'''|red|12.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cyncoed) (7089)'''|green|63.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cyncoed) (1,557)'''|blue|36.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{cymunedau Caerdydd}} [[Categori:Ardaloedd Caerdydd]] [[Categori:Cymunedau Caerdydd]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Caerdydd (y DU)]] h1vokqmhe8w56e7gp4e9xhlauw1vrd8 Ynys-hir, Rhondda Cynon Taf 0 55287 14892023 13091380 2026-05-10T07:10:12Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892023 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda ac Ogwr i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Ynys-hir''', hefyd '''Ynyshir'''. Saif Ynys-hir yng [[Cwm Rhondda|Nghwm Rhondda]], a hyd ganol y [[18g]] roedd mewn ardal amaethyddol. Cymer y pentref ei enw o fferm yn y cwm. Dechreuwyd y pwll glo dwfn cyntaf yma yn y 1840au, ac yn 1841 cyrhaeddodd [[Rheilffordd Cwm Taf]] i Dinas gerllaw, gan ddechrau cyfnod o dwf cyflym yn y diwydiant glo. Agorwyd nifer o lofeydd eraill, yn cynnwys Lewis Merthyr yn 1905. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Ynys-hir, Rhondda Cynon Taf (pob oed) (3,320)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Ynys-hir, Rhondda Cynon Taf) (361)'''|red|11.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Ynys-hir, Rhondda Cynon Taf) (3020)'''|green|91}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Ynys-hir, Rhondda Cynon Taf) (688)'''|blue|46.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{Cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Ynys-hir, Rhondda Cynon Taf| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] tc2pube1abmr2zugtdgg9gewefp9r84 Blaenrhondda 0 55303 14891984 12749692 2026-05-10T07:00:02Z BOT-Twm Crys 23034 /* top */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14891984 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] }} [[Pentref]] mawr ym mhen uchaf [[Y Rhondda|Cwm Rhondda]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Blaenrhondda'''. Lleolir Blaenrhondda ar bwys ffordd yr [[A4061]] tua hanner ffordd rhwng [[Treorci]] i'r de a [[Hirwaun]] i'r gogledd. Mae ar lan [[Afon Rhondda Fawr]] yn agos i darddle'r afon honno ym mryniau gogledd [[Morgannwg]]. {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 66tgnknriv2th2pyivchvq19nbr8i4s Blaencwm 0 55304 14891982 12749681 2026-05-10T06:59:03Z BOT-Twm Crys 23034 /* top */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14891982 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad={{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] }} [[Pentref]] bychan ym mhen uchaf [[Y Rhondda|Cwm Rhondda]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Blaencwm'''. Lleolir tua 2 filltir i'r gorllewin o bentref [[Blaenrhondda]], ar ffordd sy'n arwain i fyny o'r [[A4061]], tua hanner ffordd rhwng [[Treorci]] i'r de a [[Hirwaun]] i'r gogledd. Mae ym mryniau gogledd [[Morgannwg]]. [[Delwedd:Blaencwm Rhondda.jpg|250px|bawd|chwith|Blaencwm, gyda [[Tynewydd]] yn y pellter.]] {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] mn4dkmqdvsrw6gqaogncizmo4gkb7ki Penlle'r-gaer 0 55576 14892047 14891451 2026-05-10T07:17:50Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892047 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gŵyr i enw AS y DU}} }} [[Delwedd:Penllergare (4011062409).jpg|bawd|Ffotograff gan John Dillwyn Llewelyn, 1852]] [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] yw '''Penlle'r-gaer''', hefyd '''Penllergaer'''. Saif tua chwe milltir i'r gogledd-orllewin o ganol dinas [[Abertawe]], a bron yn cyffwrdd [[Gorseinon]]. Mae'n agos at Gyffordd 47 o'r draffordd [[M4]]. Daw'r enw o enw [[Plasdy Penlle'r-gaer]], a oedd ar un adeg yn gartref i [[Lewis Weston Dillwyn]] a'i fab [[John Dillwyn-Llewelyn]]. Daeth y plasdy'n ddiweddarach yn bencadlys hen [[Gyngor Dosbarth Dyffryn Lliw]], ac mae'n awr yn lleoliad swyddfeydd yn perthyn i [[Cyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot|Gyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot]]. Roedd poblogaeth y gymuned yn [[2001]] yn 2,434. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Penlle'r-gaer (pob oed) (2,868)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Penlle'r-gaer) (422)'''|red|15.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Penlle'r-gaer) (2357)'''|green|82.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Penlle'r-gaer) (427)'''|blue|35.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Abertawe}} [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] 01jbd26zw01btvxwa2kz252p3l36jsk Llansamlet 0 55582 14891959 14891440 2026-05-10T05:40:43Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14891959 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Castell-nedd a Dwyrain Abertawe i enw AS y DU}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] yw '''Llansamlet'''. Saif yng ngogledd-ddwyrain dinas [[Abertawe]], o amgylch y briffordd [[A48]] a [[Traffordd yr M4|Thraffordd yr M4]]. Roedd y boblogaeth yn [[2001]] yn 6,196. Datbygodd diwydiannau glo a chopr pwysig yma yn y [[18g]]. ==Ysgol== Gwasanaethir y gymuned a'r cylch gan [[Ysgol Gynradd Gymraeg Lôn Las]]. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Llansamlet (pob oed) (7,041)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llansamlet) (892)'''|red|13.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llansamlet) (5844)'''|green|83}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Llansamlet) (973)'''|blue|32.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Pobl o Lansamlet== *[[Jack Kelsey]], pêl-droediwr; golgeidwad Cymru *[[Ruth Madoc]], actores *[[Tom Parker (chwaraewr rygbi)|Tom Parker]], chwaraewr rygbi, capten tîm Cymru *[[Lucy Thomas]], diwydianwraig Gymreig ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Abertawe}} [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Llansamlet| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] tqzubd7hcjpxtzlb3qm4xloy5iqe8j9 Uplands 0 55583 14892054 14891458 2026-05-10T07:18:11Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892054 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] }} | aelod_y_DU = {{Swits Gorllewin Abertawe i enw AS y DU}} }} [[Delwedd:Uplands square.jpg|bawd|240px|Sgwar Uplands]] [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] yw '''Uplands'''. Saif tua milltir i'r gorllewin o ganol dinas [[Abertawe]] ac ar lan y môr, o gwmpas y briffordd A4118, sy'n cysylltu canol Abertawe a [[Sgeti]]. Roedd y boblogaeth yn [[2001]] yn 13,355. Magwyd [[Dylan Thomas]] yma, yn rhif 5, Cwmdonkin Drive. Un arall a fagwyd yma oedd y gwleidydd [[Michael Heseltine]]. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Uplands (pob oed) (15,665)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Uplands) (1,638)'''|red|10.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Uplands) (8445)'''|green|53.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Uplands) (2,209)'''|blue|37.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Abertawe}} [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Abertawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] 7z3sae8npqd5whkluvpeg97ywg5al24 Pen-rhys 0 55592 14892046 14891452 2026-05-10T07:17:47Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892046 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gŵyr i enw'r AS}} }} :''Gweler hefyd [[Penrhys]], pentref yn Rhondda Cynon Taf'' Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] yw '''Pen-rhys''' ({{Sain|Nicholaston.ogg|ynganiad}}) ([[Saesneg]]: ''Penrice''). Saif ar arfordir deheuol [[Penrhyn Gŵyr]], ac i'r de o'r briffordd [[A4118]]. Heblaw pentref Pen-Rhys ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi [[Horton]] ac [[Oxwich]]. Roedd y boblogaeth yn [[2001]] yn 454. Mae [[Castell Pen-rhys]] yn dyddio o ddiwedd y [[13g]]. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Pen-rhys (pob oed) (451)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Pen-rhys) (25)'''|red|5.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Pen-rhys) (315)'''|green|69.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Pen-rhys) (58)'''|blue|32.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Abertawe}} [[Categori:Pen-rhys| ]] [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] qaqpbedwwvo1umm9cxsdxwcv8dqihat Townhill 0 55609 14892052 14891457 2026-05-10T07:18:05Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892052 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] }} | aelod_y_DU = {{Swits Gorllewin Abertawe i enw AS y DU}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] yw '''Townhill'''. Adeiladwyd y rhan fwyaf o'r tai yma yn ystod yr [[20g]]. Roedd y boblogaeth yn [[2001]] yn 8,443. Mae Townhill yn adral fryniog, ac mae rhai o'i strydoedd yn serth iawn. Ffurfir yr ardal gan fryn o garreg dywod ychydig i'r gogledd o ganol y ddinas, a'i gopa tua 175m uwch lefel y môr. Ceir ystad dai Townhill o amgylch y copa a'r gogledd-orllewin, ac ardal Mayhill ar y llechweddau i'r gogledd-ddwyrain. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Townhill (pob oed) (8,696)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Townhill) (478)'''|red|5.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Townhill) (7100)'''|green|81.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Townhill) (1,978)'''|blue|51.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Abertawe}} [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Abertawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] sjpdju9eqnu9s1afnwg8pdzb47oqb8i Reynoldston 0 55635 14892049 14891454 2026-05-10T07:17:56Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892049 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Abertawe]] | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gŵyr i enw'r AS}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ar [[Penrhyn Gŵyr|benrhyn Gŵyr]], yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]], yw '''Tre Rheinallt''' (Saesneg: ''Reynoldston''). Roedd poblogaeth y gymuned yn [[2001]] yn 430. Saif Reynoldston yng nghanol Penrhyn Gŵyr, ychydig i'r gogledd o'r briffordd [[A4118]], yn yr hyn oedd yn hanesyddol yn rhan Seisnig Gŵyr. Ceir colofn garreg o'r [[9g]] yn Eglwys Sant Siôr. ==Geirdarddiad== Mae sawl ffynhonnell yn cyfeirio at enw Cymraeg, "Tre Rheinallt",<ref>{{Cite book|title=Chwedlau Gwerin Cymru|last=Gwyndaf|first=Robin|publisher=National Museums and Galleries of Wales|year=1999|isbn=0720003261|location=Caerffili|pages=34, 85, 87}}</ref><ref>{{Cite book|title=A bibliography of modern Arthuriana 1500-2000|url=https://archive.org/details/bibliographymode00howe|last=Howey, Ann F.|first=and Reimer, Stephen R.|publisher=D. S. Brewer|year=2006|isbn=1843840685|location=Caergrawnt|pages=[https://archive.org/details/bibliographymode00howe/page/164 164]}}</ref> er nad yw'n glir a fydd Cymry Cymraeg yn yr ardal yn ei ddefnyddio. Nid ymddengys 'Tre Rheinallt' ar arwyddion ffyrdd, er gwaethaf arwyddion dwyieithog yng Nghymru. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Reynoldston (pob oed) (439)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Reynoldston) (42)'''|red|10}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Reynoldston) (271)'''|green|61.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Reynoldston) (65)'''|blue|36.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Abertawe}} [[Categori:Cymunedau Abertawe]] [[Categori:Penrhyn Gŵyr]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] 76h8fgufp8110ggjqhi8wkbffby07u0 Gwrthdaro Arabaidd-Israelaidd 0 55698 14892083 14770814 2026-05-10T08:15:33Z Craigysgafn 40536 14892083 wikitext text/x-wiki {{Pethau| gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | suppressfields= Freebase gwladwriaeth }} :''Gweler hefyd:'' [[Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd]] [[Delwedd:UN Partition Plan Palestine SVG cy.svg|bawd|270px|Map o raniad y tiriogaethau, fel a basiwyd gan y Cenhedloedd Unedig yn 1947.]] Mae [[Israel]] a llawer o'i chymdogion Arabaidd wedi bod mewn gwrthdaro milwrol, a elwir yn '''Wrthdaro Arabaidd-Israelaidd''' ({{lang-ar|{{big|الصراع العربي الإسرائيلي}}}} ''Al-Sira'a Al'Arabi A'Israili''; [[Hebraeg]]: {{big|הסכסוך הישראלי-ערבי}} ''Ha'Sikhsukh Ha'Yisraeli-Aravi'') ers blynyddoedd. Tua diwedd y [[19g]] gwelwyd cynnydd mewn [[Seioniaeth]] sef dymuniad i'r Iddewon gael tiriogaeth a gwladwriaeth iddynt ei hunain a chynnydd mewn cenedlaetholdeb Arabaidd. Mae'r tiriogaeth a hawlir gan yr [[Iddewon]] hefyd yn cael ei hawlio gan Arabiaid ledled y byd fel tiriogaeth [[Palesteiniaid]],<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/The+Palestinian+National+Charter.htm |title=The Palestinian National Charter – Article 6 |publisher=Mfa.gov.il |accessdate=2013-01-19}}</ref> ac fel tir [[Islam]]aidd. Cychwynodd y gwrthdaro rhwng Iddewon ac Arabiaid yn gynnar yn y [[20g]] gan ddod i'w anterth yn y 'Rhyfel am Balesteina' (1947–48) a ddatblygodd yn '[[Rhyfel Cyntaf rhwng Arabiaid–Israeliaid]]' ym Mai 1948 pan gyhoeddodd Israel eu 'Datganiad o Annibyniaeth Israel'. Ymhlith y rhyfeloedd, y gwrthdaro a'r ymgyrchoedd mae'r canlynol: * [[Palesteina]]: [[Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd]], [[Ymgyrch fomio Llain Gaza Rhagfyr 2008]] * [[Libanus]]: [[Gwrthdaro Israel-Libanus]], [[Rhyfel Libanus 2006]], [[Gwrthdaro Libanus 2007]] * [[Yr Aifft]]: [[Gwrthdaro Israel-yr Aifft]], [[Y Rhyfel Athreuliol]] * [[Rhyfel Israel-Arabaidd 1948]] * Y [[Rhyfel Chwe Diwrnod]] * [[Rhyfel Yom Kippur]] Gwaethygodd y gwrthdaro o fewn tiriogaeth [[Palesteina (Mandad)|Mandad Prydain]] rhwng Iddewon Palestina ac Arabiaid a drodd yn rhyfel ar raddfa lawn ym 1947. Gan gymryd ochr yr Arabiaid Palestina, yn enwedig yn dilyn [[Datganiad Annibyniaeth Israel]], goresgynnodd y gwledydd Arabaidd cyfagos yr hen diriogaeth [[Palesteina (Mandad)|Mandad Prydain]] ym Mai 1948, gan ddechrau'r [[Rhyfel Arabaidd-Israel 1948|Rhyfel Arabaidd-Israel Cyntaf]]. Daeth gwrthdaro mawr i ben, yn bennaf gyda chytundebau cadoediad yn dilyn [[Rhyfel Yom Kippur]] 1973. [[Cytundeb Heddwch yr Aifft - Israel|Llofnodwyd cytundebau heddwch]] rhwng Israel a'r Aifft ym 1979, gan arwain at dynnu Israel yn ôl o Benrhyn Sinai a diddymu'r system llywodraethu milwrol yn y Lan Orllewinol a [[Llain Gaza]], o blaid Gweinyddiaeth Sifil Israel ac o ganlyniad gosodwyd anecsiad unochrog (''unilateral annexation'') o'r [[Ucheldiroedd Golan|Golan Heights]] a Dwyrain Jerwsalem yn eu lle. Mae natur y gwrthdaro wedi newid dros y blynyddoedd o'r gwrthdaro rhanbarthol, Cenhedloedd Arabaidd yn erbyn Israel i wrthdaro Israel yn erbyn Palesteina, gwrthdaro mwy lleol, a gyrhaeddodd uchafbwynt yn ystod Rhyfel Libanus 1982 pan ymyrrodd Israel yn Rhyfel Cartref Libanus i gael gwared ar y [[PLO]] o Libanus. Erbyn 1983, daeth Israel i delerau da gyda llywodraeth (Americanaidd) Libanus a ddominyddwyd gan Gristnogion, ond dirymwyd y cytundeb y flwyddyn ddilynnol gyda meddiannu milisia Mwslimaidd a Druze o [[Beirut]]. Gyda dirywiad Intifada Palesteina Cyntaf 1987–1993, arweiniodd yr [[Cytundebau Oslo|Oslo Accords]] dros dro [[Awdurdod Cenedlaethol Palesteina|at greu Awdurdod Cenedlaethol Palestina]] ym 1994, o fewn y cyd-destun eang o [[Proses heddwch Israel-Palestina|broses heddwch Israel-Palestina]]. Yr un flwyddyn, fe gyrhaeddodd Israel a [[Gwlad yr Iorddonen]] gytundeb heddwch. Yn 2002, fel rhan o ddatrys gwrthdaro Palestina-Israel yn y Fenter Heddwch Arabaidd, cynigiodd y Gynghrair Arabaidd eu bont yn cydnabod Israel yn wlad sofran.<ref name="Time">{{Cite web|url=http://mideast.blogs.time.com/2009/01/08/time-to-test-the-arab-peace-offer/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090117001303/http://mideast.blogs.time.com/2009/01/08/time-to-test-the-arab-peace-offer/|archivedate=17 Ionawr 2009|title=Time to Test the Arab Peace Offer|last=Scott MacLeod|website=[[Time (magazine)|Time]]|date=8 Ionawr 2009}}</ref> Mae'r fenter, sydd wedi'i hail-gadarnhau ers hynny, yn galw am normaleiddio'r berthynas rhwng y [[Y Cynghrair Arabaidd|Gynghrair Arabaidd]] ac Israel, yn gyfnewid am i Israel dynnu'n ôl yn llawn o'r [[Tiriogaethau a feddiannwyd gan Israel|tiriogaethau dan feddiant]] (gan gynnwys Dwyrain Jerwsalem) a setlo'r broblem ffoaduriaid Palestina yn seiliedig ar Penderfyniad 194 gan y Cenhedloedd Unedig. Yn y 1990au a dechrau'r 2000au, roedd cadoediad wedi'i gynnal i raddau helaeth rhwng Israel a [[Syria]] Baathistaidd, yn ogystal â gyda [[Libanus]]. Er gwaethaf y cytundebau heddwch gyda'r Aifft a Gwlad yr Iorddonen, yr heddwch gydag Awdurdod Cenedlaethol Palesteina a'r cadoediad cyffredinol, tan ganol y 2010au roedd y Gynghrair Arabaidd ac Israel wedi bod ben-ben a'i gilydd mewn dadleon di-ri. Ymhlith clochyddion [[Irac]] a [[Syria]] yw'r unig gwledydd Arabaidd nad ydyn nhw wedi cyrraedd unrhyw gytundeb heddwch ffurfiol na chytundeb o fath yn y byd gydag Israel, gyda'r ddau cefnogi [[Iran]]. Fe wnaeth datblygiadau yn ystod [[Gwrthryfel Syria|Rhyfel Cartref Syria]] ail-lunio'r sefyllfa ger ffin ogleddol Israel, gan roi Gweriniaeth Arabaidd Syria, [[Hizballah|Hezbollah]] a gwrthblaid Syria benben a'i gilydd a chymhlethu eu perthynas ag Israel. Rhoddir y bai am y gwrthdaro rhwng Israel a [[Hamas]], gan rai, hefyd ar y gwrthdaro rhwng Israel ag Iran. Erbyn 2017, ffurfiodd sawl [[Sunni|gwladwriaeth Arabaidd Sunni]] dan arweiniad [[Sawdi Arabia|Saudi Arabia]] ag Israel glymblaid lled-swyddogol i wynebu Iran. Nododd rhai fod y cytundeb yma'n ddechrau diwedd y gwrthdaro Arabaidd-Israel.<ref>[https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2020/09/19/the-arab-israeli-conflict-is-fading]</ref> == Cefndir == Effeithir yn fawr ar hanes cyfoes y gwrthdaro Arabaidd-Israel gan gredoau crefyddol pob ochr, a'u syniadau a'u barn am y [[Etholedigaeth|bobl a ddewiswyd]] ('yr etholedig rai' medd y Beibl) i fyw yng " Ngwlad yr Addewid" a'r "Ddinas Ddethol" [[Jeriwsalem|Jerwsalem]].<ref>Avi Beker, The Chosen: The History of an Idea and the Anatomy of an Obsession, New York: Palgrave Macmillan, 2008</ref> Mae Mwslimiaid hefyd yn hawlio'r tir hwn yn unol â'r [[Y Corân|Corân]].<ref name="JQ">'Jerusalem in the Qur'an', Masjid Dar al-Qur'an, Long Island, New York. 2002</ref> Maent yn dadlau bod tir Canaan wedi'i adael i fab hynaf Abraham, sef Ishmael, ac o linach Ishmael y tarddodd yr Arabiaid.<ref name="JQ" /><ref>[https://web.archive.org/web/20090224002549/http://wesley.nnu.edu/biblical_studies/noncanon/ot/pseudo/jubilee.htm Book of Jubilees 20:13]</ref> Yn ogystal, mae Mwslimiaid hefyd yn parchu llawer o safleoedd sydd hefyd yn sanctaidd i Israeliaid Beiblaidd, fel [[Ogof y Patriarchiaid]] a Temple Mount. Dros gyfnod o 1,400 o flynyddoedd diwethaf, mae Mwslimiaid wedi codi adeiladau Islamaidd ar y safleoedd hynafol hyn, megis [[Dôm y Graig]] a [[Mosg Al-Aqsa]] ar y Fynydd y Deml, safle mwyaf sanctaidd yr Iddew. Mae hyn wedi dod â'r ddau grŵp i wrthdaro dros [[Jeriwsalem|Jerwsalem]]. Dysgeidiaeth Fwslimaidd yw bod [[Muhammad]] wedi aros yn Jerwsalem ar ei daith gyntaf i'r nefoedd. [[Hamas|Mae Hamas]], sy'n llywodraethu [[Llain Gaza]], yn honni bod holl diroedd Palesteina (tiriogaethau presennol Israel a Phalestina) yn ''waqf'' Islamaidd y mae'n rhaid i Fwslimiaid ei lywodraethu.<ref>{{Cite web|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|title=The Avalon Project : Hamas Covenant 1988|publisher=Avalon.law.yale.edu|date=18 Awst 1988|access-date=4 Mai 2012}}</ref> Yn ôl y Beibl Hebraeg, addawodd Duw [[Canaan|Wlad Canaan]] i 'Blant Israel'. Cyfeirir at hyn hefyd yn y Qur'an.<ref>Sura 17, "The Night Journey", verse 103</ref> Yn y 2010au, Likud oedd y yw'r blaid wleidyddol amlycaf yn Israel i gynnwys yr honiad hwn.<ref>{{Cite web|title=Likud – Platform|publisher=Knesset.gov.il|url=https://www.knesset.gov.il/elections/knesset15/elikud_m.htm|access-date=4 Medi 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081006145128/https://www.knesset.gov.il/elections/knesset15/elikud_m.htm|archivedate=6 Hydref 2008}}</ref> === Symudiadau cenedlaethol === Mae gwreiddiau'r gwrthdaro Arabaidd-Israel modern yn gorwedd yn nhwf [[Seioniaeth]]. Fel ymateb i hyn, tyfodd [[cenedlaetholdeb Arabaidd]] tua diwedd y [[19g]]. Cyn y [[Rhyfel Byd Cyntaf]], roedd y Dwyrain Canol, gan gynnwys Palestina (Palestina [[Palesteina (Mandad)|Palesteina dan Fandad]] yn ddiweddarach), wedi bod o dan reolaeth [[yr Ymerodraeth Otomanaidd]] ers bron i 400 mlynedd. Yn ystod blynyddoedd olaf eu hymerodraeth, dechreuodd yr Otomaniaid arddel eu hunaniaeth ethnig Twrcaidd, gan haeru goruchafiaeth Twrciaid o fewn yr ymerodraeth, gan arwain at wahaniaethu yn erbyn yr Arabiaid.<ref name="ReferenceA">Fraser, T.G. ''The Middle East: 1914–1979''.</ref> Arweiniodd yr addewid o ryddhad gan yr Otomaniaid at lawer o Iddewon ac Arabiaid yn cefnogi pwerau'r cynghreiriaid yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, gan arwain at ymddangosiad cenedlaetholdeb Arabaidd eang. Dechreuodd cenedlaetholdeb Seionaidd ac Arabaidd yn [[Ewrop]]. Sefydlwyd y Gyngres Seionaidd yn Basel ym 1897, tra sefydlwyd y "Clwb Arabaidd" ym Mharis ym 1906. Ar ddiwedd y [[19g]] dechreuodd cymunedau Iddewig Ewropeaidd a'r Dwyrain Canol fewnfudo fwyfwy i Balesteina a phrynu tir gan y landlordiaid Otomanaidd lleol. Cyrhaeddodd poblogaeth diwedd y 19g ym Mhalestina 600,000 - Arabiaid Mwslimaidd yn bennaf, ond hefyd lleiafrifoedd sylweddol o Iddewon, Cristnogion, Druze a rhai [[Samariaid]] a [[Bahá'í|Bahá]]. Bryd hynny, nid oedd Jerwsalem yn ymestyn y tu hwnt i'r ardal gaerog ac nid oedd ganddi boblogaeth ond ychydig ddegau o filoedd. Sefydlodd yr Iddewon ffermydd ar y cyd, a elwir yn [[Cibwts|kibbutzim]], fel yr oedd y ddinas Iddewig gyfan gyntaf yn y cyfnod modern, [[Tel Aviv]]. Yn ystod 1915–16, wrth i'r Rhyfel Byd Cyntaf fynd rhagddo, anogodd Uchel Gomisiynydd Prydain yn yr Aifft, Syr Henry McMahon, i [[Hussein bin Ali, Sharif Mecca|Husayn ibn 'Ali]], patriarch teulu Hashemite a llywodraethwr Otomanaidd Mecca a Medina i arwain gwrthryfel Arabaidd yn erbyn yr Ymerodraeth Otomanaidd. Roedd yr Otoman wedi ochri gyda'r Almaen, yn erbyn Prydain a Ffrainc yn y rhyfel. Addawodd y Sais McMahon: pe bai’r Arabiaid yn cefnogi Lloegr yn y rhyfel, y byddai llywodraeth Prydain yn cefnogi sefydlu gwladwriaeth Arabaidd annibynnol o dan reol Hashemite yn ardaloedd Arabaidd yr Ymerodraeth Otomanaidd, gan gynnwys Palestina. Llwyddodd y gwrthryfel Arabaidd, dan arweiniad [[T. E. Lawrence|TE Lawrence]] ("Lawrence of Arabia") a Faysal, mab Husayn, i drechu'r Otomaniaid, a chymerodd Prydain reolaeth dros Balesteina. === Rhyfel cartref ym Mhalestina dan Fandad === ==== Blynyddoedd y mandad cyntaf a rhyfel Franco-Syria ==== Ym 1917, gorchfygwyd Palestina gan luoedd Prydain (gan gynnwys y Lleng Iddewig). Cyhoeddodd llywodraeth Prydain [[Datganiad Balfour|Ddatganiad Balfour]], a nododd fod y llywodraeth yn ystyried yn ffafrio: "sefydlu cartref cenedlaethol ym Mhalestina i'r bobl Iddewig" ond "na fydd unrhyw beth yn cael ei wneud a allai ragfarnu hawliau sifil a chrefyddol y cymunedau nad ydynt yn Iddewon presennol. ym Mhalestina ". Cyhoeddwyd y Datganiad o ganlyniad i gred aelodau allweddol o’r llywodraeth, gan gynnwys y Prif Weinidog [[David Lloyd George]], fod cefnogaeth Iddewig yn hanfodol i ennill y rhyfel; fodd bynnag, achosodd y datganiad anesmwythyd mawr i'r Palesteiniaid a gweddill y byd Arabaidd.<ref>Segev, Tom (2000): ''One Palestine, Complete'', pp. 48–49, Abacus, {{ISBN|0-349-11286-X}}.</ref> Ar ôl y rhyfel, daeth yr ardal dan lywodraeth Prydain fel [[Palesteina dan Fandad|Mandad Prydeinig Palestina]]. Roedd yr ardal a gymerwyd gan Brydain ym 1923 yn cynnwys yr hyn sydd heddiw'n Israel, y [[Y Lan Orllewinol|Lan Orllewinol]] a [[Llain Gaza]]. Yn y pen draw, cerfiwyd Transjordan i amddiffynfa Brydeinig ar wahân - Emiradau Trawsiorddonen, a enillodd statws ymreolaethol ym 1928 ac a enillodd annibyniaeth lwyr ym 1946 gyda chymeradwyaeth y Cenhedloedd Unedig i ddiwedd y Mandad Prydeinig. Yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf, parhaodd y mewnfudo Iddewig bydeang i fewn i Balesteina. Roedd Arabiaid Palestina yn gweld y mewnlifiad cyflym hwn o fewnfudwyr Iddewig fel bygythiad i'w mamwlad a'u hunaniaeth fel pobl. Ar ben hynny, roedd polisïau Iddewig o brynu tir a gwahardd cyflogi Arabiaid mewn diwydiannau a ffermydd dan berchnogaeth Iddewig wedi gwylltio cymunedau Arabaidd Palestina yn fawr.<ref name="Lesch, Ann M. and Tschirgi, Dan">Lesch, Ann M. and Tschirgi, Dan.</ref>  Cynhaliwyd gwryhdystiadau mor gynnar â 1920. Arweiniodd y drwgdeimlad hwn at achosion o drais yn ddiweddarach y flwyddyn honno, wrth i derfysgoedd ddechrau yn Jerwsalem. Ceisiodd Papur Gwyn [[Winston Churchill]] yn 1922 dawelu'r dyfroedd Arabaidd, gan wadu mai creu gwladwriaeth Iddewig oedd bwriad Datganiad Balfour. ==== 1929 o ddigwyddiadau ==== Ym 1929, ar ôl gwrthdystiad gan grŵp Iddewig gwleidyddol Betar, dan arweiniad yr Iddew Ze'ev Jabotinsky, yn y Wal Orllewinol, cychwynnodd terfysgoedd yn Jerwsalem a ledled Palestina. Llofruddiwyd 67 o Iddewon yn ninas [[Hebron]], ac o leiaf 116 o Arabiaid.<ref>NA 59/8/353/84/867n, 404 Wailing Wall/279 and 280, Archdale Diary and Palestinian Police records.</ref> ==== 1930au a 1940au ==== [[Delwedd:Havlagah_bus_during_1936-1939_Arab_revolt-British_Mandate_of_Palestine.jpg|bawd| Bws Iddewig wedi'i atgyfnerthu â sgriniau gwifren i amddiffyn rhag taflu cerrig, gwydr a grenâd, diwedd y [[1930au]]]] Erbyn 1931, roedd 17% o boblogaeth Palestina yn Iddewon, cynnydd o chwech y cant er 1922.<ref name="Lesch, Ann M. and Tschirgi, Dan"/> Cyrhaeddodd mewnfudo Iddewig uchafbwynt yn fuan ar ôl i'r Natsïaid ddod i rym yn yr Almaen, gan beri i'r boblogaeth Iddewig ym Mhalestina ddyblu.<ref name="ReferenceB">Smith, Charles D., ''Palestine and the Arab Israeli Conflict: A History With Documents''.</ref> Mewn ymateb i bwysau Arabaidd,<ref>{{Cite news|url=http://www.accessmylibrary.com/article-1G1-53356391/struggle-against-jewish-immigration.html|title=The Struggle against Jewish Immigration to Palestine|access-date=20 Ebrill 2010|work=Middle Eastern Studies|date=1 Gorffennaf 1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112113617/http://www.accessmylibrary.com/article-1G1-53356391/struggle-against-jewish-immigration.html|archive-date=12 Ionawr 2012}}</ref> gostyngodd awdurdodau Mandad Prydain nifer y mewnfudwyr Iddewig i Balesteina yn fawr (gweler Papur Gwyn 1939 a'r SS Exodus ). Arhosodd y cyfyngiadau hyn ar waith tan ddiwedd y mandad, cyfnod a oedd yn cyd-daro ag [[Yr Holocost|Holocost]] y Natsïaid a ffoaduriaid Iddewig o Ewrop. O ganlyniad, ystyriwyd bod y mwyafrif o ymgeiswyr Iddewig i Balesteina Gorfodol yn anghyfreithlon (gweler Aliyah Bet ), gan achosi tensiynau pellach yn y rhanbarth. Yn dilyn sawl ymgais aflwyddiannus i ddatrys y broblem yn ddiplomyddol, gofynnodd Prydain i'r [[Cenhedloedd Unedig]] (a oedd newydd ei ffurfio) am help. Ar 15 Mai 1947, penododd y Cynulliad Cyffredinol bwyllgor, yr "UNSCOP", a oedd yn cynnwys cynrychiolwyr o un ar ddeg o wledydd. I wneud y pwyllgor yn fwy niwtral, ni chynrychiolwyd yr un o'r Pwerau Mawr.<ref name="ReferenceB"/> Ar ôl pum wythnos, adroddodd y Pwyllgor i'r Cynulliad Cyffredinol ar 3 Medi 1947.<ref>{{Cite web|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument|title=UNITED NATIONS: General Assembly: A/364: 3 Medi 1947: Adalwyd 10 Mai 2012|publisher=United Nations|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120603150222/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument|archivedate=3 Mehefin 2012}}</ref> Roedd yr Adroddiad yn cynnwys dau gynllun: mwyafrif a lleiafrif. Cynigiodd y mwyafrif ''Gynllun Rhaniad gyda'r Undeb Economaidd''. Cynigiodd y lleiafrif ''Wladwriaeth Annibynnol Palestina''. Gyda dim ond ychydig o addasiadau, y ''Cynllun Rhaniad gyda'r Undeb Economaidd'' oedd yr un yr argymhellwyd ei fabwysiadu a'i weithredu ym mhenderfyniad 181 (II) ar 29 Tachwedd 1947.<ref>{{Cite web|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253|title=A/RES/181(II) of 29 November 1947|publisher=United Nations|year=1947|access-date=12 Mai 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120524094913/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253|archivedate=24 Mai 2012}}</ref> Mabwysiadwyd y Penderfyniad o 33 pleidlais i 13 gyda 10 yn ymatal. Pleidleisiodd pob un o'r chwe gwladwriaeth Arabaidd a oedd yn aelodau o'r Cenhedloedd Unedig yn ei herbyn. Ar lawr gwlad, roedd Palestiniaid Arabaidd ac Iddewig yn ymladd yn agored i reoli swyddi strategol yn y rhanbarth. Cyflawnwyd sawl erchyllter mawr gan y ddwy ochr.<ref name="ReferenceA"/> Yn gynnar ym 1948 cyhoeddodd y Deyrnas Gyfunol ei bwriad i derfynu ei mandad ym Mhalestina ar 14 Mai. Mewn ymateb, gwnaeth Arlywydd yr UD [[Harry S. Truman]] ddatganiad ar 25 Mawrth yn cynnig fod y Cenhedloedd Unedig yn cymryd gofal o Balesteina, yn hytrach na rhaniad, gan nodi "yn anffodus, daeth yn amlwg na ellir cyflawni'r cynllun rhaniad ar hyn o bryd trwy ddulliau heddychlon ... oni bai y cymerir camau brys, ni fydd unrhyw awdurdod cyhoeddus ym Mhalestina ar y dyddiad hwnnw sy'n gallu cadw cyfraith a threfn. Bydd trais a thywallt gwaed yn disgyn i'r Wlad Sanctaidd. Ymladd ar raddfa fawr ymhlith pobl y wlad honno fydd y canlyniad anochel." <ref>{{Cite web|url=http://www.mideastweb.org/trusteeship.htm|title=United States Proposal for Temporary United Nations Trusteeship for Palestine Source: Department of State Bulletin|date=4 Ebrill 1948|page=451|publisher=Mideastweb.org}}</ref> === Rhyfel Arabaidd-Israel 1948 === Ar 14 Mai 1948, y diwrnod y daeth y Mandad Prydeinig dros Balesteina i ben, ymgasglodd Cyngor y Bobl Iddewig yn Amgueddfa Tel Aviv a chymeradwyo cyhoeddiad a oedd yn datgan sefydlu [[gwladwriaeth Iddewig]] yn Israel, a elwid yn [[Israel|Wladwriaeth Israel]]. Gwnaethpwyd y datganiad gan [[David Ben-Gurion]], Pennaeth Gweithredol [[Sefydliad Seionyddol y Byd|Sefydliad Seionaidd y Byd]].<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Establishment+of+State+of+Israel.htm|title=Declaration of Establishment of State of Israel: 14 May 1948|publisher=Mfa.gov.il|access-date=19 Ionawr 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116103234/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%2BProcess/Guide%2Bto%2Bthe%2BPeace%2BProcess/Declaration%2Bof%2BEstablishment%2Bof%2BState%2Bof%2BIsrael.htm|archivedate=16 Ionawr 2013}}</ref> Nid oedd unrhyw sôn am ffiniau'r wladwriaeth newydd heblaw ei bod yn Eretz Israel. Nododd ceblgram swyddogol gan Ysgrifennydd Cyffredinol Cynghrair y Gwledydd Arabaidd i [[Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig]] ar 15 Mai 1948 yn gyhoeddus fod Llywodraethau Arabaidd yn eu cael eu hunain yn gorfod ymyrryd at yr unig bwrpas o adfer heddwch a diogelwch a sefydlu cyfraith a threfn ym Mhalestina "(Cymal 10 (e)). Ymhellach yng Nghymal 10 (e), dywedodd: "Mae Llywodraethau'r Gwledydd Arabaidd trwy hyn yn cadarnhau y farn a ddatganwyd dro ar ôl tro ganddynt ar achlysuron blaenorol, megis Cynhadledd Llundain a chyn y Cenhedloedd Unedig yn bennaf, yr unig asteb teg a chyfiawn i broblem Palesteina yw creu Talaith Unedig Palestina yn seiliedig ar egwyddorion democrataidd. . . " Y diwrnod hwnnw, goresgynnodd byddinoedd yr Aifft, Libanus, Syria, Gwlad Iorddonen ac Irac yr hyn a oedd newydd ddod i ben "Palesteina dan Fandad", gan nodi dechrau [[Rhyfel Arabaidd-Israel 1948]]. Gwrthyrrodd [[Llu Amddiffyn Israel]] eginol y cenhedloedd Arabaidd o ran o'r tiriogaethau dan feddiant, gan ymestyn ei ffiniau y tu hwnt i raniad gwreiddiol UNSCOP.<ref name="ReferenceB"/> Erbyn mis Rhagfyr 1948, roedd Israel yn rheoli'r rhan fwyaf o'r gyfran o Mandad Palesteina i'r gorllewin o [[Afon Iorddonen]]. Roedd gweddill y Mandad yn cynnwys yr Iorddonen, yr ardal a ddaeth i gael ei galw'n [[Y Lan Orllewinol|Lan Orllewinol]] (dan reolaeth [[Gwlad yr Iorddonen]]), a [[Llain Gaza]] (dan reolaeth yr [[Aifft]]). Cyn ac yn ystod y gwrthdaro hwn, ffodd 713,000 <ref>GENERAL PROGRESS REPORT AND SUPPLEMENTARY REPORT OF THE UNITED NATIONS CONCILIATION COMMISSION FOR PALESTINE, Covering the period from 11 December 1949 to 23 Hydref 1950, GA A/1367/Rev.1 23 Hydref 1950</ref> o Arabiaid Palesteinaidd eu tiroedd gwreiddiol i ddod yn "ffoaduriaid Palesteinaidd", yn rhannol oherwydd addewid y byddent yn cael dychwelyd pan fyddai'r rhyfel wedi'i hennill, a hefyd yn rhannol oherwydd yr ymosodiadau militaraidd ar bentrefi a threfi Palesteina gan luoedd Israel a grwpiau milwriaethus Iddewig.<ref>{{Cite web|title=The Palestinian Diaspora|url=http://www.globalexchange.org/country/palestine/diaspora|publisher=Global Exchange|access-date=12 Rhagfyr 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130101221315/http://www.globalexchange.org/country/palestine/diaspora|archivedate=1 Ionawr 2013}}</ref> Ffodd llawer o Balesteiniaid o'r ardaloedd sydd bellach yn Israel fel ymateb i gyflafanau trefi Arabaidd gan sefydliadau Iddewig milwriaethus fel yr [[Irgun]] a'r Lehi (grŵp) (Gweler [[cyflafan Deir Yassin]]). Daeth y Rhyfel i ben gyda llofnodi [[Cytundebau Cadoediad 1949]] rhwng Israel a phob un o'i chymdogion Arabaidd. === 1949–1967 === O ganlyniad i fuddugoliaeth Israel yn cymeryd drosodd tiroedd Palesteina, ni lwyddodd unrhyw Arabiaid a ddaliwyd ar ochr anghywir llinell y cadoediad i ddychwelyd i'w cartrefi yn yr hyn a ddaeth yn Israel. Yn yr un modd, alltudiwyd unrhyw Iddewon ar y Lan Orllewinol neu yn Gaza o'u heiddo a'u cartrefi i Israel. Mae ffoaduriaid Palesteinaidd heddiw yn ddisgynyddion i'r rhai a daflwyd o'u gwlad, gyda'r cyfrifoldeb am eu hecsodus yn destun anghydfod mawr rhwng yr Israeliaid a'r Palesteiniaid.<ref>Erskine Childers, "The Other Exodus", ''The Spectator'', 12 Mai 1961, reprinted in [[Walter Laqueur]] (ed.</ref><ref name="Morris2004">{{Cite book|last=Morris|first=Benny|year=2004|title=The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited|url=https://archive.org/details/birthofpalestini0000morr_e6e3|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|edition=2nd|isbn=0-679-42120-3}}</ref> Mae’r hanesydd Benny Morris wedi honni bod yr “achos pendant” dros gefnu ar Arabiaid Palestina o’u haneddiadau yn ymwneud yn bennaf â gweithredoedd y lluoedd Iddewig, neu eu hachosi gan hynny (gan nodi diarddeliadau corfforol gwirioneddol, ymosodiadau milwrol ar aneddiadau, ofn cael eu dal, cwymp aneddiadau cyfagos, a phropaganda yn annog ffoi).<ref name="Morris2004" /> Ymfudodd dros 700,000 o Iddewon i Israel rhwng 1948 a 1952, gyda thua 285,000 ohonynt yn teithio o wledydd Arabaidd.<ref name="neumann">[https://web.archive.org/web/20200726101723/http://repec.iza.org/RePEc/Discussionpaper/dp89.pdf Aliyeh to Israel: Immigration under Conditions of Adversity] – Shoshana Neumann, Bar-Ilan University, page 10.</ref> Ym 1956, caeodd yr Aifft [[Culfor Tiran]] i longau Israel, a rhwystro [[Gwlff Aqaba]], yn groes i Gonfensiwn Caergystennin 1888. Dadleuodd llawer fod hyn hefyd yn groes i Gytundebau Cadoediad 1949.<ref name="Sachar455">[[Howard Sachar|Sachar, Howard M.]] (1976).</ref><ref name="State Dept: Background Note: Israel">{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3581.htm|title=Background Note: Israel|access-date=4 Mawrth 2007|publisher=US State Department}}</ref>  Ar 26 Gorffennaf 1956, gwladolodd yr Aifft [[Camlas Suez|Gwmni Camlas Suez]], a chau'r gamlas i longau Israel.<ref name="BBC: 1956: Egypt Seizes Suez Canal">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm|title=1956: Egypt Seizes Suez Canal|access-date=4 Mawrth 2007|publisher=British Broadcasting Service|date=26 Gorffennaf 1956|archive-url=https://web.archive.org/web/20070317034109/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm|archive-date=17 Mawrth 2007}}</ref> Ymatebodd Israel ar 29 Hydref 1956, trwy oresgyn [[Sinai|Penrhyn Sinai]] gyda chefnogaeth filwrol Prydain a Ffrainc. Yn ystod [[Argyfwng Suez]], cipiodd Israel [[Llain Gaza]] a Phenrhyn Sinai. Rhoddodd yr Unol Daleithiau a'r Cenhedloedd Unedig bwysau mawr ar yr Aifft ac Israel i atal yr ymladd.<ref name="BBC: 1956: Egypt Seizes Suez Canal" /><ref name="Mideast Web: UN GA Resolution 997">{{Cite web|url=http://www.mideastweb.org/ga997.htm|title=UN GA Resolution 997|access-date=4 Mawrth 2007|publisher=Mideast Web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20021217025345/http://www.mideastweb.org/ga997.htm|archivedate=17 December 2002}}</ref> Cytunodd Israel i dynnu'n ôl o diriogaeth yr Aifft. Cytunodd yr Aifft i ryddid mordwyo yn y rhanbarth ac i dynnu eu milwyr o Sinai. Crewyd Llu Brys y Cenhedloedd Unedig (UNEF) a'i ddefnyddio i oruchwylio'r cadoediad hwn. Dim ond ar ochr yr Aifft o'r ffin y cafodd yr UNEF ei leoli, a gwrthododd Israel ganiatáu'r Cenhedloedd Unedig ar ei thiriogaeth.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/Depts/dpko/dpko/co_mission/unef1backgr2.html|title=First United Nations Emergency Force (Unef I) – Background (Full Text)|publisher=United Nations}}</ref> Sefydlwyd y [[PLO]] (Sefydliad Rhyddhad Palestina) gyntaf ym 1964, o dan siarter yn cynnwys ymrwymiad i "[t] ryddhad Palestina [a fydd] yn dinistrio'r presenoldeb Seionaidd ac imperialaidd. . . " (Siarter PLO, Erthygl 22, 1968). Ar 19 Mai 1967, diarddelodd yr Aifft arsylwyr UNEF,<ref name="UN: Middle East – UNEF I, Background">{{Cite web|url=https://www.un.org/Depts/dpko/dpko/co_mission/unef1backgr2.html|title=UN: Middle East – UNEF I, Background|access-date=4 Mawrth 2007|publisher=United Nations|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070327073949/http://www.un.org/Depts/dpko/dpko/co_mission/unef1backgr2.html|archivedate=27 Mawrth 2007}}</ref> a symudodd 100,000 o'i milwyr i Benrhyn Sinai.<ref name="MFA: The Arab-Israeli Wars">{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern+History/Centenary+of+Zionism/The+Arab-Israeli+Wars.htm|title=The Arab-Israeli Wars|access-date=4 Mawrth 2007|date=2 Medi 2003|last=Lorch|first=Netanel|publisher=Israeli Ministry of Foreign Affairs|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070309115843/http://www.mfa.gov.il/MFA/history/modern%2Bhistory/centenary%2Bof%2Bzionism/the%2Barab-israeli%2Bwars.htm|archivedate=9 Mawrth 2007}}</ref> Caeodd eto Gulfor Tiran i longau Israel,<ref name="The Times: Egypt Closes Gulf of Aqaba to Israel Ships">'Egypt Closes Gulf Of Aqaba To Israel Ships: Defiant move by Nasser raises Middle East tension', ''[[The Times]]'', Tuesday, 23 Mai 1967; pg. 1; Issue 56948; col A.</ref><ref name="JordanGov: The Disaster of 1967">{{Cite web|url=http://www.kinghussein.gov.jo/his_periods3.html|title=The Disaster of 1967|access-date=4 Mawrth 2007|publisher=The Jordanian Government|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070219000135/http://www.kinghussein.gov.jo/his_periods3.html|archivedate=19 Chwefror 2007}}</ref> gan ddychwelyd y rhanbarth i'r hyn a oedd ym 1956. === 1967–1973 === [[Delwedd:Bridge_Crossing.jpg|bawd|Lluoedd yr Aifft yn croesi Camlas Suez ar 7 Hydref 1973]] Ddiwedd mis Awst 1967, cyfarfu arweinwyr Arabaidd yn [[Khartoum]] mewn ymateb i'r rhyfel, i drafod y sefyllfa Arabaidd tuag at Israel. Fe ddaethon nhw i gonsensws na ddylai fod unrhyw gydnabyddiaeth, dim heddwch, a dim trafodaethau ag Israel, yr hyn a elwir yn "dri na",<ref name="SIS: President Mubarak Interview with Israeli TV">{{Cite web|url=http://www.sis.gov.eg/En/Politics/Presidency/President/Interview/000001/0401050300000000000154.htm|title=President Mubarak Interview with Israeli TV|access-date=4 Mawrth 2007|date=15 Chwefror 2006|publisher=Egyptian State Information Service|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928001621/http://www.sis.gov.eg/En/Politics/Presidency/President/Interview/000001/0401050300000000000154.htm|archivedate=28 Medi 2007}}</ref> a adawodd yn ôl Abd al Azim Ramadan, un opsiwn yn unig - rhyfel gyda Israel.<ref>{{Cite journal|last=Meital|first=Yoram|title=The Khartoum Conference and Egyptian Policy after the 1967 War: A Reexamination|journal=Middle East Journal|date=2000|volume=54|issue=1|pages=64–82|jstor=4329432|url=http://www.jstor.org/stable/4329432}}</ref> Ym 1969, cychwynnodd yr Aifft [[Y Rhyfel Athreuliol]], gyda'r nod o ddihysbyddu Israel i ildio Penrhyn Sinai. Daeth y rhyfel i ben yn dilyn [[Gamal Abdel Nasser|marwolaeth Gamal Abdel Nasser]] ym 1970. Unwaith y cymerodd Sadat yr awenau, ceisiodd greu cysylltiadau cadarnhaol â'r Unol Daleithiau, gan obeithio y byddent yn rhoi pwysau ar Israel i ddychwelyd y tir, trwy ddiarddel 15,000 o gynghorwyr Rwsiaidd o'r Aifft. Ar 6 Hydref 1973, llwyfannodd Syria a'r Aifft ymosodiad annisgwyl ar Israel ar [[Rhyfel Yom Kippur|Yom Kippur]], diwrnod sancteiddiaf y calendr Iddewig. Cafodd milwrol Israel eu dal oddi ar eu gwyliadwraeth a heb baratoi, a chymerasant oddeutu tridiau i symud yn llawn. Arweiniodd hyn at wladwriaethau Arabaidd eraill yn danfon eu byddinoedd i atgyfnerthu'r Eifftiaid a'r Syriaid. Cytunodd y gwledydd Arabaidd hyn i orfodi gwaharddiad olew ar genhedloedd diwydiannol gan gynnwys yr Unol Daleithiau, Japan a Gwledydd Gorllewin Ewrop. Cynyddodd y gwledydd OPEC hyn bris olew bedair gwaith, a'i ddefnyddio fel arf gwleidyddol i ennill cefnogaeth yn erbyn Israel.<ref>Smith, Charles D. (2006) ''Palestine and the Arab-Israeli Conflict'', New York: Bedford, p. 329.</ref> Roedd [[Rhyfel Yom Kippur|Rhyfel Yom Kippur yn]] cynnwys [[Y Rhyfel Oer|gwrthdaro anuniongyrchol]] rhwng yr UD a'r Undeb Sofietaidd. Pan oedd Israel wedi troi llanw rhyfel, bygythiodd yr Undeb Sofietaidd ymyrraeth filwrol. Cafwyd cadoediad ar 25 Hydref rhag ofn iddi fynd yn rhyfel niwclear. === 1974–2000 === [[Delwedd:Palestine peace not apartheid.jpg|bawd|Cyfrol Arlywydd [[Unol Daleithiau America]], Jommy Carter, Tachwedd 2006]] ==== Yr Aifft ==== [[Delwedd:Begin,_Carter_and_Sadat_at_Camp_David_1978.jpg|de|bawd|Arlywyddion Begin (Israel), Carter (UDA) a Sadat (Palesteina) yn [[Camp David]]]] Yn dilyn Camp David Accords ddiwedd y 1970au, llofnododd Israel a'r Aifft gytundeb heddwch ym mis Mawrth 1979. Dychwelodd [[Penrhyn Sinai]] i ddwylo'r Aifft, ac arhosodd Llain Gaza dan reolaeth Israel, i'w chynnwys mewn [[gwladwriaeth Balesteinaidd]] yn y dyfodol. Roedd y cytundeb hefyd yn caniatau i longau Israel hwylio trwy Gamlas Suez a chydnabod Culfor Tiran a [[Gwlff Aqaba]] fel dyfrffyrdd rhyngwladol. ==== Gwlad yr Iorddonen ==== Yn Hydref 1994, llofnododd Israel a Gwlad Iorddonen gytundeb heddwch, a oedd yn nodi: cydweithredu, diwedd ar elyniaeth, trwsio'r ffin rhwng Israel a Gwlad yr Iorddonen, a rhai materion eraill. Roedd y gwrthdaro rhyngddynt wedi costio oddeutu 18.3 biliwn o ddoleri. Roedd ei arwyddo heyd yn ymgais i greu heddwch rhwng Israel a [[Mudiad Rhyddid Palesteina]] (PLO) sy'n cynrychioli [[Awdurdod Cenedlaethol Palesteina|Awdurdod Cenedlaethol Palestina]] (PNA). Fe'i llofnodwyd wrth groesfan ffin ddeheuol Arabah ar 26 Hydref 1994 a'r Iorddonen felly yw'r unig wlad Arabaidd arall (ar ôl yr Aifft) i arwyddo cytundeb heddwch ag Israel. ==== Irac ==== Mae Israel ac Irac wedi bod yn elynion annirnadwy er 1948. Anfonodd Irac ei milwyr i gymryd rhan yn [[Rhyfel Arabaidd-Israel 1948]], ac yn ddiweddarach cefnogodd yr Aifft a Syria yn [[Rhyfel Chwe Diwrnod|Rhyfel Chwe Diwrnod 1967]] ac yn [[Rhyfel Yom Kippur]] yn 1973. Yn ystod [[Rhyfel y Gwlff]] ym 1991, honir gan Israel fod Irac wedi tanio 39 o [[Scud|daflegrau Scud]] i mewn i Israel, yn y gobaith o uno'r byd Arabaidd yn erbyn y glymblaid a geisiodd ryddhau [[Coweit|Kuwait]]. Ar gais yr Unol Daleithiau, ni ymatebodd Israel i'r ymosodiad hwn er mwyn atal mwy o achosion o ryfel ==== Libanus ==== Ym 1970, yn dilyn [[Mis Medi Du|rhyfel cartref]] estynedig ([[Mis Medi Du|a elwir yn Fis Medi Du)]], diarddelodd Abdullah II, brenin Iorddonen [[Mudiad Rhyddid Palesteina]] o Wlad yr Iorddonen. Gelwir Medi 1970 yn Fedi Du yn hanes yr Arabaiaid ac weithiau cyfeirir ato fel "oes y digwyddiadau gofidus". Roedd yn fis pan aeth Hussein o Wlad ati i ddileu grym sefydliadau Palestina yn ei wlad.<ref>Shlaim.</ref> Arweiniodd y trais at farwolaethau dros ddeg mil o bobl, gyda'r mwyafrif helaeth yn Balestiniaid.<ref>Massad, Joseph Andoni.</ref> Parhaodd gwrthdaro arfog tan fis Gorffennaf 1971 gyda diarddel y PLO a miloedd o ymladdwyr Palesteinaidd i Libanus. Ym mis Mawrth 1983, llofnododd Israel a Libanus gytundeb normaleiddio. Erbyn 1985, tynnodd lluoedd Israel yn ôl i 15&nbsp;llain ddeheuol km o led o Libanus, ac yn dilyn hynny parhaodd y gwrthdaro ar raddfa lai. Yn 1993 a 1996, lansiodd Israel weithrediadau mawr yn erbyn milisia Shiite [[Hizballah|Hezbollah]]. Ym mis Mai 2000, tynnodd Israel allan o Dde Libanus. ==== Palesteiniaid ==== Roedd y 1970au yn ferw o ymosodiadau o derfynsgoedd rhyngwladol, gan gynnwys cyflafan Maes Awyr Lod a [[Cyflafan Munich|Chyflafan Gemau Olympaidd Munich]] ym 1972, a Chynnal Gwystlon Entebbe ym 1976, gyda dros 100 o wystlon Iddewig o wahanol genhedloedd yn cael eu herwgipio a'u dal yn Wganda. Ym mis Rhagfyr 1987, cychwynnodd yr Intifada Cyntaf lle gwelwyd gwrthryfel cenedlaethol gan y Palesteiniaid yn erbyn rheolaeth Israel yn [[Tiriogaethau Palesteinaidd|nhiriogaethau Palestina]].<ref>"Uprising by Palestinians against Israeli rule in the West Bank and Gaza Strip territories", Intifada, Microsoft Encarta.</ref> Dechreuodd y gwrthryfel yng ngwersyll ffoaduriaid Jabalia a lledaenodd yn gyflym ledled Gaza a'r Lan Orllewinol. Roedd protestiaidau'r Palesteiniaid yn amrywio o anufudd-dod sifil i drais. Yn ogystal â streiciau cyffredinol, boicotiau ar gynhyrchion Israel, graffiti a barricadau, daeth gwrthdystiadau Palestina a oedd yn cynnwys taflu cerrig gan bobl ifanc yn erbyn Lluoedd Amddiffyn Israel â sylw rhyngwladol i'r Intifada. Daeth ymateb llawdrwm byddin Israel i'r gwrthdystiadau, gyda bwledi byw, curiadau ac arestiadau torfol, lladd, â chondemniad rhyngwladol. Gwahoddwyd y PLO, nad oedd tan hynny erioed wedi cael ei gydnabod yn arweinwyr pobl Palestina gan Israel, i drafodaethau heddwch y flwyddyn ganlynol, ar ôl iddo gydnabod Israel a gwrthod terfysgaeth. [[Delwedd:Bill_Clinton,_Yitzhak_Rabin,_Yasser_Arafat_at_the_White_House_1993-09-13.jpg|bawd| [[Yitzhak Rabin]], [[Bill Clinton]], ac [[Yasser Arafat]] yn seremoni arwyddo Oslo Accords ar 13 Medi 1993]] Yng nghanol 1993, bu cynrychiolwyr Israel a Phalestina yn cymryd rhan mewn trafodaethau heddwch yn Oslo, Norwy. O ganlyniad, ym mis Medi 1993, llofnododd Israel a'r PLO [[Cytundebau Oslo|Gytundebau Oslo]], a elwir yn ''Ddatganiad Egwyddorion'' neu Oslo I. Cydnabu Israel hawl y PLO fel cynrychiolydd cyfreithlon pobl Palestina, tra bod y PLO yn cydnabod gwladwriaeth Israel i fodoli ac ymwrthod â therfysgaeth, trais a'i awydd i ddinistrio Israel. Llofnodwyd cytundeb Oslo II ym 1995 ac roedd yn manylu ar sut i rannu'r Lan Orllewinol yn Ardaloedd A, B, ac C. Roedd Ardal A yn dir o dan reolaeth sifil lawn Palestina, ac roedd Palestiniaid hefyd yn gyfrifol am ddiogelwch mewnol. Mae cytundebau Oslo yn parhau i fod yn ddogfen bwysig yn nhrafodaethau Israel-Palestina hyd heddiw (2021). Gorfododd yr [[Al-Aqsa Intifada]] i Israel ailfeddwl am ei pherthynas a'i pholisïau tuag at y Palestiniaid. Yn dilyn cyfres o fomio, ymosodiadau a [[hunanladdiad]]au, lansiodd byddin Israel Operation Defensive Shield yn Mawrth 2002. Hwn oedd y llawdriniaethr ymosodiad filwrol fwyaf a gynhaliwyd gan Israel ers y Rhyfel Chwe Diwrnod.<ref>{{Cite book|publisher=Yedioth Aharonoth Books and Chemed Books and it had a very big conflict|isbn=978-965-511-767-7|last=Harel|first=Amos|last2=Avi Isacharoff|title=The Seventh War|pages=274–275|location=Tel Aviv|year=2004}}</ref> Wrth i drais rhwng byddin Israel a milwriaethwyr Palestina ddwysau, aeth Israel ati i ail-gymryd sawl tiroedd Ardal A y Palesteiniaid. Sefydlodd Israel system gymhleth o ''roadblocks'' a [[:en:Border checkpoint|''checkpoints'']] o amgylch prif ardaloedd Palesteina. Aneddiadau Israel. Fodd bynnag, ers 2008, mae [[IDF]] Israel wedi trosglwyddo rheolaeth yr ardal yn araf i heddluoedd diogelwch Palestina <ref>{{Cite web|url=http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=178633|title=UN: Israel has dismantled 20 percent of West Bank checkpoint|website=The Jerusalem Post|date=16 Mehefin 2010}}</ref><ref>{{Cite web|last=Katz|first=Yaakov|url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=170599|title=Israel sets up trial program to expedite PA export process|website=The Jerusalem Post}}</ref> Dechreuodd [[Ariel Sharon]], prif weinidog Israel ar y pryd, bolisi o ymddieithrio o [[Llain Gaza]] yn 2003.<ref name="Special Update: Disengagement – Awst 2005">"[http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern+History/Historic+Events/Disengagement+-+August+2005.htm Special Update: Disengagement – August 2005]", Israeli Ministry of Foreign Affairs.</ref> Daeth cyhoeddiad Sharon i ymddieithrio o Gaza yn sioc aruthrol i'w feirniaid ar y chwith ac ar y dde. Flwyddyn yn flaenorol, roedd wedi nodi bod tynged yr aneddiadau mwyaf pellennig yn Gaza, Netzararem a Kfar Darom, yn cael ei ystyried yn yr un goleuni â thynged Tel Aviv.<ref>Ma'ariv II December 2002</ref> Roedd y cyhoeddiadau ffurfiol fod Israel am adael un-deg-saith o aneddiadau yn Gaza a phedwar arall yn y Lan Orllewinol ym mis Chwefror 2004 yn cynrychioli’r gwrthdroad cyntaf i’r mudiad ers 1968, gan rannu plaid Sharon. Fe’i cefnogwyd yn gryf gan y Gweinidog Masnach a Diwydiant [[Ehud Olmert]] a Tzipi Livni, y Gweinidog Mewnfudo ac Amsugno, ond fe wnaeth y Gweinidog Tramor Silvan Shalom a’r Gweinidog Cyllid [[Benjamin Netanyahu]] ei gondemnio’n gryf.<ref>Shindler, Colin.</ref> === Newid i wrthdaro yn Iran (2006–2010au) === ==== Gwrthdaro â Hamas a Hezbollah ==== Ym Mehefin 2006, aeth rhai aelodau o [[Hamas]] drosodd i och ochr Israel o [[Llain Gaza]] a chipio milwr o Israel. Lladdwyd dau o filwr byddin Israel yn yr ymosodiad. Tridiau'n ddiweddarach lansiodd Israel ''Operation Summer Rains'' i sicrhau bod Shalit yn cael ei ryddhau.<ref>{{Cite web|last=Ravid|first=Barak|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/gilad-shalit-to-be-returned-to-israel-within-a-week-1.389655|title=Gilad Shalit to be returned to Israel within a week – Israel News &#124; Haaretz Daily Newspaper|website=Haaretz|date=12 Hydref 2011|access-date=19 Ionawr 2013}}</ref> Ar 18 Hydref 2011, cafodd ei gyfnewid am 1,027 o garcharorion Palesteinaidd.<ref>{{Cite web|url=http://www.haaretz.com/news/who-are-the-deadly-terrorists-israel-refuses-to-release-for-shalit-1.272300|title=Who are the deadly terrorists Israel refuses to release for Shalit?}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ravid|first=Barak|url=http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1071934&contrassID=2&subContrassID=1&title='Israel%20to%20publish%20Hamas%20prisoner%20list%20'&dyn_server=172.20.5.5|archiveurl=http://web.archive.bibalex.org/web/20111208125041/http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-to-publish-hamas-prisoner-list-1.272320|archivedate=8 December 2011|title=Israel to publish Hamas prisoner list|website=Haaretz|date=18 Mawrth 2009|access-date=19 Ionawr 2013}}</ref> Yng Ngorffennaf 2006, croesodd aelodau o Hezbollah y ffin o Libanus i Israel, gan ymosod a lladd wyth o filwyr Israel, a chipio dau arall fel gwystlon, gan gychwyn [[Rhyfel Libanus 2006]] a achosodd lawer o ddinistr yn Libanus.<ref name="Encarta12">[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575008_12/Israel.html Israel (country)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070506084834/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575008_12/Israel.html |date=2007-05-06 }}, ''Microsoft [[Encarta]] Encyclopedia.'', 2007, p. 12.</ref> Yng Nghymru, cyfansoddwyd cân brotest yn erbyn ymosodiad Israel o'r enw, ''<nowiki/>'Un Enaid Bach''' ac a ganwyd gan Rhys Meirion. Daeth cadoediad a noddir gan y Cenhedloedd Unedig i rym ar 14 Awst 2006, gan ddod â'r gwrthdaro i ben yn swyddogol.<ref name="ceasefire-news">"[http://www.cnn.com/2006/WORLD/meast/08/14/mideast.main/index.html Lebanon truce holds despite clashes]", [[CNN]]</ref> Lladdwyd dros fil o blant a sifiliaid Libanus a dim ond 150 o Israeliaid,<ref>''Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah War'', By Anthony H. Cordesman, William D. Sullivan, CSIS, 2007, page 16</ref><ref name="apstats">{{Cite news|title=Lebanon Sees More Than 1,000 War Deaths|publisher=AP via Usti.net|url=http://news.usti.net/home/news/cn/?/world.mideast.misc/1/wed/bq/Alebanon-war-deaths.RYBR_GDS.html|access-date=25 Tachwedd 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120206055402/http://news.usti.net/home/news/cn/?%2Fworld.mideast.misc%2F1%2Fwed%2Fbq%2FAlebanon-war-deaths.RYBR_GDS.html|archive-date=6 Chwefror 2012}}</ref><ref>guardian.co.uk (14 Medi 2006).</ref><ref>[[Associated Press]] via CHINAdaily (30 Gorffennaf 2006).</ref><ref>Sarah Martin and Kristele Younes, [[Refugees International]] (28 Awst 2006).</ref><ref name="fatal_strikes">Human Rights Watch (August 2006).</ref> a difrodwyd Libanus y nddifrifol, gan ddadleoli oddeutu miliwn o bobl <ref name="hrc">Lebanon Higher Relief Council (2007).</ref><ref name="mfa_casualties">Israel Ministry of Foreign Affairs (12 Gorffennaf 2006).</ref><ref name="BBC: Middle East crisis: Facts and Figures">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5257128.stm|title=Middle East crisis: Facts and Figures|work=BBC News|date=31 Awst 2006|access-date=13 Gorffennaf 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080719103553/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5257128.stm|archive-date=19 Gorffennaf 2008}}</ref><ref name="USA Today: Israel says it will relinquish positions to Lebanese army">{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/news/world/2006-08-14-mideast_x.htm|title=Israel says it will relinquish positions to Lebanese army|work=USA Today|date=15 Awst 2006}}</ref>. Ar ôl y cadoediad, arhosodd rhai rhannau o Dde Libanus yn anghyfannedd oherwydd bomiau clwstwr Israel – a oedd heb ffrwydro.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5382192.stm|title='Million bomblets' in S Lebanon|work=BBC News|date=26 Medi 2006|access-date=13 Gorffennaf 2008}}</ref> Cipiodd Hamas reolaeth ar Lain Gaza a gosododd Israel gyfyngiadau ar ei ffin â Gaza. Gwrthododd Israel gydweithredu'n economaidd gydag arweinyddiaeth Palesteina. Mae Israel a'r Aifft wedi gosod [[Rhwystr Llain Gaza|blocâd ar Llain Gaza]] er 2007, gydag Israel yn mynnu fod y blocâd yn angenrheidiol o ran diogelwch.<ref name="BBCProfile">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-19395651|title=Profile: Rachel; Corrie|work=BBC News|date=28 Awst 2012}}</ref> Ar 6 Medi 2007, yn Operation Orchard, bomiodd Israel adeiladau yn nwyrain Syria gan honni ei fod yn adweithydd niwclear yn cael ei adeiladu gyda chymorth [[Gogledd Corea]].<ref>{{Cite news|title=Statement by the Press Secretary|url=https://www.whitehouse.gov/news/releases/2008/04/20080424-14.html|publisher=The White House|date=24 Ebrill 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517105419/http://www.whitehouse.gov/news/releases/2008/04/20080424-14.html|archive-date=17 Mai 2008}}</ref> Roedd Israel hefyd wedi bomio Syria yn 2003. Ym mis Ebrill 2008, dywedodd Arlywydd Syria, [[Bashar al-Assad]], wrth bapur newydd yn [[Catar]] fod Syria ac Israel wedi bod yn trafod cytundeb heddwch ers blwyddyn, gyda Thwrci yn gam rhyngddynt. Cadarnhawyd hyn ym mis Mai 2008 gan lefarydd ar ran y Prif Weinidog [[Ehud Olmert]]. Yn ogystal â chytundeb heddwch, trafodwyd dyfodol [[Ucheldiroedd Golan]].<ref>{{Cite news|first=Peter|last=Walker|last2=News Agencies|title=Olmert confirms peace talks with Syria|url=https://www.theguardian.com/world/2008/may/21/israelandthepalestinians.syria|work=The Guardian|date=21 Mai 2008|access-date=21 Mai 2008|quote=Israel and Syria are holding indirect peace talks, with Turkey acting as a mediator...|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20080521213948/http://www.guardian.co.uk/world/2008/may/21/israelandthepalestinians.syria|archive-date=21 Mai 2008}}</ref> Wrth siarad yn Jerwsalem ar 26 Awst 2008, beirniadodd Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau [[Condoleezza Rice]] fod cynnydd yn nifer yr aneddiadau yn Israel yn y Lan Orllewinol yn niweidiol i'r broses heddwch. Daeth sylwadau Rice yng nghanol adroddiadau bod holl adeiladu Israel yn nhiriogaeth y :Palesteiniaid wedi cynyddu ffactor o 1.8 dros lefelau 2007.<ref>{{Cite news|title=Rice calls for Israel to stop building in West Bank|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/rice-calls-for-israel-to-stop-building-in-west-bank-909669.html|work=The Independent|location=London|first=Kim|last=Sengupta|date=27 Awst 2008|access-date=7 Ebrill 2010|archive-date=2018-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028160105/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/rice-calls-for-israel-to-stop-building-in-west-bank-909669.html|url-status=dead}}</ref> ==Gweler hefyd== *[[Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd]] == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} == Darllen pellach == * Associated Press, comp. (1996). ''Lightning Out of Israel: [The Six-Day War in the Middle East]: The Arab-Israeli Conflict''. Commemorative Ed. Western Printing and Lithographing Company for the Associated Press. ASIN B000BGT89M. * Bard, Mitchell (1999). ''Middle East Conflict''. Indianapolis: Alpha Books. * Barzilai, Gad (1996). ''Wars, Internal Conflicts and Political Order: A Jewish Democracy in the Middle East''. Albany: State University of New York Press. * Brown, Wesley H. & Peter F. Penner (ed.): ''Christian Perspectives on the Israeli-Palestinian Conflict''. Neufeld Verlag, Schwarzenfeld 2008. * [[Jimmy Carter|Carter, Jimmy]] (2006). ''Palestine: Peace Not Apartheid''. New York: Simon & Schuster. * Casper, Lionel L. (2003). ''Rape of Palestine and the Struggle for Jerusalem''. New York & Jerusalem: Gefen Publishing House. * Citron, Sabina (2006). ''The Indictment: The Arab-Israeli Conflict in Historical Perspective''. New York & Jerusalem: Gefen Publishing House. * {{Cite book|last=Cramer|first=Richard Ben|year=2004|title=How Israel Lost: The Four Questions|url=https://archive.org/details/howisraellost00rich|publisher=Simon & Schuster|location=New York}} * Dershowitz, Alan (2004). ''The Case for Israel''. New York: John Wiley & Sons. * Falk, Avner (2004). ''Fratricide in the Holy Land: A Psychoanalytic View of the Arab-Israeli Conflict.'' Madison: U of Wisconsin P. * {{Cite book|last=Gelvin|first=James L.|year=2005|title=The Israel-Palestine Conflict: 100 Years of War|publisher=Cambridge UP|location=New York & Cambridge, Eng.}} * {{Cite book|last=Gold|first=Dore|year=2004|title=Tower of Babble: How the United Nations Has Fueled Global Chaos|publisher=Crown Forum|location=New York|url=https://archive.org/details/unset0000unse_h8s1|ref=none}} * Finkelstein, Norman G. (2003). ''Image and Reality of the Israel-Palestine Conflict''. Verso Books. * Goldenberg, Doron (2003). ''State of Siege''. Gefen Publishing House. * Gopin, Marc. (2002). ''Holy War, Holy Peace: How Religion Can Bring Peace to the Middle East''. Oxford University Press. * {{Cite journal|last=Hamidullah|first=Muhammad|date=Ionawr 1986|title=Relations of Muslims with non-Muslims|journal=Journal of Muslim Minority Affairs|volume=7|issue=1|page=9|doi=10.1080/13602008608715960|url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/istem/issue/26528/279243|ref=none}} * Howell, Mark (2007). ''What Did We Do to Deserve This? Palestinian Life under Occupation in the West Bank'', Garnet Publishing. * Israeli, Raphael (2002). ''Dangers of a Palestinian State''. New York & Jerusalem: Gefen Publishing House. * Katz, Shmuel (1973). ''Battleground: Fact and Fantasy in Palestine''. Shapolsky Pub. * {{Cite book|last=Khouri|first=Fred J.|year=1985|title=The Arab-Israeli Dilemma|url=https://archive.org/details/arabisraelidilem0000khou|edition=3rd|publisher=Syracuse University Press|}} * {{Cite book|last=Lewis|first=Bernard|year=1984|title=The Jews of Islam|url=https://archive.org/details/jewsofislam0000lewi|publisher=Princeton UP|location=Princeton, New Jersey}} * {{Cite book|last=Lesch|first=David|year=2007|title=The Arab-Israeli Conflict A History|publisher=Oxford University Press, USA}} * –––. (September 1990). "The Roots of Muslim Rage." ''The Atlantic Monthly''. * Maoz, Zeev (2006). ''Defending the Holy Land''. Ann Arbor: University of Michigan. * {{Cite book|last=Morris|first=Benny|year=1999|title=Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001|publisher=Knopf|location=New York}} * {{Cite book|last=Morris|first=Benny|year=2004|title=The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited|url=https://archive.org/details/birthofpalestini0000morr_e6e3|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|edition=2nd}} * Morris, Benny (2009). ''1948: A History of the First Arab-Israeli War'', Yale University Press. * Reiter, Yitzhak (2009). ''National Minority, Regional Majority: Palestinian Arabs Versus Jews in Israel (Syracuse Studies on Peace and Conflict Resolution)'', Syracuse University Press (Sd). * Pressman, Jeremy (2020). The Sword is Not Enough: Arabs, Israelis, and the Limits of Military Force, Manchester University Press. {{Rheoli awdurdod}} [[Categori:Gwrthdaro Arabaidd-Israelaidd| ]] [[Categori:Israel]] [[Categori:Palesteina]] [[Categori:20fed ganrif yn Asia]] hyj4938h5h4jjsvuvrs2c93xq4i6x17 Llanharan 0 55731 14892124 13407367 2026-05-10T09:02:59Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Ogwr i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892124 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Ogwr i enw'r AS}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]] yw '''Llanharan''' (Cyfeirnod OS: ST002831). Saif ar briffordd yr [[Ffordd yr A473|A473]], rhwng [[Pencoed]] a [[Pontyclun|Phontyclun]]. Daw'r enw o enw personol Haran, neu Aran neu efallai [[Julius ac Aaron|Aaron]]. Roedd y boblogaeth yn [[2001]] yn 3,421. [[Delwedd:High Corner House, Llanharan, Wales - geograph.org.uk - 90095.jpg|dim|250px|bawd|Gwesty'r ''High Corner House'' yn Llanharan]] Yn wreiddiol roedd yn bentref amaethyddol, gyda phoblogaeth o 330 yn [[1851]]. Dechreuodd diwydiant ddatblygu wedi i orsaf [[Rheilffordd De Cymru]] agor yno yn [[1850]]. Agorwyd nifer o byllau glo yn y cylch, gyda phyllau Gogledd Llanharan a De Llanharan yn cyflogi 855 a 775 o weithwyr yn [[1945]]. Cysegrwyd yr eglwys i'r seintiau [[Julius ac Aaron]] o'r 3edd a'r 4g ac a ferthyrwyd gan y [[Rhufeiniaid]] yng [[Caerleon|Nghearleon]]<ref>'Dictionary of the Placenames of Wales' gan Hywel Wyn Owen a Richard Morgan, Gwasg Gomer</ref>. Adeilad mwyaf nodedig y gymuned yw ''Llanharan House'', a adeiladwyd yn niwedd yr 1740au gan Rees Powell, ac a ddatblygwyd ymhellach gan Richard Hoare Jenkins wedi iddo ef ei brynu yn 1795. Enw'r tŷ gwreiddiol ar y safle hon oedd Tŷ Mawr.<ref>{{Cite web |url=http://webapps.rhondda-cynon-taff.gov.uk/heritagetrail/taff/llanharan/llanharan.htm |title=Gwefan Cyngor Rhondda Cynon Taf |access-date=2010-07-14 |archive-date=2010-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822013552/http://webapps.rhondda-cynon-taff.gov.uk/heritagetrail/taff/llanharan/llanharan.htm |url-status=dead }}</ref> Ceir pentref yn Treguier, [[Llydaw]] gyda'r un enw. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Llanharan (pob oed) (7,283)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llanharan) (909)'''|red|13}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llanharan) (6058)'''|green|83.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Llanharan) (858)'''|blue|28.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_RhCT}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llanharan| ]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] 6luwkqpxzpk6zsvmu5myf97m6fw1e29 Oxwich 0 55880 14892044 14891449 2026-05-10T07:17:41Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892044 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gŵyr i enw'r AS}} }} Pentref ar arfordir deheuol [[Penrhyn Gŵyr]] yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] yw '''Oxwich'''<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"], Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 26 Hydref 2025</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/oxwich-swansea-ss500864 British Place Names]; adalwyd 26 Hydref 2025</ref> ({{Sain|Nicholaston.ogg|ynganiad}}). Saif yng nghymuned [[Pen-rhys]]. Nid ymddengys fod enw Cymraeg iddo. Cysegrwyd yr eglwys, sy'n dyddio o'r [[13eg ganrif|13eg]] a'r [[14g]], i Sant [[Illtud]]. Gerllaw'r pentref mae traeth [[Bae Oxwich]], [[Castell Oxwich]], sy'n dyddio o gyfnod y Tuduriaid, a [[Castell Pen-rhys|Chastell Pen-rhys]]. Yma hefyd mae [[gwarchodfa Natur Genedlaethol]] Oxwich. Mae Oxwich yn gyrchfan boblogaidd iawn i ymwelwyr, a cheir nifer o westai yma yn ogystal â maes carafannau. <gallery> Oxwich street gower rb 200507.jpg|bawd|Oxwich Camerau Cuddiedig yn GNG Oxwich.webm|Fideo Cymraeg o anifeiliaid yr ardal Oxwich Church (4011829174).jpg|Lun o'r eglwys gan John Dillwyn Llewelyn (1810-1882), ac adfeilion y Rheithordy Oxwich bay gower rb 200507.jpg|[[Bae Oxwich]] </gallery> ==Enwogion== * [[William Lucas Collins]] (1815-1887), offeiriad Eglwys Loegr ac awdur Cymreig.<ref>{{Cite web|title=COLLINS, WILLIAM LUCAS (1815 - 1887), clerigwr ac awdur {{!}} Y Bywgraffiadur Cymreig|url=https://bywgraffiadur.cymru/article/c-COLL-LUC-1815|website=bywgraffiadur.cymru|access-date=2019-11-18}}</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Abertawe}} {{eginyn Abertawe}} [[Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru]] [[Categori:Pen-rhys]] [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Penrhyn Gŵyr]] [[Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] ni7c5ehfzvulb60tyw7tzf2c6zwa0s7 Cyfarthfa 0 55915 14892096 14883617 2026-05-10T08:36:22Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892096 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits Merthyr Tudful a Rhymni i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Merthyr Tudful (sir)|Merthyr Tudful]], [[Cymru]], yw '''Cyfarthfa'''. Saif yng ngorllewin y sir, gerllaw'r briffordd [[A470]], ac mae'n cynnwys pentrefi [[Heolgerrig]], [[Gellideg]], [[Rhyd-y-car]] ac [[Ynys-fach]]. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 6,141. Ar un adeg roedd yr ardal yma o bwysigrwydd mawr yn ddiwydiannol, gyda [[Gwaith Haearn Cyfarthfa]] yn Ynys-fach ymysg y mwyaf yn y byd. Mae tŷ peiriant y gwaith haearn yn awr yn amgueddfa. Saif Castell Cyfarthfa yng nghymuned [[y Parc]]. {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cyfarthfa (pob oed) (6,869)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cyfarthfa) (703)'''|red|10.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cyfarthfa) (5959)'''|green|86.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cyfarthfa) (1,008)'''|blue|36.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Cyfarthfa| ]] [[Categori:Cymunedau Merthyr Tudful]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] 31tkgea841wz2acsd4ct9gzkxphzz9y 14892115 14892096 2026-05-10T08:55:10Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Merthyr Tudful a Rhymni i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14892115 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Merthyr Tudful (sir)|Merthyr Tudful]], [[Cymru]], yw '''Cyfarthfa'''. Saif yng ngorllewin y sir, gerllaw'r briffordd [[A470]], ac mae'n cynnwys pentrefi [[Heolgerrig]], [[Gellideg]], [[Rhyd-y-car]] ac [[Ynys-fach]]. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 6,141. Ar un adeg roedd yr ardal yma o bwysigrwydd mawr yn ddiwydiannol, gyda [[Gwaith Haearn Cyfarthfa]] yn Ynys-fach ymysg y mwyaf yn y byd. Mae tŷ peiriant y gwaith haearn yn awr yn amgueddfa. Saif Castell Cyfarthfa yng nghymuned [[y Parc]]. {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cyfarthfa (pob oed) (6,869)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cyfarthfa) (703)'''|red|10.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cyfarthfa) (5959)'''|green|86.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cyfarthfa) (1,008)'''|blue|36.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Cyfarthfa| ]] [[Categori:Cymunedau Merthyr Tudful]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] 8jgrsy8uz3iaaqyt22b4sk2uam42rmu Crawshay (teulu) 0 55938 14891858 10878415 2026-05-09T22:36:01Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891858 wikitext text/x-wiki {{pethau}} {{gwybodlen Adnoddau Addysg|delwedd=|Header1=CBAC|testun1=[http://resource.download.wjec.co.uk.s3.amazonaws.com/vtc/2016-17/16-17_2-11/cym/radicaliaeth-a-phrotest-1810-1848.pdf Radicaliaeth a Phrotest]|Header2=|testun2=|Header3=|testun3=}} Bu sawl cenhedlaeth o '''deulu Crawshay, Cyfarthfa''' yn ddylanwadol yn hanes ardal [[Merthyr Tudful]] ers diwedd y [[18fed ganrif yng Nghymru|18fed ganrif]]. Y penteulu a ymsefydlodd yng [[Cymru|Nghymru]] oedd [[Richard Crawshay]] (1739 – 1810). Daeth gyda’i deulu o [[Swydd Efrog]] i Gymru, ac roeddent o gefndir [[amaeth]]yddol yn wreiddiol. I ddechrau, sefydlodd Crawshay fusnes gydag Anthony Bacon, perchennog Gwaith Haearn Plymouth ym Merthyr, cyn mynd ymlaen i sefydlu [[Gwaith Haearn Cyfarthfa]] fel gweithfeydd haearn byd enwog erbyn dechrau’r 19eg ganrif. Bu Richard Crawshay yn bwysig yn y gwaith o sefydlu Camlas Sir Forgannwg rhwng Merthyr a Chaerdydd diwedd y 18g.<ref name=":0">{{Cite book|title=Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig|url=https://www.worldcat.org/oclc/213108835|publisher=Gwasg Prifysgol Cymru|date=2008|location=Caerdydd|isbn=978-0-7083-1954-3|oclc=213108835|others=Davies, John, 1938-, Academi Gymreig.|last=|first=|year=|pages=191-192}}</ref> Bu ŵyr Richard, [[William Crawshay II]], yn rheoli Gwaith Haearn Cyfarthfa adeg [[Gwrthryfel y gweithwyr ym Merthyr Tudful]].<ref name=":2">{{Cite web|title=CRAWSHAY family, of Cyfarthfa, Glamorganshire, industrialists {{!}} Dictionary of Welsh Biography|url=https://biography.wales/article/s-CRAW-CYF-1739|website=biography.wales|access-date=2020-04-08}}</ref> Prif aelodau'r teulu oedd: * [[Richard Crawshay]] (1739-1810); brodor o [[Swydd Efrog]] a ddaeth yn farsiandwr yn [[Llundain]]. Symudodd i Ferthyr, a chafodd brydles Cyfarthfa yn dilyn marwolaeth [[Anthony Bacon]]. Ef fu'n gyfrifol am ddatblygu'r gwaith haearn yn sylweddol. * [[William Crawshay I]] (1764 – 1834), mab Richard Crawshay. Ni chymerai ef lawer o ddiddordeb yn y gweithfeydd haearn, a throsglwyddodd reolaeth ar waith Cyfarthfa i'w fab: * [[William Crawshay II]] (1788-1867), a elwid wrth yr enw "Brenin yr Haearn". Roedd hefyd yn rheolwr gwaith haearn [[Hirwaun]], a phrynodd weithfeydd haearn eraill yn [[Trefforest|Nhrefforest]] a [[Fforest y Ddena]]. Yn [[1824]], adeiladodd blasty, [[Castell Cyfarthfa]], yr ochr draw i [[Afon Taf (Caerdydd)|Afon Taf]] o waith haearn Cyfarthfa. Ymddeolodd i [[Caversham]] yn Lloegr yn 1847, a throsglwyddodd waith haearn Cyfarthfa i'w fab: * [[Robert Thompson Crawshay]] (1817-1879). Roedd nifer o ddiwydianwyr pwysig eraill â chysylltiadau â'r teulu yma. Roedd Richard Crawshay yn ewythr i [[Crawshay Bailey]] a'i frawd [[Joseph Bailey]], ac roedd ei ferch Charlotte yn briod â Benjamin Hall (1778-1817). == Meistri haearn == [[Delwedd:William Crawshay II (1788–1867).jpg|bawd|William Crawshay II (1788–1867)]] Daeth Merthyr Tudful yn ganolfan hollbwysig i’r diwydiant [[haearn]] oherwydd presenoldeb y deunyddiau crai angenrheidiol yn yr ardal. Roedd ganddi’r haearn crai, cyflenwadau cyfleus o [[Dŵr|ddŵr]], gweithlu gweithgar efo’r sgiliau angenrheidiol ac oherwydd hynny denodd ddynion busnes oedd â’r arian i fuddsoddi yn y diwydiant newydd. Erbyn diwedd y 18g roedd pedwar o weithfeydd haearn mawr ym Merthyr: * Penydarren, o dan berchenogaeth teulu’r Homfrays * Plymouth, o dan berchenogaeth Anthony Bacon ac yna Richard Hill * Dowlais, o dan berchenogaeth [[John Josiah Guest|Josiah John Guest]] * Cyfarthfa, o dan berchenogaeth teulu’r Crawshays Cyfarthfa a dyfodd fwyaf, gan gynhyrchu canran fawr o haearn Prydain, ac yn wir haearn y byd. Daeth William Crawshay II yn un o’r dynion mwyaf cyfoethog a welwyd erioed ym Mhrydain – yn ôl gwerthoedd 2020 byddai ei gyfoeth wedi bod yn werth mwy na £5 biliwn. Roedd angen yr haearn ar gyfer [[y Chwyldro Diwydiannol]], ac wrth i’r diwydiant ehangu roedd galw cynyddol am [[Glo|lo]], ac o ganlyniad felly cafodd llawer o gloddfeydd eu datblygu gan y meistr haearn.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://resource.download.wjec.co.uk.s3.amazonaws.com/vtc/2016-17/16-17_2-11/cym/radicaliaeth-a-phrotest-1810-1848.pdf|title=Radicaliaeth a Phrotest|date=|access-date=|website=CBAC|last=|first=|archiveurl=|archivedate=|deadurl=}}{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Roedd yn ddyn busnes oedd â llygad am fenter, gan ychwanegu Gwaith Haearn Hirwaun a gwaith tunplat ger [[Pontypridd]] at ei deyrnas haearn. Yn wir, roedd William Crawshay yn cael ei alw'n ''Frenin Haearn Merthyr''.<ref name=":0" /> [[Delwedd:'Cyfarthfa_Ironworks_Interior_at_Night',_by_Penry_Williams,_(1825).jpg|alt=|chwith|bawd|Tu mewn i Weithfeydd Haearn Cyfarthfa gyda'r nos, Penry Williams, (1825)]] O blith meistri haearn yr oes honno, y ddau mwyaf dylanwadol oedd William Crawshay, perchennog Cyfarthfa, a [[John Josiah Guest|Josiah John Guest]], perchennog [[Dowlais]]. Gwnaeth y ddau gyfraniad at fywyd ym Merthyr. Adeiladodd teulu Guest [[Llyfrgell|lyfrgell]], [[capel]]i ac ysgolion i’w gweithwyr, ond er eu bod yn byw yng nghyffiniau Merthyr, roedd y cyfoeth a arddangoswyd ganddynt yn amlwg mewn gwrthgyferbyniad â’r gweithwyr. Yn 1825 comisiynodd ac adeiladodd Crawshay gastell iddo’i hun yn edrych dros waith Cyfarthfa. Costiodd bron £30,000, ac roedd y ffordd roedd Castell Cyfarthfa yn tra-arglwyddiaethu dros y dref yn adlewyrchiad arall o’u rheolaeth dros bron bob agwedd ar fywyd ym Merthyr.<ref name=":1" /> Roedd William Crawshay a John Guest wedi dangos eu cefnogaeth i ymgyrch y Radicaliaid a oedd yn galw am ddiwygio’r Senedd ar ddechrau’r 19eg ganrif. Ond enynnodd William Crawshay llid y gweithwyr yn 1831 pan gyhoeddodd ei fod am dorri cyflogau gweithwyr haearn Cyfarthfa. Torrwyd cyflogau’r gweithwyr a gwaethygwyd y sefyllfa gan Crawshay pan ddiswyddodd 84 o bwdleriaid. Bu hyn yn ffactor pwysig a arweiniodd at Derfysg Merthyr ym Mehefin 1831.<ref name=":1" /> Pan fu farw William Crawshay II yn 1867 gadawodd wahanol rannau o’i ymerodraeth fusnes i’w blant. Bu ei ferch-yng-nghyfraith, [[Rose Mary Crawshay]] (1828-1907), a oedd yn briod â’i fab ieuengaf, Robert Thompson Crawshay, yn amlwg iawn gyda chyfleusterau addysg a mentrau er lles menywod.<ref name=":0" /> Daeth cysylltiad y teulu â Merthyr a’r gweithfeydd haearn i ben pan brynwyd y busnes gan gwmni ''Guest, Keen a Nettlefolds'' yn 1902.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> == Cyfeiriadau == <references /> [[Categori:Diwydiant haearn Cymru]] [[Categori:Prosiect WiciAddysg]] paiam53ce83o1t3o1x7lx20o02798aa Y Gurnos, Merthyr Tudful 0 55950 14892153 14883948 2026-05-10T09:17:09Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Merthyr Tudful a Rhymni i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14892153 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} :''Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler [[Gurnos, Powys]].'' [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] ym mwrdeisdref sirol [[Merthyr Tudful (sir)|Merthyr Tudful]], [[Cymru]], yw'r '''Gurnos'''.<ref>[https://britishplacenames.uk/gurnos-merthyr-tydfil-so047078#.XXwSta2ZNlc British Place Names]; adalwyd 13 Medi 2019</ref> Saif yn rhan ogleddol y sir, i'r gogledd o ganol tref [[Merthyr Tudful|Merthyr]], i'r dwyrain o [[Castell Cyfarthfa|Gastell Cyfarthfa]] ac [[Afon Taf (Caerdydd)|Afon Taf]]. Roedd poblogaeth y gymuned yn [[2001]] yn 5,034. Ystad fawr o dai cyngor yw'r rhan fwyaf o'r Gurnos. Yma hefyd ceir [[Ysbyty'r Tywysog Siarl]]. {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Y Gurnos, Merthyr Tudful (pob oed) (5,280)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Y Gurnos, Merthyr Tudful) (303)'''|red|6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Y Gurnos, Merthyr Tudful) (4631)'''|green|87.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Y Gurnos, Merthyr Tudful) (1,036)'''|blue|49.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Gurnos}} [[Categori:Cymunedau Merthyr Tudful]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] n3ms08ojy5ltq09bjarwgsqioup4ped Penydarren 0 55952 14892137 14883174 2026-05-10T09:07:58Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Merthyr Tudful a Rhymni i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14892137 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] ym mwrdeisdref sirol [[Merthyr Tudful (sir)|Merthyr Tudful]], [[Cymru]], yw '''Penydarren'''. Saif i'r gogledd o ganol [[Merthyr Tudful|Merthyr]], rhwng [[Cyfarthfa]] a [[Dowlais]]. Roedd poblogaeth y gymuned yn [[2001]] yn 5,253. Ceir olion caer Rufeinig yma, yn yr hyn sy'n awr yn barc hamdden y gymuned. Penydarren oedd safle [[Gwaith Haearn Penydarren]], y trydydd mewn maint o bedwar gwaith haearn mawr Merthyr, ar ôl [[Gwaith Haearn Dowlais|Dowlais]] a [[Gwaith Haearn Cyfarthfa|Chyfarthfa]]. Ym Mhenydarren y cychwynnai'r dramffordd a ddefnyddiodd [[Richard Trevithick]] i brofi ei locomotif ager yn [[1804]]. {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Penydarren (pob oed) (5,419)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Penydarren) (358)'''|red|6.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Penydarren) (4879)'''|green|90}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Penydarren) (836)'''|blue|39.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Cymunedau Merthyr Tudful]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] q6m2ldjaipyhgymcvjinloxv6vsodoa Troed-y-rhiw 0 55964 14892151 14879311 2026-05-10T09:16:57Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Merthyr Tudful a Rhymni i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14892151 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} :''Am y pentref o'r un enw yng Ngheredigion, gweler [[Troed-y-rhiw, Ceredigion]]. Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeisdref sirol [[Merthyr Tudful (sir)|Merthyr Tudful]], [[Cymru]], yw '''Troed-y-rhiw''' neu '''Troedyrhiw'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://britishplacenames.uk/troedyrhiw-merthyr-tydfil-so069023#.XXv2pq2ZNlc British Place Names]; adalwyd 13 Medi 2019</ref> (Saesneg: ''Plymouth''). Saif yn rhan ddeheuol y sir, i'r de o ganol tref [[Merthyr Tudful|Merthyr]]. Mae'r gymuned yn cynnwys y pentrefi [[Pentrebach]] ac [[Abercannaid]]. Un o bobl nodedig Troed-y-rhiw oedd [[Lucy Thomas]], [[Gwyddoniaeth#Gwyddonwyr benywaidd o Gymru|diwydiannwr Cymreig]] a pherchennog nifer o lofeydd. Yma yr oedd [[Gwaith Haearn Plymouth]], un o bedwar [[Diwydiant haearn Cymru|gwaith haearn mawr]] ardal Merthyr. Codwyd ffatri [[Hoover]] yma yn [[1948]]. {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Troed-y-rhiw (pob oed) (5,296)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Troed-y-rhiw) (461)'''|red|9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Troed-y-rhiw) (4753)'''|green|89.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Troed-y-rhiw) (873)'''|blue|39.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Merthyr Tudful}} [[Categori:Cymunedau Merthyr Tudful]] [[Categori:Pentrefi Merthyr Tudful]] [[Categori:Troed-y-rhiw| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] 5jb8ujznxc1rjyg3tp9mo6no9nfcjkf Llanilltud Faerdref 0 56016 14892129 14878382 2026-05-10T09:05:56Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Pontypridd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892129 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Pontypridd i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Llanilltud Faerdref''' ([[Saesneg]]: ''Llantwit Fardre''). Saif ychydig i'r de o dref [[Pontypridd]]. Heblaw pentref Llanilltud Faerdref ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi [[Pentre'r Eglwys]] (Gartholwg), [[Efail Isaf]] a [[Tonteg|Thonteg]]. Roedd poblogaeth y gymuned yn 13,993 yn [[2001]]. Ceir gweddillion [[castell mwnt a beili]] o'r [[12g]], Tomen y Clawdd, yn y gymuned, gerllaw Tonteg. Dechreuodd diwydiant ddatblygu yma tua diwedd y [[17g]], ond erbyn hyn mae cyfran helaeth o'r boblogaeth yn teithio i [[Gaerdydd]]. Mae'n cynnwys rhan o Stad Ddiwydiannol Trefforest. Sant o'r 6g oedd [[Illtud]] ac mae nifer o eglwysi yn ne Cymru wedi eu henwi ar ei ôl. Roedd ffynnon yma yn y 12g, wedi ei enwi ar ei ôl (y ''fonte Sancti Ylthuti'') yn [[Dihewyd|Nihewyd]] tua milltir i'r de o'r eglwys. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Llanilltud Faerdref (pob oed) (15,168)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llanilltud Faerdref) (2,501)'''|red|17.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llanilltud Faerdref) (13023)'''|green|85.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Llanilltud Faerdref) (1,882)'''|blue|30.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Illtud]] [[Categori:Llanilltud Faerdref| ]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] s9j8a075suu79vhoi2tyj5r2027lljq Ynys-y-bwl 0 56023 14892155 14879452 2026-05-10T09:19:08Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Cwm Cynon i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892155 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Cwm Cynon i enw'r AS}} }} Pentref mawr yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Ynysybŵl a Choed-y-cwm]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Ynys-y-bwl''',<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 4 Mehefin 2023</ref> weithiau '''Ynysybŵl'''.<ref>[https://www.britishplacenames.uk/ynysybwl-rhondda-cynon-taff-st060940#.ZHzNQS_MIvI British Place Names]; adalwyd 4 Mehefin 2023</ref> Saif tua 20 milltir i'r gogledd-ddwyrain o ddinas [[Caerdydd]], bedair milltir i'r gogledd o [[Pontypridd|Bontypridd]] a 10 milltir i'r de o [[Merthyr Tudful|Ferthyr Tudful]]. Mae [[Nant Clydach]] yn llifo heibio iddo. ==Hanes== Cofnodir yr enw yn y ffurf Seisnigaidd "''Ynys y Bool''" mewn dogfen Saesneg yn 1738. Gair Cymraeg ydy "bŵl" sy'n golygu "powlen" - sydd mae'n bosib yn cyfeirio at siâp crwn y dyffryn. Hyd y 1880au, roedd Ynys-y-bŵl yn ardal amaethyddol. Agorwyd Glofa Lady Winsor yn 1886, a dechreuodd y pentref dyfu o'i hamgylch. Caewyd y lofa yma yn 1988. ==Chwaraeon a diwylliant== Ceir côr a chlwb rygbi yma. Cynhelir Ras [[Calan Gaeaf|Nos Galan]] yma bob blwyddyn, i goffáu [[Guto Nyth Brân]]. ==Enwogion== * [[William Hazell]] (1890–1964), arloeswr ac arweinydd y mudiad cydweithredol * [[Leighton Rees]] (1940–2003), chwaraewr dartiauy, pencampwr y byd * [[Garin Jenkins]] (g. 1966), chwaraewr rygbi * [[Alun Wyn Davies]], chwaraewr rygbi ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Ynysybŵl a Choed-y-cwm]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] m0ysbjcri2voixrvvrxgl1izruldgjv Corneli 0 56279 14891777 14883556 2026-05-09T19:10:58Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891777 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits Pen-y-bont ar Ogwr i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Pen-y-bont ar Ogwr (sir)|Pen-y-bont ar Ogwr]] yw '''Corneli''' ([[Saesneg]]: ''Cornelly''). Mae traffordd yr [[M4]] yn mynd trwyddi. Mae'n cynnwys pentrefi [[Gogledd Corneli]], [[Corneli Waelod]], [[Cynffig]] a [[Mawdlam]]. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Corneli (pob oed) (7,059)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Corneli) (695)'''|red|10.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Corneli) (5998)'''|green|85}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Corneli) (1,249)'''|blue|41.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Penybont}} [[Categori:Corneli| ]] [[Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)]] cocuydgb931ugnvdn80a9tmo4lcdo13 14891989 14891777 2026-05-10T07:02:55Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Pen-y-bont ar Ogwr i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891989 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Pen-y-bont ar Ogwr (sir)|Pen-y-bont ar Ogwr]] yw '''Corneli''' ([[Saesneg]]: ''Cornelly''). Mae traffordd yr [[M4]] yn mynd trwyddi. Mae'n cynnwys pentrefi [[Gogledd Corneli]], [[Corneli Waelod]], [[Cynffig]] a [[Mawdlam]]. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Corneli (pob oed) (7,059)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Corneli) (695)'''|red|10.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Corneli) (5998)'''|green|85}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Corneli) (1,249)'''|blue|41.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Penybont}} [[Categori:Corneli| ]] [[Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] a5prpj1nbqcer0vhskpbsvibsfa3y01 Cefncribwr 0 56281 14891988 14890917 2026-05-10T07:02:51Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14891988 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Pen-y-bont ar Ogwr i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Pen-y-bont ar Ogwr (sir)|Pen-y-bont ar Ogwr]] yw '''Cefncribwr'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}} Dywed Canllawiau Safoni Enwau Lleoedd Cymru - ''Mae’n arferol ysgrifennu enw anheddiad yn un gair er mwyn gwahaniaethu rhwng aneddiadau (Nantperis, Cefncribwr) a nodweddion tirweddol (Nant Peris, Cefn Cribwr)''; adalwyd 10 Gorffennaf 2017.</ref> neu '''Cefn Cribwr'''. Lleolir tua 5 milltir o ganol tref [[Pen-y-bont ar Ogwr]]. Roedd poblogaeth o 1546 yn y pentref yn ystod [[cyfrifiad]] 2001.<ref>{{dyf gwe| url=http://www.cefncribwrpri.bridgend.sch.uk/Village.htm| teitl=The Village of Cefn Cribwr}}</ref> Lleolir [[Ysgol Gynradd Cefn Cribwr]] yn y pentref.<ref>{{dyf gwe| url=http://www.cefncribwrpri.bridgend.sch.uk/| teitl=Cefn Cribwr Primary School}}</ref> ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cefncribwr (pob oed) (1,481)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cefn Cribwr) (117)'''|red|8.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cefn Cribwr) (1300)'''|green|87.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cefn Cribwr) (247)'''|blue|38.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Gweler hefyd== *[[Caeau Cefn Cribwr]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Penybont}} [[Categori:Cefncribwr| ]] [[Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr]] [[Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] c12s9d2hgax3wxtkm7t30dnyvjwgoy1 Cwm Clydach 0 56397 14891929 14521612 2026-05-10T05:33:03Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891929 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa| | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda ac Ogwr i enw AS y DU}} }} [[Delwedd:Clydvale school.jpg|bawd|230px|Ysgol Cwm Clydach]] Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Cwm Clydach''' (Saesneg: ''Clydach Vale''). Saif ger [[Tonypandy]]. Cymer ei enw oddi wrth [[Nant Clydach]], llednant [[Afon Rhondda]]. ==Pentrefi'n uno== Cyn dyfodiad diwydiant yn yr ardal, nid oedd poblogaeth Cwm Clydach yn ddwys gan ei bod yn ardal [[amaethyddiaeth|amaethyddol]]. Dyffryn Clydach oedd yr enw ar yr ardal yn ystod yr 17g, gyda Cwmclydach a [[Blaenclydach]] yn bentrefi ar wahân. Erbyn hyn mae'r ddau bentref wedi tyfu ac uno. Mae Partneriaeth Cymuned Cwmclydach yn cynnwys aelodau o'r ddau bentref a'r gymuned ehangach, yn ogystal â Pharc Gwledig Cwmclydach a'r Goedwig Fynyddig. ==Parc Gwledig Cwmclydach a'r Goedwig Fynyddig== Mae Parc Gwledig Cwmclydach yn gorwedd rhwng dau lyn Cwm Clydach, ac mae'n hafan ar gyfer adar, blodau a glöynod byw. Mae dau brif lwybr ar gyfer cerddwyr a seiclwyr drwy'r parc, gyda nifer o lwybrau eraill yn arwain i'r mynyddoedd o'i amgylch. ==Hanes== Deuchreodd [[glo]] gael ei gloddio yn y dyffryn yn ystod yr 1840au, ond ar raddfa fechan ac ni adeiladwyd unrhyw byllau yn y cyfnod hwn. Tuag at diwedd y ganrif, cynyddodd y cloddio, ac agorwyd nifer o lofeydd, gan gynnwys Lefel-Y-Bush (1863), Blaenclydach (1863), Cwmclydach (1864) a Clydach Vale Colleries 1, 2 a 3. ===Gwrthdaro diwydiannol=== Daeth enw Cwm Clydach yn gyfystyr â gwaith caled y gweithwyr ym maes glo de Cymru. Agorwyd glofa Clydach Vale Colliery No. 1 yn wreiddiol gan Osbourne Riches a Samuel Thomas ym 1872; erbyn 1894 roedd yn cael ei wasanaethu gan [[Rheilffordd Cwm Taf|Reilffordd Cwm Taf]]. Yn dilyn marwolaeth Thomas ym 1879, daeth ei feibion yn bartneriad rheoli'r lofa, gan ffurfio Cambrian Colleries Ltd. ym 1895. Roedd y Cambrian Collieries yn ganolbwynt ar gyfer dadleuon rhwng yr undebau llafur, megis y [[South Wales Miners' Federation]], a'r Cambrian Combine, rhwydwaith fusnes o gwmnïau mwyngloddio a ffurfiwyd i reoli prisiau a chyflogau yn ne Cymru. Arweiniodd y gwrthdaro chwerw at [[Terfysg Tonypandy|Derfysg Tonypandy]] ym 1910. ===Trychinebau'r glofeydd=== Ar 10 Mawrth 1905, digwyddodd ffrwydriad yn Cambrian Colliery No.1. Roedd hwn i'w glywed o amgylch y dyffrynoedd am filltiroedd. Bu farw 33 a dioddefodd 14 anafiadau difrifol. Digwyddodd y ddamwain rhwng sifft dydd a sifft nos, fel arall byddai'r nifer a laddwyd wedi bod yn llawer uwch. Ar 17 Mai 1965, digwyddodd yr ail ddamwain mawr yn Cambrian Colliery. Achoswyd ffrwydriad gan [[firedamp]], wedi i awyriad gwael adael i nwy fflamadwy gasglu, gan ladd 31 o lowyr. Canfwyd y pwynt tanio yn ddiweddarach, arch drydannol ar banel o fotymau a oedd yn agored ac yn cael ei weithio arni. Hwn oedd y damwain cloddio mawr olaf yn ne Cymru. ===Llifogydd 1910=== Tua 4.00 y prynhawn ar dydd Gwener 11 Mawrth 1910, bu farw dau oedolyn a pedwar o blant pan fyrstiodd dŵr, a oedd wedi adeiladu mewn hen lofa gwag, allan a drwy'r pentref. Roedd fel petai ochr y mynydd wedi cae ei wthio o'r ffordd, fel petai'n ffrwydriad llosgfynydd, gyda ffrydlif o ddŵr, pridd, a malurion eraill, yn cael eu golchi i lawr y bryn. Gorweddai stryd Adams Terrace yn union yn ei lwybr, ac yn ôl adroddiadau papurau newydd o'r cyfnod, chwalwyd y tŷ cyntaf a ddaeth yn ei ffordd fel pac o gardiau, a bu farw'r preswylydd Mrs. Elizabeth Ann Williams a'i baban pedair mlwydd oedd. Dywed y paurau y chwalwyd un-ar-ddeg o dai a siop [[crudd]]. Rhuthrodd y llif i lawr y dyffryn gan drapio ganoedd o blant yn Ysgol Cwm Clydach. Yn ffodus, digwyddodd hyn yr un adeg ag yr oedd nifer o lowyr ar y ffordd yn ôl o'r gwath ar ôl orffen sifft, ac aethont ati i achub y plant yn syth bin, gyda cymorth staff yr ysgol. Achubwyd pawb ond tri o'r plant<ref>{{dyf gwe| url=http://webapps.rhondda-cynon-taff.gov.uk/heritagetrail/rhondda/clydachvale/clydachvale.htm| teitl=Clydach Vale history| cyhoweddwr=Cyngor Rhondda Cynon Taf}}</ref><ref>{{dyf gwe| url=http://archive.rhondda-cynon-taf.gov.uk/treorchy/index.php?a=forward&s=item&key=FYTozOntpOjA7aToyMzkyNztpOjE7aTozO2k6MjtzOjQyOiJMb2NhbGl0eSBpcyByZWxhdGVkIHRvIHRoZXNlIExpYnJhcnkgSXRlbXMiO30=&pg=61| teitl=Lluniau'r llifogydd| cyhoeddwr=Llyfrgell Rhondda Cynon Taf}}</ref> ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwm Clydach (pob oed) (2,799)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwm Clydach) (238)'''|red|8.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwm Clydach) (2590)'''|green|92.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cwm Clydach) (528)'''|blue|44.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Chwaraeon== Mae Cwm Clydach yn gartref i glwb [[pêl-droed]] [[Cambrian & Clydach Vale B. & G.C.]]. Mae yno hefyd glwb [[rygbi'r undeb]], [[Cambrian Welfare RFC]]. ==Trigolion enwog== * [[Tommy Farr]], pencampwr paffio pwysau trwm * [[Lewis Jones (llenor)|Lewis Jones]], gweithredwr gwleidyddol, awdur ''Cwmardy'' a ''We Live'' * [[Rhys Davies]], nofelydd ==Lluniau Cwm Clydach== <gallery style="text-align:center;" perrow=5> Image:clydv_head.jpg|Pen y cwm Image:clydv_high.jpg|Tai teras Image:clydv_hill.jpg|Allt serth Image:Tommyfarr.jpg| [[Tommy Farr]] Image:clydv_horse.jpg|Bwthyn </gallery> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolenni allanol== * [http://www.cwmclydach.com Gwefan Cwm Clydach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161004035636/http://cwmclydach.com/ |date=2016-10-04 }} {{Trefi RhCT}} [[Categori:Cwm Clydach| ]] [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)]] rr9k5sx41lx9pxi16dxofr3ftyh10gm Cwm Darran 0 57238 14891937 13777543 2026-05-10T05:35:14Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891937 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | aelod_y_DU = {{Swits Blaenau Gwent a Rhymni i enw AS y DU}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] ym [[Bwrdeistref Sirol Caerffili|Mwrdeistref Sirol Caerffili]], [[Cymru]], yw '''Cwm Darran''' ([[Saesneg]]: ''Darran Valley''). Saif yn nyffryn Nant Bargod Rhymni. Yn [[2001]], roedd poblogaeth y gymuned yn 2,545. Mae'n cynnwys pentrefi [[Fochriw]] a [[Deri]]. Ar un adeg roedd y diwydiant glo yn bwysig yma, a thyfodd y pentrefi i wadanaethu glofeydd Fochriw, Pencarreg a'r Groes-faen. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwm Darran (pob oed) (2,607)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwm Darran) (260)'''|red|10.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwm Darran) (2396)'''|green|91.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cwm Darran) (427)'''|blue|41}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Caerffili}} [[Categori:Cwm Darran| ]] [[Categori:Cymunedau Caerffili]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)]] kn9xwhi5yjof1h6s81gk2xx2gtq6vqg Cwm Aber 0 57286 14891927 14264762 2026-05-10T05:31:11Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891927 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | aelod_cymru = {{Swits Caerffili i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Caerffili i enw AS y DU}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] ym [[Bwrdeistref Sirol Caerffili|Mwrdeistref Sirol Caerffili]] yw '''Cwm Aber''' ([[Saesneg]]: ''Aber Valley''). Saif i'r gogledd-orllewin o dref [[Caerffili]], ac yn [[2001]], roedd poblogaeth y gymuned yn 6,696. Mae'n cynnwys pentrefi [[Senghennydd (pentref)|Senghennydd]] ac [[Abertridwr]]. Arferai'r diwydiant glo fod yn bwysig iawn yn yr ardal yma, a thyfodd y boblogaeth wedi i lofeydd Universal a Windsor gael eu hagor yn y 1890au. Yn [[1913]], lladdwyd 439 o lowyr pan fu ffrwydrad yng nglofa'r Universal, Senghennydd. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwm Aber (pob oed) (6,799)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwm Aber) (1,020)'''|red|15.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwm Aber) (6048)'''|green|89}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cwm Aber) (1,045)'''|blue|37.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Caerffili}} [[Categori:Cwm Aber| ]] [[Categori:Cymunedau Caerffili]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)]] lbbqn7bkrjale8beo9d7j04ipdwdlfm Coed-ffranc 0 57407 14891923 14891585 2026-05-10T05:29:56Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Aberafan i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891923 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Castell-nedd a Dwyrain Abertawe i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeisdref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Coed-ffranc''', weithiau '''Coedffranc'''. Prif bentref y gymuned yw [[Sgiwen]], ac mae pentref Coed-ffranc wedi dod yn rhan o Sgiwen erbyn hyn. Yn y gymuned yma, ceir gwarchodfa natur genedlaethol [[Cors Crymlyn]] a thraeth Jersey Marine. Yma hefyd yr oedd purfa olew Llandarcy, sydd yn awr wedi cau. Lleolir warws ddosbarthu mwyaf cwmni [[Amazon (cwmni)|Amazon]] yn y Deyrnas Unedig yn y gymuned yma hefyd. Roedd poblogaeth y gymuned yng nghyfrifiad [[2001]] yn 8,308. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Coed-ffranc (pob oed) (9,053)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Coed-ffranc) (1,006)'''|red|11.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Coed-ffranc) (7949)'''|green|87.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Coed-ffranc) (1,319)'''|blue|35}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_CNPT}} [[Categori:Coed-ffranc| ]] [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] nyvo6pwcflgvcomgqay2aqzfd8cte1p Ton Pentre 0 58419 14892013 13292913 2026-05-10T07:08:39Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892013 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda i enw'r AS}} }} Pentref ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Ton Pentre''', weithiau '''Tonpentre'''.<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 16 Mehefin 2024</ref> Saif yng nghwm [[Rhondda Fawr]], yng nghymuned [[Pentre, Rhondda Cynon Taf|Pentre]]. Roedd y boblogaeth yn [[2004]] tua 1,028. Roedd yr ardal lle saif Ton Pentre yn wreiddiol yn glwstwr o [[Hafod|hafotai]], a elwid 'Y Ton'. Daeth y diwydiant glo yn bwysog yma o ganol y [[19g]] ymlaen, gyda Glofa Maendy, a agorwyd yn [[1864]], yn Nhon Pentre yn un o gyflogwyr mwyaf yr ardal. Caeodd yn [[1948]]. ==Tanchwa Glofa'r Pentre== Glofa arall oedd Glofa'r Pentre, ac yma ar 24 Chwefror 1871 y bu ffrwydriad enbyd a laddodd 36 o weithwyr a dau o'r tim achub. Yn ôl y cwest a ddilynnodd y tanchwa, nodwyd 'Ein bod yn unfrydol o’r farn bod y ffrwydrad wedi digwydd trwy ollyngiad sydyn o [[nwy]] a'i fod yn debygol o danio wrth y ffwrnais ac nad oes bai ar unrhyw un o’r swyddogion sy’n gysylltiedig â’r lofa.'<ref>Mines Inspectors Report, 1871. Mr. Thomas E. Wales.</ref><ref>Colliery Guardian, 3rd March 1871, t.236, 24th Marthw, 1871, t.236.</ref><ref>''And they worked us to deat'' Cyfrola1&2. Ben Fieldhouse and Jackie Dunn. Gwent Family History Society.</ref> Rhai o'r meirw: * Henry Backer, 36 blwydd oed, gwraig a 5 o blant.<ref>[https://www.nmrs.org.uk/mines-map/accidents-disasters/glamorganshire/pentre-colliery-explosion-rhondda-valley-1871/ nmrs.org.uk; Northern Mine Research Society;] adalwyd 24 Chwefror 2024.</ref> * George Coburn, 32 blwydd oed, gwraig a 2 o blant. * Enoch Davies, 30 blwydd oed. * Robert Davies, 23 blwydd oed. * George Day,, 36 blwydd oed, married. * Samuel Evans, 29 blwydd oed. * Thomas Griffiths, 48 blwydd oed, gwraig a 8 o blant. * Henry Haines, 17 blwydd oed. * William Howells. * John Hughes, 34 blwydd oed. * James Jones, 20 blwydd oed. * Morgan Jones, 65 blwydd oed, gwraig a 7 o blant. * William Lewis, flueman, 38 blwydd oed. * William Meredith, 17 blwydd oed. * John Michael, 28 blwydd oed. * John Mills or Miles, 40 blwydd oed. * Daniel Morgan alias Park, 24 blwydd oed. * David Morgan, 28 blwydd oed. * William Rosser, 21 blwydd oed, dibriod. * John Sullivan, 28 blwydd oed. * Joseph Thomas, 30 blwydd oed, dibriod. * Walter Williams, 35 blwydd oed. ==Clwb Pel-droed Ton Pentre== Mae Ton Pentre yn gartref i [[C.P.D. Ton Pentre]] sydd wedi bod yn llwyddiannus yn [[Uwch Gynghrair Cymru]] ac yn enillydd sawl gwaith ar [[Cynghrair Cymru (Y De)]]. Maent yn chwarae ar Barc Ynys. ==Pobl o Don Pentre== *[[Gareth Alban Davies]], llenor ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Trychinebau glo yng Nghymru]] [[Categori:Pentre, Rhondda Cynon Taf| ]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 4rzsqk0n8pulygygqhsvtticen09a59 Glynrhedynog 0 58457 14891994 13088403 2026-05-10T07:05:01Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891994 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda ac Ogwr i enw AS y DU}} }} Tref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yng [[Cwm Rhondda|Nghwm Rhondda]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]] yw '''Glynrhedynog'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> (ac yn llai cywir ei orgraff, '''Glyn Rhedynog)''' (Saesneg: ''Ferndale'').<ref>[https://www.britishplacenames.uk/ferndale-rhondda-cynon-taff-ss999968#.Ya83pi-l1_g British Place Names]; adalwyd 7 Rhagfyr 2021</ref> '''Trerhondda''' oedd yr enw gwreiddiol, ar ôl enw capel yr Annibynwyr a godwyd yno yn 1867. "Glynrhedynog" yw enw hen fferm a fu lle y mae'r pentre heddiw. Trosiad llac o'r enw Cymraeg yw'r Saesneg "Ferndale".). Roedd y boblogaeth yn [[2001]] yn 4,419. Saif Trerhondda rhwng [[Maerdy]] a [[Pendyrus|Phendyrus]]. Dechreuodd y diwydiant glo yna yn 1857, a Threrhondda oedd y pentref diwydiannol cyntaf yng Nghwm Rhondda. Bu dwy drychineb fawr yn y lofa yma yn y [[19g]], y gyntaf ar [[8 Tachwedd]] [[1867]], pan laddwyd when 178 o lowyr. Ar [[10 Mehefin]] [[1869]], bu ffrwydrad arall yma, a lladdwyd 53. Y mae yno Ysgol Gymraeg Llyn y Forwyn. ==Enwogion== *Syr [[Stanley Baker]], [[actor]] *[[Meirion James Trow|M. J. Trow]] (g. 1949), awdur ==Llyfryddiaeth== * Peter Brooks, ''[[Eglwys y Bedyddwyr Salem Newydd, Glynrhedynog]]'' (2008) ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Glynrhedynog| ]] [[Categori:Trefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 7n00yhbkbijx3cfw7e23s67isesef0d Pendyrus 0 58461 14892020 13090156 2026-05-10T07:09:29Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892020 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda ac Ogwr i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] yng [[Cwm Rhondda|Nghwm Rhondda]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Pendyrus''' ([[Saesneg]]: ''Tylorstown''). Roedd y boblogaeth yn [[2001]] yn 4,715. Ystyrir ward Pendyrus yn un o ardaloedd mwyaf difreintiedig gorllewin Ewrop. ==Hanes== Sefydlwyd y pentref gan Alred Tylor, a agorodd bwll glo yno yng nghanol y 1800au. Ar [[28 Ionawr]] [[1896]], collodd 57 o lowyr eu bywydau mewn tanchwa yma. Caeodd y pwll olaf yma yn y 1960au, ac ers hynny mae diweithdra wedi bod yn broblem. [[Delwedd:Tylorstown, view from above - geograph.org.uk - 696298.jpg|250px|dim|bawd|Pendyrus]] [[Delwedd:Tip above Tylorstown - geograph.org.uk - 109589.jpg|250px|dim|bawd|Tomen wastraff glo, Pendyrus]] ==Diwylliant== Mae [[Côr Meibion Pendyrus]] yn adnabyddus ac yn dod o'r ardal. ==Pobl o Bendyrus== *[[Mansel Thomas]], cyfansoddwr *[[Jimmy Wilde]], bocsiwr ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Pendyrus (pob oed) (4,546)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Pendyrus) (443)'''|red|10.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Pendyrus) (4036)'''|green|88.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Pendyrus) (1,045)'''|blue|51.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_RhCT}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pendyrus| ]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] aezwiysnjezilh843uz12qct5ajjtzn Trealaw 0 58465 14892016 13091059 2026-05-10T07:09:05Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892016 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda ac Ogwr i enw AS y DU}} }} : ''Am y gymuned ar [[Ynys Môn]], gweler [[Tref Alaw]].'' [[Delwedd:Trealaw, viewed from Dinas - geograph.org.uk - 414391.jpg|250px|bawd|Trealaw o Ddinas Rhondda]] Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Trealaw'''. Roedd poblogaeth y gymuned yn [[2011]] yn 4,040. Saif Trealaw yr ochr draw i [[Afon Rhondda|afon Rhondda Fawr]] o [[Tonypandy|Donypandy]]. ==Hanes== Daw enw Trealaw o "Alaw Goch", sef enw barddol Dafydd Williams, tad y barnwr Gwilym Williams a sefydlodd y pentref, ynghyd â [[Threwiliam]] pentref i'r de o Drealaw. Cofir Gwilym Williams gan enw neuadd yn y pentref, sef y 'Judge Gwilym Williams Memorial Hall', yn ogystal â Heol Ynyscynon a enwyd ar ôl sedd y teulu yn Ynsycynon ger [[Aberdâr]] yng [[Nghwm Cynon]]. ==Trafnidiaeth== Gwasanaethir Trealaw gan dair gorsaf reilffordd, gan gynnwys [[Dinas]], [[Tonypandy]] a [[Llwynypïa]], ar linell [[Trafnidiaeth Cymru (cwmni gweithredu trenau)|Trafnidiaeth Cymru]] rhwng [[Caerdydd Canolog]] a [[Threherbert]]. Gwasanaethir y pentref gan Stagecoach llwybr bysiau 120 rhwng [[Blaenrhondda]] a [[Phontypridd]]/[[Caerffili]], a Veolia Transport llwybr bysiau 175 rhwng [[Cwm Clydach]]/[[Tonypandy]] a'r [[Porth]]. ==Addysg== Mae dwy ysgol gynradd Saesneg yn y pentref, sef Ysgol Gynradd Trealaw ac Ysgol Gynradd Alaw. Nid oes ysgol gynradd Gymraeg yn Nhrealaw, ac mae'r plant sy'n derbyn addysg Gymraeg ar hyn o bryd yn mynd i Ysgol Gynradd Gymraeg Llwyncelyn yn y [[Porth]] neu Ysgol Gynradd Bodringallt yn Ystrad. Ar ôl gadael Ysgol Gynradd Trealaw ac Ysgol Gynradd Alaw, mae'r rhan fwyaf o'r plant yn cael eu haddysg yn Ysgol Gymunedol Sir y Porth, neu Ysgol Cymunedol Tonypandy. Mae mwyafrif y plant o'r ysgolion cynradd Cymraeg yn mynychu Ysgol Gyfun Cwm Rhondda i dderbyn eu haddysg uwchradd er bod rhywrai yn dewis Ysgol Gyfun Treorci sydd a rhywfaint o darpariaeth addysg Gymraeg. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Trealaw (pob oed) (4,040)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Trealaw) (334)'''|red|8.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Trealaw) (3672)'''|green|90.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Trealaw) (741)'''|blue|43.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Enwogion== * [[James Kitchener Davies]], bardd Cymraeg, treuliodd y rhan fwyaf o'i oes yma * [[George Thomas]], gwleidydd ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Trealaw| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] abb6jotur0e81lxw1nx66jj2upg7zji Trehafod 0 58466 14892018 13091128 2026-05-10T07:09:18Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14892018 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Pontypridd i enw AS y DU}} }} [[Delwedd:Lewis Merthyr Colliery.jpg|bawd|240px|Glofa Lewis Merthyr, yn awr yn rhan o Barc Treftadaeth Cwm Rhondda]] Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Trehafod'''. Roedd poblogaeth y gymuned yn [[2001]] yn 816. Trehafod yw'r fwyaf deheuol o gymunedau'r [[Y Rhondda|Rhondda]]. Mae [[Parc Treftadaeth Cwm Rhondda]] ar safle [[Glofa Lewis Merthyr]], a arferai fod yn un o byllau glo mwyaf cynhyrchiol Cymru. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Trehafod (pob oed) (698)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Trehafod) (62)'''|red|9.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Trehafod) (632)'''|green|90.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Trehafod) (150)'''|blue|46.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi RhCT}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Trehafod| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] a3nd5ialwn6srw80quchu6fl0se5hwi Pen-y-graig 0 58468 14892006 13090107 2026-05-10T07:08:06Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892006 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda ac Ogwr i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Pen-y-graig''' (hefyd '''Penygraig'''). Heblaw pentref Pen-y-graig ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys [[Dinas Rhondda]], [[Edmondstown]], [[Penpisgah]] a [[Trewiliam|Threwiliam]]. Roedd poblogaeth y gymuned yn [[2001]] yn 5,877. Saif Pen-y-graig yn ne-orllewin y Rhondda. Arferai'r [[Diwydiant glo Cymru|diwydiant glo]] fod yn bwysig yma, gyda [[Glofa'r Naval]] yn y gymuned. Ceir prif swyddfeydd bwrdeisdref sirol Rhondda Cynon Taf yma. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Pen-y-graig (pob oed) (5,554)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Pen-y-graig) (497)'''|red|9.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Pen-y-graig) (5143)'''|green|92.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Pen-y-graig) (1,026)'''|blue|43.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pen-y-graig| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] ky292z3njwajry4rtoyszwop0tlef2r Cwm-bach, Rhondda Cynon Taf 0 58474 14891911 13845781 2026-05-10T05:26:23Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891911 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad={{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits Caerffili i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} :''Am lleoedd eraill o'r un enw, gweler [[Cwm-bach]].'' Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]] yw '''Cwm-bach'''. Saif gerllaw tref [[Aberdâr]]. Mae'n adnabyddus am Gôr Meibion Cwmbach, a sefydlwyd yn [[1921]]. Y côr yma oedd y cyntaf i ganu ym [[Parc yr Arfau|Mharc yr Arfau]], [[Caerdydd]], cyn gêm rygbi'r undeb ryngwladol. Dros y blynyddoedd, maent wedi canu gydag artistiaid megis [[Paul Robeson]], Syr [[Geraint Evans (canwr opera)|Geraint Evans]], [[Stuart Burrows]], [[Gwyneth Jones (soprano)|Gwyneth Jones]], Constance Shacklock, [[Patricia Kern]] a'r gitarydd [[John Williams (gitarydd)|John Williams]]. Sefydlwyd y siop Co-op gyntaf yng Nghymru yma yn [[1860]]. Bu'r bardd [[Harri Webb]] yn byw ymg Nghwmbach am rai blynyddoedd. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwm-bach, Rhondda Cynon Taf (pob oed) (4,401)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwm-bach, Rhondda Cynon Taf) (448)'''|red|10.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwm-bach, Rhondda Cynon Taf) (3948)'''|green|89.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cwm-bach, Rhondda Cynon Taf) (861)'''|blue|44.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_RhCT}} [[Categori:Cwm-bach, Rhondda Cynon Taf| ]] [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] 36s8xbqimuta9baxwk15ghjaavh5lvx 14892114 14891911 2026-05-10T08:54:25Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Caerffili i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892114 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad={{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} :''Am lleoedd eraill o'r un enw, gweler [[Cwm-bach]].'' Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]] yw '''Cwm-bach'''. Saif gerllaw tref [[Aberdâr]]. Mae'n adnabyddus am Gôr Meibion Cwmbach, a sefydlwyd yn [[1921]]. Y côr yma oedd y cyntaf i ganu ym [[Parc yr Arfau|Mharc yr Arfau]], [[Caerdydd]], cyn gêm rygbi'r undeb ryngwladol. Dros y blynyddoedd, maent wedi canu gydag artistiaid megis [[Paul Robeson]], Syr [[Geraint Evans (canwr opera)|Geraint Evans]], [[Stuart Burrows]], [[Gwyneth Jones (soprano)|Gwyneth Jones]], Constance Shacklock, [[Patricia Kern]] a'r gitarydd [[John Williams (gitarydd)|John Williams]]. Sefydlwyd y siop Co-op gyntaf yng Nghymru yma yn [[1860]]. Bu'r bardd [[Harri Webb]] yn byw ymg Nghwmbach am rai blynyddoedd. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwm-bach, Rhondda Cynon Taf (pob oed) (4,401)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwm-bach, Rhondda Cynon Taf) (448)'''|red|10.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwm-bach, Rhondda Cynon Taf) (3948)'''|green|89.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cwm-bach, Rhondda Cynon Taf) (861)'''|blue|44.7}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_RhCT}} [[Categori:Cwm-bach, Rhondda Cynon Taf| ]] [[Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] 2ewwim9mdz8fz8lkz98flj7r6ler6xd Cilfynydd 0 58859 14892113 14877492 2026-05-10T08:53:13Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Cwm Cynon i enw'r AC}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892113 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Cwm Cynon i enw'r AS}} }} Pentref ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Cilfynydd'''. Saif ar lan [[Afon Taf (Caerdydd)|Afon Taf]], tua milltir o dref [[Pontypridd]], a 12 milltir i'r gogledd o ddinas [[Caerdydd]]. ==Hanes y pentref== Safai'r pentref bach, [[amaeth]]yddol, gwreiddiol ar hen ffordd [[porthmyn]] ac fe'i galwyd ar ôl [[fferm]] a safai ar ochr ddwyreiniol y dyffryn: "Fferm Cilfynydd" lle trigai teulu'r 'Llwydiaid'. Roedd ambell dyddyn yno hefyd, rhai wedi'u codi o ganlyniad i agor Camlas Morgannwg a lifai gerllaw. Yn ôl Cyfrifiad 1881, roedd union 100 o bobl yn byw yma; erbyn 1901 tyfodd y boblogaeth i 3,500.<ref name="RCT1">{{cite web|url=http://webapps.rhondda-cynon-taff.gov.uk/heritagetrail/taff/cilfynydd/cilfynydd.htm|title=Cilfynydd|publisher=rhondda-cynon-taff.gov.uk|accessdate=2009-03-14|archive-date=2011-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718143915/http://webapps.rhondda-cynon-taff.gov.uk/heritagetrail/taff/cilfynydd/cilfynydd.htm|url-status=dead}}</ref> Tyfodd y pentre'n gyflym, felly, wedi sefydlu [[Glofa'r Albion]] yn [[1887]]. ==Tanchwa Glofa'r Albion== [[Delwedd:Albion Colliery, Cilfynydd, Wales circa 1894 - Glofa'r Albion, Cilfynydd, Cymru.jpg|chwith|bawd|Y lofa]] Bu damwain fawr yma ar [[23 Mehefin]] [[1894]], pan ffrwydrodd y pwll, gan ladd 290 o weithwyr a 123 o geffylau. Hon oedd ail drychineb waethaf yn hanes [[Maes Glo De Cymru]]; dim ond trychineb [[Senghenydd]] yn 1913 oedd yn waeth.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-south-east-wales-36914191 ''Albion Colliery: The forgotten mining disaster'';] gwefan y BBC; adalwyd 3 Medi 2016.</ref> Wedi ymchwiliad, daethpwyd i'r canlyniad mai ffrwydriad [[nwy]] achosodd y gyflafan, ond nid oedd tystiolaeth beth gynheuodd y ffrwydriad felly ni chyhuddwyd y perchnogion, yr ''Albion Steam Coal Company'', o drosedd. Roedd y pwll yn dal i gyflogi 991 o ddynion yn [[1947]], pan ddaeth dan oruchwyliaeth y [[Bwrdd Glo]], ond caeodd yn [[1966]]. ==Pobl o Gilfynydd== *[[Merlyn Rees]], gwleidydd *[[Stuart Burrows]], tenor *Syr [[Geraint Evans (canwr opera)|Geraint Evans]], baswr ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] p7i8b10v236lzh2xbn63xwmt8of6jwy Pontygwaith, Merthyr Tudful 0 58902 14892147 14878930 2026-05-10T09:16:18Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Merthyr Tudful a Rhymni i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14892147 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} :''Ni ddylid chymysgu'r pentref hwn â [[Pont-y-gwaith, Rhondda Cynon Taf|Phont-y-gwaith]] ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf.'' Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Treharris]], bwrdeisdref sirol [[Merthyr Tudful (sir)|Merthyr Tudful]], [[Cymru]], yw '''Pontygwaith'''. Saif gerllaw [[Afon Taf (Caerdydd)|Afon Taf]]. Sefydlwyd gwaith haearn bychan yma gan Anthony Morley yn [[1583]]. Adeiladwyd bythynnod ar ddechrau'r 19g i gartrefu gweithwyr [[Camlas Morgannwg]]. Ychydig o'r pentref gwreiddiol sy'n weddill bellach; dymchwelwyd y mwyafrif o adeiladau i wneud lle i'r [[A470]] yn y 1980au.<ref>{{eicon en}} [http://www.alangeorge.co.uk/pontygwaith.htm "Pontygwaith"]; Gwefan Old Merthyr Tydfil; adalwyd 14 Medi 2019</ref> Mae [[Llwybr Taf]] yn mynd heibio hen safle'r pentref. Enwir y pentref ar ôl pont yn groesi Afon Taf yma. Y bont gerrig sy'n sefyll yno heddiw a ddisodlodd strwythur pren cynharach ym 1811.<ref>[https://www.geograph.org.uk/photo/85778 "ST0897: Pont Y Gwaith"]; Gwefan Geograph; adalwyd 14 Medi 2019</ref> [[Delwedd:Pont Y Gwaith (Bridge of the works) - geograph.org.uk - 85778.jpg|250px|bawd|dim|Y bont ym Mhontygwaith]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Merthyr Tudful}} [[Categori:Pentrefi Merthyr Tudful]] [[Categori:Treharris]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] o7kbxszgdfld65tuqss8qqetskdti88 Rhydyfelin, Rhondda Cynon Taf 0 58905 14892143 14879072 2026-05-10T09:12:18Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Pontypridd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892143 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Pontypridd i enw'r AS}} }} :''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler [[Rhydyfelin]].'' Pentref ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Rhydyfelin''', hefyd '''Rhydfelen'''. Fe'i lleolir yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Pontypridd]]. Sair i'r de o ganol y dref Pontypridd, ar lan ddwyreiniol [[Afon Taf (Caerdydd)|Afon Taf]]. Mae'r briffordd [[A470]] a [[Llwybr Taf]] yn mynd heibio'r pentref. ==Addysg== Rhydyfelin oedd safle wreiddiol [[Ysgol Gyfun Rhydfelen]], ail ysgol uwchradd Gymraeg Cymru, a agorwyd yn [[1962]]. Yn [[2006]], symudd yr ysgol i bentref cyfagos [[Pentre'r Eglwys]], a newidiwyd yr enw'n swyddogol i [[Ysgol Garth Olwg|Ysgol Gyfun Garth Olwg]]. Ym mis Medi 2024 agorwyd [[Ysgol Gynradd Gymraeg Awel Taf]] yn y pentref. Roedd hwn ar safle hen ysgol gynradd cyfrwng Saesneg (ond gyda ffrwd Gymraeg), Ysgol Heol y Celyn, a leolwyr ar Holly Rd. Dymchwelwyd Ysgol Heol y Celyn i agor yr ysgol cyfrwng Cymraeg newydd oedd yn rhan o wariant £79.9 miliwn gan Gyngor Rhondda Cynon Taf i agor tair ysgol newydd (dwy Saesneg ac un Gymraeg). Caewyd [[Ysgol Gynradd Gymraeg Pont Siôn Norton]] fel rhan o'r ad-drefnu a digwylwyd y byddai disgyblion oddi yno yn mynychu'r Ysgol Awel Taf newydd.<ref>{{cite web |url=https://www.rctcbc.gov.uk/CY/GetInvolved/RCTInvestProgrammeMicroSite/Schools/SchoolsInvestmentProgramme21stCenturySchools/OngoingProjects/NewWelshMediumPrimarySchoolinRhydyfelin.aspx |title=Ysgol Gynradd Gymraeg Awel Taf |publisher=Gwefan Cyngor RhCT |access-date=4 Tachwedd 2024 }}{{Dolen marw|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Pobl o Rydyfelin== Daw'r band [[Lostprophets]] o Rydyfelin. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pontypridd]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] pemubmay4qrqjcmg41au0ankq9lgbm7 Pentrebach 0 58958 14892136 14878842 2026-05-10T09:07:54Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Merthyr Tudful a Rhymni i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14892136 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Troed-y-rhiw]], bwrdeisdref sirol [[Merthyr Tudful (sir)|Merthyr Tudful]], [[Cymru]], yw '''Pentrebach'''<ref>[https://britishplacenames.uk/pentrebach-merthyr-tydfil-so064035#.XXwWza2ZNlc British Place Names]; adalwyd 13 Medi 2019</ref> neu '''Pentre-bach'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> Saif yn rhan ddeheuol y sir, i'r de o ganol tref [[Merthyr Tudful]], yr ochr arall o [[Afon Taf (Caerdydd)|Afon Taf]] i bentref [[Abercannaid]] ac i'r gogledd o bentref [[Troed-y-rhiw]]. I'r dwyrain o'r pentref mae Mynydd Cilfach-yr-Encil (445 m.). Tyfodd y pentref wedi i [[John Guest]] sefydlu [[Gwaith Haearn Plymouth]] yn [[1763]] ({{Years or months ago|1763}}). Roedd rheilffordd wreiddiol [[Trevethick]], a adeiladwyd yn [[1804]], yn arwain trwy'r pentref ar ei ffordd rhwng [[Penydarren]] ac [[Abercynon]]. Mae twnnel yn dal i'w weld yma. Agorwyd Glofa South Duffryn yn [[1862]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Merthyr Tudful}} [[Categori:Pentrefi Merthyr Tudful]] [[Categori:Troed-y-rhiw]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] qx8k8w1lbbxhv7daijdkkfbh4vn1oyu Mynwent y Crynwyr 0 58973 14892146 14878613 2026-05-10T09:15:58Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Merthyr Tudful a Rhymni i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14892146 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Treharris]], bwrdeisdref sirol [[Merthyr Tudful (sir)|Merthyr Tudful]], [[Cymru]], yw '''Mynwent y Crynwyr'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> ([[Saesneg]]: ''Quakers Yard'').<ref>[https://britishplacenames.uk/quakers-yard-merthyr-tydfil-st096963#.XXwVgK2ZNlc British Place Names]; adalwyd 13 Medi 2019</ref> Saif yn rhan ddeheuol y sir, i'r de o Treharris ac i'r gogledd-orllewin o [[Nelson, Caerffili|Nelson]], gerllaw ganol [[Afon Taf (Caerdydd)|Afon Taf]]. Enw gwreiddiol y pentref oedd Rhyd y Grug. Erbyn tua 1650 roedd [[Bedyddwyr]], Annibynwyr a [[Crynwyr|Chrynwyr]] yn addoli yn ffermdy Berthlwyd, Pentwyn, ac yn fuan wedyn ffurfiodd y Crynwyr gynulleidfa ar wahân. Yn 1667, sefydlodd y Crynwyr eu mynwent eu hunanin ar dir Stad Pantannas. Lleolwyd [[Ysgol Gynradd Gymraeg Rhyd-y-Grug]] yn y pentref am dros 30 mlynedd ond ym Medi 2010 symudodd yr ysgol i [[Aberfan]], ac fe ddinistriwyd yr hen adeilad. ==Pobl o'r pentref== *[[Jimmy Wilde]], paffiwr *[[Isaac Hughes (Craigfryn)]], nofelydd *Marton Foster, owner of Quakers Yard Inn *Jordan Robson, co-owner of Quakers Yard Inn ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Merthyr Tudful}} {{DEFAULTSORT:Mynwent Y Crynwyr}} [[Categori:Pentrefi Merthyr Tudful]] [[Categori:Treharris]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] iwixl1ux1yfe4lqx37g80gvmrheirv3 Pelenna 0 59033 14892005 13846642 2026-05-10T07:07:52Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14892005 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] ym mwrdeisdref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw Pelenna. Saif o fewn dalgylch afon Pelenna, sy'n llifo i mewn i [[afon Afan]]. Mae'n cynnwys pentrefi [[Ton-mawr]], [[Pont-rhyd-y-fen]] ac [[Efail-fach]], ac roedd poblogaeth y gymuned yn [[2001]] yn 1,173. Bu'r diwydiant glo yn bwysig yma ar un adeg, ond mae coedwig yn gorchuddio rhan sylweddol o ardal y gymuned. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Pelenna (pob oed) (1,152)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Pelenna) (178)'''|red|16}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Pelenna) (1007)'''|green|87.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Pelenna) (182)'''|blue|37}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Pelenna| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] laupf1psyjezonsd76jmmupcny1wmpi Trelewis 0 59042 14892150 14879293 2026-05-10T09:16:53Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Merthyr Tudful a Rhymni i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14892150 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Merthyr Tudful ac Aberdâr i enw AS y DU}} }} Pentref bychan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Bedlinog]], bwrdeisdref sirol [[Merthyr Tudful (sir)|Merthyr Tudful]], [[Cymru]], yw '''Trelewis'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://britishplacenames.uk/trelewis-merthyr-tydfil-st103973#.XX1hKa2ZNlc British Place Names]; adalwyd 14 Medi 2019</ref> Saif yn rhan ddeheuol y sir, tua 1&nbsp;km i'r dwyrain o dref [[Treharris]], yr ochr arall i [[Afon Taf Bargoed]], a 5&nbsp;km i'r de o bentref [[Bedlinog]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Merthyr Tudful}} {{eginyn Merthyr Tudful}} [[Categori:Bedlinog]] [[Categori:Pentrefi Merthyr Tudful]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] cilrzcw08yk8o7pjr3ioly1g895v9vo Tai-bach 0 60057 14892012 14879170 2026-05-10T07:08:36Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Aberafan i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892012 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeisdref sirol [[Castell-Nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Tai-bach''', hefyd '''Taibach'''. Mae yn rhan ddeheuol tref [[Port Talbot]], ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 4,583. Mae'r pentref yn rhedeg ar hyd yr A48, sydd â'r enwau "Commercial Road" a "Heol Margam" fan hyn. I'r ochor gorllewinol mae'r nant [[Ffrwdwyllt]] a [[Parc Coffaol Talbot|Pharc Coffaol Talbot]]. Mae'n gartref i [[Clwb Rygbi Taibach|Glwb Rygbi Taibach]]. Magwyd [[Richard Burton]] a [[Llewellyn Heycock]] yma, a chymerodd y diwethaf y teitl "Arglwydd Heycock o Dai-bach". ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nifer sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Tai-bach (pob oed) (4,799)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Tai-bach) (354)'''|red|7.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Tai-bach) (4253)'''|green|88.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Tai-bach) (881)'''|blue|41.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Tai-bach| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] lqzckh5iqx01lajhta3zvet6joza4ht Tonna, Castell-nedd 0 60081 14891966 14879216 2026-05-10T05:43:03Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Castell-nedd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891966 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Castell-nedd a Dwyrain Abertawe i enw AS y DU}} }} Pentref a [[cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeisdref sirol [[Castell-Nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Tonna'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/tonna-neath-port-talbot-ss774990#.YX1t2i8w3OE British Place Names]; adalwyd 30 Hydref 2021</ref> Saif i'r gogledd-ddwyrain o dref [[Castell-nedd]], ac roedd y boblogaeth yn [[2001]] yn 2,565. Roedd yn ardal wledig hyd nes i waith [[tunplat]] a phyllau glo gael eu hagor yma yn ystod y [[19g]]. Ceir nifer o henebion yn y gymuned, yn cynnwys [[gwersyll cyrch Rhufeinig]]. Adeilad mwyaf adnabyddus yr ardal yw'r ''Ivy Tower'', [[ffoledd]] a adeiladwyd gan Stad y Gnoll tua [[1780]]. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Tonna, Castell-nedd (pob oed) (2,499)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Tonna, Castell-nedd) (292)'''|red|11.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Tonna, Castell-nedd) (2235)'''|green|89.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Tonna, Castell-nedd) (360)'''|blue|35.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{OSM Location map |coord = {{coord|51.6760|-3.7636}} |zoom = 13 |width = 540 |height = 380 |float = left |scalemark=2 |magnify=1.25 |mark-coord2 = {{coord|51.674867|-3.7411864}} |shape2=box |mark-size2=75,25,2 |shape-color2=hard brown,20 |shape-outline2=dark grey,2,90,dashed |shape-angle2=-9 |label2=Gwersyll Rhufeinig ^Blaen-Cwmbach |label-pos2=bottom| ldy2=-3| ldx2=5 |label-angle2=-9 |mark-title2=Gwersyll Rhufeinig Blaen-Cwmbach |mark-image2=Roman Camp Blaen Cwm Bach above Tonna, Neath Valley, Wales, Oct 2013.JPG |mark-coord3 = {{coord|51.675149|-3.7464039}} |mark-size3=8 |label3=Amgaead ^Oes yr Haearn |label-pos3=northwest |mark-title3=Amgaead Oes yr Haearn |label4=''Parsons' Folly'' ^(Rheilffordd Mwynau ^Glyncorrwg) |label-pos4=centre| ldx4=-23| ldy4=10 |label-angle4=70 |mark-coord4 = {{coord|51.6691|-3.7514}} |mark-size4=70 |shape4=rule |shape-outline4=dark grey,2,70,dashed |shape-angle4=70 |mark-image4=Incline Above Tonna - geograph.org.uk - 5964528.jpg |mark-coord5 = {{coord|51.67008|-3.7708}} |mark-size5=8 |label5=''Ivy Tower'' |label-pos5=left |mark-image5=Ivy Tower Nr Tonna Neath - geograph.org.uk - 875731.jpg |mark-coord6 = {{coord|51.6807|-3.7779}} |mark-size6=8 |label6=[[Rhaeadrau Aberdulais]] ^a'r Gwaith Tun |label-pos6=northwest |mark-title6=[[Aberdulais Falls]] a'r Gwaith Tun (Ymddiriedolaeth Genedlaethol) |mark-image6=Aberdulais Falls (5016).jpg |arcA=Afon Nedd,51.6672,-3.799,10,soft blue,158,-2.3,0.4 }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Tonna, Castell-nedd| ]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] 81v56ps4gyq1sbyky4791h2rzk8e2bd Cilybebyll 0 60120 14891921 14891522 2026-05-10T05:29:17Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Castell-nedd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891921 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Castell-nedd i enw'r AS}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeisdref sirol [[Castell-Nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Cilybebyll'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/cilybebyll-neath-port-talbot-sn745044#.YX1iOy8w3OE British Place Names]; adalwyd 30 Hydref 2021</ref> Saif i'r dwyrain o dref [[Pontardawe]] ac i'r gogledd o dref [[Castell-nedd]], ac roedd y boblogaeth yn [[2001]] yn 4,806. Heblaw pentref Cilybebyll, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi [[Allt-wen]], Rhos a Gelli-nudd. Magwyd y bardd [[Gwenallt]] yn Allt-wen, a chymerodd ei enw barddol o enw'r pentref. Ym Medi 2011 cafwyd [[Trychineb Glofa'r Tarenni Gleision|trychineb yng Nglofa Gleision]], ger y pentref pan laddwyd pedwar glöwr lleol. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cilybebyll (pob oed) (4,769)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cilybebyll) (1,252)'''|red|27}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cilybebyll) (4036)'''|green|84.6}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Cilybebyll) (737)'''|blue|37.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] frh1pmrpdf550ndel8wltofxb8fkm1y Bryn, Castell-nedd Port Talbot 0 60122 14891986 14889620 2026-05-10T07:01:02Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Aberafan i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891986 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Castell-Nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Bryn''',<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/bryn-neath-port-talbot-ss815922#.YX1gKi8w3OE British Place Names]; adalwyd 30 Hydref 2021</ref> yn wreiddiol '''Bryntroed-garn'''. Saif rhwng [[Cwm Afan]] a [[Maesteg]], ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 913. Datblygodd yr ardal yn ardal ddiwydiannol bwysig wedi adeiladu tramffordd yma yn [[1841]]. I'r gogledd o bentref Bryn ceir [[Moel y Fen]], bryn 267 metr o uchder. ==Pobl o bwys== * [[Gwyn M. Daniel]] - ganed yr ymgyrchydd brwd dros addysg Gymraeg yng Nghaerdydd ac ar draws Cymru ac Ysgrifennydd Cyffredinol [[Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru]], [[Gwyn M. Daniel]] yn y pentref ym 1904. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Bryn, Castell-nedd Port Talbot (pob oed) (923)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Bryn, Castell-nedd Port Talbot) (110)'''|red|12.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Bryn, Castell-nedd Port Talbot) (834)'''|green|90.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Bryn, Castell-nedd Port Talbot) (154)'''|blue|39}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi CNPT}} [[Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Erthyglau heb gategori Etholaeth (DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 7ouw6qznst3ni5l2rqt1bh9lzgo66tp Croesyceiliog, Torfaen 0 60155 14891874 13505803 2026-05-10T00:22:20Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891874 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = | aelod_cymru = | aelod_y_DU = {{Swits Torfaen i enw AS y DU}} }} :''Am y pentref o'r un enw yn Sir Gaerfyrddin, gweler [[Croesyceiliog, Sir Gaerfyrddin]].'' Ardal faestrefol [[Cwmbrân]] a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[Torfaen|Mwrdeisdref Sirol Torfaen]], [[Cymru]], yw '''Croesyceiliog'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/croesyceiliog-torfaen-st306959#.YXxdgy8w3OE British Place Names]; adalwyd 29 Hydref 2021</ref> Roedd yn wreiddiol yn bentref ar wahân, ond pan sefydlwyd tref newydd Cwmbrân daeth yn rhan ddwyreiniol y dref honno. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 5,234. ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Croesyceiliog, Torfaen (pob oed) (5,246)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Croesyceiliog, Torfaen) (554)'''|red|10.8}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Croesyceiliog, Torfaen) (4372)'''|green|83.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Croesyceiliog, Torfaen) (1,066)'''|blue|44.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi_Torfaen}} [[Categori:Croesyceiliog, Torfaen| ]] [[Categori:Cymunedau Torfaen]] [[Categori:Pentrefi Torfaen]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)]] rpdk4ee9iqte6nmwr912aau5s1u9j9s Cwm, Blaenau Gwent 0 60427 14891909 14877600 2026-05-10T05:25:18Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891909 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits Blaenau Gwent i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Blaenau Gwent a Rhymni i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[Blaenau Gwent|mwrdeistref sirol Blaenau Gwent]], [[Cymru]], yw '''Cwm''',<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/cwm-blaenau-gwent-so184053#.YbJfeS-l1_g British Place Names]; adalwyd 9 Rhagfyr 2021</ref> weithiau '''Y Cwm'''. Saif yng [[Glynebwy|Nghwm Ebwy Fawr]]. Roedd y boblogaeth yn [[2001]] yn 4,350. Tyfodd pentref Cwm i wasanaethu glofa'r Marine. Wedi cau'r lofa, datblygwyd Parc Busnes y Marine. Dywedir i Sant [[Cadog]] sefydlu eglwys ar Gefn Man-moel. == Gwybodaeth arall == Yn ôl [[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011]], mae 8.3% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg. Mae 342 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, mae 292 o bobl yn gallu darllen Cymraeg, ac mae 272 o bobl yn gallu ysgrifennu Cymraeg. Yn 2001, roedd 9.7% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg.<ref>{{Cite web |url=http://clairemiller.net/welshspeakers.html |title=The Changing Face of Wales - Welsh Speakers |access-date=2013-03-24 |archive-date=2013-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301011643/http://clairemiller.net/welshspeakers.html |url-status=dead }}</ref> {{-}} ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwm, Blaenau Gwent (pob oed) (4,295)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwm, Blaenau Gwent) (342)'''|red|8.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwm, Blaenau Gwent) (3881)'''|green|90.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cwm, Blaenau Gwent) (744)'''|blue|40.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Blaenau Gwent}} [[Categori:Cwm, Blaenau Gwent| ]] [[Categori:Cymunedau Blaenau Gwent]] [[Categori:Pentrefi Blaenau Gwent]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)]] 9znenvbawjh26ysaamusirwea14q5ms Aber-bîg 0 60624 14892176 14877069 2026-05-10T10:25:32Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Blaenau Gwent i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14892176 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Blaenau Gwent Caerffili Rhymni (etholaeth Senedd)|Blaenau Gwent Caerffili Rhymni]] | aelod_y_DU = {{Swits Blaenau Gwent a Rhymni i enw AS y DU}} }} Pentref bychan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Llanhiledd]], [[Blaenau Gwent]], [[Cymru]], yw '''Aber-bîg''' neu '''Aberbîg'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> (Saesneg: ''Aberbeeg'').<ref>[https://www.britishplacenames.uk/aberbeeg-blaenau-gwent-so215025#.YaDSXy-l1_g British Place Names]; adalwyd 26 Tachwedd 2021</ref> Bu'n gymuned [[Maes glo De Cymru|lofaol]] tan yn ddiweddar. Mae pentrefi ar bwys Aber-bîg yn cynnwys [[Llanhiledd]] a [[Chwe Chloch]]. Caeodd orsaf reilffordd Aber-bîg ar 30 Ebrill 1962. Er i'r rheilffordd gael ei hailagor, mae'r trên yn rhedeg drwyddi unwaith eto, ond nid yw'n aros. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Blaenau Gwent}} {{eginyn Blaenau Gwent}} [[Categori:Llanhiledd]] [[Categori:Pentrefi Blaenau Gwent]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent Caerffili Rhymni]] ggla0ue0vn3t57oaeddli2lm40p4ate Ystum Llwynarth 0 62473 14892057 14891460 2026-05-10T07:18:20Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892057 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gŵyr i enw AS y DU}} }} Ardal a phentref yw '''Ystum Llwynarth''' ({{Sain|Ystum Llwynarth.ogg|ynganiad}}) neu '''Ystumllwynarth''' (Saesneg: ''Oystermouth'') sy'n gorwedd i'r de o ddinas [[Abertawe]]. Yn weinyddol, mae'n ward etholiadol sy'n rhan o gymuned [[Y Mwmbwls]], yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]]. Heddiw mae'r enw Saesneg 'Oystermouth' yn fath o enw amgen am bentref Y Mwmbwls ei hun. Poblogaeth: 4,315 ([[Cyfrifiad 2001]]). Mae ward etholiadol Ystum Llwynarth yn cynnwys: Norton, pentref Ystum Llwynarth, Y Mwmbwls, a Thistleboon, yn etholaeth seneddol [[Gŵyr (etholaeth seneddol)|Gŵyr]]. Mae'r ward yn ffinio ar Newton i'r gorllewin, West Cross i'r gogledd a [[Bae Abertawe]] i'r de a'r dwyrain. Mae'r ffin rhwng pentref Ystum Llwynarth a'r Mwmbwls yn annelwig erbyn heddiw, gyda phobl yn tueddu i'w gynnwys fel rhan o'r Mwmwbwls. [[Delwedd:Oystermouth (3968118553).jpg|bawd|dim|Ystym Llwynarth gan y ffotograffydd Mary Dillwyn (1816-1906), c. 1853/4]] == Hanes == Yn yr Oesoedd Canol cynnar, roedd Ystum Llwynarth yn un o ganolfannau pwysicaf [[Teyrnas Gŵyr]] lle ceid [[clas]] a gysylltir â Sant [[Illtud]]. Yng nghyfnod y [[Normaniaid]], codwyd [[Castell Ystum Llwynarth]] yno, un o brif ganolfannau milwrol [[Teyrnas Gŵyr|cwmwd Gŵyr]]. Yn ôl traddodiad, roedd y brudiwr [[Rhys Fardd]] (neu'r 'Bardd Bach' neu'r 'Bardd Cwsg') (fl. 1460-80) yn frodor o Ystum Llwynarth.<ref>[http://yba.llgc.org.uk/cy/c-RHYS-FAR-1460.html ''Y Bywgraffiadur Ar-Lein'']</ref> Sefydlwyd [[Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls|Rheilffordd Ystum Llwynarth]] (''Oystermouth Railway'') yn gynnar yn y 19g. Mae'r lein ar gau ers y 1960au ac yn cael ei defnyddio fel llwybr troed heddiw. == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{trefi Abertawe}} [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] rp2kufi6ps0yos6uqn4oae15qeptlvv Dewsbury 0 64198 14891720 13678751 2026-05-09T14:07:56Z Padrianprice 27427 /* */ Siambr gladdu ger Llys-wen ym Mhowys yw ‘Twmpyn Glori’ a adnabyddir fel ‘Dewsbury’ yn Saesneg. Nid yw’n enw Cymraeg ar dref Dewsbury yn Lloegr. 14891720 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}}| suppressfields = cylchfa | ardal = {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P131|FETCH_WIKIDATA}} | gwlad = {{banergwlad|Lloegr}} | sir = [[Gorllewin Swydd Efrog]]<br />([[Siroedd seremonïol Lloegr|Sir seremonïol]]) }} Tref farchnad yng [[Gorllewin Swydd Efrog|Ngorllewin Swydd Efrog]], [[Swydd Efrog a Humber]], [[Lloegr]], ydy '''Dewsbury'''.<ref>[https://britishplacenames.uk/dewsbury-kirklees-se246217#.XZo8HK2ZNlc British Place Names]; adalwyd 6 Hydref 2019</ref> Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan [[Kirklees]]. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Dewsbury boblogaeth o 62,945.<ref>[https://www.citypopulation.de/en/uk/yorkshireandthehumber/west_yorkshire/E35000191__dewsbury/ City Population]; adalwyd 1 Awst 2020</ref> Mae rhai awdurdodau wedi awgrymu bod yr enw "Dewsbury" yn tarddu o'r enw personol Cymraeg "Dewi" a'r [[Hen Saesneg]] ''burh'' ("caer").<ref>V. Watts, ''The Cambridge Dictionary of English Place-names''; E. Ekwall, ''The Concise Oxford Dictionary of English Place-Names''; A.D. Mills, ''A Dictionary of English Place-Names''.</ref> Mae Caerdydd 263 [[cilometr|km]] i ffwrdd o Dewsbury ac mae Llundain yn 261&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy [[Wakefield]] sy'n 9&nbsp;km i ffwrdd. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Swydd Gorllewin Efrog}} {{eginyn Gorllewin Swydd Efrog}} [[Categori:Kirklees]] [[Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog]] oyxlmbj2svc0nqj8sgszjc5yxwrupy4 Llangeinwyr 0 64884 14891999 14878333 2026-05-10T07:06:18Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Pen-y-bont ar Ogwr i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891999 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Pen-y-bont ar Ogwr i enw'r AS}} }} Pentref yng yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Cwm Garw]], [[Pen-y-bont ar Ogwr (sir)|bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr]], [[Cymru]], yw '''Llangeinwyr'''<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 3 Gorffennaf 2023</ref> ([[Seisnigeiddio|Seisnigiad]]: ''Llangeinor'').<ref>[https://www.britishplacenames.uk/llangeinor-bridgend-ss916876#.ZKJrAi_MIvI British Place Names]; adalwyd 3 Gorffennaf 2023</ref> Saif yn y Cymoedd tua 5 milltir i'r gogledd o dref [[Pen-y-bont ar Ogwr]] ei hun. Rhed ffordd yr A4064 trwy'r pentref; i'r de mae'n arwain i gyfeiriad [[Ton-du]], ac i'r gogledd i gyfeiriad [[Pontycymer]]. Mae'r A4093 yn cychwyn yn Llangeinwyr ac yn dringo dros y mynydd i [[Cwmogwr|Gwmogwr]]. Cyhoeddwyd y pentref cyfan yn ardal gadwraeth yn ddiweddar.<ref>{{Cite web |url=http://www.bridgend.gov.uk/Web1/groups/tourism/documents/marketing/001763.hcsp |title=Cyngor Pen-y-bont |access-date=2009-08-25 |archive-date=2008-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081119074206/http://www.bridgend.gov.uk/Web1/groups/tourism/documents/marketing/001763.hcsp |url-status=dead }}</ref> ==Pobl enwog== Roedd y bardd ac achyddwr [[Dafydd Benwyn]] (bl. ail hanner yr 16g) yn frodor o Langeinwyr, yn ôl pob tebyg. Roedd Llangeinwyr hefyd yn fan geni [[Richard Price]], yr athronydd Cymreig a roddodd lwyfan i waith mathemategol [[Thomas Bayes]] ac a osododd sylfaen marchnad rydd yr Unol daleithiau yn ei le. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Penybont}} {{eginyn Pen-y-bont ar Ogwr}} [[Categori:Cwm Garw]] [[Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 2x4v22lemu4e14a7ze4btliz1wk5oz0 Caerau, Pen-y-bont ar Ogwr 0 64886 14891987 13846631 2026-05-10T07:02:36Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Pen-y-bont ar Ogwr i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891987 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberafan Maesteg i enw AS y DU}} }} :''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler [[Caerau]].'' Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Maesteg]], [[Pen-y-bont ar Ogwr (sir)|bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr]], [[Cymru]], yw '''Caerau'''.<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 3 Gorffennaf 2023</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/caerau-bridgend-ss854941#.ZKJkXS_MIvI British Place Names]; adalwyd 3 Gorffennaf 2023</ref> Saif ar lan [[Afon Llynfi]] ar ffordd yr A4063 i'r de o [[Croeserw|Groeserw]] a thua 2 filltir i'r gogledd o dref [[Maesteg]]. Datblygodd y pentref yn gyflym pan agorwyd Glofa Caerau yn 1890. Roedd tri phwll yn cyflogi 2,400 o lowyr erbyn y 1920au. Caewyd y pyllau yn 1977. [[Delwedd:Caerau - geograph.org.uk - 18512.jpg|250px|bawd|dim|Yr hen orsaf heddlu, Caerau.]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Penybont}} {{eginyn Pen-y-bont ar Ogwr}} [[Categori:Maesteg]] [[Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] adxnjo2i00huat2wk2el973ze1ip92l Pontneddfechan 0 69269 14891906 14878916 2026-05-10T05:25:05Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891906 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Ystradfellte]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Pontneddfechan'''<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"], Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 17 Rhagfyr 2025</ref> (wedi ei Seisnigo weithiau fel ''Pontneathvaughan''). Saif yn ardal [[Brycheiniog]] yn rhan uchaf [[Glyn Nedd]], ar bwys yr [[A465]]. Enwir y pentref ar ôl pont dros [[Afon Nedd Fechan]] ger ei chymer ag [[Afon Mellte]]. I'r gogledd o'r pentref cyfyd bryniau'r [[Fforest Fawr]], sy'n rhan o [[Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog|Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog]]. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Nedd Uchaf. [[Delwedd:Ebeneezer Chapel - geograph.org.uk - 42397.jpg|250px|bawd|dim|Capel Ebenezer, Pontneddfechan]] ==Enwogion== * [[Thomas Stephens]] (1821-1875), hanesydd llenyddiaeth, ysgolhaig ac awdur Cymreig a aned ym Mhontneddfechan ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Ystradfellte]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] oigd2454ue3nuxqxofzqozbaufh32xa Llangynydd 0 70976 14892038 14891431 2026-05-10T07:17:23Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892038 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle |suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Abertawe]] | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Dwyrain Abertawe i enw'r AS}} }} Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Llangynydd, Llanmadog a Cheriton]], [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]], [[Cymru]], yw '''Llangynydd'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> ({{Sain|Llangynydd.ogg|ynganiad}}) (amrywiad: '''Llangenydd'''; [[Saesneg|Seisnigiad]]: ''Llangennith'').<ref>[https://www.britishplacenames.uk/llangennith-swansea-ss428915#.Yazyly-l1_g British Place Names]; adalwyd 5 Rhagfyr 2021</ref> Fe'i lleolir ar benrhyn [[Gŵyr]] ger [[Bae Rhosili]], tua 13 milltir i'r gorllewin o ddinas [[Abertawe]]. [[Delwedd:LLangennith church.JPG|250px|bawd|dim|Eglwys Llangynydd]] Ceir nifer fechan o dai ar wasgar ac un tafarn, sef y ''Kings Head''. Gorwedd y pentref ar groesffordd wledig; mae Moor Lane yn arwain i barc carafanau ger Bae Rhosili i'r gorllewin ac mae Burrows Lane yn arwain i Fae Broughton, i'r gorllewin. I'r dwyrain mae ffordd arall yn cysylltu'r pentref â [[Llanrhidian]]. Mae eglwys Llangynydd yn hynafol. Yn ôl traddodiad fe'i sefydlwyd gan Sant [[Cynydd (sant)|Cynydd]] (neu Cenydd). Ceir Maen Cynydd yn yr eglwys; carreg o dywodfaen gyda [[Croes Geltaidd|chroes Geltaidd]] wedi'i cherfio arni. Yn ôl un traddodiad mae'n dynodi man claddu'r sant. Gerllaw ceir Ffynnon Gynydd sydd gyda charreg hynafol arall gyda chroes arno yn gorwedd drosti i gadw ei dŵr yn lân.<ref>T. D. Breverton, ''The Book of Welsh Saints'' (Cyhoeddiadau Glyndŵr, 2000), tud. 137.</ref> ==Enwogion== [[Philip Tanner]] (1862 - 1950), ceidwad caneuon a dawnsiau gwerin.<ref>[https://bywgraffiadur.cymru/article/c2-TANN-PHI-1862 Jenkins, R. T., (1970). TANNER, PHILIP (1862 - 1950), ceidwad caneuon a dawnsiau gwerin. Y Bywgraffiadur Cymreig] Adferwyd 16 Awst 2019</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Abertawe}} [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Llangynydd, Llanmadog a Cheriton]] [[Categori:Plwyfi Cymru]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] hug0ku2wgyt2hs99pazdac9tfl38lat Llanmadog 0 70982 14892039 14891432 2026-05-10T07:17:26Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892039 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle |suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Abertawe]] | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Dwyrain Abertawe i enw'r AS}} }} Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Llangynydd, Llanmadog a Cheriton]], [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]], [[Cymru]], yw '''Llanmadog'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> ({{Sain|Llanmadog.ogg|ynganiad}}) ([[Saesneg|Seisnigiad]]: ''Llanmadoc'').<ref>[https://www.britishplacenames.uk/llanmadoc-swansea-ss441933#.Yaz1jS-l1_g British Place Names]; adalwyd 5 Rhagfyr 2021</ref> Gorwedd y pentref ar ben gorllewinol penrhyn [[Gŵyr]], tua 12 milltir i'r gorllewin o ddinas [[Abertawe]]. Y pentref agosaf yw [[Cheriton, Abertawe|Cheriton]] ac mae'r unig ffordd i Lanmadog yn rhedeg trwy'r pentref hwnnw. Llai na filltir i'r gorllewin ceir Bae Broughton gyda'i thraeth tywodlyd eang. Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Llanmadog gan Sant [[Madog (sant)|Madog]], brawd Sant [[Cynydd]], sefydlwr [[Llangynydd]] a cheir [[croes Geltaidd]] gyntefig ar faen yn y [[llan]]. Darganfuwyd carreg goffa Gristnogol gynnar yn y plwyf gyda'r arysgrif [[Lladin|Ladin]] hon arno: :VECTI FILIVS GVAN HIC IACIT :''Gorwedd Vecti fab Guan yma''<ref>T. D. Breverton, ''The Book of Welsh Saints'' (Cyhoeddiadau Glyndŵr, 2000), tud. 379.</ref> == Genynnau pobl leol == Mae genynnau'r trigolion lleol yn debyg iawn i drigolion [[Médoc]], [[Bordeaux]] ac mae'n bosib fod y gair Madog yn llawer hŷn na Sant Madog, ac yn mynd yn ôl i'r dyddiau pan symudodd llwythi o ardal Bordeaux i'r ardal yma. ==Gweler hefyd== *[[Croes Sant Madog]] {{-}} <gallery heights="180px" mode="packed"> Llanmadoc church - geograph.org.uk - 150801.jpg|Eglwys Llanmadog Llanmadoc Church - geograph.org.uk - 868641.jpg|Cefn yr eglwys o bensaernïaeth ddiddorol </gallery> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Abertawe}} {{eginyn Abertawe}} [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Llangynydd, Llanmadog a Cheriton]] [[Categori:Plwyfi Cymru]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] 3nfunuc6dy4gqjqw83m833cy173aah3 Cheriton, Abertawe 0 70985 14892029 14891417 2026-05-10T07:16:56Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892029 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle |suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | sir = [[Abertawe (sir)|Abertawe]] | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Dwyrain Abertawe i enw'r AS}} }} :''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler [[Cheriton]].'' Pentref bychan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Llangynydd, Llanmadog a Cheriton]], [[Sir Abertawe]], [[Cymru]], yw '''Cheriton'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/cheriton-swansea-ss449930#.Yaz0US-l1_g British Place Names]; adalwyd 5 Rhagfyr 2021</ref> ({{Sain|Cheriton.ogg|ynganiad}}) ([[Saesneg]]: nid oes enw Cymraeg am y pentref<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Cymru]</ref>). Saif ar ben gorllewinol penrhyn [[Gŵyr]], tua 12 milltir i'r gorllewin o ddinas [[Abertawe]]. Mae'n lle poblogaidd gan dwristiaid yn yr haf oherwydd traethau Bae Broughton. Claddwyd [[Ernest Jones]] ym mynwent Eglwys Sant [[Cadog]], sy'n adeilad rhestredig Graddfa I. ==Enwogion== * [[William Collins]] (1848-1932), cricedwr a nofelydd * [[David Gwynn]] (1861-1910), chwaraewr rygbi dros [[Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru|dîm rygbi cenedlaethol Cymru]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Abertawe}} {{eginyn Abertawe}} [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Llangynydd, Llanmadog a Cheriton]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] nexjonrz63l7ydtw2om5h2nt8vlms4q Brynmill 0 72686 14892026 14891414 2026-05-10T07:16:17Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892026 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelodseneddol = {{Swits Gorllewin Abertawe i enw'r AS}} }} Maestref o ddinas [[Abertawe]] yw '''Brynmill'''. Fe'i lleolir tua dwy filltir (3.2&nbsp;km) i'r gorllewin o [[Canol dinas Abertawe|ganol y ddinas]]. Ardal breswyl ddosbarth canol yw e'n bennaf, ac gan fod [[Prifysgol Abertawe]] yn agos iawn mae nifer o fyfyrwyr yn rhenti tai yno yn ystod y tymor. Ffinir Brynmill gan [[Bae Abertawe|Fae Abertawe]] i'r de, Lôn Brynmill i'r gorllewin, Rhodfa Glanbrydan i'r gogledd, Heol Bryn-y-Mor i'r gogledd-ddwyrain, a Heol Guildhall i'r de-ddwyrain. Lleolir Brynmill ar dir serth ac mae nifer o'r adeiladau wedi'u codi ar lethrau. O ganlyniad, gall ymsuddiant fod yn broblem yn yr ardal hon. Mae prisiau tai yn Brynmill o amgylch y cyfartaledd cenedlaethol. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] pw4i0dkci19ca0eohsmubrwifyqrvf7 Le nozze di Figaro 0 73575 14891701 13443647 2026-05-09T13:56:25Z Craigysgafn 40536 14891701 wikitext text/x-wiki {{Teitl italig}} {{Pethau| fetchwikidata=ALL|suppressfields= }} ''[[Opera buffa]]'' (comedi) gan [[Wolfgang Amadeus Mozart]], gyda libretto gan [[Lorenzo da Ponte]], yw '''''Le nozze di Figaro''''', (Saesneg: ''The Marriage of Figaro'') K. 492. Perfformiwyd gyntaf ar [[1 Mai]] [[1786]], yn y Burgtheater, [[Wien]]. Mae libreto yr opera wedi'i seilio ar y comedi gan Pierre Beaumarchais, ''La folle journée, ou le Mariage de Figaro'' ('Y Diwrnod Gwyllt, neu Priodas Figaro'). Mae'n datgan stori am y gweision Figaro a Susanna sy'n llwyddo i brodi, gan ddymchwel ymdrechion eu cyflogwr, y Cownt Almaviva i gamarwain Susanna a dysgu iddo wers am ffyddlondeb. Ystyrir ''Le nozze di Figaro'' un o gyfansoddiadau gorau opera,<ref>"The 20 Greatest Operas of All Time". ''Classical Music''.</ref> ac mae'n gonglfaen y repertoire sy'n ymddangos yn gyson ymysg y deg opera sydd wedi'u perffromio'r mwyaf aml, yn ôl Operabase.<ref>"Statistics for the five seasons 2009/10 to 2013/14". Operabase.</ref> ==Cefndir== Mae ''Le nozze di Figaro'' ("Priodas Figaro") yn opera a gyfansoddwyd gan Wolfgang Amadeus Mozart ym 1786 gyda libreto Eidalaidd a ysgrifennwyd gan Lorenzo Da Ponte. Mae'r opera yn adrodd hanes Figaro i gadw ei dyweddi Susanna rhag eu meistr, Ardalydd Almaviva, sy'n credu bod gan feistr hawl i gael rhyw gyda'i morynion ar noswyl eu priodas. Mae libreto'r opera yn seiliedig ar gomedi llwyfan gan Pierre Beaumarchais, ''La folle journée, ou le Mariage de Figaro'' ("Y diwrnod gorffwyll," neu "Briodas Figaro"), a berfformiwyd gyntaf ym 1784. Mae'n adrodd sut bu'r gweision, Figaro a Susanna, llwyddo priodi, gan rwystro ymdrechion eu cyflogwr ofer, Ardalydd Almaviva, i lathludo Susanna a rhoi gwers iddo mewn pwysigrwydd ffyddlondeb. Mae'r sioe yn gonglfaen i'r repertoire opera ac mae'n ymddangos yn gyson ymhlith y deg uchaf yn rhestr Operabase o'r operâu a berfformir amlaf.<ref>{{cite web|title=Statistics for the five seasons 2009/10 to 2013/14|url=http://operabase.com/visual.cgi?season=2013&is=operas|publisher=[[Operabase]]|accessdate=1 Hydref 2018|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304003355/http://operabase.com/visual.cgi?season=2013&is=operas|url-status=dead}}</ref> ==Hanes perfformio== Perfformiwyd ''Le nozze di Figaro'' am y tro cyntaf yn y Burgtheater, Fienna ar [[1 Mai 1786]] o dan arweiniad Mozart, yn arwain o'r allweddell, fel oedd arfer y diwrnod.<ref name=":0">Deutsch 1965, t. 272</ref> Ar ôl y ddau berfformiad gyntaf, fe arweiniodd Joseph Weigl. Chwaraewyd rhan Figaro gan Francesco Benucci, rhan Susanna gan Nancy Storace a rhan Ardalydd Almaviva gan Stefano Mandini yn y perfformiad cyntaf. Cafwyd naw perfformiad o'r cynhyrhciad cyntaf yn 1786.<ref>Yr rhain oedd: 3, 8, 24 Mai; 4 Gorffennaf, 28 Awst, 22 (efallai 23) Medi, 15 Tachwedd, 18 Rhagfyr Deutsch 1965, t. 272</ref> Er nad oedd cyfanswm o naw perfformiad yn ddim byd i gymharu â llwyddiannau diweddarach Mozart gyda ''Die Zauberflöte,'' a gafodd ei berfformio am fisoedd bob yn ail ddiwrnod<ref>Solomon 1995</ref>, ystyrir y perfformiad cyntaf yn llwyddaint. Fe olygodd gymeradwyaeth o'r gynulleidfa ar y noson cyntaf cafodd pum aria eu hailberfformio, a saith ar 8 Mai.<ref name=":0" /> Roedd Joseph II, pwy oedd yn ogystal yn Ymerawdwr, yn rheoli y Burgtheater, yn pryderi am hyd yr opera a chyfarwyddodd ei weinydd: <blockquote>''To prevent the excessive duration of operas, without however prejudicing the fame often sought by opera singers from the repetition of vocal pieces, I deem the enclosed notice to the public (that no piece for more than a single voice is to be repeated) to be the most reasonable expedient. You will therefore cause some posters to this effect to be printed.''<ref>9 Mai 1786, o Deutsch 1965, t. 272</ref></blockquote>Cafodd y posteri eu hargraffu a'u rhoi yn y Burgtheater mewn amser ar gyfer y trydydd perfformiad ar 24 Mai. == Cymeriadau == {| class="wikitable" |+ !Cymeriad !Llais !Cast perfformiad cyntaf, 1 Mai 1786 Arweinydd: W. A. Mozart |- |Y Cownt Almaviva |bariton |Stefano Mandini |- |Y Cowntes Rosina Almaviva |soprano |Luisa Laschi |- |Susanna, ''morwyn y gowntes'' |soprano |Nancy Storace |- |Figaro, ''gwas i'r cownt'' |bas |Francesco Benucci |- |Cherubino, ''gwas bach i'r cownt'' |soprano (rôl trwser) |Forotea Bussani |- |Marcellina, ''gwraig cadw tŷ Doctor Bartolo'' |soprano |Maria Mandini |- |Bartolo, ''doctor o Seville, cyfreithiwr'' |bas |Francesco Bussani |- |Basilio, ''athro cerddoriaeth'' |tenor |Michael Kelly |- |Don Curzio, ''barnwr'' |tenor |Michael Kelly |- |Barbarina, ''merch Antonio, cefnither i Susanna'' |soprano |Anna Gottlieb |- |Antonio, ''garddwr y cownt, ewythr Susanna'' |bas |Francesco Bussani |- |Corws y werin, pentrefwyr a gwesion | | |} == Eitemau Cerddorol == * Agorawd - Cerddorfa {| class="wikitable" |'''Act 1''' * 1. ''Cinque... dieci... venti...'' – Susanna, Figaro * 2. ''Se a caso madama la notte ti chiama'' – Susanna, Figaro * 3. ''Se vuol ballare, signor Contino'' – Figaro * 4. ''La vendetta, oh la vendetta!'' – Bartolo * 5. ''Via resti servita, madama brillante'' – Susanna, Marcellina * 6. ''Non so più cosa son, cosa faccio'' – Cherubino * 7. ''Cosa sento! tosto andate'' – Susanna, Basilio, Cownt * 8. ''Giovani liete, fiori spargete'' – Chorus * 9. ''Non più andrai, farfallone amoroso'' – Figaro '''Act 2''' * 10. ''Porgi amor qualche ristoro'' – Cowntes * 11. ''Voi che sapete che cosa è amor'' – Cherubino * 12. ''Venite inginocchiatevi'' – Susanna * 13. ''Susanna or via sortite'' – Cowntes, Susanna, Cownt * 14. ''Aprite presto aprite'' – Susanna, Cherubino * 15. ''Esci omai, garzon malnato'' – Susanna, Cowntes, Marcellina, Basilio, Cownt, Antonio, Bartolo, Figaro |'''Act 3''' * 16. ''Crudel! perché finora'' – Susanna, Cownt * 17. ''Hai già vinta la causa – Vedrò mentr'io sospiro'' – Cownt * 18. ''Riconosci in questo amplesso'' – Susanna, Marcellina, Don Curzio, Cownt, Bartolo, Figaro * 19. ''E Susanna non vien – Dove sono i bei momenti'' – Cowntes * 20. ''Canzonetta sull'aria'' – Susanna, Cowntes * 21. ''Ricevete, o padroncina'' – Merched y fferm * 22. ''Ecco la marcia, andiamo'' – Susanna, Cowntes, Cownt, Figaro; Corws '''Act 4''' * 23. ''L'ho perduta... me meschina'' – Barbarina * 24. ''Il capro e la capretta'' – Marcellina * 25. ''In quegl'anni in cui val poco'' – Basilio * 26. ''Tutto è disposto – Aprite un po' quegl'occhi'' – Figaro * 27. ''Giunse alfin il momento – Deh vieni non tardar'' – Susanna * 28. ''Pian pianin le andrò più presso'' – Susanna, Cowntes, Barbarina, Cherubino, Marcellina, Basilio, Cownt, Antonio, Figaro, Bartolo |} == Offeryniaeth == Sgoriwyd ''Le Nozze di Figaro'' ar gyfer dau ffliwt, dau obo, dau fasŵn, dau glarinét, dau gorn ffrengig, timpani, a llinynnau. Mae offeryn allweddell (piano neu harpsichord), a soddgwrth yn cyfeilio y ''recitativi secchi'' (darnau recitiatif). Nid yw offerinyniaeth y recitatif wedi'i gynnwys yn y sgôr, felly ma'en ddewis yr arweinydd a'r perfromwyr. Mae perfformiad o'r opera yn dueddol o bara am 3 awr. ==Gweler hefyd== [[Le nozze di Figaro - disgyddiaeth|''Le nozze di Figaro'' - disgyddiaeth]] == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{eginyn cerddoriaeth}} {{DEFAULTSORT:Nozze di Figaro}} [[Categori:Operâu]] [[Categori:Wolfgang Amadeus Mozart]] fmwhwhxgicv32sw8xl5b1ngb1kks53v Brynna 0 74621 14892112 13301066 2026-05-10T08:53:07Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14892112 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] }} Pentref bychan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Llanharan]], [[Rhondda Cynon Taf|bwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Brynna'''.<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 3 Gorffennaf 2023</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/brynna-rhondda-cynon-taff-ss985832#.ZKJ8mi_MIvI British Place Names]; adalwyd 3 Gorffennaf 2023</ref> Mae'n rhan o blwyf eglwysig [[Llanbedr-ar-fynydd]].<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Cymru]</ref> Fe'i lleolir rhwng [[Pencoed]] a [[Llanharan]] ar y ffin [[sir]]ol rhwng [[Pen-y-bont ar Ogwr (sir)|Pen-y-bont ar Ogwr]] a Rhondda Cynon Taf. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Llanharan]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] 0sj9p15gk1mmqgbnbncvvrvo4gipajv Cwm-parc 0 74629 14891992 14277761 2026-05-10T07:04:06Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), removed: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw'r AC}} using [[Project:AWB|AWB]] 14891992 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda i enw'r AS}} }} Pentref ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Cwm-parc''' (weithiau '''Cwmparc''', yn enwedig ar fapiau Saesneg).<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Cymru]</ref> Mae'n rhan o gymuned [[Treorci]] yn [[y Rhondda]]. [[Delwedd:Parc and Dare Workmens Hall.jpg|250px|bawd|dim|Neuadd Gweithwyr Parc a Dâr, Cwm-parc.]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] r1rv8xwiqw0v1vqqupi73461tx8k6bp Glyn-coch 0 74634 14892118 14877920 2026-05-10T08:55:29Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Cwm Cynon i enw'r AC}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892118 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Cwm Cynon i enw'r AS}} }} Pentref ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Glyn-coch''' (weithiau '''Glyncoch''' ar fapiau Saesneg).<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Cymru]</ref> Fe'i lleolir i'r gogledd o dref [[Pontypridd]]. [[Delwedd:Glyncoch Social Club - geograph.org.uk - 86368.jpg|250px|dim|bawd|Clwb Cymdeithasol Glyn-coch]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] i3lmop2h5y5xyqasefxbvkh6g6m3kya Glyn-taf 0 74636 14892121 14877923 2026-05-10T08:59:17Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892121 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Pontypridd i enw'r AS}} }} Pentref ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Glyn-taf''' ([[Saesneg|Seisnigiad]]: '''Glyntaff''').<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Cymru]</ref> Fe'i lleolir i'r de-ddwyrain o dref [[Pontypridd]] ac mae'n rhan o gymuned Pontypridd hefyd. Y pentref cyfagos yw [[Trefforest]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pontypridd]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] 9i394pm6wuzv5np909fvdwopf7ocs51 Trehopcyn 0 74644 14892149 14879287 2026-05-10T09:16:49Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Pontypridd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892149 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Pontypridd i enw AS y DU}} }} Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Pontypridd]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Trehopcyn''' ([[Saesneg]]: ''Hopkinstown''). Fe'i lleolir ar lan [[afon Rhondda Fawr]] ychydig i'r gorllewin o dref [[Pontypridd]]. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Pontypridd.<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Cymru]</ref> ==Gweler hefyd== *[[Trychineb Rheilffordd Trehopcyn]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pontypridd]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] 33obhux8umgvhiz1s5qwja4u5b7rx5y Penrhys 0 74657 14892007 14435543 2026-05-10T07:08:10Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw'r AC}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892007 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda i enw'r AS}} }} [[Delwedd:Ffynnon Fair, Penrhys 2014-09-04 - 1.jpg|bawd|320px|Ffynnon Fair]] :''Am y pentref yn sir Abertawe, gweler [[Pen-rhys]].'' Pentref bychan ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Penrhys'''. Fe'i lleolir 1,100 troedfedd i fyny ar fryn, rhwng cymoedd [[Rhondda Fawr]] a [[Rhondda Fach]]. Mae'n rhan o gymuned [[Pendyrus]]. Hyd at y [[Diwygiad Protestannaidd]] ar ddiwedd yr [[16g]], roedd Penrhys yn ganolfan [[pererindod]] amlwg, fel mae John Leland yn ei nodi.<ref>John Leland, ''Itinerary of John Leland'', cyf.4, fol.55</ref> Ychydig iawn o olion o'r [[Oesoedd Canol]] a geir yno heddiw fodd bynnag. Ond mae'r ffynnon wedi goroesi. Yn ystod y [[Diwygiad Protestannaidd]] symudodd llawer o'r ardal a dinistriwyd hen abaty ac allor lleol. [[Delwedd:Our Lady of Penrhys 2014-09-04 - 1.jpg|bawd|chwith|Cerflun catholig a godwyd yn lle'r allor cynharach a ddifrodwyd yn ystod y Diwygiad Protestannaidd.]] ==Ffynnon Fair== Gyda dyfodiad [[y Chwyldro Diwydiannol]], cynyddodd y diddordeb yn y ffynnon a'r nodweddion crefyddol eraill yn yr ardal' cafwyd cloddfa archaeolegol yn 1912 a chodwyd ffynnon newydd yma yn 1953. Ychydig islaw copa Mynydd Penrhys ceir cwt syml a adnabyddir fel Ffynnon Fair lle ceir dŵr a ystyriwyd ers talwm yn llawn rhinweddau ac yn iachau cleifion. Roedd yma gapel i weddio hefyd a chofnodir llawer o 'wyrthiau' ar y safle. Mae tarddiad y ffynnon yn un Celtaidd ac felly credai'r hen bobl bod bodau arallfydol yn trigo yno a bod gnddyn nhw bwerau cyfrin. Dros y blynyddoedd Cristnogeiddiwyd hyn, a newidiwyd enw'r ffynnon. Ymhlith yr afiechydon a wellwyd roedd: [[cryd y cymalau]] a phroblemau gyda'r llygaid a'r golwg. Fel llawer o ffynhonau eraill drwy Gymru, roedd yr arferiad o ddefnyddio pinnau'n un cryf. Byddai'r claf, wedi iddo ymdrochi yn y dŵr, yn taflu [[pin]] i'r ffynnon. Os newidiai lliw'r pin, yna byddai'r claf yn gwella. Hyd yn oed yn yr [[20g]] roedd llawer o binau i'w gweld yn y ffynnon. Defnyddiwyd y dŵr 'bendithiol' hwn ar gyfer bedyddio yn yr eglwys leol. ==Hanes== ===20g=== Erbyn 1904 roedd poblogaeth y Rhondda yn 110,000, ac yn cynyddu'n sydyn. Yn 1906 codwyd ysbyty yma ar dair erw o dir a brynnwyd gan y Gymdeithas Iechyd. Dewisiwyd Penrhys gan ei fod yn y canol rhwng dau o gymoedd y Rhondda. Ymdriniai gan mwyaf gyda'r [[Brech wen|frech wen]] ac agorwyd yr ysbyty yn 1907. Yn [[1971]] llosgwyd yr adeilad gan y Frigad Dân, gan nad oedd yn cael ei ddefnyddio. Yn 1927 dewisiwyd Penrhys fel man cychwyn 'Gorymdaith Newyd Dydd Sul Coch y Rhondda'. Trefnwyd yr orymdaith gan Ffederasiwn Chwarelwyr De Cymru, ond trodd y TUC yn ei herbyn a chollodd ei nerth; roedd y Comiwnyddion, fodd bynnag, o blaid gorymdeithio a cherddodd 270 o orymdeithwyr.<ref>[http://www.agor.org.uk/cwm/themes/events/hunger.asp Coalfield Web Materials]</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Ffynhonnau sanctaidd yng Nghymru|Penrhys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] hd4w1rh5ozlp2dcjmpxay3mru69pppt Trebanog 0 74661 14892017 13845811 2026-05-10T07:09:10Z BOT-Twm Crys 23034 /* top */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Rhondda i enw'r AC}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892017 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Rhondda i enw'r AS}} }} Pentref ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Trebanog'''. Fe'i lleolir yng ngwaelod [[y Rhondda|Cwm Rhondda]] rhwng [[Y Porth]] a [[Tonyrefail|Thonyrefail]]. [[Delwedd:Trebanog Village from Cymmer Mountain - geograph.org.uk - 1387248.jpg|250px|chwith|bawd|Trebanog o Fynydd Cymer]] {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 2097rgag3w1pesiey6gv7wz5cvx8vd9 Graig, Pontypridd 0 75610 14892119 14877964 2026-05-10T08:55:51Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Pontypridd i enw'r AC}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892119 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Pontypridd i enw'r AS}} }} Ardal o fewn tref [[Pontypridd]] ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Graig'''. Saif ar fryn i'r de o ganol y dref. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolenni allanol== *[http://archive.rhondda-cynon-taf.gov.uk/treorchy/index.php?a=wordsearch&s=gallery&w=graig+pontypridd Gwasanaeth Archif Lluniau Digidol Rhondda Cynon Taf: Golygfeydd o'r Graig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003130514/http://archive.rhondda-cynon-taf.gov.uk/treorchy/index.php?a=wordsearch&s=gallery&w=graig+pontypridd |date=2011-10-03 }} {{Trefi_RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] bvj7jcni7bic2lia300mb7vl10ghtxe Llan-y-tair-mair 0 75659 14892036 14891430 2026-05-10T07:17:17Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892036 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gŵyr i enw'r AS}} }} Pentref bychan a phlwyf yn [[Sir Abertawe]] yw '''Llan-y-tair-mair''' ({{Sain|Llan-y-tai-mair.ogg|bawd|ynganiad}}) ([[Saesneg]]: ''Knelston'').<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Cymru]</ref> Fe'i lleolir yng ngorllewin [[penrhyn Gŵyr]], tua 12 milltir i'r gorllewin o ddinas [[Abertawe]]. Rhed y briffordd A4118 trwy'r pentref. Y pentref agosaf yw [[Llanddewi]]. Ceir, gerllaw, 'Cors Llan-y-tair-mair', sef ardal o borfeydd hesg o ansawdd uchel, wedi'i hamgylchynu gan dir âr a glaswellt wedi'i wella. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Abertawe}} {{eginyn Abertawe}} <!-- Dim rhyngwici: DS ailgyfeiriad i 'Villages in Gower' yw 'Knelston' ar en --> [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Penrhyn Gŵyr]] [[Categori:Plwyfi Cymru]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] m0ko9xi9sun34m8xj2y0h61dgh40wip Crofty 0 75661 14892032 14891425 2026-05-10T07:17:05Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892032 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gŵyr i enw'r AS}} }} Pentref bychan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Llanrhidian Uchaf]], [[Abertawe (sir)|Sir Abertawe]], [[Cymru]], yw '''Crofty'''<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 14 Ionawr 2023</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/crofty-swansea-ss527950#.Y8MqIy-l0vI British Place Names]; adalwyd 14 Ionawr 2022</ref> ({{Sain|Crofty.ogg|ynganiad}}) (ymddengys nad oes enw Cymraeg). Saif tua 4 milltir i'r gorllewin o dref [[Gorseinon]] ar lan ogleddol [[Penrhyn Gŵyr]], rhwng [[Penclawdd]] a [[Llanmorlais]]. Saif chwarter milltir o'r môr ger pentref [[Llanmorlais]] a chyferbyn i dref [[Llanelli]] dros y bae yn [[Sir Gaerfyrddin]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Abertawe}} {{eginyn Abertawe}} [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Llanrhidian Uchaf]] [[Categori:Penrhyn Gŵyr]] [[Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] 4r3qqb1lnzsbb813d2we1moixmph85t Cadle 0 75664 14892027 14891415 2026-05-10T07:16:50Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892027 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gorllewin Abertawe i enw'r AS}} }} Pentref bychan yn [[Sir Abertawe]] yw '''Cadle''' ({{Sain|Cadle.ogg|yngnaid}})<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Cymru]</ref> a leolir ar y briffordd [[A483]] rhai milltiroedd i'r gogledd o ddinas [[Abertawe]]. Erbyn hyn mae'r hen bentref yn cael ei amgylchynnu gan yr ardaloedd trefol o gwmpas [[Fforest-fach]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Abertawe}} {{eginyn Abertawe}} [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] [[en:Cadle]] ix4na1naocf956u4pk8lp5rnwhrtp1m Fforest-fach 0 75665 14892034 14891427 2026-05-10T07:17:11Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892034 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gorllewin Abertawe i enw'r AS}} }} Pentref yn [[Sir Abertawe]] yw '''Fforest-fach'''({{Sain|Fforest-fach.ogg|ynganiad}}) <ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Cymru]</ref> a leolir ar y briffordd [[A483]] ar gwr gogleddol dinas [[Abertawe]]. Erbyn hyn mae'r pentref yn cael ei amgylchynnu gan ardaloedd trefol gogledd-orllewin Abertawe. Ceir parc adwerthu mawr yn Fforest-fach. Yno hefyd ceir safle un o ffatrioedd Walkers Crisps. [[Delwedd:Parc Fforestfach.JPG|250px|bawd|chwith|Parc Fforest-fach, parc adwerthu yn Fforest-fach.]] ==Pobl o'r ardal== * [[Howel Walter Samuel]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Abertawe}} {{eginyn Abertawe}} [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] b85jksdbuqwzzx4858trsmlo08j3eky Cwm-twrch 0 75721 14891930 14891019 2026-05-10T05:34:01Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14891930 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref yn ardal [[Brycheiniog]], [[Cymru]], yw '''Cwm-twrch''' (hefyd '''Cwmtwrch''').<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Cymru]</ref> Mae ffiniau tair [[sir]] yn cyffwrdd yma. Mae'r pentref yn gorwedd yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Ystradgynlais]], [[Powys]], yn bennaf ond mae rhannau ohono yn gorwedd ym mwrdeistref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]] a [[Sir Gaerfyrddin]]. Mae'n ymrannu yn '''[[Cwm-twrch Isaf|Gwm-twrch Isaf]]''' a '''[[Cwm-twrch Uchaf|Chwm-twrch Uchaf]]'''. Gorwedd y pentref yn rhan uchaf [[Cwm Tawe]], tua 15 milltir i'r gogledd o ddinas [[Abertawe]]. Llifa [[Afon Twrch]] trwyddo ar ôl disgyn o lethrau'r [[Mynydd Du]] a'r [[Fforest Fawr]]. Mae rhai yn credu fod ail elfen yr enw, "twrch", yn cyfeirio at y [[Twrch Trwyth]] y mae [[Arthur]] yn hela trwy dde Cymru yn y chwedl ganoloesol ''[[Culhwch ac Olwen]]''. Ond mae "twrch" ([[baedd]] gwyllt) yn elfen bur gyffredin mewn enwau lleoedd. Ceir ffynnon sanctaidd yn y pentref. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Powys}} [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin]] [[Categori:Ystradgynlais]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] qykwmm1r0b4gduew7a92t50ba5z6m1k Felindre, Maldwyn 0 78452 14891939 14877811 2026-05-10T05:35:35Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891939 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} :''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler [[Felindre]].'' Pentref bychan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Bugeildy]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Felindre'''. Fe'i lleolir ar groesffordd wledig ar y ffordd B4355 tua 7 milltir i'r de-ddwyrain o'r [[Y Drenewydd|Drenewydd]], bron yn union am y ffin rhwng [[Cymru]] (Powys) a [[Lloegr]] ([[Swydd Amwythig]]). Y pentref agosaf yw [[Bugeildy]], ar y B4355 tua 2 filltir i'r de-ddwyrain. Mae'r B4355 yn cysylltu Felindre â [[Dolfor]], ger Y Drenewydd, a [[Tref-y-clawdd|Thref-y-clawdd]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Bugeildy]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] f9uk68eb1k0o1vezikspk3179ozva16 Rhos, Castell-nedd Port Talbot 0 79056 14891908 14879015 2026-05-10T05:25:10Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Castell-nedd i enw'r AC}} → | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891908 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Castell-nedd i enw'r AS}} }} Pentref bychan ym mwrdeistref sirol [[Castell-nedd Port Talbot]], [[Cymru]], yw '''Rhos'''. Fe'i lleolir ar y briffordd [[A474]] yng [[Cwm Tawe|Nghwm Tawe]] tua 2 filltir i'r de-ddwyrain o [[Pontardawe|Bontardawe]]. Mae'n rhan o blwyf eglwysig [[Cilybebyll]].<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Cymru]</ref> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{trefi CNPT}} {{eginyn Castell-nedd Port Talbot}} [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] klj439pk0dhpg8xnp7ldpj5yldz9xxf Alun Davies 0 83538 14891784 14018332 2026-05-09T20:24:58Z Dafyddt 942 14891784 wikitext text/x-wiki {{Infobox AM |honorific-prefix = |name = Alun Davies |honorific-suffix = [[Aelod o'r Senedd|AS]] |image = Alun Davies.jpg |alt = |caption = |office = [[Llywodraeth Cymru|Ysgrifennydd Llywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus]] |firstminister = [[Carwyn Jones]] |term_start = 3 Tachwedd 2017 |term_end = 13 Rhagfyr 2018 |predecessor = [[Carl Sargeant]] |successor = [[Julie James]] |office1 = Aelod o'r [[Senedd Cymru|Senedd]]<br>dros [[Blaenau Gwent (etholaeth Senedd Cymru)|Blaenau Gwent]] |majority1 = 650 (3.1%) |term_start1 = [[5 Mai]] [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011|2011]] |term_end1 =8 Ebrill 2026 |predecessor1 = [[Trish Law]] |successor1 = |office2 = [[Aelod Cynulliad]]<br>dros [[Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru (Cynulliad Cenedlaethol)|Ranbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru]] |assembly2 = |majority2 = |term_start2 = [[3 Mai]] [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007|2007]] |term_end2 = [[5 Mai]] [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011|2011]] |predecessor2 = [[Glyn Davies]] |successor2 = [[Rebecca Evans (gwleidydd)|Rebecca Evans]] |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1964|02|12}} |birth_place = [[Tredegar]], [[Sir Fynwy (hanesyddol)|Sir Fynwy]] |death_date = |death_place = |restingplace = |birthname = |nationality = |party = [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur Cymru]] & [[Y Blaid Gydweithredol|Cydweithredol]] 2002-presennol [[Plaid Cymru]] 1990-2002<ref>{{Cite web|url=https://www.assembly.wales/en/memhome/Pages/MemberProfile.aspx?mid=225|title=Member Profile|website=National Assembly for Wales|access-date=2020-05-26|archive-date=2020-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505143721/https://www.assembly.wales/en/memhome/Pages/MemberProfile.aspx?mid=225|url-status=dead}}</ref> |otherparty = |spouse = [[Anna McMorrin]] |relations = |children = |residence = |alma_mater = [[Prifysgol Aberystwyth]] |occupation = Ymgynghorydd cysylltiadau cyhoeddus, dyn busnes a gwleidydd |profession = |cabinet = |committees = |portfolio = |religion = |signature = |signature_alt= |website = {{url|https://alundaviesam.wordpress.com/|Blog Personol}} |footnotes = }} [[Gwleidyddiaeth|Gwleidydd]] [[Cymry|Cymreig]], ac aelod o'r [[Y Blaid Lafur (DU)|Blaid Lafur]], yw '''Alun Davies''' (ganed [[12 Chwefror]] [[1964]]). Roedd yn Aelod o'r [[Senedd Cymru|Senedd]] rhwng 2007 a 2026. I gychwyn roedd yn cynrychioli [[Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru (Cynulliad Cenedlaethol)|Ranbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru]] rhwng [[2007]] hyd [[2011]]. Yn 2011 ennillodd sedd yn etholaeth [[Blaenau Gwent (etholaeth Cynulliad)|Blaenau Gwent]] ond ni chafodd ei ethol yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]].<ref>{{Cite web|title=Pwy yw'r 16 AS a fethodd a chael eu hail-ethol?|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/erthyglau/cewpgrjkqxeo|website=BBC Cymru Fyw|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> Rhwng 19 Ionawr 2021 a 23 Chwefror 2021 cafodd ei wahardd o'r Grŵp Llafur yn y Senedd wrth aros am ganlyniad ymchwiliad (yn ymwneud gyda thoriad mewn rheoliadau COVID). ==Gyrfa wleidyddol== Roedd Alun Davies yn Weinidog Adnoddau Naturiol a Bwyd o Fawrth 2013 hyd at Orffennaf 2014. Cafodd ei ddiswyddo ar 8fed Gorffennaf wedi iddo wneud cais i wybod am daliadau [[Polisi Amaethyddol Cyffredin|PAC]] i bum Aelodau Cynulliad y gwrthbleidiau.<ref>{{cite web |url=http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/153436-alun-davies-wedi-cael-ei-ddiswyddo |title=Alun Davies wedi cael ei ddiswyddo |publisher=Golwg360 |date=8 Gorffennaf 2014 |accessdate=8 Gorffennaf 2014}}</ref> Dim ond wythnos yn gynharach, roedd Mr Davies wedi medru cadw ei swydd er iddo dorri'r [[Cod Ymddygiad Gweinidogol]].<ref>{{cite web |url=http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/152723-alun-davies-wedi-torri-cod-ymddygiad-gweinidogol |title=Alun Davies wedi torri cod ymddygiad gweinidogol |publisher=Golwg360 |date=8 Gorffennaf 2014 |accessdate=8 Gorffennaf 2014}}</ref> Cafodd [[Carwyn Jones]], y prif weinidog ac arweinwr y blaid Lafur ar y pryd, hefyd ei feirniadu am beidio disgyblu'r gweinidog.<ref>{{cite web |url=http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/152919-cyhuddo-carwyn-o-geisio-claddu-stori-alun-davies |title=Cyhuddo Carwyn o geisio claddu stori Alun Davies |publisher=Golwg360 |date=8 Gorffennaf 2014 |accessdate=8 Gorffennaf 2014}}</ref> Yn 2016 penodwyd Davies yn Weinidog y Gymraeg a Dysgu Gydol Oes lle roedd yn gyfrifol am strategaeth newydd i greu miliwn o siaradwyr Cymraeg ac ail-drefnu y drefn addysg i ddysgwyr. Ar 2 Tachwedd 2017, apwyntiwyd Davies yn Ysgrifennydd dros Lywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-41863007|title=Ex-Plaid leader is made culture minister|date=2017-11-03|work=BBC News|access-date=2017-11-03|language=en-GB}}</ref> Gadawodd y cabinet eto yn Rhagfyr 2018 yn dilyn ail-drefnu gan y Prif Weinidog newydd [[Mark Drakeford]].<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-46545625|title=Wales' new first minister Mark Drakeford appoints his team|date=2018-12-13|work=BBC News|access-date=2018-12-13|language=en-GB}}</ref> Cafodd ei wahardd o'r grŵp Llafur Cymreig yn y Senedd ar 19 Ionawr 2020 ar ôl honnir iddo ymwneud ag yfed alcohol ar ystâd y Senedd, a allai o ganlyniad fod wedi torri cyfyngiadau COVID. Digwyddodd y digwyddiad ar 8 Rhagfyr 2020 pan wnaeth Alun Davies cyfarfod ag aelodau ceidwadol [[Paul Davies]], [[Darren Millar]] a [[Nick Ramsay]] dros alcohol yn ystafell te yn Nhŷ Hywel i geisio cael cefnogaeth ar ei Fil, Mesur Calonnau Cymru. Dywedodd Comisiwn y Senedd ei fod yn ymchwilio i'r digwyddiad a allai "fod wedi bod yn groes i reoliadau iechyd cyhoeddus". Cyflwynodd Llywodraeth Cymru reoliadau COVID-19 ar 4 Rhagfyr 2020, pan waharddwyd gwerthu alcohol mewn adeiladau trwyddedig. Adeg yr ataliad dywedodd Alun Davies ei fod yn ddrwg ganddo pe bai'r digwyddiad dan sylw yn rhoi'r argraff nad oedd yn cynnal y rheoliadau, ond dywedodd fod "Comisiwn y Senedd eisoes wedi cadarnhau i mi yn barod nad oeddwn wedi torri rheolau coronafeirws o ran bwyd ac alcohol oedd mewn grym ar y pryd."<ref>{{Cite news|title=ASau wedi yfed yn y Senedd ar ôl gwaharddiad Covid-19|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/55718509|work=BBC Cymru Fyw|date=2021-01-19|access-date=2021-01-19|language=cy}}</ref> Ail-dderbyniwyd Alun Davies i grŵp Llafur Cymru yn y Senedd ar 23 Chwefror 2021, gan sefyll dros y blaid yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|etholiad Senedd 2021]] dros ei [[Blaenau Gwent (etholaeth Senedd Cymru)|etholaeth]].<ref>{{Cite news|title=Alun Davies yn ailymuno â grŵp Llafur wedi ffrae yfed|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/56169249|work=BBC Cymru Fyw|date=2021-02-23|access-date=2021-02-23|language=cy}}</ref> {{dechrau-bocs}} {{Teitl Dil|cym}} {{bocs olyniaeth | cyn=[[Glyn Davies]] | teitl=[[Aelod Cynulliad]] dros [[Rhanbarth Canol De Cymru (Cynulliad Cenedlaethol)|Ranbarth Canol De Cymru]]| blynyddoedd=[[2007]] – [[2011]] | ar ôl=[[Rebecca Evans (gwleidydd)|Rebecca Evans]] }} {{bocs olyniaeth | cyn=[[Trish Law]] | teitl=[[Aelod o'r Senedd]] dros [[Blaenau Gwent (etholaeth Cynulliad)|Flaenau Gwent]]| blynyddoedd=[[2011]] – | ar ôl=''deiliad'' }} {{diwedd-bocs}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{eginyn Cymry}} {{DEFAULTSORT:Davies, Alun}} [[Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011]] [[Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016]] [[Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021]] [[Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026]] [[Categori:Genedigaethau 1964]] [[Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru]] [[Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)]] [[Categori:Pobl o Sir Fynwy]] tb4p4cn7qlteqrsoa0gigmlsqj9d60r Hanes y Gymraeg 0 87460 14892174 13660314 2026-05-10T10:07:11Z Resnjari 30260 adding maps 14892174 wikitext text/x-wiki Mae '''hanes y Gymraeg''' yn rhychwantu dros 1400 mlynedd, gan gynnwys cyfnod cynharaf yr iaith a elwir yn [[Hen Gymraeg]], yna [[Cymraeg Canol]] a [[Cymraeg|Chymraeg Modern]]. {| border="0" cellpadding="5" style="float:right; background:#ffffd9; margin-left:10px;" |- | style="background:#ffffd9;"|<timeline> ImageSize = width:240 height:900 PlotArea = right:40 top:10 left:40 bottom:10 DateFormat = yyyy TimeAxis = orientation:vertical order:reverse Period = from:500 till:2010 AlignBars = early ScaleMajor = unit:year increment:200 start:500 Colors = id:canvas value:rgb(1,1,0.85) BackgroundColors = canvas:canvas PlotData = width:15 color:blue bar:test from:500 till:800 shift:(10,0) text:Cymraeg Cyntefig PlotData = width:15 color:black bar:test from:800 till:1050 shift:(10,0) text:[[Hen Gymraeg]] PlotData = width:15 color:white bar:test from:1050 till:1250 shift:(10,0) text:[[Cymraeg Canol]] PlotData = width:15 color:red bar:test from:1250 till:1588 shift:(10,0) text:Cymraeg Fodern Gynnar PlotData = width:15 color:green bar:test from:1588 till:2006 shift:(10,0) text:Cymraeg Fodern Ddiweddar PlotData = bar:test at:1588 mark:(line,white) at:1588 shift:(10,0) text:1588 Cyhoeddwyd y~[[Beibl Cymraeg]] gan William Morgan bar:test at:1936 mark:(line,white) at:1936 shift:(10,0) text:1936 Tân yn Llŷn bar:test at:1962 mark:(line,white) at:1955 shift:(10,0) text:1962 Tynged yr iaith bar:test at:1982 mark:(line,white) at:1975 shift:(10,0) text:Lansiad [[S4C]] ym 1982 bar:test at:1993 mark:(line,white) at:1990 shift:(10,0) text:[[Deddf yr Iaith Gymraeg 1993]] bar:test at:2001 mark:(line,white) at:2007 shift:(10,0) text:2001 Nifer o siaradwyr yn cynyddu~yn y Cyfrifiad cenedlaethol </timeline> |} ==Y Cefndir Celtaidd a Rhufeinig== Mae cryn ansicrwydd pa bryd y cyrhaeddodd y [[Celtiaid]] neu eu hiaith a’u diwylliant ynysoedd Prydain.<ref name=Hanescymru>John Davies, ''Hanes Cymru'' (The Penguin Press, 1990)</ref> Nid oedd [[arysgrifau]] yn cael eu hysgrifennu ar henebion ym Mhrydain bryd hynny, heblaw am arysgrifau’r [[Pictiaid]].<ref>Nid oes neb yn siŵr a siaradai'r Pictiaid iaith cyn-Gelteg ynteu Gelteg. Erbyn hyn dadleua mwyafrif yr ysgolheigion mai iaith Gelteg a siaradai'r Pictiaid.</ref> Ymhlith y niferoedd lawer o ddamcaniaethau hawlia rhai arbenigwyr fod y Celtiaid wedi cyrraedd tua 2000 CC. Dadleua eraill iddynt gyrraedd Prydain ac Iwerddon ynghynt fyth gyda lledaeniad [[amaethyddiaeth]] ar draws Ewrop. Dadleua eraill bod goresgynwyr Celtaidd wedi dod â’u diwylliant a’u hiaith ganddynt wedi 700 CC, gan ddisodli’r brodorion, er bod tystiolaeth enetig erbyn hyn i wrthddweud y syniad hwn. Y ddamcaniaeth a gaiff y gefnogaeth fwyaf ar hyn o bryd yw’r ddamcaniaeth mai'r iaith Geltaidd a'i diwylliant a ymledodd yn hytrach na'r bobl. Ymledodd yn raddol ar draws rhannau helaeth o Ewrop o’r tiroedd rhwng afonydd Donaw a Rhein, gan gael ei chymathu gan y brodorion. Tybir y gallasai masnachwyr Parthau Môr Iwerydd yng nghanrifoedd olaf Oes y Pres fod yn ffactor bwysig yn y lledu hwn, gan iddynt efallai ddefnyddio Celteg yn 'lingua franca'. Ni wyddys faint o olion yr ieithoedd cyn-Geltaidd a erys yn y Gymraeg. Prin yw’r geiriau cyn-Geltaidd y tybir iddynt oroesi yn Gymraeg heblaw am ambell i enw lle. Awgrymir gan rai bod treigladau'r ieithoedd Celtaidd yn tarddu o’r ieithoedd cyn-Geltaidd, ond nid oes prawf o hyn. Gwyddys mai tafodieithoedd y [[Brythoneg|Frythoneg]] a siaredid dros fwyafrif Ynys Prydain pan gyrhaeddodd y [[yr Ymerodraeth Rufeinig|Rhufeiniaid]] yn ystod y ganrif gyntaf. Daeth newidiadau dirfawr yn sgil dyfodiad y Rhufeiniaid. Roedd llawer ym Mhrydain yn ddwyieithog mewn [[Lladin]] a Brythoneg, yn enwedig ar iseldiroedd de Prydain, yn yr ardal sifil Rufeinig (gan gynnwys de-ddwyrain Cymru) a elwid yn ‘Civitas’. Lladin oedd iaith dysg mwy na thebyg a'r brif iaith weinyddol, ac iaith lafar yn unig oedd y Frythoneg. [[Benthyg geiriau i'r Gymraeg#Lladin|Benthycwyd geirfa]] helaeth o'r Lladin i'r Frythoneg. Ond nid oedd dylanwad Lladin ar Frythoneg gymaint ag ydoedd dylanwad Lladin ar ieithoedd Celtaidd eraill yr Ymerodraeth Rufeinig. Roedd gafael yr Ymerodraeth Rufeinig a'r Lladin fel ei gilydd ym Mhrydain yn llai nag ydoedd yng [[Gâl|Ngâl]]. Wedi i’r Rhufeiniaid adael fe gollodd Lladin ei thir fel iaith lafar ym Mhrydain, er iddi barhau’n iaith ysgrifenedig. Ar yr un pryd yr oedd y Frythoneg yn cael ei thrawsnewid. Gyda dyfodiad y Rhufeiniaid roedd y Frythoneg wedi colli ei statws o fod yn brif iaith arweinyddiaeth rhannau helaeth o Brydain. Roedd presenoldeb iaith arall, sef Lladin, yn ychwanegu at ansefydlogi strwythur y Frythoneg. Cyrhaeddodd [[Cristnogaeth]] Brydain yn ystod y cyfnod hwn, gan wanhau awdurdod a dylanwad offeiriaid yr hen grefydd. Yr offeiriaid oedd ceidwaid traddodiad, gan gynnwys dulliau ieithyddol traddodiadol. Yn ystod arhosiad y Rhufeiniaid a'r ddwy ganrif wedi iddynt ymadael bu i ffurfiau gramadegol y Frythoneg ddadfeilio'n helaeth a ffurfiau newydd ddatblygu sy'n nodweddiadol o'r Gymraeg. ===Trawsnewidiad y Frythoneg i'r Gymraeg=== {{prif|Trawsnewidiad y Frythoneg i'r Gymraeg}}{{Diwylliant Cymru}}Gan nad oedd y [[Brythoneg|Frythoneg]] yn iaith ysgrifenedig tystiolaeth anuniongyrchol yn unig sydd i'r newidiadau a ddigwyddodd iddi.<ref name="DatblygiadyrIaithGymraeg">Henry Lewis, ''Datblygiad yr Iaith Gymraeg'' (Prifysgol Cymru, 1931)</ref><ref>Yn ystod y [[19g]] ail-ddechreuwyd astudio hanes datblygiad ieithoedd a'r perthynas rhyngddynt. Defnyddiwyd y dystiolaeth ysgrifenedig oedd ar gael a'i gymharu ag ieithoedd eraill yn dyddio o'r un adeg hanesyddol a dilyn hynt iaith ar hyd yr oesau. O ddeall patrymau newid ieithyddol mae modd ail-lunio ieithoedd diflanedig. Technegau [[ieitheg gymharol]], yn adeiladu ar dystiolaeth enwau llefydd a phobl Frythonig ac ambell i enw cyffredin a gofnodwyd yn Lladin neu yng Ngroeg, sydd wedi galluogi ieithyddion i ddirnad peth o eirfa a gramadeg y Frythoneg.</ref> Yn fras mae ieithyddion wedi dyfalu bod enwau ac ansoddeiriau wedi colli eu terfyniadau a ffurfiau gwrthrychol, genidol, derbyniol ac ati a oedd yn nodweddu ieithoedd [[Indo-Ewropeg Gorllewinol]] yr adeg honno. Roedd gan enwau yn y Frythoneg ffurfiau unigol, deuol a lluosog. Dim ond un ffurf unigol ac un luosog sydd gan y Gymraeg, ac ambell i ffurf ddeuol megis '''dwylo'''. Roedd cenedl enw Brythoneg yn wrywaidd, benywaidd neu'n ddiryw. Collwyd y genedl ddiryw yn ystod dirywiad y Frythoneg. Datblygodd terfyniadau newyddion neu newidiadau yn llafariaid bôn y gair i wahaniaethu rhwng geiriau unigol a lluosog, e.e. '''bardd/beirdd'''. Cafwyd llawer o [[newidiadau seiniol]]. Gellir dirnad proses ffurfio patrymau treiglad yn y newidiadau seiniol. Oherwydd y diffyg tystiolaeth ysgrifenedig ni ellir dweud yn sicr pryd y cafodd trawsnewidiad y Frythoneg i Gymraeg Cynnar ei gwblhau. Mae'r arysgrif Gymraeg cynharaf sydd wedi goroesi yn dyddio o tua [[700]] O.C.. Fe'i cheir ar faen coffa sydd yn awr yn eglwys [[Tywyn]], Meirionnydd. Er bod rhai yn meddwl y gallasai'r Gymraeg fod wedi ymwahanu'n bendant o'r Frythoneg yn gynnar yn y 6g, mae'r rhan fwyaf o ysgolheigion yn amcangyfrif bod oes Cymraeg Cynnar yn dechrau yn ail hanner y 6g. ==Cymraeg Cynnar== [[Delwedd:Beddfaen Cymraeg o'r 8fed ganrif 2.jpg|chwith|bawd|150px|Arysgrif Cymraeg o ddechrau'r 8fed ganrif, ar faen yn Eglwys Sant Cadfan, [[Tywyn]]]] Gelwir y cyfnod rhwng dechrau'r Gymraeg tua hanner olaf y 6g (gweler uchod) hyd at ddiwedd yr 8g yn oes Cymraeg Cynnar. Dim ond ambell i arysgrif ar feini sydd wedi goroesi o'r cyfnod hwn.<ref name= DatblygiadyrIaithGymraeg /> Fe gynnwys gwaith [[Beda]], ''Hanes Eglwysig Cenedl yr Eingl'', a ysgrifennwyd ar ddechrau'r 8g, ac ambell i enw lle Cymraeg. Mae'r enghraifft gynharaf o Gymraeg mewn [[llawysgrif]] sydd wedi goroesi i'w chael yn [[Llyfr Sant Chad]], a gedwir yn eglwys gadeiriol [[Caerlwytgoed]] (Lichfield). Gweithred gyfreithiol yw'r darn, a elwir yn gofnod ''surexit'' ar ôl y gair cyntaf o'r testun, ac a gopïwyd ar ddiwedd yr 8g o weithred Gymraeg o'r 6g. O'r ffynonellau hyn y tardd yr ychydig wybodaeth sydd gennym am Gymraeg Cynnar. ==Hen Gymraeg== Gelwir y cyfnod rhwng y 9g a diwedd yr 11g yn gyfnod Hen Gymraeg. Mae glosau, sef nodiadau Cymraeg ymyl y ddalen ar destunau Lladin, o'r cyfnod hwn wedi goroesi. Mae rhai o'r llawysgrifau a ysgrifennwyd o'r 12g ymlaen naill ai wedi eu copïo o lawysgrifau hŷn neu yn gofnod o draddodiad llafar hŷn, e.e. [[Llyfr Llandaf]] (a gedwir yn [[Llyfrgell Genedlaethol Cymru]]), yr Annales Cambriae (cedwir un fersiwn o hwn yn y Public Record Office (PRO) a dau fersiwn yn y [[Y Llyfrgell Brydeinig|Llyfrgell Brydeinig]]) yn Llundain, a gwaith y [[Cynfeirdd]]. Mae'r darnau ysgrifenedig hyn yn cynnig tystiolaeth o fath ynglŷn â'r Gymraeg yn y cyfnod hwn. Eto amwys yw'r dystiolaeth i raddau gan na wyddom ai synau'r Gymraeg sydd wedi newid ynteu'r ffordd y cyflëir y synau hyn ar bapur. Rhaid bod yn ofalus wrth dynnu casgliadau o'r dystiolaeth ysgrifenedig brin. Yn y llawysgrifau ni cheir treiglad ar ddechrau gair byth, a phrin yw'r enghreifftiau o [[cyfnewidiad seiniol|gyfnewidiadau seiniol]] yng nghanol neu ar ddiwedd gair, e.e. '''atar''' (adar), '''nimer''' (nifer), '''douceint''' (deugain), '''merc''' (merch), '''trucarauc''' (trugarog). Ceir '''gu''' ynghanol gair, sydd yn w-gytsain erbyn heddiw, e.e. '''petguar''' (pedwar). Fe dybir nad oedd y gyfundrefn [[treiglad|dreigladau]] ar ddechrau geiriau sydd gennym heddiw ddim eto wedi datblygu'n llawn yn y Gymraeg na'r cyfnewidiadau seiniol mewnol, megis '''t''' i '''d''' yn '''atar/adar''', eto wedi eu cwblhau. Ond y mae'n bosib bod geiriau yn cael eu treiglo ar lafar ond mai'r ffurf gysefin yn unig a ysgrifennid, neu fod y ffordd o yngan y cytseiniaid wedi newid ers hynny. Digwydd '''oi''' neu '''ui''' lle yr yngenir wy heddiw, e.e. '''oith''' (wyth), '''troi''' (trwy), '''bloidin''' (blwyddyn), '''notuid''' (nodwydd). Ceir '''ou''' sydd heddiw'n '''eu''' neu '''au''', e.e. '''hithou''' (hithau), '''nouodou''' (neuaddau). Nid oedd Hen Gymraeg eto wedi magu '''y''' ar flaen geiriau'n dechrau ag '''s''' a chytsain arall megis '''stebill''' (ystafell), '''strat''' (ystrad). Safle'r acen yn y Frythoneg oedd ar y sill cyn yr olaf. Pan gollid terfyniadau Brythoneg, hynny yw'r sill olaf, fe fyddai’r acen ar y sill olaf o'r gair newydd, e.e. '''trīnĭtātem''' i '''trindáwd''', a'r acen ar y sill olaf '''–áwd''' (dynoda '''΄''' safle'r brif acen). Yna rhywbryd tua diwedd cyfnod yr Hen Gymraeg symudodd yr acen i'r sill cyn olaf i roi '''tríndawd'''. Wedi cyfnod yr Hen Gymraeg gwanhawyd yr '''aw''' oedd bellach yn ddiacen i '''o''' gan roi'r gair modern '''trindod'''. '''Ha''' a '''hac''' oedd ein '''ac''' a'n '''a''' ni megis mewn gweithred sy'n sôn am 'douceint torth ha maharuin in ir ham ha douceint torth in ir gaem' (deugain torth a maharen yn yr haf a deugain torth yn y gaeaf). ==Cymraeg Canol== Gelwir y cyfnod rhwng y 12g a diwedd y 14g yn gyfnod [[Cymraeg Canol]]. Ymhlith y gweithiau a ysgrifennwyd mewn Cymraeg Canol mae'r [[Mabinogi]], [[Cyfraith Hywel Dda]], a barddoniaeth y [[Gogynfeirdd]]. Ceir tystiolaeth am ddatblygiad y Gymraeg yn rhyddiaith y cyfnod a hefyd yng ngwaith y Gogynfeirdd o'r adeg hon. Eto amwys yw peth o'r dystiolaeth hon, gan fod y Gogynfeirdd yn cadw at batrymau traddodiadol. Defnyddient gystrawen a geirfa hynafol. Gwelir hyn wrth gymharu eu hiaith â rhyddiaith y cyfnod. Yn ystod y cyfnod hwn y cafwyd benthyg termau o'r [[Ffrangeg]] a'r [[Lladin]], yn rhannol gan fod cyfieithu gweithiau i'r Gymraeg yn dod yn gyffredin. Wedi'r cyfnod hwn y collwyd rhai o ffurfiau'r ferf a rhai o ffurfiau personol yr arddodiaid. Ceir y terfyniadau '''–wŷs''', '''-ws''', '''-es''', ar gyfer trydydd person unigol yr amser gorffennol mewn Cymraeg Canol yn ogystal â'r ffurf '''–odd'''. Erbyn heddiw dim ond y terfyniad –'''odd''' a erys mewn Cymraeg ysgrifenedig safonol. Wedi dweud hynny mae'r ffurf '''-ws''' yn parhau ar lafar yn y De-ddwyrain. Erys y ffurf '''-as''' a ysgrifennid ar ddechrau'r cyfnod diweddar ar lafar y De yn '''cas''', yn golygu '''cafodd'''. Dengys hyn eto pa mor anodd yw cyffredinoli a thynnu casgliadau am yr iaith lafar o'r dystiolaeth ysgrifenedig sy'n weddill i ni. Erbyn heddiw trefn elfennau'r [[brawddeg|frawddeg]] seml Gymraeg yw [[berf]] yna [[goddrych]] yna [[gwrthrych]]. Ond hyd at yr Oesoedd Canol roedd hi hefyd yn bosib trefnu brawddeg seml drwy osod y goddrych yn gyntaf ac yna'r ferf ac wedyn y gwrthrych. Mae'n bosib bod hepgor y gystrawen hon wedi digwydd ar lafar ynghynt nag y digwyddodd mewn llenyddiaeth. Hyd at yr Oesoedd Canol gallasai'r ferf mewn brawddeg seml fod yn unigol neu'n lluosog o flaen goddrych lluosog. Erbyn heddiw dim ond trydydd person unigol berf a ddefnyddir mewn brawddeg seml heb fod â [[rhagenw]] personol yn oddrych iddi. Arferid 'cenynt gerddorion' yn ogystal â 'canai cerddorion' yn yr Oesoedd Canol ond erbyn hyn dim ond y ffurf 'canai cerddorion' a arferir. ==Cymraeg Fodern Gynnar== Parhâi cyfnod Cymraeg Fodern Gynnar o ddechrau'r 14eg hyd at ddiwedd y 16g. Daeth newid cymharol sydyn i Gymraeg y beirdd wrth i [[Dafydd ap Gwilym|Ddafydd ap Gwilym]] fabwysiadu ffurf newydd y [[cywydd]] a'i ysgrifennu yn yr iaith fyw yn y 14g yn hytrach nag yn iaith geidwadol y Gogynfeirdd. Ond daeth tro ar fyd yn nes ymlaen yn y cyfnod hwn wrth i ryfel a dechrau lleihad yn nawdd yr uchelwyr i'r beirdd achosi dirywiad yn y gyfundrefn farddol a chymdeithasol. Yn yr [[Yr Oesoedd Canol yng Nghymru|Oesoedd Canol]] roedd y gyfundrefn farddol yn sicrhau rhywfaint o unoliaeth ar ffurf lenyddol y Gymraeg. Eto nid oedd y Gymraeg yn unffurf gan fod ysgolheigion sy'n astudio'r Oesoedd Canol yn gallu dirnad tarddiad daearyddol llawysgrif o'r amrywiadau tafodieithol a geir ynddi. Ond erbyn y 16g, heb gyfundrefn gref i osod safon y gellid glynu wrthi, roedd yr amrywiadau lleol wedi amlhau gymaint fel bod rhai yn achwyn eu bod yn cael trafferth i ddeall ysgrifau cyfoes o ardal arall. <gallery mode="packed" heights="230px" caption="Ieithoedd Cymru 1750 - 1900"> File:Map o ieithoedd Cymru (A map of the languages of Wales) - 1750.svg|1750 File:Map o ieithoedd Cymru (A map of the languages of Wales) - 1800.svg|1800 File:Map o ieithoedd Cymru (A map of the languages of Wales) - 1850.svg|1850 File:Map o ieithoedd Cymru (A map of the languages of Wales) - 1900.svg|1900 </gallery> {{align|center|'''Allwedd''': • Cymraeg {{color box|Green}} • Dwyieithog {{color box|Pink}} • Saesneg {{color box|White}}}} ==Cymraeg Fodern Ddiweddar== [[Delwedd:% yn siarad Cymraeg yn ôl oed, 1911–2001 - pobl o dan 25 oed.PNG|bawd|500px|Y ganran a fedrai siarad Cymraeg yn ôl oed, 1911–2001 - pobl o dan 25 oed, yn ôl Cyfrifiad 2011. Mae’n werth nodi bod hwn yn awgrymu bod y rhod wedi troi, o ran y ganran yn gallu siarad Cymraeg ymhlith y plant 10 i 14, yn ystod y 1970au, cyn llawer o ddigwyddiadau sy’n cael eu hystyried yn bwysig yn hanes yr iaith, er enghraifft sefydlu S4C yn 1982 a phasio Deddf Diwygio Addysg 1988. Sefydlwyd Mudiad Ysgolion Meithrin yn 1971: yn y flwyddyn honno cofnodwyd fod 67 cylch meithrin.<ref>[http://www.comisiynyddygymraeg.org/Cymraeg/Rhestr%20Cyhoeddiadau/Darlun%20ystadegol%20Cymraeg.pdf Gwefan Comisiynydd y Gymraeg]{{Dolen marw|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]] Cyfrifir bod Cymraeg Fodern Ddiweddar yn dechrau gyda chyfieithiad [[Esgob William Morgan|William Morgan]] o'r [[Beibl 1588|Beibl]] a gyhoeddwyd ym [[1588]] ac a ddiwygiwyd ym [[1620]].<ref>Isaac Thomas, ''William Morgan a'i Feibl'' (Prifysgol Cymru, 1988)</ref> Defnyddiai William Morgan eirfa gyfoes lafar lle medrai, gan fathu termau lle byddai rhaid. Wrth fathu termau byddai'n benthyca o'r [[Hebraeg]], [[Lladin]] neu'r [[Saesneg]] neu yn bathu gair cyfansawdd o elfennau symlach Cymraeg eu tarddiad megis '''gwrthglawdd''', '''gwrthryfel''', '''arogldarth''', '''caethglud''', '''cyntaf-anedic''' (sillafiad William Morgan). Byddai'n defnyddio termau a fodolai yn ysgrifau crefyddol yr Oesoedd Canol hefyd ond yn osgoi'r termau hynny a fagodd gysylltiadau â'r [[Eglwys Gatholig]] a'r termau hynny oedd wedi eu disodli gan derm arall. Amcan ei ddewis o eirfa oedd eglurder ystyr. Defnyddiai briod-ddulliau urddasol. Weithiau byddai'n cyfieithu priod-ddull Hebraeg air am air. Bryd arall ceisiai gadw naws delynegol barddoniaeth y gwreiddiol drwy ddefnyddio ffurfiau a arferid yn y cywyddau Cymraeg. Defnyddiai ffurf 'annormal' y frawddeg (patrwm goddrych neu wrthrych neu adferf + geiryn perthynol + berf, megis yn 'A Duw a alwodd y goleuni yn ddydd') a gydymffurfiai â phatrwm 'gramadeg' Lladinaidd yr ystyrid ei bod yn well ffurf na ffurf 'normal' y frawddeg a geid ar lafar. Roedd rhai agweddau ar Gymraeg William Morgan felly yn hen ffasiwn. Gan i'r Beibl hwn gael ei dderbyn ym mhob cwr o Gymru bu'n fodd i angori'r iaith lenyddol ac arafu ei datblygiad. Drwy ddolen gyswllt Beibl 1588 mae modd i siaradwyr Cymraeg modern ddeall barddoniaeth Cymraeg Canol ond iddynt gael gwybod ystyr rhai geiriau nas arferir bellach neu sydd wedi newid eu hystyr. Ar yr un pryd cafwyd adennill unoliaeth y Gymraeg llenyddol a symleiddio eto ar ffurfiau'r ferf a'r arddodiaid a safoni'r patrymau treiglo. Roedd modd i'r rhai a ddefnyddiai iaith Beibl William Morgan ddeall ei gilydd ledled Cymru gyfan, ar bapur o leiaf. Beibl William Morgan fyddai defnydd pennaf ysgolion cylchynol y 18g a ddaeth â llythrennedd i drwch gwerin Cymru. Mae'r Gymraeg wedi gweld llawer o newidiadau yn ei phriod-ddulliau drwy'r oesau. Dyma rai enghreifftiau ohonynt:<ref name= DatblygiadyrIaithGymraeg /> {| style="margin:1em auto 1em auto" !Priod-ddull y gorffennol!!Priod-ddull cyfoes |- |Metha gennyf fynd||Methaf fynd, rwy’n methu mynd |- |Bath ar, newidiodd i math ar &nbsp; &nbsp; &nbsp;||Math o |- |Arfer o fynd ar ffrind||Arfer mynd at ffrind |- |Dyfod arno||Dyfod ato |} Yn y [[19g]] dyfeisiwyd system ddegol ar gyfer y [[rhifau yn y Gymraeg|rhifolion]] (ond nid y trefnolion).<ref>Peter Wynn Thomas, ''Gramadeg y Gymraeg'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2006)</ref> Ond er i'r system newydd gael derbyniad ni ddiflannodd yr hen drefn rhifolion ugeiniol. Defnyddir y naill system a'r llall fel ei gilydd ar lafar ac ar bapur byth oddi ar hynny. Mae'r Gymraeg wedi benthyca geiriau o'r Saesneg ers dyfodiad y Saeson i Loegr. Ond ers twf dwyieithrwydd yng Nghymru mae dylanwad y Saesneg wedi dwysáu, ac mae llu o eiriau a phriod-ddulliau Saesneg wedi ymddangos yn y Gymraeg. Siarad ac ysgrifennu Saesneg yn y Gymraeg yw enw'r ieithyddion ar y broses o ddefnyddio gramadeg Saesneg wrth siarad ac ysgrifennu Cymraeg.<ref>''Llawlyfr Glowi Iaith'', t (Canolfan Bedwyr, 2008)</ref> Mae'r newidiadau i'r Gymraeg yn ystod yr hanner can mlynedd diwethaf wedi bod yn mynd ar garlam, a llu o eiriau newydd yn cael eu bathu wrth i'r Gymraeg ehangu ei defnydd i feysydd sydd wedi bod yn anghyfarwydd iddi ers rhai canrifoedd. Mae ei phriod-ddulliau hefyd yn newid yn gyflymach ar hyn o bryd nag y maent wedi gwneud ers oesoedd. Trafodir y newidiadau hyn gan Dafydd Glyn Jones yn ei ddarlith [http://www.cyfieithwyrcymru.org.uk/cymraeg/adnodd/pdf/DalyGeiriauYnghyd.pdf ''Dal y Geiriau Ynghyd''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927111131/http://www.cyfieithwyrcymru.org.uk/cymraeg/adnodd/pdf/DalyGeiriauYnghyd.pdf |date=2011-09-27 }}. == Cyfeiriadau == {{Cyfeiriadau}}{{Yr Iaith Gymraeg}}{{Comisiynydd}} {{DEFAULTSORT:Hanes Cymraeg}} [[Categori:Hanes y Gymraeg| ]] [[Categori:Cymraeg]] [[Categori:Hanes yn ôl iaith|Cymraeg]] i13plnku4mp4wjqbwucp5apuzikcy97 Nodyn:Adminstats/Llywelyn2000 10 90506 14891876 14891566 2026-05-10T00:33:04Z Cyberbot I 19483 Diweddaru Ystadegau Gweinyddol ([[en:WP:PEACHY|Peachy 2.0 (alpha 8)]]) 14891876 wikitext text/x-wiki {{Adminstats/Core |edits=104468 |ed=107132 |created=2 |deleted=2470 |restored=29 |blocked=376 |protected=34 |unprotected=0 |rights=41 |reblock=29 |unblock=16 |modify=14 |rename=9 |import=0 |style={{{style|}}}}} liheijymg4bo98i66miflu3ekralqc3 Achos Paul Chambers 0 90592 14892097 14631492 2026-05-10T08:38:30Z Craigysgafn 40536 14892097 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata=ALL | suppressfields= yn_cynnwys}} {{angen diweddaru}} [[Delwedd:Twitter Joke Trial 1.jpg|bawd|Chambers (canol), gyda Al Murray (chwith) a Stephen Fry (dde) y tu allan i'r Uchel Lys ar 27 Mehefin 2012.]] Achos llys ynghylch sylw a gyhoeddwyd ar wefan [[Twitter]] yn 2010 oedd '''achos Paul Chambers''' neu '''achos jôc Twitter'''. Yn ystod gaeaf 2009–2010, aflonyddodd tywydd oer fywyd ar draws gogledd [[Lloegr]]. Roedd [[Maes Awyr Robin Hood Doncaster Sheffield|Maes Awyr Robin Hood]] yn un o nifer o feysydd awyr a wnaeth ganslo ehediadau. Ar 6 Ionawr 2010,<ref name="wrong-tweet">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2010/may/10/tweeter-fined-spoof-message|title=Wrong kind of tweet leaves air traveller £1,000 out of pocket - UK news - The Guardian|last=Wainwright|first=Martin|work=Guardian|accessdate=17 Medi 2010|date=10 Mai 2010}}</ref> postiodd Paul Chambers neges ar Twitter: <blockquote>Crap! Robin Hood airport is closed. You've got a week and a bit to get your shit together otherwise I'm blowing the airport sky high!!<ref name="my-tweet">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/libertycentral/2010/may/11/tweet-joke-criminal-record-airport|title=My tweet was silly, but the police reaction was absurd - The Guardian|last=Chambers|first=Paul|work=Guardian|accessdate=17 Medi 2010|date=11 Mai 2010}}</ref></blockquote> Cafodd ei arestio wrth ei waith mewn swyddfa gan heddlu gwrth-derfysgaeth wythnos yn ddiweddarach,<ref name="wrong-tweet" /> am wneud bygythiad o fomio,<ref name="my-tweet" /> wedi i reolwr o'r maes awyr nad oedd ar ddyletswydd canfod y neges wrth wneud chwiliad ar-lein.<ref name="wrong-tweet" /> Atafaelwyd ei ffôn symudol, ei liniadur, a'i ddisgyrrwr caled yn ystod chwiliad o'i dŷ.<ref name="my-tweet" /> Cafodd ei gyhuddo o "ddanfon neges electronig gyhoeddus sy'n anferthol o dramgwyddus neu o gymeriad anweddus, anllad neu fygythiol yn groes i [[Deddf Cyfathrebu 2003|Ddeddf Cyfathrebu 2003]]".<ref name="wrong-tweet" /><ref>http://www.legislation.gov.uk/ukpga/2003/21/section/127</ref> Ar 10 Mai cafwyd yn euog gan lys ynadon Doncaster<ref name="wrong-tweet" /> a gorchmynnwyd iddo dalu £1,000 mewn dirwyon a chostau.<ref name="my-tweet" /> Collodd ei swydd o ganlyniad.<ref name="my-tweet" /> Mae nifer wedi condemnio'r dyfarniad a'i alw'n annheg,<ref name="Lawyer">{{cite web|url=http://www.thelawyer.com/the-twitter-“bomb-hoax”-case-worse-than-we-thought?/1003651.article|title=The Twitter “Bomb Hoax” case: worse than we thought?|date=2010-03-02|accessdate=19 Medi 2010|archive-date=2015-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20151112233437/http://www.thelawyer.com/the-twitter-%E2%80%9Cbomb-hoax%E2%80%9D-case-worse-than-we-thought?%2F1003651.article|url-status=dead}}</ref><ref name="Mitchell">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2010/may/16/britain-turns-serious-david-mitchell|title=Sacked and fined £1,000 for a joke about an airport?|last=Mitchell|first=David|work=Guardian|accessdate=19 Medi 2010|date=16 Mai 2010|archive-date=2012-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120721215223/http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2010/may/16/britain-turns-serious-david-mitchell|url-status=dead}}</ref><ref name="Cohen">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2010/sep/19/nick-cohen-terrorism-twitter|title=Twitter and terrifying tale of modern Britain - The Observer|last=Cohen|first=Nick|work=Guardian|accessdate=19 Medi 2010|date=19 Medi 2010}}</ref> ac eraill wedi ei alw'n enghraifft o gamwedd cyfiawnder.<ref name="JoK-matters">{{cite web|url=http://jackofkent.blogspot.com/2010/09/why-paul-chambers-case-matters.html|title=Jack of Kent: Why the Paul Chambers case matters|work=Blogger|accessdate=19 Medi 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100921044200/http://jackofkent.blogspot.com/2010/09/why-paul-chambers-case-matters.html|archivedate=2 Medi 2010|url-status=live}}</ref> Collodd Chambers apêl yn erbyn y dyfarniad yn Nhachwedd 2010. Clywodd y Barnwraig [[Jacqueline Davies]] ei apêl yn Llys y Goron, Doncaster; dywedodd bod y neges yn cynnwys "bygythiad" (''menace'') a rhaid bod Chambers wedi sylweddoli y byddai'r neges yn cael ei hystyried o ddifrif.<ref name="twitterjoke-appeal-verdict">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2010/nov/11/twitter-joke-trial-appeal-verdict|title=Twitter joke trial: Paul Chambers loses appeal against conviction|date=2010-11-11|accessdate=12 Tachwedd 2010|work=The Guardian|first=Martin|last=Wainwright}}</ref> Ymatebodd miloedd o ddefnyddwyr Twitter trwy ail-bostio neges Chambers gan gynnwys y hashnod #iamspartacus, gan gyfeirio at y ffilm ''[[Spartacus (film 1960)|Spartacus]]''.<ref name="twitterjoke-spartacus-hashtag-guardian">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2010/nov/12/iamspartacus-campaign-twitter-airport|title=#IAmSpartacus campaign explodes on Twitter in support of airport joker|date=2010-11-12|accessdate=12 Tachwedd 2010|work=The Guardian|first=Haroon|last=Siddique}}</ref><ref name="twitterjoketrial-iamspartacus-mashable">{{cite web|url=http://mashable.com/2010/11/12/iamspartacus/|title=Thousands of Twitter users express support for Chambers|date=12 Tachwedd 2010|accessdate=12 Tachwedd 2010}}</ref> Ar 8 Chwefror 2012, ymddangosodd Chambers yn [[yr Uchel Lys Barn]] i ofyn i'r barnwyr wrthdroi'r dyfarniad.<ref>http://www.guardian.co.uk/law/2012/feb/08/judgment-reserved-twitter-threat-appeal</ref> Cynigodd y cyflwynydd teledu [[Stephen Fry]] i dalu costau cyfreithiol Chambers.<ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/technology/2010/nov/12/iamspartacus-campaign-twitter-airport | location=London | work=The Guardian | first=Haroon | last=Siddique | title=#IAmSpartacus campaign explodes on Twitter in support of airport joker | date=12 Tachwedd 2010}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/16945540 | work=BBC News | title=Stephen Fry says British judges don't understand Twitter | date=8 Chwefror 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120323174231/http://www.bbc.co.uk/newsbeat/16945540 | archivedate=2012-03-23 | access-date=2012-04-02 | url-status=dead }}</ref> == Gweler hefyd == * [[Achos Liam Stacey]] == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau|2}} [[Categori:2010]] [[Categori:Achosion llys]] [[Categori:Rhyddid mynegiant]] [[Categori:Twitter]] bd8h9ohx3c9kh7qxqb424yw6xk02qg4 Annibyniaeth i Gymru 0 92456 14891665 14774056 2026-05-09T13:24:19Z Craigysgafn 40536 14891665 wikitext text/x-wiki {{Gweler hefyd|Arolygon barn ar annibyniaeth i Gymru}}{{Erthygl B}}[[Delwedd:Welsh independence march Cardiff May 11 2019 19.jpg|bawd|263x263px|Gorymdaith annibyniaeth Caerdydd, Mai 2019]] [[Delwedd:Second National March for Welsh Independence July 2019 31.jpg|bawd|263x263px|Gorymdaith annibyniaeth Caernarfon, Gorffennaf 2019]] [[Delwedd:Eddie Butler at the Third National March for Welsh Independence 7 September 2019 01.jpg|bawd|262x262px|Eddie Butler yn annerch y dorf yng Ngorymdaith annibyniaeth Merthyr, Medi 2019]] [[Delwedd:Gorymdaith Wrecsam 2 Gorffennaf 2022 - national march for indypendence, Wrexham 2 July 2022 03.jpg|bawd|263x263px|4ydd Gorymdaith; Wrecsam; Gorffennaf 2022]] [[Delwedd:5ed Gorymdaith YesCymru - the 5th YesCymru and AUOB march in Cardiff 1 Oct 2022 06.jpg|bawd|263x263px|Gorymdaith annibyniaeth Caerdydd, Hydref 2022]] [[Delwedd:YesCymru AUOB march Kingsway, Abertawe; with CCBY audio; 20 May 2023.webm|bawd|263x263px|Fideo o ddron o Orymdaith Abertawe, Mai 2023, lle roedd dros 7,000 yn bresennol]] '''Annibyniaeth i Gymru''' yw'r mudiad gwleidyddol sydd am weld [[Cymru]]'n wladwriaeth sofran, yn annibynnol o'r [[Y Deyrnas Unedig|Deyrnas Unedig]]. [[Goresgyniad Edward I|Gorchfygwyd Cymru]] yn ystod y [[13g]] gan [[Edward I, brenin Lloegr|Edward I o Loegr]] yn dilyn lladd [[Llywelyn ap Gruffudd|Llywelyn ein Llyw Olaf]] (Tywysog Cymru). Cyflwynodd Edward yr ordinhad brenhinol, [[Statud Rhuddlan]], yn 1284, gan beri i Gymru golli ei hannibyniaeth [[de facto]], ac ymgorfforwyd y [[Tywysogaeth Cymru|dywysogaeth Gymreig]] frodorol i [[Teyrnas Lloegr|Deyrnas Lloegr]].<ref>{{Cite book|last=Jones|first=Francis|url=https://books.google.com/books?id=7SWTAAAAIAAJ|title=The Princes and Principality of Wales|date=1969|publisher=University of Wales P.|isbn=978-0-900768-20-0|language=en}}</ref> Adferodd [[Owain Glyn Dŵr|Owain Glyndŵr]], Tywysog Cymru, annibyniaeth i Gymru c. 1400–10, ond yn y diwedd llwyddodd [[Harri IV, brenin Lloegr|Harri IV o Loegr]] i adennill rheolaeth ar Gymru. Cyflwynodd [[Harri VIII, brenin Lloegr|Harri VIII o Loegr]] [[Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542|Ddeddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru rhwng 1535 a 1542]], disodlwyd ''[[Cyfraith Hywel]]'' han gyfraith Lloegr, ac integreiddiwyd y dywysogaeth Gymreig a'r [[Y Mers|Gororau]] yn rhan o [[Lloegr|Loegr]].<ref>{{Cite web|title=BBC Wales - History - Themes - The 1536 Act of Union|url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/periods/tudors_04.shtml|access-date=2022-02-09|website=BBC}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.gov.uk/aep/Hen8/27/26/contents|title=Laws in Wales Act 1535 (repealed 21.12.1993)}}</ref> Diffiniodd [[Deddf Cymru a Berwick 1746|Deddf Cymru a Berwick]] "Lloegr" i gynnwys Cymru yn 1746, ond diddymwyd hyn yn rhannol gan [[Deddf yr Iaith Gymraeg 1967|Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1967]] gyda'r term " [[Cymru a Lloegr]] ".<ref>{{Cite web|date=2012-07-26|title=The Welsh language Act of 1967|url=https://www.bbc.co.uk/blogs/wales/entries/fe99df6b-bf61-3cb0-a695-fa76c013fc98|access-date=2022-02-09|website=BBC|language=en}}</ref> Daeth y mudiad annibyniaeth Cymreig modern i'r amlwg yn ystod canol y [[19g]], yn ogystal â mudiad dros "reolaeth gartref " ("''home rule"''). Ers 1999, mae Cymru wedi cael rhywfaint o bŵer deddfwriaethol fel rhan o [[Datganoli Cymru|ddatganoli Cymreig]] gan senedd y DU, a [[Cyfraith Cymru|chyfraith gyfoes Gymreig]] o fewn system gyfreithiol (neu 'gyfreithfa') Lloegr. Ar hyn o bryd, mae’r pleidiau gwleidyddol [[Plaid Cymru]],<ref>{{Cite web|title=Aims//Our History|url=https://www.partyof.wales/our-history/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160403005925/https://www.partyof.wales/our-history/|archivedate=2016-04-03|access-date=2016-03-22|publisher=Plaid Cymru}}</ref> [[Propel (plaid wleidyddol)|Propel]], [[Gwlad (plaid wleidyddol)|Gwlad]], a Phlaid Werdd Cymru yn cefnogi annibyniaeth i Gymru, fel y mae'r grŵp ymgyrchu [[YesCymru|amhleidiol YesCymru]].<ref>{{Cite news|last=Pitt|first=Ellie|date=6 Tachwedd 2020|title=Thousands join YesCymru and say "Westminster isn't working for Wales"|language=en|work=ITV News|url=https://www.itv.com/news/wales/2020-11-06/thousands-join-welsh-independence-group-yescymru-and-say-westminster-isnt-working-for-wales|access-date=7 November 2020}}</ref> Mae cefnogaeth i annibyniaeth wedi cynyddu o 14% yn 2014 i’w gefnogaeth uchaf o 46% yn Ebrill 2021 wrth eithrio'r bleidlais 'ddim yn gwybod'.<ref>{{Cite web|last=Henry|first=Graham|date=2014-04-19|title=Wales says no to Scottish independence: our exclusive YouGov poll|url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/wales-says-no-scottish-independence-7007185|access-date=2022-05-16|website=WalesOnline|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://2sjjwunnql41ia7ki31qqub1-wpengine.netdna-ssl.com/wp-content/uploads/2021/04/Final_38028217-Wales-Poll-20210429_Private.pdf|title=Savanta ComRes Wales Voting Intention – 29 Ebrill 2021|access-date=2023-01-09|archive-date=2021-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204033541/https://2sjjwunnql41ia7ki31qqub1-wpengine.netdna-ssl.com/wp-content/uploads/2021/04/Final_38028217-Wales-Poll-20210429_Private.pdf|url-status=dead}}</ref> Canfu arolwg barn YouGov yn Ionawr 2021 fod 47% o bobl Cymru yn gwrthwynebu cynnal refferendwm ar annibyniaeth i Gymru o fewn y pum mlynedd nesaf gyda 31% yn cefnogi.<ref>{{Cite web|url=https://docs.cdn.yougov.com/nh08mh24pk/SundayTimesResults_210121_StateoftheUnion_W.pdf|title=YouGov / Sunday Times Survey Results}}</ref> == Hanes == === Concwest Cymru === Defnyddiwyd y teitl, "Brenin Cymru gyfan" mor gynnar â 798 OC, ond daeth Cymru yn wlad annibynnol gwbl unedig am y tro cyntaf yn 1055 dan arweiniad [[Gruffudd ap Llywelyn|Gruffydd ap Llywelyn]], a deyrnasodd fel Brenin Cymru hyd 1063.<ref name=":22">{{Cite web|title=Archaeologia Cambrensis (1846-1899) {{!}} BRUT Y TYWYSOGION: GWENTIAN CHRONICLE 1863 {{!}} 1863 {{!}} Welsh Journals - The National Library of Wales|url=https://journals.library.wales/view/2919943/3012605/31|access-date=2022-07-26|website=journals.library.wales|page=|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gruffudd ap Llywelyn, the First and Last King of Wales|url=https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofWales/Wales-Mercia-Harold-the-road-to-1066/|access-date=2022-02-08|website=Historic UK|language=en-GB}}</ref> Dair blynedd yn ddiweddarach dechreuodd y goresgyniad Normanaidd, a reolodd lawer o Gymru am gyfnod byr, ond erbyn 1100 lleihawyd rheolaeth Eingl-Normanaidd i iseldiroedd [[Teyrnas Gwent|Gwent]], [[Sir Forgannwg|Morgannwg]], [[Penrhyn Gŵyr|Gŵyr]], a [[Penfro|Phenfro]], rhanbarthau a brofodd gryn wladychu Eingl-Normanaidd. Cafodd rhanbarthau'r gororau eu herio rhwng y tywysogion Cymreig a'r barwniaid Eingl-Normanaidd a adnabyddir fel y [[Y Mers|Gororau]], neu'r Mers.<ref>{{Cite book|last=Davies|first=R. R.|title=The age of conquest : Wales, 1063-1415|date=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-820878-5|location=Oxford|pages=5–7, 21}}</ref> [[Delwedd:All_or_nothing_-_Owain_Glyndwr_statue,_Corwen_-_geograph.org.uk_-_1862001.jpg|bawd|220x220px|chwith|Cerflun [[Owain Glyn Dŵr|Owain Glyndwr]] yng Nghorwen]] Yn y 13g, cadwodd tywysog olaf Cymru, [[Llywelyn ap Gruffudd]] ('y Llyw Olaf') ei hawliau i Gymru trwy gytundeb â Brenin Harri III yng [[Cytundeb Trefaldwyn|Nghytundeb Trefaldwyn]] yn 1267. Nid oedd olynydd Harri, [[Edward I, brenin Lloegr|Edward I]], yn cymeradwyo cytundeb Llywelyn gyda Simon de Montfort, a wrthryfelodd ynghyd â barwniaid eraill yn erbyn brenin Lloegr yn Ail Ryfel y Barwniaid o 1264 hyd 1267; ac felly yn 1276 gorfododd byddin Edward Lywelyn i gytundeb a welodd Llywelyn yn tynnu ei bwerau yn ôl i Wynedd yn unig. Yn 1282, tra'n ceisio casglu cefnogaeth yng Nghilmeri ger [[Llanfair-ym-Muallt|Llanfair ym Muallt]], lladdwyd Llywelyn gan un o filwyr Edward. Bu brawd Llywelyn, [[Dafydd ap Gruffudd|Dafydd ap Gruffydd]], (cynt: Arglwydd Dyffryn Clwyd), yn arwain llu yng Nghymru am gyfnod byr, ond cafodd ei ddal a'i Crogi, diberfeddu a chwarteru|grogi, ei lusgo a'i ddiberfeddu gan Edward, gan ddod ag annibyniaeth Gymreig i ben am gyfnod.<ref>{{Cite web|title=Kings and Princes of Wales|url=https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofWales/Kings-Princes-of-Wales/|website=Historic UK|access-date=2024-01-18|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|title=BBC Wales - History - Themes - Chapter 8: The end of Welsh independence|url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/guide/ch8_end_of_welsh_independence.shtml|access-date=2022-07-06|website=BBC}}</ref> Ers y goncwest, bu sawl [[Rheolaeth y Saeson o Gymru|gwrthryfel Cymreig yn erbyn rheolaeth Lloegr]]. Y gwrthryfel olaf, a’r mwyaf arwyddocaol, oedd Gwrthryfel Glyndŵr 1400–1415, a adferodd annibyniaeth am gyfnod byr. Cynhaliodd y Tywysog [[Owain Glyn Dŵr|Owain Glyndŵr]] y Senedd Gymreig gyntaf ym [[Machynlleth]] yn 1404, lle y cyhoeddwyd ef yn Dywysog Cymru ac ail senedd yn 1405 yn [[Harlech]]. Ar ôl trechu gwrthryfel Glyndŵr yn y pen draw a chyfnod byr o annibyniaeth, nid tan 1999 yr ailsefydlwyd corff deddfwriaethol Cymreig fel Cynulliad Cenedlaethol Cymru, a ailenwyd yn [[Senedd Cymru|Senedd Cymru/Welsh Parliament]] yn 2020.<ref>{{Cite web|title=OwainGlyndwr - Parliaments|url=https://www.owain-glyndwr.wales/parliaments.html|access-date=2022-02-08|website=www.owain-glyndwr.wales}}</ref><ref>{{Cite news|date=2020-05-06|title=Welsh assembly renamed Senedd Cymru/Welsh Parliament|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-politics-52544137|access-date=2022-06-13}}</ref> Yn yr [[16g]], pasiodd y Brenin [[Harri VIII, brenin Lloegr|Harri VIII]] o linach y [[Tuduriaid]] (tŷ brenhinol o darddiad Cymreig) a senedd Lloegr [[Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542|Ddeddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru]], y cyfeirir atynt hefyd fel y "Deddfau Uno", a ymgorfforodd Gymru yn llawn i [[Teyrnas Lloegr|Deyrnas Unedig Lloegr]].<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_04.shtml|publisher=BBC|website=History|title=Wales under the Tudors|location=UK|date=2010-10-15|access-date=2010-12-29}}</ref> === Mudiad dros Senedd a datganoli (1881-presennol) === ==== Cymru Fydd ==== [[Delwedd:David Lloyd George NLW3362532.jpg|bawd|196x196px|Lloyd George yn ddyn ifanc, tua 1890]] Deddf [[Deddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru) 1881|Cau ar y Sul (Cymru) 1881]] oedd y ddeddfwriaeth gyntaf i gydnabod bod gan Gymru gymeriad gwleidyddol-gyfreithiol ar wahân i weddill talaith Lloegr. Yn 1886 cynigiodd [[Joseph Chamberlain]] lywodraeth cartref i bawb (''“ Home Rule All Round”'') yn y Deyrnas Gyfunol, ac yn yr un flwyddyn, sefydlwyd [[Cymru Fydd|mudiad Cymru Fydd]] (Young Wales) i hybu’r achos. <ref name="encyclopaedia">{{Citation|title=The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales|year=2008|place=Cardiff|publisher=University of Wales Press}}</ref> Y prif arweinwyr oedd [[David Lloyd George]] (Prif Weinidog ers hynny), [[John Edward Lloyd|JE Lloyd]], [[Owen Morgan Edwards|OM Edwards]], [[Thomas Edward Ellis|TE Ellis]] (arweinydd, [[Aelod Seneddol|AS Meirion]] [[Meirionnydd (etholaeth seneddol)|,]] 1886-1899) a [[Beriah Gwynfe Evans]]. Ei phrif amcan oedd ennill hunan-lywodraeth i Gymru.<ref>{{Cite journal|last=Jones|first=J.G.|title=Alfred Thomas's National Institution (Wales) Bills of 1891-92|journal=Welsh History Review|date=1 January 1990|volume=15|issue=1|page=218|url=https://www.proquest.com/openview/f89689abf1ce5c56184975743e87cddc/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1820145|access-date=23 Mehefin 2020}}</ref> [[Datganoli|Cynulliad datganoledig]] oedd eu nod, ond diddymwyd y mudiad yn 1896 ynghanol gwrthdaro personol a rhwygiadau rhwng cynrychiolwyr Rhyddfrydol megis [[David Alfred Thomas]]. <ref name="encyclopaedia" /><ref>{{Cite web|title=Wales {{!}} Vol, V no. 8/9 {{!}} 1945 {{!}} Cylchgronau Cymru - Llyfrgell Genedlaethol Cymru|url=https://cylchgronau.llyfrgell.cymru/view/1214989/1216131/107|publisher=[[National Library of Wales]]|language=cy-GB|access-date=4 Rhagfyr 2020}}</ref> ==== Cyrff cenedlaethol ==== Roedd y gefnogaeth hanesyddol dros ymreolaeth i Gymru a’r Alban gryfaf ymhlith y rhan fwyaf o bleidiau gwleidyddol yn 1918 yn dilyn annibyniaeth gwledydd Ewropeaidd eraill ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, a Gwrthryfel y [[Gwrthryfel y Pasg|Pasg]] yn Iwerddon, yn ôl yr hanesydd Dr Davies.<ref>Davies, ''op cit'', Page 523</ref> Yn hwyr yn y 19eg ganrif a dechrau'r 20fed ganrif ffurfiwyd nifer o gyrff cenedlaethol Cymreig. Roedd y rhain yn cynnwys [[Prifysgol Cymru]] yn 1893,<ref>{{Cite web|title=History of the University of Wales - University of Wales|url=https://www.wales.ac.uk/en/AboutUs/Developments/History.aspx|access-date=2022-02-04|website=www.wales.ac.uk|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204004031/https://www.wales.ac.uk/en/AboutUs/Developments/History.aspx|url-status=dead}}</ref> Bwrdd Addysg Cymru yn 1907,<ref>{{Cite book|url=https://discovery.nationalarchives.gov.uk/details/r/C815|title=Records of the Welsh Department and successors|date=1880–1983|others=Board of Education, Board of Education, Welsh Department, Department of Education and Science, Education Office for Wales, Department of Education and Science, Welsh Education Office, Education Department, Ministry of Education, Welsh Department|language=English}}</ref> [[Llyfrgell Genedlaethol Cymru]] yn 1911<ref>{{Cite web|title=History of the Building {{!}} The National Library of Wales|url=https://www.library.wales/librarybuilding/historyofthebuilding|access-date=2022-02-04|website=www.library.wales}}</ref> a Bwrdd Iechyd Cymru yn 1919.<ref>{{Cite book|url=https://discovery.nationalarchives.gov.uk/details/r/C923|title=Records of the Welsh Board of Health|date=1919–1969|others=Welsh Board of Health|language=English}}</ref> Ym 1920, datgysylltwyd yr [[Yr Eglwys yng Nghymru|Eglwys yng Nghymru]] a'i gwahanu oddi wrth [[Eglwys Loegr]] trwy [[Datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru|Ddeddf Eglwys Cymru 1914]].<ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5/4-5/91|title=Welsh Church Act 1914}}</ref> ==== Plaid Cymru ==== [[Delwedd:Man Geni Plaid Cymru - The Birthplace of Plaid Cymru - geograph.org.uk - 644934.jpg|bawd|Plac coffa sefydlu Plaid Cymru yn 1925]] Ym 1925 sefydlwyd Plaid Genedlaethol Cymru; fe’i hailenwyd [[Plaid Cymru]] yn 1945. Egwyddorion y blaid ers ei sefydlu yw (1) hunanlywodraeth i Gymru, (2) diogelu diwylliant, traddodiadau, iaith a sefyllfa economaidd Cymru a (3) sicrhau aelodaeth i wladwriaeth Gymreig hunanlywodraethol yn y Cenhedloedd Unedig.. <ref name=":8">{{Cite journal|last=Lutz|first=James M.|date=1981|title=The Spread of the Plaid Cymru: The Spatial Impress|url=https://www.jstor.org/stable/447358|journal=The Western Political Quarterly|volume=34|issue=2|pages=310–328|doi=10.2307/447358|jstor=447358|issn=0043-4078}}</ref> Enillwyd sedd San Steffan (AS) gyntaf y blaid gan Gwynfor Evans yn 1966.<ref>{{Cite web|title=Site of Plaid Cymru's founding, Pwllheli - History Points|url=https://historypoints.org/index.php?page=site-of-plaid-cymrus-founding-pwllheli|access-date=2022-07-06|website=historypoints.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=A Profile of Plaid Cymru - All you need to know|url=https://www.politics.co.uk/reference/plaid-cymru/|access-date=2022-07-06|website=Politics.co.uk|language=en-US}}</ref> Erbyn 1974 roedd y blaid wedi ennill tair sedd AS <ref name=":8" /> ac yn etholiad cyffredinol 2019 enillodd bedair sedd.<ref>{{Cite web|title=Results of the 2019 General Election in Wales - BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/election/2019/results/wales|access-date=2022-07-07|website=BBC|language=en-GB}}</ref> Yn dilyn ffurfio’r Senedd yn 1999, enillodd Plaid Cymru 17 o 60 sedd yn etholiad cychwynnol Cymru ym 1999 a 13 sedd yn 2021.<ref>{{Cite web|title=Welsh Parliament election 2021|url=https://www.bbc.co.uk/news/topics/cqwn14k92zwt/welsh-parliament-election-2021|access-date=6 Gorffennaf 2022|website=BBC News}}</ref> Ym 1975, roedd Plaid Cymru yn gwrthwynebu aros yn y Cymunedau Ewropeaidd (CE) gan ddweud eu bod yn teimlo y byddai polisïau cymorth rhanbarthol y GE yn lleihau statws llefydd fel Cymru.<ref>{{Cite web|date=22 Hydref 2019|last=Williams|first=Joe|title=The Welsh independence movement's Brexit stance risk alienating Leave voters|url=https://nation.cymru/opinion/welsh-independence-leave-remain-eu-europe/|access-date=28 Awst 2022|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|last=Evans-Kanu|first=Dan|date=23 Medi 2019|title=Some brief thoughts on Wales and Brexit|url=https://drdanevans.medium.com/some-brief-thoughts-on-wales-and-brexit-184ef9ed7059|access-date=28 Awst 2022|website=Medium|language=en}}</ref> Serch hynny, pleidleisiodd 65% o bleidleiswyr Cymru i aros yn y GE yn refferendwm 1975.<ref>{{Cite web|title=Europe Referendum 1975: How BBC reported Wales results|url=https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-36474059|website=[[BBC News]]|access-date=23 Ebrill 2022|date=16 Mehefin 2016}}</ref> Ymgorfforwyd y CE yn yr [[Yr Undeb Ewropeaidd|Undeb Ewropeaidd]] (UE) yn 1993.<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/legislation_summaries/economic_and_monetary_affairs/institutional_and_economic_framework/treaties_maastricht_en.htm|title=Treaty of Maastricht on European Union|date=7 Chwefror 1992|publisher=Activities of the European Union|website=Europa web portal|access-date=23 Ebrill 2022}}</ref> ==== Mudiad Senedd i Gymru ==== Yn y 1950au, roedd dirywiad yr [[Yr Ymerodraeth Brydeinig|Ymerodraeth Brydeinig yn]] cael gwared ar rhywfaint o ymdeimlad o Brydeindod a sylweddolwyd nad oedd Cymru mor llewyrchus â de-ddwyrain Lloegr a gwledydd Ewropeaidd llai. Arweiniodd buddugoliaethau olynol y Blaid Geidwadol yn San Steffan at awgrymiadau mai dim ond trwy hunanlywodraeth y gallai Cymru sicrhau llywodraeth sy’n adlewyrchu pleidleisiau etholwyr Cymreig. Roedd llifogydd Tryweryn, y pleidleisiwyd yn ei erbyn gan bron bob un AS Cymreig, yn awgrymu bod Cymru fel cenedl yn ddi-rym.<ref>{{Cite web|title=BBC Wales - History - Themes - Chapter 22: A new nation|url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/guide/ch22_a_new_nation.shtml|access-date=2022-07-18|website=BBC}}</ref> Disgrifiwyd clirio Epynt yn 1940 hefyd fel "pennod sylweddol - ond s'yn aml yn cael ei hanwybyddu - yn hanes Cymru".<ref>{{Cite web|title=Epynt: A lost community|url=https://www.nfu-cymru.org.uk/news-and-information/epynt-a-lost-community/|access-date=2022-07-19|website=www.nfu-cymru.org.uk|language=en-gb}}</ref> Ar 1 Gorffennaf 1955, galwyd cynhadledd o bob plaid yn Llandrindod gan Undeb Cymru Fydd (''New Wales Union'') i ystyried deiseb genedlaethol am Senedd i Gymru. Y prif arweinwyr oedd [[Megan Lloyd George]], merch David Lloyd George, TI Ellis, a Syr Ifan ab Owen Edwards. Yn ôl yr hanesydd Dr William Richard Philip George, "Roedd Megan yn gyfrifol am ddileu llawer o ragfarn yn erbyn y syniad o senedd i Gymru". Yn ddiweddarach cyflwynwyd y ddeiseb gyda 250,000 o lofnodion i lywodraeth Prydain ym mis Ebrill 1956.<ref>{{Cite web|url=https://biography.wales/article/s2-LLOY-GEO-1888|last=George|first=W. R. P.|year=2001|title=Lloyd George (Family)|website=Dictionary of Welsh Biography|access-date=5 Dec 2020}}</ref> [[Delwedd:A_Plaid_Cymru_rally_in_Machynlleth_in_1949_where_the_"Parliament_for_Wales_in_5_years"_campaign_was_started_(14050400654).jpg|bawd|273x273px| Rali [[Plaid Cymru]] ym Machynlleth yn 1949 lle cychwynnwyd ymgyrch " [[Ymgyrch Senedd i Gymru|Senedd i Gymru]] mewn 5 mlynedd"]] Fe grewyd [[Caerdydd]] fel prifddinas Cymru yn 1955,<ref>{{Cite news|date=1955-12-21|title=Cardiff as Capital of Wales: Formal Recognition by Government|page=5|work=The Times|issue=53,409|url=https://www.thetimes.co.uk/archive/article/1955-12-21/5/19.html}}</ref><ref>{{Cite news|date=21 December 1955|title=Cardiff gains recognition as capital of Wales|work=Manchester Guardian|url=https://www.theguardian.com/theguardian/2010/dec/21/archive-cardiff-gains-recognition-as-capital-of-wales-1955}}</ref> ymrwymodd y [[Y Blaid Lafur (DU)|Blaid Lafur yn]] 1959 i benodi [[Ysgrifennydd Gwladol Cymru|Ysgrifennydd Gwladol i Gymru]], crewyd y [[Y Swyddfa Gymreig|Swyddfa Gymreig]] yn 1965,<ref>{{Cite web|title=NDAD &#124; Welsh Office|url=http://www.ndad.nationalarchives.gov.uk/AH/6/detail.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071119193059/http://www.ndad.nationalarchives.gov.uk/AH/6/detail.html|archivedate=2007-11-19|access-date=2010-12-29|publisher=The National Archives|location=UK}}</ref> a diddymwyd [[Deddf Cymru a Berwick 1746]] ddwy flynedd yn ddiweddarach. Fe wnaeth y digwyddiadau hyn ddangos fod cenedlaetholdeb Cymreig yn cynyddu. <ref name="encyclopaedia"/> Fodd bynnag, roedd y golled drom pan gwrthodwyd y cynnig o [[Senedd Cymru|Gynulliad Cymreig]] yn [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1979|refferednwm '79]]. Roedd hyn yn "awgrymu nad oedd gan fwyafrif helaeth o drigolion Cymru unrhyw awydd i weld dyfodol cenedlaethol i'w gwlad". <ref name="encyclopaedia" /> Yn gynnar yn y 1990au, daeth Llafur yn ymrwymedig i ddatganoli ar gyfer Cymru a'r Alban, ac ym 1997 fe'i hetholwyd gyda mandad i gynnal refferenda ar [[Senedd yr Alban]] a Chynulliad Cymreig. Enillodd y cynulliad arfaethedig fwyafrif cyfyngedig yn [[Refferendwm datganoli i Gymru, 1997|refferendwm 1997]]. <ref name="Balsom">{{Cite book|last=Balsom|first=Denis|title=The Road to the National Assembly for Wales|publisher=University of Wales Press|year=2000|editor-last=Balsom|location=Cardiff|chapter=Political Developments in Wales 1979–1997|editor-last2=Jones|editor-first2=Barry}}</ref> Ffurfiwyd Cynulliad Cenedlaethol Cymru ym 1999. Ers y refferendwm ar ddatganoli yng Nghymru ym 1997 a ffurfio’r Senedd (Cynulliad Cenedlaethol Cymru ar y pryd) ym 1999, bu mwy o gefnogaeth ac ymddiriedaeth yn y Senedd, gyda chefnogaeth iddo dderbyn mwy o bwerau datganoledig.<ref>{{Cite web|title=Governance|url=http://wales.gov.uk/about/firstminister/futures/governance/?lang=en|website=Welsh Assembly Government}}</ref> Mae pwerau pellach wedi’u rhoi i’r Senedd gan Ddeddf [[Deddf Llywodraeth Cymru 2006|Llywodraeth Cymru 2006]], Deddf Cymru 2014, a Deddf Cymru 2017.<ref>{{Cite journal|last=Rawlings|first=Richard|date=2018|title=The Strange Reconstitution of Wales|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10022773/3/Rawlings_RAWLINGS%20-%20Strange%20Reconstitution%20of%20Wales.pdf|journal=Public Law|pages=62–83|access-date=23 Ebrill 2022}}</ref> === Mudiad dros annibyniaeth === Mae’r mudiad annibyniaeth wedi bod yn bresennol yng Nghymru ers canol y 19eg ganrif ac mae Plaid Cymru hefyd wedi ymgyrchu drosto trwy gydol mwyafrif yr 20fed ganrif, ers ei sefydlu yn 1925.<ref>{{Cite web|date=2017-10-27|title=Beyond Catalonia: pro-independence movements in Europe|url=https://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2017/oct/27/beyond-catalonia-pro-independence-movements-in-europe-map|access-date=2022-07-06|website=The Guardian|language=en-GB}}</ref> Yn yr 21ain ganrif, daeth cwestiwn annibyniaeth Cymru yn fwy amlwg yn dilyn trafodaeth gynyddol ar ail refferendwm annibyniaeth i'r Alban.<ref>{{Cite web|date=2021-04-22|title=Welsh independence|url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainers/welsh-independence|access-date=2022-07-06|website=instituteforgovernment.org.uk|language=en-GB}}</ref> ==== YesCymru ==== {{Prif|YesCymru}} [[Delwedd:Yes Cymru.PNG|bawd|267x267px|Logo cynnar Yes Cymru.]] Sefydlwyd grŵp amhleidiol o blaid annibyniaeth, [[YesCymru]] yn 2014 ac mae’n agored i’r cyhoedd ar gyfer aelodaeth yn 2016. Yn 2020, honnodd y grŵp eu bod wedi cael cynnydd sydyn yn eu haelodaeth gyda 17,000 o aelodau erbyn diwedd 2020, wedi’u dylanwadu’n rhannol gan ymateb llywodraeth Prydain i’r pandemig COVID-19.<ref>{{Cite web|date=2021-03-02|title=How it all began: A look back at the first five years of YesCymru|url=https://nation.cymru/opinion/how-it-all-began-a-look-back-at-the-first-five-years-of-yescymru/|access-date=2022-04-18|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> ==== Cynigion refferendwm ==== {{Gwleidyddiaeth Cymru}}Yn 2017, roedd cynlluniau i gynnal ail refferendwm ar annibyniaeth i’r Alban, dywedodd arweinydd Plaid Cymru [[Leanne Wood]] fod angen dadl genedlaethol ar annibyniaeth i Gymru.<ref>{{Cite news|url=http://www.southwalesargus.co.uk/news/15152790.Welsh_politicians_react_to_Scotland_independence_call/|title='Wales needs to debate independence' – says Plaid Cymru leader Leanne Wood after Scotland referendum call|last=Craig|first=Ian|date=13 Mawrth 2017|work=South Wales Argus|access-date=24 Mawrth 2018}}</ref> Ym mis Gorffennaf 2020, cyflwynodd y Blaid gynnig i drafod refferendwm ar annibyniaeth i Gymru, ond fe’i gwrthodwyd o 43 pleidlais i 9.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-politics-53410205|title=Plaid independence referendum call rejected by Senedd members|date=15 Gorffennaf 2020|website=[[BBC News]]}}</ref> Ar 24 Hydref 2020, pleidleisiodd aelodau Plaid Werdd Cymru yng nghynhadledd eu plaid y byddai’r blaid yn cefnogi annibyniaeth i Gymru pe bai refferendwm yn cael ei chynnal ynghylch a ddylai Cymru ddod yn annibynnol o’r Deyrnas Unedig ai peidio. <ref name="auto">{{Cite news|date=24 October 2020|title=Wales Green Party vote to back Welsh independence at conference|work=[[Nation.Cymru]]|url=https://nation.cymru/news/wales-green-party-vote-to-back-welsh-independence-at-conference/|access-date=24 October 2020}}</ref> Ym mis Gorffennaf 2020, cyflwynodd Plaid Cymru gynnig i weinidogion Cymru ofyn am ganiatâd gan San Steffan i hawl y Senedd i ddeddfu ar gyfer refferendwm annibyniaeth i Gymru. Gwrthododd aelodau’r Senedd y cynnig hwn o 43 pleidlais i 9.<ref>{{Cite web|title=StackPath|url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainers/welsh-independence|access-date=13 June 2022|publisher=Institute for Government}}</ref> Dyma’r tro cyntaf erioed i annibyniaeth Cymru gael ei drafod yn y Senedd.<ref>{{Cite news|date=2020-07-15|title=Plaid independence referendum call rejected by Senedd members|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-politics-53410205|access-date=2022-06-13}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-07-15|title=Live Blog: The Senedd debates independence for the first time|url=https://nation.cymru/news/live-blog-the-senedd-debates-independence-for-the-first-time/|access-date=2022-06-13|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> Ar 11 Rhagfyr 2020, dywedodd arweinydd Plaid Cymru [[Adam Price]] pe bai ei blaid yn ennill mwyafrif yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|etholiad Senedd 2021]], byddai refferendwm annibyniaeth yn cael ei gynnal yn ei dymor cyntaf yn y swydd.<ref>{{Cite web|last=Hayward|first=Will|date=11 December 2020|title=Plaid pledges independence referendum if they win Senedd election|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/welsh-independence-price-senedd-referendum-19438732|access-date=11 December 2020|website=WalesOnline|language=en}}</ref> Yng nghynhadledd arbennig y Blaid ar annibyniaeth, a gynhaliwyd ar 13 Chwefror 2021, cymeradwyodd aelodau'r blaid yn ffurfiol addewid Price i gynnal refferendwm yn neu cyn 2026.<ref>{{Cite news|date=13 February 2021|title=Plaid Cymru formally adopt independence referendum pledge at special conference|language=en-GB|work=Nation.Cymru|url=https://nation.cymru/news/plaid-cymru-formally-adopt-independence-referendum-pledge-at-special-conference/|access-date=14 February 2021}}</ref> Yn ogystal â’r Blaid, safodd tair plaid arall—Plaid Werdd Cymru, [[Gwlad (plaid wleidyddol)|Gwlad]] a [[Propel (plaid wleidyddol)|Propel]] —ar lwyfan o blaid annibyniaeth yn etholiad y Senedd.<ref>{{Cite news|last=Wells|first=Ione|date=2 February 2021|title=Welsh independence: How worried should UK ministers be?|publisher=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-55890643|access-date=2 February 2021}}</ref> Yn Etholiad Senedd 2021, o 60 sedd, enillodd Plaid Cymru 5 Etholaeth ac 8 rhanbarthol. Enillodd Gwlad a Propel ill dau 0.<ref>{{Cite news|date=2021-05-07|title=Welsh election results 2021: Labour's road to victory in numbers|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-politics-57026094|access-date=2022-11-29}}</ref> Ym mis Mehefin 2022, cyhoeddodd llywodraeth y DU ei bwriad i ddiddymu Deddf Undebau Llafur 2017 Llywodraeth Cymru, sy’n gwahardd staff asiantaeth rhag cael eu defnyddio os yw gweithwyr y sector cyhoeddus yn mynd ar streic.<ref>{{Cite web|url=https://nation.cymru/news/trade-union-wales-act-2017/|title=UK Government confirm they will scrap Welsh law as part of trade union crackdown|date=27 June 2022}}</ref> Galwodd Price hyn yn "gipio pŵer" ac yn "fan torri o bosibl o ran datganoli", a galwodd am gynnal refferendwm er mwyn amddiffyn pwerau'r Senedd. Mewn ymateb, dywedodd y [[Prif Weinidog Cymru|Prif Weinidog]] [[Mark Drakeford]] y byddai'n rhaid i blaid sydd o blaid y refferendwm ennill y nifer fwyaf o seddi mewn etholiad er mwyn cynnal refferendwm.<ref>{{Cite news|url=https://www.thenational.scot/news/20243259.adam-price-calls-referendum-wales-future-westminster-power-grab/|title=Plaid Cymru call for Welsh indyref after Westminster 'power grab'|last=Wilks|first=Rebecca|date=29 June 2022|work=The National|access-date=3 July 2022|language=en}}</ref> ==== Llafur dros Gymru Annibynnol ==== Ffurfiwyd Llafur dros Gymru Annibynnol, sy'n grŵp o aelodau'r Blaid Lafur<ref>{{Cite web|url=https://www.thenational.wales/news/20614294.labour-independent-wales-lay-vision-welsh-independence/|title=Labour supporters lay out vision of independent Wales}}{{Dolen marw|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> sy'n "credu mai'r ffordd orau o sicrhau Cymru sosialaidd ddemocrataidd yw trwy annibyniaeth", yn 2018.<ref>{{Cite web|last=Garrick|first=Rachel|date=14 Mai 2022|title=Rachel Garrick on Wales, the Senedd and the Union|url=https://www.thenational.wales/news/20137357.rachel-garrick-wales-senedd-union/|access-date=16 Mai 2022|website=The National Wales|language=en|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109020649/https://www.thenational.wales/news/20137357.rachel-garrick-wales-senedd-union/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=About|url=https://www.lab4indy.wales/about|access-date=2022-06-13|website=Labour for an Independent Wales|language=en-GB}}</ref> Mae aelod [[Llafur Cymru]], Harriet Protheroe-Soltani wedi awgrymu er mwyn i fudiad annibyniaeth Cymru greu uwch-fwyafrif a mudiad trawsbleidiol, yna mae angen cefnogaeth aelodau Llafur Cymru. <ref name="harriet">{{Cite web|last=Protheroe-Soltani|first=Harriet|date=2021-09-07|title=Why the Welsh independence movement needs Labour supporters to win|url=https://nation.cymru/opinion/why-the-welsh-independence-movement-needs-labour-supporters-to-win/|access-date=2022-05-17|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> Ym mis Awst 2020, dangosodd arolwg barn YouGov y byddai 39% o bleidleiswyr Llafur Cymru yn pleidleisio dros annibyniaeth “pe bai refferendwm yfory”. Dangosodd Canolfan Llywodraethiant Cymru hefyd fod dros 40% o bleidleiswyr Llafur yn cefnogi annibyniaeth yn etholiad diwethaf y Senedd. <ref name="harriet" /> ==== Pawb Dan Un Faner Cymru a grwpiau eraill ==== [[Delwedd:Welsh_independence_march_Cardiff_May_11_2019_11.jpg|de|bawd|242x242px| Gorymdaith annibyniaeth Caerdydd, Mai 2019]] Ar 11 Mai 2019, trefnwyd yr orymdaith gyntaf erioed dros annibyniaeth i Gymru gan [[AUOB Cymru|All Under One Banner Cymru]] (AUOB Cymru) yng Nghaerdydd, gydag amcangyfrif o 3,000 yn bresennol.<ref>{{Cite news|last=Russell|first=Greg|date=8 Mai 2019|title='Tide is turning' in Welsh indy movement as AUOB holds first march|language=en|work=The National|url=https://www.thenational.scot/news/17624298.tide-is-turning-as-all-under-one-banner-cymru-holds-its-first-march/}}</ref><ref>{{Cite web|date=11 Mai 2019|title=Huge crowds join Welsh independence rally|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-48239666|access-date=11 Mai 2019|website=BBC}}</ref><ref>{{Cite web|last=Osborne|first=Rob|date=2019-05-11|title=Thousands call for Welsh Independence in historic march|url=https://www.itv.com/news/wales/2019-05-11/first-ever-march-for-welsh-independence-to-be-held-in-cardiff|access-date=2022-06-13|website=ITV News|language=en}}</ref> Ar 27 Gorffennaf 2019, trefnodd AUOB orymdaith annibyniaeth yng [[Caernarfon|Nghaernarfon]]. Mae amcangyfrif yn rhoi presenoldeb o tua 8,000.<ref>{{Cite news|date=2019-07-27|title=More than 8,000 people march through Caernarfon for Welsh independence|language=en-GB|work=Daily Post|url=https://www.dailypost.co.uk/news/north-wales-news/live-welsh-independence-march-caernarfon-16654913|access-date=2019-07-28}}</ref> Ar 7 Medi 2019, cynhaliwyd trydydd AUOB Cymru ym [[Merthyr Tudful]] a denodd dorf o 5,200.<ref>{{Cite news|date=2019-09-07|title=Thousands pack Penderyn square in Merthyr Tydfil to call for Welsh independence|language=en-GB|work=Nation.Cymru|url=https://nation.cymru/news/thousands-pack-penderyn-square-in-merthyr-tydfil-to-call-for-welsh-independence/|access-date=2019-09-14}}</ref> Ym mis Medi 2021, anfonwyd llythyr agored, wedi’i lofnodi gan nifer o grwpiau sy’n eiriol dros annibyniaeth i Gymru gan gynnwys AUOBCymru, aelodau cyn bwyllgor canolog YesCymru yn ogystal â Chefnogwyr Pêl-droed Cymru dros Annibyniaeth, at y Prif Weinidog Mark Drakeford, gan ddweud bod "Cymru angen comisiwn annibyniaeth, nid un i achub yr undeb."<ref>{{Cite news|title="Wales needs an independence commission, not one to salvage the union"|last=Griffiths|first=Siriol|url=https://www.thenational.wales/news/19606367.wales-needs-independence-commission-drakeford-told/|date=27 September 2021|access-date=20 October 2021|work=The National Wales|language=en|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109020651/https://www.thenational.wales/news/19606367.wales-needs-independence-commission-drakeford-told/|url-status=dead}}</ref> Cynhaliwyd gorymdaith o blaid annibyniaeth a drefnwyd gan AUOBCymru, Indy Fest Wrecsam ac YesCymru<ref>{{Cite web|last=Jones|first=Ben|date=1 July 2022|title=Welsh Independence March To Take Place Amid Westminster Aggression -|url=https://www.voice.wales/welsh-independence-march-to-take-place-amid-westminster-aggression/|access-date=1 July 2022|language=en-US}}</ref> yn Wrecsam ar 2 Gorffennaf 2022,<ref>{{Cite web|last=Forgrave|first=Andrew|last2=Hudspith|first2=Jaymelouise|last3=Whilding|first3=Alex|date=2 July 2022|title=Thousands of Welsh Independence supporters join Wrexham march|url=https://www.dailypost.co.uk/news/north-wales-news/live-thousands-welsh-independence-supporters-24381488|access-date=2 July 2022|website=North Wales Live|language=en}}</ref> yr orymdaith gyntaf o’r fath ers cyn y pandemig.<ref>{{Cite news|title=Wrexham indy march will be the best yet, say organisers|url=https://www.thenational.wales/news/20226173.welsh-independence-march-planned-wrexham-july-2/|last=Owen|first=Twm|date=21 June 2022|access-date=22 June 2022|work=The National Wales|language=en|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109020659/https://www.thenational.wales/news/20226173.welsh-independence-march-planned-wrexham-july-2/|url-status=dead}}</ref> Cynhaliwyd gorymdaith arall yng Nghaerdydd ar 1 Hydref 2022.<ref>{{Cite news|last=Jones|first=Branwen|date=21 June 2022|title=Welsh independence march planned for first time since pandemic|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/welsh-independence-march-planned-first-24289649|access-date=22 Mehefin 2022|work=WalesOnline|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Harries|first=Robert|last2=Thomas|first2=Angharad|date=1 Hydref 2022|title=Thousands march through the streets of Cardiff in support of Welsh independence|url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/live-updates-welsh-independence-march-25153681|access-date=1 Hydref 2022|work=WalesOnline|language=en}}</ref> ==== Dylanwad Brexit ac annibyniaeth yr Alban ==== Ym mis Ionawr 2021, [[Guto Harri|ysgrifennodd Guto Harri]], a oedd yn bennaeth cyfathrebu [[Boris Johnson]] pan oedd yr olaf yn [[Maer Llundain|Faer Llundain]], yn ''[[The Sunday Times]]'' fod " y syniad o annibyniaeth yn dod yn ei flaen, gyda recriwtiaid newydd o gefndiroedd gwahanol iawn." Aeth ymlaen i ddweud, “Bydd Brexit yn fy nghasáu i am ddweud hyn, ond mae’n amlwg bod rhai wedi cyfrannu mwy at achos annibyniaeth Cymru na fy niweddar dad. Mae'r posibilrwydd o fod ynghlwm wrth rwmp Saesneg dros ben o'r DU, os bydd yr Alban a Gogledd Iwerddon yn mynd benben â'i gilydd, yn ymddangos yn llwm i lawer o bobl. Ac ar ôl dadlau yn erbyn cronni sofraniaeth gyda’n cymdogion i hwyluso masnach a gwneud y mwyaf o’n dylanwad, ni ddylai Brexiteers synnu os yw’r un rhesymeg yn cael ei defnyddio mewn lleoliad gwahanol.”<ref>{{Cite news|last=Clarke|first=Hilary|date=29 Ionawr 2021|title=After Scotland, talk of Wexit, Welsh independence|work=[[South China Morning Post]]|url=https://www.scmp.com/news/world/europe/article/3119745/after-scotland-talk-wexit-welsh-independence|access-date=29 Ionawr 2021}}</ref> Honnodd [[Richard Wyn Jones]], cyfarwyddwr canolfan llywodraethu Cymru ym [[Prifysgol Caerdydd|Mhrifysgol Caerdydd]], y byddai achos annibyniaeth yng Nghymru yn cael hwb sylweddol pe bai'r Alban yn dewis annibyniaeth yn gyntaf.<ref>{{Cite news|last=Bounds|first=Andy|date=5 Ebrill 2021|title=Wales finds greater belief in self-government amid pandemic response|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/199dc597-e8b6-444a-9e61-c8587edd9d55|access-date=20 Ebrill 2021}}</ref> Gwnaeth Adam Price y ddadl pe bai [[Goruchaf Lys y Deyrnas Unedig|Goruchaf Lys]] y DU yn caniatáu i refferendwm ar annibyniaeth i’r Alban gael ei gynnal heb safbwynt San Steffan, yna dylai Cymru gael yr un peth.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-61982103|title=Scottish indyref push could lead to Welsh vote, says Plaid's Adam Price|date=29 Mehefin 2022|publisher=BBC News|access-date=5 Gorffennaf 2022}}</ref> Dyfarniad y Goruchaf Lys ym mis Tachwedd 2022 oedd ''“Pe bai Llywodraeth a Senedd y DU yn anfodlon addasu’r pwerau hynny a gadwyd yn ôl (fel y gwnaethant cyn refferendwm annibyniaeth 2014) yna “nid oes gan Senedd yr Alban y pŵer i ddeddfu ar gyfer refferendwm ar annibyniaeth yr Alban.”''<ref>{{Cite web|title=UK Government statement on Supreme Court ruling on draft independence referendum bill|url=https://www.gov.uk/government/news/uk-government-statement-on-supreme-court-ruling-on-draft-independence-referendum-bill|access-date=2022-11-29|website=GOV.UK|language=en}}</ref> ==== Fforwm Dyfodol Cymru ==== Yng nghynhadledd Plaid Cymru yn 2022, cyhoeddodd yr arweinydd Adam Price "Fforwm Dyfodol Cymru" gyda Phlaid Werdd Cymru i "ymgynghori, ymchwilio a datblygu corff o waith sy'n torri tir newydd" ar Gymru annibynnol.<ref>{{Cite news|date=2022-10-21|title=Plaid Cymru: Welsh independence 'would remove Tories forever'|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-politics-63330141|access-date=2022-10-22}}</ref> ==== Comisiwn Cyfansoddiadol ==== Y mis canlynol, lansiwyd y Comisiwn Cyfansoddiadol Annibynnol gan lywodraeth Lafur Cymru. <ref name="Chandler">{{Cite news|last=Chandler|first=Andy|date=19 October 2021|title=Commission considers Welsh independence|url=https://www.herald.wales/politics/commission-considers-welsh-independence/|access-date=20 October 2021|work=[[Herald.Wales]]|language=en-GB}}</ref> Dan arweiniad yr Athro [[Laura McAllister]] a chyn [[Archesgob Cymru]], [[Rowan Williams]], bydd yn archwilio perthynas Cymru â gweddill y DU yn y dyfodol ac yn ystyried annibyniaeth Cymru hefyd.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-politics-58954054|title=Welsh independence to be considered by commission|work=BBC News|date=19 October 2021}}</ref> Galwodd Plaid Cymru y comisiwn y "sgwrs genedlaethol fwyaf eang am ddyfodol Cymru". <ref name="Chandler" /> Amlinellodd canfyddiadau interim y comisiwn dri opsiwn ymarferol i Gymru gan gynnwys annibyniaeth. Roedd yr adroddiad yn amlinellu'r opsiwn o Gymdeithas Masnach Rydd yn ystod cyfnod pontio i annibyniaeth lle gellid gwneud cytundeb ar gyfer e.e. cyfrifoldeb Lloegr dros faterion megis amddiffyn. Fe wnaeth yr adroddiad hefyd nodi conffederasiwn o Brydain ac Iwerddon fel opsiwn posib a chwestiynau allweddol ar annibyniaeth i gael sylw y flwyddyn nesaf.<ref name=":16">{{Cite web|url=https://gov.wales/sites/default/files/publications/2022-12/independent-commission-the-constitutional-future-of-wales-interim-report-december-2022.pdf|title=Interim report by The Independent Commission on the Constitutional Future of Wales}}</ref> Ym mis Ionawr 2024, cyhoeddwyd fod annibyniaeth yn un o'r tri opsiwn hyfyw. Mi fyddai annibyniaeth yn "her gyllidol sylweddol" gyda "dewisiadau anodd yn y tymor byr i ganolig" ond hefyd yn darparu'r pwerau "ddyfeisio polisïau sy'n adlewyrchu blaenoriaethau pobl Cymru".<ref>{{Cite web|title=Annibyniaeth i Gymru yn 'opsiwn' medd adroddiad wedi ei gomisiynu gan Lywodraeth Cymru|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/18896|website=newyddion.s4c.cymru|date=2024-01-18|access-date=2024-01-18|language=cy}}</ref> == Dadleuon dros annibyniaeth == === Beirniadaeth o San Steffan === [[Delwedd:Sue Gray report Fig 7.jpg|bawd|222x222px|Partygate]] O etholiad cyffredinol 2019, mae 40 o’r 650 o seddi yn Nhŷ’r Cyffredin yng Nghymru. Cymru sydd â’r maint etholaethol lleiaf ar gyfartaledd, gyda 56,000 o etholwyr fesul AS o’i gymharu â 72,200 fesul AS ar gyfer Lloegr.<ref>{{Cite web|title=Parliamentary constituencies|url=https://www.parliament.uk/about/how/elections-and-voting/constituencies/|access-date=23 Ebrill 2022|website=UK Parliament}}</ref> Byddai cynigion a ddatgelwyd gan y Comisiwn Ffiniau yn 2020 yn lleihau nifer y seddi Cymreig o 40 i lawr i 32 fel rhan o ymdrechion i gydraddoli maint etholaethau.<ref>{{Cite news|date=14 Rhagfyr 2020|title=Wales could lose eight MPs in Commons boundary shakeup|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-55311193|access-date=23 Ebrill 2022}}</ref> Mae eiriolwyr dros annibyniaeth i Gymru yn aml yn dyfynnu’r nifer fach o seddi yng Nghymru fel cyfiawnhad dros annibyniaeth. Maent yn teimlo bod hyn yn cyfyngu ar allu Cymru i helpu i wneud penderfyniadau gwleidyddol o fewn y DU.<ref name=":0">{{Cite web|date=2017-09-07|title=10 arguments that will make you support Welsh independence|url=https://nation.cymru/opinion/10-arguments-that-will-make-you-think-again-about-welsh-independence/|access-date=2022-04-17|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Independence in your pocket|url=https://www.yes.cymru/independence|access-date=2022-04-17|website=YesCymru}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|url=https://d3n8a8pro7vhmx.cloudfront.net/yescymru/pages/17/attachments/original/1611574926/independence-in-your-pocket-jan-2021.pdf?1611574926|title=INDEPENDENCE IN YOUR POCKET|publisher=YesCymru|year=2017|language=English}}</ref> Mae anfodlonrwydd â Thŷ’r Arglwyddi, lle mae aelodau’n cael eu penodi yn hytrach na’u hethol, hefyd wedi’i nodi fel rheswm dros annibyniaeth.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> Mae beirniadaethau pellach o system San Steffan yn cynnwys: * Nid llywodraeth San Steffan o reidrwydd yw’r llywodraeth y pleidleisiodd Cymru drosti * Mae system bleidleisio y cyntaf i’r felin yn San Steffan yn sicrhau y gall plaid ennill mwyafrif gyda dim ond tri o bob deg o’r pleidleiswyr * Diffyg pryder San Steffan am faterion Cymreig a diffyg buddsoddiad yng Nghymru * Mae pwerau [[datganoli Cymru]] yn gyfyngedig a llywodraeth y DU yn gwrthod darparu mwy o ddatganoli ee datganoli toll teithwyr awyr * Penderfynir dros 200 o faterion llywodraeth y tu allan i Gymru ee datblygu cynhyrchu ynni, darlledu * Heb lais mewn rhyfeloedd tramor * San Steffan yn cadw sofraniaeth seneddol a gellir dileu pwerau datganoledig<ref>{{Cite web|title=Independence in your pocket|url=https://www.yes.cymru/independence|access-date=7 September 2022|website=YesCymru EN|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=7 September 2017|title=10 arguments that will make you support Welsh independence|url=https://nation.cymru/opinion/10-arguments-that-will-make-you-think-again-about-welsh-independence/|access-date=7 September 2022|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> === Pwerau === [[Delwedd:Welsh_National_Assembly_Senedd.jpg|bawd|220x220px| [[Adeilad y Senedd]]]] Dadl ganolog a wneir gan y rhai sydd o blaid annibyniaeth yw y byddai dod yn wlad annibynnol yn caniatáu i Gymru wneud ei phenderfyniadau ei hun ar feysydd polisi megis polisi tramor, trethiant, a materion eraill nad ydynt wedi’u datganoli. <ref name=":0"/> <ref name=":1"/> <ref name=":2"/> Awgrymwyd hefyd y byddai llywodraeth Cymru yn gallu bod yn gwbl atebol am Gymru annibynnol ac mai etholwyr Cymru yn unig fyddai â chynrychiolaeth wleidyddol yn unig ac yn ethol llywodraeth y pleidleisir drosti gan Gymru yn unig. <ref name=":3">{{Cite web|date=2017-09-07|title=10 arguments that will make you support Welsh independence|url=https://nation.cymru/opinion/10-arguments-that-will-make-you-think-again-about-welsh-independence/|access-date=25 Ebrill 2022|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web|title=Independence in your pocket|url=https://www.yes.cymru/independence|access-date=2022-04-25|website=YesCymru}}</ref> Mae pwerau arfaethedig pellach yn cynnwys: * Y gallu i ddatblygu seilwaith megis trafnidiaeth a band eang * Y gallu i adeiladu prosiectau ynni mawr i gynhyrchu trydan y gellid ei werthu * Creu cyfansoddiad Cymreig pwrpasol, yn cynnwys hawliau dynol a hawliau o fewn y system farnwrol * Rheolaeth dros [[Ystad y Goron]] i ddarparu refeniw Cymreig a photensial ar gyfer hyd yn oed mwy o gynhyrchu ynni gwyrdd * Gwneud Cymru’n fwy diogel drwy wahanu oddi wrth faterion tramor y DU * Opsiwn i'w gynnwys yn Ardal Deithio Gyffredin y DU ac Iwerddon. * System fewnfudo bwrpasol <ref name=":3"/> <ref name=":4"/> === Economi a masnach === [[Delwedd:Cynhadledd_i'r_wasg_Press_conference_-_20.10.20.webm|bawd|Fideo o gynhadledd i’r wasg COVID-19 Llywodraeth Cymru lle mae Gweinidog yr Economi, Ken Skates, yn cyhoeddi bod CThEM y DU wedi gwrthod rhannu data â Llywodraeth Cymru<ref>{{Cite news|last=Nuttall|first=Andrew|date=20 October 2020|title=UK Government repeatedly "turning down" First Minister's solutions for job support|agency=The Leader|url=https://www.leaderlive.co.uk/news/18808343.uk-government-repeatedly-turning-first-ministers-solutions-job-support/|access-date=13 January 2021}}</ref>]] Byddai annibyniaeth i Gymru hefyd yn rhoi llawer mwy o reolaeth i Gymru dros ei heconomi. Mae cefnogwyr annibyniaeth yn dadlau y byddai hyn yn caniatáu i Gymru ffynnu fel gwlad annibynnol. <ref name=":0"/> <ref name=":1"/> <ref name=":2"/> Dangosodd ymchwil a dadansoddiad gan yr Athro John Doyle, Prifysgol Dinas Dulyn y byddai balans cyllidol Cymru o £2.6bn yn “nyddiau cynnar Cymru annibynnol” tua £2.6bn sy’n llawer llai na’r ffigwr a ddyfynnir yn aml o 13.5bn.. Mae hyn yn cyfateb i lai na 3.4% o [[Cynnyrch mewnwladol crynswth|CMC]], sy'n cymharu â chyfartaledd o 3.2% ar gyfer gwledydd yr OECD [Sefydliad Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd] yn 2019.<ref>{{Cite web|date=2022-09-29|title='Game changing' figures a major boost to case for Wales independence, says Plaid|url=https://nation.cymru/news/game-changing-figures-a-major-boost-to-case-for-wales-independence-says-plaid/|access-date=29 Medi 2022|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> Awgrymwyd y gallai Cymru dynnu oddi ar lwyddiant [[Gweriniaeth Iwerddon|Gweriniaeth Iwerddon yn]] dilyn ei hannibyniaeth oddi wrth y DU. Ym 1922, roedd Iwerddon yn ddibynnol iawn ar Brydain yn ariannol. Dywedir bod Iwerddon wedi elwa o aelodaeth o’r UE ym 1973 a thrwy’r Gronfa Ariannol Ryngwladol a bod ganddi dwf economaidd o’r enw’r Teigr Celtaidd o’r 1990au. Nodwyd hefyd fod Cymru mewn gwell cyflwr economaidd nag Iwerddon y 1920au, pan enillodd annibyniaeth. <ref name="jenkins2021">{{Cite news|last=Jenkins|first=Simon|date=1 Mai 2021|title=Plaid Cymru has a mountain to climb, but Welsh independence is no pipe dream|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/may/01/plaid-cymru-welsh-independence-wales-nationalists|access-date=23 Ebrill 2022}}</ref> Mae dadleuon economaidd pellach a wnaed dros annibyniaeth yn cynnwys: * Hyblygrwydd economaidd, yn fwy agored i fasnach ac yn addasu'n well i sioc economaidd fel gwlad gymharol fach fel y gwelir yn yr effaith Flotilla. * Rheolaeth lawn dros allu economaidd * Pwerau ar gyfer benthyca arian * Y gallu i ffurfio banc datblygu * Y gallu i ddatblygu cyfradd dreth gystadleuol i dynnu diwydiannau * System o reoleiddio banc, a gynlluniwyd i amddiffyn dinasyddion ac nid y banciau yn unig * Mynd i’r afael â’r diffyg cyllidol yng Nghymru ac ail-lunio economi Cymru * Allforion mewnol Cymreig o fewn y DU heb eu cyhoeddi. Gallai'r rhain fod yn sylweddol * Opsiynau arian cyfred: Punt, punt Gymreig neu ewro i gyd gyda manteision ac anfanteision <ref name=":3"/> <ref name=":4"/> * Datblygu'r sector ffermio gan ychwanegu biliynau i werth allforion, fel [[Yr Iseldiroedd]]<ref>{{Cite web|title=Sovereignty could add £100bn to the Welsh agricultural sector|url=https://bylines.cymru/politics-and-society/agricultural-sovereignty/|website=Bylines Cymru|date=2023-10-27|access-date=2023-10-27|language=en-GB|first=Simon|last=Hobson}}</ref> === Diwylliant a chwaraeon === * [[Delwedd:St_David's_Day_at_the_Senedd_-_Dydd_Gŵyl_Dewi_yn_y_Senedd_2014_(12949993074).jpg|bawd|196x196px| Dydd Gwyl Dewi, 2014.]]Pwerau gwyliau banc gan gynnwys Dydd Gwyl Dewi<ref>{{Cite web|date=2019-03-01|title=IndyWales & Public Holidays|url=https://stateofwales.com/2019/03/indywales-public-holidays/|access-date=22 July 2022|website=State of Wales|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ceidiog Hughes|first=Gareth|date=16 December 2021|title=Westminster's justification for denying Wales a St David's Day bank holiday is inane and insulting|url=https://nation.cymru/opinion/westminsters-justification-for-denying-wales-a-st-davids-day-bank-holiday-is-inane-and-insulting/|access-date=2022-07-22|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> * Amddiffyn diwylliant Cymreig<ref name=":32">{{Cite web|date=2017-09-07|title=10 arguments that will make you support Welsh independence|url=https://nation.cymru/opinion/10-arguments-that-will-make-you-think-again-about-welsh-independence/|access-date=2022-04-25|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref><ref name=":42">{{Cite web|title=Independence in your pocket|url=https://www.yes.cymru/independence|access-date=2022-04-25|website=YesCymru}}</ref> * Ffurfio tîm Olympaidd i Gymru a thîm criced Cymru a allai fod yn fuddio iawn i Gymru<ref name=":02">{{Cite web|date=2017-09-07|title=10 arguments that will make you support Welsh independence|url=https://nation.cymru/opinion/10-arguments-that-will-make-you-think-again-about-welsh-independence/|access-date=2022-04-17|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> * Amddiffyn yr iaith Gymraeg<ref name=":32"/><ref name=":42"/> === Aelodaeth o'r Undeb Ewropeaidd === [[Delwedd:Europe and the European Union.svg|bawd|222x222px|Undeb Ewropeaidd]] [[Brexit|Gadawodd y Deyrnas Unedig yr UE]] yn 2020 yn dilyn [[Refferendwm y Deyrnas Unedig ar aelodaeth o'r Undeb Ewropeaidd, 2016|refferendwm]] ar aelodaeth yn 2016.<ref>{{Cite news|title=Brexit: UK leaves the European Union|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314|access-date=23 Ebrill 2022|work=BBC News|date=1 Chwefror 2020}}</ref> Yn y refferendwm, pleidleisiodd 53% o bleidleiswyr Cymru i adael, er bod Plaid Cymru, yr unig blaid o blaid annibyniaeth gyda chynrychiolwyr yn y Cynulliad Cenedlaethol, yn gwrthwynebu gadael.<ref>{{Cite web|url=http://www.electoralcommission.org.uk/find-information-by-subject/elections-and-referendums/upcoming-elections-and-referendums/eu-referendum/electorate-and-count-information|title=EU referendum results|website=Electoral Commission|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160630063455/https://www.electoralcommission.org.uk/find-information-by-subject/elections-and-referendums/upcoming-elections-and-referendums/eu-referendum/electorate-and-count-information|archivedate=30 Mehefin 2019}}</ref><ref>{{Cite web|last=<!--Not stated-->|url=https://www.partyof.wales/europe-1/|title=Positions|website=partyof.wales|publisher=[[Plaid Cymru]]|access-date=27 Mai 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160617094046/https://www.partyof.wales/europe-1/|archivedate=17 June 2016}}</ref> Er bod y rhan fwyaf o bobl sydd o blaid annibyniaeth hefyd yn ffafrio ymuno â’r UE, nid yw hon yn safbwynt cyffredinol. Yn ôl arolwg barn Ashcroft, pleidleisiodd nifer "sylweddol" o bleidleiswyr y Blaid dros Brexit hefyd. <ref name="williams-brexit">{{Cite web|last=Williams|first=Joe|date=22 Hydref 2019|title=The Welsh independence movement's Brexit stance risk alienating Leave voters|url=https://nation.cymru/opinion/welsh-independence-leave-remain-eu-europe/|access-date=23 Ebrill 2022|publisher=[[Nation.Cymru]]}}</ref> Ers Brexit, mae llawer o ymgyrchwyr o blaid annibyniaeth, gan gynnwys Plaid, wedi dadlau y byddai ymuno â’r UE o fudd i adael y DU, gan nodi llwyddiant cenhedloedd bychain fel Lithwania, Slofacia a Gweriniaeth Iwerddon o fewn yr UE. <ref name="jenkins2021"/> Awgrymwyd y byddai gan Gymru annibynnol yr opsiwn i ymuno â’r UE mewn bargen Gymreig unigryw os yw’r opsiwn hwn o fudd i Gymru. <ref name=":4"/> Canfu arolwg barn ym mis Ionawr 2021 fod mwyafrif o bleidleiswyr Cymru o blaid ailymuno â’r UE, (44% o blaid a 38% yn erbyn).<ref>{{Cite web|date=2021-01-21|title=Poll finds that Wales would vote to rejoin EU|url=https://www.itv.com/news/wales/2021-01-20/poll-finds-that-wales-would-vote-to-rejoin-the-european-union|access-date=2022-12-05|website=ITV News|language=en}}</ref> === Aelodaeth o'r farchnad sengl ac EFTA === Opsiwn arall yn lle aelodaeth o’r UE yw aelodaeth o Gymdeithas Masnach Rydd Ewrop gyda’r bwriad o ymuno â’r farchnad sengl Ewropeaidd.<ref>{{Cite book|url=https://rights-liberties-justice.uk/wp-content/uploads/Towards_an_Independent_Wales.pdf|title=Towards an Independent Wales|publisher=Y Lolfa|year=2020}}</ref> Mae Plaid Cymru wedi dweud y bydd yn “archwilio’r rhagolygon i Gymru annibynnol ddod yn aelod o Gymdeithas Masnach Rydd Ewrop, gyda golwg ar ddod yn rhan o’r Ardal Economaidd Ewropeaidd.”<ref>{{Cite web|title=Wales’ Relationship with the EU|url=https://www.partyof.wales/cydberthynas_ue_relationship_eu|access-date=2022-11-30|website=The Party of Wales|language=en|archive-date=2022-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710225332/https://www.partyof.wales/cydberthynas_ue_relationship_eu|url-status=dead}}</ref> Gydag aelodaeth o EFTA, byddai Cymru annibynnol hefyd mewn sefyllfa i negodi cytundeb masnach rydd gyda Lloegr.<ref>{{Cite web|title=Launching the Independence Commission report|url=https://www.partyof.wales/indy_com_comisiwn_annibyniaeth|access-date=2022-11-30|website=The Party of Wales|language=en}}</ref> Mae Adam Price wedi datgan y byddai Plaid Cymru yn ceisio ymuno â’r EFTA pe bai Cymru’n dod yn annibynnol.<ref>{{Cite news|date=2021-04-19|title=Wales election: Details on independent Wales 'not possible' yet|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-politics-56801448|access-date=2022-11-30}}</ref> Sefyllfa bresennol Llywodraeth Lafur Cymru yw aros y tu allan i’r UE a’r farchnad sengl. Ym mis Mehefin 2022, galwodd Adam Price o Blaid Cymru ar Lywodraeth Lafur Cymru i gefnogi ailymuno â’r farchnad sengl (heb ailymuno â’r UE) fel y cefnogwyd yn flaenorol gan y ddwy blaid yn y papur gwyn “Diogelu Dyfodol Cymru”.<ref>{{Cite web|last=Barry|first=Sion|date=2022-06-28|title=Plaid Cymru calls for the UK to rejoin the single market|url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/plaid-cymru-calls-uk-rejoin-24344694|access-date=2022-12-05|website=Business Live|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-06-14|title=Plaid Leader says return to single market 'simple solution' to cost of living crisis|url=https://nation.cymru/news/plaid-leader-says-return-to-single-market-simple-solution-to-cost-of-living-crisis/|access-date=2022-12-05|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> === Aelodaeth o Gonffederasiwn y DU === Mae Cydffederasiwn y Deyrnas Unedig wedi'i gynnig fel cysyniad o ddiwygio cyfansoddiadol y Deyrnas Unedig, lle mae [[gwledydd y Deyrnas Unedig]]. Mae [[Cymru]], [[Lloegr]], [[yr Alban]], yn ogystal â [[Gogledd Iwerddon]] yn dod yn grwpiau sofran ar wahân neu'n datgan sy'n cyfuno rhai adnoddau allweddol o fewn [[Conffederasiwn|system gydffederal]].<ref name="A new model for the UK">{{Cite web|last=Cennydd Jones|first=Glyndwr|date=11 Hydref 2019|title=A new model for the UK?|url=https://www.iwa.wales/agenda/2019/10/a-new-model-for-the-uk/|access-date=8 Ebrill 2022|website=Institute of Welsh Affairs|language=en-US}}</ref> === Amddiffyn === [[Delwedd:WELSH_CAVALRY_EYES_AND_EARS_OF_NATO_MOD_45166150.jpg|bawd|220x220px| Milwr y Marchfilwyr Cymreig gyda Gwn Peiriant Grenâd 40 mm yng Ngwlad Pwyl fel rhan o Bresenoldeb Ymlaen Gwell gan NATO]] Mae llyfr "Independence in Your Pocket" YesCymru hefyd wedi awgrymu 'Lluoedd Amddiffyn Cymreig' ar hyd y model Gwyddelig fel opsiwn posib. Mae'n debygol o fod ag un strwythur gorchymyn a bydd yn cynnwys byddin, llynges a gwasanaethau yn yr awyr sy'n canolbwyntio ar heddluoedd tir. Gallai’r gwasanaethau hyn gael eu cefnogi gan filwyr wrth gefn, ac mae ‘Lluoedd Amddiffyn Cymru’ yn debygol o gynnwys 5,000-7,000 o staff.<ref>{{Cite book|url=https://d3n8a8pro7vhmx.cloudfront.net/yescymru/pages/17/attachments/original/1611574926/independence-in-your-pocket-jan-2021.pdf?1611574926|title=Independence in your pocket|publisher=Y Lolfa|year=2021}}</ref> Fe wnaeth Dr. Bleddyn Bowen, (darlithydd yn y maes amddiffyn yng Ngholeg y brenin, Llundain) y dylid Cymru annibynol ffurfio cyrff Diogelwch Cenedlaethola chael amcanion clir wedi'i codeiddio.<ref name=":5">{{Cite web|date=26 October 2017|title=National security in an independent Wales: Intelligence and military considerations|url=https://nation.cymru/opinion/national-security-in-an-independent-wales-intelligence-and-military-considerations/|access-date=27 Ebrill 2022|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> Mae ei sefydliadau arfaethedig fel a ganlyn: Cyngor Diogelwch Cenedlaethol Cymru dan arweiniad pennaeth llywodraeth/gwladwriaeth Cymru; Gwasanaeth Cudd-wybodaeth Cymru sy'n gyfrifol am wrthderfysgaeth, gwrth-ddeallusrwydd, gwrth-dwyll, troseddau trefniadol, cyswllt cudd-wybodaeth perthynol; Heddlu Amddiffyn Cymru ar gyfer plismona awyr/morwrol, amddiffyn awyr, ymateb i drychinebau, amddiffyn sifil, lluoedd arbennig; llu ymladd a chadw heddwch Alldeithiol Cymru sy'n ymwneud â chenadaethau NATO, yr UE a'r Cenhedloedd Unedig; hyrwyddo hyfforddiant, ymarferion a phrofion ar gyfer cynghreiriaid yng Nghymru.<ref name=":5" /> Mae Dr Bowen yn awgrymu y dylai fod gan y sefydliadau hyn yr amcanion a ganlyn: cynnal economi wleidyddol fyd-eang er budd economi Cymru ac ansawdd bywyd Cymru, amddiffyn dinasyddion Cymru a hybu buddiannau Cymreig dramor, atal ac ymateb i weithgarwch tramor gelyniaethus yng Nghymru, cynnal perthnasoedd ag Ewrop. gwladwriaethau a sefydliadau a'r Unol Daleithiau ac yn cyfrannu at amddiffyn a diogelwch ar y cyd cynghreiriaid.<ref name=":5" /> == Cefnogwyr annibyniaeth == === Pleidiau gwleidyddol gyda chynrychiolaeth seneddol yng Nghymru === * [[Plaid Cymru]]<ref>{{Cite news|last=El-Bar|first=Karim|date=25 September 2020|title=Welsh nationalist party issues roadmap to independence|work=[[Anadolu Agency|AA]]|url=https://www.aa.com.tr/en/europe/welsh-nationalist-party-issues-roadmap-to-independence/1985592|access-date=25 December 2020}}</ref> === Pleidiau eraill === * Plaid Werdd Cymru (os digwydd, cynhelir refferendwm ar annibyniaeth i Gymru. Nid yw'r blaid yn ymgyrchu'n frwd dros annibyniaeth ond mae wedi datgan y byddai'n gwneud hynny pe bai refferendwm yn cael ei galw ar y mater) <ref name="auto"/> * [[Propel (plaid wleidyddol)|Gyrrwch]]<ref>{{Cite news|last=Masters|first=Adrian|date=10 February 2020|title=Independent AM Neil McEvoy to launch new Welsh National Party|url=https://www.itv.com/news/wales/2020-02-10/neil-mcevoy-welsh-national-party|access-date=25 December 2020|work=ITV News|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-01-15|title=New McEvoy party rejected by Electoral Commission once more over 'confusingly similar' name|url=https://nation.cymru/news/new-mcevoy-party-rejected-by-electoral-commission-once-more-over-confusingly-similar-name/|access-date=2021-01-29|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> * [[Gwlad (plaid wleidyddol)|Gwlad]]<ref>{{Cite web|title=Gwlad - The Welsh Independence Party|url=http://gwlad.org/|website=Gwlad}}</ref> === Unigolion === * [[Andrew John]], [[Archesgob Cymru]]<ref>[https://www.spectator.co.uk/article/we-dont-need-westminster-an-interview-with-waless-radical-archbishop/ www.spectator.co.uk;] adalwyd 10 Ebrill 2023.</ref> * [[Eddie Butler]] (1957–2022) - chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymru a sylwebydd rygbi.<ref>{{Cite web|last=Thomas|first=Simon|date=2021-09-21|title=Eddie Butler is worried about Wales and says independence is the only way|url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/real-eddie-butler-fears-wales-21630349|access-date=2022-06-28|website=WalesOnline|language=en}}</ref> * [[Michael Sheen]] - actor Cymreig sy'n cefnogi trafodaeth a refferendwm ar annibyniaeth i Gymru.<ref>{{Cite web|last=Davies-Lewis|first=Theo|date=1 Ionawr 2021|title=Careful, Michael Sheen — Wales likes its Prince|url=https://unherd.com/thepost/careful-michael-sheen-wales-likes-its-prince/|access-date=28 June 2022|website=[[UnHerd]]|language=en-GB}}</ref> * [[Charlotte Church]] - cantores gyfansoddwraig o Gymru ac ymgyrchydd gwleidyddol.<ref>{{Cite web|last=Church|first=Charlotte|date=29 Ebrill 2021|title=I'm Backing Independence - Charlotte Church|url=https://www.yes.cymru/backing_independence_charlotte_church|access-date=28 June 2022|publisher=YesCymru}}</ref> * [[Dafydd Iwan]] - canwr gwerin Cymreig, ymgyrchydd gwleidyddol a chyn wleidydd.<ref>{{Cite web|last=Jones|first=Branwen|date=2022-06-22|title=Welsh independence march planned for first time since pandemic|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/welsh-independence-march-planned-first-24289649|access-date=2022-06-28|website=WalesOnline|language=en}}</ref> * [[Bryn Fôn]] - canwr, actor a chynhyrchydd Cymraeg. <ref name=":9">{{Cite web|date=2022-06-27|title=AUOB Cymru say independence march will go ahead despite Wrexham Council opposition|url=https://nation.cymru/news/auob-cymru-say-independence-march-will-go-ahead-despite-wrexham-council-opposition/|access-date=2022-09-01|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> * [[Neville Southall]] - ymgyrchydd pêl-droed rhyngwladol a chyfiawnder cymdeithasol Cymru.<ref>{{Cite web|date=2018-04-21|title=Football legend 'Big Nev' to make the case for Welsh independence at Labour conference event|url=https://nation.cymru/news/football-legend-big-nev-to-make-the-case-for-welsh-independence-at-labour-conference-event/|access-date=2022-06-28|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> * [[Iolo Williams]] - sylwedydd byd natur Cymreig, awdur a chyflwynydd teledu. <ref name=":11">{{Cite web|date=2022-10-02|title=Watch: All the speeches and images from the Cardiff march for independence|url=https://nation.cymru/news/watch-all-the-speeches-and-images-from-the-cardiff-march-for-independence/|access-date=2022-10-02|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> * [[Julian Lewis Jones]] - actor Cymreig sy'n fwyaf adnabyddus am ''House of the Dragon''.<ref>{{Cite web|date=2022-10-01|title=House Of The Dragon actor joins march for Welsh independence in Cardiff|first=Bronwen|last=Weatherby|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/welsh-uk-government-leanne-wood-yes-cymru-cardiff-b2189514.html|access-date=2022-10-01|website=The Independent|language=en}}</ref> * [[R. S. Thomas|RS Thomas]] (1913–2000) - Bardd Cymraeg.<ref>{{Cite web|last=<!--Not stated-->|date=2000-10-30|title=Interview: RS Thomas|url=http://www.theguardian.com/books/2000/oct/30/poetry|access-date=2022-09-01|website=The Guardian|language=en}}</ref> * [[Saunders Lewis]] (1893–1985) - ymgyrchydd gwleidyddol, bardd, dramodydd, hanesydd a beirniad llenyddol Cymreig. * [[Angharad Mair]] - cyflwynydd teledu Cymraeg a chyfarwyddwr gweithredol [[Tinopolis]].<ref>{{Cite web|date=2020-02-12|title=Why control over broadcasting would give Wales its voice|url=https://nation.cymru/opinion/why-control-over-broadcasting-would-give-wales-its-voice/|access-date=2022-11-09|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> * [[Polly James|Polly James (darlledwr)]] - Darlledwr Cymraeg sy'n cefnogi annibyniaeth os yw'n helpu i leihau tlodi plant.<ref>{{Cite web|date=2021-04-29|title='If independence can fix child poverty in Wales, then I’m all for it'|url=https://nation.cymru/culture/if-independence-can-fix-child-poverty-in-wales-then-im-all-for-it/|access-date=2022-12-31|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> * [[Kizzy Crawford]] - cantores-gyfansoddwraig o Gymru.<ref>{{Cite news|date=2019-09-07|title=Welsh independence rally in Merthyr Tydfil draws thousands|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-49619554|access-date=2022-06-28}}</ref> * [[Myrddin ap Dafydd]] - llenor, bardd a chyhoeddwr Cymraeg. <ref name=":9" /> * [[Ffion Dafis]] - actores a nofelydd Cymraeg. <ref name=":10">{{Cite news|date=1 October 2022|title=Thousands join march Cardiff for Welsh independence|url=https://www.itv.com/news/wales/2022-10-01/supporters-gather-in-cardiff-for-welsh-independence-march|access-date=1 October 2022|work=ITV News|language=en}}</ref> * [[Tudur Owen]] - cyflwynydd a digrifwr Cymraeg. <ref name=":9" /> * [[Adwaith (band)|Adwaith]] - band Cymraeg. <ref name=":13">{{Cite web|date=2017-08-04|title=Cardiff to host Wales' first Independence Festival|url=https://nation.cymru/news/cardiff-yes-cymru-festival/|access-date=2022-10-18|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> * [[Mike Jenkins]] - Bardd Cymraeg. <ref name=":7">{{Cite news|date=7 September 2019|title=Audio: All the speeches from Saturday's independence march in Merthyr|language=en-GB|work=Nation.Cymru|url=https://nation.cymru/news/audio-all-the-speeches-from-saturdays-independence-march-in-merthyr/|access-date=28 June 2022}}</ref> * [[Siôn Jobbins|Sion Jobbins]] - awdur Cymraeg, academydd ac actifydd. <ref name=":12">{{Cite web|date=2019-05-12|title=Audio: All the speeches from Saturday's march for independence|url=https://nation.cymru/opinion/audio-all-the-speeches-from-saturdays-march-for-independence/|access-date=2022-10-02|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> * [[The Barry Horns (y band)|The Barry Horns]] - band pres pêl-droed Cymreig. <ref name=":13" /> * Tri aelod o fand [[Goldie Lookin Chain]]<ref>{{Cite web|last=Burkitt|first=Sian|date=2020-06-14|title=The people campaigning for Welsh independence in our most eastern city|url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/people-campaigning-welsh-independence-most-18412229|access-date=2022-12-31|website=WalesOnline|language=en}}</ref> * Callum Scott Howells, actor Cymreig<ref>{{Cite journal|url=https://www.itv.com/news/wales/2021-03-03/its-a-sins-callum-scott-howells-rising-to-fame-welsh-independence-and-his-love-of-cardiff-city|title=It's A Sin's Callum Scott Howells: Rising to fame, Welsh independence and his love of Cardiff City|journal=ITV|date=4 Mawrth 2021|access-date=12 Tachwedd 2022}}</ref> * Ashton Hewitt - Chwaraewr rygbi proffesiynol Cymru.<ref>{{Cite web|date=2021-04-07|title='There's more reason to be yes than no' says rugby star on Welsh Independence|url=https://nation.cymru/news/theres-more-reason-to-be-yes-than-no-says-rugby-star-on-welsh-independence/|access-date=2022-06-28|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> * The Proclaimers - deuawd cerddoriaeth Albanaidd.<ref>{{Cite news|last=Tudur|first=Non|date=30 June 2022|title=Y Proclaimers yn datgan eu bod o blaid annibyniaeth i Gymru – "rhaid ymladd yn ôl"|language=Welsh|TransTitle=The Proclaimers declare their support for Welsh independence - "must fight back"|work=[[Golwg360]]|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/2099207-proclaimers-datgan-blaid-annibyniaeth-gymru-rhaid|access-date=1 Gorffennaf 2022}}</ref> * Patrick Jones - Bardd Cymreig. <ref name=":7" /> * Glyndwr Jones - Prif Swyddog Gweithredol Cymru, awdur a gweithiwr addysg proffesiynol yn dadlau o blaid conffederasiwn.<ref>{{Cite web|date=2021-09-01|title=Review: Whose Wales? argues that it was Labour - not Plaid Cymru - who drove Welsh devolution|url=https://nation.cymru/culture/review-whose-wales-argues-that-it-was-labour-not-plaid-cymru-who-drove-welsh-devolution/|access-date=2022-10-18|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> * David Buttress - sylfaenydd Cymreig a chyn Brif Swyddog Gweithredol cangen y DU o Just Eat.<ref>{{Cite news|last=Davies-Lewis|first=Theo|date=12 September 2021|title=David Buttress: What country doesn't want to be independent?|url=https://www.thenational.wales/news/19573731.david-buttress-welsh-independence/|access-date=28 June 2022|work=The National Wales|language=en|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109020645/https://www.thenational.wales/news/19573731.david-buttress-welsh-independence/|url-status=dead}}</ref> * [[Gwern Gwynfil]] - Pennaeth [[YesCymru]]. <ref name=":11" /> * Tadhg Hickey - digrifwr Gwyddelig. <ref name=":10" /> * Eädyth Crawford - Cantores gyfansoddwraig o Gymru. <ref name=":10" /> * Harriet Protheroe Soltani - Ymgyrchydd gwleidyddol gydag [[AUOB Cymru|AUOBCymru]] a Llafur dros Gymru Annibynnol. <ref name=":11" /> * Evrah Rose - Bardd Cymreig ac actifydd. <ref name=":9" /> * Adam Johannes - O grŵp Real Democracy Now.<ref>{{Cite news|date=16 September 2022|title='The monarchy is a brand symbol for inequality,' says Welsh independence supporter|url=https://www.channel4.com/news/the-monarchy-is-a-brand-symbol-for-inequality-says-welsh-independence-supporter|last=Guru-Murthy|first=Krishnan|access-date=2 October 2022|work=Channel 4 News|language=en-GB}}</ref> ==== Gwleidyddion ==== * [[Adam Price]] - Arweinydd Plaid Cymru<ref>{{Cite web|last=Mosalski|first=Ruth|date=2021-04-24|title=The Adam Price election interview: Independence isn't a distraction|url=https://www.walesonline.co.uk/news/adam-price-senedd-election-plaid-20437249|access-date=2022-06-28|website=WalesOnline|language=en}}</ref> * [[Leanne Wood]] - Cyn arweinydd Plaid Cymru<ref>{{Cite web|title=Leanne Wood: 'Just Wanting Independence Isn't Enough. We Need a Strategy'|url=https://novaramedia.com/2021/10/06/leanne-wood-just-wanting-independence-isnt-enough-we-need-a-strategy/|access-date=2022-06-28|website=[[Novara Media]]|language=en}}</ref> * [[Gwynfor Evans]] (1912–2005) - Cyn arweinydd Plaid Cymru<ref>{{Cite web|last=WalesOnline|date=2005-04-21|title=Goodbye to the Member for Wales|url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/goodbye-member-wales-2400475|access-date=2022-09-01|website=WalesOnline|language=en}}</ref> * [[Rhun ap Iorwerth]] - Dirprwy arweinydd Plaid Cymru a chyn-newyddiadurwr<ref>{{Cite web|last=Iorwerth|first=Rhun ap|date=2018-07-02|title=My vision for a thriving, welcoming, independent Wales|url=https://www.walesonline.co.uk/news/news-opinion/vision-thriving-welcoming-independent-wales-14854485|access-date=2022-09-01|website=WalesOnline|language=en}}</ref> * [[Dafydd Wigley]] - Arglwydd a chyn arweinydd Plaid Cymru<ref>{{Cite web|title=It's time to define what independence means|url=https://www.thenational.wales/news/19537782.time-define-independence-means/|access-date=2022-09-01|website=The National Wales|language=en|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901095931/https://www.thenational.wales/news/19537782.time-define-independence-means/|url-status=dead}}</ref> * [[Ieuan Wyn Jones]] - Cyn arweinydd Plaid Cymru<ref>{{Cite web|last=James|first=David|date=2007-07-12|title=Who is Ieuan Wyn Jones?|url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/who-is-ieuan-wyn-jones-2236434|access-date=2022-09-01|website=WalesOnline|language=en}}</ref> * [[Lewis Valentine]] (1893–1986) - Arweinydd cyntaf Plaid Cymru * [[Dafydd Elis-Thomas]] - Prif [[Llywydd Senedd Cymru|Lywydd]], cyn arweinydd Plaid Cymru ac Aelod Seneddol annibynnol<ref>{{Cite web|last=Live|first=North Wales|date=2012-01-12|title=Lord Elis-Thomas sets out his stall for the Plaid leadership election and speaks of the monarchy's role in an independent Wales|url=http://www.dailypost.co.uk/news/local-news/lord-elis-thomas-sets-out-stall-2672370|access-date=2022-09-01|website=North Wales Live|language=en}}</ref> * [[Gwynoro Jones]] - Cyn AS Llafur<ref>{{Cite web|last=admin|date=2018-09-14|title=Plaid Cymru leadership election, Yes Cymru and Independence|url=https://www.iwa.wales/agenda/2018/09/plaid-cymru-leadership-election-yes-cymru-and-independence/|access-date=2022-10-18|website=Institute of Welsh Affairs|language=en-US}}</ref> * [[Elystan Morgan]] (1932–2021) - Cyn AS Llafur ac Arglwydd a gefnogodd statws “ [[Dominiwn|arglwyddiaeth]] ”<ref>{{Cite news|date=2017-10-06|title=Welsh devolution is being betrayed, says Lord Elystan-Morgan|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-politics-41524304|access-date=2022-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|title=Could Labour Lead Wales to Independence?|url=https://novaramedia.com/2021/10/06/could-the-labour-party-lead-wales-to-independence/|access-date=2022-09-18|website=Novara Media|language=en}}</ref> * Carrie Harper - cynghorydd Plaid Cymru <ref name=":9"/> ===Mudiadau=== * [[YesCymru]] * [[AUOB Cymru]] (All Under One Banner Cymru) * [[Melin Drafod (corff)|Melin Drafod]] == Cwestiynau allweddol == Fe wnaeth y comisiwn cyfansoddiad annibynnol nodi "cwestiynau allweddol" ar yr opsiwn "hyfyw" o annibyniaeth yn ei adroddiad interim. Ei nod yw profi atebion posibl yn y cam nesaf, sydd i'w gyhoeddi erbyn diwedd 2023. Roedd y cwestiynau allweddol yn cynnwys mynd i'r afael â'r canlynol; * Cynnal o leiaf lefel y gwasanaethau cyhoeddus ar sail ei allu ariannol ei hun. * Materion ariannu a reolir ar hyn o bryd gan lywodraeth y DU gan gynnwys pensiynau a budd-daliadau, a ffurfio’r capasiti mewnfudo, masnach a chynrychiolaeth dramor. * Sefydlu sefydlogrwydd cyllidol a hygrededd, dewis arian cyfred. * Cynnal hyder y marchnadoedd ariannol yn syth ar ôl annibyniaeth ac yn y tymor hir. * Gweithredu’r ffin rhwng Cymru a Lloegr ac unrhyw oblygiadau i fusnesau a dinasyddion sy’n croesi. * Goblygiadau ffin fasnach genedlaethol â gweddill y DU, Ewrop a’r byd. * A fyddai Cymru annibynnol yn ymuno â’r UE a pha mor hir y byddai hyn yn ei gymryd. <ref name=":16"/> == Arolygon barn == {{Prif|Arolygon barn ar annibyniaeth i Gymru}} Mae ffigwr Awst 2023 yn dangos cefnogaeth annibynaeth i Gymru ar 38.4% heb gynnwys y rhai sydd ddim yn gwybod.<ref>{{Cite web|title=Welsh Westminster, Senedd & Independence Referendum Voting Intention (13-14 August 2023)|url=https://redfieldandwiltonstrategies.com/welsh-westminster-senedd-independence-referendum-voting-intention-13-14-august-2023/|website=Redfield & Wilton Strategies|date=2023-08-16|access-date=2023-09-02|language=en-GB|first=Redfield & Wilton|last=Strategies}}</ref> == Gweler hefyd == === Cymru === * [[Diwylliant Cymru]] * [[Hanes Cymru]] * [[Cenedlaetholdeb Cymreig]] * [[Teitl Tywysog Cymru|Ymgyrch i ddod â theitl Tywysog Cymru i ben]] * [[Datganoli Cymru]] * [[Mudiad gweriniaethol Cymru]] * [[Rhestr o Gymry a wrthododd "Anrhydedd Brydeinig"]] * [[Rhestr mudiadau Cymru]] * [[Gwleidyddiaeth Cymru]] * [[Rhestr o wledydd gydag arwynebedd llai na Chymru]] * [[Rhestr o wledydd gyda phoblogaeth llai na Chymru]] * [[Rhestr o wledydd gyda CMC y pen llai na Chymru]] === Mudiadau eraill === * [[Iwerddon Unedig]] * [[Arolygon barn ar Iwerddon Unedig]] * [[Annibyniaeth yr Alban]] * [[Arolygon barn ar annibyniaeth yr Alban]] * [[Llydaw Unedig]] * [[Datganoli Cernyw]] * [[Catalwnia]] * [[Annibyniaeth Gwlad y Basg]] * [[Annibyniaeth yr Ynys Las]] == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Datganoli Cymru}}{{Economi Cymru}}{{Cymru}}{{Y Gwledydd Celtaidd}} [[Categori:Mudiadau gwleidyddol Cymru]] [[Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig]] [[Categori:Gwleidyddiaeth Cymru]] [[Categori:Cenedlaetholdeb Celtaidd]] [[Categori:Pages with unreviewed translations]] c4exrq14ewb8ep6ijzm8vhrondftxbv Glesyn mawr 0 92990 14891689 13408574 2026-05-09T13:48:46Z Craigysgafn 40536 14891689 wikitext text/x-wiki {{Blwch tacson | name = ''Phengaris arion''<br />neu ''Maculinea arion'' | status = LR/nt | status_system = IUCN2.3 | status_ref=<ref>http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/12659/0</ref> | image = Maculinea arion Large Blue Upperside SFrance 2009-07-18.jpg | image_caption = Adain uchaf | image2 = Maculinea arion Large Blue Underside SFrance 2009-07-18.jpg | image2_caption = Isadain | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropod]]a | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Lepidoptera]] | familia = [[Lycaenidae]] | genus = ''[[Phengaris]]'' | species = '''''P. arion''''' | binomial = ''Phengaris arion'' | binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Systema Naturae|1758]]) | synonyms = *''Papilio arion'' <small>Linnaeus, 1758</small> *''Glaucopsyche arion'' <small>(Linnaeus, 1758)</small> *''Maculinea arion'' <small>(Linnaeus, 1758)</small> | range_map = Maculinea arion distribution.png | range_map_caption = }} [[Glöyn byw]] sy'n perthyn i [[urdd (bioleg)|urdd]] y [[Lepidoptera]] yw '''glesyn mawr''', sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy '''gleision mawr (-ion)'''; yr enw Saesneg yw ''Large Blue'', a'r enw gwyddonol yw ''Phengaris arion'' neu ''Maculinea arion''.<ref>{{Dyf gwe |url=https://naturalresources.wales/?lang=cy |teitl=Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru |awdur= |dyddiad= |gwaith= |cyhoeddwr= Cyngor Cefn Gwlad Cymru |dyddiadcyrchiad=29 Chwefror 2012 |iaith=}}</ref><ref>[https://cymdeithasedwardllwyd.cymru/ Geiriadur enwau a thermau] ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.</ref> ''P. a. arion'' yw'r [[isrywogaeth]] a geir yng ngwledydd Prydain heddiw. Mae'r isrywogaeth endemig ''P. a. eutyphron'' wedi diflannu.<ref>[http://www.ukbutterflies.co.uk/species.php?species=arion UK Butterflies: Large Blue]. Adalwyd 4 Rhagfyr 20102.</ref> [[Delwedd:Pengannel - Large Blue (by).jpg|bawd|chwith|Glesyn mawr ar ddeilen ''[[Thymus praecox]]'']] Gellir dosbarthu'r [[pryf]]aid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r [[Urdd (bioleg)|Urdd]] a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y [[glöyn byw|gloynnod byw]] a'r [[gwyfyn]]od. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o [[rhywogaeth|rywogaethau]] mewn tua 128 o [[teulu (bioleg)|deuluoedd]]. Wedi deor o'i ŵy mae'r glesyn mawr yn [[lindysyn]] sy'n bwyta blodau [[teim]]. Mae'n cynhyrchu hylif melys sy'n denu [[morgrugyn|morgrug]]. Mae'r morgrug yn cario'r lindysyn i'w nyth lle mae'n bwydo ar [[larfa|larfâu]]'r morgrug ac wedyn mae'n troi i fod yn [[chwiler]].<ref>Lewington, Richard (2003) ''Pocket Guide to the Butterflies of Great Britain and Ireland'', British Wildlife Publishing, Hampshire.</ref> Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng [[cylchred bywyd|nghylchred bywyd]] glöynnod byw a gwyfynod: [[ŵy]], [[lindysyn]], chwiler ac oedolyn. ==Cynefin== Fe'i gwelir mewn llawer o wledydd [[Ewrop]]eaidd ac yn [[Asia]]. Diflannodd o wledydd Prydain yn 1979 ond cafodd ei ail gyflwyno yno gan gadwriaethwyr sy'n parhau i geisio deall ei gylched bywyd cymhleth. Ei gynefin yw [[gweundir]]oedd a rhostiroedd, tywynnau a bryniau. ==Maint== Tua 13 [[milimetr|mm]] yw hyd y siani flewog a gall fyw am oddeutu 9 mis tan ei fod yn barod i forffio o fewn ei sach grisial (neu biwpa). Mae'r oedolyn tua 50mm (dwy fodfedd) ac yn byw am ychydig wythnosau. Mae ganddo ddotiau bychan, duon ar ei adenydd. <gallery mode=packed heights="140px"> (MHNT) Phengaris arion - Radawa Poland - male dorsal.jpg |''Phengaris arion'' ♂ (MHNT) Phengaris arion - Radawa Poland - male ventral.jpg |''Phengaris arion'' ♂ △ </gallery> ==Gweler hefyd== * [[Rhestr gwyfynod a gloynnod byw]] * [[Cymdeithas Edward Llwyd]] a [[Llên Natur]] {{comin|Category:Phengaris arion|Phengaris arion}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} *Reader's Digest, ''The Wildlife Year'', p 190, ISBN 0-276-42012-8. *{{IUCN2009.2 |assessors=Gimenez Dixon |year=1996 |id=12659 |title=Maculinea arion |downloaded= 9 Mai 2006}} [[Categori:Gloynnod byw]] iy4jzbqm8y4z7qxbxqgs40tyyx75ctk Mahalia Jackson 0 95475 14891692 13725944 2026-05-09T13:50:18Z Craigysgafn 40536 14891692 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= cenedl dinasyddiaeth | dateformat = dmy }} [[Canwr|Cantores]] [[Americanwyr|Americanaidd]] yn genre'r [[cerddoriaeth ddu yr efengyl|efengyl ddu]] oedd '''Mahalia Jackson''' ([[26 Hydref]] [[1911]]<ref name="Mahalia Jackson NNDB Profile">{{cite web| url =http://www.nndb.com/people/249/000088982/| title = Mahalia Jackson NNDB Profile| publisher=NNDB| accessdate = 9 Mai 2007}}</ref> – [[27 Ionawr]] [[1972]]) sydd yn nodedig am ei llais [[contralto]] pwerus.<ref name = "find">{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_g1epc/is_/ai_2419200589|title=Mahalia Jackson|work=St. James Encyclopedia of Pop Culture|first=Willie|last=Collins|date= 29 Ionawr 2002|accessdate= 23 Chwefror 2010}}</ref> Roedd rhai yn ei galw hi yn "Frenhines yr Efengyl".<ref name="Mahalia Jackson NNDB Profile"/><ref>{{cite web |url=http://www.pbs.org/americanrootsmusic/pbs_arm_saa_mahaliajackson.html |title=Biography, PBS |publisher=Pbs.org |accessdate=September 15, 2011 |archive-date=2012-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916140202/http://www.pbs.org/americanrootsmusic/pbs_arm_saa_mahaliajackson.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/mahalia-jackson-the-queen-of-gospel-puts-her-stamp-on-the-march-on-washington |title=History.com |publisher=History.com |accessdate= 15 Medi 2011}}</ref> Roedd hi'n un o'r cantorion gospel mwyaf dylanwadol, a phoblogaidd fel cantores ac ymgyrchwr [[hawliau sifil]]. "Rwyf i'n canu cerddoriaeth Duw achos mae'n wneud i deimlo'n rhydd", meddai Jackson am ei hoff genre, "Mae'n rhoi gobaith i mi. Yn [[y felan]], pan wyt ti'n gorffen, rwyt ti dal yn teimlo'r ''blues''."<ref>Mojo Magazine, ''The Mojo Collection: The Ultimate Music Companion, 4th Edition.'' Canongate Books (2003), p. 20</ref> ==Caneuon adnabyddus== * "[[What Child Is This]]" * "[[How I Got Over]]" * "[[Trouble of the World]]" * "[[Silent Night (cân)|Silent Night]]" * "[[Go Tell It on the Mountain (cân)|Go Tell It on the Mountain]]" * "[[Amazing Grace]]", (Apollo 194, 1947) * "[[Move On Up A Little Higher (v)|Move On Up A Little Higher]]", (Apollo 164, 1947) * "[[Take My Hand, Precious Lord]]" (perfformiwyd yn angladd [[Martin Luther King, Jr.|Dr. Martin Luther King Jr.]]) * "[[Remember Me (cân Mahalia Jackson)|Remember Me]] * "[[Joshua Fit the Battle of Jericho]]" * "[[Holding My Saviour's Hands]]" * "[[Roll Jordan, Roll]]" * "[[The Upper Room (cân)|The Upper Room]]" * "[[We Shall Overcome]]" * "[[I'm on My Way to Canaan]]" * "[[You'll Never Walk Alone (cân)|You'll Never Walk Alone]]" * "[[His Eye is on the Sparrow]]" * "[[What a Friend We Have in Jesus]]" * "Didn't it Rain" * "Wait Till My Change Comes", (Apollo 110, 1946) * "He Knows My Heart", (Apollo 145, 1946) ==Disgyddiaeth Recordiau Columbia== *''World's Greatest Gospel Singer'' *''Sweet Little Jesus Boy'' *''Bless This House'' *''You'll Never Walk Alone'' *''Live at Newport 1958'' *''Great Gettin' Up Morning'' *''Come On Children, Let's Sing'' *''The Power and the Glory'' *''I Believe'' *''Everytime I Feel the Spirit'' *''Recorded Live in Europe During Her Latest Concert Tour'' *''Great Songs of Love and Faith'' *''Make a Joyful Noise Unto the Lord'' *''Silent Night'' *''Mahalia Jackson's Greatest Hits'' *''Let's Pray Together'' *''Mahalia'' *''Garden of Prayer'' *''My Faith'' *''Mahalia Jackson in Concert Easter Sunday, 1967'' *''A Mighty Fortress'' *''Christmas With Mahalia'' *''Mahalia Sings the Gospel Right Out of the Church'' *''What the World Needs Now'' ==Cyfeiriadau== {{reflist|30em}} ==Llyfryddiaeth== * Jabir, Johari, “On Conjuring Mahalia: Mahalia Jackson, New Orleans, and the Sanctified Swing,” ''American Quarterly,'' 61 (Sept. 2009), pp.&nbsp;649–70. * [[Tony Heilbut]], ''The Gospel Sound: Good News and Bad Times'', Limelight Editions, 1997, ISBN 0-87910-034-6. * [[Horace Clarence Boyer]], ''How Sweet the Sound: The Golden Age of Gospel'', Elliott and Clark, 1995, ISBN 0-252-06877-7. * Laurraine Goreau, ''Just Mahalia, Baby'', Waco, TX: World Books, 1975. * [[Jesse Jackson]], ''Make a Joyful Noise Unto the Lord!: The Life of Mahalia Jackson, Queen of Gospel Singers'', T.Y. Crowell, 1974. * Mahalia Jackson, ''Movin On Up'', Hawthorn Books, 1966. * [[Hettie Jones]], ''Big Star Fallin' Mama: Five Women in Black Music'', Viking Press, 1974. * Jules Schwerin, ''Got to Tell It: Mahalia Jackson, Queen of Gospel'', Oxford University Press, 1992, ISBN 0-19-507144-1. * Bob Darden, ''People Get Ready: A New History of Black Gospel Music'', New York: Continuum, 2004. ISBN 0-8264-1436-2 * Jean Gay Cornell, ''Mahalia Jackson: Queen of Gospel Song'', Champaign, IL: Garrard Pub. Co., 1974. ISBN 0-8116-4581-9 * Gene D. Viale, ''I Remember Gospel And I Keep On Singing'', AuthorHouse. ISBN 1449076807 ==Dolenni allanol== {{Commons|Mahalia Jackson}} *[http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=535 Mahalia Jackson] ar [[Find A Grave]] *[http://www.folkways.si.edu/albumdetails.aspx?itemid=2279/ ''I Sing Because I'm Happy'' Album Details]{{Dolen marw|date=Mai 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ar [[Smithsonian Folkways]] *[http://www.imdb.com/name/nm0413810/ Mahalia Jackson] ar [[Internet Movie Database]] *[http://www.nndb.com/people/249/000088982/ Mahalia Jackson] ar [[Notable Names Database]] *[http://www.rockhall.com/inductee/mahalia-jackson bio] ar [[Rock and Roll Hall of Fame]] *[http://edwin-gersbach.alpha-host.ch/eg_en_mahalia.html Disgyddiaeth Mahalia Jackson] *[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=123498527 Mahalia Jackson: Voice Of The Civil Rights Movement] gan [[NPR]] {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Jackson, Mahalia}} [[Categori:Genedigaethau 1911]] [[Categori:Marwolaethau 1972]] [[Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd]] [[Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Cantorion yr efengyl o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Merched a aned yn y 1910au]] [[Categori:Pobl a aned yn New Orleans]] [[Categori:Pobl o Chicago]] [[Categori:Pobl fu farw yn Illinois]] 2rgrrv1dqds8bltvyuvycupbeqltsjc Cymdeithas Owain Cyfeiliog 0 95514 14892175 10847407 2026-05-10T10:21:41Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892175 wikitext text/x-wiki Cymdeithas lenyddol [[Wrecsam]] yw '''Cymdeithas Owain Cyfeiliog'''. Mae'r gymdeithas wedi ei henwi ar ôl un o [[Tywysogion Powys|dywysogion Powys]]. Ysgrifennydd y Gymdeithas yw [[Aled Lewis Evans]], a chynhelir cyfarfodydd yn fisol yng Gwesty'r Belmont, Ffordd Belmont, [[Wrecsam]]. ==Cyfeiriadau== *Rhaglen y gymdeithas *[[Y Clawdd]] ([[papur bro]] [[Wrecsam]]) ==Dolenni allanol== *[http://www.mrsackroyd.com/Siarad-Cymraeg.html Rhaglen 2012/13 Cymdeithas Owain Cyfeiliog]{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ar wefan [[Les Barker]]. *[http://www.llenyddiaethcymru.org/cylch-trafod/i/124153/ Manylion Cymdeithas Owain Cyfeiliog]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ar wefan [[Llenyddiaeth Cymru]]. {{Eginyn celfyddyd}} [[Categori:Cymdeithasau Cymreig|Owain Cyfeiliog]] [[Categori:Llenyddiaeth Gymraeg]] [[Categori:Wrecsam]] [[Categori:Sefydliadau Cymru]] iwbyy4mw22eklklfc2kbr9xl6ahueok Cymdeithas y Felin 0 95522 14892177 4660763 2026-05-10T10:26:53Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892177 wikitext text/x-wiki Cymdeithas Gymraeg yng [[Coedpoeth|Nghoedpoeth]] yw '''Cymdeithas y Felin'''. Sefydlwyd y gymdeithas ym 1919 efo'r amcanion canlynol: * Mawrygu etifeddiaeth cenedlaethol Cymru. * Anrhyddedu traddodiadau Cymru, hyrwyddo ei diwylliant, diogelu ei hiaith. * Coleddu'r gorffennol a chofleidio ei dyfodol. Cynhelir cyfarfodydd yn fisol ym [[Plas Pentwyn|Mhlas Pentwyn]], Heol y Castell, [[Coedpoeth]]. ==Cyfeiriadau== *Rhaglen y gymdeithas *[[Y Clawdd]] ([[papur bro]] [[Wrecsam]]) ==Dolenni allanol== *[http://www.mrsackroyd.com/Siarad-Cymraeg.html Rhaglen Cymdeithas y Felin]{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ar wefan [[Les Barker]]. {{Eginyn celfyddyd}} [[Categori:Llenyddiaeth Gymraeg]] [[Categori:Wrecsam]] [[Categori:Sefydliadau Cymru]] 15z9z4jmjvb6df6yc4n3ispme5jy04v Skype 0 97660 14892084 14117473 2026-05-10T08:16:59Z Craigysgafn 40536 14892084 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | name = Skype | title = Skype | logo = [[Delwedd:Skype logo (2019–present).svg|frameless|upright]] | screenshot = | caption = | collapsible = | Power = Preifat | developer = ''Microsoft Skype Division'' | released = {{Start date|df=yes|2003|8}} | frequently updated = ydy | programming language = Embarcadero Delphi, Objective-C ([[iOS]], [[Mac OS X]]), [[C++]] gyda Qt ([[Linux]]) | operating_system = [[iOS]], [[Windows XP]], [[Windows Vista]], [[Windows 7]], [[Windows 8]], [[Mac OS X]], [[Windows Phone]], [[Blackberry OS]], [[HP WebOS]], [[Symbian]], [[Android (system weithredu)|Android]] a [[Linux]] | language = Nifer o ieithoedd | genre = ''Voice over IP'', [[negeseua sydyn]], [[fideo gynhadledd]] | license = [[Meddalwedd]], gydag ychwanegiadau tâl | website = {{URL|http://www.skype.com/}} }} [[Meddalwedd]] cyfathrebu sy'n eiddo i [[Microsoft]] yw '''Skype''' (neu weithiau ''Sgeip''). Mae'n galluogi defnyddwyr i gyfathrebu â'i gilydd drwy [[meicroffon|feicroffon]], [[gwe-gamera]], a negeseua sydyn ar y [[Rhyngrwyd]]. Rhyddhawyd gyntaf yn 2003 gan y datblygwyr Ahti Heinla, Priit Kasesalu, a Jaan Tallinn, o [[Estonia]],<ref>{{cite web| url=https://infocus.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=163167&coid=7805&lang=EN| author=Andreas Thomann| date=6 Medi 2006| title=Skype&nbsp;– ''A Baltic Success Story''| publisher=credit-suisse.com| accessdate=24 Chwefror 2008| archive-date=7 Chwefror 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20120207073839/https://infocus.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=163167&coid=7805&lang=EN| url-status=dead}}</ref> a chafodd ei brynu gan Microsoft yn 2011 am $8.5&nbsp;biliwn.<ref>{{cite web | url=http://www.bbc.co.uk/news/business-13343600 BBC|date=10 Mai 2011 | title=Microsoft confirms takeover of Skype | publisher=bbc.com | accessdate=6 Tachwedd 2012}}</ref> Heddiw lleolir pencadlys Skype yn [[Lwcsembwrg]] ond lleolir y rhan fwyaf o'r tîm datblygu a 44% o'r holl weithwyr yn [[Tallinn]] a [[Tartu]], Estonia.<ref name="Skype employees">{{cite web | url=http://www.ap3.ee/article/2011/5/10/44-skype-i-tootajatest-on-parit-odava-toojouga-eestist | title=Skype employees | access-date=2012-11-07 | archive-date=2011-09-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110929141050/http://www.ap3.ee/article/2011/5/10/44-skype-i-tootajatest-on-parit-odava-toojouga-eestist | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=http://blogs.skype.com/en/2011/10/acquisitionclose.html|url=http://blogs.skype.com/en/2011/10/acquisitionclose.html|publisher=Skyp.com|access-date=2012-11-07|archive-date=2011-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015124254/http://blogs.skype.com/en/2011/10/acquisitionclose.html|url-status=dead}}</ref> Yn 2010 roedd gan Skype 663&nbsp;miliwn o ddefnyddwyr cofrestredig.<ref>{{cite web | url=http://www.telecompaper.com/news/skype-grows-fy-revenues-20-reaches-663-mln-users | title=''Skype grows FY revenues 20%, reaches 663 mln users'' }}</ref> Er nad yw'r Gymraeg ymhlith yr ieithoedd sydd ar gael yn y fersiwn swyddogol, mae [[Microsoft]] wedi ei gwneud hi'n bosib i addasu iaith y [[rhyngwyneb]] oddi fewn i'r rhaglen. Yn Hydref 2013, cyhoeddwyd ffeil rhyngwyneb Cymraeg i Skype ar Windows gan Aled Powell. Mae'r ffeil ar gael i'w lawrlwytho am ddim ac yn cael ei diweddaru wrth i fersiynau newydd o Skype gael ei rhyddhau.<ref>{{cite web |url=http://aledpowell.com/skype |title=Newid Rhyngwyneb Skype i'r Gymraeg |author=Aled Powell |accessdate=2 Chwefror 2015 |archive-date=2 Chwefror 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202150556/http://aledpowell.com/skype/ |url-status=dead }}</ref> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == {{comin|:Category:Skype|Skype}} * {{gwefan swyddogol|http://www.skype.com/}} * [https://aledpowell.com/skype Canllaw lawrlwytho a gosod ffeil rhyngwyneb Cymraeg (answyddogol)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202150556/http://aledpowell.com/skype/ |date=2 Chwefror 2015 }} [[Categori:Meddalwedd]] [[Categori:Microsoft]] [[Categori:Y rhyngrwyd yn Estonia]] [[Categori:Web 2.0]] sptwp1q21qnkd996dw1e4ah9wv09dp7 14892086 14892084 2026-05-10T08:22:32Z Craigysgafn 40536 14892086 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | name = Skype | title = Skype | logo = [[Delwedd:Skype logo (2019–present).svg|frameless|upright]] | screenshot = | caption = | collapsible = | Power = Preifat | developer = ''Microsoft Skype Division'' | released = {{Start date|df=yes|2003|8}} | frequently updated = ydy | programming language = Embarcadero Delphi, Objective-C ([[iOS]], [[Mac OS X]]), [[C++]] gyda Qt ([[Linux]]) | operating_system = [[iOS]], [[Windows XP]], [[Windows Vista]], [[Windows 7]], [[Windows 8]], [[Mac OS X]], [[Windows Phone]], [[Blackberry OS]], [[HP WebOS]], [[Symbian]], [[Android (system weithredu)|Android]] a [[Linux]] | language = Nifer o ieithoedd | genre = ''Voice over IP'', [[negeseua sydyn]], [[fideo gynhadledd]] | license = [[Meddalwedd]], gydag ychwanegiadau tâl | website = {{URL|http://www.skype.com/}} }} [[Meddalwedd]] cyfathrebu sy'n eiddo i [[Microsoft]] yw '''Skype''' (neu weithiau ''Sgeip''). Mae'n galluogi defnyddwyr i gyfathrebu â'i gilydd drwy [[meicroffon|feicroffon]], [[gwe-gamera]], a negeseua sydyn ar y [[Rhyngrwyd]]. Rhyddhawyd gyntaf yn 2003 gan y datblygwyr Ahti Heinla, Priit Kasesalu, a Jaan Tallinn, o [[Estonia]],<ref>{{cite web| url=https://infocus.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=163167&coid=7805&lang=EN| author=Andreas Thomann| date=6 Medi 2006| title=Skype&nbsp;– ''A Baltic Success Story''| publisher=credit-suisse.com| accessdate=24 Chwefror 2008| archive-date=7 Chwefror 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20120207073839/https://infocus.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=163167&coid=7805&lang=EN| url-status=dead}}</ref> a chafodd ei brynu gan Microsoft yn 2011 am $8.5&nbsp;biliwn.<ref>{{cite web | url=http://www.bbc.co.uk/news/business-13343600 |date=10 Mai 2011 | title=Microsoft confirms takeover of Skype | publisher=bbc.com | accessdate=6 Tachwedd 2012}}</ref> Heddiw lleolir pencadlys Skype yn [[Lwcsembwrg]] ond lleolir y rhan fwyaf o'r tîm datblygu a 44% o'r holl weithwyr yn [[Tallinn]] a [[Tartu]], Estonia.<ref>{{cite web|title=Tony Bates Weighs in on Microsoft's Acquisition of Skype|url=http://blogs.skype.com/en/2011/10/acquisitionclose.html|publisher=Skyp.com|access-date=7 Tachwedd 2012|archive-date=15 Hydref 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015124254/http://blogs.skype.com/en/2011/10/acquisitionclose.html|url-status=dead}}</ref> Yn 2010 roedd gan Skype 663&nbsp;miliwn o ddefnyddwyr cofrestredig.<ref>{{cite web | url=http://www.telecompaper.com/news/skype-grows-fy-revenues-20-reaches-663-mln-users | title=''Skype grows FY revenues 20%, reaches 663 mln users'' }}</ref> Er nad yw'r Gymraeg ymhlith yr ieithoedd sydd ar gael yn y fersiwn swyddogol, mae [[Microsoft]] wedi ei gwneud hi'n bosib i addasu iaith y [[rhyngwyneb]] oddi fewn i'r rhaglen. Yn Hydref 2013, cyhoeddwyd ffeil rhyngwyneb Cymraeg i Skype ar Windows gan Aled Powell. Mae'r ffeil ar gael i'w lawrlwytho am ddim ac yn cael ei diweddaru wrth i fersiynau newydd o Skype gael ei rhyddhau.<ref>{{cite web |url=http://aledpowell.com/skype |title=Newid Rhyngwyneb Skype i'r Gymraeg |author=Aled Powell |accessdate=2 Chwefror 2015 |archive-date=2 Chwefror 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202150556/http://aledpowell.com/skype/ |url-status=dead }}</ref> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == {{comin|:Category:Skype|Skype}} * {{gwefan swyddogol|http://www.skype.com/}} * [https://aledpowell.com/skype Canllaw lawrlwytho a gosod ffeil rhyngwyneb Cymraeg (answyddogol)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202150556/http://aledpowell.com/skype/ |date=2 Chwefror 2015 }} [[Categori:Meddalwedd]] [[Categori:Microsoft]] [[Categori:Y rhyngrwyd yn Estonia]] [[Categori:Web 2.0]] 064j8a5crl0j6r5gcn1q84h2qk3li6n Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011 0 99777 14892154 11088868 2026-05-10T09:17:57Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892154 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen|enw=Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011|eitem1=[[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001]]|testun1=Cyfrifiad blaenorol|eitem2=[[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2021]]|testun2=Cyfrifiad nesaf|eitem3=[[Deyrnas Unedig]]|testun3=Ardal|eitem4=[[Swyddfa Ystadegau Gwladol]]|testun4=Awdurdod|eitem5=[[27 Mawrth]] [[2011]]|testun5=Dyddiad y Cyfrifiad|delwedd=Logo Cyfrifiad 2011.svg}}[[Delwedd:Call yourself Cornish.jpg|bawd|Hysbyseb yng Nghernyw ar sut i nodi eu cenedligrwydd Cernyweg yng Nghernyw.]] Cynhaliwyd [[cyfrifiad]] ym mhob rhan o'r DU, a adnabyddir yn gyffredinol fel '''Cyfrifiad 2011''', ar ddydd Sul [[27 Mawrth]] [[2011]]. Hwn oedd yr 20fed cyfrifiad yn y Deyrnas Unedig. Trefnwyd y Cyfrifiad gan y [[Swyddfa Ystadegau Gwladol]] yng Nghymru a Lloegr a gan Swyddfa Gofrestru Gyffredinol yr Alban yn yr Alban a gan Asiantaeth Ystadegau ac Ymchwil Gogledd Iwerddon yng Ngogledd Iwerddon. Mae canlyniadau manwl yn ôl ardal, ardal cyngor, ward ac ardal allbwn ar gael ar eu gwefannau perthnasol. Rhyddhawyd y canlyniadau cyntaf, sef amcangyfrifon am oedran, rhyw a deiliaid tai, ar 16 Gorffennaf 2012.<ref> {{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/amcangyfrifon-o-boblogaeth-a-chartrefi-cymru/stb-cyfrifiad-2011.html|title=Amcangyfrifon o Boblogaeth a Chartrefi Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12}}</ref>, a dilynwyd hyn gyda gwybodaeth manylach ar 11 Rhagfyr 2012.<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}</ref> Daw rhagor o fanylion yn y misoedd hyd at Hydref 2013. Y ddau fater llosg sy'n deillio o'r wybodaeth hon parthed Cymru yw: lleihad yn y niferoedd sy'n siarad Cymraeg a lleihad yn y niferoedd sy'n nodi eu crefydd fel "Cristion". == Y Gymraeg == Bu cwymp yng nghanran poblogaeth y dinasyddion a nododd eu bont yn siarad Cymraeg, a chwympodd y nifer absoliwt hefyd. Y gwahaniaeth rhwng y ddau rif yma ydy'r cynnydd a welwyd yn y nifer o [[mewnlifiad|bobl ddwad]] neu fewnlifiad o wledydd eraill i Gymru. Canfyddwyd: * Bu cwymp (neu "leihad") o 9% yng nghanran y boblogaeth sy'n siarad Cymraeg (o 20.8% i 19.0%, sef 1.8 pwynt canran). Ond 3.5% oedd y cwymp yn nifer y siaradwyr. Mae'r ffigurau'n wahanol oherwydd twf ym mhoblogaeth Cymru. Bu cynnydd hefyd o ddau bwynt canran yn nifer y trigolion a anwyd y tu allan i'r wlad. * Yn y De Orllewin y gwelwyd y cwymp mwyaf yn nifer y siaradwyr: yn [[Sir Gaerfyrddin|Sir Gâr]], [[Ceredigion]], [[Castell-Nedd Port Talbot]] ac [[Abertawe]]. Roedd [[Cyfrifiad 2001]] wedi dangos canran uchel o siaradwyr Cymraeg yn y siroedd hyn a oedd dros 65 oed, felly gellir dadlau fod rhan o'r cwymp presennol yn deillio o ostyngiad hanner canrif yn ôl yn nghanran y plant a fagwyd yn siarad Cymraeg. * Yn y De Ddwyrain, bu i gyfran y siaradwyr Cymraeg gwympo'n sylweddol ym [[Blaenau Gwent|Mlaenau Gwent]], [[Torfaen]] a [[Merthyr Tudful]]. Ar y llaw arall, cynyddodd cyfran y siaradwyr Cymraeg yng [[Caerffili|Nghaerffili]] a [[Sir Fynwy]] rhyw fymryn. Yn ôl Cyfrifiad 2001 roedd mwyafrif y siaradwyr Cymraeg yn y siroedd hyn yn blant ysgol, ac roedd y niferoedd yn cynnwys llawer o blant nad oedd â rhiant a oedd yn medru Cymraeg ac nad oedd ychwaith yn mynd i ysgol cyfrwng Cymraeg. Gan na fu newid chwyldroadol yn nulliau dysgu Cymraeg rhwng 2001 a 2011, mae yna le i gredu fod y cwymp yn deillio o newid yn y ffordd mae rhieni yn nodi sgiliau ail iaith eu plant yn y Gymraeg ar ffurflen y Cyfrifiad, yn hytrach na newid yn arfer iaith y boblogaeth. * Yn y Gogledd Ddwyrain yn [[Sir Ddinbych]], [[Sir y Fflint]] a [[Wrecsam]], bu gostyngiad yn niferoedd y siaradwyr Cymraeg hefyd, ond i raddau llai. Bydd ystadegau wardiau yn dangos yn gliriach a yw'r ardal hon yn dilyn patrwm cyffredinol y De Orllewin neu'r De Ddwyrain. * Yn y Gogledd Orllewin yng [[Gwynedd|Ngwynedd]], [[Môn]] a [[Conwy (sir)|Chonwy]], '''roedd nifer y siaradwyr yn weddol sefydlog''' ond mae cynnydd yn y boblogaeth oherwydd y mewnlifiad yn golygu bod canran y siaradwyr wedi gostwng. * Yng [[Caerdydd|Nghaerdydd]], cynyddodd nifer y siaradwyr yn sylweddol, ond oherwydd twf poblogaeth y brifddinas ni fu ond cynnydd bychan yn y ganran. * Mae'r ystadegau'n dibynnu ar farn a thuedd y person a lenwodd y ffurflen wreiddiol, felly mae newid mewn agweddau tuag at y Cymraeg yn effeithio ar y canlyniadau, heb o reidrwydd adlewyrchu newid yn yr arferoedd ieithyddol. Ceir gwahaniaethau, hefyd, rhwng y cyfrifiadau gwahanol yn y cwestiynau a ofynwyd (ond nid am y Gymraeg rhwng 2001 a 2011). Am y rhesymau hyn, gall cymharu'r union ffigurau'n uniongyrchol fod yn gamarweiniol. {|class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! Ardal !! Siarad Cymraeg 2001 !! Siarad Cymraeg 2011 !! Newid, Nifer !! Cyfran Siaradwyr !! Poblogaeth ≥ 3 Oed, 2001 !! Poblogaeth ≥ 3 Oed, 2011 !! Newid, Pwynt Canran o'r Boblogaeth |- | Ynys Môn | 38,893 | 38,568 | -325 | data-sort-value="049991"|colli un o bob '''119''' siaradwr | 64,679 | 67,403 | -2.91% |- | Gwynedd | 77,846 | 77,000 | -846 | data-sort-value="049989"|colli un o bob '''92''' siaradwr | 112,800 | 117,789 | -3.64% |- | Conwy | 31,298 | 30,600 | -698 | data-sort-value="049977"|colli un o bob '''44''' siaradwr | 106,316 | 111,724 | -2.05% |- | Sir Ddinbych | 23,760 | 22,236 | -1524 | data-sort-value="049935"|colli un o bob '''15''' siaradwr | 90,085 | 90,527 | -1.81% |- | Sir y Fflint | 20,599 | 19,343 | -1256 | data-sort-value="049939"|colli un o bob '''16''' siaradwr | 143,382 | 146,940 | -1.20% |- | Wrecsam | 18,105 | 16,659 | -1446 | data-sort-value="049920"|colli un o bob '''12''' siaradwr | 124,024 | 129,425 | -1.73% |- | Powys | 25,814 | 23,990 | -1824 | data-sort-value="049929"|colli un o bob '''14''' siaradwr | 122,473 | 129,083 | -2.49% |- | Ceredigion | 37,918 | 34,964 | -2954 | data-sort-value="049922"|colli un o bob '''12''' siaradwr | 72,884 | 73,847 | -4.68% |- | Sir Benfro | 23,967 | 22,786 | -1181 | data-sort-value="049950"|colli un o bob '''20''' siaradwr | 110,182 | 118,392 | -2.51% |- | Sir Gaerfyrddin | 84,196 | 78,048 | -6148 | data-sort-value="049926"|colli un o bob '''13''' siaradwr | 167,373 | 177,642 | -6.37% |- | Abertawe | 28,938 | 26,332 | -2606 | data-sort-value="049909"|colli un o bob '''11''' siaradwr | 216,226 | 231,155 | -1.99% |- | Castell-nedd Port Talbot | 23,404 | 20,698 | -2706 | data-sort-value="049884"|colli un o bob '''8''' siaradwr | 130,305 | 135,278 | -2.66% |- | Pen-y-bont ar Ogwr | 13,397 | 13,103 | -294 | data-sort-value="049978"|colli un o bob '''45''' siaradwr | 124,284 | 134,545 | -1.04% |- | Bro Morgannwg | 12,994 | 13,189 | 195 | data-sort-value="050015"|ennill un o bob '''66''' siaradwr | 115,116 | 122,018 | -0.48% |- | Caerdydd | 32,504 | 36,735 | 4231 | data-sort-value="050130"|ennill un o bob '''7''' siaradwr | 294,208 | 332,273 | 0.01% |- | Rhondda Cynon Taf | 27,946 | 27,779 | -167 | data-sort-value="049994"|colli un o bob '''167''' siaradwr | 223,924 | 225,555 | -0.16% |- | Merthyr Tudful | 5,532 | 5,028 | -504 | data-sort-value="049908"|colli un o bob '''10''' siaradwr | 54,115 | 56,623 | -1.34% |- | Caerffili | 18,237 | 19,251 | 1014 | data-sort-value="050055"|ennill un o bob '''17''' siaradwr | 163,297 | 171,972 | 0.03% |- | Blaenau Gwent | 6,417 | 5,284 | -1133 | data-sort-value="049823"|colli un o bob '''5''' siaradwr | 67,795 | 67,348 | -1.62% |- | Torfaen | 9,780 | 8,641 | -1139 | data-sort-value="049883"|colli un o bob '''8''' siaradwr | 88,062 | 87,844 | -1.27% |- | Sir Fynwy | 7,688 | 8,780 | 1092 | data-sort-value="050142"|ennill un o bob '''7''' siaradwr | 82,351 | 88,609 | 0.57% |- | Casnewydd | 13,135 | 13,002 | -133 | data-sort-value="049989"|colli un o bob '''98''' siaradwr | 131,820 | 139,849 | -0.67% |- ! CYMRU ! 582,368 ! 562,016 ! -20,352 ! colli un o bob '''28''' siaradwr ! 2,805,701 ! 2,955,841 ! -1.74% |} ==Cymhariaeth gyda Chyfrifiad 2001== <gallery mode=packed heights=200px> Map 1 Y newid rhwng Cyfrifiad 1991 a 2001 yn y ganran oedd yn gallu siarad Cymraeg,.PNG|Mae'r map yn dangos sut y newidiodd y ganran a oedd yn siarad Cymraeg rhwng 1991 a 2001 ar lefel adran etholiadol. Map 2 - Y % yn gallu siarad Cymraeg, 2001 B.png|Y ganran a oedd yn gallu siarad Cymraeg, 2001 Welsh speakers in the 2011 census.png|Y ganran a oedd yn gallu siarad Cymraeg, 2011 </gallery> Yn ystod y ddegawd hon newidiodd y ganran a oedd yn gallu siarad Cymraeg a gwelwyd cynnydd sylweddol yn awdurdodau de-ddwyrain Cymru’n arbennig ond gostwng wnaeth y canrannau yn y pedwar awdurdod a oedd â’r canrannau uchaf yn siarad Cymraeg, sef [[Ynys Môn]], [[Gwynedd]], [[Ceredigion]] a [[Sir Gaerfyrddin]]. Yn 2001 lleiafrif o 41% (239,000) o’r holl siaradwyr a oedd yn byw yn y pedair sir hynny lle roedd mwyafrif y boblogaeth yn gallu siarad Cymraeg Roedd hyn yn cymharu gyda 48% (245 mil) yn 1991. Mae dosbarthiad y siaradwyr yn amrywio’n ôl oed ac yn ôl siaradwyr rhugl. Canlyniad y newidiadau hyn oedd bod llai o gymunedau lle roedd canrannau uchel yn gallu siarad Cymraeg er bod hefyd lai o gymunedau lle roedd canrannau isel iawn yn gallu siarad Cymraeg. == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Comisiynydd}} [[Categori:Cyfrifiadau yn y Deyrnas Unedig|2011]] [[Categori:2011]] [[Categori:Gwleidyddiaeth Cymru]] 1jopfg9tsfwzju2pdtg6i0pk6qa7osw Conisbrough 0 103713 14891684 13678251 2026-05-09T13:42:25Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891684 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}}| suppressfields = cylchfa | ardal = {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P131|FETCH_WIKIDATA}} | gwlad = {{banergwlad|Lloegr}} | sir = [[De Swydd Efrog]]<br />([[Siroedd seremonïol Lloegr|Sir seremonïol]]) }} Tref yn [[De Swydd Efrog|Ne Swydd Efrog]], [[Swydd Efrog a Humber]], [[Lloegr]], ydy '''Conisbrough'''.<ref>[https://britishplacenames.uk/conisbrough-doncaster-sk512986#.XzAhBK2ZMvA British Place Names]; adalwyd 9 Awst 2020</ref> Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan [[Bwrdeistref Fetropolitan Doncaster|Doncaster]]. Mae ganddi boblogaeth o oddeutu 15,361.<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/census-2001-key-statistics/urban-areas-in-england-and-wales/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120316014926/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/census-2001-key-statistics/urban-areas-in-england-and-wales/index.html |date=2012-03-16 }} Gwefan ystadegau'r Cyfrifiad Cenedlaethol: [[Swyddfa Ystadegau Gwladol]]]; adalwyd 09/02/2013</ref> Mae Caerdydd 258.7 [[cilometr|km]] i ffwrdd o Conisbrough ac mae Llundain yn 231.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy [[Sheffield]] sy'n 19.4&nbsp;km i ffwrdd. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi De Swydd Efrog}} {{Eginyn De Swydd Efrog}} [[Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Doncaster]] [[Categori:Trefi De Swydd Efrog]] 228iicgb0dwvgb3c8f30ce5r5d9rfd7 Cotton Abbotts 0 105410 14891828 10776339 2026-05-09T21:11:27Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891828 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}}| suppressfields = cylchfa | ardal = {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P131|FETCH_WIKIDATA}} | gwlad = {{banergwlad|Lloegr}} | sir = [[Swydd Gaer]]<br />([[Siroedd seremonïol Lloegr|Sir seremonïol]]) }} Pentref a phlwyf sifil yn [[Siroedd seremonïol Lloegr|sir seremonïol]] [[Swydd Gaer]], [[Gogledd-orllewin Lloegr]], ydy '''Cotton Abbotts'''. Mae ganddo boblogaeth o oddeutu 3.<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/census-2001-key-statistics/urban-areas-in-england-and-wales/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120316014926/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/census-2001-key-statistics/urban-areas-in-england-and-wales/index.html |date=2012-03-16 }} Gwefan ystadegau'r Cyfrifiad Cenedlaethol: [[Swyddfa Ystadegau Gwladol]]]; adalwyd 26/03/2013</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Eginyn Swydd Gaer}} [[Categori:Awdurdod unedol Gorllewin Swydd Gaer a Chaer]] [[Categori:Pentrefi Swydd Gaer]] [[Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaer]] lm1tb0gjetqy0vt35xx2n0uyyo03p0k Cotton Edmunds 0 105411 14891829 10910695 2026-05-09T21:12:00Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891829 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | suppressfields = cylchfa | ardal = {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}| gwlad = {{banergwlad|Lloegr}} | sir = [[Swydd Gaer]]<br />([[Swyddi seremonïol Lloegr|Sir seremonïol]]) }} Plwyf sifil yn [[Siroedd seremonïol Lloegr|sir seremonïol]] [[Swydd Gaer]], [[Gogledd-orllewin Lloegr]], oedd '''Cotton Edmunds'''. Fe'i lleolwyd yn awdurdod unedol [[Gorllewin Swydd Gaer a Chaer]]. Fe'i diddymwyd yn 2015 a'i uno â phlwyf sifil [[Christleton]]. Yng Nghyfrifiad 2001 roedd gan Cotton Edmunds boblogaeth o oddeutu 25.<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/census-2001-key-statistics/urban-areas-in-england-and-wales/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120316014926/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/census-2001-key-statistics/urban-areas-in-england-and-wales/index.html |date=2012-03-16 }} Gwefan ystadegau'r Cyfrifiad Cenedlaethol: [[Swyddfa Ystadegau Gwladol]]]; adalwyd 26 Mawrth 2013</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Awdurdod unedol Gorllewin Swydd Gaer a Chaer]] [[Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaer]] qnl8nxy7l2zmlcmnp4id52dgw4msseo Cuddington Heath, Swydd Gaer 0 105615 14891895 10776706 2026-05-10T03:49:03Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891895 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}}| suppressfields = cylchfa | ardal = {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P131|FETCH_WIKIDATA}} | gwlad = {{banergwlad|Lloegr}} | sir = [[Swydd Gaer]]<br />([[Siroedd seremonïol Lloegr|Sir seremonïol]]) }} Pentref yn [[Siroedd seremonïol Lloegr|sir seremonïol]] [[Swydd Gaer]], [[Gogledd-orllewin Lloegr]], ydy '''Cuddington Heath'''. Mae ganddo boblogaeth o oddeutu 180.<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/census-2001-key-statistics/urban-areas-in-england-and-wales/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120316014926/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/census-2001-key-statistics/urban-areas-in-england-and-wales/index.html |date=2012-03-16 }} Gwefan ystadegau'r Cyfrifiad Cenedlaethol: [[Swyddfa Ystadegau Gwladol]]]; adalwyd 26/03/2013</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Eginyn Swydd Gaer}} [[Categori:Awdurdod unedol Gorllewin Swydd Gaer a Chaer]] [[Categori:Pentrefi Swydd Gaer]] gi3e0iwkxyb07uh5vmqr38mhl9hw5rp Cwm Garw 0 113679 14891940 13787845 2026-05-10T05:36:08Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891940 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits Pen-y-bont ar Ogwr i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Pen-y-bont ar Ogwr i enw'r AS}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] a phentref ym [[Pen-y-bont ar Ogwr (sir)|mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr]] ydy '''Cwm Garw''' (Saesneg: ''Garw Valley''). ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwm Garw (pob oed) (7,784)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwm Garw) (713)'''|red|9.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwm Garw) (6952)'''|green|89.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cwm Garw) (1,326)'''|blue|41.1}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Penybont}} [[Categori:Cwm Garw| ]] [[Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr]] cy4sm0m3od2xv8njunobx0ancwl1tjr Crosskeys 0 113686 14891879 14264646 2026-05-10T01:33:46Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891879 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits Caerffili i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Gorllewin Casnewydd ac Islwyn i enw AS y DU}} }} Pentref a [[Cymuned (Cymru)|chymuned]] ym [[Bwrdeistref Sirol Caerffili|Mwrdeistref Sirol Caerffili]] ydy '''Crosskeys'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> Mae'r ardal wedi'i henwi ar ôl y gwesty sydd yno, a'r enw Cymraeg cyn hynny oedd '''Pontycymer'''.<ref>{{Cite web |url=http://www.caerphilly.gov.uk/loopsandlinks/pdf/crosskeys.pdf |title=copi archif |access-date=2015-07-03 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195742/http://www.caerphilly.gov.uk/loopsandlinks/pdf/crosskeys.pdf |url-status=dead }}</ref> ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Crosskeys (pob oed) (3,265)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Crosskeys) (285)'''|red|9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Crosskeys) (2869)'''|green|87.9}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Crosskeys) (630)'''|blue|41.5}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Caerffili}} [[Categori:Crosskeys| ]] [[Categori:Cymunedau Caerffili]] [[Categori:Pentrefi Caerffili]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (y DU)]] cypsiu95qp8gtrbt622v48hhg7jefms Elon Musk 0 116639 14891685 14871071 2026-05-09T13:44:34Z Craigysgafn 40536 14891685 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= dinasyddiaeth | nationality = {{banergwlad|De Affrica}}<br/>{{banergwlad|Canada}}<br/>{{banergwlad|Unol Daleithiau America}} | dateformat = dmy}} Dyn busnes a buddsoddwr De Affricanaidd-Americanaidd yw '''Elon Reeve Musk'''. Yn Rhagfyr 2023 ef oedd person cyfoethoca'r byd, gydag amcangyfrif o werth net o US$222 biliwn, yn ôl ''Bloomberg Billionaires Index'', a $244&nbsp;biliwn yn ôl ''[[Forbes]]'', yn bennaf o ganlyniad i'w gwmnïau Tesla a SpaceX.<ref>{{Cite news|title=Bloomberg Billionaires Index|url=https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/elon-r-musk/|publisher=Bloomberg|access-date= 25 Gorffennaf 2022|archive-date= 8 Gorffennaf 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708045857/https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/elon-r-musk/}}</ref> Ef yw sylfaenydd, cadeirydd, Prif Swyddog Gweithredol a phrif swyddog technoleg [[SpaceX]]; mae hefyd yn Brif Swyddog Gweithredol, pensaer cynnyrch a chyn-gadeirydd [[Tesla (cwmni ceir)|Tesla, Inc.]]; mae'n berchennog, cadeirydd a CTO o X Corp.; sylfaenydd y Boring Company a xAI; cyd-sylfaenydd Neuralink ac OpenAI a yn llywydd [[Elon Musk|Sefydliad Musk]]. Yn aelod o deulu cyfoethog Musk De Affrica, ganed Elon yn [[Pretoria]] a mynychodd Brifysgol Pretoria am gyfnod byr cyn ymfudo i Ganada yn 18 oed, gan gaffael dinasyddiaeth trwy ei fam a aned yng Nghanada. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, aeth i Brifysgol Queen's yn Kingston yng Nghanada. Yn ddiweddarach trosglwyddodd Musk i Brifysgol Pennsylvania, a derbyniodd raddau baglor mewn economeg a ffiseg. Symudodd i [[Califfornia|Galifornia]] yn 1995 i fynychu [[Prifysgol Stanford]]. Fodd bynnag, rhoddodd Musk y gorau ar ôl dau ddiwrnod a, gyda'i frawd Kimbal, cyd-sefydlodd y cwmni meddalwedd ar-lein Zip2. Prynwyd y cwmni cychwynnol hwn gan Compaq am $307 miliwn ym 1999, ac yn yr un flwyddyn, cyd-sefydlodd Musk X.com, banc uniongyrchol. Unodd X.com â Confinity yn 2000 i ffurfio [[PayPal]]. Yn Hydref 2002, prynnodd [[eBay]] y cwmni bancio arlein [[PayPal]] am $1.5 biliwn, a'r un flwyddyn, gyda $100&nbsp;miliwn o'r arian sefydlodd Musk [[SpaceX]], cwmni gwasanaethau [[Teithio'r gofod|hedfan i'r gofod]]. Yn 2004 daeth yn fuddsoddwr cynnar yn y gwneuthurwr cerbydau trydan Tesla Motors, Inc. (Tesla, Inc. bellach). Daeth yn gadeirydd a phensaer y cynnyrch, gan gymryd swydd Prif Swyddog Gweithredol yn 2008. Yn 2006 aeth Musk ati i greu SolarCity, cwmni ynni solar a gaffaelwyd gan Tesla yn 2016 ac a newidiodd ei enw i [[Ynni Tesla|Tesla Energy]]. Yn 2013, cynigiodd system gludo trenau tiwb-faciwm, cyflym. Cyd-sefydlodd OpenAI yn 2015, cwmni ymchwil [[deallusrwydd artiffisial]] dielw. Y flwyddyn ganlynol, cyd-sefydlodd Musk [[Neuralink]] - cwmni niwrodechnoleg sy'n datblygu rhyngwynebau ymennydd-cyfrifiadur - a'r [[Boring Company]], cwmni adeiladu twneli ar gyfer y trenau tiwb-faciwm. Yn 2022 prynodd [[Twitter]] am $44 biliwn. Wedi hynny, unodd y cwmni gyda X Corp. a oedd newydd ei greu ac ailfrandio'r gwasanaeth fel X y flwyddyn ganlynol. Ym Mawrth 2023, sefydlodd xAI, cwmni deallusrwydd artiffisial. Mae Musk wedi mynegi safbwyntiau sydd wedi ei wneud yn ffigwr dadleuol, nad yw'n cydymffurfio a'r drefn na ffasiwn<ref name="Trouble">{{Cite web|last=Ghaffary|first=Shirin|date= 20 Mai 2023|title=Elon Musk won't stop tweeting his way into trouble|url=https://www.vox.com/technology/2023/5/20/23730607/elon-musk-conspiracy-twitter-texas-shooting-bellingcat-taylor-lorenz-psyops|access-date=October 28, 2023|website=Vox|language=en|archivedate=October 27, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231027100923/https://www.vox.com/technology/2023/5/20/23730607/elon-musk-conspiracy-twitter-texas-shooting-bellingcat-taylor-lorenz-psyops}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bond|first=Shannon|date=31 Hydref 2022|title=Elon Musk said Twitter wouldn't become a 'hellscape.' It's already changing|url=https://www.npr.org/2022/10/31/1132906782/elon-musk-twitter-pelosi-conspiracy|website=NPR|access-date=October 28, 2023|archivedate=20 Hydref 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231020063419/https://www.npr.org/2022/10/31/1132906782/elon-musk-twitter-pelosi-conspiracy}}</ref> Beirniadwyd ef am wneud datganiadau anwyddonol a chamarweiniol am COVID-19, trawsffobia<ref name="independent2023">{{Cite news|title=Elon Musk promotes transphobic content as hate speech surges on his far-right platform|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/elon-musk-twitter-transgender-hate-speech-b2351923.html|access-date=5 Awst 2023|archive-date=7 Awst 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230807120600/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/elon-musk-twitter-transgender-hate-speech-b2351923.html}}</ref>, a chamddenhonglwyd ei sylwadau yn erbyn agwedd milwriaethus Llywodraeth Israel.<ref name="Trouble2">{{Cite web|last=Ghaffary|first=Shirin|date= 20 Mai 2023|title=Elon Musk won't stop tweeting his way into trouble|url=https://www.vox.com/technology/2023/5/20/23730607/elon-musk-conspiracy-twitter-texas-shooting-bellingcat-taylor-lorenz-psyops|access-date= 28 Hydref 2023|website=Vox|language=en|archive-date=27 Hydref 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027100923/https://www.vox.com/technology/2023/5/20/23730607/elon-musk-conspiracy-twitter-texas-shooting-bellingcat-taylor-lorenz-psyops|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/antisemites-are-saying-elon-musk-side-latest-tweets-jews-rcna125617|title=Disney, Apple among major companies to pull business from X after Elon Musk's antisemitic post|date=November 18, 2023|website=NBC News|access-date=November 18, 2023|archive-date= 18 Tachwedd 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231118025459/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/antisemites-are-saying-elon-musk-side-latest-tweets-jews-rcna125617|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2023/11/17/elon-musk-x-antisemitic-conspiracy-theory-actual-truth/|title=Backlash builds after Elon Musk called an antisemitic conspiracy theory the 'actual truth'|first=Taylor|last=Hatmaker|date=November 17, 2023|access-date= 18 Tachwedd 2023|archive-date= 18 Tachwedd 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231118032427/https://techcrunch.com/2023/11/17/elon-musk-x-antisemitic-conspiracy-theory-actual-truth/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.vanityfair.com/news/2023/11/another-day-another-antisemitic-conspiracy-theory-elon-musk-x|title=Another Day, Another Antisemitic Conspiracy Theory for Elon Musk and X|date= 16 Tachwedd 2023|magazine=Vanity Fair|access-date= 18 Tachwedd 2023|archive-date= 17 Tachwedd 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117000336/https://www.vanityfair.com/news/2023/11/another-day-another-antisemitic-conspiracy-theory-elon-musk-x|url-status=live}}</ref> Mae ei berchnogaeth o Twitter wedi bod yr un mor ddadleuol, diswyddwyd nifer o weithwyr a dywedir fod y nifer o drydariadau cas wedi codi a bod gwybodaeth anghywir a diffyg gwybodaeth ar y wefan. Yn 2018, fe wnaeth [[Comisiwn Gwarantau a Chyfnewid yr Unol Daleithiau]] (SEC) ei siwio am drydar ar gam ei fod wedi sicrhau cyllid ar gyfer meddiannu Tesla yn breifat. I setlo'r achos, ymddiswyddodd Musk fel cadeirydd Tesla a thalu dirwy o $20 miliwn. Cefnogodd Musk [[Donald Trump]] yn y [[Etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau, 2024]]. Rhoddodd saliwt tebyg i [[Adolf Hitler|Hitler]] yn un o'r ralïau.<ref>{{Cite web |last=Gerken |first=Tom |date=23 Ionawr 2025 |title=Over 100 Reddit groups ban X links in protest at Musk arm gesture |url=https://www.bbc.com/news/articles/c77r1p887e5o |language=en|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129051346/https://www.bbc.com/news/articles/c77r1p887e5o |archive-date=29 Ionawr 2025 |access-date=24 Ionawr 2025 |website=[[BBC News]]}}</ref> Ar ôl i Trump ddod yn arlywydd, penodwyd Musk yn bennaeth DOGE ("Adran Effeithlonrwydd y Llywodraeth").<ref>{{Cite news |last=Shepardson |first=David |date=20 Awst 2024 |title=Trump says he may end EV tax credit; is open to naming Elon Musk as an adviser |url=https://www.reuters.com/world/us/trump-says-he-would-consider-ending-7500-electric-vehicle-credit-2024-08-19/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206064735/https://www.reuters.com/world/us/trump-says-he-would-consider-ending-7500-electric-vehicle-credit-2024-08-19/ |archive-date=6 Rhagfyr 2024 |language=en|access-date=20 Chwefror 2024 |publisher=Reuters}}</ref> Mae'n wrthwynebydd i undebau llafur hefyd. == Bywyd cynnar ac addysg == === Plentyndod a theulu === Ganed Elon Reeve Musk ar 28 Mehefin 1971, yn [[Pretoria]], prifddinas weinyddol De Affrica.<ref name="Eligon-2022">{{Cite news|last=Eligon|first=John|last2=Chutel|first2=Lynsey|date=5 Mai 2022|title=Elon Musk Left a South Africa That Was Rife With Misinformation and White Privilege|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/05/05/world/africa/elon-musk-south-africa.html|access-date=5 Mai 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111015804/https://www.nytimes.com/2022/05/05/world/africa/elon-musk-south-africa.html|archive-date= 11 Tachwedd 2022}}</ref><ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], pp. 25, 31.</ref> Mae ganddo dras Prydeinig a Pennsylvania-Iseldiraidd.<ref name="sjmn20140411">{{Cite news|last=Hall|first=Dana|date= 11 Ebrill 2014|title=Rocket Man: The otherworldly ambitions of Elon Musk|work=The Mercury News|url=http://www.mercurynews.com/business/ci_25541126/rocket-man-otherworldy-ambitions-elon-musk|access-date= 14 Ebrill 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140414070701/http://www.mercurynews.com/business/ci_25541126/rocket-man-otherworldy-ambitions-elon-musk|archive-date= 14 Ebrill 2014}}</ref><ref>{{Cite news|last=Elliott|first=Hannah|date= 26 Mawrth 2012|title=At Home With Elon Musk: The (Soon-to-Be) Bachelor Billionaire|work=Forbes|url=https://www.forbes.com/sites/hannahelliott/2012/03/26/at-home-with-elon-musk-the-soon-to-be-bachelor-billionaire/|access-date= 30 Mai 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20120527053447/http://www.forbes.com/sites/hannahelliott/2012/03/26/at-home-with-elon-musk-the-soon-to-be-bachelor-billionaire/|archive-date= 27 Mai 2012}}</ref> Roedd ei fam, Maye Musk (née Haldeman), yn fodel ac yn ddietegydd a anwyd yn [[Saskatchewan]], Canada, ac a fagwyd yn Ne Affrica.<ref>{{Cite news|url=https://www.townandcountrymag.com/style/a18205769/maye-musk-facts/|title=11 Things to Know About Stunning 69-Year-Old Model Maye Musk|last=Vargas|first=Chanel|date= 6 Mawrth 2018|work=Town & Country|access-date= 25 Mawrth 2020|archive-date= 7 Mawrth 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307023138/https://www.townandcountrymag.com/style/a18205769/maye-musk-facts/}}</ref><ref name="Usborne-2018">{{Cite news|last=Usborne|first=Simon|url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2018/feb/21/meet-elon-musk-family|title=Meet the Musks: who's who in Elon's extended family?|date= 21 Chwefror 2018|work=The Guardian|access-date= 25 Mawrth 2020|issn=0261-3077|archive-date= 27 Mai 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527001143/https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2018/feb/21/meet-elon-musk-family}}</ref> Mae ei dad, Errol Musk, yn beiriannydd electromecanyddol o Dde Affrica, yn beilot, yn forwr, yn ymgynghorydd, ac yn ddatblygwr eiddo, a oedd yn rhannol berchen ar fwynglawdd [[emrallt]] Zambia ger [[Llyn Tanganica|Llyn Tanganyika]], yn ogystal â phorthdy rhent yng Ngwarchodfa Natur Breifat Timbavati.<ref name="auto">[[Elon Musk#Isaacson|Isaacson (2023)]], p. 23.</ref><ref>{{Cite news|last=Hull|first=Dana|last2=May|first2=Patrick|title=Exploring the otherworldly ambitions of Elon Musk|url=https://buffalonews.com/business/local/exploring-the-otherworldly-ambitions-of-elon-musk/article_2fc57479-93eb-5016-b724-016b48a4f4f3.html|access-date= 24 Hydref 2021|work=The Buffalo News|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926055648/https://buffalonews.com/business/local/exploring-the-otherworldly-ambitions-of-elon-musk/article_2fc57479-93eb-5016-b724-016b48a4f4f3.html|archive-date= 26 Medi 2022}}</ref><ref name="Smith b">{{Cite news|last=Smith|first=Adam|title=50 years of Elon Musk's huge wealth, from emeralds to SpaceX and Tesla|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/elon-musk-birthday-ceo-tesla-b1874017.html|access-date= 20 Rhagfyr 2021|work=The Independent|date= 28 Mehefin 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125034322/https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/elon-musk-birthday-ceo-tesla-b1874017.html|archive-date= 25 Tachwedd 2021}}</ref> Mae gan Musk frawd iau, Kimbal, a chwaer iau, Tosca.<ref name="Usborne-2018" /> Roedd teulu Musk yn gyfoethog yn ystod ei ieuenctid.<ref name="Smith">{{Cite news|last=Smith|first=Adam|title=50 years of Elon Musk's huge wealth, from emeralds to SpaceX and Tesla|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/elon-musk-birthday-ceo-tesla-b1874017.html|access-date=December 20, 2021|work=The Independent|date=June 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125034322/https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/elon-musk-birthday-ceo-tesla-b1874017.html|archive-date=November 25, 2021}}</ref> Etholwyd ei dad i Gyngor Dinas Pretoria fel cynrychiolydd y Blaid Flaengar gwrth-apartheid a dywedodd bod ei blant yn rhannu'r un atgasedd at [[apartheid]].<ref name="Eligon-2022 b">{{Cite news|last=Eligon|first=John|last2=Chutel|first2=Lynsey|date=5 Mai 2022|title=Elon Musk Left a South Africa That Was Rife With Misinformation and White Privilege|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/05/05/world/africa/elon-musk-south-africa.html|access-date=5 Mai 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111015804/https://www.nytimes.com/2022/05/05/world/africa/elon-musk-south-africa.html|archive-date=November 11, 2022}}</ref> Roedd ei dad-cu ar ochr ei fam, Joshua N. Haldeman, o Ganada ac a aeth â'i deulu ar deithiau newydd uwch Affrica ac Awstralia - a hynny mewn awyren un injan, sef Bellanca.<ref name="Hull-2014">{{Cite news|last=Hull|first=Dana|last2=May|first2=Patrick|date= 10 Ebrill 2014|title=2014: Rocket Man: The otherworldly ambitions of Elon Musk|work=The Mercury News|url=https://www.mercurynews.com/2014/04/10/2014-rocket-man-the-otherworldly-ambitions-of-elon-musk/|access-date= 7 Ebrill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906062154/http://www.mercurynews.com/business/ci_25541126/rocket-man-otherworldy-ambitions-elon-musk|archive-date= 6 Medi 2016}}</ref><ref>{{Cite news|last=Keating|first=Joseph C. Jr.|date=Medi 1995|title=Joshua N Haldeman, DC: the Canadian Years, 1926–1950|work=The Journal of the Canadian Chiropractic Association|pmc=2485067}}</ref><ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], pp. 26–30.</ref><ref>[[Elon Musk#Isaacson|Isaacson (2023)]], p. 16.</ref> Ar ôl i'w rieni ysgaru yn 1980, dewisodd Musk fyw gyda'i dad, yn bennaf.<ref name="sjmn20140411 b">{{Cite news|last=Hall|first=Dana|date= 11 Ebrill 2014|title=Rocket Man: The otherworldly ambitions of Elon Musk|work=The Mercury News|url=http://www.mercurynews.com/business/ci_25541126/rocket-man-otherworldy-ambitions-elon-musk|access-date= 14 Ebrill 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140414070701/http://www.mercurynews.com/business/ci_25541126/rocket-man-otherworldy-ambitions-elon-musk|archive-date= 14 Ebrill 2014}}</ref><ref name="auto">[[Elon Musk#Isaacson|Isaacson (2023)]], p. 23.</ref> Yn ddiweddarach roedd Musk yn difaru gwneud y penderfyniad hwn ac ymddieithriodd oddi wrth ei dad. Mae ganddo hanner chwaer a hanner brawd drwy ei dad.<ref name="Hull-2014" /><ref>{{Cite news|last=Crilly|first=Rob|date= 25 Mawrth 2018|title=Elon Musk's father has baby with step-daughter he has known since she was four|work=[[The Daily Telegraph]]|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/03/25/elon-musks-father-has-baby-step-daughter-has-known-since-four/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426231132/https://www.telegraph.co.uk/news/2018/03/25/elon-musks-father-has-baby-step-daughter-has-known-since-four/|archive-date= 26 Ebrill 2021}}</ref> Mewn digwyddiad cofiadwy, ar ôl galw bachgen yr oedd ei dad wedi cyflawni hunanladdiad yn "dwp", cafodd Musk ei guro'n ddifrifol a'i daflu i lawr grisiau concrit. Gwawdiodd ei dad Elon am ei ymddygiad ac ni ddangosodd unrhyw gydymdeimlad ag ef er gwaethaf ei anafiadau.<ref>[[Elon Musk#Isaacson|Isaacson (2023)]], pp. 2—3.</ref><ref>{{Cite web|last=Bhaimiya|first=Sawdah|title=Errol Musk denies berating his son after an attack at school put Elon Musk in hospital|url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-dad-errol-denies-berating-him-after-attack-school-2023-9|access-date=2023-12-05|website=Business Insider|language=en-US|archivedate= 5 Rhagfyr 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231205050228/https://www.businessinsider.com/elon-musk-dad-errol-denies-berating-him-after-attack-school-2023-9}}</ref> Roedd Musk yn ddarllenwr brwd, gan briodoli ei lwyddiant yn ddiweddarach yn rhannol i ddarllen ''Benjamin Franklin: An American Life'', ''Lord of the Flies'', y gyfres ''Foundation'', a [[The Hitchhiker's Guide to the Galaxy|''The Hitchhiker's Guide to the Galaxy'']].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2020/02/21/elon-musk-recommends-science-fiction-book-series-that-inspired-spacex.html|title=Elon Musk shares the science fiction book series that inspired him to start SpaceX|date= 22 Chwefror 2020|website=[[CNBC]]|access-date=November 9, 2023|archivedate= 4 Tachwedd 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104000623/https://www.cnbc.com/2020/02/21/elon-musk-recommends-science-fiction-book-series-that-inspired-spacex.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2017/11/16/tesla-ceo-elon-musk-says-he-was-raised-by-books.html|title=Billionaire Elon Musk says he was 'raised by books' and credits his success to these 8|date= 16 Tachwedd 2017|website=[[CNBC]]|access-date=November 9, 2023|archivedate=November 9, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231109233536/https://www.cnbc.com/2017/11/16/tesla-ceo-elon-musk-says-he-was-raised-by-books.html}}</ref> Yn ddeg oed, datblygodd ddiddordeb mewn [[cyfrifiadura]] a gemau fideo, gan ddysgu sut i raglennu o lawlyfr defnyddiwr VIC-20.<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], p. 38.</ref> Yn ddeuddeg oed, gwerthodd Musk ei gêm BASIC ''Blastar'' i'r cylchgrawn ''PC and Office Technology'' am oddeutu $500.<ref name="play">{{Cite news|last=O'Kane|first=Sean|url=https://www.theverge.com/2015/6/9/8752333/elon-musk-blastar-pc-game|title=Play the PC game Elon Musk wrote as a pre-teen|date= 9 Mehefin 2015|work=The Verge|access-date= 12 Ionawr 2019|archive-date= 7 Chwefror 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207202036/https://www.theverge.com/2015/6/9/8752333/elon-musk-blastar-pc-game}}</ref><ref>[[Elon Musk#Belfiore|Belfiore (2007)]], pp. 166–95.</ref> === Addysg === [[Delwedd:PBHS-facade.jpg|alt=An ornate school building|bawd| Graddiodd Musk o Ysgol Uwchradd Bechgyn Pretoria yn Ne Affrica]] Mynychodd Musk Ysgol Baratoadol Waterkloof House, Ysgol Uwchradd Bryanston, ac Ysgol Uwchradd Bechgyn Pretoria, lle graddiodd.<ref name="slate20191204">{{Cite news|last=Mak|first=Aaron|date=December 4, 2019|title=Elon Musk Says 'Pedo Guy' Was a Common Insult in His Youth. We Checked With His Schoolmates.|work=Slate|url=https://slate.com/technology/2019/12/elon-musk-trial-pedo-guy-diver-lawsuit.html|access-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006045204/https://slate.com/technology/2019/12/elon-musk-trial-pedo-guy-diver-lawsuit.html|archive-date=October 6, 2020}}</ref> Roedd Musk yn fyfyriwr da ond nid eithriadol, gan ennill 61 yn Affricaneg a B ar ei arholiad mathemateg uwch.<ref>[[Elon Musk#Isaacson|Isaacson (2023)]], p. 26.</ref> Gwnaeth Musk gais am basbort o Ganada trwy ei fam a aned yng Nghanada,<ref name="arrived b">{{Cite news|last=Clifford|first=Catherine|date=June 12, 2018|title=Multi-billionaire Elon Musk: 'I arrived in North America at 17 with $2,000'|url=https://www.cnbc.com/2018/06/12/telsas-elon-musk-tweets-he-arrived-in-north-america-at-17-with-2000.html|publisher=CNBC|access-date= 14 Medi 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802083529/https://www.cnbc.com/2018/06/12/telsas-elon-musk-tweets-he-arrived-in-north-america-at-17-with-2000.html|archive-date=August 2, 2020}}</ref><ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], p. 44.</ref> gan wybod y byddai'n haws mewnfudo i'r Unol Daleithiau fel hyn.<ref name="Esquire">{{Cite news|last=Junod|first=Tom|date=November 15, 2012|title=Elon Musk: Triumph of His Will|work=Esquire|url=https://www.esquire.com/news-politics/a16681/elon-musk-interview-1212/|access-date=29 Mai 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818171231/https://www.esquire.com/news-politics/a16681/elon-musk-interview-1212/|archive-date=18 Awst 2020}}</ref> Wrth aros i'w gais gael ei brosesu, mynychodd Brifysgol Pretoria am bum mis.<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], pp. 43–44.</ref> Cyrhaeddodd Musk Ganada ym Mehefin 1989 a bu'n byw gydag ail gefnder iddo yn Saskatchewan am gyfnod o flwyddyn,<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], p. 45.</ref> yn gweithio mewn fferm a melin lumber.<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], p. 46.</ref> Ym 1990, aeth i Brifysgol Queen's yn Kingston, Ontario.<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], pp. 46–47.</ref><ref>{{Cite news|last=Locke|first=Taylor|date=20 Rhagfyr 2019|title=Elon Musk's college pal: This is what 'differentiates Elon from the rest of humanity'|url=https://www.cnbc.com/2019/12/20/elon-musks-college-friend-on-why-hes-different-from-everyone-else.html|publisher=CNBC|access-date=8 Ionawr 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214162910/https://www.cnbc.com/2019/12/20/elon-musks-college-friend-on-why-hes-different-from-everyone-else.html|archive-date=December 14, 2020}}</ref> Ddwy flynedd yn ddiweddarach, trosglwyddodd i Brifysgol Pennsylvania (UPenn), lle cwblhaodd astudiaethau ar gyfer gradd Baglor yn y Celfyddydau mewn ffiseg a gradd Baglor mewn Gwyddoniaeth mewn economeg o Ysgol Wharton.<ref>{{Cite web|title=Encyclopedia Britannica Elon Musk|url=https://www.britannica.com/biography/Elon-Musk|access-date=January 11, 2023|archivedate= 4 Medi 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150904013505/https://www.britannica.com/biography/Elon-Musk}}</ref><ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], Appendix 1</ref><ref>{{Cite news|title=SpaceX, founded by Penn graduate Elon Musk, launches U.S. astronauts into space|url=https://www.thedp.com/article/2020/05/penn-elon-musk-space-x-rocket-launch|last=Meisenzahl|first=Elizabeth|work=The Daily Pennsylvanian|access-date=June 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807065913/https://www.thedp.com/article/2020/05/penn-elon-musk-space-x-rocket-launch|archive-date=August 7, 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=McCray|first=Patrick W.|date=June 11, 2012|title=A pioneer in space and on Earth|work=CNN|url=https://edition.cnn.com/2012/06/10/opinion/mccray-elon-musk|access-date=November 19, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128042147/https://edition.cnn.com/2012/06/10/opinion/mccray-elon-musk|archive-date=November 28, 2022}}</ref> Er i Musk ddweud ei fod wedi ennill y graddau ym 1995, mae UPenn yn iddynt eu dyfarnu iddo ym 1997.<ref>{{Cite web|url=https://www.snopes.com/fact-check/musk-physics-degree/|title=Does Elon Musk Have an Undergraduate Degree in Physics?|last=Kasprak|first=Alex|date= 21 Rhagfyr 2022|website=Snopes|access-date=December 23, 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221223061035/https://www.snopes.com/fact-check/musk-physics-degree/|archivedate= 23 Rhagfyr 2022}}</ref> Dywedir fod Musk wedi cynnal partïon mawr i helpu i dalu am ei hyfforddiant, ac ysgrifennodd gynllun busnes ar gyfer gwasanaeth sganio llyfrau electronig tebyg i [[Google Books]].<ref name="ironman">{{Cite news|last=Hern|first=Alex|date= 9 Chwefror 2018|title=Elon Musk: the real-life Iron Man|url=https://www.theguardian.com/technology/2018/feb/09/elon-musk-the-real-life-iron-man|work=The Guardian|access-date= 3 Tachwedd 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220611112311/https://www.theguardian.com/technology/2018/feb/09/elon-musk-the-real-life-iron-man|archive-date= 11 Mehefin 2022}}</ref> Ym 1994, cynhaliodd Musk ddwy interniaeth yn [[Dyffryn Silicon]]: un yn Sefydliad Ymchwil Pinnacle cychwyn storio ynni, a ymchwiliodd i uwch-gynhwysyddion electrolytig ar gyfer storio ynni, ac un arall yn Rocket Science Games yn [[Palo Alto, Califfornia|Palo Alto]].<ref>{{Cite news|url=https://www.cnbc.com/2018/07/09/how-internships-helped-elon-musk-figure-out-his-future.html|title=How internships helped Elon Musk figure out his future|publisher=CNBC|date= 16 Gorffennaf 2018|access-date= 28 Rhagfyr 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228213526/https://www.cnbc.com/2018/07/09/how-internships-helped-elon-musk-figure-out-his-future.html|archive-date= 28 Rhagfyr 2019}}</ref><ref>{{Cite news|last=Soni|first=Jimmi|date= 22 Chwefror 2022|title=The little-known story about Elon Musk's first post-grad internship|url=https://fortune.com/longform/book-excerpt-paypal-founders-elon-musk-max-levchin/|work=Fortune|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307163632/https://fortune.com/longform/book-excerpt-paypal-founders-elon-musk-max-levchin/|archive-date= 7 Mawrth 2022}}</ref> Ym 1995, cafodd ei dderbyn i raglen PhD mewn gwyddor deunyddiau ym [[Prifysgol Stanford|Mhrifysgol Stanford]].<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], p. 368.</ref><ref>{{Cite news|last=Feeley|first=Jef|date= 31 Awst 2022|title=Stanford Pulled Into Dropout Musk's Legal Fight With Twitter|work=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-31/stanford-sucked-into-dropout-musk-s-legal-fight-with-twitter|access-date=November 19, 2022|archive-date= 3 Medi 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220903120509/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-31/stanford-sucked-into-dropout-musk-s-legal-fight-with-twitter}}</ref> Fodd bynnag, gwnaeth dro pedol; penderfynodd Musk ymuno â [[Ffyniant rhyngrwyd|chwyldro'r Rhyngrwyd]], gan roi'r gorau i Stanford deuddydd ar ôl cael ei dderbyn a gwneud cais am swydd yn [[Rhwydwedd|Netscape]], ond yn ôl y sôn ni dderbyniodd ateb ganddynt.<ref>{{Cite news|last=Maidment|first=Paul|date= 15 Mawrth 2016|title=7 college dropouts who made millions|work=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2014/11/03/college-dropouts-who-made-millions.html|access-date= 3 Medi 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515143817/https://www.cnbc.com/2014/11/03/college-dropouts-who-made-millions.html|archive-date= 15 Mai 2020}}</ref><ref name="arrived">{{Cite news|last=Clifford|first=Catherine|date=June 12, 2018|title=Multi-billionaire Elon Musk: 'I arrived in North America at 17 with $2,000'|url=https://www.cnbc.com/2018/06/12/telsas-elon-musk-tweets-he-arrived-in-north-america-at-17-with-2000.html|publisher=CNBC|access-date= 14 Medi 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802083529/https://www.cnbc.com/2018/06/12/telsas-elon-musk-tweets-he-arrived-in-north-america-at-17-with-2000.html|archive-date= 2 Awst 2020}}</ref> == Gyrfa == === Zip2 === {| class="infobox" style="width: 210px; float: right; clear: right; margin:0 0 1.5em 1.5em" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:115%" |Fideos allanol |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align: left" |[[File:Nuvola_apps_kaboodle.svg|link=|alt=video icon|16x16px]] <span class="plainlinks">[https://www.youtube.com/watch?v=e7Qh-vwpYH8 Musk yn sôn am ei brofiad busnes cynnar yn ystod araith yn 2014]</span> ar YouTube |} Yn 1995, sefydlodd Musk, ei frawd Kimbal, a Greg Kouri Global Link, a ailenwyd yn ddiweddarach i Zip2.<ref>{{Cite news|last=Delevett|first=Peter|last2=Hull|first2=Dana|title=Greg Kouri, early investor in PayPal, dies in New York|url=https://www.mercurynews.com/2012/08/13/greg-kouri-early-investor-in-paypal-dies-in-new-york-2/|work=The Mercury News|date=August 13, 2012|access-date=October 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006104534/https://www.mercurynews.com/2012/08/13/greg-kouri-early-investor-in-paypal-dies-in-new-york-2/|archive-date=October 6, 2022}}</ref><ref>{{Cite news|last=Huddleston|first=Tom Jr.|title=How Elon Musk founded Zip2 with his brother Kimbal|url=https://www.cnbc.com/2018/06/19/how-elon-musk-founded-zip2-with-his-brother-kimbal.html|work=CNBC|date=June 19, 2018|access-date=October 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109004141/https://www.cnbc.com/2018/06/19/how-elon-musk-founded-zip2-with-his-brother-kimbal.html|archive-date=November 9, 2022}}</ref> Ariannwyd y cwmni'n bennaf trwy rownd ariannu o US$200,000, a chyfrannwyd 10% ohono gan ei dad Errol Musk. Datblygodd y cwmni ganllaw dinas Rhyngrwyd gyda mapiau, cyfarwyddiadau, a thudalennau melyn, a'i farchnata i bapurau newydd.<ref>{{Cite web|title=Entrepreneur of the Year, 2007: Elon Musk|date=December 1, 2007|first=Max|last=Chafkin|website=Inc.|url=http://www.inc.com/magazine/20071201/entrepreneur-of-the-year-elon-musk.html|access-date= 22 Chwefror 2022|archivedate=December 28, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071228171523/http://www.inc.com/magazine/20071201/entrepreneur-of-the-year-elon-musk.html}}</ref> Roeddent yn gweithio mewn swyddfa fach ar rent yn [[Palo Alto, Califfornia|Palo Alto]],<ref name="shower">{{Cite news|last=Huddleston|first=Tom Jr.|date=June 19, 2018|title=Elon Musk slept on his office couch and 'showered at the YMCA' while starting his first company|url=https://www.cnbc.com/2018/06/19/how-elon-musk-founded-zip2-with-his-brother-kimbal.html|publisher=CNBC|access-date= 4 Medi 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818205314/https://www.cnbc.com/2018/06/19/how-elon-musk-founded-zip2-with-his-brother-kimbal.html|archive-date=August 18, 2020}}</ref> gyda Musk yn codio'r wefan bob nos.<ref name="shower" /> Arwyddwyd cytundebau gyda ''[[The New York Times]]'' a'r ''[[Chicago Tribune]]''.<ref name="ironman2">{{Cite news|last=Hern|first=Alex|date= 9 Chwefror 2018|title=Elon Musk: the real-life Iron Man|url=https://www.theguardian.com/technology/2018/feb/09/elon-musk-the-real-life-iron-man|work=The Guardian|access-date=November 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220611112311/https://www.theguardian.com/technology/2018/feb/09/elon-musk-the-real-life-iron-man|archive-date=June 11, 2022}}</ref> Perswadiodd y brodyr y bwrdd cyfarwyddwyr i roi'r gorau i'r syniad o uno â CitySearch;<ref>[[Elon Musk#Kidder|Kidder (2013)]], pp. 224–228.</ref> fodd bynnag, rhwystrwyd ymdrechion Musk i ddod yn Brif Swyddog Gweithredol.<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], p. 67.</ref> Prynnodd Compaq Zip2 am $307&nbsp;miliwn mewn arian parod yn Chwefror 1999,<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], p. 14.</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.cnet.com/Compaq+buys+Zip2/2100-1023_3-221675.html|title=Compaq buys Zip2|first=Sandeep|last=Junnarkar|publisher=CNET|date= 16 Chwefror 1999|access-date=December 13, 2020|archive-date=October 21, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021004422/http://news.cnet.com/Compaq+buys+Zip2/2100-1023_3-221675.html}}</ref> a derbyniodd Musk $22&nbsp;miliwn am ei gyfran o 7 y cant.<ref name="Vance109">[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], p. 109.</ref> === X.com a PayPal === {{Prif|PayPal}} Hefyd yn 1999, cyd-sefydlodd Musk X.com, cwmni bancio a oedd yn gwneud taliadau drwy [[E-bost|e-byst]] ac [[ar-lein]] gyda $12 miliwn o'r arian a wnaeth drwy Compaq.<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], p. 78.</ref> X.com oedd un o'r banciau ar-lein cyntaf i gael ei yswirio'n ffederal, ac ymunodd dros 200,000 o gwsmeriaid yn ystod y misoedd cyntaf.<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], p. 84.</ref> Er i Musk sefydlu'r cwmni, roedd buddsoddwyr yn ei ystyried yn amhrofiadol a disodlwyd ef fel Prif Swyddog Gweithredol y cwmni gan Bill Harris, erbyn diwedd y flwyddyn.<ref name="vance86">[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], p. 86.</ref> Yn 2000, unodd X.com â banc ar-lein Confinity i osgoi cystadleuaeth,<ref name="shower" /><ref name="vance86">[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], p. 86.</ref><ref>[[Elon Musk#Jackson|Jackson (2004)]], pp. 40, 69, 130, 163.</ref> gan fod gwasanaeth trosglwyddo arian [[PayPal]] yn fwy poblogaidd na gwasanaeth X.com.<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], pp. 85–86.</ref> Yna dychwelodd Musk fel Prif Swyddog Gweithredol y cwmni unedig. Achosodd hoffter o [[Microsoft]] yn hytrach na [[Unix]] rwyg ymhlith gweithwyr y cwmni, ac yn y pen draw ymddiswyddodd cyd-sylfaenydd Confinity Peter Thiel.<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], pp. 85–87.</ref> Gyda'r cwmni'n dioddef o gymhlethdodau technolegol a diffyg model busnes cydlynol, ymddiswyddwyd Musk gan y Bwrdd a rhoi Thiel yn ei le ym Medi 2000.<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], pp. 87–88.</ref> O dan Thiel, canolbwyntiodd y cwmni ar y gwasanaeth trosglwyddo arian a chafodd ei ailenwi'n PayPal yn 2001.<ref>{{Cite news|last=Odell|first=Mark|url=https://www.ft.com/content/86432398-4897-11e4-9d04-00144feab7de|title=Timeline: The rise of PayPal|work=Financial Times|date= 30 Medi 2014|access-date= 3 Ebrill 2020|archive-date= 22 Mehefin 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622163106/https://www.ft.com/content/86432398-4897-11e4-9d04-00144feab7de}}</ref> Yn 2002, prynwyd PayPal gan [[eBay]] am $1.5&nbsp;biliwn mewn stoc, a derbyniodd Musk - cyfranddaliwr mwyaf PayPal gyda 11.72% o gyfranddaliadau - $175.8&nbsp;miliwn am ei drafferth.<ref>{{Cite web|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1103415/000091205702009834/a2073071z10-k405.htm|publisher=PayPal|title=SEC 10-K|date= 31 Rhagfyr 2001|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200825231531/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1103415/000091205702009834/a2073071z10-k405.htm|archivedate= 25 Awst 2020}}</ref><ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], pp. 116.</ref> Yn 2017, fwy na 15 mlynedd yn ddiweddarach, prynodd Musk y parth X.com gan PayPal oherwydd ei "werth sentimental".<ref>{{Cite news|url=https://qz.com/1026167/elon-musk-just-bought-x-com-the-domain-he-once-owned-from-paypal/|title=Elon Musk bought a web domain worth millions with 'sentimental value' to him|last=Huang|first=Echo|work=Quartz|access-date= 3 Ebrill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625174509/https://qz.com/1026167/elon-musk-just-bought-x-com-the-domain-he-once-owned-from-paypal/|archive-date=June 25, 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Statt|first=Nick|date= 10 Gorffennaf 2017|title=Elon Musk now owns X.com, the defunct domain of his second startup|url=https://www.theverge.com/2017/7/10/15949862/elon-musk-x-com-paypal-tesla-spacex-domain-name|work=The Verge|access-date= 3 Medi 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625193958/https://www.theverge.com/2017/7/10/15949862/elon-musk-x-com-paypal-tesla-spacex-domain-name|archive-date=June 25, 2020}}</ref> Yn 2022, trafododd Musk nod o greu "X, ap popeth" (''X, the everything app".'')<ref>{{Cite news|last=Kleinman|first=Zoe|date= 5 Hydref 2022|title=Elon Musk, Twitter and the mysterious X app|url=https://www.bbc.com/news/technology-63141272|work=BBC|access-date= 27 Hydref 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021182811/https://www.bbc.com/news/technology-63141272|archive-date=October 21, 2022}}</ref> === SpaceX === {{Prif|SpaceX}} [[Delwedd:Charles_Bolden_congratulates_SpaceX_CEO_and_Chief_Designer_Elon_Musk_in_front_of_the_historic_Dragon_capsule.jpg|alt=Musk shakes hands with NASA Administrator Charles Bolden before a SpaceX Dragon capsule|de|bawd| Gweinyddwr NASA Charles Bolden yn llongyfarch Musk o flaen y cerbyd gofod [[SpaceX Dragon]], yn dilyn ei daith gyntaf yn 2012]] Yn gynnar yn 2001, daeth Musk i gysylltiad â'r Gymdeithas Mawrth cwmni nid-am-elw a thrafododd gynlluniau ariannu i osod siambr dwf ar gyfer planhigion ar [[Mawrth (planed)|y blaned Mawrth]].<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], pp. 99, 102–103.</ref> Yn Hydref yr un flwyddyn, teithiodd i Moscow gyda Jim Cantrell ac Adeo Ressi i brynu taflegrau balistig rhyng-gyfandirol (ICBMs) wedi'u hadnewyddu a allai anfon y tŷ gwydr i'r gofod. Cyfarfu â'r cwmnïau NPO Lavochkin a Kosmotras ond gwelwyd Musk fel glaslanc dibrofiad<ref name="Vance-2015" /> a dychwelodd y grŵp i'r Unol Daleithiau yn waglaw. Yn Chwefror 2002, dychwelodd y grŵp i Rwsia gyda Mike Griffin (llywydd [[In-Q-Tel]] ) i chwilio am dri ICBM. Cawsant gyfarfod arall gyda Kosmotras a chynigiwyd un roced iddynt am $8&nbsp;miliwn, ond gwrthododd Musk y cynnig. Yn lle hynny, penderfynodd ddechrau cwmni a allai adeiladu rocedi fforddiadwy.<ref name="Vance-2015">{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/graphics/2015-elon-musk-spacex/|title=Elon Musk's space dream almost killed Tesla|date=14 Mai 2015|access-date=7 Mehefin 2015|publisher=Bloomberg L.P.|last=Vance|first=Ashlee|archive-date=23 Chwefror 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223011256/https://www.bloomberg.com/graphics/2015-elon-musk-spacex/}}</ref> Gyda $100&nbsp;miliwn o'i arian ei hun,<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/02/05/business/yourmoney/05rocket.html|title=A Bold Plan to Go Where Men Have Gone Before|date=5 Chwefror 2006|first=Leslie|last=Wayne|work=The New York Times|access-date=16 Chwefror 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412130718/https://www.nytimes.com/2006/02/05/business/yourmoney/a-bold-plan-to-go-where-men-have-gone-before.html|archive-date=12 Ebrill 2020}}</ref> sefydlodd Musk SpaceX ym Mai 2002 a daeth yn Brif Swyddog Gweithredol a Phrif Beiriannydd y cwmni.<ref>{{Citation|title=California Business Search (C2414622 – Space Exploration Technologies Corp)|url=https://businesssearch.sos.ca.gov/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180223134214/https://businesssearch.sos.ca.gov/|access-date= 13 Rhagfyr 2020|archive-date= 23 Chwefror 2018}}</ref><ref>{{Cite news|last=Koren|first=Marina|title=Elon Musk Is Maybe, Actually, Strangely, Going to Do This Mars Thing|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2021/05/elon-musk-spacex-starship-launch/618781/|work=The Atlantic|date=6 Mai 2021|access-date=8 Mehefin 2022|archive-date=31 Mai 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531065250/https://www.theatlantic.com/science/archive/2021/05/elon-musk-spacex-starship-launch/618781/}}</ref> Lansiodd SpaceX eu roced Falcon 1 am y tro cyntaf yn 2006.{{Sfnb|Berger|2021}} Er i'r roced fethu â chyrraedd orbit y Ddaear, dyfarnwyd contract rhaglen Gwasanaethau Cludiant Orbitol Masnachol iddi gan Weinyddwr [[NASA]] (a chyn-ymgynghorydd SpaceX<ref>{{Cite news|first=Josh|last=Friedman|title=Entrepreneur Tries His Midas Touch in Space, Los Angeles Times|work=Los Angeles Times|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-apr-22-fi-spacex22-story.html|date= 22 Ebrill 2003|access-date= 29 Hydref 2022|archive-date= 29 Hydref 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221029184256/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-apr-22-fi-spacex22-story.html}}</ref>) Mike Griffin yn ddiweddarach y flwyddyn honno.<ref>{{Cite web|first=Tariq|last=Malik|title=Griffin Reiterates NASA's Commitment to Commercial Cargo, Space News|url=https://spacenews.com/griffin-reiterates-commitment-commercial-services/|date=21 Tachwedd 2005|access-date=29 Hydref 2022|archivedate=19 Mehefin 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220619022231/https://spacenews.com/griffin-reiterates-commitment-commercial-services/}}</ref> Ar ôl dau ymgais aflwyddiannus arall, a fu bron â achosi i Musk a'i gwmnïau fynd yn fethdalwyr,{{Sfnb|Berger|2021}} llwyddodd SpaceX i lansio'r Falcon 1 i orbit yn 2008.<ref>{{Cite news|last=Ledur|first=Júlia|date=1 Mai 2019|title=Falcon Flights|url=https://graphics.reuters.com/SPACE-EXPLORATION-SPACEX/010091Q82NF/index.html|work=Reuters|access-date= 10 Chwefror 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210212334/https://graphics.reuters.com/SPACE-EXPLORATION-SPACEX/010091Q82NF/index.html|archive-date= 10 Chwefror 2021}}</ref> Yn ddiweddarach y flwyddyn honno, derbyniodd SpaceX gwerth $1.6&nbsp; biliwn o gontracts gan NASA ar gyfer 12 taith hedfan y roced [[Falcon 9]] a'r [[llong ofod Dragon]] i'r [[Gorsaf Ofod Ryngwladol|Orsaf Ofod Ryngwladol]], gan ddisodli'r [[Gwennol y Gofod|Wennol Ofod]] ar ôl ei hymddeoliad yn 2011.<ref>{{Cite news|last=Chang|first=Kenneth|date=22 Mai 2012|title=Big Day for a Space Entrepreneur Promising More|url=https://www.nytimes.com/2012/05/23/science/space/spacexs-private-cargo-rocket-heads-to-space-station.html|work= New York Times|access-date=11 Ionawr 2021|archive-date=1 Gorffennaf 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701083413/http://www.nytimes.com/2012/05/23/science/space/spacexs-private-cargo-rocket-heads-to-space-station.html}}</ref> Yn 2012, cyrhaeddodd Dragon yr [[Gorsaf Ofod Ryngwladol|Orsaf Ofod Ryngwladol]], y llong ofod fasnachol cyntaf i wneud hynny.<ref>{{Cite news|last=Harwood|first=William|title=SpaceX Dragon returns to Earth, ends historic trip|url=https://www.cbsnews.com/8301-205_162-57444590/spacex-dragon-returns-to-earth-ends-historic-trip/?tag=cbsnewsSectionContent.10|publisher=CBS News|access-date=3 Awst 2013|date=31 Mai 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422175931/http://www.cbsnews.com/news/spacex-dragon-returns-to-earth-ends-historic-trip/|archive-date= 22 Ebrill 2016}}</ref> [[Delwedd:Elon_Musk_overlooking_the_remains_of_F9R_(36411051713).jpg|chwith|bawd| Musk yn archwilio malurion damwain y roced F9R Dev1 yn 2014]] Gan weithio tuag at ei nod o rocedi y gellir eu hailddefnyddio, yn 2015 llwyddodd SpaceX i lanio cam cyntaf Falcon 9 ar lwyfan mewndirol.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35157782|title=SpaceX rocket in historic upright landing|work=BBC News|date=December 22, 2015|access-date=June 30, 2016|archive-date=August 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831131922/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35157782}}</ref> Glaniwyd yn ddiweddarach ar longau drôn.<ref>{{Cite news|first=Sean|last=O'Kane|url=https://www.theverge.com/2016/5/27/11787532/spacex-falcon-9-rocket-landing-success-sea-drone-ship|title=SpaceX successfully lands a Falcon 9 rocket at sea for the third time|work=The Verge|date=27 Mai 2016|access-date=30 Mehefin 2016|archive-date=27 Mehefin 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160627232003/http://www.theverge.com/2016/5/27/11787532/spacex-falcon-9-rocket-landing-success-sea-drone-ship}}</ref> Yn 2018, lansiodd SpaceX y [[Falcon Heavy]]; roedd y genhadaeth gyntaf hon yn cario [[Tesla Roadster gan Elon Musk|Tesla Roadster]] personol Musk fel llwyth.<ref>{{Cite news|last=Drake|first=Nadia|author-link=Nadia Drake|date= 25 Chwefror 2018|title=Elon Musk's Tesla in Space Could Crash into Earth|url=https://www.nationalgeographic.com/news/2018/02/spacex-falcon-heavy-tesla-roadster-orbit-earth-sun-space/|work=National Geographic|access-date= 10 Chwefror 2021|archive-date=10 Chwefror 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210212336/https://www.nationalgeographic.com/news/2018/02/spacex-falcon-heavy-tesla-roadster-orbit-earth-sun-space/}}</ref><ref>{{Cite news|last=Chow|first=Denise|date=6 Tachwedd 2019|title='Starman' and the Tesla Roadster that SpaceX launched into orbit have now cruised beyond Mars|url=https://www.nbcnews.com/mach/science/starman-tesla-roadster-spacex-launched-orbit-have-now-cruised-beyond-ncna931731|publisher=NBC News|access-date= 10 Chwefror 2021|archive-date= 10 Chwefror 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210212335/https://www.nbcnews.com/mach/science/starman-tesla-roadster-spacex-launched-orbit-have-now-cruised-beyond-ncna931731}}</ref> Ers 2019,<ref>{{Cite web|last=Berger|first=Eric|date= 28 Awst 2019|title=Starhopper aces test, sets up full-scale prototype flights this year|url=https://arstechnica.com/science/2019/08/starhopper-aces-test-sets-up-full-scale-prototype-flights-this-year/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121210349/https://arstechnica.com/science/2019/08/starhopper-aces-test-sets-up-full-scale-prototype-flights-this-year/|archivedate=January 21, 2021|access-date=December 15, 2021|website=Ars Technica}}</ref> mae SpaceX wedi bod yn datblygu [[Starship SpaceX|Starship]], cerbyd lansio hynod o drwm y gellir ei ailddefnyddio, gyda'r bwriad o ddisodli'r Falcon 9 a'r Falcon Heavy.<ref name="Roulette-2022">{{Cite news|last=Roulette|first=Joey|date= 28 Mawrth 2022|title=SpaceX ending production of flagship crew capsule|url=https://www.reuters.com/lifestyle/science/exclusive-spacex-ending-production-flagship-crew-capsule-executive-2022-03-28/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329180139/https://www.reuters.com/lifestyle/science/exclusive-spacex-ending-production-flagship-crew-capsule-executive-2022-03-28/|archive-date= 29 Mawrth 2022|access-date= 31 Mawrth 2022|work=Reuters}}</ref> Yn 2020, lansiodd SpaceX ei hediad dynol cyntaf, y Demo-2, gan ddod y cwmni preifat cyntaf i fynd a gofodwyr i orbit a docio llong ofod â chriw gyda'r ISS.<ref>{{Cite news|title=SpaceX and NASA launch Crew Dragon in Florida: Live updates|url=https://www.cnn.com/business/live-news/spacex-launch-today-may-30/index.html|last=Wattles|first=Jackie|date= 30 Mai 2020|publisher=CNN|access-date=May 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200829112802/https://www.cnn.com/business/live-news/spacex-launch-today-may-30/index.html|archive-date=29 Awst 2020}}</ref> {{clirio}} ==== Starlink ==== {{Prif|Starlink}} [[Delwedd:Starlink_Mission_(47926144123).jpg|bawd| 50 o [[Lloeren|loerennau]] Starlink ychydig cyn eu gosod yn orbit isel y Ddaear, 2019]] Yn 2015, dechreuodd SpaceX ddatblygu Starlink sef cysawd neu rwydwaith o loerennau orbit isel gyda'r nod o ddarparu mynediad i'r rhyngrwyd drwy loeren,<ref>{{Cite news|last=Johnson|first=Eric M.|last2=Roulette|first2=Joey|date=31 Hydref 2018|title=Musk shakes up SpaceX in race to make satellite launch window: sources|url=https://www.reuters.com/article/us-spacex-starlink-insight/musk-shakes-up-spacex-in-race-to-make-satellite-launch-window-sources-idUSKCN1N50FC|work=Reuters|access-date=28 Mawrth 2021|archive-date=18 Mai 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518170500/https://www.reuters.com/article/us-spacex-starlink-insight/musk-shakes-up-spacex-in-race-to-make-satellite-launch-window-sources-idUSKCN1N50FC}}</ref> gyda'r ddwy loeren brototeip gyntaf yn cael eu lansio yn Chwefror 2018. Lansiwyd rhan cyntaf y rhwydwaith ym Mai 2019, pan lansiwyd ygyda 60 lloeren weithredol gyntaf yn cael eu lansio.<ref name="NYT-20190601">{{Cite news|last=Hall|first=Shannon|title=After SpaceX Starlink Launch, a Fear of Satellites That Outnumber All Visible Stars – Images of the Starlink constellation in orbit have rattled astronomers around the world|url=https://www.nytimes.com/2019/06/01/science/starlink-spacex-astronomers.html|date= 1 Mehefin 2019|work= New York Times|access-date=June 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200821011421/https://www.nytimes.com/2019/06/01/science/starlink-spacex-astronomers.html|archive-date=August 21, 2020}}</ref> Amcangyfrifir gan SpaceX mai cyfanswm cost y prosiect degawd o hyd i ddylunio, adeiladu a defnyddio'r gytser yw tua $10.&nbsp;biliwn.<ref>{{Cite news|last=Shepardson|first=David|last2=Roulette|first2=Joey|date=July 30, 2020|title=Taking on SpaceX, Amazon to invest $10&nbsp;billion in satellite broadband plan|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-amazon-broadband/taking-on-spacex-amazon-to-invest-10-billion-in-satellite-broadband-plan-idUSKCN24V3F2|work=Reuters|access-date=January 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107200559/https://www.reuters.com/article/us-usa-amazon-broadband/taking-on-spacex-amazon-to-invest-10-billion-in-satellite-broadband-plan-idUSKCN24V3F2|archive-date=January 7, 2021}}</ref> Mae rhai beirniaid, gan gynnwys yr [[Yr Undeb Seryddol Rhyngwladol|Undeb Seryddol Rhyngwladol]], wedi honni bod Starlink yn rhwystro golygfa o'r awyr ac yn fygythiad gwrthdrawiad i longau gofod.<ref name="Griffin 2021">{{Cite news|last=Griffin|first=Andrew|title=Elon Musk rejects criticism that his satellite fleet is dangerous|work=The Independent|date=December 30, 2021|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/elon-musk-spacex-starlink-nasa-b1984423.html|access-date=December 31, 2021|archive-date=December 30, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230210301/https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/elon-musk-spacex-starlink-nasa-b1984423.html}}</ref><ref name="BBC News 2021">{{Cite news|title=Elon Musk rejects claims that his satellites are hogging space|work=BBC News|date=December 30, 2021|url=https://www.bbc.com/news/business-59824404|access-date=December 31, 2021|archive-date=December 31, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231031521/https://www.bbc.com/news/business-59824404}}</ref><ref>{{Cite news|last=Smith|first=Adam|date= 7 Chwefror 2021|title=Astronomers create new global force to stop Elon Musk's internet satellites hiding killer asteroids|url=https://www.independent.co.uk/space/astronomers-elon-musk-satellites-asteroids-b2009163.html|work=The Independent|access-date=June 30, 2022|archive-date=May 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527013943/https://www.independent.co.uk/space/astronomers-elon-musk-satellites-asteroids-b2009163.html}}</ref> Tynnodd Musk nyth cacwn i'w ben pan ddiffoddodd y mynediad i Satarlink o [[Rhyfel Rwsia ac Wcráin|Wcrain]], gan ddweud nad ar gyfer defnydd rhyfel y cawsant eu lansio.<ref>{{Cite news|last=Sheetz|first=Michael|date= 22 Mawrth 2022|title=Elon Musk's SpaceX sent thousands of Starlink satellite internet dishes to Ukraine, company's president says|url=https://www.cnbc.com/2022/03/22/elon-musk-spacex-thousands-of-starlink-satellite-dishes-sent-to-ukraine.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220327034400/https://www.cnbc.com/2022/03/22/elon-musk-spacex-thousands-of-starlink-satellite-dishes-sent-to-ukraine.html|archive-date= 27 Mawrth 2022|access-date= 28 Mawrth 2022|publisher=CNBC}}</ref> === Tesla === {{Prif|Tesla}} [[Delwedd:Elon_Musk,_Tesla_Factory,_Fremont_(CA,_USA)_(8765031426).jpg|alt=Musks stands, arms crossed and grinning, before a Tesla Model S|bawd| Musg wrth ymyl [[Tesla Model S|Model S Tesla]], 2011]] Ymgorfforwyd [[Tesla (cwmni ceir)|Tesla, Inc.]], Tesla Motors yn wreiddiol, yng Ngorffennaf 2003 gan Martin Eberhard a Marc Tarpenning, a ariannodd y cwmni tan rownd ariannu Cyfres A. Chwaraeodd y ddau ddyn rolau gweithredol yn natblygiad cynnar y cwmni cyn i Musk gymryd rhan.<ref name="timelinefacts">{{Cite news|last=Reed|first=Eric|title=History of Tesla: Timeline and Facts|url=https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992|work=[[TheStreet.com]]|date=4 Chwefror 2020|access-date=10 Ionawr 2023|archive-date=20 Rhagfyr 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220161321/https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992}}</ref> Arweiniodd Musk rownd fuddsoddi Cyfres A yn Chwefror 2004; buddsoddodd $6.5&nbsp;miliwn, daeth y cyfranddaliwr mwyaf ac ymunodd â bwrdd cyfarwyddwyr Tesla fel cadeirydd.<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], pp. 153–154.</ref> Cymerodd Musk rôl weithredol yn y cwmni a goruchwyliodd ddylunio cynnyrch Roadster, ond nid oedd yn ymwneud â gweithrediadau busnes o ddydd i ddydd y cwmni.<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], p. 159.</ref> Yn dilyn cyfres o wrthdaro cynyddol yn 2007, ac argyfwng ariannol 2007-2008, cafodd Eberhard ei gardiau, a gadawodd.<ref>{{Cite book|last=Schilling|first=Melissa|title=Quirky: The remarkable story of the traits, foibles, and genius of breakthrough innovators who changed the world|url=https://archive.org/details/quirkyremarkable0000schi|publisher=PublicAffairs|year=2018|isbn=9781610397926}}</ref> Ymgymerodd Musk â'r cwmni fel Prif Swyddog Gweithredol a phensaer cynnyrch yn 2008.<ref>{{Cite web|date=August 13, 2020|title=Elon Musk: The Story of a Maverick|url=https://interestingengineering.com/elon-musk-the-story-of-a-maverick|access-date=3 Ebrill 2021|website=interestingengineering.com|archivedate=Mawrth 16 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210316052411/https://interestingengineering.com/elon-musk-the-story-of-a-maverick}}</ref> Dynododd setliad achos cyfreithiol yn 2009 gydag Eberhard mai Musk oedd cyd-sylfaenydd Tesla, ynghyd â Tarpenning a dau arall.<ref name="CNET">{{Cite news|url=https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/|title=Tesla Motors founders: Now there are five|last=LaMonica|first=Martin|publisher=CNET|date=September 2009|access-date= 17 Ebrill 2020|quote=Tesla Motors and co-founder Martin Eberhard announced an agreement over who can claim to be a founder of the company on Monday.|archive-date=15 Tachwedd 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115134134/https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/}}</ref><ref name="FastCompany">{{Cite web|url=https://www.fastcompany.com/1367866/tesla-lawsuit-drama-ends-five-company-founders-emerge|title=Tesla Lawsuit Drama Ends as Five Company Founders Emerge|last=Schwartz|first=Ariel|date=21 Medi 2009|website=Fast Company|access-date=14 Ebrill 2020|quote=Eberhard and Musk have reached a rather unexpected resolution–instead of agreeing to share the title of "founder", the pair has designated five people as company founders, including Musk, Eberhard, JB Straubel, Mark Tarpenning, and Ian Wright.|archivedate=6 Mehefin 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150606120247/https://www.fastcompany.com/1367866/tesla-lawsuit-drama-ends-five-company-founders-emerge}}</ref> O 2019, Musk oedd y Prif Swyddog Gweithredol â deiliadaeth hiraf o unrhyw wneuthurwr modurol yn fyd-eang.<ref name="auto6">{{Cite news|url=https://finance.yahoo.com/news/industry-shift-four-departures-longest-190424759.html|title=Industry Shift: With Four Departures This Year, Who Is The Longest-Tenured Automotive CEO?|first=Dave|last=Royse|work=Yahoo|date=July 8, 2019|access-date=June 8, 2022|archive-date=December 29, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229014127/https://finance.yahoo.com/news/industry-shift-four-departures-longest-190424759.html}}</ref> Yn 2021, newidiodd Musk ei deitl i "Technoking" wrth gadw ei swydd fel Prif Swyddog Gweithredol (CEO).<ref>{{Cite news|last=Shead|first=Sam|date= 15 Mawrth 2021|title=Elon Musk has officially been made the 'Technoking of Tesla'|url=https://www.cnbc.com/2021/03/15/elon-musk-officially-made-the-technoking-of-tesla.html|access-date=January 28, 2022|publisher=CNBC|archive-date=January 12, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220112073406/https://www.cnbc.com/2021/03/15/elon-musk-officially-made-the-technoking-of-tesla.html}}</ref> [[Delwedd:Elon_Musk_at_the_Tesla_Annual_Shareholder_Meeting_today_(14155033430).jpg|alt=Musk speaking with a microphone, a projected image of a Tesla is behind him|chwith|bawd| Musk gyda thafluniad o [[Tesla Model X|Model X]] yng nghyfarfod blynyddol cyfranddalwyr Tesla Inc yn 2014]] Dechreuodd Tesla werthu ''sports car'' trydan cyntaf, y Roadster, yn 2008. Gwerthwyd tua 2,500 o gerbydau dros nos, hwn oedd y car trydan cyfresol cyntaf i ddefnyddio celloedd [[batri lithiwm-ion]].<ref>{{Cite news|last=Wilson|first=Kevin A.|date= 15 Mawrth 2018|title=Worth the Watt: A Brief History of the Electric Car, 1830 to Present|url=https://www.caranddriver.com/features/g15378765/worth-the-watt-a-brief-history-of-the-electric-car-1830-to-present|access-date= 30 Mawrth 2021|work=Car and Driver|archive-url=https://web.archive.org/web/20210317062346/https://www.caranddriver.com/features/g15378765/worth-the-watt-a-brief-history-of-the-electric-car-1830-to-present/|archive-date= 17 Mawrth 2021}}</ref> Erbyn 2023, fodd bynnag, edrychwyd ar lithiwm fel dull hen ffasiwn o greu batri. Cyflwynodd Tesla ei [[Tesla Model S|Fodel pedwar drws&nbsp;S sedan]] yn 2012.<ref>{{Cite news|url=http://www.mercurynews.com/business/ci_20919722/silicon-valley-milestone-tesla-motors-begins-delivering-model?refresh=no|title=In a Silicon Valley milestone, Tesla Motors begins delivering Model S electric cars|first=John|last=Boudreau|work=The Mercury News|date=22 Mehefin 2012|access-date=22 Mehefin 2012|archive-date=24 Tachwedd 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121124040454/http://www.mercurynews.com/business/ci_20919722/silicon-valley-milestone-tesla-motors-begins-delivering-model?refresh=no}}</ref> Yn groesiad o gar, lansiwyd y [[Tesla Model X|Model X]] yn 2015.<ref>{{Cite news|last=Ruddick|first=Graham|url=https://www.theguardian.com/business/2015/sep/30/tesla-model-x-electric-car-launch-falcon-wings-suv|title=Tesla's Model X electric car spreads falcon wings at U.S. launch|work=The Guardian|date=30 Medi 2015|access-date=4 Tachwedd 2015|archive-date=2 Mehefin 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170602175211/https://www.theguardian.com/business/2015/sep/30/tesla-model-x-electric-car-launch-falcon-wings-suv}}</ref> Rhyddhawyd sedan marchnad dorfol, y Model 3, yn 2017.<ref>{{Cite news|last=Vlasic|first=Bill|date=July 29, 2017|title=In Pivotal Moment, Tesla Unveils Its First Mass-Market Sedan|url=https://www.nytimes.com/2017/07/29/business/tesla-model-3-elon-musk.html|work=The New York Times|access-date= 9 Chwefror 2021|archive-date= 9 Chwefror 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209235116/https://www.nytimes.com/2017/07/29/business/tesla-model-3-elon-musk.html}}</ref> Yn 2023, y Model 3 oedd y car trydan plug-in a werthwyd orau ledled y byd, ac ym Mehefin 2021 hwn oedd y car trydan cyntaf i werthu 1 miliwn o unedau'n fyd-eang.<ref name="1miModel3">{{Cite news|url=https://cleantechnica.com/2021/08/26/tesla-model-3-has-passed-1-million-sales/|title=Tesla Model 3 Has Passed 1 Million Sales|first=Zachary|last=Shahan|work=CleanTechnica|date= 26 Awst 2021|access-date= 26 Awst 2021|archive-date= 4 Medi 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210904115030/https://cleantechnica.com/2021/08/26/tesla-model-3-has-passed-1-million-sales/}}</ref><ref name="Model3TopEV">{{Cite news|first=Maximilian|last=Holland|date= 10 Mawrth 2020|title=Tesla Passes 1 Million EV Milestone & Model 3 Becomes All Time Best Seller|work=CleanTechnica|url=https://cleantechnica.com/2020/03/10/tesla-passes-1-million-ev-milestone-and-model-3-becomes-all-time-best-seller/|access-date= 20 Ebrill 2020|archive-date= 12 Ebrill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412045911/https://cleantechnica.com/2020/03/10/tesla-passes-1-million-ev-milestone-and-model-3-becomes-all-time-best-seller/}}</ref> Lansiwyd pumed cerbyd, sef y Model Y yn 2020.<ref>{{Cite news|last=O'Kane|first=Sean|date= 16 Mawrth 2020|title=Tesla Model Y deliveries begin in the US|work=The Verge|url=https://www.theverge.com/2020/3/16/21182033/tesla-model-y-suv-us-deliveries-begin-price-range|access-date= 14 Chwefror 2021|archive-date= 17 Mawrth 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317145544/https://www.theverge.com/2020/3/16/21182033/tesla-model-y-suv-us-deliveries-begin-price-range}}</ref> Cafodd y [[Tesla Cybertruck|Cybertruck]], ''pickup'' trydan, ei ddadorchuddio yn 2019.<ref>{{Cite news|last=Huddleston|first=Tom Jr.|date=November 22, 2019|title=This is the James Bond sports car Elon Musk bought for nearly $1&nbsp;million that inspired Tesla Cybertruck|publisher=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2019/11/22/james-bond-lotus-sports-car-elon-musk-bought-inspired-tesla-cybertruck.html|access-date=September 19, 2020|archive-date=November 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191127225950/https://www.cnbc.com/2019/11/22/james-bond-lotus-sports-car-elon-musk-bought-inspired-tesla-cybertruck.html}}</ref> O dan Musk, mae Tesla hefyd wedi adeiladu nifer o ffatrïoedd batris lithiwm-ion a cherbydau trydan, o'r enw Gigafactories.<ref>{{Cite news|last=Eddy|first=Melissa|date= 4 Mawrth 2022|title=Tesla Wins Approval to Open European Assembly Plant|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/03/04/world/europe/tesla-germany-assembly-plant.html|access-date=September 4, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904082019/https://www.nytimes.com/2022/03/04/world/europe/tesla-germany-assembly-plant.html|archive-date=September 4, 2022}}</ref> Ers ei gynnig cyhoeddus cychwynnol yn 2010,<ref>{{Cite news|agency=Associated Press|date=June 28, 2010|title=With First Share Offering, Tesla Bets on Electric Car's Future|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2010/06/28/business/28tesla.html|access-date= 9 Chwefror 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210000410/https://www.nytimes.com/2010/06/28/business/28tesla.html|archive-date= 10 Chwefror 2021}}</ref> mae stoc Tesla wedi codi'n sylweddol; daeth yn wneuthurwr ceir mwyaf arianog yn haf 2020,<ref>{{Cite news|date=July 1, 2020|title=Tesla overtakes Toyota to become world's most valuable carmaker|url=https://www.bbc.com/news/business-53257933|work=BBC News|access-date= 9 Chwefror 2021|archive-date= 10 Chwefror 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210000414/https://www.bbc.com/news/business-53257933}}</ref><ref>{{Cite news|last=Boudette|first=Neal E.|date=July 2, 2020|title=Tesla Shines During the Pandemic as Other Automakers Struggle|url=https://www.nytimes.com/2020/07/02/business/tesla-sales-second-quarter.html|work=The New York Times|access-date= 9 Chwefror 2021|archive-date= 10 Chwefror 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210000501/https://www.nytimes.com/2020/07/02/business/tesla-sales-second-quarter.html}}</ref> a daeth i mewn i'r S&amp;amp;P 500 yn ddiweddarach y flwyddyn honno.<ref>{{Cite news|last=Li|first=Yun|date=December 20, 2021|title=Tesla shares fall 6% as it enters the S&P 500 with 1.69% weighting, fifth largest|url=https://www.cnbc.com/2020/12/20/tesla-enters-the-sp-500-with-1point69percent-weighting-in-the-benchmark-fifth-largest.html|publisher=CNBC|access-date= 9 Chwefror 2021|archive-date= 10 Chwefror 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210000314/https://www.cnbc.com/2020/12/20/tesla-enters-the-sp-500-with-1point69percent-weighting-in-the-benchmark-fifth-largest.html}}</ref><ref>{{Cite news|date=December 21, 2020|title=Tesla Stock Joins the S&P 500: A Game Changer|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/graphics/tesla-stock-joins-the-sp500/|access-date= 9 Chwefror 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210000316/https://www.wsj.com/graphics/tesla-stock-joins-the-sp500/|archive-date= 10 Chwefror 2021}}</ref> Yn Hydref 2021, cyrhaeddodd gyfalafiad marchnad o $1&nbsp;triliwn, y chweched cwmni yn hanes yr Unol Daleithiau i wneud hynny.<ref>{{Cite news|first=Chris|last=Isidore|date=October 26, 2021|title=Tesla is now worth more than $1&nbsp;trillion|publisher=CNN|url=https://www.cnn.com/2021/10/25/investing/tesla-stock-trillion-dollar-market-cap/index.html|access-date=November 14, 2021|archive-date=November 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114001754/https://www.cnn.com/2021/10/25/investing/tesla-stock-trillion-dollar-market-cap/index.html}}</ref> Yn Nhachwedd 2021, ar Twitter, cynigiodd Musk werthu 10% o’i stoc Tesla.<ref name="Haselton-2021" /> Wedi i mwy na 3.5&nbsp;miliwn o gyfrifon Twitter gefnogi'r gwerthiant, gwerthodd Musk $6.9&nbsp;biliwn o stoc Tesla o fewn wythnos,<ref name="Haselton-2021">{{Cite news|last=Haselton|first=Todd|date=November 13, 2021|title=Elon Musk sold about $6.9&nbsp;billion in Tesla stock this week|url=https://www.cnbc.com/2021/11/13/elon-musk-sells-another-1point2-billion-of-tesla-stock.html|access-date=November 15, 2021|publisher=CNBC|archive-date= 8 Mehefin 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608183425/https://www.cnbc.com/2021/11/13/elon-musk-sells-another-1point2-billion-of-tesla-stock.html}}</ref> a chyfanswm o $16.4&nbsp;biliwn erbyn diwedd y flwyddyn, gan gyrraedd y targed o 10%.<ref>{{Cite news|title=Tesla's Musk exercises all of his stock options expiring next year|url=https://www.reuters.com/business/teslas-musk-completes-option-related-sales-plan-filing-2021-12-29/|last=Jin|first=Hyunjoo|work=Reuters|date= 30 Rhagfyr 2021|access-date= 8 Mehefin 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531045409/https://www.reuters.com/business/teslas-musk-completes-option-related-sales-plan-filing-2021-12-29/|archive-date=May 31, 2022}}</ref> Yn Chwefror 2022, adroddodd ''The Wall Street Journal'' fod Elon a Kimbal Musk yn destun ymchwiliad gan y SEC am fasnachu mewnol posibl yn ymwneud â'r gwerthiant.<ref>{{Cite news|last=Michaels|first=Dave|date= 24 Chwefror 2022|title=WSJ News Exclusive {{!}} SEC Probes Trading by Elon Musk and Brother in Wake of Tesla CEO's Sales|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/sec-probes-trading-by-elon-musk-and-brother-in-wake-of-tesla-ceos-sales-11645730528|access-date= 3 Mawrth 2022|archive-date= 3 Mawrth 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303031115/https://www.wsj.com/articles/sec-probes-trading-by-elon-musk-and-brother-in-wake-of-tesla-ceos-sales-11645730528}}</ref> Yn 2022, dadorchuddiodd Musk robot a ddatblygwyd gan Tesla, robot o'r enw [[Optimus (robot)|Optimus]].<ref>{{Cite news|last=Siddiqui|first=Faiz|date= 30 Medi 2022|title=Elon Musk debuts Tesla robot, Optimus, calling it a 'fundamental transformation'|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/09/30/elon-musk-tesla-bot/|work=The Washington Post|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022003146/https://www.washingtonpost.com/technology/2022/09/30/elon-musk-tesla-bot/|archive-date=October 22, 2022}}</ref> Ar 20 Mehefin, 2023, cyfarfu Musk â [[Prif Weinidog India|Phrif Weinidog India]] [[Narendra Modi]] yn [[Dinas Efrog Newydd|Ninas Efrog Newydd]], gan awgrymu y gallai fod ganddo ddiddordeb mewn buddsoddi yn India "cyn gynted ag y bo modd".<ref name="ModiNewYorkCity">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/i-am-a-fan-of-modi-tesla-ceo-elon-musk-after-meeting-pm-in-new-york-101687304891831-amp.html|title='I am a fan of Modi': Tesla CEO Elon Musk after meeting PM in New York|work=[[Hindustan Times]]|date=June 21, 2023|access-date=June 22, 2023|archive-date=June 21, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230621101631/https://www.hindustantimes.com/india-news/i-am-a-fan-of-modi-tesla-ceo-elon-musk-after-meeting-pm-in-new-york-101687304891831-amp.html}}</ref> ==== SolarCity a Tesla Energy ==== {{Prif|Tesla Energy}} [[Delwedd:Pair_of_2009_SolarCity_Dodge_Sprinters.JPG|alt=Two green vans sporting the SolarCity logo|bawd| Faniau gosod paneli solar SolarCity yn 2009]] Darparodd Musk y cysyniad cychwynnol a chyfalaf ariannol ar gyfer SolarCity, a sefydlodd ei gefndryd Lyndon a Peter Rive yn 2006.<ref>{{Cite news|first=Michael|last=Kanellos|date= 15 Chwefror 2008|title=Elon Musk on rockets, sports cars, and solar power|url=https://www.cnet.com/roadshow/news/elon-musk-on-rockets-sports-cars-and-solar-power/|work=[[CNET]]|archive-date=January 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140129063308/http://news.cnet.com/Elon-Musk-on-rockets,-sports-cars,-and-solar-power---page-2/2008-11389_3-6230661-2.html}}</ref> Erbyn 2013, SolarCity oedd yr ail ddarparwr mwyaf o systemau pŵer solar yn yr Unol Daleithiau.<ref>{{Cite news|url=http://www.solarpowerworldonline.com/top-250-solar-contractors|title=2013 Top 250 Solar Contractors|work=Solar Power World|date=September 13, 2013|access-date=December 13, 2020|archive-date=October 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010112825/https://www.solarpowerworldonline.com/top-250-solar-contractors/}}</ref> Yn 2014, hyrwyddodd Musk y syniad o adeiladu cyfleuster cynhyrchu uwch yn [[Buffalo, Efrog Newydd|Buffalo]], [[Efrog Newydd (talaith)|Efrog Newydd]], tair gwaith maint y gwaith solar mwyaf yn yr Unol Daleithiau.<ref>{{Cite news|last=Smith|first=Aaron|date=June 17, 2014|title=Elon Musk's sunny plans for Buffalo|url=https://money.cnn.com/2014/06/17/news/companies/solarcity-silevo|work=CNNMoney|access-date=December 13, 2020|archive-date=October 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009194551/http://money.cnn.com/2014/06/17/news/companies/solarcity-silevo}}</ref> Dechreuodd y gwaith o adeiladu'r ffatri yn 2014 ac fe'i cwblhawyd yn 2017. Roedd yn gweithredu fel menter ar y cyd â Panasonic tan ddechrau 2020.<ref>{{Cite news|last=Kolodny|first=Lora|date= 26 Chwefror 2020|title=Tesla, Panasonic will reportedly stop joint solar cell production at Gigafactory 2 in Buffalo|url=https://www.cnbc.com/2020/02/26/tesla-panasonic-said-to-end-joint-solar-cell-production-at-buffalo-factory.html|publisher=CNBC|access-date=September 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808130532/https://www.cnbc.com/2020/02/26/tesla-panasonic-said-to-end-joint-solar-cell-production-at-buffalo-factory.html|archive-date=August 8, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=The highs, lows and legacy of Panasonic's doomed project in Buffalo|website=The Business Journals|url=https://www.bizjournals.com/buffalo/news/2020/11/23/leaders-of-doomed-panasonic-project-look-back.html|access-date= 3 Ebrill 2021|archivedate= 23 Tachwedd 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201123121014/https://www.bizjournals.com/buffalo/news/2020/11/23/leaders-of-doomed-panasonic-project-look-back.html}}</ref> Prynodd Tesla y cwmni SolarCity am dros $2 biliwn yn 2016 a’i uno â’i uned batri i greu [[Ynni Tesla|Tesla Energy]]. Arweiniodd hyn at ostyngiad o fwy na 10% ym mhris stoc Tesla. Ar y pryd, roedd SolarCity yn wynebu problemau hylifedd ariannol.<ref>{{Cite news|last=Kolodny|first=Lora|last2=Bursztynsky|first2=Jessica|date= 27 Ebrill 2022|title=Elon Musk wins shareholder lawsuit over Tesla's $2.6&nbsp;billion SolarCity acquisition|url=https://www.cnbc.com/2022/04/27/elon-musk-wins-shareholder-lawsuit-over-the-companys-2point6-billion-solarcity-acquisition.html|publisher=CNBC|access-date= 7 Mehefin 2022|archive-date= 24 Mai 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524153414/https://www.cnbc.com/2022/04/27/elon-musk-wins-shareholder-lawsuit-over-the-companys-2point6-billion-solarcity-acquisition.html}}</ref> Fe wnaeth grwpiau cyfranddalwyr lluosog ffeilio achos cyfreithiol yn erbyn cyfarwyddwyr Musk a Tesla, gan nodi bod pryniant SolarCity wedi'i wneud er budd Musk yn unig a'i fod yn dod ar draul Tesla a'i gyfranddalwyr.<ref>{{Cite news|last=Strong|first=Michael|date= 16 Mawrth 2020|title=Shareholder $2.2B Lawsuit Against Tesla CEO Musk Halted After Trial Postponed Due to Coronavirus|url=https://www.thedetroitbureau.com/2020/03/shareholder-2-2b-lawsuit-against-tesla-ceo-musk-halted-after-trial-postponed-due-to-coronavirus/|work=The Detroit Bureau|access-date=September 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200914204415/https://www.thedetroitbureau.com/2020/03/shareholder-2-2b-lawsuit-against-tesla-ceo-musk-halted-after-trial-postponed-due-to-coronavirus/|archive-date=September 14, 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Mitchell|first=Russ|date=September 23, 2019|title=Elon Musk knew SolarCity was going broke before merger with Tesla, lawsuit alleges|url=https://www.latimes.com/business/story/2019-09-23/solarcity-tesla-merger-shareholder-lawsuit|work=Los Angeles Times|access-date=September 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200730152927/https://www.latimes.com/business/story/2019-09-23/solarcity-tesla-merger-shareholder-lawsuit|archive-date= 30 Mehefin 2020}}</ref> Setlodd cyfarwyddwyr Tesla yr achos cyfreithiol yn Ionawr 2020, gan adael Musk yr unig ddiffynnydd sy'n weddill.<ref>{{Cite news|last=Hals|first=Tom|date= 30 Ionawr 2020|title=Tesla directors settle, isolating Musk as SolarCity trial looms|url=https://www.reuters.com/article/us-tesla-solarcity-lawsuit/tesla-directors-settle-isolating-musk-as-solarcity-trial-looms-idUSKBN1ZT2HF|work=Reuters|access-date= 1 Medi 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728215010/https://www.reuters.com/article/us-tesla-solarcity-lawsuit/tesla-directors-settle-isolating-musk-as-solarcity-trial-looms-idUSKBN1ZT2HF|archive-date= 28 Gorffennaf 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Chase|first=Randall|date= 17 Awst 2020|title=Judge OKs $60M settlement over Tesla buyout of SolarCity|url=https://abcnews.go.com/Technology/wireStory/judge-oks-60m-settlement-tesla-buyout-solarcity-72425974|work=ABC|access-date= 1 Medi 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200825103031/https://abcnews.go.com/Technology/wireStory/judge-oks-60m-settlement-tesla-buyout-solarcity-72425974|archive-date= 25 Awst 2020}}</ref> Ddwy flynedd yn ddiweddarach, dyfarnodd y llys o blaid Musk.<ref>{{Cite news|last=Kolodny|first=Lora|last2=Bursztynsky|first2=Jessica|date= 27 Ebrill 2022|title=Elon Musk wins shareholder lawsuit over Tesla's $2.6&nbsp;billion SolarCity acquisition|url=https://www.cnbc.com/2022/04/27/elon-musk-wins-shareholder-lawsuit-over-the-companys-2point6-billion-solarcity-acquisition.html|publisher=CNBC|access-date= 7 Mehefin 2022|archive-date= 24 Mai 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524153414/https://www.cnbc.com/2022/04/27/elon-musk-wins-shareholder-lawsuit-over-the-companys-2point6-billion-solarcity-acquisition.html}}</ref> === Neuralink === {{Prif|Neuralink}} [[Delwedd:Elon_Musk_and_the_Neuralink_Future.jpg|alt=Musk standing next to bulky medical equipment on a stage|bawd| Musk yn trafod dyfais Neuralink yn ystod arddangosiad byw yn 2020]] Yn 2016, cyd-sefydlodd Musk [[Neuralink]], egin gwmni niwrotechnoleg, gyda buddsoddiad o $100&nbsp;miliwn.<ref name="sew">{{Cite news|last=Markoff|first=John|date= 16 Gorffennaf 2019|title=Elon Musk's Neuralink Wants 'Sewing Machine-Like' Robots to Wire Brains to the Internet|url=https://www.nytimes.com/2019/07/16/technology/neuralink-elon-musk.html|work= New York Times|access-date= 26 Gorffennaf 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720213845/https://www.nytimes.com/2019/07/16/technology/neuralink-elon-musk.html|archive-date= 20 Gorffennaf 2022}}</ref><ref name="neuraverge" /> Nod Neuralink yw integreiddio'r ymennydd dynol â [[deallusrwydd artiffisial]] (AI) trwy greu dyfeisiau sydd wedi'u hymgorffori yn yr ymennydd i hwyluso ei uno â pheiriannau. Trafodwyd y cysyniad hwn yn y nofel ''[[Y Dydd Olaf]]'' a sgwennwyd yn 1968 gan [[Owain Owain]] - a hynny yn y Gymraeg. Gallai technoleg o'r fath wella'r cof (yn ôl Musk) neu ganiatáu i'r dyfeisiau gyfathrebu â meddalwedd.<ref name="neuraverge">{{Cite news|last=Statt|first=Nick|url=https://www.theverge.com/2017/3/27/15077864/elon-musk-neuralink-brain-computer-interface-ai-cyborgs|title=Elon Musk launches Neuralink, a venture to merge the human brain with AI|date= 27 Mawrth 2017|work=The Verge|access-date= 10 Ebrill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803182502/https://www.theverge.com/2017/3/27/15077864/elon-musk-neuralink-brain-computer-interface-ai-cyborgs|archive-date= 3 Awst 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Winkler|first=Rolfe|date= 27 Mawrth 2017|title=Elon Musk Launches Neuralink to Connect Brains With Computers|url=https://www.wsj.com/articles/elon-musk-launches-neuralink-to-connect-brains-with-computers-1490642652|work=The Wall Street Journal|access-date= 10 Hydref 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002205615/https://www.wsj.com/articles/elon-musk-launches-neuralink-to-connect-brains-with-computers-1490642652|archive-date= 2 Hydref 2020}}</ref> Y perygl, yn ôl Y Dydd olaf yw y gall hefyd gyflyru'r person a'i roboteiddio. Mae'r cwmni hefyd yn gobeithio datblygu dyfeisiau i drin cyflyrau niwrolegol fel [[clefyd Alzheimer]], [[Gorddryswch|dementia]] ac anafiadau i fadruddyn y cefn.<ref name="pig">{{Cite news|agency=Reuters|date= 29 Awst 2020|title=Elon Musk's Neuralink puts computer chips in pigs' brains in bid to cure diseases|url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-neuralink-puts-computer-chips-pigs-brains-bid-n1238782|publisher=NBC News|access-date= 26 Gorffennaf 2022|archive-date= 26 Ebrill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426143430/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-neuralink-puts-computer-chips-pigs-brains-bid-n1238782}}</ref> Ym Medi 2023, cymeradwywyd y cwmni i gychwyn treialon dynol; bydd y cwmni'n cynnal astudiaeth chwe blynedd.<ref>{{Cite news|last=Singh|first=Maanvi|date= 19 Medi 2023|title=Elon Musk's Neuralink approved to recruit humans for brain-implant trial|url=https://www.theguardian.com/technology/2023/sep/19/elon-musk-neuralink-human-trials-brain-implant|work=The Guardian|access-date= 24 Medi 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230924074223/https://www.theguardian.com/technology/2023/sep/19/elon-musk-neuralink-human-trials-brain-implant|archive-date= 24 Medi 2023}}</ref> === The Boring Company === {{Prif|The Boring Company}} Yn 2017, sefydlodd Musk y ''Boring Company'' i adeiladu twneli, a datgelodd gynlluniau ar gyfer cerbydau arbenigol, tanddaearol, defnydd uchel a allai deithio hyd at 150 milltir yr awr gan osgoi traffig uwchben y Ddaear mewn dinasoedd mawr.<ref>{{Cite news|last=Petrova|first=Magdalena|date= 20 Gorffennaf 2021|title=Why Elon Musk's Boring Company is finding that traffic is tough to fix|url=https://www.cnbc.com/2021/07/20/why-elon-musks-boring-company-is-finding-that-traffic-is-tough-to-fix.html|publisher=CNBC|access-date= 13 Mehefin 2022|archive-date= 14 Mehefin 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614005426/https://www.cnbc.com/2021/07/20/why-elon-musks-boring-company-is-finding-that-traffic-is-tough-to-fix.html}}</ref><ref name="cnndogecoin">{{Cite news|last=McFarland|first=Matt|date= 6 Gorffennaf 2022|title=Elon Musk's Boring Company will let you pay for a ride with Dogecoin|url=https://www.cnn.com/2022/07/06/business/boring-company-dogecoin-vegas/index.html|publisher=CNN|access-date= 26 Gorffennaf 2022|archive-date= 26 Gorffennaf 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726194550/https://www.cnn.com/2022/07/06/business/boring-company-dogecoin-vegas/index.html}}</ref> Yn gynnar yn 2017, dechreuodd y cwmni drafod gyda chyrff rheoleiddio a chychwynwyd adeiladu ffos brawf 30 troedfedd (9.1 metr) o led 50 tr (15 m) o hyd 15 tr (4.6 m) o dan wyneb y Ddaear, ar safle swyddfeydd SpaceX, gan nad oedd angen unrhyw drwyddedau. Creodd y cwmni hefyd dwnnel Los Angeles, twnel llai na 2 filltir (3.2 km) yn 2018.<ref>{{Cite news|last=Romero|first=Dennis|date= 19 Rhagfyr 2018|title=Elon Musk unveils his test car tunnel as a fix for traffic in Los Angeles|url=https://www.nbcnews.com/mach/tech/elon-musk-puts-his-electric-car-tunnel-calls-it-future-ncna949686|publisher=NBC News|access-date= 26 Gorffennaf 2022|archive-date= 4 Gorffennaf 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220704132024/https://www.nbcnews.com/mach/tech/elon-musk-puts-his-electric-car-tunnel-calls-it-future-ncna949686}}</ref> Cwblhawyd twnnel o dan Ganolfan Confensiwn Las Vegas yn gynnar yn 2021.<ref>{{Cite news|date=May 20, 2021|title=Boring Co. underground loop to be put to the test|url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/boring-co-underground-loop-to-be-put-to-the-test-2358258/|access-date= 29 Mei 2021|work=Las Vegas Review-Journal|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521225002/https://www.reviewjournal.com/business/tourism/boring-co-underground-loop-to-be-put-to-the-test-2358258/}}</ref> Mae swyddogion lleol wedi cymeradwyo ehangu system y twnnel ymhellach<ref>{{Cite news|last=McBride|first=Sarah|date= 16 Rhagfyr 2020|title=Elon Musk's Proposed Vegas Strip Transit System Advanced by City Council Vote|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-12-16/the-boring-company-las-vegas-loop-projects-eyes-major-expansion|publisher=Bloomberg L.P.|access-date=January 8, 2021|archive-date=January 11, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111092533/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-12-16/the-boring-company-las-vegas-loop-projects-eyes-major-expansion}}</ref> ac yn 2021, cymeradwywyd adeiladu twnnel ar gyfer [[Fort Lauderdale, Florida|Fort Lauderdale]], Florida.<ref>{{Cite news|last=McFarland|first=Matt|date=July 7, 2021|title=Fort Lauderdale accepts proposal for Elon Musk's Tesla beach tunnel|url=https://www.cnn.com/2021/07/07/tech/musk-boring-fort-lauderdale/index.html|work=CNN Business|access-date=July 26, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220724095514/https://www.cnn.com/2021/07/07/tech/musk-boring-fort-lauderdale/index.html|archive-date=July 24, 2022}}</ref> === Twitter (X) === {{Prif|Twitter}} Mynegodd Musk ddiddordeb mewn prynu Twitter yn 2017,<ref>{{Cite news|last=Paul|first=Kari|date= 26 Ebrill 2022|title=Chaotic and crass: a brief timeline of Elon Musk's history with Twitter|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/2022/apr/25/timeline-elon-musks-history-twitter|access-date= 26 Ebrill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426050301/https://www.theguardian.com/technology/2022/apr/25/timeline-elon-musks-history-twitter|archive-date= 26 Ebrill 2022}}</ref> ac roedd wedi cwestiynu ymrwymiad y platfform i bwysigrwydd [[Rhyddid i lefaru|rhyddid barn]].<ref>{{Cite news|date= 4 Ebrill 2022|title=Elon Musk snaps up $3bn Twitter stake|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/business-60979656|access-date= 4 Ebrill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404110529/https://www.bbc.com/news/business-60979656|archive-date= 4 Ebrill 2022}}</ref><ref>{{Cite news|last=Jones|first=Callum|title=Elon Musk becomes Twitter's biggest shareholder after taking 9.2% stake|work=The Times|url=https://www.thetimes.co.uk/article/elon-musk-becomes-twitters-biggest-shareholder-after-taking-9-2-stake-p57b9wbs2|access-date= 4 Ebrill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404124750/https://www.thetimes.co.uk/article/elon-musk-becomes-twitters-biggest-shareholder-after-taking-9-2-stake-p57b9wbs2|archive-date= 4 Ebrill 2022}}</ref> Yn ogystal, roedd ei gyn-wraig Talulah Riley wedi ei annog i brynu Twitter i atal y "woke-ism".<ref>{{Cite news|last=Hull|first=Dana|last2=Fleisher|first2=Lisa|date= 4 Hydref 2022|title=Twitter texts released in court case reveal Elon Musk's ex-wife asked him to 'Please do something to fight woke-ism'|url=https://fortune.com/2022/10/04/twitter-texts-released-court-case-reveal-elon-musk-ex-wife-talulah-riley-asked-him-fight-wokeism/|work=Fortune|access-date=September 23, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230530185341/https://fortune.com/2022/10/04/twitter-texts-released-court-case-reveal-elon-musk-ex-wife-talulah-riley-asked-him-fight-wokeism/|archive-date=May 30, 2023}}</ref> Yn Ionawr 2022, dechreuodd Musk brynu cyfranddaliadau Twitter, gan gyrraedd cyfran o 9.2% erbyn Ebrill,<ref name="elder">{{Cite news|last=Elder|first=Bryce|date= 6 Ebrill 2022|title=Musk and Twitter: the timeline|url=https://www.ft.com/content/d95f6255-010d-4f1b-93db-1cc26bf40538|archive-url=https://web.archive.org/web/20220530220017/https://www.ft.com/content/d95f6255-010d-4f1b-93db-1cc26bf40538|archive-date= 30 Mai 2022|access-date= 4 Mehefin 2022|work=Financial Times}}</ref> gan ei wneud yn gyfranddaliwr mwyaf y cwmni.<ref name="Bloomberg4.14.22">{{Cite news|last=Adler|first=Maxwell|last2=Turner|first2=Giles|date= 14 Ebrill 2022|title=Elon Musk Makes $43 Billion Unsolicited Bid to Take Twitter Private|publisher=Bloomberg L.P.|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-14/elon-musk-launches-43-billion-hostile-takeover-of-twitter|access-date= 14 Ebrill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414102231/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-14/elon-musk-launches-43-billion-hostile-takeover-of-twitter|archive-date= 14 Ebrill 2022}}</ref> Pan ddatgelwyd hyn yn gyhoeddus, profodd cyfranddaliadau Twitter yr ymchwydd pris mwyaf o fewn diwrnod ers IPO 2013 y cwmni.<ref name="Imbert-2022">{{Cite news|last=Imbert|first=Fred|date= 4 Ebrill 2022|title=Twitter shares close up 27% after Elon Musk takes 9% stake in social media company|work=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2022/04/04/twitter-shares-soar-more-than-25percent-after-elon-musk-takes-9percent-stake-in-social-media-company.html|access-date= 19 Ebrill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404102019/https://www.cnbc.com/2022/04/04/twitter-shares-soar-more-than-25percent-after-elon-musk-takes-9percent-stake-in-social-media-company.html|archive-date= 4 Ebrill 2022|quote=Twitter shares close up 27% after Elon Musk takes 9% stake in social media company}}</ref> Ar Ebrill 13, cynigiodd Musk $ 43&nbsp;biliwn am Twitter, gan lansio cais i feddiannu 100% o'r stoc am $54.20 y cyfranddaliad.<ref name="Bloomberg4.14.22" /><ref>{{Cite news|date= 14 Ebrill 2022|title=Elon Musk launches hostile takeover bid for Twitter|agency=Agence France-Presse|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220414-elon-musk-launches-hostile-takeover-bid-for-twitter|access-date= 14 Ebrill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414113219/https://www.france24.com/en/live-news/20220414-elon-musk-launches-hostile-takeover-bid-for-twitter|archive-date= 14 Ebrill 2022}}</ref> Erbyn diwedd y mis roedd Musk wedi cwblhau ei gais yn llwyddiannus am tua $44&nbsp;biliwn.<ref>{{Cite news|last=Stahl|first=George|title=Musk-Twitter Deal Values Company at Around $44 Billion|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/livecoverage/twitter-elon-musk-latest-news/card/musk-twitter-deal-values-company-at-around-44-billion-MdEXkyNxU0GbJ1kqBc1M|access-date= 25 Ebrill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425191453/https://www.wsj.com/livecoverage/twitter-elon-musk-latest-news/card/musk-twitter-deal-values-company-at-around-44-billion-MdEXkyNxU0GbJ1kqBc1M|archive-date= 25 Ebrill 2022}}</ref> Roedd hyn yn cynnwys tua $12.5&nbsp;biliwn mewn benthyciadau yn erbyn ei stoc Tesla a $21&nbsp;biliwn mewn ariannu ecwiti.<ref>{{Cite news|last=Isaac|first=Mike|last2=Hirsch|first2=Lauren|date= 25 Ebrill 2022|title=With Deal for Twitter, Musk Lands a Prize and Pledges Fewer Limits|work=New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/04/25/technology/musk-twitter-sale.html?searchResultPosition=19|access-date= 26 Ebrill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220427044712/https://www.nytimes.com/2022/04/25/technology/musk-twitter-sale.html?searchResultPosition=19|archive-date= 27 Ebrill 2022}}</ref><ref>{{Cite news|last=MacMillan|first=Douglas|last2=Siddiqui|first2=Faiz|last3=Lerman|first3=Rachel|last4=Telford|first4=Taylor|date= 25 Ebrill 2022|title=Elon Musk acquires Twitter for roughly $44&nbsp;billion|work= Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/04/25/twitter-elon-musk-deal/|access-date= 26 Ebrill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425201853/https://www.washingtonpost.com/technology/2022/04/25/twitter-elon-musk-deal/|archive-date= 25 Ebrill 2022}}</ref> Suddodd gwerth marchnad stoc Tesla $100&nbsp;biliwn drannoeth y pryniant, mewn ymateb i'r pryniant.<ref name="Tesla's value dropped Tuesday">{{Cite news|last=Siddiqui|first=Faiz|date= 26 Ebrill 2022|title=Tesla's value dropped Tuesday by more than double the cost of Twitter|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/04/26/elon-musk-tesla-twitter-stock/|access-date= 26 Ebrill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220427050151/https://www.washingtonpost.com/technology/2022/04/26/elon-musk-tesla-twitter-stock/|archive-date= 27 Ebrill 2022}}</ref><ref>{{Cite news|last=Gura|first=David|date= 26 Ebrill 2022|title=Tesla shares sink, wipe out over $125&nbsp;billion in value, as Musk scores Twitter deal|publisher=NPR|url=https://www.npr.org/2022/04/26/1094870412/tesla-shares-sink-twitter-elon-musk|access-date= 26 Ebrill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220427002421/https://www.npr.org/2022/04/26/1094870412/tesla-shares-sink-twitter-elon-musk|archive-date= 27 Ebrill 2022}}</ref> Trydarodd Musk ei feirniadaeth o bolisïau Twitter i’w 86 miliwn o ddilynwyr.<ref>{{Cite news|last=Woo|first=Erin|last2=Isaac|first2=Mike|date= 27 Ebrill 2022|title=In tweets, Musk takes aim at Twitter executives, creating outrage.|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/live/2022/04/27/technology/twitter-elon-musk-news/in-tweets-musk-takes-aim-at-twitter-executives-creating-outrage?smid=url-copy|access-date= 27 Ebrill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220428030308/https://www.nytimes.com/live/2022/04/27/technology/twitter-elon-musk-news|archive-date= 28 Ebrill 2022}}</ref> Yn union fis ar ôl y pryniant, dywedodd Musk fod y fargen “wedi’i gohirio” yn dilyn adroddiad bod 5% o ddefnyddwyr gweithredol dyddiol Twitter yn gyfrifon sbam.<ref>{{Cite news|last=Balu|first=Nivedita|last2=Li|first2=Kenneth|date= 13 Mai 2022|title=Musk says $44 bln Twitter deal on hold over fake account data|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/technology/musk-says-44-billion-twitter-deal-hold-2022-05-13|access-date=May 13, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513111305/https://www.reuters.com/technology/musk-says-44-billion-twitter-deal-hold-2022-05-13|archive-date=May 13, 2022}}</ref> Ar 12 Grffennaf 2022, fe wnaeth Twitter siwio Musk yn ffurfiol yn Llys Siawnsri Delaware am dorri cytundeb cyfreithiol rwymol i brynu Twitter.<ref>{{Cite news|last=Conger|first=Kate|last2=Hirsch|first2=Lauren|date=July 12, 2022|title=Twitter Sues Musk After He Tries Backing Out of $44 Billion Deal|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/07/12/technology/twitter-lawsuit-musk-acquisition.html|access-date=July 12, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024114511/https://www.nytimes.com/2022/07/12/technology/twitter-lawsuit-musk-acquisition.html|archive-date=October 24, 2022}}</ref> Yn Hydref 2022, gwrthdrodd Musk eto, gan gynnig prynu Twitter am $54.20 y cyfranddaliad.<ref>{{Cite news|last=Conger|first=Kate|last2=Hirsch|first2=Lauren|last3=Sorkin|first3=Andrew Ross|date=October 4, 2022|title=Elon Musk Suggests Buying Twitter at His Original Price|url=https://www.nytimes.com/2022/10/04/technology/elon-musk-twitter-deal.html|work=The New York Times|access-date=October 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024192040/https://www.nytimes.com/2022/10/04/technology/elon-musk-twitter-deal.html|archive-date=October 24, 2022}}</ref> Cwblhawyd y caffaeliad yn swyddogol ar 27 Hydref.<ref name="deal closed 2">{{Cite news|last=Klar|first=Rebecca|date=October 27, 2022|title=Musk officially closes Twitter deal: reports|url=https://thehill.com/policy/technology/3708424-musk-officially-closes-twitter-deal-reports/|work=The Hill|access-date=October 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028015632/https://thehill.com/policy/technology/3708424-musk-officially-closes-twitter-deal-reports/|archive-date=October 28, 2022}}</ref> Yn syth ar ôl y caffaeliad, saciodd Musk sawl prif weithredwr Twitter gan gynnwys y Prif Swyddog Gweithredol Parag Agrawal;<ref name="deal closed">{{Cite news|last=Klar|first=Rebecca|date=October 27, 2022|title=Musk officially closes Twitter deal: reports|url=https://thehill.com/policy/technology/3708424-musk-officially-closes-twitter-deal-reports/|work=The Hill|access-date=October 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028015632/https://thehill.com/policy/technology/3708424-musk-officially-closes-twitter-deal-reports/|archive-date=October 28, 2022}}</ref><ref>{{Cite news|date=October 27, 2022|title=Musk Said to Begin Firing Twitter's Top Executives|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/10/27/technology/musk-twitter.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028015154/https://www.nytimes.com/2022/10/27/technology/elon-musk-twitter-deal-complete.html|archive-date=October 28, 2022}}</ref> Daeth Musk yn Brif Swyddog Gweithredol yn eu lle.<ref>{{Cite news|last=Mehta|first=Chavi|last2=Dang|first2=Sheila|last3=Ghosh|first3=Sayantani|title=Elon Musk, who runs four other companies, will now be Twitter CEO|url=https://www.reuters.com/technology/elon-musk-says-he-will-be-twitter-ceo-2022-10-31/|date=October 31, 2022|work=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101010029/https://www.reuters.com/technology/elon-musk-says-he-will-be-twitter-ceo-2022-10-31/|archive-date=November 1, 2022}}</ref> Sefydlodd danysgrifiad misol o $7.99 ar gyfer "siec glas",<ref>{{Cite news|date=November 2, 2022|title=Elon Musk says $8 monthly fee for Twitter blue tick|url=https://www.bbc.com/news/business-63478854|work=BBC|access-date=November 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221102095601/https://www.bbc.com/news/business-63478854|archive-date=November 2, 2022}}</ref><ref>{{Cite news|last=Korn|first=Jennifer|date=November 2, 2022|title=Musk says Twitter will charge $8 a month for account verification after criticism for $19.99 plan|url=https://www.cnn.com/2022/11/01/tech/musk-twitter-verification-price|work=CNN|access-date=November 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221102023742/https://www.cnn.com/2022/11/01/tech/musk-twitter-verification-price|archive-date=November 2, 2022}}</ref><ref name=":6">{{Cite news|last=Binoy|first=Rhea|date=November 5, 2022|title=Musk's Twitter updates app to start charging $8 for blue checkmark|url=https://www.reuters.com/technology/twitter-launches-8-monthly-subscription-with-blue-checkmark-2022-11-05/|work=Reuters|access-date=November 5, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221105220639/https://www.reuters.com/technology/twitter-launches-8-monthly-subscription-with-blue-checkmark-2022-11-05/|archive-date=November 5, 2022}}</ref> a diswyddodd gyfran sylweddol o staff y cwmni.<ref>{{Cite news|last=Conger|first=Kate|last2=Mac|first2=Ryan|date=November 4, 2022|title=Elon Musk Begins Layoffs at Twitter|url=https://www.nytimes.com/2022/11/03/technology/twitter-layoffs-elon-musk.html|work=The New York Times|access-date=November 4, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104135035/https://www.nytimes.com/2022/11/03/technology/twitter-layoffs-elon-musk.html|archive-date=November 4, 2022}}</ref><ref>{{Cite news|last=Picchi|first=Aimee|date=November 4, 2022|title=Elon Musk set to fire roughly half of Twitter's workers|url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-3700-twitter-job-cuts-half-of-employees/|work=CBS News|access-date=November 4, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221103225020/https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-3700-twitter-job-cuts-half-of-employees/|archive-date=November 3, 2022}}</ref> Lleihaodd Musk y gwaith o gymedroli cynnwys Twitter, ac aeth ati i adfer cyfrifon fel y ''Bee'',<ref name="Wapo">{{Cite news|last=Zakrewski|first=Siddiqui|last2=Faiz|first2=Siddiqui|last3=Menn|first3=Joseph|date=November 22, 2022|title=Musk's 'free speech' agenda dismantles safety work at Twitter, insiders say|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2022/11/22/elon-musk-twitter-content-moderations/|access-date=January 19, 2023|archive-date=November 22, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221122180848/https://www.washingtonpost.com/technology/2022/11/22/elon-musk-twitter-content-moderations/}}</ref> ac yn Rhagfyr, rhyddhaodd Musk ddogfennau mewnol yn ymwneud â chymedroli Twitter parthed Hunter Biden yn y cyfnod cyn [[Etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau, 2020|etholiad arlywyddol 2020]]. Nododd ''Southern Poverty Law Center'' fod Twitter wedi caniatau i nifer o eithafwyr leisio eu barn;<ref name=":7">{{Cite web|last=Wilson, Jason|title=Twitter Blesses Extremists With Paid 'Blue Checks'|url=https://www.splcenter.org/hatewatch/2022/11/16/twitter-blesses-extremists-paid-blue-checks|publisher=Southern Poverty Law Center|date=November 16, 2022|access-date=November 29, 2022|archivedate=November 27, 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221127180046/https://www.splcenter.org/hatewatch/2022/11/16/twitter-blesses-extremists-paid-blue-checks}}</ref> Cynyddodd y cynnwys o gasineb hefyd ar y llwyfan ar ôl iddo gymryd drosodd, yn eu barn nhw.<ref name="independent2023 2">{{Cite news|title=Elon Musk promotes transphobic content as hate speech surges on his far-right platform|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/elon-musk-twitter-transgender-hate-speech-b2351923.html|access-date=August 5, 2023|archive-date=August 7, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230807120600/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/elon-musk-twitter-transgender-hate-speech-b2351923.html}}</ref> Ar ddiwedd 2022, addawodd Musk ymddiswyddo fel Prif Swyddog Gweithredol (CEO) ar ôl iddo gynnal arolwg lle roedd mwyafrif y defnyddiwr eisiau iddo wneud gamu i lawr.<ref>{{Cite news|last=Da Silva|first=Chantal|date=December 19, 2022|title=Twitter users vote for Elon Musk to step down as CEO in poll he launched|url=https://www.nbcnews.com/tech/social-media/twitter-users-vote-elon-musk-quit-ceo-poll-rcna62332|work=NBC News|access-date=September 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230911062931/https://www.nbcnews.com/tech/social-media/twitter-users-vote-elon-musk-quit-ceo-poll-rcna62332|archive-date=September 11, 2023}}</ref><ref>{{Cite news|last=Allyn|first=Bobby|date=December 20, 2022|title=Elon Musk says he will resign as Twitter CEO once he finds a replacement|url=https://www.npr.org/2022/12/20/1144182209/twitter-elon-musk-resigns#:~:text=Hourly%20News-,Elon%20Musk%20says%20he%27ll%20resign%20as%20Twitter%20CEO—eventually,said%20he%20should%20step%20down.|work=NPR|access-date=September 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729075448/https://www.npr.org/2022/12/20/1144182209/twitter-elon-musk-resigns#:~:text=Hourly%20News-,Elon%20Musk%20says%20he%27ll%20resign%20as%20Twitter%20CEO—eventually,said%20he%20should%20step%20down.|archive-date=July 29, 2023}}</ref> Bum mis yn ddiweddarach, gwnaeth hynny o'i rol fel Prif Swyddog Gweithredol a gosododd cyn weithredwr NBCUniversal Linda Yaccarino yn y swydd a throsglwyddo ei rôl i gadeirydd gweithredol a phrif swyddog technoleg X.<ref>{{Cite news|last=Milmo|first=Dan|date=May 11, 2023|title=Elon Musk announces he has found new Twitter CEO|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/2023/may/11/elon-musk-twitter-new-ceo|access-date=May 11, 2023|archive-date=May 11, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511203332/https://www.theguardian.com/technology/2023/may/11/elon-musk-twitter-new-ceo}}</ref> === Arddull ei arweinyddiaeth === [[Delwedd:Bolden_and_Musk_thanked_the_more_than_150_SpaceX_employees.jpg|alt=Musk is pictrued delivering a speech to SpaceX employees while standing at a podium besides a capsule in 2012|chwith|bawd| Musk yn rhoi araith i weithwyr SpaceX yn 2012]] Mae Musk yn aml yn cael ei ddisgrifio fel microreolwr ac mae wedi galw ei hun yn "nano-reolwr".<ref name="cnbc manage">{{Cite news|last=Kolodny|first=Lora|date=October 19, 2018|title=Elon Musk's extreme micromanagement has wasted time and money at Tesla, insiders say|publisher=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2018/10/19/tesla-ceo-elon-musk-extreme-micro-manager.html|access-date=July 4, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524145537/https://www.cnbc.com/2018/10/19/tesla-ceo-elon-musk-extreme-micro-manager.html|archive-date=May 24, 2022}}</ref> Mae'r ''New York Times'' wedi'i ddisgrifio (o ran ei arddull a'i ymagwedd) fel absoliwtydd.<ref name="wingsit" /> Nid yw Musk yn gwneud cynlluniau busnes ffurfiol;<ref name="wingsit">{{Cite news|last=Mac|first=Ryan|last2=Metz|first2=Cade|last3=Conger|first3=Kate|date=3 Mai 2022|title='I Don't Really Have a Business Plan': How Elon Musk Wings It|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/05/03/technology/elon-musk-twitter-plan.html|access-date=3 Mai 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628162903/https://www.nytimes.com/2022/05/03/technology/elon-musk-twitter-plan.html|archive-date=June 28, 2022}}</ref> yn lle hynny, mae'n dweud bod yn well ganddo fynd at broblemau peirianneg  gyda " methodoleg dylunio ailadroddol" ("''iterative design methodology''") a thrwy bod yn "oddefol o fethiant".{{Sfnb|Berger|2021}} Honir ei fod yn gwthio gweithwyr i fabwysiadu jargon y cwmni ei hun ac iddo lansio prosiectau uchelgeisiol, peryglus a chostus yn erbyn argymhellion ei gynghorwyr, megis tynnu radar wyneb blaen o Tesla Autopilot. Mynnodd ddefnyddio system hunangynhaliol cwmnïau, sef integreiddiad fertigol, er mwyn i'w gwmnïau symud y rhan fwyaf o'u cynnyrch yn fewnol. Er bod hyn wedi arwain at arbed costau ar gyfer roced SpaceX,{{Sfnb|Berger|2021}} dywedir fod integreiddio fertigol wedi achosi llawer o broblemau defnyddioldeb i feddalwedd Tesla.<ref name="cnbc manage" /> Mae ymdriniaeth Musk o weithwyr - y mae'n cyfathrebu'n uniongyrchol â nhw trwy e-byst torfol - wedi'i nodweddu fel "dyn y moronen a'r ffon", gan wobrwyo'r rhai "sy'n cynnig beirniadaeth adeiladol" tra hefyd yn hysbys ei fod yn bygwth, rhegi a chael gwared a'i weithwyr yn fyrbwyll.{{Sfnb|Berger|2021}}<ref>{{Cite news|last=Kolodny|first=Lora|date=19 Tachwedd 2021|title=Read the emails Elon Musk sent Tesla employees about music on the job and following directions|publisher=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2021/11/19/elon-musk-emails-at-tesla-in-october-2021-music-direct-orders.html|access-date=4 Gorffennaf 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220704160805/https://www.cnbc.com/2021/11/19/elon-musk-emails-at-tesla-in-october-2021-music-direct-orders.html|archive-date=4 Gorffennaf 2022}}</ref> Dywedodd Musk ei fod yn disgwyl i'w weithwyr weithio oriau hir, weithiau am 80 awr yr wythnos.{{Sfnb|Berger|2021}} Honir fod ei weithwyr newydd yn arwyddo cytundebau atal datgelu (NDA) llym.<ref>{{Cite news|date=November 14, 2022|title=Is the world's richest person the world's worst boss? What it's like working for Elon Musk|url=https://www.latimes.com/business/story/2022-11-14/elon-musk-toxic-boss-timeline|work=Los Angeles Times|access-date=November 16, 2022|archive-date=November 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116023809/https://www.latimes.com/business/story/2022-11-14/elon-musk-toxic-boss-timeline}}</ref><ref name="spree">{{Cite magazine}}</ref> Yn 2022, datgelodd Musk gynlluniau i gael gwared a 10% o weithlu Tesla, oherwydd ei bryderon am yr economi.<ref>{{Cite news|date=June 3, 2022|title=Elon Musk feels 'super bad' about economy, needs to cut 10% of Tesla jobs|publisher=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2022/06/03/feeling-super-bad-about-economy-musk-wants-to-cut-10percent-of-tesla-jobs.html|access-date=July 6, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628125031/https://www.cnbc.com/2022/06/03/feeling-super-bad-about-economy-musk-wants-to-cut-10percent-of-tesla-jobs.html|archive-date=June 28, 2022}}</ref> Yr un mis, ataliodd gweithio o bell yn SpaceX a Tesla a bygythiodd gael gwared ar weithwyr nad ydyn nhw'n gweithio 40 awr yr wythnos yn y swyddfa.<ref>{{Cite news|last=Mac|first=Ryan|date=June 1, 2022|title=Elon Musk to Workers: Spend 40 Hours in the Office, or Else|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/06/01/technology/elon-musk-tesla-spacex-office.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601161004/https://www.nytimes.com/2022/06/01/technology/elon-musk-tesla-spacex-office.html|archive-date=June 1, 2022}}</ref> == Gweithgareddau eraill == === Sefydliad Musk === Mae Musk yn llywydd Sefydliad Musk a sefydlodd yn 2001,<ref>{{Cite news|date=9 Mai 2013|title=Musk Foundation|work=ProPublica|url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/770587507|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210000223/https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/770587507|archive-date=10 Chwefror 2022}}</ref><ref name="musklandia">{{Cite news|last=Carlson|first=Kara|date=13 Rhagfyr 2022|title=Mapping Musklandia: A guide to Elon Musk-related activity in the Austin area|url=https://www.statesman.com/story/business/technology/2022/12/12/elon-musk-austin-map-guide-twitter-tesla-spacex-boring-company/69614830007/|work=Austin American-Statesman|quote="Musk's private foundation was founded in 2001 and is focused on renewable energy, ..."|archive-url=https://archive.today/20221215142547/https://www.statesman.com/story/business/technology/2022/12/12/elon-musk-austin-map-guide-twitter-tesla-spacex-boring-company/69614830007/|archive-date= 15 Rhagfyr 2022}}</ref> gyda'r diben o ddarparu systemau ynni mewn ardaloedd lle cafwyd trychineb; cefnogi ymchwil, datblygu ac eiriolaeth (ar gyfer diddordebau gan gynnwys archwilio gofod, pediatreg, [[ynni adnewyddadwy]] a "[[deallusrwydd artiffisial]] diogel"); a chefnogi ymdrechion addysgol mewn gwyddoniaeth a pheirianneg.<ref name="Harris-2019">{{Cite news|last=Harris|first=Mark|date=January 23, 2019|title=How Elon Musk's secretive foundation hands out his billions|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/2019/jan/23/how-elon-musks-secretive-foundation-benefits-his-own-family#img-1|access-date= 3 Medi 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728130757/https://www.theguardian.com/technology/2019/jan/23/how-elon-musks-secretive-foundation-benefits-his-own-family|archive-date= 28 Gorffennaf 2020}}</ref> Erbyn 2020 reoedd y sefydliad wedi gwneud 350 o roddion. Gwnaethpwyd tua hanner ohonynt i ymchwil wyddonol neu addysg nid-am-elw. Ymhlith y buddiolwyr nodedig mae [[Sefydliad Wicimedia]], ei alma mater, sef Prifysgol Pennsylvania, a Big Green, cwmni nid-am-elw ei frawd Kimbal.<ref name="charity">{{Cite news|last=Cuccinello|first=Hayley C.|date= 8 Medi 2020|title=Elon Musk Has Promised To Give at Least Half His Fortune To Charity. Here's How Much He's Donated So Far|work=Forbes|url=https://www.forbes.com/sites/hayleycuccinello/2020/09/08/elon-musk-has-promised-to-give-at-least-half-his-fortune-to-charity-heres-how-much-hes-donated-so-far/?sh=606951e73c8c|access-date= 13 Rhagfyr 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201213235544/https://www.forbes.com/sites/hayleycuccinello/2020/09/08/elon-musk-has-promised-to-give-at-least-half-his-fortune-to-charity-heres-how-much-hes-donated-so-far/?sh=606951e73c8c|archive-date=December 13, 2020}}</ref> Rhwng 2002 a 2018, rhoddodd y sefydliad $25&nbsp;miliwn yn uniongyrchol i sefydliadau dielw, ac aeth bron i hanner ohonynt i OpenAI Musk,<ref name="vox">{{Cite news|last=Schleifer|first=Theodore|date=January 11, 2021|title=The big decision before Elon Musk, now the richest person in the world|work=Vox|url=https://www.vox.com/recode/22221173/elon-musk-tesla-foundation-philanthropy-wealthiest-person|access-date= 17 Chwefror 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210217230456/https://www.vox.com/recode/22221173/elon-musk-tesla-foundation-philanthropy-wealthiest-person|archive-date= 17 Chwefror 2021}}</ref> a oedd yn ddielw ar y pryd.<ref>{{Cite web|title=OpenAI shifts from nonprofit to 'capped-profit' to attract capital|date= 11 Mawrth 2019|url=https://social.techcrunch.com/2019/03/11/openai-shifts-from-nonprofit-to-capped-profit-to-attract-capital/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210425163152/https://techcrunch.com/2019/03/11/openai-shifts-from-nonprofit-to-capped-profit-to-attract-capital/|archivedate= 25 Ebrill 2021|access-date= 25 Ebrill 2021}}</ref> Yn 2012, ymrwymodd Musk (drwy'r ''Giving Pledge'') i roi'r mwyafrif o'i [[Elon Musk|gyfoeth]] i achosion elusennol naill ai yn ystod ei oes neu yn ei ewyllys.<ref>{{Cite web|title=Pledge Signatories|url=https://givingpledge.org/pledgers|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220109225231/https://givingpledge.org/pledgers|archivedate= 9 Ionawr 2022|access-date= 30 Ionawr 2022|website=The Giving Pledge}}</ref> Mae wedi gwaddoli gwobrau yn yr X Prize Foundation, gan gynnwys $100{{Spaces}}miliwn i wobrwyo gwell technoleg dal carbon.<ref>{{Cite news|last=Chappell|first=Bill|date= 8 Chwefror 2021|title=Elon Musk Funds $100 Million XPrize For Pursuit Of New Carbon Removal Ideas|publisher=NPR|url=https://www.npr.org/2021/02/08/965372754/elon-musk-funds-100-million-xprize-for-pursuit-of-new-carbon-removal-ideas|access-date= 8 Chwefror 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104010709/https://www.npr.org/2021/02/08/965372754/elon-musk-funds-100-million-xprize-for-pursuit-of-new-carbon-removal-ideas|archive-date= 4 Ionawr 2022}}</ref> === Hyperloop === {{Prif|Hyperloop}} Yn Awst 2013, cyhoeddodd Musk gynlluniau ar gyfer fersiwn o vactrain - trên tiwb faciwm - a neilltuodd ddwsin o beirianwyr o SpaceX a Tesla i sefydlu'r sylfeini cysyniadol a chreu dyluniadau cychwynnol.<ref>{{Cite news|title=Hyperloop Update: Elon Musk Will Start Developing It Himself|url=https://www.forbes.com/sites/hannahelliott/2013/08/12/latest-update-elon-musk-will-start-the-hyperloop-himself/|work=Forbes|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929001211/https://www.forbes.com/sites/hannahelliott/2013/08/12/latest-update-elon-musk-will-start-the-hyperloop-himself/#5143db7047a8|archive-date=September 29, 2017|access-date= 22 Mawrth 2016}}</ref> Yn ddiweddarach y flwyddyn honno, dadorchuddiodd Musk y cysyniad, a alwyd ganddo yn hyperddolen (''Hyperloop'').<ref>{{Cite news|last=Kolawole|first=Emi|date= 12 Awst 2013|title=Elon Musk Unveils 'Hyperloop' Plans|url=https://www.washingtonpost.com/news/innovations/wp/2013/08/12/elon-musk-to-reveal-hyperloop-plans-after-a-trickle-of-hints/|work= Washington Post|access-date= 24 Gorffennaf 2022|archive-date= 28 Gorffennaf 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220728181120/https://www.washingtonpost.com/news/innovations/wp/2013/08/12/elon-musk-to-reveal-hyperloop-plans-after-a-trickle-of-hints/}}</ref> Cyhoeddwyd y cynllun alffa ar gyfer y system mewn papur gwyn a bostiwyd i flogiau Tesla a SpaceX. Roedd y ddogfen yn cynnwys y dechnoleg ac yn amlinellu llwybr posib, lle gellid adeiladu system drafnidiaeth o'r fath rhwng [[Los Angeles|Ardal Fwyaf Los Angeles]] ac [[Ardal Bae San Francisco]], ar gost o tua $6.&nbsp;biliwn.<ref>{{Cite news|url=http://www.businessweek.com/articles/2013-08-12/revealed-elon-musk-explains-the-hyperloop|title=Revealed: Elon Musk Explains the Hyperloop, the Solar-Powered High-Speed Future of Inter-City Transportation|first=Ashlee|last=Vance|author-link=Ashlee Vance|work=Bloomberg BusinessWeek|date= 12 Awst 2013|access-date= 27 Ebrill 2016|archive-date= 27 Ionawr 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150127202031/http://www.businessweek.com/articles/2013-08-12/revealed-elon-musk-explains-the-hyperloop}}</ref> Byddai'r cynnig, os yw'n dechnegol ymarferol ar y costau a nodir, yn gwneud teithio Hyperloop yn rhatach nag unrhyw ddull arall o deithio am bellteroedd mor hir.<ref>{{Cite news|last=Ranger|first=Steve|title=What is Hyperloop? Everything you need to know about the race for super-fast travel|url=https://www.zdnet.com/article/what-is-hyperloop-everything-you-need-to-know-about-the-future-of-transport/|access-date= 19 Medi 2020|work=ZDNet|archive-date= 30 Hydref 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030113256/https://www.zdnet.com/article/what-is-hyperloop-everything-you-need-to-know-about-the-future-of-transport/}}</ref> === OpenAI a xAI === {{Prif|OpenAI|xAI}} Yn Rhagfyr 2015, cyd-sefydlodd Musk OpenAI, cwmni ymchwil [[deallusrwydd artiffisial]] dielw (AI) sy'n anelu at ddatblygu deallusrwydd cyffredinol artiffisial gyda'r bwriad o fod yn ddiogel ac yn fuddiol i ddynoliaeth.<ref name="NYT_AI">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/12/12/science/artificial-intelligence-research-center-is-founded-by-silicon-valley-investors.html|title=Artificial-Intelligence Research Center Is Founded by Silicon Valley Investors|first=John|last=Markoff|date=December 11, 2015|work=The New York Times|access-date=December 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20200830184433/https://www.nytimes.com/2015/12/12/science/artificial-intelligence-research-center-is-founded-by-silicon-valley-investors.html|archive-date=August 30, 2020}}</ref> Ffocws arbennig y cwmni yw democrateiddio systemau uwch-ddeallusrwydd artiffisial, yn erbyn llywodraethau a chorfforaethau. Addawodd Musk $1 biliwn o gyllid i OpenAI.<ref>{{Cite news|last=Vincent|first=James|title=Elon Musk reportedly tried and failed to take over OpenAI in 2018|url=https://www.theverge.com/2023/3/24/23654701/openai-elon-musk-failed-takeover-report-closed-open-source|access-date= 19 Mehefin 2023|work=The Verge|date= 24 Mawrth 2023|archive-date= 19 Mehefin 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230619032112/https://www.theverge.com/2023/3/24/23654701/openai-elon-musk-failed-takeover-report-closed-open-source}}</ref> Yn 2023, fe drydarodd Musk ei fod wedi rhoi cyfanswm o $100 miliwn i OpenAI. Adroddodd TechCrunch yn ddiweddarach, yn ôl ei ymchwiliad ei hun i gofnodion cyhoeddus, mai “dim ond $15 miliwn” o gyllid OpenAI y gellid ei olrhain yn bendant i Musk. Atebodd Musk ei fod wedi rhoi tua $50 miliwn.<ref>{{Cite news|title=Why Elon Musk's $100 million donation claim to ChatGPT maker OpenAI may be wrong|url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-elon-musks-100-million-donation-claim-to-chatgpt-maker-openai-may-be-wrong/articleshow/100335255.cms|access-date=June 19, 2023|work=The Times of India|date=May 18, 2023|archive-date=June 19, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230619032116/https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-elon-musks-100-million-donation-claim-to-chatgpt-maker-openai-may-be-wrong/articleshow/100335255.cms}}</ref> Yn 2018, gadawodd Musk fwrdd OpenAI i osgoi gwrthdaro posibl yn y dyfodol gyda'i rôl fel Prif Swyddog Gweithredol Tesla wrth i'r cwmni ddod i ymwneud yn gynyddol ag AI trwy Tesla Autopilot.<ref>{{Cite news|last=Novet|first=Jordan|date= 2 Chwefror 2018|title=Elon Musk, who has sounded the alarm on AI, leaves the organization he co-founded to make it safer|url=https://www.cnbc.com/2018/02/21/elon-musk-is-leaving-the-board-of-openai.html|publisher=CNBC|access-date= 3 Medi 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200830162809/https://www.cnbc.com/2018/02/21/elon-musk-is-leaving-the-board-of-openai.html|archive-date= 30 Awst 2020}}</ref> Ers hynny, mae OpenAI wedi gwneud cynnydd sylweddol mewn dysgu peirianyddol, gan gynhyrchu rhwydweithiau niwral fel GPT-3 (cynhyrchu testun tebyg i ddyn),<ref>{{Cite news|last=Johnson|first=Steven|last2=Iziev|first2=Nikita|date= 15 Ebrill 2022|title=A.I. Is Mastering Language. Should We Trust What It Says?|url=https://www.nytimes.com/2022/04/15/magazine/ai-language.html|work= New York Times|access-date= 24 Gorffennaf 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221124151408/https://www.nytimes.com/2022/04/15/magazine/ai-language.html|archive-date=November 24, 2022}}</ref> a DALL-E (cynhyrchu delweddau digidol o ddisgrifiadau iaith naturiol) sy'n gwmni gwneud elw.<ref>{{Cite news|last=Metz|first=Cade|date= 6 Ebrill 2022|title=Meet DALL-E, the A.I. That Draws Anything at Your Command|url=https://www.nytimes.com/2022/04/06/technology/openai-images-dall-e.html|work= New York Times|access-date= 24 Gorffennaf 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720220209/https://www.nytimes.com/2022/04/06/technology/openai-images-dall-e.html|archive-date= 20 Gorffennaf 2022}}</ref> Ar 12 Gorffennaf 2023, lansiodd Elon Musk gwmni deallusrwydd artiffisial o'r enw xAI, sy'n anelu at ddatblygu rhaglen [[Deallusrwydd artiffisial cynhyrchiol|AI cynhyrchiol]] sy'n cystadlu ag offrymau presennol fel ChatGPT. Dywedir bod y cwmni wedi cyflogi peirianwyr o Google ac OpenAI.<ref>{{Cite news|last=Zahn|first=Max|title=Elon Musk launches his own AI company to compete with ChatGPT|url=https://abcnews.go.com/Business/elon-musk-launches-ai-company-compete-chatgpt/story?id=101210078|access-date= 14 Gorffennaf 2023|work=ABC News|archive-date=July 15, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230715185603/https://abcnews.go.com/Business/elon-musk-launches-ai-company-compete-chatgpt/story?id=101210078}}</ref> Prynodd y cwmni, sydd wedi'i gorffori yn Nevada, 10,000 o unedau prosesu graffeg. Dywedwyd bod Musk wedi cael cyllid gan fuddsoddwyr yn SpaceX a Tesla. === Digwyddiad canabis 2018 === Ym Medi 2018, cafodd Musk ei gyfweld ar bennod o bodlediad ''The Joe Rogan Experience'', pan samplodd sigâr a oedd yn cynnwys [[canabis]].<ref>{{Cite news|last=Aimee Picchi|title=Tesla's Elon Musk appears to smoke weed in Joe Rogan live interview|url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-smokes-weed-joe-rogan-experience-podcast-interview/|date= 7 Medi 2018|work=CBS News|access-date= 14 Tachwedd 2023|archive-date= 9 Ebrill 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409222844/https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-smokes-weed-joe-rogan-experience-podcast-interview/}}</ref> Yn 2022, dywedodd Musk ei bod yn ofynnol iddo ef a gweithwyr SpaceX eraill gael profion cyffuriau ar hap am tua blwyddyn yn dilyn y digwyddiad hwn, fel sy'n ofynnol gan Ddeddf Gweithle Di-gyffuriau 1988 ar gyfer contractwyr Ffederal.<ref>{{Cite news|last=Grace Dean|last2=Huileng Tan|title=Elon Musk said he and the 'whole of SpaceX' had to be drug tested for a year after he smoked weed on Joe Rogan's podcast|url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-drug-tests-smoking-weed-joe-rogan-marijuana-cannabis-2022-8|date=Awst 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121211058/https://www.businessinsider.com/elon-musk-drug-tests-smoking-weed-joe-rogan-marijuana-cannabis-2022-8|archive-date= 21 Tachwedd 2022|work=[[Business Insider]]|access-date= 27 Awst 2022}}</ref> Mewn cyfweliad ''60 Munud'' yn 2019, dywedodd Musk, "Dydw i ddim yn ysmygu pot. Fel y gallai unrhyw un a wyliodd y podlediad hwnnw ddweud, nid oes gennyf unrhyw syniad sut i ysmygu pot."<ref>{{Cite news|last=Gottsegen|first=Gordon|date= 7 Rhagfyr 2018|title=Despite infamous hit, Elon Musk says he has 'no idea how to smoke pot'|url=https://www.cnet.com/news/despite-infamous-hit-elon-musk-says-he-has-no-idea-how-to-smoke-pot/|publisher=CNET|access-date=September 15, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191119015057/https://www.cnet.com/news/despite-infamous-hit-elon-musk-says-he-has-no-idea-how-to-smoke-pot/|archive-date= 19 Tachwedd 2019}}</ref> === Jet preifat === Yn 2003, dywedodd Musk mai ei hoff awyren oedd yn berchen arno oedd Albatros L-39.<ref>{{Cite news|date= 15 Mawrth 2019|title=Which jets do Jeff Bezos and other tech billionaires own?|work=South China Morning Post|url=https://www.scmp.com/magazines/style/tech-design/article/3001626/which-private-jets-do-tech-billionaires-jeff-bezos-bill|access-date= 7 Tachwedd 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022194917/https://www.scmp.com/magazines/style/tech-design/article/3001626/which-private-jets-do-tech-billionaires-jeff-bezos-bill|archive-date=October 22, 2022}}</ref> Roedd yn defnyddio jet preifat sy'n eiddo i Falcon Landing LLC, cwmni sy'n gysylltiedig â SpaceX, a chafodd ail jet yn Awst 2020.<ref name="flight">{{Cite news|last=Geuss|first=Megan|date= 30 Ionawr 2019|title=Elon Musk's private jet appears to make frivolous flights, per Washington Post|work=Ars Technica|url=https://arstechnica.com/cars/2019/01/elon-musk-private-jet-flew-150000-miles-in-2018-washington-post-reports/|access-date= 14 Ebrill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015748/https://arstechnica.com/cars/2019/01/elon-musk-private-jet-flew-150000-miles-in-2018-washington-post-reports/|archive-date= 14 Ebrill 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last=Pierce|first=David|date= 25 Awst 2020|title=Elon Musk's new plane|work=Politico|url=https://www.protocol.com/elon-musks-new-plane|access-date= 8 Mehefin 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517174126/https://www.protocol.com/elon-musks-new-plane|archive-date= 17 Mai 2022}}</ref> Mae ei ddefnydd trwm o'r jet - hedfanodd dros 150,000 o filltiroedd yn 2018 - a'r defnydd [[Tanwydd ffosil|o danwydd ffosil]] wedi cael ei feirniadu.<ref name="flight" /><ref>{{Cite news|last=Harwell|first=Drew|date= 29 Ionawr 2019|title=Elon Musk's highflying 2018: What 150,000 miles in a private jet reveal about his 'excruciating' year|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/elon-musks-highflying-2018-what-150000-miles-in-a-private-jet-reveal-about-his-excruciating-year/2019/01/29/83b5604e-20ee-11e9-8b59-0a28f2191131_story.html|access-date=May 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504010014/https://www.washingtonpost.com/business/economy/elon-musks-highflying-2018-what-150000-miles-in-a-private-jet-reveal-about-his-excruciating-year/2019/01/29/83b5604e-20ee-11e9-8b59-0a28f2191131_story.html|archive-date=4 Mai 2021}}</ref> == Cyfoeth == === Gwerth net === [[Delwedd:Elon_Musk_net_worth_graph.png|alt=A graph of Musk's net worth from 2013 to 2023, displaying a roughly exponential trend|bawd| Gwerth net Musk rhwng 2013 a 2023 yn ôl amcangyfrif cylchgrawn ''[[Forbes]]'']] Fel y nodwyd, gwnaeth Musk $175.8&nbsp;miliwn pan werthwyd PayPal i eBay yn Hydref 2002.<ref>{{Cite news|last=Klebnikov|first=Sergei|date= 8 Awst 2017|title=8 Innovative Ways Elon Musk Made Money Before He Was a Billionaire|work=Money|url=https://money.com/8-innovative-ways-elon-musk-made-money-before-he-was-a-billionaire/|access-date= 13 Ebrill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809053228/https://money.com/8-innovative-ways-elon-musk-made-money-before-he-was-a-billionaire/|archive-date= 9 Awst 2020}}</ref> Cafodd ei restru gyntaf ar 'Restr Billionaires Forbes' yn 2012, gyda gwerth net o $2&nbsp;biliwn.<ref>{{Cite news|last=Melby|first=Caleb|date= 12 Mawrth 2012|title=How Elon Musk Became A Billionaire Twice Over|work=Forbes|url=https://www.forbes.com/sites/calebmelby/2012/03/12/how-elon-musk-became-a-billionaire-twice-over/?sh=360739d01c88|access-date= 17 Chwefror 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220711120028/https://www.forbes.com/sites/calebmelby/2012/03/12/how-elon-musk-became-a-billionaire-twice-over/?sh=360739d01c88|archive-date= 11 Gorffennaf 2022}}</ref> Ar ddechrau 2020, roedd gan Musk werth net o $27&nbsp;biliwn.<ref>{{Cite news|last=Frank|first=Robert|date= 7 Ionawr 2021|title=Elon Musk is now the richest person in the world, passing Jeff Bezos|work=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2021/01/07/elon-musk-is-now-the-richest-person-in-the-world-passing-jeff-bezos-.html|access-date= 13 Ebrill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210406160534/https://www.cnbc.com/2021/01/07/elon-musk-is-now-the-richest-person-in-the-world-passing-jeff-bezos-.html|archive-date= 6 Ebrill 2021}}</ref> Erbyn diwedd y flwyddyn roedd ei werth net wedi cynyddu $150&nbsp;biliwn, wedi'i yrru'n bennaf gan ei berchnogaeth o tua 20% o stoc Tesla.<ref name="tesla stock">{{Cite news|last=O'Kane|first=Sean|date= 7 Ionawr 2021|title=Elon Musk passes Jeff Bezos to become the richest person on Earth|work=The Verge|url=https://www.theverge.com/2021/1/7/22163361/elon-musk-billionaire-richest-world-jeff-bezos-tesla-stock-spacex|access-date= 17 Chwefror 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20221009075740/https://www.theverge.com/2021/1/7/22163361/elon-musk-billionaire-richest-world-jeff-bezos-tesla-stock-spacex|archive-date= 9 Hydref 2022}}</ref> Yn ystod y cyfnod hwn, roedd gwerth net Musk yn aml yn gyfnewidiol. Er enghraifft, gostyngodd $16.3&nbsp;biliwn ar 8 Medi, y cwymp undydd mwyaf yn hanes Bloomberg Billionaires Index ar y pryd.<ref>{{Cite news|last=Pitcher|first=Jack|date= 8 Medi 2020|title=Elon Musk Loses Record $16.3 Billion With Wild Wealth Swings|work=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-09-08/elon-musk-loses-record-16-3-billion-with-wild-wealth-swings|access-date= 23 Chwefror 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927063219/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-09-08/elon-musk-loses-record-16-3-billion-with-wild-wealth-swings|archive-date=September 27, 2020}}</ref> Yn Nhachwedd y flwyddyn honno, pasiodd Musk gyd-sylfaenydd Facebook [[Mark Zuckerberg]] i ddod y trydydd person cyfoethocaf yn y byd; wythnos yn ddiweddarach fe basiodd cyd-sylfaenydd [[Microsoft|Microsoft,]] [[Bill Gates|Bill Gates,]] i ddod yr ail gyfoethocaf.<ref name="gates">{{Cite news|last=Neate|first=Rupert|date=November 14, 2020|title=Elon Musk overtakes Bill Gates to become world's second-richest person|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/2020/nov/24/elon-musk-bill-gates-tesla-share-price-microsoft|access-date= 17 Chwefror 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114031157/https://www.theguardian.com/technology/2020/nov/24/elon-musk-bill-gates-tesla-share-price-microsoft|archive-date=January 14, 2021}}</ref> Yn Ionawr 2021, Musk, gyda gwerth net o $185&nbsp;biliwn, roedd wedi rhagori ar sylfaenydd [[Amazon.com|Amazon,]] Jeff Bezos, i ddod y person cyfoethocaf yn y byd.<ref>{{Cite news|date=January 7, 2021|title=Elon Musk becomes world's richest person as wealth tops $185bn|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/technology-55578403|access-date= 17 Chwefror 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108023023/https://www.bbc.com/news/technology-55578403|archive-date=January 8, 2021}}</ref> Llwyddodd Bezos i adennill y safle uchaf y mis canlynol.<ref>{{Cite news|last=Palmer|first=Annie|date= 16 Chwefror 2021|title=Jeff Bezos overtakes Elon Musk to reclaim spot as world's richest person|work=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2021/02/16/jeff-bezos-reclaims-spot-as-worlds-richest-person-from-elon-musk.html|access-date= 17 Chwefror 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216231812/https://www.cnbc.com/2021/02/16/jeff-bezos-reclaims-spot-as-worlds-richest-person-from-elon-musk.html|archive-date= 16 Chwefror 2021}}</ref> Ar 27 Medi 2021, ar ôl i stoc Tesla gynyddu, cyhoeddodd Forbes fod gan Musk werth net o dros $ 200&nbsp;biliwn, ac mai ef oedd y person cyfoethocaf yn y byd.<ref>{{Cite news|last=Cai|first=Kenrick|date= 27 Medi 2021|title=Elon Musk Eclipses $200 Billion To Become Richest Person in the World Again|work=Forbes|url=https://www.forbes.com/sites/kenrickcai/2021/09/27/elon-musk-200-billion-richest-person-in-the-world/|access-date=September 28, 2021|archive-date=September 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210928023801/https://www.forbes.com/sites/kenrickcai/2021/09/27/elon-musk-200-billion-richest-person-in-the-world/}}</ref> Yn Nhachwedd 2021, Musk oedd y person cyntaf i gael gwerth net o fwy na $300&nbsp;biliwn. <ref>{{Cite news|last=Haverstock|first=Eliza|date= 2 Tachwedd 2021|title=Elon Musk Is The First Person Worth More Than $300 Billion|url=https://www.forbes.com/sites/elizahaverstock/2021/11/02/elon-musk-is-the-first-person-worth-more-than-300-billion-but-hertz-uncertainty-threatens-tesla-stock-tear/?sh=289580b521f4|access-date= 4 Tachwedd 2021|work=Forbes|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531073421/https://www.forbes.com/sites/elizahaverstock/2021/11/02/elon-musk-is-the-first-person-worth-more-than-300-billion-but-hertz-uncertainty-threatens-tesla-stock-tear/?sh=289580b521f4|archive-date= 31 Mai 2022}}</ref> Ar Ragfyr 30, 2022, adroddwyd bod Musk wedi colli $200 biliwn o'i werth net oherwydd dirywiad yng ngwerth stoc Tesla; ef felly oedd y person cyntaf mewn hanes i golli swm mor fawr o arian.<ref>{{Cite news|last=Chappatta|first=Brian|date= 30 Rhagfyr 2022|title=Elon Musk Becomes First Person Ever to Lose $200 Billion|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-12-30/elon-musk-becomes-first-person-ever-to-lose-200-billion|work=Bloomberg|access-date=September 19, 2023|archive-date= 19 Medi 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230919020703/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-12-30/elon-musk-becomes-first-person-ever-to-lose-200-billion}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/tech/elon-musk-net-worth-tesla-twitter-200-billion-b2254493.html|title=Elon Musk is the first person in history to lose $200 billion|last=Woodward|first=Alex|date= 1 Ionawr 2023|work=The Independent|access-date= 11 Ionawr 2023|archive-date= 4 Ionawr 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104193845/https://www.independent.co.uk/tech/elon-musk-net-worth-tesla-twitter-200-billion-b2254493.html}}</ref><ref>{{Cite web|last=Gans|first=Jared|date= 7 Ionawr 2023|title=Elon Musk secures world record for largest-ever loss of personal fortune|url=https://thehill.com/policy/finance/3803661-elon-musk-secures-world-record-for-largest-ever-loss-of-personal-fortune/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230109121749/https://thehill.com/policy/finance/3803661-elon-musk-secures-world-record-for-largest-ever-loss-of-personal-fortune/|archivedate= 9 Ionawr 2023|access-date= 10 Ionawr 2023|website=The Hill}}</ref> Rheolir cyfoeth personol Musk gan ei swyddfa deuluol o'r enw Excession LLC, a ffurfiwyd yn 2016 ac a redir gan Jared Birchall.<ref>{{Cite news|last=Jin|first=Hyunjoo|last2=Marshall|first2=Elizabeth Dilts|date= 26 Ebrill 2022|title=Funding obscured: The family office behind Musk's $44 billion Twitter buyout|url=https://www.reuters.com/technology/funding-obscured-family-office-behind-musks-44-bln-twitter-buyout-2022-04-26/|publisher=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20230721100159/https://www.reuters.com/article/twitter-ma-musk-office/update-1-funding-obscured-the-family-office-behind-musks-44-bln-twitter-buyout-idUKL2N2WO1UY|archive-date= 21 Gorffennaf 2023}}</ref><ref name="musklandia 2">{{Cite news|last=Carlson|first=Kara|date= 13 Rhagfyr 2022|title=Mapping Musklandia: A guide to Elon Musk-related activity in the Austin area|url=https://www.statesman.com/story/business/technology/2022/12/12/elon-musk-austin-map-guide-twitter-tesla-spacex-boring-company/69614830007/|work=Austin American-Statesman|quote="Musk's private foundation was founded in 2001 and is focused on renewable energy, ..."|archive-url=https://archive.today/20221215142547/https://www.statesman.com/story/business/technology/2022/12/12/elon-musk-austin-map-guide-twitter-tesla-spacex-boring-company/69614830007/|archive-date=December 15, 2022}}</ref> === Perthnasau a phlant === Yn 2023 roedd gan Musk 10 o blant wedi goroesi<ref>{{Cite news|url=https://finance.yahoo.com/news/elon-musks-10-children-wont-170018914.html#:~:text=Musk%20has%20distinct%20relationships%20with,level%20of%20closeness%20with%20him.|title=Elon Musk's 10 Children Won't Automatically Inherit Shares Of His Companies – He Said It Would Be A Mistake|first=Jeannine|last=Mancini|date=June 21, 2023|work=Yahoo Finance|access-date=September 19, 2023|archive-date=September 9, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230909050050/https://finance.yahoo.com/news/elon-musks-10-children-wont-170018914.html#:~:text=Musk%20has%20distinct%20relationships%20with,level%20of%20closeness%20with%20him.}}</ref> Cyfarfu â'i wraig gyntaf, yr awdur o Ganada Justine Wilson, tra'n mynychu Prifysgol Queen's yn Ontario, Canada; priododd y ddau yn 2000.<ref name="Streisand-2015">{{Cite news|last=Durand Streisand|first=Elizabeth|title=A Look at Elon Musk's Rocky Romantic History|url=https://www.yahoo.com/celebrity/blogs/celeb-news/elon-musk-love-life-romantic-history-171340935.html|work=Yahoo|access-date=29 Mai 2017|archive-date=June 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200602025744/https://www.yahoo.com/entertainment/blogs/celeb-news/elon-musk-love-life-romantic-history-171340935.html}}</ref> Yn 2002, bu farw eu plentyn cyntaf o syndrom marwolaeth sydyn babanod (SIDS) yn 10 wythnos oed.<ref name="sids">[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], p. 117.</ref> Ar ôl ei farwolaeth, defnyddiodd y cwpl IVF i barhau â'u teulu;<ref name="holywoodlife2021">{{Cite news|last=Crowley|first=James|date=September 14, 2021|title=Elon Musk's Kids: Meet His 6 Kids From Oldest To Youngest, & Their Moms|url=https://hollywoodlife.com/feature/elon-musk-kids-4516506/|work=Hollywood Life|access-date=September 16, 2021|archive-date= 16 Medi 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916014406/https://hollywoodlife.com/feature/elon-musk-kids-4516506/}}</ref> cawsant efeilliaid yn 2004 ac yna tripledi yn 2006.<ref name="holywoodlife2021" /> Ysgarodd y cwpl yn 2008 a rhannwyd y warchodaeth.<ref>{{Cite news|last=Musk|first=Justine|date=September 10, 2010|title="I Was a Starter Wife": Inside America's Messiest Divorce|url=https://www.marieclaire.com/sex-love/a5380/millionaire-starter-wife/|work=Marie Claire|access-date= 3 Medi 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200730172806/https://www.marieclaire.com/sex-love/a5380/millionaire-starter-wife/|archive-date= 30 Gorffennaf 2020}}</ref><ref>{{Cite news|date= 27 Ebrill 2015|title=Elon Musk's Ex-Wife on What It Takes to Be a Mogul|url=https://www.nytimes.com/2015/04/28/business/dealbook/insider-offers-a-view-from-moguls-lofty-heights.html|work= New York Times|access-date= 26 Mehefin 2022|archive-date= 26 Mehefin 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220626164639/https://www.nytimes.com/2015/04/28/business/dealbook/insider-offers-a-view-from-moguls-lofty-heights.html}}</ref> Yn 2022, newidiodd yr efaill hynaf ei henw yn swyddogol i adlewyrchu ei [[Hunaniaeth rhywedd|hunaniaeth o ran rhywedd]] fel menyw draws ac i ddefnyddio Wilson fel ei henw olaf oherwydd nad oedd bellach yn dymuno bod yn gysylltiedig â Musk.<ref>{{Cite news|date= 23 Mehefin 2022|title=Elon Musk's daughter granted legal name, gender change|url=https://apnews.com/article/elon-musk-entertainment-gender-identity-santa-monica-eb64ed75c5e8228ca3cae8e1d836e93d|archive-url=https://web.archive.org/web/20220626091711/https://apnews.com/article/elon-musk-entertainment-gender-identity-santa-monica-eb64ed75c5e8228ca3cae8e1d836e93d|archive-date= 26 Mehefin 2022|access-date= 7 Hydref 2022|work=Associated Press News}}</ref><ref>{{Cite news|date=October 7, 2022|title=Elon Musk: 'Aren't you entertained?'|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/5ef14997-982e-4f03-8548-b5d67202623a|access-date= 7 Hydref 2022|archive-date= 7 Hydref 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007122621/https://www.ft.com/content/5ef14997-982e-4f03-8548-b5d67202623a}}</ref> Yn 2008, dechreuodd Musk ganlyn yr actores o Saesnes Talulah Riley.<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], pp. 193–195.</ref> Priododd y ddau ddwy flynedd yn ddiweddarach yn Eglwys Gadeiriol Dornoch yn yr Alban.<ref name="marriage">{{Cite news|agency=Associated Press|date= 21 Mawrth 2016|title=Actor Talulah Riley files to divorce billionaire Elon Musk, again|url=https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/21/elon-musk-talulah-riley-file-divorce-second-marriage|work=The Guardian|access-date= 20 Ebrill 2016|archive-date= 16 Mehefin 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616231332/https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/21/elon-musk-talulah-riley-file-divorce-second-marriage}}</ref><ref>{{Cite news|first=Alan|last=Boyle|date=January 18, 2012|title=SpaceX's millionaire founder tweets about marital split|url=https://www.nbcnews.com/science/spacexs-millionaire-founder-tweets-about-marital-split-6C10402497|work=NBC News|access-date= 28 Medi 2013|archive-date= 1 Gorffennaf 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701212028/https://www.nbcnews.com/science/spacexs-millionaire-founder-tweets-about-marital-split-6C10402497}}</ref> Yn 2012, ysgarodd y cwpl, cyn ailbriodi y flwyddyn ganlynol.<ref name="talulah" /> Ar ôl ffeilio'n fyr am ysgariad yn 2014,<ref name="talulah">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/10/22/elon-musk-and-talulah-riley-divorce-for-a-second-time/|title=Elon Musk and Talulah Riley divorce for a second time|date= 22 Hydref 2016|work= Daily Telegraph|access-date=June 29, 2018|archive-date= 30 Mehefin 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630004337/https://www.telegraph.co.uk/news/2016/10/22/elon-musk-and-talulah-riley-divorce-for-a-second-time/}}</ref> cwblhaodd Musk ail ysgariad oddi wrth Riley yn 2016.<ref>[[Elon Musk#Vance|Vance (2017)]], p. 372.</ref> Yna bu'n mynd allan gydag Amber Heard am sawl mis yn 2017.<ref>{{Cite news|last=Jensen|first=Erin|date= 24 Ebrill 2017|title=Amber Heard, Elon Musk make 'Cheeky' public debut together|work=USA Today|url=https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2017/04/24/amber-heard-elon-musk-dating-public-debut-instagram-posts/100834568/|access-date=January 28, 2021|archive-date=January 30, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130231024/https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2017/04/24/amber-heard-elon-musk-dating-public-debut-instagram-posts/100834568/}}</ref> <ref name="hollywood">{{Cite news|last=Sigel|first=Tatiana|date= 6 Rhagfyr 2018|title=Amber Heard on Her Secret Passion, Elon Musk and a Splashy New Role|work=The Hollywood Reporter|url=https://www.hollywoodreporter.com/features/amber-heard-aquaman-elon-musk-dedication-activism-1166004|access-date= 28 Ionawr 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206185106/https://www.hollywoodreporter.com/features/amber-heard-aquaman-elon-musk-dedication-activism-1166004|archive-date= 6 Rhagfyr 2018}}</ref> Yn 2018, datgelodd Musk a'r cerddor o Ganada , Grimes, eu bod yn canlyn.<ref>{{Cite news|first=Jordan|last=Darville|title=Grimes talks new music, Elon Musk, plans to publicly execute her musical persona|url=https://www.thefader.com/2019/03/20/grimes-interview-miss-anthropocene|work=The Fader|date= 20 Mawrth 2019|access-date= 13 Rhagfyr 2020|archive-date= 30 Hydref 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030070534/http://www.thefader.com/2019/03/20/grimes-interview-miss-anthropocene}}</ref> Rhoddodd Grimes enedigaeth i'w mab ym mis Mai 2020.<ref>{{Cite news|last=Kiefer|first=Halle|title=Grimes and Elon Musk's Baby Has Arrived, Just As Legend Foretold|date=4 Mai 2020|url=https://www.vulture.com/2020/05/elon-musk-and-grimes-welcome-first-baby-together.html|work=Vulture|access-date=5 Mai 2020|archive-date=5 Mai 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505021026/https://www.vulture.com/2020/05/elon-musk-and-grimes-welcome-first-baby-together.html}}</ref><ref>{{Cite news|last=Trepany|first=Charles|title=Elon Musk shares first photo of his and Grimes' new baby boy: 'Mom and baby all good'|date=5 Mai 2020|url=https://eu.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2020/05/05/elon-musk-grimes-welcome-baby/3082615001/|work=USA Today|access-date=5 Mai 2020|archive-date=29 Mai 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529124947/https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2020/05/05/elon-musk-grimes-welcome-baby/3082615001/}}</ref> Yn ôl Musk a Grimes, enw'r mab oedd {{Dimamlapio|"X Æ A-12"}}; fodd bynnag, byddai'r enw wedi mynd yn groes i reoliadau California gan ei fod yn cynnwys nodau nad ydynt yn yr wyddor Saesneg fodern,<ref>{{Cite news|last=Schwedel|first=Heather|title=What Does Elon Musk and Grimes' Baby Name Actually Mean?|url=https://slate.com/human-interest/2020/05/elon-musk-grimes-baby-name.html|access-date=5 Mai 2020|work=Slate|date=5 Mai 2020|archive-date= 24 Mai 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200524150019/https://slate.com/human-interest/2020/05/elon-musk-grimes-baby-name.html}}</ref><ref>{{Cite news|last=Lerman|first=Rachel|date=8 Mai 2020|title=Elon Musk's baby name isn't just weird, it may be against California regulations|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2020/05/08/musk-grimes-baby-name/|work=The Washington Post|access-date= 11 Ionawr 2021|archive-date= 31 Rhagfyr 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231225820/https://www.washingtonpost.com/technology/2020/05/08/musk-grimes-baby-name/}}</ref> ac fe'i newidiwyd i {{Dimamlapio|"X Æ A-Xii"}}. Creodd hyn fwy o ddryswch, gan nad yw Æ yn llythyren yn yr wyddor Saesneg fodern.<ref>{{Cite news|title=Elon Musk and Grimes have changed their baby's name. A bit|first=Jack|last=Guy|url=https://www.cnn.com/2020/05/25/entertainment/grimes-musk-baby-name-tweak-scli-intl/index.html|publisher=CNN|date=May 25, 2020|access-date= 25 Mai 2020|archive-date= 25 Mai 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200525204407/https://www.cnn.com/2020/05/25/entertainment/grimes-musk-baby-name-tweak-scli-intl/index.html}}</ref> Yn y diwedd, enwyd y plentyn yn {{Dimamlapio|X AE A-XII}} Musk, gyda "X" fel enw cyntaf, {{Dimamlapio|"AE A-XII"}} fel enw canol, a "Musk" fel cyfenw.<ref name="xaea-xii.cnet">{{Cite news|last=Cooper|first=Gael Fashingbauer|date= 16 Mehefin 2020|title=Elon Musk and Grimes saved a surprise for son X Æ A-12's birth certificate|url=https://www.cnet.com/news/elon-musk-and-grimes-saved-a-surprise-for-son-x-ae-a-12s-birth-certificate/|publisher=CNET|access-date=June 17, 2020|archive-date= 17 Mehefin 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617021513/https://www.cnet.com/news/elon-musk-and-grimes-saved-a-surprise-for-son-x-ae-a-12s-birth-certificate/}}</ref> Yn Rhagfyr 2021, roedd gan Grimes a Musk ail blentyn, merch o'r enw Exa Dark Sideræl Musk (llysenw "Y"), a aned trwy fam fenthyg (''surrogate''). Mewn cyfweliad gyda'r cychgrawn ''Time'' yn Rhagfyr 2021, dywedodd ei fod yn ddyn sengl.<ref>{{Cite news|last=Ivie|first=Devon|date= 24 Medi 2021|title=Elon Musk and Grimes Took the Red Pill and Broke Up|url=https://www.vulture.com/2021/09/elon-musk-and-grimes-break-up-after-3-years-together.html|work=Vulture|access-date=September 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924171854/https://www.vulture.com/2021/09/elon-musk-and-grimes-break-up-after-3-years-together.html|archive-date= 24 Medi 2021}}</ref><ref>{{Cite news|date= 24 Medi 2021|title=Elon Musk says he and partner Grimes are semi-separated|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-58684724|access-date= 28 Medi 2021|archive-date= 28 Medi 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210928064543/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-58684724}}</ref> Yn Mawrth 2022, dywedodd Grimes am ei pherthynas â Musk: "Mae'n debyg y byddwn yn cyfeirio ato fel "fy nghariad", ond 'da ni'n anwadal iawn."<ref name="GrimesVanityFair2022">{{cite magazine|first=Devin|last=Gordon|url=https://www.vanityfair.com/style/2022/03/grimes-cover-story-on-music-and-mars|title="Infamy Is Kind Of Fun": Grimes on Music, Mars, and—Surprise!—Her Secret New Baby With Elon Musk|magazine=Vanity Fair|date= 10 Mawrth 2022|access-date= 10 Mawrth 2022|archive-date= 21 Mai 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220521235459/https://www.vanityfair.com/style/2022/03/grimes-cover-story-on-music-and-mars|url-status=live}}</ref> Yn ddiweddarach y mis hwnnw, fe drydarodd Grimes ei bod hi a Musk wedi gwahanu eto.<ref>{{Cite news|last=D'Zurill|first=Christie|date= 11 Mawrth 2022|title=Never mind that new baby: Grimes and Elon Musk have broken up again, she says|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2022-03-11/grimes-elon-musk-relationship-breakup-split|work=Los Angeles Times|access-date= 14 Mawrth 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525052031/https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2022-03-11/grimes-elon-musk-relationship-breakup-split|archive-date= 25 Mai 2022}}</ref> Ym mis Medi 2023 datgelwyd bod gan y pâr drydydd plentyn, mab o'r enw Techno Mechanicus "Tau" Musk.<ref name="NYTTAU">{{Cite news|last=Szalai|first=Jennifer|title=Elon Musk Wants to Save Humanity. The Only Problem: People.|url=https://www.nytimes.com/2023/09/09/books/review/elon-musk-walter-isaacson.html|work=The New York Times|date=September 9, 2023|quote=The musician Grimes, the mother of three of Musk's children (the existence of the third, Techno Mechanicus, nicknamed Tau, has been kept private until now), calls his roiling anger 'demon mode' — a mind-set that 'causes a lot of chaos.'|access-date= 19 Medi 2023|archive-date= 9 Medi 2023|archive-url=https://archive.today/20230909163003/https://www.nytimes.com/2023/09/09/books/review/elon-musk-walter-isaacson.html}}</ref> Ar 29 Hydref 2023, siwiodd Grimes Musk dros hawliau rhieni a gwarchodaeth o'u mab hynaf.<ref>{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/grimes-says-elon-musk-evaded-being-served-with-child-custody-papers-at-least-12-times_n_654f920ce4b0c9f24660475c|title=Grimes Says Elon Musk Evaded Being Served With Child Custody Papers At Least 12 Times|date=November 11, 2023|publisher=HuffPost}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://futurism.com/the-byte/elon-musk-grimes-tweets-custody|title=Elon Musk Drags Grimes' Tweets Into Increasingly Nasty Custody Battle|publisher=Futurism}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/feature/elon-musk-sued-by-ex-girlfriend-grimes-over-parental-rights-report-4447991|title=Musk Sued By Ex-Girlfriend Grimes Over Parental Rights: Report|publisher=NDTV}}</ref> Ym mis Gorffennaf 2022, cyhoeddodd ''Insider'' ddogfennau llys yn datgelu bod Musk wedi cael efeilliaid gyda Shivon Zilis, cyfarwyddwr gweithrediadau a phrosiectau arbennig yn Neuralink, ym mis Tachwedd 2021.<ref>{{Cite news|last=Southern|first=Keiran|date= 7 Gorffennaf 2022|title=Elon Musk 'had twins with one of his executives'|url=https://www.thetimes.co.uk/article/elon-musk-had-twins-with-one-of-his-executives-kzph2nrc5|work=The Times|publication-place=London|archive-url=https://archive.today/20220707002423/https://www.thetimes.co.uk/article/elon-musk-had-twins-with-one-of-his-executives-kzph2nrc5|archive-date=July 7, 2022|access-date= 7 Gorffennaf 2022}}</ref> Fe'u ganed wythnosau cyn i Musk a Grimes gael eu hail blentyn trwy fam fenthyg ym mis Rhagfyr. Roedd Zilis, yn ei gwaith, yn gyfrifol yn uniongyrchol i Musk.<ref>{{Cite news|last=Safronova|first=Valeriya|date= 7 Gorffennaf 2022|title=How Many Children Does Elon Musk Have?|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/07/07/style/elon-musk-children.html|access-date= 8 Gorffennaf 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221023160331/https://www.nytimes.com/2022/07/07/style/elon-musk-children.html|archive-date=October 23, 2022}}</ref> ==Gwleidyddiaeth== Ar yr un pryd dechreuodd Musk gefnogi Trump, daeth hefyd yn gefnogwr i'r [[Gwleidyddiaeth yr adain dde eithafol|Adain Dde]].<ref>>{{Cite news |last1=Mac |first1=Ryan |last2=Bensinger |first2=Ken |date=8 Ionawr 2025 |title=As Elon Musk Embraces Far Right, Some of Its Top Figures Reject Him |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2025/01/08/technology/elon-musk-far-right.html |url-access=subscription |access-date=20 Ionawr 2025 |archive-date=8 Ionawr 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250108183322/https://www.nytimes.com/2025/01/08/technology/elon-musk-far-right.html |url-status=live |issn=0362-4331}}</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Musk, Elon}} [[Categori:Elon Musk| ]] [[Categori:Biliwnyddion o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Genedigaethau 1971]] [[Categori:Buddsoddwyr o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Dyfeiswyr o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Pobl fusnes o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Pobl a aned yn Ne Affrica]] [[Categori:Pobl o Pretoria]] [[Categori:Rhaglenwyr cyfrifiadurol o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Ymfudwyr o Dde Affrica i Ganada]] [[Categori:Ymfudwyr o Ganada i'r Unol Daleithiau]] qmll674kml3vbzjrn5agox3lhbi7xgw Lliwiau'r Eira 0 133106 14891856 9303681 2026-05-09T22:20:56Z Figaro-ahp 3937 /* Disgrifiad byr */ 14891856 wikitext text/x-wiki {{Teitl italig}} {{Pethau | fetchwikidata = ALL | name = Lliwiau'r Eira| Teitl gwreiddiol = | cyfieithydd = | image = Lliwiau'r Eira (llyfr).jpg| image_caption = | awdur = [[Alun Jones]] | golygydd = | darlunydd = | artist clawr = | gwlad = Cymru| iaith = Cymraeg | cyfres = | pwnc = Nofelau Cymraeg i oedolion| genre = | cyhoeddwr = Gwasg Gomer | dyddiad chyhoeddi = 16 Tachwedd 2012 | math cyfrwng = clawr meddal | Tudalennau = 388| isbn = 9781848515512 | oclc = | dewey = | cyngres = | argaeledd = mewn print | blaenorwyd = | dilynwyd = }} Nofel i oedolion gan [[Alun Jones]] yw '''''Lliwiau'r Eira'''''. [[Gwasg Gomer]] a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.<ref>[http://www.gwales.com/goto/biblio/cy/9781848515512 Gwefan Gwales;] adalwyd 16 Hydref 2013</ref> ==Disgrifiad byr== Mae'r nofel yn dilyn grŵp o gymeriadau sy'n ceisio aros yn fyw a chadw gafael ar eu callineb a'u dynoliaeth yng nghanol rhyfel parhaus, ffyrnig a chreulon rhwng dwy fyddin, y fyddin Werdd a'r Fyddin Lwyd. Mae'r ddwy wedi bod yn ymladd yn erbyn ei gilydd ers cenedlaethau, ond nid yw'n glir am beth maent yn ymladd, neu os oes neb hyd yn oed yn gwybod bellach. Gellid disgrifio'r nofel fel enghraifft o nofel [[ffantasi]] yn yn yr ystyr mai byd dychmygol yw'r byd rhyfedd a bortreadir yn y nofel nad yw'n cyfateb i'r byd go iawn, er bod enwau'r cymeriadau ac elfennau o'u diwylliant yn awgrymu diwylliant [[Llychlyn]]. Mae technoleg y byd a bortreadir yn cyfateb i'r [[oesoedd canol]]. Fodd bynnag nid oes dim elfennau o hud a lledrith yn y nofel, ac mae'r awdur wedi gwrthod y label "ffantasi" wrth ei thrafod.<ref>Cyfweliad yr awdur gydag Angharad Price, ''O'r Pedwar Gwynt'', Gwanwyn 2026</ref> Dyma'r nofel gyntaf mewn trioleg am yr un cymeriadau. Dilynwyd hi gan ''Taith yr Aderyn'' (2018) a ''Llwybr Gwyn yr Adar'' (2025). ==Gweler hefyd== *[[Rhestr llyfrau Cymraeg]] *[[Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Nofelau Cymraeg i oedolion]] [[Categori:Llyfrau Cymreig 2012]] g91qtvy4tp46d8x7ju0us6u9xmuqg1e Brynich 0 134043 14891917 14877321 2026-05-10T05:29:00Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891917 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Ardal yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Aberhonddu]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Brynich''', sydd 32.7 milltir (52.6&nbsp;km) o [[Caerdydd|Gaerdydd]] a 141.3 milltir (227.4&nbsp;km) o [[Llundain|Lundain]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Aberhonddu]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] k6qvhpudvnjnd8dmnognjl1i8vmdzzb Cae'r Bont 0 134054 14891919 14877357 2026-05-10T05:29:11Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891919 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Maestref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Ystradgynlais]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Cae'r Bont''', sydd 32.3 milltir (52&nbsp;km) o [[Caerdydd|Gaerdydd]] a 155.9 milltir (250.9&nbsp;km) o [[Llundain|Lundain]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Ystradgynlais]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] 1hiy9zmw775ne3px6of7s0jp5oh04vb Cae'r Lan 0 134055 14891920 14877358 2026-05-10T05:29:14Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891920 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Ystradgynlais]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Cae'r Lan''', sydd 32.4 milltir (52.1&nbsp;km) o [[Caerdydd|Gaerdydd]] a 155.9 milltir (250.9&nbsp;km) o [[Llundain|Lundain]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Ystradgynlais]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] b6kraqb1yw5dfw4iq6i972ivykfuebs Crug-y-byddar 0 134101 14891925 14877587 2026-05-10T05:30:28Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891925 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentrefan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Bugeildy]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Crug-y-byddar'''. Saif 65.6 milltir (105.5&nbsp;km) o [[Caerdydd|Gaerdydd]] a 147 milltir (236.6&nbsp;km) o [[Llundain|Lundain]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Bugeildy]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] fblxwnnoqd9k46q3mreelm0jree1gd2 Cwmgïedd 0 134120 14891933 14877635 2026-05-10T05:34:13Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891933 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Ystradgynlais]], [[Powys]], [[Cymru]] yw '''Cwmgïedd'''. Fe'i lleolir tua 53&nbsp;km o [[Caerdydd|Gaerdydd]] a 250&nbsp;km o [[Llundain|Lundain]]. Ffilmiwyd y ffilm ''[[The Silent Village]]'' (1943) yn y pentref. Roedd hon yn ffilm bropaganda Brydeinig adeg yr [[Ail Ryfel Byd]] am gyflafan y [[Natsiaeth|Natsiaid]] ar bentref [[Lidice]] yn y [[Weriniaeth Tsiec]].<ref>{{cite web|title=Silent Village, The (1943)|url=http://www.screenonline.org.uk/film/id/998098/index.html|website=ScreenOnline|publisher=BFI|accessdate=23 Mai 2016}}</ref> ==Pobl Cwmgïedd== *[[John Thomas Rees]] (1857–1949), cerddor *[[Daniel Protheroe]] (1866-1934), cyfansoddwr ac arweniydd corau *[[John Thomas, Barwn Thomas Cwmgiedd|John Thomas, Barwn Thomas o Gwmgïedd]] (g. 1947), barnwr ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Llwybrau Byw]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Ystradgynlais]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] 39cvt3nh8dr86mzxiawyme64ovlds3y Dolley Green 0 134146 14891938 14877720 2026-05-10T05:35:24Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891938 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentrefan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Llanandras]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Dolley Green'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/dolley-green-powys-so283655#.YdCPGy-l1_g British Place Names]; adalwyd 1 Ionawr 2022</ref> Saif 55.7 milltir (89.6&nbsp;km) o [[Caerdydd|Gaerdydd]] a 135.6 milltir (218.3&nbsp;km) o [[Llundain|Lundain]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Llanandras]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] co2m6wczz9zskmrrcnzhhpr9sckcksk Glan-rhyd, Powys 0 134192 14891944 14877889 2026-05-10T05:37:15Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891944 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} :''Am y pentrefan o'r un enw yn Sir Benfro, gweler [[Glan-rhyd, Sir Benfro]].'' Pentrefan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Ystradgynlais]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Glan-rhyd'''.<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 27 Mai 2023</ref> Saif 32.1 milltir (51.7&nbsp;km) o [[Caerdydd|Gaerdydd]] a 157 milltir (252.6&nbsp;km) o [[Llundain|Lundain]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Ystradgynlais]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] nzhbclht5dzvnhb57gm37wvqm5cvdef Gurnos, Powys 0 134212 14891946 14877989 2026-05-10T05:37:27Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891946 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} :''Am y gymuned o'r un enw ym mwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, gweler [[Y Gurnos, Merthyr Tudful]].'' Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Ystradgynlais]], [[Powys]], [[Cymru]] yw '''Gurnos'''. Saif 32.7 milltir (52.7&nbsp;km) o [[Caerdydd|Gaerdydd]] a 157.5 milltir (253.5&nbsp;km) o [[Llundain|Lundain]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llwybrau Byw]] [[Categori:Ystradgynlais]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] buoc60bb99rtvbputs4ajp2zemwu940 Heyop 0 134238 14891950 14878070 2026-05-10T05:37:53Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891950 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Bugeildy]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Heyop'''. Saif 61 milltir (98.2&nbsp;km) o [[Caerdydd|Gaerdydd]] a 140.3 milltir (225.9&nbsp;km) o [[Llundain|Lundain]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Bugeildy]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] q8wglpzbljrb3cvn7ul1nlz7iow5t68 Llanbedr Ystrad Yw 0 134258 14891952 14878183 2026-05-10T05:38:20Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891952 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Cwm Grwyne]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Llanbedr Ystrad Yw''', sydd 27.5 milltir (44.3&nbsp;km) o [[Caerdydd|Gaerdydd]] a 130 milltir (209.3&nbsp;km) o [[Llundain|Lundain]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} {{DEFAULTSORT:Llan-bedr, Powys}} [[Categori:Cwm Grwyne]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] e2hddw1fv55qn7upfqqwpc14xg5gjp5 Llanfaes, Powys 0 134275 14891954 14878270 2026-05-10T05:38:32Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891954 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentrefan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Aberhonddu]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Llanfaes''', sydd 33.5 milltir (54&nbsp;km) o [[Caerdydd|Gaerdydd]] a 143.3 milltir (230.6&nbsp;km) o [[Llundain|Lundain]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} {{DEFAULTSORT:Llan-faes, Powys}} [[Categori:Aberhonddu]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] ryptjlutf5ontwke3oi3c92bpyw14y4 Llwyni 0 134298 14891963 14878478 2026-05-10T05:42:45Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891963 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Bugeildy]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Llwyni'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref> (Saesneg: ''Lloyney'').<ref>[https://www.britishplacenames.uk/lloyney-powys-so245757#.YdB78S-l1_g British Place Names]; adalwyd 1 Ionawr 2022</ref> Saif 61.7 milltir (99.3&nbsp;km) o [[Caerdydd|Gaerdydd]] a 140.4 milltir (226&nbsp;km) o [[Llundain|Lundain]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Bugeildy]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] adodzunjo0mubaxr7fsy7trn7fyqwpz Plasycoed 0 134406 14891904 14878871 2026-05-10T05:24:13Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891904 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentrefan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Ystradgynlais]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Plasycoed''', sydd 32.5 milltir (52.4&nbsp;km) o [[Caerdydd|Gaerdydd]] a 156.7 milltir (252.2&nbsp;km) o [[Llundain|Lundain]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Ystradgynlais]] [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] c3j57ueom9f71v1vck1mzktv4fpw7ba Ynyswen 0 134510 14892024 14879460 2026-05-10T07:10:41Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14892024 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentrefan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Tawe Uchaf]], [[Powys]], [[Cymru]] yw '''Ynyswen'''. Saif 31.4 milltir (50.6&nbsp;km) o [[Caerdydd|Gaerdydd]] a 154 milltir (247.8&nbsp;km) o [[Llundain|Lundain]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Tawe Uchaf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] ii9teythf1fz9dpwbh30wpfnjxr1bkm Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 0 138316 14892198 14860517 2026-05-10T11:38:28Z Deb 7 cyf 14892198 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen etholiad heb Jac yr Undeb | election_name = Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 | country = United Kingdom | type = parliamentary | ongoing = no | previous_election = Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010 | previous_year = 2010 | previous_mps = | next_election = Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2017 | next_year = 2017 | next_mps = <!-- MPs elected in the United Kingdom general election, 57th --> | seats_for_election = Pob un o'r 650 sedd yn y [[Tŷ'r Cyffredin (Y Deyrnas Unedig)|Tŷ'r Cyffredin]] | majority_seats=326 | elected_mps = [[Aelodau Seneddol]] | election_date = {{Start date|2015|05|07|df=yes}} | turnout = 46,425,386 (66.1%; {{increase}}1.3%) <!-- Conservative --> | image1 = [[Delwedd:David Cameron official.jpg|160x160px|David Cameron]] | leader1 = [[David Cameron]] | leader_since1 = [[Y Blaid Geidwadol (DU)|6 Rhagfyr 2005]] | party1 = Conservative Party (UK) | leaders_seat1 = [[Witney (etholaeth seneddol)|Witney]] | popular_vote1 = '''11,334,920''' | percentage1 = '''36.9%''' | swing1 = {{increase}} 0.8 pwynt | last_election1 = 306, 36.1% | seats_before1 = 306 | seats_needed1 = +21 | seats1 = '''331''' | seat_change1 = {{increase}} 25 <!-- Labour --> | image2 = [[Delwedd:Ed Miliband election infobox.jpg|160x160px|Ed Miliband]] | leader2 = [[Ed Miliband]] | leader_since2 = [[Y Blaid Lafur (DU)|25 Medi 2010]] | party2 = Labour Party (UK) | leaders_seat2 = Gogledd Doncaster | last_election2 = 258, 29.0% | seats_before2 = 258 | seats_needed2 = +68 | seats2 = 232<ref>{{cite web|title=Live election results|url=http://www.bbc.com/news/election/2015/results|date=8 Mai 2015|work=[[BBC]]|accessdate=8 Mai 2015}}</ref> | seat_change2 = {{decrease}} 26 | popular_vote2 = 9,344,328 | percentage2 = 30.4% | swing2 = {{increase}} 1.4 pwynt <!-- SNP --> | image4 = [[Delwedd:First Minister Nicola Sturgeon official portrait (cropped).jpg|160x160px|Nicola Sturgeon]] | leader4 = [[Nicola Sturgeon]] | leader_since4 = [[Plaid Genedlaethol yr Alban|14 Tachwedd 2014]] | party4 = Scottish National Party | leaders_seat4 = ''Ni safodd'' | last_election4 = 6, 1.7% | seats_before4 = 6 | seats_needed4 = 320 | seats4 = 56 | seat_chang4 = {{increase}} 50 | popular_vote4 = 1,454,436 | percentage4 = 4.7% | swing4 = {{increase}} 3.0 pwynt <!-- LibDem --> | image5 = [[Delwedd:Nick Clegg official portrait.jpg|160x160px|Nick Clegg]] | leader5 = [[Nick Clegg]] | leader_since5 = [[Y Democratiaid Rhyddfrydol|18 Rhagfyr 2007]] | party5 = Liberal Democrats (UK) | leaders_seat5 = [[Sheffield Hallam (etholaeth seneddol)|Sheffield Hallam]] | last_election5 = 57, 23% | seats_before5 = 57 | seats_needed5 = 269 | seats5 = 8 | seat_change5 = {{decrease}} 49 | popular_vote5 = 2,415,888 | percentage5 = 7.9% | swing5 = {{decrease}} 15.1 pwynt | map_image = 2015UKElectionMap cy.svg | map_size = | map_caption = | title = [[Prif Weinidog y Deyrnas Unedig|Prif Weinidog]] | posttitle = Prf Weinidog wedi'r etholiad | before_election = [[David Cameron]] | before_party = Y Blaid Geidwadol (DU) | after_election = [[David Cameron]] | after_party = Y Blaid Geidwadol (DU) }} {| class=infobox style="float:right; margin-left:1em" |- |} Cynhaliwyd '''Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015''' ar [[7 Mai]] [[2015]]<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/election/2015/results|title=Election 2015|website=BBC News|language=en|access-date=10 Mai 2026}}</ref> er mwyn ethol [[Aelod Seneddol]] ar gyfer pob un o'r 650 sedd yn [[Tŷ'r Cyffredin (Y Deyrnas Unedig)|Nhŷ'r Cyffredin y Deyrnas Unedig]], sef prif siambr [[Senedd y Deyrnas Unedig]].<ref>{{cite web |url=http://www.parliament.uk/about/how/elections-and-voting/general/general-election-timetable-2015/ |publisher=Senedd y Deyrnas Unedig |title=General election timetable 2015 |accessdate=10 Awst 2014}}</ref> Roedd yr etholiad cyffredinol hwn ledled y Deyrnas Unedig. Cofir am yr etholiad hwn yn bennaf am lwyddiant [[Plaid Cenedlaethol yr Alban|Blaid Cenedlaethol yr Alban]] yn cipio 56 o seddau, ac yn ail am leihad yn nifer Aelodau Seneddol y Blaid Lafur a'r Rhyddfrydwyr. Daliodd Plaid Cymru eu gafael yn y tair sedd (12.1% o'r bleidlais), ond ni welwyd ymchwydd fel a fu yn yr Alban. Yn Ionawr 2015, cyhoeddodd y cwmni arolwg barn ''Panelbase'' ganlyniadau eu hymchwiliad gan ragweld [[Plaid Genedlaethol yr Alban]] (yr SNP) yn cynyddu nifer eu haelodau Seneddol o 6 i 35; erbyn Ebrill roedd y polau pinio yn amcangyfrif hyd at 50 o seddau.<ref>[http://www.heraldscotland.com/politics/scottish-politics/poll-labour-close-gap-but-snp-still-on-course-for-35-mps.1421570700 www.heraldscotland.com]; adalwyd 18 Ionawr 2015</ref><ref>[http://www.theguardian.com/politics/live/2015/apr/23/election-2015-live-ifs-verdict-labour-conservatives-liberal-democrats-snp-tax-and-spending-plans Adroddiad yn y Guardian On-line; dyddiedig 23 Ebrill 2015] adalwyd 26 Ebrill 2015</ref> =="Etholiad yr Alban"== Cipiodd yr SNP 50% o'r bleidlais a 56 sedd - 50 yn fwy nag oedd ganddynt yn dilyn Etholiad 2010. Disodlwyd [[Jim Murphy]], arweinydd [[Plaid Lafur yr Alban]] gan [[Kirsten Oswald]], wedi 18 mlynedd fel Aelod Seneddol, yn ogystal â [[Douglas Alexander]].<ref>[http://www.dailyrecord.co.uk/news/politics/election-2015-jim-murphy-loses-5657474 Y ''Daily Record''; pennawd - ''Election 2015: Jim Murphy loses grip on East Renfrewshire as Kirsten Oswald wins seat for SNP''; adalwyd 8 Mai 2015]</ref> Ymateb [[Alex Salmond]] oedd ''"Scottish lion has roared"''. Fis cyn yr etholiad, galwodd un o golofnwyr ''The Guardian'', Jonathan Freeland, yr Etholiad Cyffredinol yn "Etholiad yr Alban", oherwydd yr holl amser a roddwyd i'r Alban gan y pleidiau yn ystod y misoedd a oedd yn arwain at yr etholiad. Mae'n bosibl fod y cynnydd aruthrol hwn yn aelodaeth a thwf yr SNP yn ganlyniad i sawl ffactor: 1. Poblogrwydd [[Nicola Sturgeon]] 2. Partneriaeth Llafur / Ceidwadwyr yn [[Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014]], gydag aelodau Llafur o'r farn fod Llafur wedi bradychu sosialaeth drwy droi at y Ceidwadwyr 3. Adwaith i ymateb negyddol pleidiau Lloegr e.e. Piers Morgan yn ''The Sun'' yn ysgrifennu: ''"the world’s most dangerous woman that few outside Britain have ever heard of”."'' neu David Cameron yn trin a thrafod hawliau a phwerau Lloegr yn hytrach na'r Alban.<ref>Jonathan Freeland; ''The Guardian''; Dydd Sadwrn 25 Ebrill 2015; tudalen 35.</ref> ==Cerrig filltir yn arwain at yr etholiad== Roedd dylanwad [[Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014]] yn fawr, yn bennaf oherwydd fod y polau piniwn yn rhagweld nifer helaeth o Aelodau Seneddol yr [[Plaid Genedlaethol yr Alban]] (yr 'SNP') yn cael eu hethol - fel adwaith i'r Refferendwm. Sylweddolwyd hefyd fod y frwydr rhwng y ddwy blaid fwyaf - Llafur a'r Ceidwadwyr - yn agos; golyga'r ddau beth yma y gall yr ASau SNP newydd, felly, ffurfio clymblaid gyda Llafur. Hyd yn oed 4 mis cyn yr etholiad daeth hi'n eglur yn y polau piniwn fod y nifer aelodau SNP am godi o 6 i fwy na 40. Roedd ymateb y Ceidwadwyr i'r posibilrwydd hwn yn negyddol; dywedodd Cameron, ar 20 Mai, mai yn uffern y ffurfiwyd unrhyw glymblaid SNP-Llafur a rhagwelodd y perygl i'r Deyrnas Unedig o gael ASau SNP yr Alban yn rheoli gwledidyddiaeth Lloegr. Cafwyd sylwadau tebyg gan [[John Major]] ac eraill. Twt-twtian y fath bartneriaeth wnaeth y Blaid Lafur, ond ni chlowyd y drws yn glep. Ar 9 Ebrill trodd sylwadau negyddol y Gweinidog Amddiffyn Michael Fallon yn ei wyneb, pan ymosododd ar Milliband; dywedodd fod Milliband wedi rhoi cyllell yng nghefn ei frawd ac y byddai'n rhoi cyllell arall yng nghefn y DU os cytuna gyda'r SNP i ddiddymu arfau niwclear Trident. Hyd yn oed gan rai aelodau Ceidwadol, sylweddolwyd fod sylwadau fel hyn yn gwneud mwy o ddrwg i'r blaid a'i llefarodd nag i'r gwrthrych-darged, a gwelwyd y Ceidwadwyr yn colli llawer o bleidleisiau yn y polau a ddilynodd hyn. Ar 20 Ebrill cyhoeddwyd maniffesto'r SNP, a oedd yn cynnwys nifer o feysydd y tu allan i'r Alban, gan gynnwys diddymu Trident, canslo 'treth y stafell wely' lleihau ffioedd Lloegr o £9,000 i £6,000, codi 100,000 o dai newydd ym Mhrydain, diddymu gwaith 'oriau sero' a chodi lleiafswm cyflogau. Ar hyd y bedlan, mae'r SNP wedi siarad yn gryf o ran gwario yn hytrach na thoriadau ariannol. Roedd hyn yn ymgais i leddfu ofnau rhai Saeson a gwneud ei phlaid yn fwy derbyniol pe ffurfiwyd clymblaid. Union wythnos cyn yr etholiad cyhoeddwyd canlyniadau pôl piniwn IPSOS Mori, rhagwelwyd y posibilrwydd y gallai'r SNP ennill pob sedd yn yr Alban: 54% o'r bleidlais.<ref>[http://news.stv.tv/scotland-decides/318815-stvipsos-mori-poll-snp-set-to-win-all-scots-seats-at-general-election/ Gwefan news.stv.tv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501192427/http://news.stv.tv/scotland-decides/318815-stvipsos-mori-poll-snp-set-to-win-all-scots-seats-at-general-election/ |date=2015-05-01 }}; adalwyd 01 Mai 2015</ref> {| class=infobox style="float:right; margin-left:1em" |- |[[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2001|Etholiad 2001]] ''' |- |[[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005|Etholiad 2005]] ''' |- |[[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010|Etholiad 2010]] ''' |} ==Dosbarthiad y pleidiau yn Nhy'r Cyffredin o 2015 ymlaen== Ar ôl i'r 650 canlyniad gael eu cyhoeddi, gwelwyd fod sefyllfa'r pleidiau fel a ganlyn:<ref>{{cite web|title=Live UK election results|url=http://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2015/may/07/live-uk-election-results-in-full|publisher=The Guardian|accessdate=8 Mai 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Election 2015 results|url=http://www.bbc.co.uk/news/election/2015/results|publisher=BBC|accessdate=8 Mai 2015}}</ref> {| class=wikitable ; text-align:center;" |colspan=2|Plaid |Arweinydd |colspan=2|Nifer y Pleidleisiau |colspan=2|Seddi |- | align=center |'''[[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]]''' | align=center bgcolor=#0087DC| |align=center |<small>[[David Cameron]]</small> |align=center |11,334,920 (36.9%) |align=center|{{percentage bar|36.9||0087DC}} |align=center | 330 (50.8%) |align=center |{{Infobox political party/seats|330|650|hex=#0087DC}} |- | align=center |'''[[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]]''' | align=center bgcolor=#DC241f| |align=center |<small>[[Ed Miliband]]</small> |align=center | 9,344,328 (30.4%) |align=center|{{percentage bar|30.4||DC241f}} |align=center | 232 (35.7%) |align=center |{{Infobox political party/seats|232|650|hex=#DC241f}} |- | align=center |'''[[Plaid Annibyniaeth y DU|UKIP]]''' | align=center bgcolor=#70147A| |align=center |<small>[[Nigel Farage]]</small> |align=center | 3,881,129 (12.6%) |align=center|{{percentage bar|12.6||800080}} |align=center | 1 (0.2%) |align=center |{{Infobox political party/seats|1|650|hex=purple}} |- | align=center |'''[[Y Democratiaid Rhyddfrydol|Democratiaid Rhyddfrydol]]''' | align=center bgcolor=#FDBB30| |align=center |<small>[[Nick Clegg]]</small> |align=center | 2,415,888 (7.9%) |align=center|{{percentage bar|7.9||FFD700}} |align=center | 8 (1.2%) |align=center |{{Infobox political party/seats|8|650|hex=gold}} |- | align=center |'''[[Plaid Genedlaethol yr Alban]]''' | align=center bgcolor=#FFFF00| |align=center |<small>[[Nicola Sturgeon]]</small> |align=center | 1,454,436 (4.7%) |align=center |{{percentage bar|4.8||FFFF00}} |align=center | 56 (8.6%) |align=center |{{Infobox political party/seats|56|650|hex=yellow}} |- | align=center |'''[[Plaid Werdd Cymru a Lloegr|Y Blaid Werdd]]''' | align=center bgcolor=#6AB023| |align=center |<small>[[Natalie Bennett]]</small> |align=center | 1,154,562 (3.8%) |align=center |{{percentage bar|3.8||66cc33}} |align=center | 1 (0.2%) |align=center |{{Infobox political party/seats|1|650|hex=#66cc33}} |- | align=center |'''[[Plaid yr Unoliaethwyr Democrataidd|Unoliaethwyr Democrataidd]]''' | align=center bgcolor=#D46A4C| |align=center |<small>[[Peter Robinson]]</small> |align=center | 184,260 (0.6%) |align=center|{{percentage bar|0.6||D46A4C}} |align=center | 8 (1.2%) |align=center |{{Infobox political party/seats|8|650|hex=#D46A4C}} |- | align=center |'''[[Plaid Cymru]]''' | align=center bgcolor=#008142| |align=center |<small>[[Leanne Wood]]</small> |align=center | 181,694(0.6%) |align=center |{{percentage bar|0.6||008142}} |align=center | 3 (0.5%) |align=center |{{Infobox political party/seats|3|650|hex=#008142}} |- | align=center |'''[[Sinn Féin]]''' | align=center bgcolor=#008800 | |align=center |<small>[[Gerry Adams]]</small> |align=center | 176,232 (0.6%) |align=center|{{percentage bar|0.6||800080}} |align=center | 4 (0.6%) |align=center |{{Infobox political party/seats|4|650|hex=#008800}} |- | align=center |'''[[Plaid Unoliaethol Ulster]]''' | align=center bgcolor=#9999FF | |align=center |<small>[[Mike Nesbitt]]</small> |align=center | 114,935 (0.4%) |align=center|{{percentage bar|0.4||800080}} |align=center | 2 (0.3%) |align=center |{{Infobox political party/seats|2|650|hex=#99FF66}} |- | align=center |'''[[SDLP]]''' | align=center bgcolor=#99FF66 | |align=center |<small>[[Alasdair McDonnell]]</small> |align=center | 99,809 (0.3%) |align=center|{{percentage bar|0.3||800080}} |align=center | 3 (0.5%) |align=center |{{Infobox political party/seats|3|650|hex=#99FF66}} |- | align=center |Eraill | align=center bgcolor=Grey| |align=center |<small>N/A</small> |align=center | 349,487 (1.1%) |align=center |{{percentage bar|1.1||Grey}} |align=center | 1 (0.2%) |align=center |{{Infobox political party/seats|1|650|hex=Grey}} |- | align=center |[[Llefarydd Tŷ'r Cyffredin (Y Deyrnas Unedig)|Y Llefarydd]] | align=center bgcolor=Grey| |align=center |<small>[[John Bercow]]</small> |align=center | |align=center | |align=center | 1 (0.2%) |align=center |{{Infobox political party/seats|1|650|hex=Grey}} |- |} ===Dosbarthiad y pleidiau yn Nhy'r Cyffredin 2010-15=== {{Dosbarthiad y pleidiau yn Nhŷ'r Cyffredin 2010-15}} ==Dadleuon a ddarlledwyd== Dyma'r ail etholiad cyffredinol lle gwelwyd dadleuon ffurfiol wedi'u trefnu ar y teledu rhwng arweinyddion y prif bleidiau. Yn rhan o'r gyfres o ddadleuon, rhwng gwahanol bleidiau, ar 2 Ebrill, cafwyd dadl a oedd yn cynnwys 7 plaid gan gynnwys tair merch: [[Nicola Sturgeon]] ([[SNP]]), [[Natalie Bennett]] ([[Plaid Werdd Cymru a Lloegr|Y Blaid Werdd]]) a [[Leanne Wood]] (Plais Cymru).<ref name=Huffington>{{cite web|title=Will There Be Election Debates In 2015, And Who Will Fight Them?|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/10/23/tories-2015-election-debates-ukip-snp_n_2004740.html|accessdate=7 Ionawr 2013}}</ref> Am ryw reswm ni wahoddwyd arweinwyr pleidiau Gogledd Iwerddon, ac mae'r DUP yn ystyried mynd i gyfraith oherwydd hyn.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-31538562|title=BBC News - TV election debates: DUP to seek judicial review of BBC's decision|work=BBC News|accessdate=7 Mawrth 2015}}</ref> Yn gyffredinol, mae sawl beirniad / gwleidydd wedi awgrymu Nicola Sturgeon oedd y gorau o'r saith a bod y tair merch wedi trawsnewid gwleidyddiaeth gonfensiynol (tair-plaid) drwy'r darllediad. Roedd y drydedd dadl, a gynhaliwyd ar 16 Ebrill yn cynnwys y "cystadleuwyr" i'r Llywodraeth h.y. heb Cameron a Clegg. Unwaith eto, y sylwadau mwyaf cyffredin oedd mai'r merched a enillodd y ddadl: Wood, Sturgeon a Bennette. Bydd dwy ddadl arall yn dilyn hyn: y naill rhwng Cameron a Miliband a'r llall rhwng Cameron, Miliband a Clegg ble bydd y gwleidyddion yn ateb cwestiynnau'n hytrach nag yn dadlau gyda'i gilydd. [[Delwedd:Dadl yr etholiad.PNG|bawd|canol|600px|Sgrinlun o drydariadau positif Twitter yn ystod y ddadl a gynhalwiyd 2 Ebrill 2015]] ==Cymru== {{Infobox election | country = Cymru | previous_election = Rhestr aelodau seneddol Cymru 2010-2015 | previous_year = 2010–15 | map_image = WalesParliamentaryConstituency2015Results.svg | map_size = 200px | map_caption = Map o etholaethau yn ôl lliw plaid yn ystod y Senedd presennol. Nodyn: Mae Plaid Cymru'n cael eu dangos mewn gwyrdd, eu lliw hanesyddol. }} ===Trosolwg o'r canlyniadau yn ôl plaid=== Ceir rhestr gyflawn o'r canlyniadau ar ''House of Commons Library General Elections Online''.<ref name="HoC Wales 2015">{{cite web|title=May 2015 results for Wales|url=http://geo.digiminster.com/election/2015-05-07/Search?Query=Wales|website=General Elections Online|publisher=House of Commons Library|accessdate=2 Medi 2015|archive-date=2016-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817050048/http://geo.digiminster.com/election/2015-05-07/Search?Query=Wales|url-status=dead}}</ref> Daw'r canlynol o wefan y BBC:<ref>{{Cite web|title = Results of the 2015 General Election in Wales – Election 2015 – BBC News|url = http://www.bbc.com/news/election/2015/results/wales|website = BBC News|accessdate = 3 Ionawr 2016|language = en-GB}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" rowspan="2" |Plaid ! colspan="4" |Seddau ! colspan="3" |Pleidleisiau |- ! Cyfanswm !! Enillwyd !! Collwyd !Net !Cyfanswm !% !Newid (%) |- |style="background:#DC241f;" | &nbsp; | Llafur<sup>1</sup> | 25 | 1 | 2 | −1 |552,473 |36.9 | +0.6 |- |style="background:#0087DC;" | &nbsp; | Ceidwadwyr | 11 | 3 | 0 | +3 |407,813 |27.2 | +1.1 |- |style="background:#702F85;" | &nbsp; | UKIP |0 |0 |0 |0 |204,330 |13.6 | +11.2 |- |style="background:#008142;" | &nbsp; | Plaid Cymru | 3 | 0 | 0 |0 |181,704 |12.1 | +0.8 |- |style="background:#FDBB30;" | &nbsp; | Democratiaid Rhyddfrydol | 1 | 0 | 2 | −2 |97,783 |6.5 | −13.6 |- |style="background:#6AB023;" | &nbsp; | Y Blaid Werdd |0 |0 |0 |0 |38,344 |2.6 | +2.1 |- |style="background:#EE1C25;" | &nbsp; | Y Blaid Sosialaidd |0 |0 |0 |0 |3,481 |0.2 | +0.2 |- |style="background:#EC008C;" | &nbsp; | TUSC |0 |0 |0 |0 |1,780 |0.1 | +0.1 |- |style="background:silver;" | &nbsp; | Eraill |0 |0 |0 |0 |10,355 |0.7 | −0.5 |- ! colspan="2" |Total!! style="text-align: right;" | 40 !! style="text-align: right;" | !! style="text-align: right;" | ! !1,498,063 ! ! |} <sup>1</sup> Cyhwysir Llafur a’r Blaid Gydweithredol hefyd yn ffigurau'r Blaid Lafur. {{bar box | title=Y Bleidlais Boblogaidd | titlebar=#ddd | width=600px | barwidth=410px | bars= {{bar percent|'''Llafur'''|{{Welsh Labour Party/meta/color}}|36.87}} {{bar percent|Ceidwadwyr|{{Welsh Conservative Party/meta/color}}|27.22}} {{bar percent|UKIP|{{UK Independence Party/meta/color}}|13.64}} {{bar percent|Plaid Cymru|{{Plaid Cymru/meta/color}}|12.13}} {{bar percent|Dem. Rhyddfrydol|{{Welsh Liberal Democrats/meta/color}}|6.53}} {{bar percent|Y Blaid Werdd|{{Green Party of England and Wales/meta/color}}|2.56}} {{bar percent|Eraill|#777777|1.05}} }} {{bar box | title=Seddau | titlebar=#ddd | width=600px | barwidth=410px | bars= {{bar percent|'''Llafur'''|{{Welsh Labour Party/meta/color}}|62.50}} {{bar percent|Ceidwadwyr|{{Welsh Conservative Party/meta/color}}|27.50}} {{bar percent|Plaid Cymru|{{Plaid Cymru/meta/color}}|7.50}} {{bar percent|Dem. Rhyddfrydol|{{Welsh Liberal Democrats/meta/color}}|2.50}} }} ===Rhestr o'r ymgeiswyr llwyddiannus=== Mae 40 [[etholaeth|Etholaeth Seneddol]] yng [[Cymru|Nghymru]]. Rhestrir yr ymgeiswyr ar eu cyfer isod gyda'r ymgeiswyr llwyddiannus '''mewn lythrennau bras'''. Dynodir Aelodau Seneddol oedd yn ail-sefyll i gadw eu seddi gyda *. Yna, yn dilyn, gwelir rhestr o'r ASau a etholwyd yn 2015. {| class="wikitable sortable" |- ! Cod SYG !! Etholaeth !! [[Plaid Cymru]] !! [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] !! [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadwyr]] !! [[Y Democratiaid Rhyddfrydol]] |- | W07000049 || [[Aberafan (etholaeth seneddol)|Aberafan]] ||Duncan Higgitt|| '''Stephen Kinnock''' ||Edward Yi He|| Helen Ceri Clarke |- | W07000058 || [[Aberconwy (etholaeth seneddol)|Aberconwy]] || Dafydd Meurig || Mary Wimbury || '''[[Guto Bebb]]*''' || Victor Babu |- | W07000043 || [[Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth seneddol)|Alun a Glannau Dyfrdwy]] || Jacqueline Hurst || '''Mark Tami*''' || Laura Knightly || Tudor Jones |- | W07000057 || [[Arfon (etholaeth seneddol)|Arfon]] || '''[[Hywel Williams]]*''' || [[Alun Pugh]] || Anwen Barry || Mohammed Shultan |- | W07000072 || [[Blaenau Gwent (etholaeth seneddol)|Blaenau Gwent]] || [[Steffan Lewis]] || '''[[Nicholas Desmond John Smith|Nick Smith]]*''' ||Tracey West|| Sam Rees |- | W07000078 || [[Bro Morgannwg (etholaeth seneddol)|Bro Morgannwg]] || Ian Johnson || Chris Elmore || '''[[Alun Cairns]]*''' || |- | W07000068 || [[Brycheiniog a Sir Faesyfed (etholaeth seneddol)|Brycheiniog a Sir Faesyfed]] || Freddy Greaves || Matthew Dorrance || '''Chris Davies''' || [[Roger Williams (gwleidydd)|Roger Williams]]* |- | W07000076 || [[Caerffili (etholaeth seneddol)|Caerffili]] || || '''[[Wayne David]]*''' || || Aladdin Ayesh |- | W07000050 || [[Canol Caerdydd (etholaeth seneddol)|Canol Caerdydd]] || || '''[[Jo Stevens]]''' || || Jenny Willott* |- | W07000069 || [[Castell-nedd (etholaeth seneddol)|Castell-nedd]] || Daniel Thomas || '''Christina Rees''' || || Clare Bentley |- | W07000064 || [[Ceredigion (etholaeth seneddol)|Ceredigion]] || [[Mike Parker]] || Huw Thomas || || '''[[Mark Williams (gwleidydd)|Mark Williams]]*''' |- | W07000070 || [[Cwm Cynon (etholaeth seneddol)|Cwm Cynon]] || [[Cerith Griffiths]] || '''Ann Clwyd''' || || |- | W07000080 || [[De Caerdydd a Phenarth (etholaeth seneddol)|De Caerdydd a Phenarth]] || || '''[[Stephen Doughty]]*''' || || Nigel Howells |- | W07000062 || [[De Clwyd (etholaeth seneddol)|De Clwyd]] || [[Mabon ap Gwynfor]] || '''[[Susan Elan Jones|Susan Jones]]*''' || David Nicholls || Bruce Roberts |- | W07000042 || [[Delyn (etholaeth seneddol)|Delyn]] || Paul Rowlinson || '''[[David Hanson]]*''' || [[Mark Isherwood]] || Tom Rippeth |- | W07000061 || [[Dwyfor Meirionnydd (etholaeth seneddol)|Dwyfor Meirionnydd]] || '''[[Liz Saville-Roberts|Liz Saville]]''' || Mary Clarke || || Steve Churchman |- | W07000048 || [[Dwyrain Abertawe (etholaeth seneddol)|Dwyrain Abertawe]] || || '''Carolyn Harris''' || || Amina Jamal |- | W07000067 || [[Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth seneddol)|Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr]] || [[Jonathan Edwards]]* || Calum Higgins || || |- | W07000055 || [[Dwyrain Casnewydd (etholaeth seneddol)|Dwyrain Casnewydd]] || || '''[[Jessica Morden]]*''' || || Paul Halliday |- | W07000060 || [[Dyffryn Clwyd (etholaeth seneddol)|Dyffryn Clwyd]] || Mair Rowlands || || '''[[James Davies]]''' || |- | W07000051 || [[Gogledd Caerdydd (etholaeth seneddol)|Gogledd Caerdydd]] || || Mari Williams || '''Craig Williams''' || |- | W07000047 || [[Gorllewin Abertawe (etholaeth seneddol)|Gorllewin Abertawe]] || || '''[[Geraint Davies]]*''' || || Chris Holley |- | W07000079 || [[Gorllewin Caerdydd (etholaeth seneddol)|Gorllewin Caerdydd]] || || '''Kevin Brennan*''' || || Cadan ap Tomos |- | W07000066 || [[Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro (etholaeth seneddol)|Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro]] || || Delyth Evans || '''[[Simon Hart]]*''' || Selwyn Runnett |- | W07000056 || [[Gorllewin Casnewydd (etholaeth seneddol)|Gorllewin Casnewydd]] || || '''[[Paul Flynn]]*''' || || Ed Townsend |- | W07000059 || [[Gorllewin Clwyd (etholaeth seneddol)|Gorllewin Clwyd]] || Marc Jones || Gareth Thomas || '''[[David Jones (gwleidydd Cymreig)|David Jones]]*''' || |- | W07000046 || [[Gŵyr (etholaeth seneddol)|Gŵyr]] || || Liz Evans || '''[[Byron Davies]]''' || Mike Sheehan |- | W07000077 || [[Islwyn (etholaeth seneddol)|Islwyn]] || || '''[[Christopher Evans]]*''' || || Brendan D'Cruz |- | W07000045 || [[Llanelli (etholaeth seneddol)|Llanelli]] || Vaughan Williams ||'''[[Nia Griffith]]*''' || || Cen Phillips |- | W07000063 || [[Maldwyn (etholaeth seneddol)|Maldwyn]] || || || '''[[Glyn Davies]]*''' || Jane Dodds |- | W07000071 || [[Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth seneddol)|Merthyr Tudful a Rhymni]] || || '''Gerald Jones''' || || Bob Griffin |- | W07000054 || [[Mynwy (etholaeth seneddol)|Mynwy]] || || Ruth Jones || '''[[David Davies (gwleidydd Cymreig)|David Davies]]*''' || Veronica German |- | W07000074 || [[Ogwr (etholaeth seneddol)|Ogwr]] || || '''Chris Elmore''' || || Gerald Francis |- | W07000073 || [[Pen-y-bont ar Ogwr (etholaeth seneddol)|Pen-y-bont ar Ogwr]] || || '''[[Madeleine Moon]]*''' || || Anita Davies |- | W07000075 || [[Pontypridd (etholaeth seneddol)|Pontypridd]] || [[Osian Lewis]] || '''[[Owen Smith]]*''' || || Mike Powell |- | W07000065 || [[Preseli Penfro (etholaeth seneddol)|Preseli Penfro]] || || Paul Miller || '''[[Stephen Crabb]]*''' || |- | W07000052 || [[Rhondda (etholaeth seneddol)|Rhondda]] || [[Shelley Rees-Owen]] || '''[[Chris Bryant]]*''' || || George Summers |- | W07000053 || [[Torfaen (etholaeth seneddol)|Torfaen]] || || '''Nick Thomas-Symonds''' || || Alison Willott |- | W07000044 || [[Wrecsam (etholaeth seneddol)|Wrecsam]] || Carrie Harper || '''[[Ian Lucas]]*''' || Andrew Atkinson || Rob Walsh |- | W07000041 || [[Ynys Môn (etholaeth seneddol)|Ynys Môn]] || [[John Rowlands (gwleidydd)|John Rowlands]] || '''[[Albert Owen]]*''' || Michelle Willis || Mark Rosenthal |} ==Rhestr o'r ASau a etholwyd yn Etholiad 2015== {| class="wikitable sortable" |- ! colspan=2|AS !! Etholaeth !! Plaid !! Yn yr etholaeth ers |- | style="background-color: {{Welsh Conservative Party/meta/color}}" | | {{sortname|Guto|Bebb}} | [[Aberconwy (etholaeth seneddol)|Aberconwy]] | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Blaid Geidwadol]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010|2010]] |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Kevin|Brennan|Kevin Brennan (gwleidydd)}} | [[Gorllewin Caerdydd (etholaeth seneddol)|Gorllewin Caerdydd]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2001|2001]] |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Chris|Bryant}} | [[Rhondda (etholaeth seneddol)|Rhondda]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2001|2001]] |- | style="background-color: {{Welsh Conservative Party/meta/color}}" | | {{sortname|Alun|Cairns}} | [[Bro Morgannwg (etholaeth seneddol)|Bro Morgannwg]] | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Blaid Geidwadol]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010|2010]] |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Ann|Clwyd}} | [[Cwm Cynon (etholaeth seneddol)|Cwm Cynon]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Is-etholiad Cwm Cynon, 1984|Is-etholiad 1984]] |- | style="background-color: {{Welsh Conservative Party/meta/color}}" | | {{sortname|Stephen|Crabb}} | [[Preseli Penfro (etholaeth seneddol)|Preseli Penfro]] | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Blaid Geidwadol]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005|2005]] |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Wayne|David}} | [[Caerffili (etholaeth seneddol)|Caerffili]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2001|2001]] |- | style="background-color: {{Welsh Conservative Party/meta/color}}" | | {{sortname|Byron|Davies}} | [[Gŵyr (etholaeth seneddol)|Gŵyr]] | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Blaid Geidwadol]] | 2015 |- | style="background-color: {{Welsh Conservative Party/meta/color}}" | | {{sortname|Christopher|Davies|Christopher Davies (Conservative politician)}} | [[Brycheiniog a Sir Faesyfed]] | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Blaid Geidwadol]] | 2015 |- | style="background-color: {{Welsh Conservative Party/meta/color}}" | | {{sortname|David|Davies|David Davies (Welsh politician)}} | [[Mynwy (etholaeth seneddol)|Mynwy]] | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Blaid Geidwadol]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005|2005]] |- | style="background-color: {{Labour Co-operative/meta/color}}" | | {{sortname|Geraint|Davies|Geraint Davies (Labour politician)}} | [[Gorllewin Abertawe (etholaeth seneddol)|Gorllewin Abertawe]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010|2010]] |- | style="background-color: {{Welsh Conservative Party/meta/color}}" | | {{sortname|Glyn|Davies|Glyn Davies (British politician)}} | [[Maldwyn (etholaeth seneddol)|Maldwyn]] | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Blaid Geidwadol]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010|2010]] |- | style="background-color: {{Welsh Conservative Party/meta/color}}" | | {{sortname|James|Davies|James_Davies_(gwleidydd)}} | [[Dyffryn Clwyd (etholaeth seneddol)|Dyffryn Clwyd]] | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Blaid Geidwadol]] | 2015 |- | style="background-color: {{Labour Co-operative/meta/color}}" | | {{sortname|Stephen|Doughty}} | [[De Caerdydd a Phenarth (etholaeth seneddol)|De Caerdydd a Phenarth]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Is-etholiad De Caerdydd a Phenarth, 2012|Is-etholiad 2012]] |- | style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/color}}" | | {{sortname|Jonathan|Edwards|Jonathan Edwards (gwleidydd)}} | [[Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth seneddol)|Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr]] | [[Plaid Cymru]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010|2010]] |- | style="background-color: {{Labour Co-operative/meta/color}}" | | {{sortname|Chris|Evans|Chris Evans)}} | [[Islwyn (etholaeth seneddol)|Islwyn]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010|2010]] |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Paul|Flynn|Paul Flynn}} | [[Gorllewin Casnewydd (etholaeth seneddol)|Gorllewin Casnewydd]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1987|1987]] |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Stephen|Kinnock}} | [[Aberafan (etholaeth seneddol)|Aberafan]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | 2015 |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Nia|Griffith}} | [[Llanelli (etholaeth seneddol)|Llanelli]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005|2005]] |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Christina|Rees|Christina Rees (gwleidydd)}} | [[Castell-nedd (etholaeth seneddol)|Castell-nedd]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | 2015 |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|David|Hanson|David Hanson}} | [[Delyn (etholaeth seneddol)|Delyn]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1992|1992]] |- | style="background-color: {{Welsh Conservative Party/meta/color}}" | | {{sortname|Simon|Hart}} | [[Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro (etholaeth seneddol)|Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro]] | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Blaid Geidwadol]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010|2010]] |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Gerald|Jones}} | [[Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth seneddol)|Merthyr Tudful a Rhymni]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | 2015 |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Huw|Irranca-Davies}} | [[Ogwr (etholaeth seneddol)|Ogwr]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Is-etholiad Ogwr, 2002|Is-etholiad 2002]] |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Carolyn|Harris|Carolyn Harris (gwleidydd)}} | [[Dwyrain Abertawe (etholaeth seneddol)|Dwyrain Abertawe]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | 2015 |- | style="background-color: {{Welsh Conservative Party/meta/color}}" | | {{sortname|David|Jones|David Jones (gwleidydd Cymreig)}} | [[Gorllewin Clwyd (etholaeth seneddol)|Gorllewin Clwyd]] | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Blaid Geidwadol]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005|2005]] |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Susan|Jones}} | [[De Clwyd (etholaeth seneddol)|De Clwyd]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010|2010]] |- | style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/color}}" | | {{sortname|Liz|Saville-Roberts}} | [[Dwyfor Meirionnydd (etholaeth seneddol)|Dwyfor Meirionnydd]] | [[Plaid Cymru]] | 2015 |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Ian|Lucas}} | [[Wrecsam (etholaeth seneddol)|Wrecsam]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2001|2001]] |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Madeleine|Moon}} | [[Pen-y-bont ar Ogwr (etholaeth seneddol)|Pen-y-bont ar Ogwr]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005|2005]] |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Jessica|Morden}} | [[Casnewydd (etholaeth seneddol)|Casnewydd]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005|2005]] |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Nick|Thomas-Symonds}} | [[Torfaen (etholaeth seneddol)|Torfaen]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | 2015 |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Albert|Owen}} | [[Ynys Môn (etholaeth seneddol)|Ynys Môn]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2001|2001]] |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Nick|Smith|Nicholas Desmond John Smith}} | [[Blaenau Gwent (etholaeth seneddol)|Blaenau Gwent]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010|2010]] |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Owen|Smith|Owen|Smith}} | [[Pontypridd (etholaeth seneddol)|Pontypridd]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010|2010]] |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Jo|Stevens}} | [[Canol Caerdydd (etholaeth seneddol)|Canol Caerdydd]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | 2015 |- | style="background-color: {{Welsh Labour/meta/color}}" | | {{sortname|Mark|Tami}} | [[Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth seneddol)|Alun a Glannau Dyfrdwy]] | [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2001|2001]] |- | style="background-color: {{Welsh Conservative Party/meta/color}}" | | {{sortname|Craig|Williams|Craig_Williams_(gwleidydd)}} | [[Gogledd Caerdydd (etholaeth seneddol)|Gogledd Caerdydd]] | [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Blaid Geidwadol]] | 2015 |- | style="background-color: {{Plaid Cymru/meta/color}}" | | {{sortname|Hywel|Williams}} | [[Arfon (etholaeth seneddol)|Arfon]] | [[Plaid Cymru]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2001|2001]] |- | style="background-color: {{Welsh Liberal Democrats/meta/color}}" | | {{sortname|Mark|Williams|Mark Williams (gwleidydd)}} | [[Ceredigion (etholaeth seneddol)|Ceredigion]] | [[Y Democratiaid Rhyddfrydol]] | [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005|2005]] |} {{gallery |width=220 |height=200 |lines=4 |align=center | Delwedd:WalesParliamentaryConstituency2005Results.svg | alt1 = Etholiad 2005 | <big>2005 </big> | Delwedd:WalesParliamentaryConstituency2010Results.svg | alt2 = Etholiad 2010 | <big>2010</big> | Delwedd:Etholiad 2015 Cymru PNG.png | alt3 = Etholiad 2015 | <big>2015</big> }} {{clirio}} ==Yr Alban== {{gallery |width=220 |height=200 |lines=4 |align=center |title=Etholiadau Cyffredinol yn yr Alban | Delwedd:ScotlandParliamentaryConstituency2005Results.svg | alt1 = Etholiad 2005 |<big>2005 </big> | Delwedd:ScotlandParliamentaryConstituency2010Results.svg | alt2 = Etholiad 2010 |<big>2010</big> | Delwedd:United Kingdom general election, 2015 (Scotland).svg | alt3 = Etholiad 2015 |<big>2015</big> }} {{clirio}} ==Oriel== <gallery> Papur Pleidleisio Etholaeth Gorllewin Clwyd.jpeg|Enghraifft o bapur [[pleidlais|pleidleisio drwy'r post]] a ddefnyddiwyd yn Etholaeth Gorllewin Clwyd; 2015 |[[Natalie Bennett]], Arweinydd [[Plaid Werdd Cymru a Lloegr]]. </gallery> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Etholiadau cyffredinol y Deyrnas Unedig}} [[Categori:2015 yn y Deyrnas Unedig]] [[Categori:2015 yng Nghymru]] [[Categori:Etholiadau 2015|Deyrnas Unedig 2015]] [[Categori:Etholiadau cyffredinol y Deyrnas Unedig|2015]] 0nkwlyiqm9uqaigk0ag6o76yewpvfhb Cymesuredd 0 143662 14892179 14818212 2026-05-10T10:33:53Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892179 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Studio del Corpo Umano - Leonardo da Vinci.png|bawd|'Dyn Vitruvia' gan [[Leonardo da Vinci]] (ca. 1487): darlun a ddefnyddir yn fydeang i gynrychioli siâp cymesur]] Mewn iaith gyffredin cyfeiria '''cymesuredd''' at synnnwyr o gyfartaledd a chydbwysedd. Mewn [[mathemateg]] mae iddo ystyr fwy pendant, sef bod gwrthrych yn sefydlog i drawsnewidiad, megis adlewyrchiad, ond hefyd mathau eraill o drawsnewdiad. Ceir sawl math elfennol o gymersuredd gan gynnwys cymersuredd drwy: raddfa, adlewyrchiad, [[Echelin y cymesuredd|cylchdro]] a chymesuredd ffwythiannol. Ceir mathau gwahanol o gymesuredd hefyd mewn cerddoriaeth, iaith, gwrthrychau haniaethol, modelu mathemategol theori a hyd yn oed gwybodaeth.<ref name="Mainzer000">{{cite book |title = ''Symmetry And Complexity: The Spirit and Beauty of Nonlinear Science'' |first = Klaus |last = Mainzer |publisher = World Scientific |year = 2005}}</ref> Gellir ei ganfod o fewn gwrthrychau pob dydd megis person, [[crisial]]au, cwilt ar wely, teils ar lawr, adeiladau, moleciwlau neu o fewn y byd natur ac o fewn gwrthrychau haniaethol megis [[fformiwla fathemategol|fformiwlâu mathemategol]]. Mae'r erthygl hon yn disgrifio cymesuredd o dri safbwynt: mewn [[mathemateg]], gan gynnwys [[geometreg]], y math cymesuredd mwyaf cyfarwydd i lawer o bobl; mewn [[gwyddoniaeth]] a [[natur]]; ac yn y celfyddydau, gan gwmpasu [[pensaernïaeth]], [[celf]] a [[Cerddoriaeth|cherddoriaeth]]. Y gwrthwyneb i gymesuredd yw anghymesuredd, sy'n cyfeirio at absenoldeb neu dorri cymesuredd. ==Mathau gwahanol== <gallery> Eastern Tiger Swallowtail Papilio glaucus Wings 2908px.jpg|[[Glöyn cynffon gwennol rhesog]]: cymesuredd dwyochrol Taj Mahal, Agra views from around (85).JPG|Y [[Taj Mahal]]: cymesuredd dwyochrol Simetria central triangulo.png|Dau driongl, gan ddangos pwynt yr adlewyrchiad yn y plân gyda'r triongl A'B'C' wedi'i greu drwy dro 180° o amgylch pwynt O. Cymesuredd tro. Simetria-reflexion.svg|Triongl Isocoles: cymesuredd adlewyrchiad. Dengys y linell doredig echelin y cymesuredd. Simetria-traslacional.svg|Cymesuredd cyfath Simetria-helicoidal.svg|Cymesuredd helics </gallery> == Mewn mathemateg == === Mewn geometreg === [[Delwedd:The_armoured_triskelion_on_the_flag_of_the_Isle_of_Man.svg|bawd|Mae gan y trisgell Celtaidd hwn gymesuredd cylchdro 3-gwaith.]] Mae siâp neu wrthrych geometrig yn gymesur os gellir ei rannu'n ddau neu ragor o ddarnau sy'n union yr un fath ac sydd wedi eu gosod mewn dull trefnus.<ref>E. H. Lockwood, R. H. Macmillan, ''Geometric Symmetry'', London: Cambridge Press, 1978</ref> Mae hyn yn golygu bod gwrthrych yn gymesur os oes trawsnewidiad sy'n symud darnau unigol o'r gwrthrych, ond nad yw'n newid y siâp cyffredinol.<ref>{{cite book | author=Martin, G. | year=1996 | title=Transformation Geometry: An Introduction to Symmetry | publisher=Springer | page=28}}</ref> Thus, a symmetry can be thought of as an immunity to change.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://undergroundmathematics.org/thinking-about-geometry/symmetry|title=Symmetry {{!}} Thinking about Geometry {{!}} Underground Mathematics|website=undergroundmathematics.org|access-date=2019-12-06}}</ref> Mae'r math o gymesuredd yn cael ei bennu gan y ffordd y mae'r darnau wedi'u trefnu, neu yn ôl y math o drawsnewidiad:<ref name=":1">{{Cite web|url=https://mathbitsnotebook.com/Geometry/Transformations/TRTransformationSymmetry.html|title=Symmetry - MathBitsNotebook(Geo - CCSS Math)|website=mathbitsnotebook.com|access-date=2019-12-06}}</ref> * Mae gan wrthrych [[Cymesuredd myfyriol|gymesuredd adlewyrchol]] (cymesuredd llinell neu ddrych) os oes llinell yn mynd trwyddo sy'n ei rhannu'n ddau ddarn lle mae'r naill yn adlewyrchiad o'r llall.<ref>{{Cite book|title=Symmetry|last=Weyl|first=Hermann|year=1982|orig-year=1952|publisher=Princeton University Press|ref=Weyl 1982}}</ref><ref>{{cite book | author=Freitag, Mark | year=2013 | title=Mathematics for Elementary School Teachers: A Process Approach | url=https://archive.org/details/mathematicsforel0000frei | publisher=Cengage Learning | page=[https://archive.org/details/mathematicsforel0000frei/page/721 721]}}</ref> * Mae gan wrthrych [[Echelin y cymesuredd|gymesuredd cylchdro]] os gellir cylchdroi'r gwrthrych o amgylch pwynt sefydlog heb newid y siâp cyffredinol.<ref>{{Cite book|last=Singer, David A.|year=1998|title=Geometry: Plane and Fancy|url=https://archive.org/details/geometryplanefan0000sing|publisher=Springer Science & Business Media}}</ref> * Mae gan wrthrych [[Cymesuredd trosiadol|gymesuredd trawsfudol]] (''translational symmetry'') os gellir trawsfudo pob pwynt o'r gwrthrych yr un pellter heb newid ei siâp cyffredinol.<ref>Stenger, Victor J. (2000) and Mahou Shiro (2007). ''Timeless Reality''. Prometheus Books. Especially chapter 12. Nontechnical.</ref><ref name="Higher dimensional group theory'">{{cite web | url=http://www.bangor.ac.uk/r.brown/hdaweb2.htm| title=Higher Dimensional Group Theory | access-date=2013-04-16 | url-status=dead | archive-url=https://archive.today/20120723235509/http://www.bangor.ac.uk/r.brown/hdaweb2.htm | archive-date=2012-07-23 }}</ref> * Mae gan wrthrych gymesuredd helical os gellir ei drawsfudo a'i gylchdroi ar yr un pryd mewn [[gofod tri dimensiwn]] ar hyd llinell a elwir yn echel sgriw.<ref>Bottema, O, and B. Roth, ''Theoretical Kinematics,'' Dover Publications (September 1990)</ref> * Mae gan wrthrych gymesuredd graddfa os nad yw'n newid siâp pan fydd yn cael ei ehangu, ei chwyddo neu ei leihau.<ref>Tian Yu Cao ''Conceptual Foundations of Quantum Field Theory'' Cambridge University Press p.154-155</ref> Mae [[ffractal]]au hefyd yn arddangos math o gymesuredd graddfa, lle mae rhannau llai o'r ffractal yn [[Cyflunedd|debyg o]] ran siâp i rannau mwy.<ref name="Gouyet">{{Cite book|last=Gouyet|first=Jean-François|title=Physics and fractal structures|publisher=Masson Springer|location=Paris/New York|year=1996|isbn=978-0-387-94153-0}}</ref> * Mae cymesureddau eraill yn cynnwys cymesuredd adlewyrchiad-llithro (adlewyrchiad wedi'i ddilyn gan trawsfudo) a chymesuredd roto-adlewyrchiad (sef cyfuniad o gylchdro ac adlewyrchiad <ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/rotoreflection+axis|title=Rotoreflection Axis|website=TheFreeDictionary.com|access-date=2019-11-12}}</ref> ).<ref>{{cite book | last=Miller | first=Willard Jr. | year=1972 | title=Symmetry Groups and Their Applications | publisher=Academic Press | location=New York | oclc=589081 | url=http://www.ima.umn.edu/~miller/symmetrygroups.html | access-date=2009-09-28 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20100217091244/http://www.ima.umn.edu/~miller/symmetrygroups.html | archive-date=2010-02-17 }}</ref> === Mewn rhesymeg === Mae perthynas dyadig ''R'' = ''S'' × ''S'' yn gymesur os, ar gyfer pob elfen ''a'', ''b'' yn ''S'', pryd bynnag y mae'n wir bod ''Rab'', mae'n wir hefyd bod ''Rba''.<ref>Josiah Royce, Ignas K. Skrupskelis (2005) ''The Basic Writings of Josiah Royce: Logic, loyalty, and community (Google eBook)'' Fordham Univ Press, p. 790</ref> Felly, mae'r berthynas "yr un oed â" yn gymesur, oherwydd os yw Paul yr un oed â Mair, yna mae Mair yr un oed â Paul. Mewn rhesymeg-gynnig (''propositional logic''), mae cysylltedd rhesymegol deuaidd cymesur yn cynnwys ''ac'' (∧, neu &), ''neu'' (∨, neu |) ac ''[[os ac yn unig os]]'' (↔), tra nad yw'r ''os'' cysylltiol (→) yn gymesur.<ref>{{Cite web|url=https://cs.uwaterloo.ca/~a23gao/cs245_f19/slides/lec02_prop_syntax_nosol.pdf|title=Propositional Logic: Introduction and Syntax|last=Gao|first=Alice|date=2019|website=University of Waterloo — School of Computer Science|access-date=2019-11-12}}</ref> Mae cysylltiadau rhesymegol cymesur eraill yn cynnwys ''nand'' (not-and, or ⊼), ''xor'' (not-biconditional, neu ⊻), a ''na'' (not-or, or ⊽). === Meysydd eraill mathemateg === Gan ddilyn o gymesuredd geometregol yr adran flaenorol, gellir dweud bod gwrthrych mathemategol yn ''gymesur o'' ran gweithrediad mathemategol penodol, os yw'r gweithrediad hwn, pan gaiff ei gymhwyso i'r gwrthrych, yn cadw rhywfaint o eiddo'r gwrthrych fel ag y mae.<ref>Christopher G. Morris (1992) ''Academic Press Dictionary of Science and Technology'' Gulf Professional Publishing</ref> Mae'r set o weithrediadau sy'n gwarchod eiddo penodol y gwrthrych yn ffurfio [[Grŵp (mathemateg)|grŵp]]. Yn gyffredinol, bydd gan bob math o strwythur mewn mathemateg ei fath ei hun o gymesuredd. Ymhlith yr enghreifftiau mae [[Eil-ffwythiannau ac od-ffwythiannau|eil-ffwythiannau ac od-ffwythiann]]<nowiki/>nau mewn [[calcwlws]], [[Grŵp cymesur|grwpiau cymesur]] mewn [[algebra haniaethol]], matricsau cymesur mewn [[algebra llinol]], a [[Theori Galois|grwpiau Galois yn theori Galois]]. Mewn [[Ystadegaeth|ystadegau]], mae cymesuredd hefyd i'w gael fel ''symmetric probability distributions'', ac fel [[Skewness|sgiwedd]] - anghymesuredd dosraniadau.<ref>{{Cite journal|last=Petitjean, M.|title=Chirality and Symmetry Measures: A Transdisciplinary Review|journal=Entropy|year=2003|volume=5|issue=3|pages=271–312 (see section 2.9)|doi=10.3390/e5030271|bibcode=2003Entrp...5..271P}}</ref> == Mewn gwyddoniaeth a natur == === Mewn ffiseg === Mae cymesuredd mewn ffiseg wedi'i gyffredinoli i olygu cysondeb - hynny yw, diffyg newid - o dan unrhyw fath o drawsnewidiad, er enghraifft trawsnewidiadau mympwyol cydlynu (''arbitrary coordinate transformations'').<ref>{{Cite book|title=Symmetries and Group Theory in Particle Physics: An Introduction to Space-Time and Internal Symmetries|first=Giovanni|last=Costa|first2=Gianluigi|last2=Fogli|publisher=Springer Science & Business Media|year=2012|page=112}}</ref> Mae'r cysyniad hwn wedi dod yn un o offer mwyaf pwerus ffiseg ddamcaniaethol, gan ei bod wedi dod yn amlwg bod bron pob deddf natur yn tarddu o gymesuredd. Mewn gwirionedd, ysbrydolodd y rôl hon yr enillydd Nobel PW Anderson i ysgrifennu yn ei erthygl 1972, ''More is Different,'' a ddarllenwyd yn eang, "nad yw ond yn gor-ddweud yr achos i ddweud mai ffiseg yw'r astudiaeth o gymesuredd."<ref>{{Cite journal|last=Anderson|first=P.W.|title=More is Different|journal=Science|volume=177|issue=4047|pages=393–396|year=1972|url=http://robotics.cs.tamu.edu/dshell/cs689/papers/anderson72more_is_different.pdf|doi=10.1126/science.177.4047.393|pmid=17796623|bibcode=1972Sci...177..393A}}</ref> Gweler [[theorem Noether]] (sydd, ar ffurf symlach iawn, yn nodi, ar gyfer pob cymesuredd mathemategol parhaus, ceir yr un faint cyfatebol wedi'i gadw fel egni neu fomentwm; cerrynt wedi'i gadw;<ref name="Noether">{{Cite book|last=Kosmann-Schwarzbach|first=Yvette|title=The Noether theorems: Invariance and conservation laws in the twentieth century|url=https://archive.org/details/noethertheoremsi0000kosm|publisher=Springer-Verlag|series=Sources and Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences|year=2010}}</ref> mae dosbarthiad Wigner, hefyd yn dweud bod cymesuredd deddfau [[ffiseg]] yn pennu priodweddau'r gronynnau a geir ym myd natur.<ref>{{Citation|last=Wigner|first=E. P.|title=On unitary representations of the inhomogeneous Lorentz group|volume=40|issue=1|pages=149–204|year=1939|periodical=Annals of Mathematics|bibcode=1939AnMat..40..149W|doi=10.2307/1968551|jstor=1968551|mr=1503456}}</ref> === Mewn bioleg === [[Delwedd:Chance_and_a_Half,_Posing.jpg|bawd|Mae llawer o anifeiliaid yn allanol yn ddrych-gymesur, er bod organau mewnol yn aml yn cael eu trefnu'n anghymesur.]] [[Delwedd:Studio_del_Corpo_Umano_-_Leonardo_da_Vinci.png|de|bawd| Defnyddir ' [[Dyn Vitruvius|Dyn Vitruvian]] [[Leonardo da Vinci|' Leonardo da Vinci]] (ca. 1487) yn aml fel cynrychiolaeth o gymesuredd yn y corff dynol a, thrwy estyniad, y bydysawd.]] Mewn bioleg, defnyddir y syniad o gymesuredd yn bennaf i ddisgrifio siapiau'r corff. Mae anifeiliaid bilateria, gan gynnwys bodau dynol, yn gymesur fwy neu lai o ran yr plan sagittal sy'n rhannu'r corff yn haneri chwith a dde.<ref>{{Cite web|last=Valentine|first=James W.|title=Bilateria|url=http://www.accessscience.com/abstract.aspx?id=802620&referURL=http%3a%2f%2fwww.accessscience.com%2fcontent.aspx%3fid%3d802620|publisher=AccessScience|access-date=29 Mai 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080118213208/http://www.accessscience.com/abstract.aspx?id=802620&referURL=http%3A%2F%2Fwww.accessscience.com%2Fcontent.aspx%3Fid%3D802620|archivedate=18 Ionawr 2008}}</ref> O reidrwydd mae gan anifeiliaid sy'n symud i un cyfeiriad ochrau uchaf ac isaf, pen a chynffon, ac felly chwith a dde. Mae'r pen wedi arbenigo gydag organau ceg a synnwyr, ac mae'r corff yn dod yn gymesur yn ddwyochrog at bwrpas symud, gyda pharau cymesur o gyhyrau ac elfennau ysgerbydol, er bod organau mewnol yn aml yn anghymesur.<ref>{{Cite web|url=http://biocongroup.eu/DA/Calendario_files/Bilateria.pdf|title=Animal Diversity (Third Edition)|publisher=McGraw-Hill|website=Chapter 8: Acoelomate Bilateral Animals|year=2002|access-date=October 25, 2012|last=Hickman, Cleveland P.|last2=Roberts, Larry S.|last3=Larson, Allan|page=139|archive-date=2016-05-17|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160517212058/http://biocongroup.eu/DA/Calendario_files/Bilateria.pdf|url-status=dead}}</ref> Yn aml mae gan blanhigion ac anifeiliaid digoes (ynghlwm) fel anemoni môr [[Echelin y cymesuredd|gymesuredd]] reiddiol neu gylchdro, sy'n addas iddyn nhw oherwydd gall bwyd neu fygythiadau gyrraedd o unrhyw gyfeiriad. Mae cymesuredd pum gwaith i'w gael yn yr [[echinoderm]]s, y grŵp sy'n cynnwys sêr môr, a lili'r môr.<ref>{{Cite book|title=What Shape is a Snowflake? Magical Numbers in Nature|publisher=Weidenfeld & Nicolson|last=Stewart, Ian|year=2001|pages=64–65}}</ref> Mewn bioleg, defnyddir y syniad o gymesuredd hefyd fel mewn ffiseg, hynny yw i ddisgrifio priodweddau'r gwrthrychau a astudiwyd, gan gynnwys sut mae nhw'n rhyngweithio. Eiddo rhyfeddol esblygiad biolegol yw'r newidiadau cymesuredd sy'n cyfateb i ymddangosiad rhannau a dynameg newydd.<ref>{{Cite book|url=https://www.springer.com/la/book/9783642359378|title=Perspectives on Organisms: Biological time, Symmetries and Singularities|last=Longo|first=Giuseppe|last2=Montévil|first2=Maël|date=2016|publisher=Springer|isbn=978-3-662-51229-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Montévil|url=https://www.academia.edu/27942089|doi=10.1016/j.pbiomolbio.2016.08.005|pages=36–50|issue=1|volume=122|series=From the Century of the Genome to the Century of the Organism: New Theoretical Approaches|journal=Progress in Biophysics and Molecular Biology|title=Theoretical principles for biology: Variation|first=Maël|date=2016|first4=Giuseppe|last4=Longo|first3=Arnaud|last3=Pocheville|first2=Matteo|last2=Mossio|pmid=27530930}}</ref> === Mewn cemeg === Mae cymesuredd yn bwysig i [[Cemeg|gemeg]] oherwydd ei fod yn seilwaith i bob rhyngweithiad penodol rhwng moleciwlau y byd natur. Mae rheoli cymesuredd moleciwlau a gynhyrchir mewn [[synthesis cemegol]] modern yn cyfrannu at allu gwyddonwyr i gynnig [[Cyffur|ymyriadau therapiwtig]] gyda'r sgîl-effeithiau lleiaf posibl. Drwy ddealltwriaeth drylwyr o gymesuredd gellir egluro arsylwadau sylfaenol mewn [[cemeg cwantwm]], ac ym myd sbectrosgopeg a [[grisial]]eg. Mae theori a chymhwyso cymesuredd i'r meysydd hyn o wyddor gorfforol yn tynnu'n helaeth ar faes mathemategol [[Damcaniaeth grwpiau|theori grŵp]].<ref>{{Cite book|last=Lowe, John P|last2=Peterson, Kirk|title=Quantum Chemistry|publisher=Academic Press|edition=Third|year=2005}}</ref> === Mewn seicoleg a niwrowyddoniaeth === I arsylwr dynol, mae rhai mathau o gymesuredd yn fwy amlwg nag eraill, yn enwedig adlewyrchiad ag echelin fertigol, fel yr un sy'n bresennol yn yr wyneb dynol. Gwnaeth Ernst Mach yr arsylwad hwn yn ei lyfr "''The analysis of sensations''" (1897)<ref>{{Cite book|title=Symmetries and Group Theory in Particle Physics: An Introduction to Space-Time and Internal Symmetries|first=Ernst|last=Mach|publisher=Open Court Publishing House|year=1897}}</ref>. Mae astudiaethau o ymddygiad a niwroffisioleg wedi cadarnhau'r sensitifrwydd arbennig i gymesuredd adlewyrchu mewn pobl ac mewn anifeiliaid eraill.<ref>{{Cite journal|last=Wagemans, J.|title=Characteristics and models of human symmetry detection|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=9|pages=346–352|year=1997|doi=10.1016/S1364-6613(97)01105-4|pmid=21223945|url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/207060}}{{Dolen marw|date=Rhagfyr 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Awgrymodd astudiaethau cynnar yn nhraddodiad Gestalt fod cymesuredd dwyochrog yn un o'r ffactorau allweddol mewn grwpio canfyddiadol. Gelwir hyn yn Gyfraith Cymesuredd. Cadarnhawyd rôl cymesuredd mewn grwpio a threfnu ffigyrau / daear mewn llawer o astudiaethau.<ref>{{Cite journal|last=Bertamini, M.|title=Sensitivity to reflection and translation is modulated by objectness|journal=[[Perception (journal)|Perception]]|volume=39|pages=27–40|year=2010|issue=1|doi=10.1068/p6393|pmid=20301844}}</ref> Mae astudiaethau o ganfyddiad dynol (''human perception'') a seicoffiseg wedi dangos bod canfod cymesuredd digwydd yn gyflym ac yn effeithlon. Er enghraifft, gellir canfod cymesuredd o fewn 100 a 150 milieiliad.<ref>{{Cite journal|last=Barlow, H.B.|last2=Reeves, B.C.|title=The versatility and absolute efficiency of detecting mirror symmetry in random dot displays|journal=Vision Research|volume=19|issue=7|pages=783–793|year=1979|doi=10.1016/0042-6989(79)90154-8|pmid=483597}}</ref> Mae astudiaethau niwroddelweddu mwy diweddar wedi dogfennu pa ranbarthau'r ymennydd sy'n weithredol yn ystod canfyddiad cymesuredd. Defnyddiodd Sasaki et al.<ref>{{Cite journal|last=Sasaki, Y.|last2=Vanduffel, W.|last3=Knutsen, T.|last4=Tyler, C.W.|last5=Tootell, R.|title=Symmetry activates extrastriate visual cortex in human and nonhuman primates|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA]]|volume=102|issue=8|pages=3159–3163|year=2005|doi=10.1073/pnas.0500319102|pmid=15710884|pmc=549500|bibcode=2005PNAS..102.3159S}}</ref> i ddelweddu cyseiniant magnetig swyddogaethol (fMRI) i gymharu ymatebion ar gyfer patrymau â dotiau cymesur neu hap. Roedd gweithgaredd cryf yn bresennol mewn rhanbarthau allwthiol o'r cortecs occipital ond nid yn y cortecs gweledol cynradd. Roedd y rhanbarthau allwthiol yn cynnwys V3A, V4, V7, a'r occipital ochrol (LOC). Mae astudiaethau electroffisiolegol wedi canfod ôl-negyddoldeb hwyr sy'n tarddu o'r un ardal.<ref>{{Cite journal|last=Makin, A.D.J.|last2=Rampone, G.|last3=Pecchinenda, A.|last4=Bertamini, M.|title=Electrophysiological responses to visuospatial regularity|url=https://archive.org/details/sim_psychophysiology_2013-10_50_10/page/1045|journal=[[Psychophysiology]]|volume=50|pages=1045–1055|year=2013|issue=10|doi=10.1111/psyp.12082|pmid=23941638}}</ref> Yn gyffredinol, ymddengys bod rhan fawr o'r system weledol yn ymwneud â phrosesu cymesuredd gweledol, ac mae'r meysydd hyn yn cynnwys rhwydweithiau tebyg i'r rhai sy'n gyfrifol am ganfod a chydnabod gwrthrychau.<ref>{{Cite journal|last=Bertamini, M.|last2=Silvanto, J.|last3=Norcia, A.M.|last4=Makin, A.D.J.|last5=Wagemans, J.|title=The neural basis of visual symmetry and its role in middle and high-level visual processing|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=132|pages=280–293|year=2018|issue=1|doi=10.1111/nyas.13667|pmid=29604083|bibcode=2018NYASA1426..111B}}</ref> == Mewn rhyngweithiadau cymdeithasol == Mae pobl yn arsylwi natur cymesuredd, gan gynnwys cydbwysedd anghymesur yn aml, a hynny mewn amrywiaeth o gyd-destunau cymdeithasol. Mae'r rhain yn cynnwys asesiadau o ddwyochredd, empathi, cydymdeimlad, ymddiheuriad, deialog, parch, [[cyfiawnder]] a dial. Ceisir cyrraedd rhyw 'ecwilibriwm myfyriol', sy'n gydbwysedd mewnol trwy addasu dros amser. Mae rhyngweithiadau cymesur yn anfon y [[Moesoldeb|neges foesol]] "rydyn ni i gyd yr un fath" tra gall rhyngweithiadau anghymesur anfon y neges "Rwy'n arbennig; gwell na chi." Mae perthnasoedd cyfoedion, fel y gellir eu llywodraethu gan y [[rheol euraidd]], yn seiliedig ar gymesuredd, ond mae'r cam-ddefnydd o bŵer yn seiliedig ar anghymesuredd.<ref>[http://www.emotionalcompetency.com/symmetry.htm Emotional Competency]: Symmetry</ref> Gellir cynnal perthnasoedd cymesur i ryw raddau trwy [[Damcaniaeth gemau|strategaethau syml (theori gêm]]) a welir mewn gemau cymesur fel <nowiki><i>tit for tat</i></nowiki>.<ref>{{Cite web|last=Lutus|first=P.|title=The Symmetry Principle|url=http://www.arachnoid.com/symmetry/details.html|access-date=28 Medi 2015|date=2008}}</ref> == Yn y celfyddydau == [[Delwedd:Isfahan_Lotfollah_mosque_ceiling_symmetric.jpg|bawd| Mae gan nenfwd mosg Lotfollah, [[Isfahan]], [[Iran]] gymesureddau 8-gwaith.]] === Mewn pensaernïaeth === [[Delwedd:Taj_Mahal,_Agra_views_from_around_(85).JPG|bawd| Wedi'i weld o'r ochr, mae gan y [[Taj Mahal]] gymesuredd dwyochrog; o'r brig (yn y cynllun), mae ganddo gymesuredd pedwarplyg.]] [[Delwedd:GlamorganBuilding.JPG|alt="Adeilad Morgannwg": Adran Fywydeg, Prifysgol Caerdydd.|bawd|"Adeilad Morgannwg": Adran Fywydeg, Prifysgol Caerdydd.]] Mae cymesuredd yn canfod ei ffyrdd i mewn i bensaernïaeth ar bob graddfa, o olygfeydd allanol cyffredinol adeiladau fel [[Eglwys gadeiriol|eglwysi cadeiriol]] Gothig a'r [[Y Tŷ Gwyn|Tŷ Gwyn]], trwy'r cynlluniau llawr unigol, ac i lawr i ddyluniad elfennau adeiladu unigol fel [[Mosäig|brithwaith teils]] neu frics. [[Islam|Mae]] adeiladau Islamaidd fel y [[Taj Mahal]] a mosg Lotfollah yn gwneud defnydd cywrain o gymesuredd yn eu strwythur ac yn eu haddurniadau.<ref>[http://members.tripod.com/vismath/kim/ "Williams: Symmetry in Architecture"]. Members.tripod.com (1998-12-31). Adalwyd 16 Ebrill 2013.</ref><ref>[http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/math-art-arch.shtml Aslaksen: Mathematics in Art and Architecture]. Math.nus.edu.sg. Retrieved on 2013-04-16.</ref> Felly hefyd nifer o adeiladau mwyaf y 20g yng Nghaerdydd a'r Llyfrgell Genedlaethol.<ref>{{Cite book|last=Derry, Gregory N.|title=What Science Is and How It Works|url=https://books.google.com/books?id=Dk-xS6nABrYC&pg=PA269|year=2002|publisher=Princeton University Press|pages=269–}}</ref> Ers y defnydd cynharaf o'r olwyn bwrw clai mewn crochenwaith, cynhyrchwyd i helpu i siapio llestri a photiau clai, mae cymesuredd wedi bod yn rhan annatod a chreiddiol o fewn crochenwaith. Gyda'r olwyn glai, cafwyd llestri gyda chymesuredd cylchdro llawn yn ei groestoriad, gan ganiatáu rhyddid siâp sylweddol i'r cyfeiriad fertigol. Defnyddiodd y [[Pobl Tsieineaidd|Tsieineaid]] hynafol, er enghraifft, batrymau cymesur yn eu castiau efydd mor gynnar â'r 17g CC. Roedd cychod efydd yn arddangos prif fotiff dwyochrog a dyluniad ffin wedi'i gyfieithu ailadroddus. Dywedwyd mai dim ond penseiri gwael sy'n dibynnu ar "gynllun cymesur blociau, masau a strwythurau";<ref name="Dunlap">{{Cite news|last=Dunlap|first=David W.|title=Behind the Scenes: Edgar Martins Speaks|url=http://lens.blogs.nytimes.com/2009/07/31/behind-10/?_r=0|work=New York Times|access-date=11 Tachwedd 2014|date=31 Gorffennaf 2009|quote=“My starting point for this construction was a simple statement which I once read (and which does not necessarily reflect my personal views): ‘Only a bad architect relies on symmetry; instead of symmetrical layout of blocks, masses and structures, Modernist architecture relies on wings and balance of masses.’}}</ref> mae [[Pensaernïaeth Fodern|pensaernïaeth fodern]], gan ddechrau gydag arddull Ryngwladol, yn dibynnu 'n hytrach ar "adenydd a chydbwysedd masau".<ref name="Dunlap" /> === Mewn carpedi a rygiau === Mae traddodiad hir o ddefnyddio patrymau cymesuredd mewn carpedi a ryg, a hynny mewn llawer o ddiwylliannau. Defnyddiodd Indiaid Americanaidd [[Nafacho (pobl)|Navajo]] groeslinau beiddgar a motiffau hirsgwar. Mae gan lawer o rygiau Dwyreiniol batrymau cywrain lle mae cymesuredd yn amlwg. Nid yw'n syndod bod gan rygiau hirsgwar gymesuredd [[petryal]] nodweddiadol - hynny yw, motiffau sy'n cael eu hadlewyrchu ar draws yr echelinau llorweddol a fertigol.<ref>[https://web.archive.org/web/20010203155200/http://marlamallett.com/default.htm Marla Mallett Textiles & Tribal Oriental Rugs]. The Metropolitan Museum of Art, New York.</ref><ref>[http://navajocentral.org/rugs.htm Dilucchio: Navajo Rugs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622163617/http://navajocentral.org/rugs.htm |date=2013-06-22 }}. Navajocentral.org (2003-10-26). Retrieved on 2013-04-16.</ref> === Mewn cerddoriaeth === Nid yw cymesuredd wedi'i gyfyngu i'r celfyddydau gweledol. Mae ei rôl yn hanes [[Cerddoriaeth|cerddoriaeth yn]] cyffwrdd â sawl agwedd ar greu a gwrando ar gerddoriaeth. ==== Ffurf gerddorol ==== Mae cymesuredd wedi cael ei ddefnyddio fel cyfyngiad ffurfiol gan lawer o gyfansoddwyr, megis y ffurf bwa (chwyddo) (ABCBA) a ddefnyddir gan Steve Reich, [[Béla Bartók]], a James Tenney. Mewn cerddoriaeth glasurol, defnyddiodd Bach gymesuredd yn helaeth.<ref>see ("Fugue No. 21," [http://jan.ucc.nau.edu/~tas3/wtc/ii21s.pdf pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050913002304/http://jan.ucc.nau.edu/~tas3/wtc/ii21s.pdf |date=2005-09-13 }} or [http://jan.ucc.nau.edu/~tas3/wtc/ii21.html Shockwave] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051026015256/http://jan.ucc.nau.edu/~tas3/wtc/ii21.html |date=2005-10-26 }})</ref> ==== Cyweirnod a thraw ==== Mae cymesuredd hefyd yn ystyriaeth bwysig wrth ffurfio graddfeydd a [[Cord (cerddoriaeth)|chordiau]], cerddoriaeth draddodiadol neu [[Cyweiredd|arlliw]] sy'n cynnwys grwpiau anghymesur [[traw]], fel y raddfa diatonig neu'r cordiau mwyaf. Mae cyfansoddwyr fel Alban Berg, [[Béla Bartók]], a George Perle wedi defnyddio echelinau cymesuredd ayb.<ref name="Perle1992">{{Cite journal|title=Symmetry, the twelve-tone scale, and tonality|first=George|last=Perle|journal=Contemporary Music Review|volume=6|issue=2|year=1992|pages=81–96|doi=10.1080/07494469200640151}}</ref> Nododd George Perle, “Mae C - E, D - F♯, [ac] Eb - G, yn wahanol achosion o’r un egwyl … y math arall o hunaniaeth.… ac yn ymwneud ag echelinau cymesuredd. Mae C - E yn perthyn i deulu o ddeuadau cysylltiedig o ran cymesuredd, fel a ganlyn: " <ref name="Perle1992" /> {| |D. | | D♯ | | '''E.''' | | F. | | F♯ | | G. | | G♯ |- | D. | | C♯ | | '''C.''' | | B. | | A♯ | | A. | | G♯ |} Felly yn ychwanegol at fod yn rhan o'r teulu egwyl-4, mae C-E hefyd yn rhan o'r teulu swm-4 (gyda C yn hafal i 0).<ref name="Perle1992"/> {| | rowspan="3" | + | 2 | | 3 | | '''4''' | | 5 | | 6 | | 7 | | 8 |- | 2 | | 1 | | '''0''' | | 11 | | 10 | | 9 | | 8 |- | 4 | | 4 | | 4 | | 4 | | 4 | | 4 | | 4 |} Mae cylchoedd egwyl yn gymesur ac felly heb fod yn ddiatonig. Mae dilyniannau tonyddol cylchol yng ngweithiau cyfansoddwyr Rhamantaidd [[Gustav Mahler|fel Gustav Mahler]] a [[Richard Wagner|Richard Wagner yn]] ffurfio dolen ag olyniaeth traw cylchol yng ngherddoriaeth atonaidd Modernaidd fel Bartók, Alexander Scriabin, Edgard Varèse, ac ysgol Fienna.<ref name="Perle1992"/><ref name="Perle1990">{{Cite book|last=Perle, George|year=1990|title=The Listening Composer|url=https://archive.org/details/listeningcompose00perl|page=[https://archive.org/details/listeningcompose00perl/page/n31 21]|publisher=University of California Press}}</ref> === Mewn celf a chrefft eraill === [[Delwedd:Zoomorphs.svg|bawd| Gwaith cwlwm Celtaidd yn dangos [[Grŵp papur wal|cymesuredd t4]]]] [[Delwedd:St Hywyn Church - Eglwys (Aberdaron) Gwynedd, Wales 92 (cropped).jpg|alt=Croes Geltaidd Sant Hywyn, Aberdaron, Gwynedd|bawd|Croes Geltaidd Sant Hywyn, Aberdaron, Gwynedd]] Mae cymesureddau yn ymddangos wrth ddylunio gwrthrychau o bob math. Ymhlith yr enghreifftiau mae gwaith gleiniau, [[dodrefn]], paentiadau tywod, clymau Celtaidd, [[Croes Geltaidd|croesau Celtaidd]] [[Mwgwd|masgiau]] ac [[Offeryn cerdd|offerynnau cerdd]]. Mae cymesureddau yn ganolog i gelf [[M. C. Escher|MC Escher]] a'r nifer o gymwysiadau [[brithwaith]] mewn ffurfiau celf a chrefft fel papur wal, gwaith teils ceramig fel mewn addurn geometrig Islamaidd, batik, ikat, carpedi, a sawl math o batrymau [[Brethyn|tecstilau]] a [[brodwaith]].<ref>{{Cite book|last=Cucker|first=Felipe|title=Manifold Mirrors: The Crossing Paths of the Arts and Mathematics|url=https://archive.org/details/manifoldmirrorsc0000cuck|date=2013|publisher=Cambridge University Press|pages=[https://archive.org/details/manifoldmirrorsc0000cuck/page/77 77]–78, 83, 89, 103}}</ref> Defnyddir cymesuredd hefyd wrth ddylunio logos.<ref>{{Cite web|title=How to Design a Perfect Logo with Grid and Symmetry|url=https://www.designmantic.com/how-to/how-to-design-a-perfect-logo}}</ref> Trwy greu logo ar grid a defnyddio theori cymesuredd, gall dylunwyr drefnu eu gwaith, creu dyluniad cymesur neu anghymesur, pennu'r gofod rhwng llythrennau, penderfynu faint o le negyddol sydd ei angen yn y dyluniad, a sut i bwysleisio rhannau o'r logo i wneud iddo sefyll allan. === Mewn estheteg ===   Mae'r berthynas cymesuredd ag [[estheteg]] yn gymhleth. Mae pobl yn gweld cymesuredd dwyochrog mewn wynebau yn ddeniadol, yn gorfforol;<ref name="Grammer1994">{{Cite journal|last=Grammer|first=K.|last2=Thornhill|first2=R.|date=1994|title=Human (Homo sapiens) facial attractiveness and sexual selection: the role of symmetry and averageness|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-psychology_1994-09_108_3/page/233|journal=Journal of Comparative Psychology|location=Washington, D.C.|volume=108|issue=3|pages=233–42|doi=10.1037/0735-7036.108.3.233|pmid=7924253}}</ref> mae'n nodi iechyd da a ffitrwydd genetig.<ref>{{Cite book|last=Rhodes|first=Gillian|last2=Zebrowitz|first2=Leslie, A.|title=Facial Attractiveness - Evolutionary, Cognitive, and Social Perspectives|publisher=Ablex|year=2002|isbn=1-56750-636-4}}</ref><ref name="Jones2001">Jones, B. C., Little, A. C., Tiddeman, B. P., Burt, D. M., & Perrett, D. I. (2001). Facial symmetry and judgements of apparent health Support for a “‘ good genes ’” explanation of the attractiveness – symmetry relationship, 22, 417–429.</ref> Ar y llaw arall, mae'r tueddiad i gymesuredd gormodol gael ei ystyried yn ddiflas ac yn anniddorol. Mae'n well gan bobl siapiau sydd â rhywfaint o gymesuredd, ond cyffyrddiad o gymhlethdod i'w gwneud yn ddiddorol.<ref>{{Cite book|last=Arnheim|first=Rudolf|title=Visual Thinking|url=https://archive.org/details/visualthinking00rudo|publisher=University of California Press|year=1969}}</ref> === Mewn llenyddiaeth === Gellir gweld cymesuredd mewn sawl ffurf mewn [[llenyddiaeth]], enghraifft syml yw'r [[palindrom]] lle mae testun byr yn darllen yr un peth ymlaen neu yn ôl. Efallai y bydd gan straeon strwythur cymesur, fel patrwm codi a chwympo ''[[Beowulf]]'' .<ref>{{Cite web|url=http://trace.tennessee.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1925&context=utk_gradthes|title=Symmetrical Aesthetics of Beowulf|publisher=University of Tennessee, Knoxville|year=2009|last=Jenny Lea Bowman|access-date=2021-11-27|archive-date=2024-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240605192514/https://trace.tennessee.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1925&context=utk_gradthes|url-status=dead}}</ref> ==Dolenni allanol== *[http://www.uwgb.edu/dutchs/SYMMETRY/2DPTGRP.HTM Dutch: Symmetry Around a Point in the Plane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040102035006/http://www.uwgb.edu/dutchs/SYMMETRY/2DPTGRP.HTM |date=2004-01-02 }} *[http://home.earthlink.net/~jdc24/symmetry.htm Chapman: Aesthetics of Symmetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925155427/http://home.earthlink.net/~jdc24/symmetry.htm |date=2017-09-25 }} *[http://www.mi.sanu.ac.rs/~jablans/isis0.htm ISIS Symmetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922133038/http://www.mi.sanu.ac.rs/~jablans/isis0.htm |date=2009-09-22 }} * [https://www.bbc.co.uk/programmes/b00776v8 "Symmetry"], trafodaeth BBC Radio 4, ''In Our Time'', 19 Ebrill 2007 ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Cymesuredd]] [[Categori:Estheteg]] [[Categori:Dulliau celf]] [[Categori:Ffiseg damcaniaethol]] [[Categori:Geometreg]] c8ag144gu0eoml216mxp6u8zfm9xg4c Ken Skates 0 146664 14891703 14123487 2026-05-09T13:59:02Z Dafyddt 942 14891703 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = |name = Ken Skates |honorific-suffix = [[Aelod o'r Senedd|AS]] |image = Official portrait of Ken Skates (cropped).jpg |alt = |caption = Llun swyddogol, 2024 |office6 = Aelod o [[Senedd Cymru]] |majority6 = 3,016 (13.6%) |term_start6 = 6 Mai 2011 |predecessor6 = [[Karen Sinclair]] |successor6 = |office = [[Llywodraeth Cymru|Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth]] |firstminister = [[Carwyn Jones]]<br>[[Mark Drakeford]] |term_start = 19 Mai 2016 |term_end = 13 Mai 2021 |predecessor = [[Edwina Hart]] |office4 = [[Llywodraeth Cymru|Dirprwy Weinidog Diwylliant, Chwaraeon a Thwristiaeth]] |firstminister4 = [[Carwyn Jones]] |term_start4 = 12 Medi 2014 |term_end4 = 19 Mai 2016 |successor4 = [[Dafydd Elis-Thomas]] |predecessor4 = [[John Griffiths]] |office5 = [[Llywodraeth Cymru|Dirprwy Weinidog Sgiliau a Thechnoleg]] |firstminister5 = [[Carwyn Jones]] |term_start5 = Mehefin 2013 |term_end5 = Medi 2014 |successor5 = [[Julie James]] |predecessor5 = [[Jeff Cuthbert]] |birth_date = {{birth date and age|1976|04|02|df=yes}} |birth_place = [[Wrecsam]] |nationality = {{banergwlad|Cymru}} |party = [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur Cymru]] |otherparty = |spouse = |relations = |children = |residence = |alma_mater = [[Prifysgol Caergrawnt]] |occupation = |profession = |cabinet = |committees = |portfolio = |religion = |signature = |signature_alt= |website = {{url|http://www.kenskates.co.uk|kenskates.co.uk}} |footnotes = |constituency6=[[De Clwyd (etholaeth Cynulliad)|De Clwyd]] (2011-2016)<br>[[Fflint Wrecsam|Fflint Wrecsam (etholaeth Senedd)]] (2016-presennol)}} Gwleidydd ac Arweinydd dros-dro Llafur Cymru yw '''Ken Skates''' (ganed [[2 Ebrill]] [[1976]]). Mae'n Aelod o [[Senedd Cymru]], yn cynrychioli etholaeth [[De Clwyd (etholaeth Cynulliad)|De Clwyd]] rhwng 2011 a 2026, yna [[Fflint Wrecsam (etholaeth Senedd)|Fflint Wrecsam]] ers Mai 2026.<ref>http://welshlabour.org.uk/ken-skates{{Dolen marw|date=June 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Penodwyd ef yn Ddirprwy Weinidog Sgiliau a Thechnoleg yn [[Llywodraeth Cymru]] ym Mehefin 2013 ac yna ym Medi 2014 ychwanegwyd y portffolio Diwylliant, Chwaraeon a Thwristiaeth at ei gyfrifoldebau.<ref>{{cite web |url=http://cymru.gov.uk/about/cabinet/deputyministers/kenskates/?lang=cy |title=Ken Skates AC |publisher=Llywodraeth Cymru |accessdate=12 Medi 2014 }}{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://cymru.gov.uk/newsroom/firstminister/2014/140911-cabinet-reshuffle/?lang=cy |publisher=Llywodraeth Cymru |date=11 Medi 2014 |accessdate=12 Medi 2014 |title=Y Prif Weinidog yn cyhoeddi Cabinet newydd }}{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sefodd lawr o'r cabinet ôl wyth mlynedd yn y llywodraeth, yn dilyn etholiad 2021.<ref>{{dyf newyddion|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/gwleidyddiaeth/2050840-mark-drakeford-cyhoeddi-cabinet-gwahanol-iawn-wedd|teitl= Mark Drakeford yn cyhoeddi cabinet gwahanol ei wedd |cyhoeddwr=Golwg360|dyddiad=13 Mai 2021|dyddiadcyrchu=14 Mai 2021}}</ref> ==Addysg== Fe'i ganed yn [[Sir y Fflint]], a bu'n ddisgybl yn Ysgol y Waun, [[Gwernaffield]] ac yna [[Ysgol yr Alun]], [[yr Wyddgrug]]. Aeth yn ei flaen i [[Prifysgol Caergrawnt|Brifysgol Caergrawnt]] lle'r astudiodd gwleidyddiaeth, economeg a pholisiau Ewropeaidd.<ref name="WMail mental health">{{cite news |author=Graham Henry |coauthors= |title=Ken Skates: 'I thought speech on mental health had ruled me out of promotion' |work=WalesOnline |date=17 Chwefror 2010 |url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/ken-skates-i-thought-speech-6338500 |accessdate=26 November 2013}}</ref> ==Gwaith== Wedi blwyddyn o deithio yn [[Unol Daleithiau America]], gweithiodd fel gohebydd i'r papur newydd ''[[Wrexham Leader]]'', cyn astudio'r pwnc i lefel NVQ yng Ngholeg Iâl. Yna trodd at y BBC a'r ''Daily Express''. Tra'n gweithio fel gohebydd, dechreuodd Skates weithio fel Rheolwr Swyddfa i [[Mark Tami]], AS Llafur dros etholaeth [[Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth Cynulliad)|Alun a Glannau Dyfrdwy]].<ref name="kenskates.co.uk">{{Cite web |url=http://www.kenskates.co.uk/kensbio/ |title=copi archif |access-date=2015-03-18 |archive-date=2013-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212235830/http://www.kenskates.co.uk/kensbio/ |url-status=dead }}</ref> ==Gwleidyddiaeth== Yn 2011 fe'i etholwyd yn AC dros Dde Clwyd, a chafodd 42.4% o'r bleidlais.<ref>{{Cite web |url=http://senedd.assemblywales.org/mgElectionAreaResults.aspx?ID=18 |title=copi archif |access-date=2015-03-18 |archive-date=2014-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140910200321/http://senedd.assemblywales.org/mgElectionAreaResults.aspx?ID=18 |url-status=dead }}</ref> Yn 2012 roedd yn un o 4 AC a safodd yn y Cynulliad i fynegi iddynt yn y gorffennol gael problemau meddwl.<ref name="WMail mental health" /> Yn dilyn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]] ac ymddiswyddiad Eluned Morgan, daeth yn arweinydd dros-dro Llafur Cymru.<ref>{{Cite web|title=Llafur Cymru yn cyhoeddi mai Ken Skates yw’r arweinydd newydd dros dro|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/llafur-cymru-cyhoeddi-mai-ken-skates-ywr-arweinydd-newydd-dro|website=newyddion.s4c.cymru|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> {{dechrau-bocs}} {{Teitl Dil|cym/sen}} {{bocs olyniaeth | cyn=Karen Sinclair | teitl=[[Aelod o'r Senedd]] dros [[De Clwyd (etholaeth Cynulliad)|De Clwyd]]| blynyddoedd=[[2011]] – presennol | ar ôl=''deiliad'' }} {{Teitl Dil|swydd}} {{bocs olyniaeth | cyn=[[Jeff Cuthbert]] | teitl=[[Llywodraeth Cymru|Dirprwy Weinidog Sgiliau a Thechnoleg]] | blynyddoedd= 26 June 2013 - 2014 | ar ôl=[[Julie James]] }} {{bocs olyniaeth | cyn=''swydd newydd'' | teitl=[[Llywodraeth Cymru|Dirprwy Weinidog Diwylliant, Chwaraeon a Thwristiaeth]] | blynyddoedd= 2014 - 2016 | ar ôl=''ad-drefnwyd y swydd'' }} {{bocs olyniaeth | cyn=[[Edwina Hart]] | teitl=[[Llywodraeth Cymru|Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth]] | blynyddoedd= 2016 - 2021| ar ôl=[[Vaughan Gething]] }} {{diwedd-bocs}} {{Cabinet Llywodraeth Cymru}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Skates, Ken}} [[Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016]] [[Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021]] [[Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026]] [[Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru]] [[Categori:Genedigaethau 1976]] [[Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru]] [[Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)]] 0p8c4nxzhllw7lhpiveyyzfweh6cri3 Lee Miller 0 146928 14891710 14640449 2026-05-09T14:03:16Z Craigysgafn 40536 14891710 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= cenedl dinasyddiaeth | dateformat = dmy }} Roedd '''Elizabeth "Lee" Miller, Lady Penrose''' ([[23 Ebrill]] [[1907]] – [[21 Gorffennaf]] [[1977]]) yn fodel ffasiwn lwyddiannus yn [[Efrog Newydd]] yn y [[1920au]] cyn symud i [[Paris|Baris]] ble bu'n rhan o'r grŵp celfyddydol y [[Swrealaeth|Swrrealyddion]] Aeth ymlaen i fod yn ffotograffydd a newyddiadurwraig adnabyddus yn ystod yr [[Yr Ail Ryfel Byd|Ail Ryfel Byd]] yn cofnodi bomio [[Llundain]], rhyddhau Paris a [[Gwersyll crynhoi|gwersylloedd carchar]] Buchenwald a Dachau. ==Bywyd cynnar== Ganwyd Lee Miller ym [[Poughkeepsie, Efrog Newydd|Poughkeepsie]] ger Efrog Newydd. Daeth hi'n arfer ag edrychiad a chwant dynion yn ifanc iawn. Roedd ei thad yn ffotograffiaeth amaturiaid a'i pherswadiodd i fodelu yn noeth. Pan roedd hi'n 8 mlwydd oed fe'i threisiwyd wrth aros gyda ffrind y teulu yn cael ei heintio gyda hadlif (''gonorrhea''). Cyn dyfeisio [[penisilin]] bu'r driniaeth am yr haint yn hynod o annifyr yn arbennig i ferch mor ifanc a oedd wedi dioddef ymosodiad mor ffiaidd.<ref name=Independent>{{cite news|last=Darwent|first=Charles|title=Man crush: When Man Ray met Lee Miller|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/features/man-crush-when-man-ray-met-lee-miller-8463783.html|accessdate=9 Mai 2014|newspaper=The Independent|date=27 January 2013}}</ref> ==Model== Yn 19 oed, bu bron iddi gael ei tharo gan gar wrth groesi'r stryd yng nghanol Efrog Newydd, yn ffodus fe'i thynnwyd yn ôl mewn pryd gan ddyn a oedd digwydd cerdded yn agos. Y dyn oedd Condé Nast cyhoeddwr cylchgrawn ffasiwn ''[[Vogue]]'', yn sylwi ar ei harddwch, fe'i gwahoddwyd i fodela i [[Vogue (cylchgrawn)|Vogue]].<ref>http://www.theguardian.com/artanddesign/2013/apr/22/lee-miller-war-peace-pythons</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.vogue.com/873869/art-lives-of-the-artists-man-ray-lee-miller-partners-in-surrealism-opens-at-the-peabody-essex-museum/ |title=copi archif |access-date=2014-09-19 |archive-date=2014-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141027223401/http://www.vogue.com/873869/art-lives-of-the-artists-man-ray-lee-miller-partners-in-surrealism-opens-at-the-peabody-essex-museum/ |url-status=dead }}</ref> Ymddangos ar y clawr ym Mawrth 1927 ac fe ddaeth yn un o'r modelau mwyaf llwyddiannus y cyfnod.<ref>{{cite web|title=Lee Miller: Portraits|url=http://www.npg.org.uk/about/press/lee-miller-portraits.php?searched=tim+smit&advsearch=allwords&highlight=ajaxSearch_highlight+ajaxSearch_highlight1+ajaxSearch_highlight2|publisher=National Portrait Gallery|accessdate=16 June 2014|archive-date=2018-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802102104/https://www.npg.org.uk/about/press/lee-miller-portraits.php?searched=tim+smit&advsearch=allwords&highlight=ajaxSearch_highlight+ajaxSearch_highlight1+ajaxSearch_highlight2|url-status=dead}}</ref> Daeth ei gyrfa i ben yn dilyn sgandal pan ddefnyddiwyd llun ohoni i hysbysebu padiau mislif merched.<ref>{{cite web |url=http://www.mum.org/lemiller.htm |title=Photographer Lee Miller and Kotex menstrual pads }}</ref> ==Ffotograffiaeth== Ym 1929, teithiodd Miller i Baris gyda'r bwriad o fod yn brentis i'r arlunydd a ffotograffydd swrrealaidd [[Man Ray]]. Er i Man Ray mynnu ar y dechrau nad oedd yn hyfforddi myfyrwyr, fe ddaeth Miller yn fodel, gydweithiwr a chariad iddo.<ref name=Independent/> Tra ym Mharis, fe ddechreuodd ei stiwdio ffotograffig ei hun, yn aml yn cymryd drosodd prosiectau Man Ray er mwyn iddo fo ganolbwyntio ar beintio. Mae llawer o'r ffotograffau a brodolwyd i Man Ray wedi'u tynnu gan Lee Miller. Gyda Man Ray datblygydd y dechneg ystafell dywyll o heulo (''solarisation'') printiau. Ymhlith ei gylch o ffrindiau oedd [[Pablo Picasso]], [[Paul Éluard]], a [[Jean Cocteau]], ymddangosodd mewn ffilm Cocteau ''Le Sang d'un Poète'' (Gwaed y bardd) ym 1930.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=oKk7Gmrqr4QC&pg=PA31&dq=Cocteau%27s+The+Blood+of+a+Poet+lee+miller#v=onepage&q=Cocteau%27s%20The%20Blood%20of%20a%20Poet%20lee%20miller&f=false|page=31|title=The Home of the Surrealists: Lee Miller, Roland Penrose, and Their Circle at Farley Farm|isbn=9780711217263|first2=Anthony|last2=Penrose|first1=Antony|last1=MacWeeney |year=2001}}</ref> Gadwodd Man Ray ym 1932, yn dychwelyd i Efrog Newydd i sefydlu stiwdio ffotograffiaeth lwyddiannus gyda'i brawd Erik yn cynorthwyo yn yr ystafell dwyll. Ym 1934, rhoddodd y gorau i'w stiwdio i briodi dyn busnes o'r [[Yr Aifft|Aifft]] Aziz Eloui Bey a oedd wedi dod i Efrog Newydd i brynu offer ar gyfer rheilffyrdd ei wlad. Symudodd i fyw yn Yr Aifft gyda'i gŵr, er i Miller beidio â gweithio fel ffotograffydd yn ystod y cofnod yma, tynnodd nifer o luniau yn cynnwys ''Portrait of Space'', (1937) a dynnwyd o babell yn yr anilawch a ystyrir ymhlith ei delweddau swrrealaidd mwyaf nodweddiadol. Erbyn 1937 roedd Miller wedi syrffedu ar fywyd yn yr Aifft a dychwelodd i Baris ble cyfarfu â'r peintiwr swrrealaidd o Sais [[Roland Penrose]] a briododd yn ddiweddarach. ==Yr Ail Ryfel Byd== Ar ddechrau'r rhyfel, roedd Miller yn byw yn Llundain gyda Penrose pan ddechreuodd bomio'r ddinas. Anwybyddodd alwadau ei ffrindiau a theulu i ddychwelyd i'r Unol Daleithiau a dechreuodd gyrfa newydd fel newyddiadurwraig ffotograffig ar gyfer ''Vogue''. Fe'i chydnabuwyd gan fyddin yr Unol Daleithiau fel ffotograffydd swyddogol a chydweithiodd gyda'r ffotograffydd David E. Scherman o gylchgrawn ''Life''. Teithiodd i Ffrainc yn llai na mis ar ôl D-Day a chofnodydd y defnydd cyntaf o [[napalm]] yn ystod brwydr [[Sant-Maloù]], rhyddhau Paris, brwydr [[Alsace]] a [[Gwersyll crynhoi|gwersylloedd carchar]] Buchenwald a Dachau. Mae llun o Miller a dynnwyd gan Scherman ohoni'n gorwedd mewn bath [[Adolf Hitler]] yn un o'r delweddau eiconig y bartneriaeth Miller-Scherman.<ref>David Leafe, [http://www.dailymail.co.uk/news/article-2292365/Dark-secret-woman-Hitlers-bathtub-How-war-photographer-Lee-Miller-raped-child-forced-pose-naked.html "Dark secret of the woman in Hitler's bathtub: How war photographer Lee Miller was raped as a child by a relative and forced to pose naked by her father"], ''Daily Mail'', 12 Mawrth 2013; adalwyd 8 Gorffennaf 2013</ref> Hefyd yn ystod cyfnod y rhyel tynnodd Miller luniau o blant yn marw mewn ysbyty yn [[Fienna]], bywyd cefn gwlad [[Hwngari]] a dienyddio László Bárdossy, cyn brif weinidog Hwngari gan sgwad saethu. Ar ôl y rhyfel gweithiodd i ''Vogue'' am ddwy flynedd arall ar ffasiwn a sêr y byd adloniant. ==Dwyrain Sussex== [[Delwedd:Lee Miller (5595220206).jpg|bawd|Tŷ Fferm Farley, Chiddingly, Dwyrain Sussex]] Ar ôl dychwelyd i Loegr o'r rhyfel, dechreuodd Miller ddioddef o iselder – yr hyn yr elwir heddiw yn ''post-traumatic stress syndrome''. Dechreuodd yfed yn drwm ac roedd yn ansicr am y dyfodol. Ym 1946, teithiodd gyda Roland i'r Unol Daleithiau, ble ymwelodd â Man Ray. Pan ddarganfuddodd roedd hi'n beichiog gyda ei unig plentyn, Anthony, ysgarodd â Eloui Bey ac phroidodd Penrose ym 1947. Symudodd y cwpl i fyw yn [[Dwyrain Sussex|Nwyrain Sussex]] ac yn y blynyddoedd canlynol fe ddaeth y tŷ yn atyniad i arlunwyr enwog gyda Picasso, Man Ray, [[Henry Moore]], [[Eileen Agar]], [[Jean Dubuffet]] a [[Max Ernst]] ymhlith yr ymwelwyr. Roedd cof ei phrofiadau yn ystod y rhyfel, yn arbennig erchyllterau Buchenwald a Dachau yn ei phonei am weddill ei hoes.<ref>Prose, Francine (2002). The Lives of the Muses. Perennial. ISBN 0-06-019672-6.</ref> Bu farw Miller o ganser yn Tŷ Fferm Farley, [[Chiddingly]], [[Dwyrain Sussex]], ym 1977, yn 70 oed. ==Ail ddarganfod ac enwogrwydd== Doedd Anthony Penrose ddim yn gwybod am hanes ei fam a'i phrofiadau rhyfel nes iddo ddarganfod ei ffotograffau a llythrennau mewn bocsys yn atig Fferm Fairley ar ôl ei marwolaeth hi. Yn 1985 ysgrifennodd ''The Lives of Lee Miller'' - bywgraffiad o'i fam a chydweithiodd gyda nifer o raglenni dogfen ac arddangosfeydd o'i waith sydd wedi dod a hanes Lee Miller a'i ffotograffiaeth i sylw'r byd. Mae hi bellach yn cael ei gweld fel un o fawrion yn hanes ffotograffiaeth ac yn eicon ffeministaidd Yn 2023 ymddangosodd y ffilm Hollywood [[:en:Lee_(2023_film)|Lee]] am fywyd Lee Miller gyda [[Kate Winslet]] yn y brif ran. Mae'r ffilm yn canolbwyntio ar ail ran o'i bywyd a gwaith fel ffotograffydd rhyfel ac wedi'i seilio'n bennaf ar lyfr Anthony. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolenni allanol== *[http://www.leemiller.co.uk/ Archif Lee Miller] *[http://www.farleyfarmhouse.co.uk/Fferm Tŷ Farley – ei hen dŷ yn Ne Lloegr]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://news.bbc.co.uk/today/hi/today/newsid_7919000/7919211.stm The Lee Miller file] by Sanchia Berg, BBC, gwasanaeth cudd MI5 yn sbio ar Miller * [http://www.jasoncarr.org.uk/leemiller.html Six Pictures Of Lee Miller] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426220444/http://www.jasoncarr.org.uk/leemiller.html |date=2015-04-26 }} Sioe gerddorol am Miller * [http://scanlyze.wordpress.com/2007/01/21/looking-down-on-lee-miller/ Looking Down on Lee Miller: Carolyn Burke’s Lee Miller: A Life] Henry Edward Hardy, Scanlyze * [http://books.guardian.co.uk/departments/artsandentertainment/story/0,,2164491,00.html The look of the moment] gan Ali Smith yn The Guardian * [http://www.vam.ac.uk/vastatic/microsites/1631_lee_miller//introduction.php The Art of Lee Miller]{{Dolen marw|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Amgeuddfa Victoria ac Albert * [http://www.ltmrecordings.com/surrealismreviewednotes.html ''Surrealism Reviewed'' llyfr sain gyda Lee Miller] {{commons category|Lee Miller (photographer)|Lee Miller}} {{DEFAULTSORT:Miller, Lee}} [[Categori:Genedigaethau 1907]] [[Categori:Marwolaethau 1977]] [[Categori:Ffeministiaeth]] [[Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Modelau benywaidd o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd]] [[Categori:Swrealaeth]] pwqzcvrshfrikrik410v5iw7s5zxsim Ysgallen flodfain 0 153089 14891687 11015339 2026-05-09T13:48:21Z Craigysgafn 40536 14891687 wikitext text/x-wiki {{Blwch tacson | name = Carduus tenuiflorus | image = Carduus tenuiflorus1.jpg | image_width = | image_alt = Delwedd o'r rhywogaeth | image_caption = | image2 = | image2_width = | image2_alt = | image2_caption = | regnum = [[Planhigyn|Plantae]] | divisio = | classis = | ordo = [[Asterales]] | familia = [[Asteraceae]] | genus = [[Carduus]] | unranked_divisio = [[Planhigyn blodeuol|Angiosbermau]] | unranked_classis = [[Ewdicot]]au | unranked_ordo = [[Asterid]]au | status = | status_system = | subdivision = | species = '''''C. tenuiflorus''''' | binomial = ''Carduus tenuiflorus'' | binomial_authority = [[William Curtis|Curtis]] <ref name=grin>&nbsp;''Carduus tenuiflorus'' was first described and published in ''Flora Londinensis'' 2(6): t. 55 (168,169). 1793. {{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?316604 |title=''Carduus tenuiflorus'' information from NPGS/GRIN |author=[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] |work=Taxonomy for Plants |publisher=[[United States Department of Agriculture|USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program |location=National Germplasm Resources Laboratory, [[Beltsville, Maryland]] |date= 9 Mai 2011 |accessdate=January 23, 2012 |archive-date=2011-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111218082640/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?316604 |url-status=dead }}</ref> }} [[Planhigyn blodeuol]] o deulu [[llygad y dydd]] a [[blodyn haul]] ydy '''Ysgallen flodfain''' sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu ''[[Asteraceae]]''. Yr enw gwyddonol ([[Lladin]]) yw ''Carduus tenuiflorus'' a'r enw Saesneg yw ''Slender thistle''. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Ysgallen Flodfain, Ysgall Glan y Môr, Ysgal Penfainedd ac Ysgallen Mân-flodeuog. Daw'r gair "Asteraceae", sef yr enw ar y teulu hwn, o'r gair 'Aster', y genws mwyaf lluosog o'r teulu - ac sy'n tarddu o'r gair Groeg ἀστήρ, sef 'seren'. Mae'n frodorol o [[Ewrop]] a [[Gogledd Affrica]] ac ystyrir ef yn [[chwynyn]] . ==Gweler hefyd== *[https://llennatur.cymru/Y-Bywiadur Y Bywiadur] Gwefan [[Llên Natur]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{comin|Category:Asteraceae|Ysgallen flodfain}} [[Categori:Planhigion]] [[Categori:Asteraceae]] 5cokga47wa5y8ljx8pc742xqij7ilm0 Tom Hooson 0 159305 14892076 10900261 2026-05-10T08:07:13Z Craigysgafn 40536 14892076 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= dinasyddiaeth | nationality = {{banergwlad|Cymru}} | dateformat = dmy}} Roedd '''Thomas (Tom) Ellis Hooson''' ([[16 Mawrth]] [[1933]] – [[8 Mai]] [[1985]]) yn wleidydd [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadol]] Cymreig ac yn [[Aelod Seneddol]] [[Brycheiniog a Sir Faesyfed (etholaeth seneddol)|Brycheiniog a Sir Faesyfed]] o 1979 i 1985.<ref>"Mr Tom Hooson, MP." ''The Times'', 10 Mai 1985, t.14. The Times Digital Archive, 1785-2009 adalwyd 1 Mai 2015</ref> ==Bywyd personol== Ganwyd Hooson yn [[y Rhyl]], [[Sir Ddinbych]], yn fab i David Maelor Hooson, amaethwr, a Ursula (née Ellis) ei wraig. Cafodd ei addysgu yn Ysgol Ramadeg y Rhyl a [[Coleg y Brifysgol, Rhydychen|Choleg y Brifysgol Rhydychen]]. Cafodd ei alw i'r Bar yn [[Gray's Inn]]. Roedd yn gefnder i'r Aelod Seneddol Rhyddfrydol [[Emlyn Hooson]]; roedd y bardd [[Isaac Daniel Hooson|I. D. Hooson]] yn hen ewyrth iddo. Roedd yn ddi-briod. ==Gyrfa== Bu'n gweithio ym myd y cyfryngau, cyhoeddi, hysbysebu a marchnata ym Mhrydain, UDA a Ffrainc fel cyfarwyddwr yng nghwmnïau ''Benton & Bowles'' a'r ''Periodical Publishers Association''. Bu hefyd yn gweithio i'r Blaid Geidwadol fel cyfarwyddwr cyfathrebu o 1976 i 1978.<ref>"HOOSON, Tom (Ellis)", ''Who Was Who'', ar-lein Ebrill 2014 [http://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whowaswho/U165439], adalwyd 1 Mai 2015</ref> Sefydlodd y cylchgrawn ''Welsh Farm News'' ym 1957. ==Gyrfa wleidyddol== Safodd yn aflwyddiannus fel yr ymgeisydd Ceidwadol yn etholaeth [[Caernarfon (etholaeth seneddol)|Caernarfon]] ym 1959. Safodd ym Mrycheiniog a Sir Faesyfed yn etholiad 1979 gan gipio'r sedd oddi wrth [[Caerwyn Roderick]] a'r [[Y Blaid Lafur (DU)|Blaid Lafur]] gan ddal y sedd hyd ei farwolaeth ym 1985 ==Marwolaeth== Bu farw ar ôl brwydr hir yn erbyn y cancr yn ei gartref yn Llundain ym 1985. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{dechrau-bocs}} {{Teitl Dil|du}} {{bocs olyniaeth | cyn=[[Caerwyn Roderick]] | teitl=[[Aelod Seneddol]] [[Brycheiniog a Sir Faesyfed (etholaeth seneddol)|Brycheiniog a Sir Faesyfed]] | blynyddoedd=[[1979]] – [[1985]] | ar ôl=[[Richard Livsey]]}} {{diwedd-bocs}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Hooson, Thomas Ellis}} [[Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig]] [[Categori:Genedigaethau 1933]] [[Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif]] [[Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)]] [[Categori:Marwolaethau 1985]] [[Categori:Pobl o'r Rhyl]] [[Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd y Rhyl]] qbk44fklcd69tadp6bhem8yyfaevayo George Kerevan 0 160520 14891716 10777863 2026-05-09T14:06:01Z Craigysgafn 40536 14891716 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen Gwleidydd |rhagddodiad_anrhydeddus= |enw= George Kerevan |olddodiad_anrhydeddus= |delwedd= George Kerevan MP.jpg |pennawd= |trefn= |swydd= [[Aelod Seneddol]] |dechrau_tymor= [[7 Mai]] [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015|2015]] |diwedd_tymor= [[3 Mai]] [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2017|2017]] |teyrn= |is-arlywydd= |Dirprwy Brif Weinidog= |dirprwy= |is-gapten= |penodwyd= |arlywydd= |prifweinidog= |llywodraethwr= |arweinydd= |rhagflaenydd=Fiona O'Donnell<br />(Llafur) |olynydd=Martin Whitfield<br />(Llafur) |dyddiad_geni= {{dyddiad geni ac oedran|df=y|1949|9|28}} |lleoliad_geni= [[Glasgow]], [[Yr Alban]] |dyddiad_marw= |lleoliad_marw= |cenedligrwydd= [[Albanwyr|Albanwr]] |etholaeth= [[Dwyrain Lothian (etholaeth seneddol y DU)|Dwyrain Lothian]] |rhanbarth= |plaid= [[Plaid Genedlaethol yr Alban]] <br />[[Delwedd:SNP Logo.GIF|35px|Logo]] |plaid_arall= |priod= |plant= |cartref= |alma_mater=[[Prifysgol Glasgow]] |galwedigaeth= Gwleidydd<br />Darlithydd mewn Economeg |crefydd= |gwefan= [http://www.snp.org/ http://www.snp.org/] |llofnod= |nodiadau= }} Gwleidydd o'r [[Alban]] yw '''George Kerevan''' (ganwyd [[28 Medi]] [[1949]]) a etholwyd yn [[Aelod Seneddol]] yn [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015]] dros [[Dwyrain Lothian (etholaeth seneddol y DU)|Ddwyrain Lothian]]; mae'r etholaeth yn sir [[Dwyrain Lothian]], yr Alban. Mae George Kerevan yn cynrychioli [[Plaid Genedlaethol yr Alban]] yn [[Tŷ'r Cyffredin (Y Deyrnas Unedig)|Nhŷ'r Cyffredin]]. Graddiodd gradd Meistr gydag Anrhydedd ym [[Prifysgol Glasgow|Mhrifysgol Glasgow]] mewn Economeg Gwleidyddol.<ref name="EN 9May2015">{{cite news |url=http://www.edinburghnews.scotsman.com/news/midlothian-elects-owen-thompson-as-council-leader-1-3194409 |title=SNP brings seismic shift to Edinburgh politics |first=Ian |last=Swanson |work=[[Evening News]] |publisher=[[Johnston Press]] |date=9 Mai 2015 |accessdate=11 Mai 2015}}</ref> Yna gweithiodd yng Ngholeg Napier mewn swyddi academaidd o 1992, a bu'n Prif Ddarlithydd mewn Economeg 1975-2000, gan arbenigo mewn economeg ynni. Rhwng 2000 a 2009 bu'n cydolygu ''The Scotsman''<ref name="EN 9May2015" /> ac yna'n Brif Weithredwr cwmni teledu ''What If Productions (Television) Ltd''. ==Etholiad 2015== Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/election/2015/results/scotland Gwefan y BBC;] adalwyd 03 Gorffennaf 2015</ref><ref>[http://www.theguardian.com/uk-news/guardianwitness-blog/2015/may/15/whats-the-mood-in-scotland-after-the-snps-election-landslide Adroddiad yn y Guardian] ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban</ref> Yn yr etholiad hon, derbyniodd George Kerevan 25104 o bleidleisiau, sef 42.5% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o 26.5 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 6803 pleidlais. ==Gweler hefyd== *[[Alex Salmond]] *[[Margo MacDonald]] *[[Margaret Ewing]] *[[Nicola Sturgeon]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Kerevan, George}} [[Categori:Aelodau Senedd yr Alban]] [[Categori:Genedigaethau 1949]] [[Categori:Gwleidyddion Albanaidd yr 21ain ganrif]] [[Categori:Gwleidyddion Plaid Genedlaethol yr Alban]] [[Categori:Pobl o Glasgow]] kljy4533tqpngzap0599kci89bdg2sw Carol Monaghan 0 160593 14892078 12950534 2026-05-10T08:07:47Z Craigysgafn 40536 14892078 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen Gwleidydd |rhagddodiad_anrhydeddus= |enw= Carol Monaghan |olddodiad_anrhydeddus= |delwedd= Official portrait of Carol Monaghan crop 2.jpg |pennawd= |trefn= |swydd= [[Aelod Seneddol]] |dechrau_tymor= [[7 Mai]] [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015|2015]] |diwedd_tymor= [[30 Mai]] [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2024|2024]] |teyrn= |is-arlywydd= |Dirprwy Brif Weinidog= |dirprwy= |is-gapten= |penodwyd= |arlywydd= |prifweinidog= |llywodraethwr= |arweinydd= |rhagflaenydd=John Robertson<br />Y Blaid Lafur |olynydd= |dyddiad_geni= {{dyddiad geni ac oedran|df=y|1972|8|2}} |lleoliad_geni= [[Glasgow]], [[Yr Alban]] |dyddiad_marw= |lleoliad_marw= |cenedligrwydd= [[Albanwyr|Albanwr]] |etholaeth= [[Gogledd-orllewin Glasgow (etholaeth seneddol y DU)|Gogledd-orllewin Glasgow]] |rhanbarth= |plaid= [[Plaid Genedlaethol yr Alban]] <br />[[Delwedd:SNP Logo.GIF|35px|Logo]] |plaid_arall= |priod= |plant= |cartref= |alma_mater=[[Prifysgol Ystrad Clud]] |galwedigaeth= Gwleidydd<br />Athrawes |crefydd= |gwefan= [http://www.snp.org/ http://www.snp.org/] |llofnod= |nodiadau= }} Gwleidydd o'r [[Alban]] yw '''Carol Monaghan''' (ganwyd [[2 Awst]] [[1972]]) a etholwyd yn [[Aelod Seneddol]] yn [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015]] dros [[Gogledd-orllewin Glasgow (etholaeth seneddol y DU)|Gogledd-orllewin Glasgow]]; mae'r etholaeth yn [[Glasgow|Dinas Glasgow]], [[yr Alban]]. Mae Carol Monaghan yn cynrychioli [[Plaid Genedlaethol yr Alban]] yn [[Tŷ'r Cyffredin (Y Deyrnas Unedig)|Nhŷ'r Cyffredin]]. Hi yw Llefarydd yr SNP dros Wasanaethau Cyhoeddus ac Addysg. Fe'i ganed yn [[Glasgow]] a graddiodd mewn [[Ffiseg]] ym [[Prifysgol Ystrad Clud|Mhrifysgol Ystrad Clud]] yn 1993.<ref>{{cite news |url=http://www.heraldscotland.com/sport/spl/aberdeen/strathclyde-university-1.752110 |title=Strathclyde University (From the archive) |work=[[The Herald (Glasgow)|The Herald]] |publisher=[[Newsquest]] |date=7 July 1993 |accessdate=10 Mai 2015}}</ref> Bu'n Bennaeth Adran Wyddoniaeth Ysgol Uwchradd Hyndland tan yr etholiad yn 2015.<ref name="National 13May2015">{{cite news |url=http://www.thenational.scot/politics/meet-your-new-scottish-mps-2-carol-monaghan-glasgow-north-west.2918 |title=''Meet your new Scottish MPs: #2 Carol Monaghan, Glasgow North West'' |first=Janice |last=Burns |work=The National |publisher=Newsquest |date=13 Mai 2015 |accessdate=20 Mai 2015}}</ref> ==Etholiad 2015== Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/election/2015/results/scotland Gwefan y BBC;] adalwyd 03 Gorffennaf 2015</ref><ref>[http://www.theguardian.com/uk-news/guardianwitness-blog/2015/may/15/whats-the-mood-in-scotland-after-the-snps-election-landslide Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban]</ref> Yn yr etholiad hon, derbyniodd Carol Monaghan 23908 o bleidleisiau, sef 54.5% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o 39.3 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 10364 pleidlais. ==Gweler hefyd== *[[Alex Salmond]] *[[Margo MacDonald]] *[[Margaret Ewing]] *[[Nicola Sturgeon]] *[[Humza Yousaf]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Monaghan, Carol}} [[Categori:Aelodau Senedd yr Alban]] [[Categori:Genedigaethau 1972]] [[Categori:Gwleidyddion Albanaidd yr 21ain ganrif]] [[Categori:Gwleidyddion Plaid Genedlaethol yr Alban]] [[Categori:Merched yr 20fed ganrif]] [[Categori:Merched yr 21ain ganrif]] [[Categori:Pobl o Glasgow]] 3podae0l9n10ba1rq6hcfm6qyth8g2g Tatŵ Brenhinol Milwrol Caeredin 0 168115 14891676 14470755 2026-05-09T13:31:41Z Craigysgafn 40536 14891676 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata = ALL}} [[Delwedd:The 2011 Royal Edinburgh Military Tattoo MOD 45153060.jpg|bawd|300px|Tatŵ Caeredin 2011 MOD 45153060]] Mae '''Tatŵ Brenhinol Milwrol Caeredin''' yn gyfres flynyddol o arddangosiadau milwrol a berfformir gan [[Y Lluoedd Arfog Prydeinig|Lluoedd Arfog Prydain]], bandiau milwrol y [[Y Gymanwlad|Gymanwlad]] a thimau arddangos rhyngwladol ar rodfa [[Castell Caeredin]]. Cynhelir y digwyddiad drwy gydol mis Awst bob blwyddyn fel rhan o [[Gŵyl Caeredin|Ŵyl Caeredin]].<ref>[http://www.edintattoo.co.uk/ : Gwefan Swyddogol y Tatŵ; adalwyd 9 Mawrth 2016]</ref> ==Cefndir== Perfformiwyd y tatŵ cyntaf, o'r enw ''Something about a Soldier'', ar Safle Seindorf Ross yng Ngerddi Princes Street [[Caeredin]] ym 1949. Cynhaliwyd y tatŵ swyddogol gyntaf ym 1950 gyda dim ond wyth eitem ar y rhaglen; denodd tua 6,000 o wylwyr yn eistedd ar feinciau a sgaffaldiau syml o amgylch rhodfa Castell Caeredin. Ym 1952 cafodd nifer ac ansawdd y seddi eu cynyddu i ddarparu ar gyfer cynulleidfa o 7,700 bob nos trwy gydol mis Awst, gan ganiatáu i 160,000 i wylio perfformiadau byw bob blwyddyn. ==Yr ŵyl gyfoes== Ers y 1970au bu ychydig dros 217,000 o bobl, ar gyfartaledd, yn gweld y Tatŵ yn fyw ar rodfa'r Castell yn flynyddol, mae pob sioe wedi gwerthu pob tocyn o flaen llaw yn ystod y degawd diwethaf. Mae tua 30% o'r gynulleidfa yn dod o'r Alban, 35% o weddill y Deyrnas Unedig a 35% yn gynulleidfa sy'n cynnwys dros 70,000 o ymwelwyr dramor.<ref>{{cite news | url = http://edinburghnews.scotsman.com/edinburghmilitarytattoo/Tattoo-stands-and-delivers-16m.5248329.jp | title = Tattoo stands and delivers £16m arena | newspaper = Edinburgh Evening News | date = 8 Mai 2009 | accessdate = 9 Mawrth 2016 | archive-date = 2011-06-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110616022745/http://edinburghnews.scotsman.com/edinburghmilitarytattoo/Tattoo-stands-and-delivers-16m.5248329.jp | url-status = dead }}</ref><ref>[https://edinburghfestival.list.co.uk/event/78205-the-royal-edinburgh-military-tattoo/ The Royal Edinburgh Military Tattoo adalwyd 9 Mawrth 2016]</ref> Mae'r Tatŵ yn cael ei gynnal unwaith y noson yn ystod yr wythnos a dwywaith ar ddydd Sadwrn trwy fis Awst. Bydd yr ail berfformiad ar nos Sadwrn yn cynnwys arddangosfa [[tân gwyllt]], er bod pob perfformiad yn defnyddio rhywfaint o byrotechneg. Ers 2005 mae'r sioe wedi cynnwys elfen o ''son et lumière'' i daflunio delweddau ar ffasâd y Castell. Ers 2004, mae'r Tatŵ wedi cynnal perfformiadau talfyredig am ddim ar safle seindorf Ross o'r enw ''Blas y Tatŵ'', ac ers 2008 bu ragflas tebyg ar Sgwâr Sant Siôr, [[Glasgow]].<ref>{{cite news | url = http://heritage.scotsman.com/heritage/Minimilitary-tattoo-marches-into-citys.2645810.jp | title = Mini-military tattoo marches into city's annual calendar | author = Katie Emslie, John Gibson | newspaper = [[The Scotsman]] | date = 25 July 2005 | accessdate = 9 Mawrth 2016}}</ref><ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/glasgow_and_west/7542092.stm | title = Edinburgh Tattoo takes on Glasgow | work = [[BBC News]] | date = 5 August 2008 | accessdate = 9 Mawrth 2016}}</ref> ==Cysylltiadau Brenhinol== Yn 2010 cafodd ''Tatŵ Milwrol Caeredin'' ei ail enwi'n ''Tatŵ '''Brenhinol''' Milwrol Caeredin'' ar ôl i'r [[Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig|Frenhines Elizabeth]] dyfarnu'r teitl ''Brenhinol'' i'r ŵyl fel rhan o'i ddathliadau chwedeg mlynedd o fodolaeth. Yn 2014 penodwyd y [[Y Dywysoges Anne, Y Dywysoges Frenhinol|Dywysoges Anne]] yn noddwr brenhinol y sioe (Royal Bank of Scotland yw'r prif noddwr corfforaethol go iawn). ==Trefn y Sioe== Bob blwyddyn bydd un o'r Lluoedd Arfog yn arwain y sioe gan ffeirio'r arweinyddiaeth rhwng y Llynges Frenhinol, y Môr-filwyr Brenhinol, y Fyddin Brydeinig a'r Llu Awyr Brenhinol. Bydd pob blwyddyn hefyd yn dathlu neu'n coffáu sefydliad, pen-blwydd, thema neu ddigwyddiad penodol. Uchafbwynt pob Tatŵ yw'r dyrfa o bibellau a drymiau cyfun, a ddarperir gan gatrodau'r Fyddin Brydeinig a bandiau pibell a drwm o bob cwr o'r byd sifil a milwrol, er yn bennaf o wledydd y Gymanwlad gyda chysylltiadau a'r Alban. Mae pob noson yn dod i ben gyda'r offerynwyr pibell a drwm yn cyfuno i orymdeithio ymlaen i ymuno â'r bandiau milwrol fel un llu. Caiff hwn ei ddilyn gan ddatganiad o [[God Save the Queen|Dduw a Helpa'r Frenhines]] ac ''Auld Lang Syne''. Yna bydd seremoni gostwng y faner, gyda biwglwr naill ai'n seinio ''Post Diwethaf'', neu'r ''Sunset'' (galwad biwgl y Môr-filwyr Brenhinol), bydd y digwyddiad yn darfod gyda phibydd unigol yn chwarae galargan o ben un o ragfuriau uchaf y castell. Wedyn bydd y bandiau yn gorymdeithio i lawr y Filltir Frenhinol i dôn ''Scotland the Brave''. ==Oriel== <gallery mode = packed heights = 150px> File:Militarytatoo.jpg File:Edinburgh Castle, Edinburgh - geograph.org.uk - 505941.jpg|Castell Caeredin - geograph.org.uk - 505941 File:Edinburgh Military Tattoo 2007.jpg|bawd|Tatŵ 2007 File:Fireworks Over the 2011 Royal Edinburgh Military Tattoo MOD 45153059.jpg|Tatŵ 2011- MOD 45153059 File:Highland Dancers, Edinburgh, 2008.jpg|Tatŵ 2008 </gallery> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Diwylliant yr Alban]] [[Categori:Gwyliau]] [[Categori:Gwyliau Celtaidd]] [[Categori:Hanes yr Alban]] htcje8rbtsjkoju53wuibs6knx388aa Rhianon Passmore 0 169537 14891786 14883960 2026-05-09T20:26:40Z Dafyddt 942 14891786 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = Rhianon Passmore | honorific-suffix = [[Aelod o'r Senedd|AS]] | image = Rhianon Passmore AM (27555191783).jpg | image_size = | smallimage = <!--If this is specified, "image" should not be.--> | alt = | caption = | order = | office = Aelod o [[Senedd Cymru]]<br /> dros [[Islwyn (etholaeth Cynulliad)|Islwyn]] | term_start = 6 Mai 2016 | term_end =8 Ebrill 2026 | majority = 5,106 | predecessor = [[Gwyn R Price]] | successor = | birth_date = {{birth year and age|1972|7|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | party = [[Y Blaid Lafur (DU)|Y Blaid Lafur]] Cyd-weithredol }} Gwleidydd [[Llafur Cymru|Llafur]] o [[Cymru|Gymru]] yw '''Rhianon Passmore''' (ganwyd Gorffennaf [[1972]]). Roedd yn Aelod o'r [[Senedd Cymru|Senedd]] dros [[Islwyn (etholaeth Cynulliad)|Islwyn]] rhwng 2016 a 2026.<ref name="BBC - Islwyn">{{Cite web|title=Islwyn Welsh Assembly constituency|url=http://www.bbc.co.uk/news/politics/wales-constituencies/W09000036|website=Wales Election 2016|publisher=BBC News|accessdate=7 Mai 2016|date=6 Mai 2016}}</ref> Ni chafodd ei hail-ethol yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]].<ref>{{Cite web|title=Pwy yw'r 16 AS a fethodd a chael eu hail-ethol?|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/erthyglau/cewpgrjkqxeo|website=BBC Cymru Fyw|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> == Gyrfa wleidyddol == Ym mis Gorffennaf 2015, cyhoeddwyd bod Passmore wedi ei dewis fel yr ymgeisydd Llafur yn etholaeth [[Islwyn (etholaeth Cynulliad)|Islwyn]] yn etholiad [[Cynulliad Cenedlaethol Cymru]].<ref name="SWA - candidate">{{Cite news|last1=Iwan|first1=Caio|title=Councillor in the running for Islwyn Senedd seat|url=http://www.southwalesargus.co.uk/news/13410115.Councillor_in_the_running_for_Islwyn_Senedd_seat/|accessdate=7 Mai 2016|work=South Wales Argus|date=13 July 2015}}</ref> Ar [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|5 Mai 2016]], cafodd ei hethol yn [[Aelod Cynulliad|Aelod o'r Cynulliad]] gyda 10,050 o bleidleisiau (45.0% o'r pleidleisiau a fwriwyd).<ref name="BBC - Islwyn"/> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Passmore, Rhianon}} [[Categori:Genedigaethau 1972]] [[Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021]] [[Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026]] [[Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru]] [[Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru]] [[Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)]] hauy45tvp3m54gx8rshschh4houk8ka Russell George 0 169540 14891806 14832693 2026-05-09T20:50:18Z Dafyddt 942 14891806 wikitext text/x-wiki {{Infobox AM |honorific-prefix = |name = Russell George |honorific-suffix = [[Aelod o'r Senedd|AS]] |image = Russell George AM (27889501870).jpg |imagesize = |alt = |caption = |office = Aelod o [[Senedd Cymru]] <br> dros [[Maldwyn (etholaeth seneddol)|Maldwyn]] |majority = 3,339 (14.1%) |term_start = 6 Mai 2011 |term_end =8 Ebrill 2026 |predecessor = Mick Bates |successor = |office1 = Cynghorydd Cyngor Powys dros Canol Y Drenewydd |term_start1 = Mai 2008 |term_end1 = Mai 2017 |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |restingplace = |birthname = |nationality = |party = [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Y Ceidwadwyr]] |otherparty = |spouse = |relations = |children = |residence = |alma_mater = [[Prifysgol Dinas Birmingham]] |occupation = |profession = |cabinet = Ysgrifennydd Cysgodol dros Fusnes, Economi ac Is-adeiledd |committees = |portfolio = |signature = |signature_alt= |website = {{url|www.russellgeorge.com}} |footnotes = }} Gwleidydd annibynnol oedd yn rhan o'r [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Blaid Geidwadol]] yw '''Russell Ian George''' (ganwyd [[1974]]). Roedd yn [[Aelod Cynulliad]] dros [[Maldwyn (etholaeth Cynulliad)|Maldwyn]] rhwng 2011 a 2026. Cafodd ei ddiarddel o'i blaid yn sgil yr ymchwiliad wedi iddo fetio ar ddyddiad [[etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2024|etholiad cyffredinol 2024]].<ref> https://newyddion.s4c.cymru/article/27800 </ref> Penderfynodd sefyll fel ymgeisydd annibynnol ar gyfer etholaeth [[Gwynedd Maldwyn (etholaeth Senedd)|Gwynedd Maldwyn]] yn [[etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]] ond ni chafodd ei ethol.<ref>{{Cite web|title=Pwy yw'r 16 AS a fethodd a chael eu hail-ethol?|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/erthyglau/cewpgrjkqxeo|website=BBC Cymru Fyw|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:George, Russell}} [[Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016]] [[Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021]] [[Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)]] [[Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru]] [[Categori:Genedigaethau 1974]] bq0zwm7k2f60dy6dx1vg3ez87w8vb5v Hannah Blythyn 0 169557 14891753 14883959 2026-05-09T15:10:59Z Dafyddt 942 14891753 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = Hannah Blythyn | honorific-suffix = [[Aelod o'r Senedd|AS]] | image = Hannah Blythyn AM (27555185853).jpg | image_size = | smallimage = <!--If this is specified, "image" should not be.--> | alt = | caption = | order = | birth_date = {{Birth date and age|1979|4|17|df=yes}} | office = [[Llywodraeth Cymru|Y Dirprwy Weinidog Tai a Llywodraeth Leol]] | firstminister =[[Mark Drakeford]] | predecessor =[[Rebecca Evans (gwleidydd)|Rebecca Evans]] | successor = | term_start = 14 Rhagfyr 2018 | term_end =16 Mai 2024 | office1 = [[Llywodraeth Cymru|Dirprwy Weinidog dros yr Amgylchedd]] | firstminister1 =[[Carwyn Jones]] | predecessor1 = | successor1 = | term_start1 = 3 Tachwedd 2017 | term_end1 = 13 Rhagfyr 2018 | office2 = [[Aelod o'r Senedd]] <br/> dros [[Delyn (etholaeth Cynulliad)|Delyn]] | term_start2 = [[6 Mai]] [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|2016]] | term_end2 =8 Ebrill 2026 | majority2 = 3,582 (15.4%) | predecessor2 = [[Sandy Mewies]] | successor2 = |party = [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur Cymru]] }} Gwleidydd Llafur Cymru yw''' Hannah Blythyn''' a gynrychiolodd etholaeth [[Delyn (etholaeth Cynulliad)|Delyn]] yng [[Cynulliad Cenedlaethol Cymru|Nghynulliad Cenedlaethol Cymru]] rhwng 2016 a 2026.<ref name="NWDP - holds Delyn">{{Cite news|title=Labour holds Delyn for Hannah Blythyn Labour holds Delyn for Hannah Blythyn|url=http://www.dailypost.co.uk/news/north-wales-news/labour-holds-delyn-hannah-blythyn-11292259|accessdate=7 Mai 2016|work=North Wales Daily Post|date=6 Mai 2016}}</ref> == Gyrfa wleidyddol == Dewiswyd Blythyn fel ymgeisydd Llafur Cymru dros etholaeth [[Delyn (etholaeth Cynulliad)|Delyn]] ar gyfer etholiad [[Cynulliad Cenedlaethol Cymru]] 2016. Ar [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|5 Mai 2016]], cafodd ei hethol yn [[Aelod Cynulliad]]; derbyniodd 9,480 o'r 23,159 pleidlais a fwriwyd (40.9%).<ref name="NWDP - holds Delyn"/> Mae Blythyn yn gyn gyd-gadeirydd LHDT Llafur.<ref name="Independent - first ever">{{Cite news|last1=Fenton|first1=Siobhan|title=Elections 2016: Welsh Assembly elects first ever openly LGBT members|url=http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/hannah-blythyn-first-ever-openly-gay-politician-elected-to-welsh-assembly-a7015976.html|accessdate=7 Mai 2016|work=The Independent|date=6 Mai 2016}}</ref> Bu blythyn yn weinidog partneriaeth gymdeithasol tan fis Mai 2024, pan gafodd ei diswyddo gan Vaughan Gething am ollwng gwybodaeth i’r cyfryngau.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ckv7ve8k82no#:~:text=Vaughan%20Gething%20has%20sacked%20his,a%20pandemic%2Dera%20group%20chat|title=Gething sacks minister alleging she leaked to media|author1=Adrian Browne|author2=David Deans|date=16 Mai 2024|website=BBC Wales News|access-date=5 Mehefin 2024}}</ref> Ym mis Mehefin 2024, collodd Gething bleidlais o ddiffyg hyder, o 29 pleidlais i 27.<ref>{{cite web|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/21720|title=Y Prif Weinidog Vaughan Gething yn colli pleidlais o ddiffyg hyder|website=Newyddion S4C|date=5 Mehefin 2024}}</ref> Blythyn oedd un o’r ddau aelod Senedd Llafur na phleidleisiodd.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cv224x3pmv9o|language=en|title=Wales' first minister set to lose confidence vote|website=BBC Wales News|date=5 Mehefin 2024}}</ref> Ni chafodd ei hail-ethol yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]].<ref>{{Cite web|title=Pwy yw'r 16 AS a fethodd a chael eu hail-ethol?|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/erthyglau/cewpgrjkqxeo|website=BBC Cymru Fyw|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> == Bywyd personol == Mae Blythyn yn [[Lesbiaeth|lesbiad]]. Daeth yn un o'r tri aelod hoyw agored cyntaf o Gynulliad Cymru ar ei etholiad yn 2016.<ref name="BBC - First three">{{Cite web|title=First three openly gay and lesbian AMs 'a milestone'|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-36230898|website=BBC News|accessdate=7 Mai 2016|date=7 Mai 2016}}</ref> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Blythyn, Hannah}} [[Categori:Gwleidyddion LHDT]] [[Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021]] [[Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026]] [[Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif]] [[Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)]] [[Categori:Merched yr 20fed ganrif]] [[Categori:Merched yr 21ain ganrif]] hg86voljjfs437z9zx1sjqotqv5aviu David Rees (gwleidydd) 0 169574 14891787 14411880 2026-05-09T20:28:45Z Dafyddt 942 14891787 wikitext text/x-wiki {{Infobox AM |honorific-prefix = |name = David Rees |honorific-suffix = [[Aelod o'r Senedd|AS]] |image = David Rees AM (28170813895).jpg |alt = |caption = |office = [[Llywydd Senedd Cymru|Dirprwy Lywydd y Senedd]] |term_start = 12 Mai 2021 |term_end = |predecessor = [[Ann Jones]] |successor = |office1 = Aelod o [[Senedd Cymru]] <br> dros [[Aberafan (etholaeth Cynulliad)|Aberafan]] |majority1 = 6,402 (30.7%) |term_start1 = 5 Mai 2011 |term_end1 =8 Ebrill 2026 |predecessor1 = [[Brian Gibbons]] |successor1 = |birth_date = {{birth date and age|1957|01|17|df=yes}} |birth_place = [[Port Talbot]] |death_date = |death_place = |restingplace = |birthname = |nationality = |party = [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] |otherparty = |spouse = Marie Rees |relations = |children = 2 |residence = [[Cwmafan]], [[Port Talbot]] |alma_mater = [[Prifysgol Caerdydd]] |occupation = [[Darlithiwr]] |profession = [[Gwleidydd]] |cabinet = |committees = |portfolio = |religion = |signature = |signature_alt= |website = {{url|https://www.davidrees.wales/cy/|Gwefan wleidyddol}} |footnotes = }} Gwleidydd Llafur Cymru yw '''David Rees'''. Roedd yn Aelod o'r [[Senedd Cymru|Senedd]] dros [[Aberafan (etholaeth Cynulliad)|Aberafan]] rhwng 2011 a 2026.<ref>[http://www.senedd.assemblywales.org/mgUserInfo.aspx?UID=205 http://www.senedd.assemblywales.org/mgUserInfo.aspx?]{{Dolen marw|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Fe'i etholwyd yn ddirprwy Lywydd y Cynulliad ar 12 Mai 2021. Ni chafodd ei ail-ethol yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]].<ref>{{Cite web|title=Pwy yw'r 16 AS a fethodd a chael eu hail-ethol?|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/erthyglau/cewpgrjkqxeo|website=BBC Cymru Fyw|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> == Bywyd cynnar ac addysg == Magwyd Rees ym [[Port Talbot|Mhort Talbot]] a fe'i addysgwyd mewn ysgolion lleol cyn astudio ym [[Prifysgol Caerdydd|Mhrifysgol Caerdydd]], lle enillodd radd anrhydedd mewn Peirianneg a chymhwyster dysgu ôl-raddedig. Ar ôl cwblhau ei astudiaethau yn y Brifysgol dechreuodd yrfa ym myd addysg. Gweithiodd fel athro yn Ysgol Gyfun Cynffig ym [[Mynyddcynffig|Mynydd Cynffig]], ac yna aeth yn ddarlithydd [[cyfrifiadureg]] yng Ngholeg Afan cyn symud i Addysg Uwch. Cyn dod yn AC dros Aberafan roedd yn Ddeon Cynorthwyol y Gyfadran ym [[Prifysgol Fetropolitan Abertawe|Mhrifysgol Fetropolitan Abertawe]]. Yn ystod y cyfnod hwn, tra'n gweithio mewn Addysg Uwch, enillodd gymhwyster ôl-raddedig MSc pellach, ac yn 2016 roedd yn astudio ar gyfer ei ddoethuriaeth.<ref>http://www.davidrees.wales/about-david/ Ad-alwyd 18/2/17</ref> == Gyrfa wleidyddol == Ymunodd Rees â'r Blaid Lafur ym 1982 ac mae wedi bod yn aelod gweithgar ers hynny. Mae wedi dal nifer o swyddi o fewn y Blaid ac roedd yn Ysgrifennydd Etholaeth y Blaid Lafur dros Aberafan rhwng 2005 a 2011, gan sefyll i lawr er mwyn canolbwyntio ar etholiad y Cynulliad yn 2011. Mae'n aelod o Unite ac ar hyn o bryd yn gweithredu fel cynullydd Grŵp Unite yn y Cynulliad.  Yn 2016 roedd hefyd yn Gadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol yn y Cynulliad, yn craffu ar ddeddfwriaeth y llywodraeth ac yn cynhyrchu adroddiadau amserol yn seiliedig ar ymchwiliad y pwyllgor. Mae hefyd yn aelod o Bwyllgor Plant a Phobl Ifanc, sy'n ystyried materion ar draws sawl portffolio, yn enwedig iechyd ac addysg, a hyrwyddo lles plant a phobl ifanc. Trwy ei rôl fel Cadeirydd y Grŵp Trawsbleidiol ar Gymunedau Diwydiannol, mae'n cymryd rhan mewn ymgyrchoedd i wella amodau economaidd a chymdeithasol yng nghymunedau Cymru. Yn ogystal mae Rees yn gweithredu fel Cadeirydd y Grŵp Trawsbleidiol ar Wyddoniaeth . Mae ei ddiddordebau eraill yn cynnwys Cymunedau yn Gyntaf, tlodi plant, ymgysylltu ieuenctid, addysg ac adfywio.<ref>{{Cite web |url=http://www.david-rees.com/about-david/ |title=copi archif |access-date=2016-05-10 |archive-date=2015-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101061954/http://www.david-rees.com/about-david/ |url-status=dead }}</ref> {{dechrau-bocs}} {{Teitl Dil|cym}} {{bocs olyniaeth | cyn=[[Brian Gibbons]] | teitl=[[Aelod o'r Senedd]] dros [[Aberafan (etholaeth Cynulliad)|Aberafan]]| blynyddoedd=[[2011]] – | ar ôl= ''deiliad''}} {{bocs olyniaeth| cyn=[[Ann Jones]] | teitl=Dirprwy Lywydd y Senedd | blynyddoedd=[[2021]] - | ar ôl=''deiliad'' }} {{diwedd-bocs}} == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * [https://www.davidrees.wales/cy/ Gwefan wleidyddol] {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Rees, David}} [[Categori:Genedigaethau 1957]] [[Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016]] [[Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021]] [[Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026]] [[Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru]] [[Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)]] ohe2em73vysvin4mv3szml5vy2k3jpz Zbigniew Brzezinski 0 212526 14892061 13438226 2026-05-10T07:45:19Z Craigysgafn 40536 14892061 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= dinasyddiaeth cenedl}} {{Infobox officeholder |office = 10fed [[Cynghorydd Diogelwch Cenedlaethol (Yr Unol Daleithiau)|Cynghorydd Diogelwch Cenedlaethol]] |president = [[Jimmy Carter]] |deputy = [[David L. Aaron|David Aaron]] |term_start = 20 Ionawr 1977 |term_end = 20 Ionawr 1981 |predecessor = [[Brent Scowcroft]] |successor = [[Richard V. Allen|Richard Allen]] }} [[Diplomydd]] a gwyddonydd gwleidyddol o'r [[Unol Daleithiau America|Unol Daleithiau]] a aned yng [[Gwlad Pwyl|Ngwlad Pwyl]] oedd '''Zbigniew Kazimierz Brzezinski''' ([[28 Mawrth]] [[1928]] – [[26 Mai]] [[2017]]). Gwasanaethodd yn gynghorydd i'r Arlywydd [[Lyndon B. Johnson]] o 1966 i 1968 ac yn Gynghorydd Diogelwch Cenedlaethol trwy gydol arlywyddiaeth [[Jimmy Carter]] o 1977 i 1981. O ran ei safbwynt ar gysylltiadau rhyngwladol, roedd Brzezinski yn perthyn i [[realaeth (damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol)|ysgol realaidd]], a saif yn nhraddodiad daearwleidyddol [[Halford Mackinder]] a [[Nicholas J. Spykman]].<ref>Sabine Feiner: Weltordnung durch US-Leadership? Die Konzeption Zbigniew K. Brzezinskis. Westdeutscher Verlag, Wiesbaden 2001</ref><ref>{{cite web |title=Revisiting the Geo-Political Thinking of Sir Halford John Mackinder: United States–Uzbekistan Relations 1991–2005 |url=http://globalengage.org/attachments/771_seiple_dissertation.pdf |first=Chris |last=Seiple |date=November 27, 2006 |access-date=2017-05-29 |archive-date=2017-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828230451/https://globalengage.org/attachments/771_seiple_dissertation.pdf |url-status=dead }}</ref> Yn ystod ei gyfnod yn [[y Tŷ Gwyn]], ymdrinasai â sawl argyfwng a dadl polisi tramor gan gynnwys normaleiddio cysylltiadau rhwng yr Unol Daleithiau a [[Gweriniaeth Pobl Tsieina]] (a thorri cysylltiadau â [[Gweriniaeth Tsieina]]); arwyddo'r ail Gytundeb ar Gyfyngu Arfau Strategol (SALT II); Cytundebau Camp David; [[Chwyldro Islamaidd Iran]] a'r wlad honno yn troi'n erbyn yr Unol Daleithiau; anogi anghydffurfwyr yn y [[bloc Dwyreiniol]] a phwysleisio hawliau dynol er mwyn tanseilio dylanwad [[yr Undeb Sofietaidd]];<ref>Tim Weiner. ''Legacy of Ashes: The History of the CIA''.</ref> arfogi'r mujahideen yn [[Affganistan]], gyda'r nod o wthio'r Sofietiaid i oresgynu y wlad honno;<ref>{{cite web |title=The Brzezinski Interview with Le Nouvel Observateur (1998) |url=http://dgibbs.faculty.arizona.edu/brzezinski_interview |access-date=2017-05-29 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006091105/http://dgibbs.faculty.arizona.edu/brzezinski_interview |url-status=dead }}</ref> ac arwyddo'r cytundebau rhwng Carter a'r Arlywydd Torrijos o [[Panama|Banama]] ac felly ildio hawl yr Unol Daleithiau i [[Camlas Panama|Gamlas Panama]] ym 1999. Yn ddiweddarach, roedd Brzezinski yn athro ar bolisi tramor Americanaidd ym [[Prifysgol Johns Hopkins|Mhrifysgol Johns Hopkins]], ysgolhaig yn y [[Center for Strategic and International Studies]], ac yn aelod o nifer o fyrddau a chynghorau. Ymddangosodd yn aml fel arbenigwr ar rhaglenni teledu gan gynnwys ''The NewsHour with Jim Lehrer'' ar [[PBS]], ''This Week with Christiane Amanpour'' ar ABC News, a ''Morning Joe'' ar [[MSNBC]] (mae ei ferch, Mika, yn gyd-gyflwyno'r rhaglen honno). Roedd yn gefnogwr i Broses Prâg.<ref>{{cite press release |url=http://www.victimsofcommunism.org/media/article.php?article=3850 |title=Prague Declaration on European Conscience and Communism |date= 9 Mehefin 2008 |publisher=[[Victims of Communism Memorial Foundation]] |archiveurl=https://www.webcitation.org/5yf4HFF6d?url=http://www.victimsofcommunism.org/media/article.php?article=3850 |archivedate=2011-05-13 |access-date= 10 Mai 2011 |deadurl=yes |df= }}</ref> Arbenigwr ar bolisi tramor yw ei fab hynaf Ian, a gwasanaethodd ei fab ieuangaf Mark yn llysgennad yr Unol Daleithiau i Sweden o 2011 i 2015. Bu farw Brzezinski yn 2017 yn 89 oed. == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{dechrau-bocs}} {{Teitl Dil|swydd}} {{bocs olyniaeth | cyn = Brent Scowcroft | teitl = [[Cynghorydd Diogelwch Cenedlaethol (Yr Unol Daleithiau)|Cynghorydd Diogelwch Cenedlaethol]]|blynyddoedd=[[1977]] – [[1981]]| ar ôl = Richard Allen}} {{diwedd-bocs}} {{DEFAULTSORT:Brzezinski, Zbigniew}} [[Categori:Genedigaethau 1928]] [[Categori:Marwolaethau 2017]] [[Categori:Academyddion Prifysgol Columbia]] [[Categori:Academyddion Prifysgol Johns Hopkins]] [[Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard]] [[Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol McGill]] [[Categori:Cynghorwyr Diogelwch Cenedlaethol yr Unol Daleithiau]] [[Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd]] [[Categori:Gwrth-gomiwnyddion o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Gwyddonwyr gwleidyddiaeth o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Pobl a aned yn Warsaw]] [[Categori:Pobl fu farw yn Virginia]] [[Categori:Ymfudwyr o Wlad Pwyl i'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Ysgolheigion cysylltiadau rhyngwladol]] he2d944k6egef53o1stmmq7htdrsvud Alexander Vlahos 0 213963 14892098 14668165 2026-05-10T08:39:07Z Craigysgafn 40536 14892098 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen person/Wicidata | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= dinasyddiaeth | nationality = {{banergwlad|Cymru}} | dateformat = dmy}} Actor o Gymro yw '''Alexander Vlahos''' (ganwyd [[30 Gorffennaf]] [[1988]]) sydd yn fwyaf adnabyddus am chwarae [[Philippe d'Orléans (1640 - 1701)|Philippe d'Orléans]], brawd y frenin [[Louis XIV]], yng nghyfres deledu ''Versailles'' ar Canal+ ac am chwarae [[Medrawd|Mordred]] yn nrama ''Merlin ''ar y [[BBC]]. == Bywyd cynnar == Ganwyd Vlahos yn [[Y Tymbl|y Tymbl, Sir Gaerfyrddin]],<ref>{{Citation|title=Merlin S5 {{!}} S4CsHeno: Alex Vlahos about 'Merlin', 'Privates' and a new movie role [no S5 spoilers]|last=BJsRealm|date=24 Hydref 2012|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZncHgVHAxvc|access-date=26 Awst 2016|accessdate=26 Awst 2016}}</ref> cyn symud i [[Llantrisant, Rhondda Cynon Taf|Lantrisant, Morgannwg Ganol]]. Mae ei dad yn [[Groegiaid|Roegwr]] tad a'i fam yn [[Cymry|Gymraes]], ac mae'n siarad [[Cymraeg]] a [[Saesneg]].<ref name="Owens">{{Cite web|url=http://www.walesonline.co.uk/showbiz-and-lifestyle/television-in-wales/2012/10/21/welsh-actor-alexander-vlahos-is-casting-a-spell-in-merlin-91466-32089052/|title=Welsh actor Alexander Vlahos is casting a spell in Merlin|date=21 Hydref 2012|access-date=25 Hydref 2012|publisher=Wales Online|last=Owens|first=Dave|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121223075704/http://www.walesonline.co.uk/showbiz-and-lifestyle/television-in-wales/2012/10/21/welsh-actor-alexander-vlahos-is-casting-a-spell-in-merlin-91466-32089052/|archivedate=23 Rhagfyr 2012|deadurl=yes}}</ref> Bu'n chwarae hoci iâ o wyth oed i 18 oed.<ref>{{Cite web|url=http://www.radiotimes.com/news/2012-12-11/alexander-vlahos-webchat-merlin-has-changed-my-life|title=Alexander Vlahos webchat: "Merlin has changed my life"|date=11 Rhagfyr 2012|access-date=18 Mehefin 2017|publisher=Radio Times|last=Walker-Arnott|first=Ellie|archive-date=2017-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802041750/http://www.radiotimes.com/news/2012-12-11/alexander-vlahos-webchat-merlin-has-changed-my-life|url-status=dead}}</ref> Hyfforddodd fel actor yng [[Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru|Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru]] yng [[Caerdydd|Nghaerdydd]], gan raddio yn 2009.<ref name="imdb">[[imdbname:3657218|"IMDb Bio"]]</ref><ref>[https://twitter.com/vlavla/status/758714922113130497 "Twitter"]</ref> == Gyrfa == Ymddangosodd gyntaf yn nrama [[BBC Cymru]], drama, ''Crash'', yn 2009 yn portreadu Dylan. Y flwyddyn ganlynol, ymddangosodd yn yr opera sebon feddygol ''Doctors'' mewn stori dros wythnos o'r enw Master Of The Universe, lle roedd yn chwarae'r brif rhan o Lewis Cutler. Enwebwyd y penodau fel 'Pennod Sengl Gorau' a 'Golygfa Trawiadol y Flwyddyn' yng Ngwobrau Sebon Prydeinig 2010.<ref>{{Cite web|url=http://www.itv.com/presscentre/thebritishsoapawards08/2010/|title=The British Soap Awards 2010|date=19 Mai 2010|access-date=25 Hydref 2012|publisher=[[ITV Network|ITV]]}}</ref> Hefyd yn 2010, ymddangosodd yn y ddrama Gymraeg''[[Pen Talar]]'' a ''The Indian Doctor'', ac yn y ffilm ''Bright Lights''. Yn 2012 enillodd rôl Preifat Keenan yn ''Privates'', cyfres deledu fer am consgriptiaid yn y [[Gorfodaeth filwrol yn y Deyrnas Unedig#Wedi 1945|Gwasanaeth Cenedlaethol]] wedi ei osod yn y 1960au, lle roedd rhaid iddo eillio ei ben. Bu hefyd yn chwarae rhan [[Medrawd|Mordred]] yng nghyfres pump o ''Merlin'', rôl a oedd yn cael ei chwarae yn wreiddiol gan Asa Butterfield yn y ddau gyfres gyntaf.<ref>{{Cite web|url=http://www.digitalspy.com/british-tv/s53/merlin/interviews/a429663/alexander-vlahos-merlin-qa-mordred-might-not-be-the-villain.html/|title=Alexander Vlahos 'Merlin' Q&A: 'Mordred might not be the villain'|date=11 Hydref 2012|access-date=25 Hydref 2012|publisher=Digital Spy|last=Jeffery|first=Morgan}}</ref> O 2012 i 2016 bu'n chwarae rôl Dorian Gray yn nghyfres sain o ''The Confessions Of Dorian Gray'' gan gwmni Cynyrchiadau Big Finish.<ref>{{Cite web|url=http://www.bigfinish.com/ranges/released/the-confessions-of-dorian-gray/|title=The Confessions Of Dorian Gray|access-date=11 January 2013|publisher=Big Finish Productions}}</ref> Ygrifennodd un o'r penodau hefyd, ''The Mayfair Monster'', a gyhoeddwyd ym mis Hydref 2013,<ref>{{Cite web|url=https://www.bigfinish.com/releases/v/the-mayfair-monster-975|title=The Confessions of Dorian Gray - The Mayfair Monster|access-date=11 Medi 2016|publisher=Big Finish Productions}}</ref><ref name="Oebel">{{Cite web|url=http://www.myfanbase.de/serien/versailles/interviews/?pid=24246|title='Versailles' interview with Alexander Vlahos|date=8 Medi 2016|access-date=11 Medi 2016|publisher=myFanbase|last=Oebel|first=Nicole}}</ref> a'r ddrama sain, ''HMS Surprise'' ar gyfer casgliad Bernice Summerfield ''New Frontiers ''a gafodd ei ryddhau ym mis Ebrill 2013.<ref>{{Cite web|url=http://www.bigfinish.com/releases/v/new-frontiers-765|title=New Frontiers - Bernice Summerfield: Box Sets|access-date=5 Awst 2014|publisher=Big Finish Productions}}</ref> O 6 Rhagfyr 2013 ymddangosodd Vlahos yn ''Fortune's Fool'' yn yr Old Vic. Cafodd addasiad Mike Poulton o ddrama [[Ivan Turgenev|Turgenev]] ei gyfarwyddo gan Lucy Bailey, mewn cynhyrchiad oedd yn serennu Iain Glen a Richard McCabe.<ref>{{Cite web|url=http://www.oldvictheatre.com/fortunes-fool/|title=Fortune’s Fool|access-date=10 Mai 2017|archive-date=2013-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009035220/http://www.oldvictheatre.com/fortunes-fool|url-status=dead}}</ref> Ym mis Gorffennaf 2015, cyhoeddwyd y byddai yn chwarae Bertie Potts yng ngyfres sain byr "The Diary of River Song" wedi ei osod ym mydysawd [[Doctor Who]] bydysawd, ochr yn ochr ag Alex Kingston. Yn y gyfres deledu hanesyddol Ffrenging fywyd yn llys [[Louis XIV, brenin Ffrainc|Louis XIV]], ''Versailles'', a ddechreuodd ym mis Tachwedd 2015, mae'n rhan o'r prif gast, yn serennu fel brawd y brenin, [[Philippe d'Orléans (1640 - 1701)|Philippe I, Duke of Orléans]]. Ffilmiwyd ail gyfres yn gynnar yn 2016 a roedd yn edrych ar ochr ysgafnach Philippe, y tro cyntaf i Vlahos bortreadu cymeriad ysgafn ers peth amser. Ar 14 Medi 2016 cadarnhaodd y cynhyrchydd Claude Chelli fod Versailles wedi ei adnewyddu am drydydd cyfres, bydd yn dechrau ffilmio ym mis Ebrill 2017.<ref>{{Cite web|url=http://www.lemediaplus.com/c-chelli-capa-drama-versailles-saison-3-entrer-tournage-avril-2017/|title=C. CHELLI (CAPA Drama) : «Versailles saison 3 devrait entrer en tournage en avril 2017» - média+|date=14 Medi 2016|last=Sitbon|first=Prescilia|language=fr-FR}}</ref> Yn y ddrama-ddogfen ''Barbarians Rising'' (2016), cyd-gynhyrchiad byd-eang ar gyfer sianeli History, mae Vlahos yn chwarae yr ymerawdwr Rhufeinig Valentinian mewn un bennod. Mae hefyd yn portreadu yr athronydd a mathemategydd Rwmaneg Maurice Solovine mewn un bennod o ''Genius'', cyfres sgriptiedig cyntaf y National Geographic Channel, a ddangoswyd gyntaf yn Ebrill 2017.<ref name="OebelN">{{Cite web|url=http://www.myfanbase.de/serien/interviews/?pid=24926|title=Alexander Vlahos Interview - From Versailles to La Ronde|date=24 Chwefror 2017|access-date=21 Mawrth 2017|publisher=myFanbase|last=Oebel|first=Nicole}}</ref> O 11 Chwefror i 11 Mawrth 2017 serennodd Vlahos yng nghynyrchiad Max Gill o ''La Ronde'', fersiwn modern, niwtral o ran rhywedd o'r ddrama gan Arthur Schnitzler. Roedd cast o bedwar yn chwarae y deg cymeriad a ddewiswyd ar hap ar y llwyfan bob noson gyda olwyn roulette. Yn nrama clywedol ''Hamlet ''gan gynyrchiadau Big Finish yn 2017 roedd Vlahos yn chwarae'r prif gymeriad o Hamlet.<ref>{{Cite web|url=http://www.myfanbase.de/serien/interviews/?pid=24685|title='Hamlet' interview with Alexander Vlahos & Scott Handcock|date=14 Rhagfyr 2016|access-date=21 Mawrth 2017|publisher=myFanbase|last=Oebel|first=Nicole}}</ref> == Ffilmyddiaeth == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="margin-bottom: 58px;" |+Teledu ! scope="col" | Teitl ! scope="col" | Blwyddyn ! scope="col" |Rhan ! class="unsortable" scope="col" | Nodiadau |- ! scope="row" | ''Crash'' | align="center" | 2009-2010 | Dylan |- ! scope="row" | ''Doctors''<br> | align="center" | 2010 | Lewis Cutler | 5 pennod |- ! scope="row" | ''All Shook Up!<br> '' | align="center" | 2010 | Dafydd Hibbard |- ! scope="row" | ''[[Pen Talar]]'' | align="center" | 2010 | Iolo | 3 pennod<br> |- ! scope="row" | ''The Indian Doctor'' | align="center" | 2010 | Tom Evans | 5 pennod |- ! scope="row" | ''The Tower''<br> | align="center" | 2011 | Tom | Ffilm deledu |- ! scope="row" | ''Merlin'' | align="center" | 2012 | ''Mordred'' | 12 pennod |- ! scope="row" | ''Privates'' | align="center" | 2013 | Preifat Keenan | 5 pennod |- ! scope="row" | ''Versailles'' | align="center" | 2015–2018 | [[Philippe d'Orléans (1640 - 1701)|Philippe I, Duke of Orléans]] | Prif gast |- ! scope="row" | ''Barbarians Rising<br> '' | align="center" | 2016 |Valentinian III | 4 pennod |- ! scope="row" | ''Prisoner Zero'' | align="center" | 2016 | Zero | Llais |- ! scope="row" | ''Genius'' | align="center" | 2017 | Maurice Solovine | 3ydd bennod |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="margin-bottom: 10px;" |+Ffilm ! Teitl ! Blwyddyn ! Rhan ! class="unsortable" | Nodiadau |- ! scope="row" | ''Bright Lights<br> '' | align="center" | 2010 | Steff | Ffilm fer |- ! scope="row" | ''Truth or Dare'' | align="center" | 2012 | Luke |- ! scope="row" | ''Button Eyes'' | align="center" | 2013 | Bachgen | Ffilm fer |- ! scope="row" | ''The Head Hunter'' | align="center" | 2016 | Herbert Mullin |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="margin-bottom: 34px;" |+ Cyfresi sain a llyfrau llafar ! Teitl ! Blwyddyn ! Cynhyrchydd ! Rhan ! class="unsortable" | Nodiadau |- ! scope="row" | ''Gallifrey'' | align="center" | 2011 | rowspan="7" |Big Finish Productions<br> | Cyfres 4 |- ! scope="row" |''The Confessions o Dorian Gray'' | align="center" | 2012-2016 | Dorian Gray | Cyfresi 1-5 |- ! rowspan="2" scope="row" | ''Bernice Summerfield'' | align="center" | 2012 |Gray | Casgliad 3 "Legion" |- | align="center" | 2013 | Awdur "''HMS Surprise''"<br> ar gasgliad 4 "New Frontiers" |- ! scope="row" | ''The Diary of River Song<br> '' | align="center" | 2015 | Bertie Potts |- ! scope="row" | ''Doctor Who - The Lives of Captain Jack'' | align="center" | 2017 | Y Dieithryn |- ! scope="row" | ''[[Hamlet]]'' | align="center" | 2017 | Hamlet |} == Theatr == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="margin-bottom: 10px;" ! Teitl ! Flwyddyn ! Rôl ! class="unsortable" | Cyfarwyddwr |- ! scope="row" | ''Fortune's Fool<br> '' | align="center" | 2013 | Pavel Yeletsky | Lucy Bailey |- ! scope="row" | ''[[Macbeth (drama)|Macbeth]]''<ref>{{Cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/review/theater-review-kenneth-branagh-macbeth-709618|title=Theater Review: Kenneth Branagh in 'Macbeth'|date=5 Mehefin 2014|access-date=18 Mehefin 2017|publisher=[[The Hollywood Reporter]]|last=Rooney|first=David}}</ref> | align="center" | 2013 | Malcolm | [[Kenneth Branagh]] |- ! scope="row" | ''La Ronde'' | align="center" | 2017 | Max Gill |} == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * {{IMDb|3657218}} * {{Twitter|vlavla}} {{DEFAULTSORT:Vlahos, Alexander}} [[Categori:Actorion ffilm o Gymru]] [[Categori:Actorion teledu o Gymru]] [[Categori:Actorion theatr o Gymru]] [[Categori:Genedigaethau 1988]] [[Categori:Pobl o Lantrisant]] [[Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru]] hksck2bz13qi9rihk0asjnfpituq1j0 Asbestos a'r ysgyfaint 0 215973 14892062 13369603 2026-05-10T07:47:32Z Craigysgafn 40536 14892062 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata=ALL | suppressfields= gwladwriaeth}} [[Delwedd:Diagram showing the lungs including the alveoli CRUK 309 cy.svg|de|320px]] Mae anadlu ffibrau '''[[asbestos]]''' yn gallu difrodi eich '''[[ysgyfaint]]'''. Mae pedwar prif glefyd yn gysylltiedig ag anadlu ffibrau asbestos, sef mesothelioma – math o ganser sy’n effeithio ar leinin yr ysgyfaint rhan fwyaf, [[canser yr ysgyfaint]] sy’n gysylltiedig ag asbestos, asbestosis – creithio ar feinwe’r ysgyfaint, sy’n anfalaen a chlefyd plewrol anfalaen. Gall symptomau clefydau sy’n gysylltiedig ag asbestos gymryd amser hir i ddatblygu, efallai degawdau, o’r adeg y daethpwyd i gysylltiad ag asbestos am y tro cyntaf. Felly, efallai bod pobl sy’n cael symptomau rŵan wedi dod i gysylltiad ag asbestos flynyddoedd maith yn ôl. Pobl sydd wedi dod i gysylltiad drwy eu gwaith sydd fwyaf mewn perygl o gael difrod i’w hysgyfaint. Mae hyn yn cynnwys seiri, plymwyr, trydanwyr, lapwyr, peintwyr ac adeiladwyr. Mae pobl sydd wedi bod yn gweithio yn y byd adeiladu llongau, peirianneg rheilffordd a ffatrïoedd oedd yn gwneud cynnyrch asbestos hefyd mewn mwy o berygl. Efallai eich bod chi hefyd mewn perygl os ydych chi wedi byw efo rhywun a ddaeth i gysylltiad ag asbestos. == Hanes == [[Delwedd:Asbestos fibres.jpg|bawd|Ffibrau Asbestos|320px]] {{Prif|asbestos}} Mae asbestos yn derm am grŵp o fwynau sydd wedi’u gwneud o ffibrau microsgopig. Cyn i bawb ddod i wybod am ei beryglon, roedd yn arfer cael ei ddefnyddio tipyn mewn adeiladau i inswleiddio, mewn lloriau a thai ac yn cael ei chwistrellu ar nenfydau a waliau. Mae bellach wedi’i wahardd ym Mhrydain. Efallai bod asbestos yn dal mewn adeiladau a adeiladwyd cyn 2000. == Asbestosis == Mae asbestosis yn gyflwr tymor hir ar yr ysgyfaint. Fel arfer, mae’n datblygu ryw 20 i 30 mlynedd ar ôl i rywun [[anadlu]] dipyn go lew o lwch asbestos yn ystod eu gwaith. === Symptomau === Mae’r ffibrau asbestos rydych chi wedi’u hanadlu yn aros yn eich ysgyfaint ac yn achosi creithio. Mae’r creithio hwn yn gwneud i’ch ysgyfaint grebachu a chaledu, sy’n gwneud i chi fod yn fyr eich gwynt. Ar y dechrau, efallai bydd hyn ond yn digwydd ar ôl i chi fod yn gorfforol actif ond, yn y pendraw, gall fod yn broblem mwy cyson. Dyma rai symptomau eraill: *Peswch drwy’r adeg *Gwichian *Blinder neu flinder ofnadwy *Poen yn eich brest neu’ch ysgwydd *Mewn achosion sydd wedi datblygu mwy, blaenau’r bysedd wedi chwyddo === Diagnosis === [[Delwedd:Europe - Incidence of lung cancer in women for year 2006 cy.svg|de|320px|bawd|Nifer o achosion o gansyr yr ysgyfaint mewn merched yn 2006, yn ôl gwlad.]] Os yw’n debygol bod gennych chi asbestosis, bydd eich meddyg yn eich anfon at arbenigwr yn yr ysbyty am ragor o brofion ar yr ysgyfaint a [[sgan CT]] o’ch brest. Peiriant [[pelydr-X]] arbennig yw hwn sy’n tynnu llun o drawstoriad o’ch corff. Does dim gwella o asbestosis unwaith iddo ddatblygu gan nad yw’n bosib dadwneud y difrod i’ch ysgyfaint. Ond, gallwch chi geisio leihau eich symptomau a gwella ansawdd eich bywyd. == Placiau plewrol == Mae’r pliwra yn bilen ddwy haen o gwmpas eich ysgyfaint sy’n leinio tu mewn i gawell yr ysgyfaint. Mae’n gyffredin iawn i rannau o’r bilen dewhau a hel sylwedd sialc os ydych chi wedi dod i gysylltiad ag asbestos. Mae’r rhain yn cael eu galw’n blaciau plewrol. Os oes gennych chi blaciau plewrol, nid yw’n golygu bod gennych chi glefyd mwy difrifol ar hyn o bryd neu eich bod chi’n debygol o gael clefyd difrifol yn y dyfodol. Mae dod i gysylltiad ag asbestos yn cynyddu’r risg o ddatblygu cyflwr difrifol ar yr ysgyfaint fel asbestosis, mesothelioma neu canser yr ysgyfaint, ond nid oes tystiolaeth wyddonol bod placiau plewrol yn cynyddu’r risg wedyn. Felly, os ydych chi wedi dod i gysylltiad ag asbestos, peidiwch â phoeni os gewch chi wybod bod gennych chi blaciau plewrol. Nid yw placiau plewrol yr un fath ag asbestosis (darllenwch y rhan ar asbestosis). Ar ben hynny, nid yw placiau yn fath cyn-falaen (pre-malignant) o ganser. === Symptomau === Ym mron pob achos o blaciau plewrol, ni fydd unrhyw symptomau a gallwch fyw heb unrhyw broblemau iechyd tymor hir. Gall pobl byw gyda nhw am flynyddoedd heb wybod eu bod nhw yno. Os gewch chi symptomau yn eich brest, fel diffyg anadl, peswch neu boen, peidiwch â chymryd mai placiau sy’n eu hachosi, ac anwybyddu’r symptomau. Mae’n fwy tebygol bod y symptomau yn cael eu hachosi gan gyflwr arall allai fod angen sylw. === Diagnosis === Os ydych chi wedi dod i gysylltiad ag asbestos a ddim yn cael problemau efo’ch brest, ‘does dim angen i chi gael pelydr-X na sgan CT. Mae’r risg o ddod i gysylltiad â phelydrau-X neu sgan-CT lawer mwy na’r budd o wybod am blaciau plewrol. == Tewhau plewrol ymledol == Tewhau plewrol ymledol yw pan fydd creithio mawr yn tewhau’r bilen blewrol sy’n leinio eich ysgyfaint a wal eich brest. === Symptomau === Pan fydd eich pliwra yn tewhau ac yn caledu dros ran fawr, nid yw eich ysgyfaint yn gallu ehangu mor bell ac felly efallai fyddwch chi’n teimlo allan o wynt. === Diagnosis === Bydd eich meddyg yn eich anfon at arbenigwr am brofion ar yr ysgyfaint a sgan CT. Peiriant pelydr-X arbennig yw hwn sy’n tynnu llun o drawstoriad o’ch corff. Weithiau, bydd angen cymryd sampl, neu fiopsi, o’r bilen blewrol sydd wedi tewhau er mwyn diys tyru diagnosis o mesothelioma. Yn y rhan fwyaf o achosion, ‘does dim angen unrhyw driniaeth arbennig gan nad yw’r tewhau plewrol fel arfer yn achosi symptomau difrifol iawn. == Canser yr ysgyfaint == [[Canser]] yr ysgyfaint yw pan fydd celloedd canser yn tyfu yn eich ysgyfaint, gan ddechrau fel arfer yn nhiwbiau’r llwybr anadlu o’r enw bronci. Mae celloedd canser yn tyfu i ffurfio lwmp o’r enw tiwmor. Mae’r rhan fwyaf o bobl yn deall bod ysmygu sigarennau yn cynyddu’r risg o ddatblygu canser yr ysgyfaint, ond mae dod i gysylltiad ag asbestos hefyd yn cynyddu’r risg. Mae’r risgiau hyn, gyda’i gilydd, yn golygu ei bod hi’n bwysicach fyth nad ydych chi’n ysmygu os ydych chi wedi dod i gysylltiad ag asbestos. === Symptomau === *Peswch sy’n para mwy na thair wythnos *Teimlo allan o wynt *Gwichian ar un ochr o’ch brest – gallai hyn wneud hi’n anodd i chi gysgu ar un ochr *Gwaed yn eich mwcws neu fflem *Poen yn eich brest neu’ch ysgwydd *Colli pwysau === Diagnosis === *Sgan CT – peiriant pelydr-X arbennig sy’n tynnu llun o drawstoriad o’ch corff *Biopsi – pan fydd sampl o feinwe yn cael ei gymryd o’r tiwmor *Broncosgopi – caiff telesgop bach, hyblyg ei basio i mewn i’ch ysgyfaint drwy eich trwyn a’ch pibell wynt fel bod y meddyg yn gallu edrych yn agosach ar y tiwmor. *Sgan PET – proses ddi-boen ble gewch chi chwistrelliad o sylwedd sydd ychydig yn ymbelydrol, y mae’r sganiwr yn gallu dod o hyd iddo a dangos a ydi’r canser wedi lledaenu i rannau eraill o’ch corff neu beidio. == Mesothelioma == Mae [[Mesothelioma]] yn fath o ganser sy’n tyfu yn eich pilen blewrol o gwmpas eich ysgyfaint. Mae mesothelioma yn gallu effeithio ar leinin tebyg o gwmpas eich abdomen neu’ch calon, er bod hyn yn llai cyffredin. === Symptomau === Gall symptomau mesothelioma ddod i’r amlwg lawer o flynyddoedd, fel arfer amryw o ddegawdau, ar ôl dod i gysylltiad ag asbestos. Mae’r cyflwr yn hir yn ymddangos ond yna’n datblygu’n sydyn. Dyma rai o’r prif symptomau: *Teimlo allan o wynt *Tagu *Poen yn eich brest neu’ch ysgwydd Wrth i mesothelioma ddatblygu, mae’n aml yn achosi i hylif hel yn eich gofod plewrol. Yr enw ar hyn yw tywalltiad plewrol. Mae’n cymryd rhywfaint o le yn eich brest ac yn gwasgu’r ysgyfaint fel nad oes modd iddo ehangu wrth i chi anadlu, sy’n achosi i chi deimlo allan o wynt. === Diagnosis === *Sgan CT– peiriant pelydr-X arbennig sy’n cymryd llun o drawstoriad o’ch corff. *Allsugno plewrol – pan gaiff sampl o’r hylif yn eich gofod plewrol ei gymryd. *Biopsi drwy’r croen – caiff nodwedd denau ei rhoi yn leinin eich ysgyfaint i gymryd sampl o feinwe. *Thoracosgopi – defnyddir teclyn o’r enw thoracosgop i edrych i mewn i’r gofod plewrol er mwyn gallu cymryd sampl o hylif neu feinwe. Efallai bydd talc sterilaidd yn cael ei chwythu i mewn i’r frest i geisio atal hylif rhag hel eto. Dyma’r prawf y mae’n well gan feddygon ei ddefnyddio i gael y canlyniadau gorau os oes gennych dywalltiad plewrol.<ref>[https://www.blf.org.uk/sites/default/files/Asbestos-and-your-lungs-welsh-2015-220415.pdf Asbestos a'ch ysgyfaint - British Lung Foundation]{{Dolen marw|date=Rhagfyr 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Erthyglau meddygol clefyd Asbestos == {| class="wikitable sortable" |- ! Blwyddyn !! Cyhoeddiad |- |- | 1898|| {{cite journal|title=Annual Report of the Chief Inspector of Factories and Workshops, Part II|publisher=H.M. Stationery Office|year=1898|pages=171–172|url=https://archive.org/details/factoriesandwor00deptgoog}} |- | 1912|| {{cite journal|title=Effect of Asbestos Dust on Workers Health in Asbestos Mines and Factories|journal=[http://www.nationalarchives.gov.uk/education/britain1906to1918/g2/cs4/g2cs4s7.htm The Labour Gazette]|year=1912|pages=761–762}} |- | 1918 || {{cite book|last=Hoffman|first=F.L.|title=Mortality from Respiratory Diseases in Dusty Trades (Inorganic Dusts)|year=1918|publisher=U.S. Dept. of Labor, Bureau of Labor Statistics|pages=35–47, 163–181}} |- | 1924 || {{cite journal|last=Cooke|first=W.E.|title=Fibrosis of the Lungs due to the Inhalation of Asbestos Dust|journal=British Medical Journal|date=26 Gorffennaf 1924|page=147|doi=10.1136/bmj.2.3317.147|volume=2|pmid=20771679|pmc=2304688}} |- | 1928 || {{cite journal|last=Editorial|title=Pulmonary Asbestosis|url=https://archive.org/details/sim_jama_1928-01-14_90_2/page/n49|journal=JAMA|year=1928|volume=90|issue=2|pages=119–120|doi=10.1001/jama.1928.02690290049014}} |- | 1928 || {{cite journal|last=Simpson|first=F.W.|title=Pulmonary Asbestosis in South Africa|url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_1929-05-11_3566/page/n47|journal=British Medical Journal|year=1929|pages=885–887|doi=10.1136/bmj.1.3516.885|volume=1}} |- | 1929 || {{cite journal|last=Haddow|first=A.C.|title=Asbestosis|journal=The Lancet|date= 3 Awst 1929|pages=231|doi=10.1016/s0140-6736(01)04102-2|volume=214}} |- | 1929 || {{cite journal|last=Wood|first=W.B.|journal=Tubercle|date= 10 Mai 1929|pages=353–363}} |- | 1930 || {{cite journal|last=Correspondence, Foreign Letters|title=Compensation Act to be Extended to Asbestosis|url=https://archive.org/details/sim_jama_1930-06-28_94_26/page/2078|journal=[[JAMA (journal)|JAMA]]|date= 28 Mehefin 1930|pages=2078|doi=10.1001/jama.1930.02710520044016|volume=94 | issue = 26}} |- | 1930 || {{cite journal|last=Mills|first=R.G.|title=Report of a Case|journal=Minnesota Medicine|date=June 28, 1930|pages=495–499}} |- | 1930 || {{cite journal|last=Editorial|title=Current Comment, Pulmonary Asbestosis|url=https://archive.org/details/sim_jama_1930-11-08_95_19/page/n43|journal=JAMA|year=1930|volume=95|number=19|pages=1431|doi=10.1001/jama.1930.02720190042014}} |- | 1930 || {{cite journal|last=Merewether|first=E.R.A.|title=The Occurrence of Pulmonary Fibrosis and Other Pulmonary Afflictions in Asbestos Workers|journal=J.Indus.Hyg.|date=Mai 1930|volume=12|series=5|pages=198–257}} |- | 1930 || {{cite journal|title=Health and Industrial Hygiene - Pulmonary Asbestosis|url=https://archive.org/details/sim_monthly-labor-review_1930-10_31_4/page/74|journal=Monthly Labor Review|year=1930|volume=31|pages=74–76}} |- | 1930 || {{cite book|title=Encyclopedia of Hygiene, Pathology and Social Welfare: Occupation and Health, Vol. I, A-H|year=1930|publisher=International Labor Office|location=Geneva|pages=189-181}} |- | 1930 || {{cite journal|last=Gardner|first=L.U.|title=Studies on Experimental Pneumonoconiosis: VI. Inhalation of Asbestos Dust, Its Effect Upon Primary Tuberculosis Infection|journal=J.Indus.Hyg.|year=1931|volume= 13|series=2|pages=65–114}} |- | 1930 || {{cite journal|last=Gordon|first=B|title=Pulmonary Asbestosis|journal=Penn.Med.J.|date=June 1931|volume=35|pages=637–639}} |- | 1934 || {{cite journal|last=Woods|first=W.B.|last2=Gloyne|first2=S.R.|journal=Lancet|year=1934|volume=2|pages=1383–1385| doi = 10.1016/s0140-6736(00)43332-5|title=PULMONARY ASBESTOSIS|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1934-12-22_2_25/page/n8}} |- | 1938 || {{cite journal|last=Dreesen|title=A Study of Asbestos in the Asbestos Textile Industry|journal=U.S. Treasury Dept., Public Health Bulletin|date=August 1938|pages=1–126}} |- | 1941 || {{cite journal|last=Dublin|title=Occupational Hazards and Diagnostic Signs, Bulletin|journal=U.S. Dept. of Labor, Div. of Labor Standards|year=1941|volume=41|pages=II, IV, V and 25}} |- | 1942 || {{cite journal|last=Holleb, H.B.|title=Bronchiogenic Carcinoma in Association with Pulmonary Asbestosis|journal=American Journal of Pathology|year=1942|pages=123–131}} |- | 1944 || {{cite journal|last=Wedler, H.W.|title=Asbestosis and Pulmonmary Carcinoma|journal=Bulletin of Hygiene|year=1944|volume=19|pages=362}} |- | 1944 || {{cite journal|last=Editorial|title=Environmental Cancer|url=https://archive.org/details/sim_jama_1944-11-25_126_13/page/836|journal=[[JAMA (journal)|JAMA]]|date= 25 Tachwedd 1944|pages=836|volume=126|issue=13|doi=10.1001/jama.1944.02850480036012}} |- | 1944 || {{cite journal|last=Hutchinson|title=Dust as an Industrial Health Hazard|journal=Heating and Ventilating|year=1944|volume=41|number=6|pages=57–61}} |- | 1946 || {{cite journal|last=Fleischer, W.F.|title=Health Survey of Pipe Covering Operations in Constructing Naval Vessels|journal=Journal of Industrial Hygiene and Toxicology|year=1946|volume=1|pages=9–16}} |- | 1948 || {{cite journal|last=Lynch, K.M.|title=Asbestosis IV: Analysis of Forty Necropsied Cases, Diseases of the Chest|year=1948|pages=79–81}} |- | 1949 || {{cite journal|last=Merewether|title=Annual Report of the Chief Inspector of Factories for 1947|year=1949|place=London|publisher=H.M. Stationary Office|pages=79–81}} |- | 1949 || {{cite journal|last=Wyers|title=Asbestosis|year=1949|publisher=Postgraduate Medical Journal|pages=631–638}} |} == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Cyngor meddygol BLF|https://www.blf.org.uk/sites/default/files/Asbestos-and-your-lungs-welsh-2015-220415.pdf}} [[Categori:Iechyd]] [[Categori:Canser]] [[Categori:Prosiect Wici-Iechyd]] [[Categori:Erthyglau BLF]] jb3p3hzowx2rq4wuxffae5n4xslydup Cyfangiad isotonig 0 216779 14892092 4100570 2026-05-10T08:31:43Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892092 wikitext text/x-wiki {{Cyffuriau | fetchwikidata = ALL }} Mewn '''Cyfangiad isotonig''' mae’r [[cyhyr]] yn cynhyrchu tyniant ac yn rheoli cyflymder y cyfangiad cyhyrol. Gall y symudiad hwn fod yn gyfangiad cyhyrol consentrig neu ecsentrig.<ref>{{Cite web|url=http://resource.download.wjec.co.uk.s3-eu-west-1.amazonaws.com/vtc/2017-18/17-18_2-8/cym/ffisoleg-ymarfer-corff_pennod2.pdf|title=Ffisoleg ymarfer corff, pennod 2|date=|access-date=2017|website=CBAC|last=|first=|archiveurl=|archivedate=|deadurl=}}{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Gweler Hefyd == *[http://adnoddau.cbac.co.uk/ Adnoddau dysgu CBAC] *[[Cyfangiad consentrig]] *[[Cyfangiad ecsentrig]] == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{CBAC|http://resource.download.wjec.co.uk.s3-eu-west-1.amazonaws.com/vtc/2017-18/17-18_2-8/cym/ffisoleg-ymarfer-corff_pennod2.pdf|Ffisioleg Ymarfer Corff}} [[Categori:Prosiect Wici-Iechyd]] [[Categori:Erthyglau CBAC]] jlq145mor1ofz9zp6u0rk6ayxrn79l1 Cyfangiad consentrig 0 216780 14892090 4100575 2026-05-10T08:30:50Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892090 wikitext text/x-wiki {{Cyffuriau | fetchwikidata = ALL }} Mewn '''Cyfangiad consentrig''' mae’r [[cyhyr]] yn byrhau o dan dyniant. Mae tarddiad a mewniad y cyhyr yn symud yn agosach at ei gilydd. <ref>{{Cite web|url=http://resource.download.wjec.co.uk.s3-eu-west-1.amazonaws.com/vtc/2017-18/17-18_2-8/cym/ffisoleg-ymarfer-corff_pennod2.pdf|title=Ffisoleg ymarfer corff, pennod 2|date=|access-date=2017|website=CBAC|last=|first=|archiveurl=|archivedate=|deadurl=}}{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Gweler Hefyd == *[[Cyfangiad isotonig]] *[[Cyfangiad ecsentrig]] *[http://adnoddau.cbac.co.uk/ Adnoddau dysgu CBAC] == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{CBAC|http://resource.download.wjec.co.uk.s3-eu-west-1.amazonaws.com/vtc/2017-18/17-18_2-8/cym/ffisoleg-ymarfer-corff_pennod2.pdf|Ffisioleg Ymarfer Corff}} [[Categori:Prosiect Wici-Iechyd]] [[Categori:Erthyglau CBAC]] 1g6o9s26nz5cgvkka0938eqy7r6vn50 Cyfangiad ecsentrig 0 216781 14892091 4100563 2026-05-10T08:31:16Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892091 wikitext text/x-wiki {{Cyffuriau | fetchwikidata = ALL }} mewn '''Cyfangiad ecsentrig''' mae’r [[cyhyr]] yn ymestyn o dan dyniant. Mae tarddiad a mewniad y cyhyr yn symud i ffwrdd oddi wrth ei gilydd. Mae cyfangiad ecsentrig yn rheoli symudiad yn y cymal i lawr ac mae’n gweithio i wrthsefyll grym disgyrchiant.<ref>{{Cite web|url=http://resource.download.wjec.co.uk.s3-eu-west-1.amazonaws.com/vtc/2017-18/17-18_2-8/cym/ffisoleg-ymarfer-corff_pennod2.pdf|title=Ffisoleg ymarfer corff, pennod 2|date=|access-date=2017|website=CBAC|last=|first=|archiveurl=|archivedate=|deadurl=}}{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Gweler Hefyd == * [[Cyfangiad isotonig]] * [[Cyfangiad consentrig]] *[http://adnoddau.cbac.co.uk/ Adnoddau dysgu CBAC] == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{CBAC|http://resource.download.wjec.co.uk.s3-eu-west-1.amazonaws.com/vtc/2017-18/17-18_2-8/cym/ffisoleg-ymarfer-corff_pennod2.pdf|Ffisioleg Ymarfer Corff}} [[Categori:Prosiect Wici-Iechyd]] [[Categori:Erthyglau CBAC]] objh6gbgcf7dqemvw6x0etx1wdgzqb6 Cymal synofaidd 0 216813 14892173 14601000 2026-05-10T09:52:40Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892173 wikitext text/x-wiki {{Cyffuriau|fetchwikidata=ALL |image = Synovial Joint cy.svg }} Mae '''cymal synofaidd''', a elwir hefyd yn ''diarthrosis'', yn ymuno'r [[esgyrn]] â chapsiwl cymal ffibrog. Dyma'r math mwyaf cyffredin a mwyaf symudol o gymal yng nghorff [[mamal]]. Fel gyda'r rhan fwyaf o gymalau eraill, mae cymalau synofaidd yn cyflawni symudiad wrth bwynt cyswllt yr esgyrn ymgymalu. == Strwythur == * [[Cymal (anatomeg)|Cymal]] yw man lle mae dau neu fwy o esgyrn yn cyfarfod. Mae esgyrn wedi’u cysylltu o amgylch y cymal.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://resource.download.wjec.co.uk.s3-eu-west-1.amazonaws.com/vtc/2017-18/17-18_2-8/cym/ffisoleg-ymarfer-corff_pennod2.pdf|title=Ffisoleg ymarfer corff, pennod 2|date=|access-date=1 Ionawr 2017|website=CBAC|last=|first=|archiveurl=|archivedate=}}{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Mae meinweoedd cysylltiol yn cynnwys [[gewynnau]], cartilag a thendonau. * Mae gewynnau’n dal y cymal gyda’i gilydd sy’n rhoi sefydlogrwydd i gymalau. * Mae [[cartilag]] ar bennau’r esgyrn a lle mae cymalau’n cyfarfod. * Mae [[Tendon|tendonau’n]] cysylltu cyhyrau â’r sgerbwd. == Mathau == Mae gwahanol fathau o gymalau synofaidd yn galluogi symudiadau i wahanol raddau, maent yn cynnwys: * Colfach - y benelin a’r [[pen-glin]]. Mae cymalau colfach yn eich galluogi i symud y benelin a’r pen-glin mewn un cyfeiriad yn unig. Maen nhw’n galluogi’r cymal i gael ei blygu a’i estyn. * Pelen a chrau - yn yr [[ysgwydd]] a’r glun ac yn galluogi symudiad ym mhob cyfeiriad bron iawn. Mewn cymal pelen a chrau, mae ochr crwn un asgwrn (pêl) yn ffitio ym mhant bach crwn asgwrn arall (crau). * Colynnog - yn y [[gwddf]], rhwng y ddau [[Fertibra|fertebra]] uchaf. Mae’n galluogi symudiad cylchdro yn unig, fel symud eich pen o un ochr i’r llall.<ref name=":0" /> == Gweler hefyd == * [http://adnoddau.cbac.co.uk/ Adnoddau dysgu CBAC] == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{CBAC|http://resource.download.wjec.co.uk.s3-eu-west-1.amazonaws.com/vtc/2017-18/17-18_2-8/cym/ffisoleg-ymarfer-corff_pennod2.pdf|Ffisioleg Ymarfer Corff}} [[Categori:Prosiect Wici-Iechyd]] [[Categori:Cymalau]] [[Categori:Erthyglau CBAC]] 4vx4ffxyaln2nsz892yxd6h2zfmh333 Jack Sargeant 0 220650 14891788 13437469 2026-05-09T20:32:04Z Dafyddt 942 14891788 wikitext text/x-wiki {{Infobox AM |honorific-prefix = |name = Jack Sargeant |honorific-suffix = [[Aelod o'r Senedd|AS]] |image = Jack Sargeant AM (40900021582).png |alt = |caption = |office = Aelod o [[Senedd Cymru]] <br> dros [[Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth Cynulliad)|Alun a Glannau Dyfrdwy]] |majority = 6,545 (35.3%) |term_start = 7 Chwefror 2018<ref>{{cite web |url=https://senedd.wales/cy/memhome/Pages/MemberProfile.aspx?mid=6571 |title=Jack Sargeant AS = Proffil Aelod |publisher=Senedd Cymru |date= |accessdate=8 Chwefror 2018 |archive-date=2020-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607173310/https://senedd.wales/cy/memhome/Pages/MemberProfile.aspx?mid=6571 |url-status=dead }}</ref> |term_end =8 Ebrill 2026 |predecessor2 = [[Carl Sargeant]] |successor2 = |birth_date = {{Birth year and age|1994}} |birth_place = [[Rhuddlan]], [[Sir y Fflint]] |death_date = |death_place = |party = [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] |spouse = |children = |relatives = [[Carl Sargeant]] (tad) |website = {{url|http://www.jacksargeant.org/}} }} Gwleidydd [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] yw '''Jack Sargeant''' (ganwyd [[1994]]). Roedd yn Aelod o'r [[Senedd Cymru|Senedd]] dros etholaeth [[Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth Cynulliad)|Alun a Glannau Dyfrdwy]] rhwng 2018 a 2026. Fe'i etholwyd mewn is-etholiad a gynhaliwyd ar 6 Chwefror 2018 ac fe'i ail-etholwyd yn etholiad 2021. Ni chafodd ei ail-ethol yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]].<ref>{{Cite web|title=Pwy yw'r 16 AS a fethodd a chael eu hail-ethol?|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/erthyglau/cewpgrjkqxeo|website=BBC Cymru Fyw|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> == Bywgraffiad == Mae'n fab i [[Carl Sargeant]], Aelod Cynulliad a bu farw yn Nhachwedd 2017. Yn dilyn marwolaeth ei dad, sefodd yn yr un etholaeth.<ref>{{dyf newyddion|url=https://golwg360.cymru/newyddion/cymru/512149-jack-sargeant-dilyn-cynulliad|teitl=Jack Sargeant yn dilyn ei dad i’r Cynulliad|cyhoeddwr=Golwg360|dyddiad=7 Chwefror 2018|dyddiadcyrchu=7 Chwefror 2018}}</ref> Magwyd Sargeant yn [[Cei Connah|Nghei Connah]] ac aeth i Ysgol Gynradd Bryn Deva ac Ysgol Uwchardd Cei Connah. Gwnaeth prentisiaeth yng Ngholeg Deeside yn gweithio gyda busnes bach lleol, cyn astudio am radd peirianneg ym [[Prifysgol Glyndŵr|Mhrifysgol Glyndŵr]], Wrecsam.<ref>{{dyf newyddion|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/carl-sargeants-son-bids-take-14017018|teitl=Carl Sargeant's son bids to take his seat in the National Assembly|cyhoeddwr=WalesOnline|dyddiad=10 Rhagfyr 2017|dyddiadcyrchu=8 Chwefror 2018|iaith=en}}</ref> {{Cabinet Llywodraeth Cymru}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolenni allanol== * {{Twitter|JackSargeantAM}} {{DEFAULTSORT:Sargeant, Jack}} [[Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021]] [[Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026]] [[Categori:Genedigaethau 1994]] [[Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)]] [[Categori:Pobl o Sir y Fflint]] 8gj8bnle6e1y1jc8sqijutr3dg3qd64 14891790 14891788 2026-05-09T20:34:07Z Dafyddt 942 14891790 wikitext text/x-wiki {{Infobox AM |honorific-prefix = |name = Jack Sargeant |honorific-suffix = [[Aelod o'r Senedd|AS]] |image = Official photograph of Jack Sargeant MS Minister for Culture, Skills and Social Partnership (Portrait) (cropped).jpg |alt = |caption = |office = Aelod o [[Senedd Cymru]] <br> dros [[Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth Cynulliad)|Alun a Glannau Dyfrdwy]] |majority = 6,545 (35.3%) |term_start = 7 Chwefror 2018<ref>{{cite web |url=https://senedd.wales/cy/memhome/Pages/MemberProfile.aspx?mid=6571 |title=Jack Sargeant AS = Proffil Aelod |publisher=Senedd Cymru |date= |accessdate=8 Chwefror 2018 |archive-date=2020-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607173310/https://senedd.wales/cy/memhome/Pages/MemberProfile.aspx?mid=6571 |url-status=dead }}</ref> |term_end =8 Ebrill 2026 |predecessor2 = [[Carl Sargeant]] |successor2 = |birth_date = {{Birth year and age|1994}} |birth_place = [[Rhuddlan]], [[Sir y Fflint]] |death_date = |death_place = |party = [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] |spouse = |children = |relatives = [[Carl Sargeant]] (tad) |website = {{url|http://www.jacksargeant.org/}} }} Gwleidydd [[Y Blaid Lafur (DU)|Llafur]] yw '''Jack Sargeant''' (ganwyd [[1994]]). Roedd yn Aelod o'r [[Senedd Cymru|Senedd]] dros etholaeth [[Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth Cynulliad)|Alun a Glannau Dyfrdwy]] rhwng 2018 a 2026. Fe'i etholwyd mewn is-etholiad a gynhaliwyd ar 6 Chwefror 2018 ac fe'i ail-etholwyd yn etholiad 2021. Ni chafodd ei ail-ethol yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]].<ref>{{Cite web|title=Pwy yw'r 16 AS a fethodd a chael eu hail-ethol?|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/erthyglau/cewpgrjkqxeo|website=BBC Cymru Fyw|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> == Bywgraffiad == Mae'n fab i [[Carl Sargeant]], Aelod Cynulliad a bu farw yn Nhachwedd 2017. Yn dilyn marwolaeth ei dad, sefodd yn yr un etholaeth.<ref>{{dyf newyddion|url=https://golwg360.cymru/newyddion/cymru/512149-jack-sargeant-dilyn-cynulliad|teitl=Jack Sargeant yn dilyn ei dad i’r Cynulliad|cyhoeddwr=Golwg360|dyddiad=7 Chwefror 2018|dyddiadcyrchu=7 Chwefror 2018}}</ref> Magwyd Sargeant yn [[Cei Connah|Nghei Connah]] ac aeth i Ysgol Gynradd Bryn Deva ac Ysgol Uwchardd Cei Connah. Gwnaeth prentisiaeth yng Ngholeg Deeside yn gweithio gyda busnes bach lleol, cyn astudio am radd peirianneg ym [[Prifysgol Glyndŵr|Mhrifysgol Glyndŵr]], Wrecsam.<ref>{{dyf newyddion|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/carl-sargeants-son-bids-take-14017018|teitl=Carl Sargeant's son bids to take his seat in the National Assembly|cyhoeddwr=WalesOnline|dyddiad=10 Rhagfyr 2017|dyddiadcyrchu=8 Chwefror 2018|iaith=en}}</ref> {{Cabinet Llywodraeth Cymru}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolenni allanol== * {{Twitter|JackSargeantAM}} {{DEFAULTSORT:Sargeant, Jack}} [[Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021]] [[Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026]] [[Categori:Genedigaethau 1994]] [[Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)]] [[Categori:Pobl o Sir y Fflint]] my4xujk3ytojgv5t00w6gcwyuih4fto Steroid 0 221871 14892069 12753199 2026-05-10T07:55:09Z Craigysgafn 40536 14892069 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata = ALL}} [[Delwedd:Trimethyl_steroid-nomenclature.svg|alt=Complex chemical diagram|de|bawd|System cylchoedd steroid: Dangosir system cylchoedd rhiant steroid ABCD (fframwaith hydrocarbon) gyda llythrennu (cylchoedd) a rhifo (atomau) wedi eu cymeradwyo gan IUPAC.:1785f]] Cyfansoddyn organig yw '''steroid''' ac mae iddo bedwar cylch sydd wedi eu trefnu mewn cyfluniad moleciwlaidd penodol. Ymhlith yr enghreifftiau amlwg y mae colesterol lipid dietegol, yr hormonau rhyw estradiol a thestosteron:10-19 a'r cyffur gwrthlidiol decsamethason.<ref name = "Lednicer_2011">{{cite book | vauthors = Lednicer D | title = Steroid Chemistry at a Glance | year = 2011 | publisher = Wiley | location = Hoboken | isbn = 978-0-470-66084-3 }}</ref><ref name="pmid16236742">{{cite journal | vauthors = Rhen T, Cidlowski JA | title = Antiinflammatory action of glucocorticoids--new mechanisms for old drugs | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 353 | issue = 16 | pages = 1711–23 | date = Hydref 2005 | pmid = 16236742 | doi = 10.1056/NEJMra050541 | url = https://pedclerk.uchicago.edu/sites/pedclerk.uchicago.edu/files/uploads/Addison%27sGCTx.NEJM_.2005.pdf | access-date = 6 Mawrth 2018 | archive-date = 9 Awst 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170809044355/https://pedclerk.uchicago.edu/sites/pedclerk.uchicago.edu/files/uploads/Addison%27sGCTx.NEJM_.2005.pdf }}</ref> Ceir dwy brif swyddogaeth fiolegol i steroidau: mae rhai steroidau (megis [[Cholesterol|colesterol]]) yn chwarae rhan allweddol mewn cellbilennau ac yn newid hylifedd pilenni, gweithreda llawer o steroidau hefyd fel moleciwlau signalau sy'n actifadu derbynyddion hormonau steroid. Mae strwythur craidd steroid yn cynnwys dau ar bymtheg o [[atom]]au carbon sydd wedi'u bondio mewn pedwar cylch "ymdoddedig": tri chylch yn cynnwys chwe aelod seiclohecsan (cylchoedd A, B a C yn y darlun) ac un cylch o bum aelod cyclopentane (cylch D). Mae steroidau'n amrywio yn ôl grŵp swyddogaethol, nodwedd sydd ynghlwm a'r strwythur craidd uchod, ynghyd â chyflwr ocsidiad y cylchoedd. Math o steroid yw sterolau, ac maent yn cynnwys [[hydrocsyl]] yn safle tri'r darlun a deillia eu sgerbwd o cholestane.:1785f <ref name = "IUPAC_steroids">{{cite journal | journal = [[Pure and Applied Chemistry|Pure Appl. Chem.]] | volume = 61 | issue = 10 | pages = 1783–1822 | year = 1989 | title = Nomenclature of steroids, recommendations 1989 | vauthors = Moss GP, ((the Working Party of the IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature)) |pmid = | doi = 10.1351/pac198961101783 | url=http://iupac.org/publications/pac/pdf/1989/pdf/6110x1783.pdf }} ''Also available with the same authors at'' {{cite journal | vauthors = Carlson P, Bull JR, Engel K, Fried J, Kircher HW, Loaning KL, Moss GP, Popják G, Uskokovic MR | author-link3 = Josef Fried | title = IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature (JCBN). The nomenclature of steroids. Recommendations 1989 | journal = European Journal of Biochemistry / FEBS | volume = 186 | issue = 3 | pages = 429–58 | date = Rhagfyr 1989 | pmid = 2606099 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1989.tb15228.x | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1432-1033.1989.tb15228.x/epdf }}; ''Also available online at'' {{cite web |url= http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/steroid/3S01.html |title= The Nomenclature of Steroids |publisher= Queen Mary University of London|location= London, GBR|page= 3S–1.4|pages= |access-date= 10 Mai 2014}}</ref> Gallant hefyd amrywio'n sylweddol wedi newidiadau i strwythur y cylch (er enghraifft, holltau yn y cylchoedd sy'n cynhyrchu secosteroidau, fel fitamin D3). Gellir canfod cannoedd o steroidau mewn [[Planhigyn|planhigion]], [[Anifail|anifeiliaid]] a [[Ffwng|ffyngau]]. Mae'r holl steroidau yn cael eu cynhyrchu mewn [[cell]]oedd o'r sterols lanosterol (anifeiliaid a ffyngau) neu cycloartenol (planhigion). Deillia lanosterol a cycloartenol o cylcheiddiad y sgwâr triterpene.<ref name="urlLanosterol biosynthesis">{{cite web | url = http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/enzyme/reaction/terp/lanost.html | title = Lanosterol biosynthesis | publisher = International Union Of Biochemistry And Molecular Biology | work = Recommendations on Biochemical & Organic Nomenclature, Symbols & Terminology }}</ref><ref>[https://carbdm.org/ CarbDM: Anabolic steroids and Performance enhancing substance]</ref> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Cite journal|title=The nuclear pregnane X receptor: a key regulator of xenobiotic metabolism|date=Hydref 2002|journal=Endocrine Reviews|issue=5|doi=10.1210/er.2001-0038|volume=23|pages=687–702|pmid=12372848}} [[Categori:Metabolaeth]] [[Categori:Prosiect Wici-Iechyd]] i3kyihiua6bqnsina9zj7kv2a7ioiwp Ellie Curson 0 225691 14891723 14854380 2026-05-09T14:09:18Z Craigysgafn 40536 14891723 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= cenedl dinasyddiaeth | dateformat = dmy }} {{Infobox football biography |name=Ellie Curson |image= |caption= |Yeovil Town]] yn 2014|fullname=Ellen Rose Curson<ref>{{cite web |url=http://www.thefa.com/~/media/files/thefaportal/governance-docs/registrations/february-2013.ashx |title=List of Players under Written Contract Registered Between 01/02/2013 and 28/02/2013 |work=thefa.com |publisher=The Football Association |accessdate=7 Ebrill 2018}}</ref>|birth_date={{Birth date and age|1994|02|18|df=yes}}|birth_place=[[Casnewydd]]|height=|position=[[Canolwr]], [[Blaenwr]]|currentclub=|clubnumber=|youthyears1=2001–2005|youthclubs1=Griffithstown|youthyears2=2005–2006|youthclubs2=Mardy Tigers|youthyears3=2006–2010|youthclubs3=[[Bristol City W.F.C.|Bristol Academy]]|years1=2010–2014|clubs1=[[Bristol City W.F.C.|Bristol Academy]]|caps1=18|goals1=0|years2=2014–2018|clubs2=[[Yeovil Town L.F.C.|Yeovil Town Ladies]]|caps2=60|goals2=6|nationalyears1=2012–2016|nationalteam1=[[Tîm pêl-droed cenedlaethol merched Cymru|Cymru]]|nationalcaps1=3|nationalgoals1=0|club-update=16:37, 11 Chwefror 2018 (UTC)|nationalteam-update=13:07, 9 Mawrth 2016 (UTC)}} Mae '''Ellen Rose "Ellie" Curson''' (a aned [[18 Chwefror]] [[1994]]) yn chwaraewr [[pêl-droed]] proffesiynol o [[Cymru|Gymru]] a chwaraeodd mwyaf diweddar dros dîm Merched Yeovil Town. == Cefndir == Ganed Curson yng [[Casnewydd|Nghasnewydd]], ac fe'i magwyd yn [[Griffithstown]] gerllaw. Dechreuodd ei gyrfa pêl-droed yn 7 oed ar ôl ymuno â sesiynau hyfforddi ei brawd a gynhaliwyd gan ei thad. Dechreuodd chwarae i dîm bechgyn dan 8 oed Griffithstown gan barhau i chwarae gyda nhw hyd 11 oed. Wedyn ymunodd â Mardy Tigers tîm merched lleol <ref name="Yeovil profile">{{cite web|url=http://www.yeoviltownladies.com/playerProfile/ellen_curson.html#FV6CaFdhtsbTLDLH.97|title=Ellen Curson Player Profile|accessdate=7 Ebrill 2018|work=yeoviltownladies.com|publisher=Yeovil Town Ladies FC}}{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Bu'n chware i'[[Y Maerdy|r Maerdy]] hyd iddi ymuno â Chanolfan Rhagoriaeth Academi [[Bryste]] yn 12 oed. Ar ôl ymuno â Bryste, bu Curson yn astudio am arholiadau lefel A yng Ngholeg Filton. Ym mis Mehefin 2016, graddiodd Curson o [[Prifysgol Fetropolitan Caerdydd|Brifysgol Fetropolitan Caerdydd]], gyda gradd faglor dosbarth cyntaf mewn Chwaraeon ac Addysg Gorfforol <ref>{{cite web|url=http://www.yeoviltownladies.com/news/captain_curson_graduates.html#0qU0Hx5vybkmOOwB.97|title=Captain Curson Graduates|date=24 June 2016|accessdate=7 Ebrill 2018|work=yeoviltownladies.com|publisher=Yeovil Town Ladies FC|archive-date=2017-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103191700/http://www.yeoviltownladies.com/news/captain_curson_graduates.html#0qU0Hx5vybkmOOwB.97|url-status=dead}}</ref>. == Gyrfa clwb == === Academi Bryste === Wedi symud ymlaen trwy'r ochr ieuenctid a'r ail dîm, fe wnaeth Curson ei ymddangosiad gyntaf dros Academi Bryste ar 9 Mai 2010; gan ddod ymlaen fel eilydd yng ngêm olaf y tymor. Roedd y gêm yn erbyn Watford yn Uwch-gynghrair Merched Lloegr<ref>{{cite web|url=http://full-time.thefa.com/DisplayFixture.do?id=3529629|title=FA Women's Premier League: Watford LFC 1–1 Bristol Academy WFC|date=9 Mai 2010|accessdate=7 Ebrill 2018|work=The FA: Full-time|publisher=The Football Association}}{{Dolen marw|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Arwyddodd Curson ei chontract cyntaf gydag Academi Bryste yn ystod eu tymor cyntaf yn yr Or Uwch Gynghrair (WSL) ym mis Mehefin 2011. Ar 5 Hydref 2011<ref name="Bristol profile">{{cite web|url=http://www.bristolacademywfc.co.uk/playerProfile/ellen_curson.html|title=Ellen Curson Player Profile|accessdate=7 Ebrill 2018|work=bristolacademywfc.co.uk|publisher=Bristol Academy WFC|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428093742/http://www.bristolacademywfc.co.uk/playerProfile/ellen_curson.html|archive-date=28 Ebrill 2014}}</ref>, sgoriodd Curson ei gôl gyntaf i Academi Bryste wrth iddynt golli 4-2 yn erbyn Energiya Vorenzh yng Nghynghrair y Pencampwyr<ref>{{cite web|url=https://int.soccerway.com/matches/2011/10/05/europe/uefa-womens-champions-league/fc-energya-dyussh-voronezh/bristol-academy-wfc/1204145/?ICID=PL_MS_28|title=Energiya Vorenzh vs. Bristol City 4–2|date=5 Hydref 2011|accessdate=7 Ebrill 2018|publisher=Soccerway}}</ref>. Bu Curson hefyd ymddangos fel eilydd na chafodd ei ddefnyddio yn ffeinal Cwpan Menywod yr FA yn 2013 pan gollodd y tîm i Ferched Arsenal. Fe'i rhyddhawyd gan Academi Bryste ym mis Mehefin 2014<ref>{{cite web|url=http://www.bristolpost.co.uk/Bristol-Academy-s-Dave-Edmondson-dispenses/story-21223165-detail/story.html|title=Bristol Academy's Dave Edmondson dispenses with fowards Heatherson and Curson|date=12 Mehefin 2014|accessdate=7 Ebrill 2018|work=Bristol Post|publisher=Local World}}</ref> === Met Caerdydd === Wrth barhau i fod efo Academi Bryste ond yn astudio am radd ym Mhrifysgol Fetropolitan Caerdydd, bu Curson yn chware i Fet Caerdydd yn Uwch Gynghrair Merched Cymru. === Merched Yeovil Town === Ar 23 Mehefin 2014, yn dilyn ei rhyddhau o Fryste, arwyddodd Curson ar gyfer Merched Yeovil Town oedd yn chware yn ail adran y WSL<ref>{{cite web|url=http://www.westerngazette.co.uk/Yeovil-Town-Ladies-bolster-ranks-signing-Welsh/story-21277802-detail/story.html|title=Yeovil Town Ladies bolster ranks by signing Welsh international Ellie Curson|date=23 June 2014|accessdate=7 Ebrill 2018|work=Western Gazette|publisher=Local World|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625133612/http://www.westerngazette.co.uk/Yeovil-Town-Ladies-bolster-ranks-signing-Welsh/story-21277802-detail/story.html|archive-date=25 Mehefin 2014}}</ref>. Fe wnaeth Curson ei ymddangosiad gyntaf i Yeovil, ar 28 Mehefin 2014, yn erbyn Sunderland pan drechwyd ei thîm 2-0. Mwynhaodd Curson tymor llwyddiannus yn 2015 wrth i Yeovil orffen yn y bedwerydd yn WSL 2, a chafodd ei enwi'n chwaraewr y tymor gan y rheolwr Jamie Sherwood a llofnodi cytundeb blwyddyn ar gyfer tymor 2016. Ar 22 Ionawr 2018, adawodd Curson Yeovil Town ar ôl iddi benderfynu na allai wneud y newid i yrfa pêl-droed llawn amser a gan ei bod am canolbwyntio ar ei yrfa fel athro<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/42773874|title=Ellie Curson: Yeovil Town Ladies captain leaves to focus on teaching|date=22 Ionawr 2018|accessdate=7 Ebrill 2018|publisher=BBC Sport}}</ref>. == Gyrfa ryngwladol == Wedi cynrychioli Cymru ar lefel dan 16 oed, dan 17 ac o dan 19 oed, gwnaeth Curson ei ymddangosiad cyntaf i dîm cenedlaethol Cymru yn 18 oed mewn gêm gyfeillgar yn erbyn yr Iseldiroedd ym mis Tachwedd 2012. ==Ystadegau== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Ymddangosiadau a goliau mesyl clwb tymor a chystadleuaeth |- !rowspan="2"|Clwb !rowspan="2"|Tymor !colspan="3"|cyngrhair !colspan="2"|[[Cwpan FA y merched]] !colspan="2"|[[Cwpan WSL]] !colspan="2"|[[UEFA#Clwb|Ewrop]] !colspan="2"|cyfanswm |- !Adran!!Ymddangos!!Gôl!!Ymddangos!!Gôl!!Ymddangos!!Gôl!!Ymddangos!!Gôl!!Ymddangos!!Gôl |- |rowspan="6"|[[Bristol City W.F.C.|Bristol Academy]] |[[2009–10 FA Women's Premier League|2009–10]] |[[FA Women's Premier League National Division|WPL National]] |1||0||0||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||1||0 |- |[[2011 FA WSL|2011]] |[[FA WSL]] |0||0||0||0||0||0||1||1||1||1 |- |[[2012 FA WSL|2012]] |FA WSL |8||0||0||0||0||0||colspan="2"|—||8||0 |- |[[2013 FA WSL|2013]] |FA WSL |9||0||0||0||0||0||colspan="2"|—||9||0 |- |[[2014 FA WSL|2014]] |[[FA WSL 1]] |0||0||3||0||1||0||0||0||4||0 |- !colspan="2"|Cyfanswm !18!!0!!3!!0!!1!!0!!1!!1!!23!!1 |- |rowspan="6"|[[Yeovil Town L.F.C.|Yeovil Town Ladies]] |[[2014 FA WSL|2014]] |[[FA WSL 2]] |13||2||0||0||0||0||colspan="2"|—||13||2 |- |[[2015 FA WSL|2015]] |FA WSL 2 |17||2||2||1||4||0||colspan="2"|—||23||3 |- |[[2016 FA WSL|2016]] |FA WSL 2 |18||2||3||0||0||0||colspan="2"|—||21||2 |- |[[2017 Yeovil Town L.F.C. tymor|2017]] |FA WSL 1 |8||0||1||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||9||0 |- |[[2017–18 FA WSL|2017–18]] |FA WSL 1 |4||0||0||0||3||0||colspan="2"|—||7||0 |- !colspan="2"|Cyfanswm !60!!6!!6!!1!!7!!0!!colspan="2"|—!!73!!7 |- !colspan="3"|Cyfanswm gyrfa !78!!6!!9!!1!!8!!0!!1!!1!!96!!8 |} == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Curson, Ellie}} [[Categori:Genedigaethau 1994]] [[Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru]] [[Categori:Pêl-droedwyr benywaidd rhyngwladol Cymru]] 2e5n24hzk9xnv0k4hwm6wyvb8anlmme Stryd Dizengoff 0 231620 14892059 13700101 2026-05-10T07:43:22Z Craigysgafn 40536 14892059 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle| gwlad={{banergwlad|Israel}}}} [[Delwedd:108 Dizengoff Street.jpg|bawd|108 Dizengoff Street, adeilad nodweddiadol [[Bauhaus]]]] Mae '''Stryd Dizengoff''' ([[Hebraeg]]: רחוב דיזנגוף, ''Rehov Dizengoff'') yn stryd bwysig yng nghanol dinas [[Tel Aviv]], [[Israel]]. Enwyd y stryd ar ôl faer cynraf Tel Aviv, [[Meir Dizengoff]]. Dyma oedd prif stryd a stryd fwyaf enwog Israel a daeth yn fathodyn o lwyddiant [[Seioniaeth]] a Tel Aviv fel dinas soffistigedig. Mae'r stryd yn rhedeg o gornel Stryd Ibn Gabirol ar ei phwynt mwyaf deheuol i ardal porthladd Tel Aviv yn ei phwynt gogledd orllewinnol. ==Hanes== [[Delwedd:Dizengoff St looking north 1930s.jpg|bawd|Y stryd yn yr 1930au]] [[Delwedd:Tel-aviv-interchange-ben-gurion-dizengoff-streets-july-2016.jpg|bawd|Cyffordd Strydoedd Dizengoff a Ben Gurion]] Disgrifiwyd y stryd yn ei blodau fel "[[Champs-Élysées]] Tel Aviv". Mewn slang [[Hebraeg]], bathwyd gair newidd sy'n nodweddu pwysigrwydd y stryd yn y wlad newydd: "l'hizdangef" (להזדנגף), yn llythrennol "i Dizengoffio ei hun, hynny yw, i rhodio ar hyd Stryd Dizengoff" i fynd allan ar y dref<ref name="Y!" /> Nodweddwyd hi gan adeiladau lluniaidd [[Bauhaus]]. Ers yr 1970au mae'r stryd wedi dioddef cwymp mewn bri wrth i ddinasyddion fynd i [[maelfa]], Canolfan Dizengoff hybu'r cwymp yma, yn ogystal â newidiadau i adeiladwaith y stryd. Roedd Stryd Dizengoff i'r gogledd tuag at Sgwâr Dizengoff arfer bod yn ardal gyfoethog ond cwympodd mewn bri. I'r gogledd o'r Sgwâr mae'r stryd yn dal i ddal siopau cyfoethog <ref name="Frommers">{{Cite web |url=http://www.frommers.com/destinations/telaviv/0089024195.html |title=Frommers |access-date=2018-11-04 |archive-date=2013-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524162630/http://www.frommers.com/destinations/telaviv/0089024195.html |url-status=dead }}</ref> sy'n cynnwys siopau drud. Mae'r stryd yn llawn caffes, bwytai, ciosg byr-bryd yn gwerthu [[ffelaffel]]. Ar ben ddeuheuol y stryd ceir Sgwâr Dizengoff a maelfa Dizengoff.<ref name="Y!">{{Cite web |url=http://travel.yahoo.com/p-travelguide-2667740-tel_aviv_introduction-i |title=Yahoo Tel Aviv |access-date=2018-11-04 |archive-date=2009-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091214060346/http://travel.yahoo.com/p-travelguide-2667740-tel_aviv_introduction-i |url-status=dead }}</ref> Daeth dirywiad y stryd yn destun trafod ymysg pobl Tel Aviv ac Israel, yn enwedig yn sgil dathliadau canmlwyddiant y ddinas yn 2009. Er mwyn troi'r rhod ar ddirywiad y stryd yn 2017, penderfynodd Bwrdeistref Tel Aviv fuddsoddi NIS60 miliwn i adnewyddu rhan waelod Sgwâr Dizengoff i'r gynllun gwreiddiol. Mae bellach gwell ysbryd a golwg i'r stryd. ===Ymosodiadau=== Dioddefodd y stryd ddau ymosodiad far yn yr 1990au. Lladdwyd 22 person mewn ymosodiad terfysgol ar fws rhif 5 ar y stryd ar 5 Hydref 1994 a cafwyd ymosodiad fawr arall ar Ganolfan Dizengoff ar 4 Mawrth 1996 pan laddwyd 13 person. Codwyd cofebau i'r dioddefwyr. ==Mewn diwylliant poblogaidd== : '''Ffilm''' - Mae'r ffilm ''Dizengoff 99'' (1979), yn ffilm cwlt Israeli,<ref>[https://archive.today/20070808152607/http://www.ozen3.co.il/p_prod.aspx?id=5318 "Dizengoff 99"], [[Tel Aviv Cinematheque]] {{he icon}}, accessed December 7, 2008</ref><ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3248951,00.html Israeli beauty], Ynetnews, 10 Mai 2006</ref> gan adlewyrchu sut mae'r stryd wedi newid dros y degawdau. : '''Cân''' - Rhyddhawyd albwm o ganeuon pop Israeli ar thema Stryd Dizengodd yn 1993, ''Dizengoff 99'' (''דיזנגוף 99'')<ref>https://itunes.apple.com/au/album/dizengoff-99-dyzngwp-99/id598589414</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolenni allanol== *[https://www.youtube.com/watch?v=Y7dY9qR97fQ Cân ''Dizengoff 99'' ar Youtube] *[https://www.youtube.com/watch?v=q43FBMOol9w Cân gan blant i Tel Aviv (Saesneg)] *[https://www.youtube.com/watch?v=pSeTKtSARzs Fideo 'Cardyn Post o Tel Aviv'] {{-}} ==Oriel== <gallery heights="160px" mode="packed"> File:HUTS AND HOUSES ON DIZENGOFF STREET IN TEL AVIV. בתים וצריפים ברחוב דיזינגוף בתל אביב.D23-089.jpg|bawd|Adeiladau newydd a chytiau wrth adeiladu Stryd Dizengoff, 1934 File:DIZENGOFF STREET IN TEL AVIV. רחוב דיזינגוף בתל אביב.D23-130.jpg|bawd|Stryd Dizengoff, 1939 רחוב דיזינגוף בתל אביב File:JEWISH SOLDIERS IN THE BRITISH ARMY MARCHING ON DIZENGOFF STREET IN TEL AVIV, ON THE "JEWISH SOLDIERS DAY". יום החייל היהודי בתל אביב. בצילום, מצעד שלD817-122.jpg|bawd|Milwyr Iddewig ym myddin Prydain yn gorymdeithio ar hyd Stryd Dizengoff, 1942 File:Terras van cafe-patisserie Royal aan de Dizengoff Road in Tel Aviv met moeders, , Bestanddeelnr 255-1295.jpg|bawd|Caffe Royal, 1948 File:Dizengoff Street in Tel Aviv. 003994873.jpg|bawd|Stryd Dizengoff, 1965 File:Dizengof St Tel Aviv 2011.jpg|bawd|Adeilad, 166 Stryd Dizengoff/45 Rhodfa Ben Gurion. Pensaeri: A. Mitelman (1936) a Pinhas Doron (1995) File:Lehi Commemoration in Dizengof Street, Tel Aviv.JPG|bawd|Cofeb Lehi File:Tel Aviv Dizengoff (café).jpg|bawd|Tel Aviv Dizengoff, 2008 File:PikiWiki Israel 8439 memorial to the victims of terror attack in bus no.jpg|bawd|Cofeb i ddioddefwyr cyflafan Bws rhif 5 a ddigwyddodd ar 19 Hydref 1994 File:Tel-aviv-july-2016-dizengof-street-07000.jpg|bawd|Stryd Dizengoff, 2016 </gallery> [[Categori:Israel]] 33rel3d2ssmp3duwhdh17lzwehv70l7 Cwmwl siwgwr 0 231916 14891972 14607313 2026-05-10T05:57:30Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891972 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata = ALL}} Ffurf o siwgr sydd wedi'i droelli yw '''cwmwl siwgwr''', '''cwmwl candi''', neu '''blew siwgwr''' ([[Saesneg]] ː ''Candy-floss''). Siwgr yw'r prif gynhwysyn, gydag ychydig o flas neu liw bwyd yn aml wedi'i ychwanegu.<ref name="nyt15">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2014/07/28/nyregion/in-coney-island-weaving-a-confection-that-tastes-like-long-ago-summers.html?module=Search&mabReward=relbias%3Ar%2C%7B%221%22%3A%22RI%3A6%22%7D|title=In Coney Island, Weaving a Confection That Tastes Like Long-Ago Summers|publisher=New York Times|date = 27 Gorffennaf 2014|author=Rachel L. Swarns}}</ref> Mae cwmwl siwgwr yn cael ei greu trwy dwymo siwgr a'i droi'n hylif, ac yna ei droelli allan o dyllau man. Mae'n caledu eto mewn edafedd tenau o "wydr siwgr".<ref name="physics">{{Cite web|url=http://www.portageinc.com/community/pp/cottoncandy.aspx|title=Food Science: Cotton Candy|publisher=Portageinc.com}}</ref>. Aer yw'r rhan fwyaf o'r cwmwl, ac mae 1 owns neu 28 gram yn cael ei ystyried yn ddigon i un person. Mae'n aml yn cael ei werthu mewn ffeiriau, carnifalau, syrcasau a gwyliau Siapaniaidd, a hynny naill ai ar ffon neu mewn bag plastig.<ref>{{Cite web|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/07/01/earlyshow/health/main4222191.shtml|title=Best Of Worst -- July 4th Foods|date=1 Gorffennaf 2008|access-date=13 Medi 2009|publisher=cbsnews.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081005131351/http://www.cbsnews.com/stories/2008/07/01/earlyshow/health/main4222191.shtml|archivedate= 5 Hydref 2008|quote=Cotton Candy (1.5 oz serving) 171 calories, 0&nbsp;g fat, 45&nbsp;g carbs, 45&nbsp;g sugar, 0&nbsp;g protein}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://pqasb.pqarchiver.com/courier_journal/access/1839458411.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Aug+20%2C+2009&author=Darla+Carter&pub=Courier+-+Journal&edition=&startpage=D.1&desc=Enjoy+the+fair%2C+but+don%27t+wreck+your+diet|title=Enjoy the fair, but don't wreck your diet|last=Carter|first=Darla|date=21 Awst 2009|work=Louisville Courier-Journal|quote=A 5½-ounce bag of cotton candy can have 725 calories.|postscript=<!--None-->|archive-url=https://archive.today/20130131135940/http://pqasb.pqarchiver.com/courier_journal/access/1839458411.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Aug+20,+2009&author=Darla+Carter&pub=Courier+-+Journal&edition=&startpage=D.1&desc=Enjoy+the+fair,+but+don't+wreck+your+diet|archive-date=31 Ionawr 2013|access-date=13 Medi 2009}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.poconorecord.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20060927/NEWS/609270304|title=Cotton candy on a stick (about 1 ounce) has 105 calories, but when bagged (2 ounces) it has double that number: 210.|date=27 Medi 2006|work=Pocono Record|postscript=<!--None-->|access-date=13 Medi 2009|archive-date=2013-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202222044/http://www.poconorecord.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060927%2FNEWS%2F609270304|url-status=dead}}</ref> [[Delwedd:MapleCandyFloss.jpg|bawd|250px|Cymylau siwgwr blas masarn ar werth yn Pakenham, Canada]] ==Dyfeisio'r cwmwl siwgr== [[File:Fair in Bala (8182125308).jpg|thumb|250px|Merched yn mwynhau cwmwl siwgr yn Ffair Glamai ([[Calan Mai]]), [[Y Bala|y Bala]], 1953, ffoto [[Geoff Charles]]]] Mae nifer o lefydd yn hawlio mai yno y tarddodd y cwmwl siwgwr, gyda rhai ffynonellau yn ei olrhain yn ol i ffurf o siwgr wedi'i droelli oedd i'w gael yn Ewrop yn y 19g. Bryd hynny, roedd siwgr wedi'i droelli yn ddrud, yn lawer o waith i'w wneud ac ddim ar gael i'r person cyffredin.<ref name="The Food Timeline">{{Cite web|url=http://www.foodtimeline.org/foodcandy.html#cottoncandy|title=history notes-candy|access-date=30 Tachwedd 2011|publisher=The Food Timeline|last=Lynne Olver}}</ref> Mae eraill yn awgrymu bod fersiynau o siwgr wedi'i droelli yn tarddu o'r Eidal mor gynnar a'r 15g.<ref name="cottoncandy.net">{{cite web|url=http://www.cottoncandy.net/history.html|title=Cotton Candy History|date=11 Awst 2010|accessdate=28 Mehefin 2015|publisher=CottonCandy.net|author=Linda Fri|archive-date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701005917/http://www.cottoncandy.net/history.html|url-status=dead}}</ref> Cafodd y cwmwl siwgr sydd wedi'i droelli a pheiriant ei ddyfeisio yn 1897 gan y deintydd William Morrison a'r cyffeithiwr John C. Wharton, a'i gyflwyno i gynulleidfa eang am y tro cyntaf yn Ffair y Byd 1904 fel "Fairy Floss"<ref>{{Cite web|url=http://www.straightdope.com/mailbag/mcottoncandy.html|title=Cotton Candy|date=7 Chwefror 2000|access-date=30 Tachwedd 2011|publisher=The Straight Dope|archive-date=2013-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6J69kZImU?url=http://www.straightdope.com/columns/read/1738/who-invented-cotton-candy|url-status=dead}}</ref> gyda llwyddiant mawr; gwerthwyd 68,655 o focsys am 25¢ yr un (swm cyfatebol i $6<ref>{{Cite web|url=http://www.in2013dollars.com/1904-dollars-in-2017?amount=1|title=$1 in 1904 → 2017 – Inflation Calculator|website=www.in2013dollars.com}}</ref> heddiw). Dyfeisiodd Joseph Lascaux, deintydd o [[New Orleans]], [[Louisiana]], beiriant cwmwl siwgr tebyg yn 1921. Yn wir, roedd patent Lascaux yn galw'r cynnyrch yn "cotton candy” ac felly diflannu wneuth "fairy floss", er ei fod yn dal i gael ei ddefnyddio [[Awstralia]] hyd heddiw.<ref>{{cite web|url=http://www.fineentertaining.com/page/History-of-Cotton-Candy|title=History of Cotton Candy|accessdate=28 Mehefin 2012|website=Fineentertaining.com}}</ref><ref name="Cotton Candy Fun Facts">{{Cite web|url=http://www.candyusa.com/FunStuff/FunFactsDetail.cfm?ItemNumber=967|title=Cotton Candy Fun Facts|access-date=24 Hydref 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708114410/http://www.candyusa.com/FunStuff/FunFactsDetail.cfm?ItemNumber=967|archivedate=8 Gorffennaf 2011}}</ref> Yn y 1970au, crewyd peiriant cwmwl siwgwr awtomatig a oedd yn creu'r cynnyrch a'i becynnu. Roedd hyn yn ei wneud yn haws i'w gynhyrchu a'i werthu mewn carnifalau, ffeiriau a siopau o'r 1970au ymlaen. ==Cwmwl siwgr - 'Siwgr candi' mewn diwylliant Gymraeg== Caiff Cymreigiad o'r gair Saesneg, ''[[Candi-Fflos]]'' yn deitl ar gyfieithiad Gymraeg o nofel i blant yn ei harddegau, 'Candyfloss', gan [[Jacqueline Wilson]]. Gellid awgrymu ''cwmwl candi'' fel enw Cymraeg arall i'r melysyn. ==Enwau mewn ieithoedd tramor== Gelwir y cwmwl siwgr yn wahanol enwau mewn gwahanol iaithoedd wrth iddynt geisio disgrifio'r melysyn. :[[Ffrangeg]] - ''barbe à papa'' - losin cotwm :[[Almaeneg]] - ''Zuckerwatter'' - wadin siwgr :[[Eidaleg]] - ''Zucchero filato'' - losin cotwm :[[Gwyddeleg]] - ''Scamall siúcra'' - cwmwl siwgr :[[Afrikaans]] - ''spookasem'' - anadl ysbryd/bwgan :[[Bengaleg]] - হাওয়াই মিঠাই - losin Hawai'i ==Oriel== <gallery> File:Picswiss BS-55-16.jpg File:Barbe à papa.jpg File:Girls enjoying cotton candy.jpg File:Zuckerwatte.jpg </gallery> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} ==Dolenni allanol== *[https://www.youtube.com/watch?v=VmTP-TTB6zU fideo sut mae gwneud Cwmwl Siwgwr (Saesneg)] *[https://www.youtube.com/watch?v=bhIUwzArDsw fideo Gwneud a gwerthu Cwmwl Siwgwr, Bangkok] [[Categori:Dyfeisiau o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Melysfwydydd]] i5zsk8f69m0dan7gfdnlgbipqc7ypz2 David Hume 0 236547 14892201 13341094 2026-05-10T11:45:01Z Deb 7 14892201 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= cenedl | nationality = {{banergwlad|Yr Alban}} | dateformat = dmy}} [[Awdur]], [[economegydd]], [[llyfrgell]]ydd, [[hanesydd]], awdur ysgrifau ac [[athronydd]] o'r [[Yr Alban|Alban]] oedd '''David Hume''' ([[7 Mai]] [[1711]] - [[25 Awst]] [[1776]]).<ref>{{cite web|author1=Morris, William Edward|author2=Charlotte R. Brown|year=2019|url=https://plato.stanford.edu/entries/hume/ |title=David Hume|publisher=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|access-date=10 Mai 2026}}</ref> Cafodd ei eni yng [[Caerdedin|Nghaeredin]] yn 1711 a bu farw yng Nghaeredin. Addysgwyd ef ym [[Prifysgol Caeredin|Mhrifysgol Caeredin]]. Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o Gymdeithas Frenhinol Caeredin. == Astudiaethau == * Meredydd Evans, ''[[Hume (Y Meddwl Modern)|Hume]]'', Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1985) ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} *[https://doi.org/10.1093/ref:odnb/14141 David Hume - Bywgraffiadur Rhydychen] *[https://tools.wmflabs.org/wikidata-externalid-url/?p=4638&url_prefix=http://www.thepeerage.com/&id=p63129.htm#i631284 David Hume - Gwefan The Peerage] {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Hume, David}} [[Categori:Genedigaethau 1711]] [[Categori:Hanesyddion]] [[Categori:Llenorion o'r Alban]] [[Categori:Marwolaethau 1776]] [[Categori:Erthyglau bot Wicipobl]] 4f69v2yg2asbxl4ty2i5zsz6j34tyj4 Vijećnica 0 241980 14891718 13448630 2026-05-09T14:06:53Z Craigysgafn 40536 14891718 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle}} Mae '''Neuadd Dinas Sarajevo''', a elwir yn '''Vijećnica''', yn ninas [[Sarajevo]] ym [[Bosnia a Hertsegofina|Mosnia a Hertsegofina]]. Fe'i cynlluniwyd ym 1891 gan y pensaer Tsiec Karel Pařík, ond rhoddodd y gorau i weithio ar y prosiect wedi iddo dderbyn beirniadaeth gan y gweinidog, Y Barwn Benjamin Kallay. Y Vijećnica oedd yr adeilad mwyaf ei faint a'r mwyaf cynrychiadol o gyfnod Awstria-Hwngari yn [[Sarajevo]] ac fe'i defnyddiwyd fel neuadd y ddinas.<ref>{{Cite web|url=http://www.vijecnica.ba/|title=- vijećnica -|website=www.vijecnica.ba|access-date=2018-02-21}}</ref><ref>[http://www.visitsarajevo.ba/sightseeing/attractions/historical-sarajevo/vijecnica-city-hall/ Sarajevo Vijećnica] {{Webarchive}}</ref> Ailagorwyd yr adeilad ar 9 Mai 2014.<ref>[http://www.oslobodjenje.ba/vijesti/sarajevo/obustava-saobracaja-povodom-otvaranja-vijecnice www.oslobodjenje.ba/ Opening of the national library.] {{Webarchive}}</ref> == Hanes == Cafodd Alexander Wittek, a weithiodd ar y prosiect ym 1892 ac 1893, ei daro'n wael a bu farw ym 1894 yn [[Graz]], a chwblhawyd y gwaith gan Ćiril Iveković. Cafodd yr adeilad ei godi fel cyfuniad o arddulliau eclectigiaeth hanesyddol, yn bennaf ar ffurf ffug-Moorish, gan fod y ffynonellau ar gyfer yr arddull i'w canfod yng [[Celf Islamaidd|nghelf Islamaidd]] Sbaen a Gogledd Affrica. Dechreuwyd ar y gwaith adeiladu ym 1892 ac fe'u cwblhawyd ym 1894, ar gost o 984,000 krone, gyda 32,000 krone ar gyfer gosodion. Fe'i hagorwyd yn ffurfiol ar 20 Ebrill 1896, a'i drosglwyddo i Awdurdod y Ddinas, a fu'n defnyddio'r adeilad tan 1949, pan gafodd ei drosglwyddo i Lyfrgell Genedlaethol a Phrifysgol Bosnia a Hertsegofina. [[Delwedd:Evstafiev-bosnia-cello.jpg|chwith|bawd| Vedran Smailović yn chwarae'r [[sielo]] yn y Llyfrgell Genedlaethol a ddinistriwyd yn 1992]] Ar 25 Awst 1992, dinistrwyd y Llyfrgell yn llwyr yn ystod Gwarchae Sarajevo; ymhlith y colledion roedd tua 700 o lawysgrifau ac [[Incwnabwlwm|incunabwlwm]] a chasgliad unigryw o gyhoeddiadau cyfresol Bosnia, rhai ohonynt o ganol adfywiad diwylliannol Bosnia yn y 19g. Cyn yr ymosodiad, roedd daliadau'r llyfrgell yn cynnwys 1.5 miliwn o gyfrolau a thros 155,000 o lyfrau a llawysgrifau prin.<ref name="erasingthepast">{{Cite web|url=http://fp.arizona.edu/mesassoc/Bulletin/bosnia.htm|title=Erasing the Past: The Destruction of Libraries and Archives in Bosnia-Herzegovina|first=András|last=Riedlmayer|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118204551/http://fp.arizona.edu/mesassoc/Bulletin/bosnia.htm|archivedate=2012-01-18}}</ref> Ceisiodd rhai dinasyddion a llyfrgellwyr arbed rhai llyfrau tra oedd saethwyr cudd yn tanio atynt, a bu farw o leiaf un person.<ref name="erasingthepast" /> Ni ellid achub mwyafrif y llyfrau o'r fflamau. Y bwriad oedd i waith atgyweirio strwythurol yr adeilad gael ei wneud mewn pedwar cam: 1996-1997 (a ariannwyd gan rodd gan [[Awstria|Weriniaeth Awstria]]), a 2000-2004 (a ariannwyd gan rodd gan y [[Comisiwn Ewropeaidd]], a dinas Barcelona ymysg eraill). Daeth y trydydd cam i ben ym mis Medi 2012, gydag amcangyfrif o'r gost yn CM 4.6 miliwn (tua [[Ewro|€]]2.37 miliwn) gan ddychwelyd neuadd y ddinas i'w hen ogoniant. Dechreuodd y pedwerydd cam ar ôl cwblhau'r trydydd cam a pharhaodd tua 20 mis, gan orffen ar ddiwedd 2013 a'r gost o KM 14 miliwn (tua €7.23 miliwn) a sicrhawyd drwy'r IPA. Yn y cam hwn, adeiladwyd ac adferwyd y tu mewn (paentiadau, cerfluniau, llyfrau), sy'n golygu bod yr adeilad yn dod yn ôl i'w swyddogaeth. Mae popeth a oedd yn bosibl ei adfer wedi cael ei wneud, tra bod y pethau hynny nad oedd modd eu hachub wedi cael eu gwneud o'r newydd drwy fowldiau arbennig. Rhagwelwyd y byddai'r broses ailadeiladu ac adfer gyfan yn costio tua KM 25 miliwn (tua €13 miliwn). Ar ôl blynyddoedd o adfer, ailagorwyd yr adeilad ar 9 Mai 2014 gyda pherfformiad Cerddorfa Ffilharmonig Sarajevo a Vedran Smailović.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/2014/05/09/us-bosnia-cityhall-idUSKBN0DP0XO20140509|title=Sarajevo reopens landmark city hall and library destroyed in war|last=Sito-Sučić, Daria|date=9 Mai 2014|work=[[Reuters]]|access-date=9 Mai 2014|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002044714/http://www.reuters.com/article/2014/05/09/us-bosnia-cityhall-idUSKBN0DP0XO20140509|url-status=dead}}</ref> Mae'r adeilad bellach yn heneb genedlaethol ac yn cael ei ddefnyddio ar gyfer amrywiaeth o ddigwyddiadau. Defnyddir ei ofod ar gyfer digwyddiadau protocol amrywiol ar gyfer pob lefel o lywodraeth, cyngherddau ac arddangosfeydd.<ref>{{Cite news|url=http://www.sarajevo-x.com/bih/sarajevo/clanak/110906048/|title=Vijećnica na proljeće s nekadašnjim sjajem - Klix.ba|date=2012-09-10|work=archive.is|access-date=2018-02-24|archive-date=2012-09-10|archive-url=https://archive.today/20120910075812/http://www.sarajevo-x.com/bih/sarajevo/clanak/110906048/|url-status=bot: unknown}}</ref> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} [[Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mosnia a Hertsegofina]] [[Categori:Sarajevo]] q95l5qcid2wf0rly0kt651hxuy7s4m3 Cwarantin 0 242044 14892101 14237125 2026-05-10T08:43:02Z Craigysgafn 40536 14892101 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata = ALL}} [[Delwedd:ICS_Lima.svg|bawd|260px|Baner signal "Lima" sy'n golygu bod llong o dan gwarantin pan fydd wedi ei chodi yn yr harbwr]] Defnyddir '''cwarantin''' (neu '''cwarantîn''') i wahanu a chyfyngu ar symudiad pobl; mae'n ataliad ar weithgareddau neu gyfathrebu pobl neu gludo nwyddau am gyfnod penodol o amser mewn ymgais i atal lledaeniad clefydau neu blâu.<ref>Merriam Webster definition | http://www.merriam-webster.com/dictionary/quarantine</ref> Mae hyn yn aml yn cael ei ddefnyddio mewn cysylltiad â chlefyd a salwch, fel y rhai a allai fod wedi dod i gysylltiad â [[Haint|chlefyd trosglwyddadwy]], ond nad oes [[diagnosis meddygol]] wedi'i gadarnhau.<ref name="CDC">[https://www.cdc.gov/quarantine/ "History of Quarantine" Centers for Disease Control and Prevention]</ref> Mae'r term yn aml yn cael ei gam-ddefnyddio wrth ddisgrifio neilltuo meddygol, sef gwahanu pobl sâl sydd â chlefyd trosglwyddadwy oddi wrth y rhai sy'n iach, ac sy'n cyfeirio at gleifion y cadarnhawyd eu diagnosis.<ref name="CDC" /> Gall cwarantin gael ei ddefnyddio yn gyfystyr â ''cordon sanitaire'', ac er bod y termau yn gysylltiedig, mae ''cordon sanitaire yn'' cyfeirio at gyfyngu symudiad pobl i mewn neu allan o ardal ddaearyddol ddiffiniedig, fel cymuned, er mwyn atal haint rhag lledaenu.<ref>[https://mckinneylaw.iu.edu/ihlr/pdf/vol12p227.pdf Rothstein, Mark A. "From SARS to Ebola: legal and ethical considerations for modern quarantine." Ind. Health L. Rev. 12 (2015): 227.]</ref> Daw'r gair cwarantin o amrywiad Eidalaidd (tafodiaith Fenisaidd o'r 17g) o'r term 'quaranta giorni', sy'n golygu deugain diwrnod, y cyfnod y bu'n ofynnol i bob llong gael ei hynysu cyn y gallai teithwyr a chriw fynd i'r lan yn ystod epidemig y [[Pla Du]].<ref>{{Cite book|title=Common cold|url=https://archive.org/details/commoncoldbirkhu00eccl|year=2009|publisher=Birkhäuser|location=Basel|isbn=978-3-7643-9894-1|pages=[https://archive.org/details/commoncoldbirkhu00eccl/page/210 210]|edition=Online-Ausg.}}</ref> Gellir rhoi cwarantin ar bobl, ond hefyd ar anifeiliaid o wahanol fathau, ac fel rhan o reoli ffin yn ogystal ag o fewn gwlad. Mae cwarantin yn aml yn codi cwestiynau am [[Hawliau sifil a gwleidyddol|hawliau sifil]], yn enwedig mewn achosion o gaethiwo neu arwahanu o gymdeithas am gyfnod hir, fel yn achos Mary Mallon oedd yn cael ei hamau o gludo teiffoid yn 1907. Cafodd ei harestio a threuliodd yr 24 mlynedd a 7 mis olaf ei bywyd wedi'i arwahanu yn Ysbyty Riverside ar Ynys North Brother, Efrog Newydd.<ref>[http://broadstreetonline.org/2015/02/typhoid-mary-and-the-publics-right-to-health/ "Typhoid Mary and the Public’s Right to Health,"] ''Broad Street Magazine'', 16 Chwefror 2015</ref><ref>{{Cite web |url=http://time.com/3474945/politics-quarantines-typhoid-mary-ebola/ |title=Mary Beth Keane, "The History of Quarantine Is the History of Discrimination," ''Time Magazine'', 6 Hydref 2014 |access-date=2019-06-30 |archive-date=2019-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190318005512/http://time.com/3474945/politics-quarantines-typhoid-mary-ebola/ |url-status=dead }}</ref> Gall cyfnodau cwarantin hefyd fod yn fyr iawn, fel yn achos amheuaeth o ymosodiad [[anthracs]], lle mae pobl yn cael gadael cyn gynted ag y byddant wedi tynnu dillad a allai fod wedi'u halogi a chael cawod i'w diheintio. Mae baneri melyn, gwyrdd a hyd yn oed du wedi'u defnyddio i symboleiddio clefyd ar llongau ac mewn porthladdoedd. Y lliw melyn sydd â'r cynsail hanesyddol hiraf, fel lliw i ddynodi tai a oedd wedi'u heintio, cyn iddo gael ei ddefnyddio fel arwydd ar longau ac mewn phorthladdoedd. Y faner a ddefnyddir erbyn hyn yw baner "Lima" ('''L'''), sy'n gymysgedd o'r baneri melyn a du a ddefnyddiwyd o'r blaen. Weithiau fe'i gelwir yn y "jack melyn" ond roedd hwn hefyd yn enw ar gyfer y dwymyn felen, sy'n debyg o fod wedi cael ei enw gan liw'r faner yn hytrach na lliw'r dioddefwyr (roedd llongau colera hefyd yn defnyddio baner felen).<ref>{{Cite journal|title=The origin of quarantine|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2002-11-01_35_9/page/1071|date=1 Tachwedd 2002|journal=[[Clinical Infectious Diseases]]|issue=9|doi=10.1086/344062|volume=35|pages=1071–2|pmid=12398064}}</ref> Mae'n debyg symbol llythyren y faner felen blaen ("Quebec" neu '''Q''' mewn baneri signal morol rhyngwladol) yn deillio o'i defnydd gwreiddiol mewn cwarantin gan mai 'q' yw'r llythyren gyntaf yn y gair 'quarantine', ond mae'r faner hon yn golygu'r gwrthwyneb erbyn hyn — llong sy'n datgan ei hun yn rhydd o glefyd sy'n galw am gwarantin, ac sy'n gwneud cais i gael ei harchwilio yn yr un modd ag arfer menw porthladdoedd.<ref>[http://flagspot.net/flags/xf~q.html quarantine mark history]</ref> == Cyfeiriadau == [[Categori:Clefydau heintus]] c25s9d7piwl8jfz1dspsmzfhi09wuek Nessun dorma 0 243147 14891719 13269009 2026-05-09T14:07:32Z Craigysgafn 40536 14891719 wikitext text/x-wiki {{Teitl italig}} {{Pethau| fetchwikidata=ALL|image=Giancarlo Monsalve Prince Calaf Turandot.JPG|caption=Giancarlo Monsalve yn chwarae rhan Calaf |suppressfields= }} Mae '''''Nessun dorma''''' (Cymraeg: '''''Bydd neb yn cysgu''''') <ref>{{Cite book|last=Puccini|first=Giacomo|author-link=Giacomo Puccini|last2=Adami, G.|last3=Simoni, R.|title=Turandot|orig-year=|series=Opera Vocal Score Series|year=1978|publisher=Ricordi|location=Milano, Italy|oclc=84595094|page=291|chapter=Act III, Scene I|quote=None shall sleep tonight!|ref=}}</ref> yn [[aria]] o act olaf [[opera]] [[Giacomo Puccini]] ''Turandot'' ac yn un o'r ariâu tenor opera mwyaf adnabyddus. Mae'n cael ei chanu gan Calaf, ''il principe ignoto'' (y tywysog anhysbys), sy'n syrthio mewn cariad ar yr olwg gyntaf gyda'r Dywysoges Turandot. Mae Turandot yn fenyw hynod olygus ond oer ei chalon. Rhaid i unrhyw ddyn sy'n dymuno ei phriodi ateb ei dri phos yn gyntaf; os yw'n methu, caiff ei [[Y gosb eithaf|ddienyddio]]. Yn yr aria, mae Calaf yn mynegi ei sicrwydd ei fod am ennill serch y dywysoges. Er bod “Nessun dorma” wedi bod yn rhan o arlwy sylfaenol datganiadau operatig ers tro, gwnaeth Luciano Pavarotti lledaenu poblogrwydd y darn y tu hwnt i'r byd opera yn y 1990au. Gwnaeth Paverotti ei berfformio ar gyfer [[Cwpan y Byd Pêl-droed 1990|Cwpan y Byd 1990]], gan gyfareddu cynulleidfa fyd-eang. Mae Pavarotti a [[Plácido Domingo]] wedi rhyddhau senglau o'r aria, gyda recordiad Pavarotti yn cyrraedd rhif 2 yn siartiau'r DU. Ymddangosodd hefyd ar yr albwm clasurol sydd â'r gwerthiant uchaf erioed ''"The Three Tenors in Concert"''. Mae'r Tri Thenor, Paverotti, Domingo a [[José Carreras]] wedi perfformio'r aria mewn tair Cystadleuaeth Derfynol Cwpan y Byd, ym [[Cwpan y Byd Pêl-droed 1994|1994 yn Los Angeles]], [[Cwpan y Byd Pêl-droed 1998|1998 ym Mharis]], a [[Cwpan y Byd Pêl-droed 2002|2002 yn Yokohama]]. == Cyd-destun a dadansoddiad == Yn yr act cyn yr aria hon, mae Calaf wedi ateb yn gywir y tri phos a roddwyd i bob un o ddarpar gariadon y dywysoges. Serch hynny, mae hi'n parhau i ffieiddio'r syniad o orfod priodi. Mae Calaf yn cynnig cyfle arall iddi drwy ei herio i ddyfalu ei enw erbyn y wawr. Wrth iddo benlinio o'i blaen, mae thema "Nessun dorma" yn ymddangos yn gyntaf, i'w eiriau, ''"Il mio nome non sai!'' ''"'' (Ni wyddost fy enw!). Mae o'n dweud mai'n fodlon cael ei ddienyddio os yw'r dywysoges yn canfod ei wir enw erbyn y bore trannoeth; ond os nad yw hi, rhaid iddi ei briodi. Yna mae'r dywysoges greulon ac oer ei emosiwn yn dyfarnu na fydd unrhyw un o'i deiliaid yn cael cysgu'r noson honno hyd fod enw'r tywysog yn cael ei ddarganfod. O fethu, bydd pob un ohonynt yn cael eu lladd. Wrth i'r act olaf agor, mae'n nosau. Mae Calaf ar ei ben ei hun yng ngerddi palas o dan oleuni'r lleuad. Yn y pellter, mae'n gwrando ar Turandot yn cyhoeddi ei gorchymyn. Mae ei aria yn dechrau gydag adlais o'u cri ac adlewyrchiad ar y Dywysoges Turandot: :{| |<poem>Nessun dorma! Nessun dorma! Tu pure, o Principessa, nella tua fredda stanza, guardi le stelle che tremano d'amore, e di speranza!</poem> |style="padding-left:2em;"|<poem>Ni fydd neb yn cysgu! Ni fydd neb yn cysgu! Ddim hyd yn oed ti, o Dywysoges, yn dy ystafell wely oer, gwylia'r sêr sy'n crynu gyda chariad a gyda gobaith!</poem> |- |<poem>Ma il mio mistero è chiuso in me; il nome mio nessun saprà! No, No! Sulla tua bocca lo dirò quando la luce splenderà!</poem> |style="padding-left:2em;"|<poem>Mae fy nghyfrinach wedi ei guddio oddi mewn i mi; ni fydd neb yn gwybod fy enw! Na, na! Ar dy geg byddaf yn ei ddatgelu pan fydd y golau yn disgleirio!</poem> |- |<poem>Ed il mio bacio scioglierà il silenzio che ti fa mia!</poem> |style="padding-left:2em;"|<poem>A bydd fy nghusan yn toddi y distawrwydd sy'n gwneud ti yn eiddo i fi!</poem> |} Yn union cyn uchafbwynt yr aria, clywir corws o fenywod yn canu yn y pellter: :{| |<poem>{{Lang|it|Il nome suo nessun saprà, E noi dovrem, ahimè, morir, morir!|italic=no}}</poem> |style="padding-left:3em;"|<poem>Ni fydd neb yn gwybod ei enw, a bydd yn rhaid i ni, yn anffodus, farw, marw!</poem> |} Mae Calaf, bellach yn sicr o fuddugoliaeth, yn canu: :{| |<poem>Dilegua, o notte! Tramontate, stelle! Tramontate, stelle! All'alba vincerò! Vincerò! Vincerò!</poem> |style="padding-left:10em;"|<poem>Diflannwch, nos! Diflannwch, sêr! Diflannwch, sêr! Ar y wawr, byddaf yn ennill! Byddaf yn ennill! Byddaf yn ennill!</poem> |} ==Recordiadau== Mae "Nessun dorma", sy'n cael ei ganu gan rai o ddatgeiniaid enwocaf Calaf, yn ymddangos ar y recordiadau canlynol: * ''The Very Best of Beniamino Gigli'' (EMI Classics) * ''The Very Best of Jussi Björling'' (EMI Classics) * ''[[Richard Tucker]] in Recital'' (Columbia Masterworks/Myto) * ''The Very Best of [[Franco Corelli]]'' (EMI Classics) * ''Pavarotti Forever'' (Decca) * ''The Essential [[Plácido Domingo]]'' (Deutsche Grammophon) Enillodd "Nessun dorma" statws [[Diwylliant poblogaidd|pop]] ar ôl i recordiad [[Luciano Pavarotti]] ohono ym 1972 gael ei ddefnyddio fel cân thema darllediad teledu'r [[BBC]] o [[Cwpan y Byd Pêl-droed 1990|Gwpan FIFA 1990]] yn yr Eidal.<ref name="World Cup">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/world-cup/world-cup-russia-2018-preview-lionel-messi-ronaldo-italia-90-98-england-brazil-germany-france-a8392211.html|title=A riot of colour, emotion and memories: the World Cup stands alone in the field of sport|work=The Independent|access-date=20 August 2018}}</ref> Wedi hynny cyrhaeddodd # 2 ar Siart Senglau'r DU.<ref name="telegraph.co.uk">[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1562471/Nessun-Dorma-put-football-back-on-map.html "Nessun Dorma put football back on map", ''The Telegraph'', 7 Medi 2007] (adalwyd 24 Medi 2015)</ref> Er mai anaml iawn y canodd Pavarotti rôl Calaf ar y llwyfan, daeth Nessun dorma ei aria llofnod ac yn anthem chwaraeon ynddo'i hun, yn enwedig ar gyfer [[pêl-droed]].<ref name="World Cup" /><ref name="telegraph.co.uk" /> Canodd Pavarotti yr aria yn ystod y cyngerdd [[Y Tri Thenor|Tri Thenor]] cyntaf ar drothwy Rownd Terfynol Cwpan y Byd FIFA 1990 yn Rhufain. Ar gyfer encore, perfformiodd yr aria eto, gyda [[José Carreras]] a [[Plácido Domingo]]. Roedd y ddelwedd o dri thenor mewn gwisgoedd canu cyflawn mewn cyngerdd Cwpan y Byd yn swyno'r gynulleidfa fyd-eang.<ref name="FIFA" /> Llwyddodd albwm y cyngerdd i ennill statws platinwm triphlyg yn yr Unol Daleithiau ac aeth ymlaen i werthu mwy na phob recordiad clasurol arall ledled y byd.<ref name="3 Tenors">''Classical Music Magazine'', volume 17, p. 39 (1994).</ref> Daeth y gan yn nodwedd reolaidd o gyngherddau'r Tri Thenor dilynol, ac fe berfformiwyd hi mewn tri Rownd Derfynol o Gwpan y Byd FIFA yn 1994 yn Los Angeles, 1998 ym Mharis, a 2002 yn Yokohama.<ref name="FIFA">{{Cite book|title=The Music Industry Handbook|date=2016|publisher=Routledge|page=219}}</ref> Rhoddodd Pavarotti ddatganiad o "Nessun dorma" yn ei berfformiad terfynol, diweddglo Seremoni Agoriadol Gemau Olympaidd y Gaeaf Torino yn 2006, er y datgelwyd yn ddiweddarach ei fod wedi gwefuso'r perfformiad a recordiwyd ymlaen llaw. Yn ei ymddangosiad yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf, roedd Pavarotti yn analluog yn gorfforol i berfformio gan ei fod yn dioddef o ganser y pancreas, bu farw ohono'r flwyddyn ganlynol).<ref>[http://thelede.blogs.nytimes.com/2008/04/07/pavarotti-revered-even-when-lip-synching/ "Pavarotti, Revered Even When Lip-Synching"], ''The New York Times'', 7 Ebrill 2008 (adalwyd 7 Ebrill 2008)</ref> Cafodd ei recordiad Decca o'r aria ei chwarae yn ei angladd.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6981032.stm BBC News coverage of Pavarotti's final performance] (adalwyd 8 Hydref 2007); [http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6983912.stm BBC News coverage of Pavarotti's funeral] (adalwyd 8 Hydref 2007)</ref> Yn 2013, ardystiwyd y trac yn aur gan Ffederasiwn Diwydiant Cerddoriaeth yr Eidal. === Clwb Pêl-droed Dinas Caerlŷr === Ar 7 Mai 2016, canodd [[Andrea Bocelli]] "Nessun dorma" yn y King Power Stadium, cartref [[Leicester City F.C.|Clwb Pêl-droed Leicester City]], cyn gêm gartref Caerlŷr yn nhymor Uwch Gyngrhair Lloegr 2015–16 yn erbyn [[Leicester City F.C.|Clwb Pêl-droed]] [[Everton F.C.|Everton]]. Safodd Claudio Ranieri, rheolwr [[Caerlŷr]], wrth ymyl Bocelli am y perfformiad. Ar ôl y gêm, cyflwynwyd tlws yr [[Uwch Gynghrair Lloegr|Uwch Gynghrair i]] Gaerlŷr am y tro cyntaf yn eu hanes.<ref>Macdonald, Kyle (9 Mai 2016).</ref> === Fersiynau croesi ac addasu === Mae "Nessun dorma" (yn aml mewn fersiynau wedi'u haddasu o'r sgôr) wedi cael ei berfformio gan lawer o gantorion pop ac amnewidiad. * Yn yr hyn a alwodd yr Academi Recordio Celac "y weithred amnewidiad fwyaf yn hanes Grammy", canodd [[Aretha Franklin]] fersiwn "soul" o'r aria yn lle Luciano Pavarotti pan achosodd problemau gwddf iddo dynnu'n ôl y 40ain Sioe Flynyddol Grammy.<ref>[[The Recording Academy]] (Grammy.com). [http://www.grammy.com/awards/40th-annual-grammy-awards 40th Annual GRAMMY Awards].</ref><ref>Huizenga, Tom (28 Ionawr 2010).</ref> * Cofnododd Anohni, prif ganwr Antony a the Johnsons, yr aria gyda Cherddorfa Roma Sinfonietta, fel rhan o ymgyrch hysbysebu ar gyfer y cwmni coffi Eidalaidd Lavazza yn 2009.<ref>Carroll, Jim (10 Medi 2010).</ref><ref>''The Guardian'', 22 Hydref 2009</ref> * Mae albwm Jeff Beck, ''Emotion & Commotion yn'' 2010, yn cynnwys fersiwn offerynnol o'r aria hwn lle mae'r gitâr yn cymryd lle'r llais dynol i gyfeiliant cerddorfaol.<ref>Perusse, Bernard, [https://ottawacitizen.com/entertainment/Beck+reflective+mood/2918886/story.html "Beck in a reflective mood"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100418115918/http://www.ottawacitizen.com/entertainment/Beck+reflective+mood/2918886/story.html |date=2010-04-18 }}, ''[[Ottawa Citizen]]'', 17 Ebrill 2020</ref> * Yn 2007, cofnododd Chris Botti fersiwn trwmped o "Nessun dorma" ar gyfer ei albwm ''Italia''.<ref>[https://web.archive.org/web/20110105062312/http://www.jazzmonthly.com/artist_ag/botti_chris/reviews/botti_review.html Chris Botti - Italia (Columbia)]</ref> * Mae cân 1989 " A Love So Beautiful ", a ysgrifennwyd ar y cyd gan Roy Orbison a Jeff Lynne, yn benthyg alaw'r aria.<ref>Daly.</ref> * Mae albwm ''Warriors of the World yn'' 2002 gan y band [[Manowar|Manowar yn]] cynnwys fersiwn o'r aria.<ref>Dalley, Jan (6 Tachwedd 2015).</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Ariâu Eidaleg]] [[Categori:Caneuon opera]] [[Categori:Cyfansoddiadau cerddorol y 1920au]] [[Categori:Cyfansoddiadau gan Giacomo Puccini]] mu4ivymdnm35z6c04yr8kpcigb4b160 C.P.D. STM Sports 0 244165 14891678 14890133 2026-05-09T13:32:41Z Craigysgafn 40536 14891678 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = STM Sports| fullname = STM Sports Associaton Football Club| nickname = | founded = 2007<ref name='daisports'>{{cite web|title=STM Sports Plan On Going Home To St Mellons|url=http://www.dai-sport.com/23552-2/|date=6 Ebrill 2018|work=Dai Sports|first=Terry|last=Phillips|access-date=2019-08-16|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514163302/http://www.dai-sport.com/23552-2/|url-status=dead}}</ref> | dissolved = 2020 | ground = | capacity = | chairman = | manager = | league = | season = | position = | website = | }} Roedd '''C.P.D. STM Sports''' (Saesneg: ''STM Sports A.F.C.'') yn glwb [[pêl-droed]] a oedd wedi'i lleoli yn [[Llaneirwg]], [[maestref]] yn nwyrain [[Caerdydd]]. Roedd y clwb yn chwarae ar feysydd chwarae [[Prifysgol Caerdydd]] yn [[Llanrhymni]].<ref>{{Cite web |url=https://www.cardiff.ac.uk/cy/sport/facilities/sports-fields |title=copi archif |access-date=2019-08-16 |archive-date=2019-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816181734/https://www.cardiff.ac.uk/cy/sport/facilities/sports-fields |url-status=dead }}</ref> Roedden yn un o'r clybiau a chwaraeoedd yn nhymor gyntaf [[Cymru South]] sef, ail lefel system byramid [[Cymdeithas Bêl-droed Cymru]] yn 2019-20. Roedd STM yn sefyll am ''St Mellons'', enw Saesneg ar Llaneirwg, ardal cartref y clwb.<ref>https://twitter.com/stmsportsafc/status/1162437277768921089</ref> ==Hanes== ===Cynghreiriau rhanbarthol=== Chwaraeodd y clwb yn wreiddiol yn Uwch Gynghrair Cyfuniad Caerdydd, cyn symud i Gynghrair Amatur De Cymru ar gyfer tymor 2010–11 lle cawsant eu coroni’n bencampwyr Adran Dau ar eu hymgais gyntaf. Y tymor canlynol yn Adran Un, gorffennodd y clwb yn 7fed, tra y flwyddyn ganlynol fe wnaethant orffen yn 5ed a hefyd ennill Cwpan Hŷn Cymdeithas Pêl-droed De Cymru. Yn nhymor tymor 2013–14 fe orffennon nhw yn 4ydd, gyda dyrchafiad i Cynghrair Cymru (Y De) ar ddiwedd tymor 2014–15, gan orffen fel pencampwyr. Bu’n rhaid i’r clwb gyflwyno apêl gyda Chymdeithas Bêl-droed Cymru i sicrhau dyrchafiad ac yna trechu Pontlottyn 4-1 yn Stadiwm Dinas Caerdydd mewn gêm ail gyfle ar gyfer dyrchafiad.<ref>https://www.walesonline.co.uk/sport/football/amateur-football/stm-sports-earn-welsh-league-9473338</ref><ref name='WFLplayoff'>{{cite web|title=STM into Welsh League after play-off drama|url=https://www.welsh-football.net/blog/item/177-stm-into-welsh-league-after-play-off-drama|date=21 Mehefin 2015|work=Welsh Football - The National Football Magazine of Wales|access-date=2019-08-16|archive-date=2019-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190607082336/https://www.welsh-football.net/blog/item/177-stm-into-welsh-league-after-play-off-drama|url-status=dead}}</ref> Roedd yr ornest hefyd yn cynnwys sefyllfa anarferol gan i un o chwaraewyr y clwb gael ei arestio yn ystod yr ornest gan swyddogion heddlu am gyhuddiad blaenorol o ymosod a methu ag ateb i'r llys.<ref name='arrest'>{{cite web |title=Footballer arrested for assault during vital match after walking off pitch to change his boots|url=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/footballer-arrested-assault-during-vital-5921754|date=21 Mehefin 2015|work=Daily Mirror|first=James|last=McCarthy}}</ref> ===Cynghrair Cymru (Y De)=== Yn eu tymor cyntaf yn [[Cynghrair Cymru (Y De)|Cynghrair Cymru (Y De)]], yn Adran Tri, gorffennodd y clwb yn y 4ydd safle cyn gwella ar hynny ar gyfer tymor 2016-17, gan orffen yn 2il y tu ôl i [[C.P.D. Llanilltud Fawr|Lanilltud Fawr]] ac ennill dyrchafiad i Adran Dau.<ref name='div3promote'>{{cite web |title=Bircham and Lewis share delight as STM and Major are promoted|url=https://clwbpeldroed.org/2017/04/24/bircham-lewis-share-delight-stm-major-promoted/|date=24 Ebrill 2017|work=Y Clwb Pel-Droed|first=Matt|last=Hemsley}}</ref> Yn eu tymor cyntaf yn Adran Dau gorffennodd y clwb yn 4ydd, cyn dod yn bencampwyr Adran Dau yn nhymor 2018–19.<ref name='fawpromote'>{{cite web |title=STM Sports promoted to the FAW Championship|date=2 Mai 2019|url=https://clwbpeldroed.org/2019/05/02/stm-sports-promoted-faw-championship/|work=Y Clwb Pel-Droed|first=Jorden|last=Jones }}</ref> Roedd y tymor yn cynnwys y fuddugoliaeth mwyaf erioed o 20–0 yng Nghwpan Cynghrair Cymru (y De) dros Gaerau a welodd pum chwaraewr STM Sports yn sgorio hat-triciau.<ref>name='RecordWin'>{{cite web |title=The unprecedented Welsh League football match which finished 20-0 as FIVE players score hat-tricks|date=30 Awst 2018 |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/football/unprecedented-welsh-league-football-match-15089596|work=Wales Online}}</ref> Cyrhaeddodd y tîm rownd gynderfynol Tlws CBDC hefyd cyn colli mewn amser ychwanegol i Cefn Albion mewn gêm a gafodd ei difetha gan honiadau o hiliaeth gan gefnogwyr Cefn Albion tuag at ddau o chwaraewr STM Sports.<ref name='FATsemi'>{{cite web |title=Police and Welsh football chiefs launch probe into claims of racism at cup semi-final|date=11 Ebrill 2019 |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/football/police-welsh-football-chiefs-launch-16117163|work=Wales Online}}</ref> Yn ddiweddarach cyhuddwyd y ddau glwb gan y Gymdeithas Bêl-droed o droseddau posib mewn perthynas â'r ornest.<ref>name='BBC48225954'>{{cite web |title=Football clubs charged after FAW Trophy racism probe|date=10 Mai 2019|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-48225954|work=BBC Sport}}</ref> ==Pencampwriaeth CBDC== Fel pencampwyr Adran Dau, roedd y clwb yn gymwys i gael dyrchafiad i [[Cymru South]], sef yr ail haen ar ei newydd wedd. Hysbyswyd y clwb gan y Gymdeithas Bêl-droed ym mis Mai 2019 na ddyfarnwyd ardystiad Haen 2 iddynt i fod yn gymwys i chwarae ar y lefel honno, a rhoddwyd yr hawl iddynt apelio.<ref name='FAWT2'>{{cite web |title=FAW Tier 2 First Instance Body Decision - 43 Clubs Successful |publisher=Football Association of Wales |date=8 Mai 2019 |url=https://www.faw.cymru/en/news/faw-tier-2-first-instance-body-decision-43-clubs-successful/?back=/en/news/&pos=3 |access-date=2019-08-16 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806222520/https://www.faw.cymru/en/news/faw-tier-2-first-instance-body-decision-43-clubs-successful/?back=/en/news/&pos=3 |url-status=dead }}</ref> Enillodd y clwb eu hapêl yn ddiweddarach ym mis Mai.<ref>name='FAWT2appeal'>{{cite web |title=FAW Tier 2 appeals body decisions |publisher=Football Association of Wales |date=22 Mai 2019 |url=https://www.faw.cymru/en/news/faw-tier-2-appeals-body-decisions/}}</ref> ==Uchelgais== Mewn cyfweliad gyda gwefan Dai Sports yn 2019, dywedodd y cadeirydd, Geza Hajgato, cyn hyfforddwr gyda [[Chelsea F.C.]] a [[C.P.D. Dinas Caerdydd|Dinas Caerdydd]], fod gan y pwyllgor gynlluniau mawr a dywedodd wrth bodlediad JD Sports Welsh Premier League: “Mewn naw tymor ers ffurfio STM, a dim ond unwaith yr ydym wedi colli allan ar ddyrchafiad. “Cyrraedd Uwch Gynghrair Cymru yw'r nôd, ond mae honno’n ffordd bell iawn i ffwrdd i ni. “Mae wedi bod yn wych ar y cae, ond mae’r llwyddiant hwnnw wedi costio i ni mewn ffyrdd eraill. “Rydyn ni'n chwarae ar dir rhent, er enghraifft, ac mae gennym ni gynlluniau mawr ar gyfer maes newydd. Mae hynny dair blynedd i ffwrdd, ond mae penseiri wedi gwneud eu gwaith ac mae'r cyngor ar ein hochr ni.<ref>{{Cite web |url=http://www.dai-sport.com/23552-2/ |title=copi archif |access-date=2019-08-16 |archive-date=2019-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514163302/http://www.dai-sport.com/23552-2/ |url-status=dead }}</ref> ==Cit== * Cartref - Crys gwyn a gwyrdd; siorts gwyrdd; sannau gwyn * Oddi Cartref - Crys, siorts a sannau gwyrdd i gyd <ref>{{Cite web |url=http://wfleague.co.uk/teams/view/103 |title=copi archif |access-date=2019-08-16 |archive-date=2019-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514101545/http://wfleague.co.uk/teams/view/103 |url-status=dead }}</ref> ===Y clwb yn dod i ben=== Ar 27 Gorffennaf 2020 cyhoeddwyd na fyddai'r clwb yn chwarae yn nhymor 2020–21, ac y byddai'n cael ei ddiddymu.<ref>{{cite web |last1=Jones |first1=Jordan |title=Nathaniel MG Cup finalists STM Sports announce they are to fold |url=https://clwbpeldroed.org/2020/07/27/stm-sports-fold/ |publisher=Y Clwb Pel-Droed |accessdate=27 July 2020}}</ref> ==Cyfeiriadau== {{Cyfeiriadau|2}} ==Dolenni allanol== * [http://wfleague.co.uk/teams/view/103 Welsh Football League Club profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514101545/http://wfleague.co.uk/teams/view/103 |date=2019-05-14 }} * [https://twitter.com/stmsportsafc?ref_src=twsrc%5Egoogle%7Ctwcamp%5Eserp%7Ctwgr%5Eauthor Twitter @stmsportsafc] * [http://www.dai-sport.com/23552-2/ Erthygl ar wefan Dai Sport, 6 Ebrill 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514163302/http://www.dai-sport.com/23552-2/ |date=2019-05-14 }} * [http://www.wfda.co.uk/league_mwl_index.php Canlyniadau pob tymor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141103214819/http://wfda.co.uk/league_mwl_index.php |date=2014-11-03 }} * [https://www.faw.cymru/en/about-faw/domestic/pyramid-review/ Adolygiad o system byramid cynghreiriau pêl-droed Cymru] {{eginyn pêl-droed}} [[Categori:Cynghreiriau pêl-droed Cymru]] [[Categori:Chwaraeon yng Nghaerdydd]] [[Categori:Timau pêl-droed Cymru|STM Sports]] [[Categori:Prifysgol Caerdydd]] 7tr17hivbwoc9jp3l0lic126kaqbdr3 Cities: Skylines 0 247904 14892066 12947984 2026-05-10T07:51:08Z Craigysgafn 40536 14892066 wikitext text/x-wiki Gêm adeiladu-dinas yw '''''Cities: Skylines''''' a ddatblygwyd gan Colossal Order ac a gyhoeddwyd gan Paradox Interactive. Mae'r gêm yn efelychiad adeiladu-dinas penagored ar gyfer un chwaraewr. Mae chwaraewyr yn cymryd rhan mewn [[cynllunio trefol]] trwy reoli parthau, lleoli [[Ffordd|ffyrdd]], trethiant, gwasanaethau cyhoeddus, a chludiant cyhoeddus yr ardal. Mae chwaraewyr yn gweithio i gynnal gwahanol elfennau o'r ddinas, gan gynnwys ei chyllid, iechyd, cyflogaeth a lefelau llygredd. Mae chwaraewyr hefyd yn gallu cynnal dinas mewn modd blwch-tywod, sy'n darparu rhyddid creadigol anghyfyngedig i'r chwaraewr. Mae ''Cities: Skylines'' yn ddatblygiad o deitlau ''Cities in Motion'' blaenorol gan Colossal Order, a oedd yn canolbwyntio ar ddylunio systemau cludo effeithiol. Er bod y datblygwyr ar y pryd yn teimlo bod ganddyn nhw'r arbenigedd technegol i ehangu i gêm efelychu dinas lawn, fe oedodd eu cyhoeddwr Paradox, gan ofni poblogrwydd ''SimCity'' yn y farchnad. Fodd bynnag, ar ôl methiant critigol gêm ''SimCity'' 2013, fe wnaeth Paradox cytuno i greu'r gêm. Nod y datblygwr oedd creu peiriant gêm a oedd yn gallu efelychu arferion dyddiol bron i filiwn o ddinasyddion unigryw, wrth gyflwyno hyn i'r chwaraewr mewn ffordd syml - yn caniatáu i'r chwaraewr ddeall yn hawdd amryw o broblemau yn nyluniad eu dinas. Mae hyn yn cynnwys tagfeydd traffig realistig, ac effeithiau tagfeydd ar wasanaethau a rhanbarthau dinasoedd. Ers rhyddhau'r gêm, mae amryw ehangiadau a chynnwys lawrlwythiadwy eraill wedi'u rhyddhau ar gyfer y gêm. Mae'r gêm hefyd yn cefnogi cynnwys a gynhyrchir gan ddefnyddwyr. Rhyddhawyd y gêm gyntaf ar gyfer systemau [[Microsoft Windows|Windows]], [[OS X|macOS]], a [[Linux]] ym mis Mawrth 2015, gyda phacborth i gonsolau gêm Xbox One a PlayStation 4 yn cael eu rhyddhau yn 2017, ac ar gyfer y Nintendo Switch ym mis Medi 2018 a ddatblygwyd gan Tantalus Media. Derbyniodd y gêm adolygiadau ffafriol gan feirniaid, ac roedd yn llwyddiant masnachol, gyda mwy na chwe miliwn o gopïau wedi'u gwerthu ar bob platfform erbyn mis Mawrth 2019. == Chwarae'r Gêm == Mae chwaraewyr yn dechrau gyda blot o dir - sy'n cyfateb i arwynebedd 2km x 2km (1.2mi x 1.2mi)<ref name="wired interview">{{Cite web|url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2014-09/23/cities-skylines-interview|title=How 'Cities: Skylines' aims to dethrone SimCity|date=23 Medi 2014|website=Wired.com|access-date=10 Mawrth 2015|archive-date=2015-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519080016/http://www.wired.co.uk/news/archive/2014-09/23/cities-skylines-interview|url-status=dead}}</ref> - ynghyd â chyfnewidfa allanfa o briffordd gyfagos, yn ogystal â swm cychwynnol o arian y gêm. Mae'r chwaraewr yn mynd ymlaen i ychwanegu ffyrdd a pharthau preswyl, diwydiannol a masnachol a gwasanaethau sylfaenol megis pŵer, dŵr a gwaredu carthion er mwyn annog preswylwyr i symud i mewn a chyflenwi swyddi iddynt. Wrth i'r ddinas dyfu y tu hwnt i haenau poblogaeth benodol, bydd y chwaraewr yn datgloi gwelliannau dinas newydd gan gynnwys ysgolion, gorsafoedd tân, gorsafoedd heddlu, cyfleusterau gofal iechyd a systemau rheoli gwastraff, golygiadau treth a llywodraethu, tramwy, a nodweddion eraill i reoli'r ddinas. Mae un nodwedd o'r fath yn galluogi'r chwaraewr i ddynodi rhannau o'u dinas yn ardaloedd. Gall y chwaraewr ffurfweddu pob ardal i gyfyngu ar y mathau o ddatblygiadau neu orfodi rheoliadau penodol o fewn ffiniau'r ardal, megis caniatáu ar gyfer sectorau diwydiannol amaethyddol yn unig, cynnig cludiant cyhoeddus am ddim i drigolion yr ardal i leihau traffig, cynyddu lefelau treth ar gyfer ardaloedd wedi'u masnacheiddio'n ddwys, neu hyd yn oed gosod toll ar gerbydau tanwydd ffosil sy'n dod i mewn i ardal wrth eithrio cerbydau hybrid a cherbydau trydan.<ref name="Dean">{{Cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2014-09-04-cities-skyline-is-out-to-satisfy-where-simcity-couldnt|title=Cities: Skyline is out to satisfy where SimCity couldn't|first=Paul|last=Dean|website=[[Eurogamer]]|date=14 Medi 2014|access-date=11 Chwefror 2014}}</ref> Mae gan adeiladau yn y ddinas amryw o lefelau datblygu sy'n cael eu cwrdd trwy wella'r ardal leol, gyda lefelau uwch yn darparu mwy o fuddion i'r ddinas. Er enghraifft, bydd siop fasnachol yn cynyddu mewn lefel os yw preswylwyr cyfagos yn cael mwy o addysg, a fydd yn ei dro yn gallu caniatáu cyflogi mwy o weithwyr a chynyddu refeniw treth ar gyfer y ddinas. Pan fydd y chwaraewr wedi cronni digon o breswylwyr ac arian, gallant brynu plotiau o dir cyfagos, gan ganiatáu iddynt adeiladu 8 sgwâr ychwanegol allan o'r 25 o fewn yr arwynebedd 10km x 10km (6.2mi x 6.2mi).<ref name="wired interview"/> Y rheswm am y cyfyngiad hwn yw caniatáu i'r gêm redeg ar draws yr ystod ehangaf o gyfrifiaduron personol, ond gall chwaraewyr ddefnyddio addasiadau o'r ''Steam Workshop'' i agor nid yn unig holl ardal adeiladu 25 teils safonol y gêm, ond y map cyfan (81 teil, 324km<sup>2</sup>).<ref>{{Cite web|url=http://steamcommunity.com/sharedfiles/filedetails/?id=576327847|title=81 Tiles Modification|last=E. Aralov}}</ref> Mae'r gêm hefyd yn cynnwys system drafnidiaeth gadarn yn seiliedig ar y gêm flaenorol ''Cities in Motion'' gan Colossal Order. Mae hyn yn caniatáu i'r chwaraewr gynllunio cludiant cyhoeddus effeithiol ar gyfer y ddinas i leihau traffig.<ref name="wired interview"/> Gellir adeiladu ffyrdd yn syth neu ar ffurf-rydd, ac mae'r grid a ddefnyddir ar gyfer parthau yn addasu i siâp y ffordd; nid oes angen i ddinasoedd ddilyn cynllun grid. Mae gan ffyrdd amryw o ledau (hyd at [[Traffordd|draffyrdd]] mawr), er mwyn cynnal gwahanol feintiau o draffig. Mae amryw o fathau o ffyrdd (er enghraifft ffyrdd wedi'u leinio â choed) - rhai yn cynnig lleihau llygredd sŵn neu'n cynyddu gwerth eiddo yn yr ardal gyfagos am gost uwch i'r chwaraewr.<ref>{{Cite web|url=http://forum.paradoxplaza.com/forum/content.php?1986-Cities-Skylines-Dev-Diary-1-Roads&s=70e5d91bd717106ca782adc610eeedbd|title=Cities: Skylines - Dev Diary 1: Roads|last=Haimakainen|first=Henri|date=24 Medi 2014|website=Paradox Interactive Forums|access-date=24 Medi 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140928002125/http://forum.paradoxplaza.com/forum/content.php?1986-Cities-Skylines-Dev-Diary-1-Roads|archivedate=28 Medi 2014}}</ref> Gellir ychwanegu at y system ffyrdd gyda gwahanol fathau o gludiant cyhoeddus fel bysiau a systemau trenau tan-ddaear. Mae ''modio'' - newid y gêm trwy ychwanegu cynnwys a gynhyrchir gan ddefnyddwyr megis adeiladau neu gerbydau - yn cael ei gefnogi yn ''Cities: Skylines'' trwy'r ''Steam Workshop''. Nodwyd bod creu cymuned weithredol sy'n cynhyrchu'r fath cynnwys yn nod dylunio penodol.<ref name="Dean"/> Mae'r gêm yn cynnwys sawl tirwedd i adeiladu arnynt, ac mae hefyd yn cynnwys golygydd mapiau i ganiatáu i ddefnyddwyr greu eu mapiau eu hunain, gan gynnwys defnyddio nodweddion daearyddol o'r byd go iawn. Mae ''mods'' hefyd ar gael i effeithio ar elfennau craidd o chwarae'r gêm - mae rhai yn cynnwys y gallu i osgoi'r system ddatgloi haen poblogaeth, cronfeydd arian anfeidraidd, a gosodiad anhawster uwch. == Rhyddhad == Cyhoeddwyd ''Cities: Skylines'' gan y cyhoeddwr Paradox Interactive ar 14 Awst 2014 yn Gamescom.<ref name="O'Connor">{{Cite web|url=http://www.rockpapershotgun.com/2014/08/15/simulated-urban-area-cities-skylines-announced/|title=Simulated Urban Area – Cities: Skylines Announced|last=O'Connor|first=Alice|date=15 August 2014|website=Rock, Paper, Shotgun|access-date=21 Medi 2014}}</ref> Datblygwyd fersiwn addysgol o ''Cities: Skylines'' gan Colossal Order a’r grŵp TeacherGaming a’i ryddhau ym mis Mai 2018. Mae'r fersiwn hon yn cynnwys sesiynau tiwtorial a senarios sydd wedi'u cynllunio i'w defnyddio mewn ystafell ddosbarth, yn ogystal â ffordd i athrawon olrhain cynnydd myfyriwr. <ref>{{Cite web|url=http://www.gamasutra.com/view/news/319027/Teachers_can_now_access_an_educational_version_of_Cities_Skylines.php|title=Teachers can now access an educational version of Cities: Skylines|first=Alex|last=Wawro|date=29 Mai 2018|access-date=30 Mai 2018|website=[[Gamasutra]]}}</ref> === Pecynnau ehangu === Mae ''Cities: Skylines'' yn cynnig sawl pecyn ehangu a ellir ei lawrlwytho o'r we. Isod mae rhestr o'r prif becynnau ehangu a ddarperir gan y datblygwyr. {| class="wikitable" style="width: 100%;" ! style="width: 15%;height:50px;" | Enw ! style="width: 15%;" | Dyddiad rhyddhau ! Disgrifiad |- | '''''After Dark''''' | 24 Medi 2015 | Cyhoeddwyd yn gyntaf yn Gamescom 2015, mae ''After Dark yn'' ychwanegu adeiladau unigryw newydd, gan gynnwys casino a gwesty moethus, a lleoliadau ar gyfer arbenigeddau twristiaeth a hamdden estynedig.<ref>{{Cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-06-cities-skylines-reveals-after-dark-dlc|title=Cities: Skylines reveals After Dark DLC|first=Jeffrey|last=Matulef|website=[[Eurogamer]]|date=6 Awst 2015|access-date=6 Awst 2015}}</ref> Roedd ei ryddhad yn cyd-daro â diweddariad a ychwanegodd cylchred dydd-nos i'r gêm.<ref>{{Cite web|title=Cities Skylines: After Dark release date, price detailed|url=http://www.eurogamer.net/articles/2015-08-20-cities-skylines-after-dark-release-date-price-detailed|publisher=Eurogamer.net|date=20 Awst 2015|access-date=17 Rhagfyr 2015}}</ref> |- | '''''Snowfall''''' | 18 Chwefror 2016 | Mae ''Snowfall'' yn ychwanegu eira ac elfennau eraill ar thema'r gaeaf, yn ogystal â thramiau.<ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/cities-skylines-snowfall-expansion-announced/|title=Cities: Skylines Snowfall expansion announced|first=Angus|last=Morrison|date=19 Ionawr 2016|access-date=19 Ionawr 2016|website=[[PC Gamer]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/cities-skylines-snowfall-release-date-revealed/|title=Cities Skylines: Snowfall release date revealed|website=[[PC Gamer]]|publisher=[[Future plc|Future]]|first=Angus|last=Morrison|date=3 Chwefror 2016|access-date=3 Chwefror 2016}}</ref> Ochr yn ochr â'r rhyddhad hwn, ychwanegodd diweddariad a alluogwyd i olygu'r thema. Daeth y nodwedd hon ag opsiynau graffeg newydd a alluogodd chwaraewyr i greu bydoedd sy'n edrych yn wahanol, megis tirwedd estron. Yna gellid uwchlwytho'r mapiau gemau wedi'u haddasu hyn i'r Steam Workshop. |- | '''''Match Day''''' | 9 Mehefin 2016 | Roedd ''Match Day'' yn ddiweddariad am ddim a ychwanegodd stadiwm [[pêl-droed]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/cities-skylines-free-update-adds-theme-editor-weather-effects-and-hats/|title=Cities: Skylines free update adds theme editor, weather effects, and hats|first=Andy|last=Chalk|date=10 Chwefror 2016|access-date=10 Chwefror 2016|website=[[PC Gamer]]}}</ref> |- | '''''Natural Disasters''''' | 29 Tachwedd 2016<ref>{{Cite web|url=https://www.paradoxplaza.com/news/cities-skylines-natural-disaster-release-date/|title=Latest News - Cities: Skylines Issues a Disaster Warning for November 29|publisher=[[Paradox Interactive]]|access-date=27 Tachwedd 2016|archive-date=2021-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210306053834/https://www.paradoxplaza.com/news|url-status=dead}}</ref> | Yn Gamescom yn 2016, cyhoeddwyd ''Natural Disasters'', a ychwanegodd [[Trychineb naturiol|drychinebau naturiol]] i’r gêm, yn ogystal â gwasanaethau newydd i ymateb i ac adfer trychinebau. Ymhlith y nodweddion newydd eraill roedd golygydd senario a gorsafoedd radio.<ref>{{Cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2016-08-18-natural-disasters-are-coming-to-cities-skylines-in-a-new-expansion|title=Natural Disasters are coming to Cities Skylines in a new expansion|first=Robert|last=Purchase|date=18 Awst 2016|access-date=18 Awst 2016|website=[[Eurogamer]]}}</ref> |- | '''''Pearls From the East''''' | 22 Mawrth 2017 | Mae'r disgrifiad swyddogol yn darllen: "Bydd ''Pearls from the East'' yn dod â sblash o steil i'ch dinas, wedi'i ysbrydoli gan bensaernïaeth a dyluniad Tsieineaidd! Rhowch rai atyniadau newydd (a phandas!) i'ch preswylwyr i'w ymweld gyda thri adeilad gwreiddiol, pob un yn barod i ddod yn rhan unigryw o'ch nenlinell."<ref>https://skylines.paradoxwikis.com/Pearls_from_the_East</ref> |- | '''''Mass Transit''''' | 18 Mai 2017 | Mae'r ehangiad ''Mass Transit'', a gyhoeddwyd ym mis Chwefror 2017, yn cynnwys opsiynau mwy amrywiol ar gyfer systemau cludiant cyhoeddus y gêm, megis llongau fferi, ceir cebl, awyrlongau, trên ungledrog (monorail), a hybiau cymudwyr gwell, ymhlith asedau ychwanegol eraill.<ref>{{Cite web|url=https://kotaku.com/1792819730|title=Cities: Skylines will get a mass transit expansion|first=Riley|last=MacLeod|date=28 Chwefror 2017|access-date=28 Chwefror 2017|website=[[Kotaku]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/cities-skylines-mass-transit-expansion-gets-new-tr/1100-6449360/|title=Cities: Skylines Mass Transit Expansion Gets New Trailer And Release Date|first=Patrick|last=Faller|date=14 Ebrill 2017|access-date=14 Ebrill 2017|website=[[GameSpot]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/cities-skylines-dlc-out-today-lets-you-make-a-new-/1100-6450146/|title=Cities: Skylines DLC Out Today, Lets You Make A New Mass Transit System|first=Alex|last=Newhouse|date=18 Mai 2017|access-date=18 Mai 2017|website=[[GameSpot]]}}</ref> |- | '''''Concerts''''' | 17 Awst 2017 | Ychwanegodd y pecyn ehangu bach hwn, ''Concerts'', y gallu i chwaraewyr osod lleoliadau digwyddiadau ar gyfer cyngherddau a gwyliau, a deddfau a rheoliadau sy'n ymwneud â'r rhain.<ref>{{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/turn-your-city-into-a-stage-with-cities-skylines-concerts-expansion/|title=Turn your city into a stage with Cities: Skylines' Concerts expansion|first=Joe|last=Donnelly|date=17 Awst 2017|access-date=17 Awst 2017|website=[[PC Gamer]]}}</ref> |- | '''''Green Cities''''' | 19 Hydref 2017 | Mae ehangiad y ''Green Cities'', a gyhoeddwyd ym mis Awst 2017, yn caniatáu i'r chwaraewr weithredu egwyddorion sy'n ymwneud â chynaliadwyedd i ddinasoedd, megis toeau paneli solar, ceir trydan, a gwelliannau ecolegol eraill.<ref>{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/cities-skylines/cities-skylines-green-cities-expansion|title=Go vegan with the Cities: Skylines Green Cities expansion|first=Richard|last=Scott-Jones|date=22 Awst 2017|access-date=22 Awst 2017|website=[[PCGamesN]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/cities-skylines/cities-skylines-green-cities-vegan|title=Cities: Skylines - Green Cities does an excellent job of spreading the vegan cause|first=Alice|last=Liguori|date=19 Hydref 2017|access-date=19 Hydref 2017|website=[[PCGamesN]]}}</ref> |- | '''''Parklife''''' | 24 Mai 2018 | Mae ''Parklife'' yn canolbwyntio ar adeiladu parciau thema, parciau cenedlaethol, sŵau a gerddi. Gan ddefnyddio teclyn ardal y parc, gall y chwaraewr greu ardaloedd mawr o barciau y gellir eu haddasu a gall hefyd osod adeiladau amrywiol ar hyd ac yn agos at lwybrau.<ref name="parklife">{{Cite web|url=https://www.rockpapershotgun.com/2018/04/18/cities-skylines-aims-to-please-all-the-people-in-parklife/|website=Rock, Paper, Shotgun|title=Cities: Skylines aims to please all the people in Parklife|date=18 Ebrill 2018|first=Dominic|last=Tarason|access-date=10 Mai 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180511034024/https://www.rockpapershotgun.com/2018/04/18/cities-skylines-aims-to-please-all-the-people-in-parklife/|archivedate=10 Mai 2018}}</ref> Ychwanegir polisïau ardal newydd, asedau newydd ynghyd â llinell fysiau twristiaeth newydd. <ref name="parklife2">{{Cite web|url=https://www.eurogamer.net/articles/2018-04-18-cities-skylines-next-expansion-lets-you-build-theme-parks-zoos-and-more|website=Eurogamer|title=Cities Skylines' next expansion lets you build your own theme parks, zoos, and more|access-date=10 Mai 2018|last=Wales|first=Matt|date=18 Ebrill 2018}}</ref> |- | '''''Industries''''' | 23 Hydref 2018 | Mae ''Industries'', a gyhoeddwyd ar 10 Hydref 2018, yn gwella'r diwydiannau.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=C0Z6OQ8kJ5A</ref> Mae'n caniatáu i chwaraewyr addasu agweddau diwydiannol eu dinas ymhellach trwy adael i chwaraewyr micro reoli mwy o rannau o'r parthau diwydiannol. Mae'n gwneud mwy o ddefnydd o adnoddau naturiol ac yn caniatáu ar arbenigedd adnoddau ac adeiladau diwydiannol unigryw. <ref>https://www.youtube.com/watch?v=06d7qASrteQ</ref> |- | '''''Campus''''' | 21 Mai 2019 | Cyhoeddwyd ''Campus'' ar 9 Mai 2019. Mae'n caniatáu i chwaraewyr barthu ardaloedd campws prifysgol gyda'r. Gall chwaraewyr greu tri math gwahanol o gampws - ysgol fasnach, coleg celfyddydau rhyddfrydol neu brifysgol. Mae ychwanegiadau eraill yn cynnwys amgueddfeydd, llyfrgelloedd, cyfleusterau chwaraeon coleg (e.e. pêl-fas, pêl-fasged, pyllau nofio) a gweithiau academaidd.<ref>{{Cite web|last=Jones|first=Alison|title=University Is Coming to Cities: Skylines|url=https://invisioncommunity.co.uk/university-is-coming-to-cities-skylines/|website=InvasionCommunity|access-date=9 Mai 2019}}</ref> |} == Cyfeiriadau == {{Cyfeiriadau|30em}} [[Categori:Gemau ar-lein]] ejbteepo6o5st2nuh40rt28gquopxti Creve Coeur, Illinois 0 255179 14891869 14695398 2026-05-10T00:03:52Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891869 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentref yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Creve Coeur, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Tazewell County, Illinois]] 4737y1tlwkx1hr1l2sfuj28vscsno1j Colp, Illinois 0 255226 14891658 14693542 2026-05-09T12:29:41Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891658 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentrefi yn [[Williamson County, Illinois|Williamson County]], yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Colp, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Williamson County, Illinois]] 8yz1ff50b91iqurro6kyffmnda6n4eb Congerville, Illinois 0 255263 14891683 14694853 2026-05-09T13:39:53Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891683 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentref yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Congerville, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Woodford County, Illinois]] 4rd7k8aeo1wddukq5bcei6x6pcoj2nu Cullom, Illinois 0 255455 14891896 14696661 2026-05-10T04:11:04Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891896 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentref yn [[Livingston County, Illinois|Livingston County]], yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Cullom, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Livingston County, Illinois]] pg2nsvs1ldsg2wejacfp0y9f2avic3m Cornell, Illinois 0 255592 14891778 14695494 2026-05-09T19:21:19Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891778 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentref yn [[Livingston County, Illinois|Livingston County]], yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Cornell, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Livingston County, Illinois]] s36ral2bmtdwddv93dqo1xkn0vgmngt Crete, Illinois 0 255604 14891867 14696795 2026-05-10T00:03:20Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891867 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentrefi yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Crete, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Will County, Illinois]] rhf9n6txiir8rjsz9yn61pnimwez2pl Coulterville, Illinois 0 255662 14891831 14697053 2026-05-09T21:16:09Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891831 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentref yn [[Randolph County, Illinois|Randolph County]], yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Coulterville, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Randolph County, Illinois]] 31seqwpvn42efya5pgr6g27x21e744i Concord, Illinois 0 255663 14891666 14694765 2026-05-09T13:24:25Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891666 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentref yn [[Morgan County, Illinois|Morgan County]], yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Concord, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Morgan County, Illinois]] b7z3pdx3dmg24gea7dtcjnq0vi4hmzu Creston, Illinois 0 255709 14891864 14703327 2026-05-10T00:01:18Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891864 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentref yn [[Ogle County, Illinois|Ogle County]], yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Creston, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Ogle County, Illinois]] ckjqs9lwi62an07a2fgmf19e0pd3yn9 Crescent City, Illinois 0 255899 14891861 14700711 2026-05-09T23:57:59Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891861 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentrefi yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Crescent City, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Iroquois County, Illinois]] 7y9bjm3u1q09fum8hsnlvscqr52yu2n Crossville, Illinois 0 255910 14891880 14707017 2026-05-10T01:36:01Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891880 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentref yn [[White County, Illinois|White County]], yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Crossville, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi White County, Illinois]] q6vlhtvtxgia6wvgo41jt6wlhd05s3x Curran, Illinois 0 256589 14891898 14708782 2026-05-10T04:27:05Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891898 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentref yn [[Sangamon County, Illinois|Sangamon County]], yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Curran, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Sangamon County, Illinois]] ti5wvoayu813tmag45kf6guuy56rp4h Cuba, Efrog Newydd 0 256599 14891891 14700506 2026-05-10T03:45:13Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891891 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Efrog Newydd]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentrefi yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Efrog Newydd]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||Ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Cuba, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q5268747. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q19865977|William Orton]]'' | [[Delwedd:William Orton (Western Union).jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]]<br/>''[[:d:Q43845|person busnes]]'' | Cuba | 1826 | 1878 |- | ''[[:d:Q1064974|Charles Ingalls]]'' | [[Delwedd:Charles Ingalls.jpg|center|128px]] | [[ffermwr]]<br/>[[Gwaith y saer|saer coed]] | Cuba<ref name="ref_bc44ac1710669ab90875cfe486a8e2b5bd1b7ecfe23d5eed27a5380f66c3009f">http://familytreemaker.genealogy.com/users/s/u/t/Lynn-Sutherland-Fairfax/WEBSITE-0001/UHP-1045.html</ref><ref name="ref_d4d4fedf8d3ef869bbf6760def5fb889a01acdddc2fea6f35ace4c24e6b81f3b">http://www.waymarking.com/waymarks/WM6BFD_Masonic_Temple_55_DeSmet_South_Dakota</ref> | 1836 | 1902 |- | ''[[:d:Q5169402|Cora L. V. Scott]]'' | [[Delwedd:CoraLVHatch.jpg|center|128px]] | [[darlithydd]]<br/>[[Ysgrifennwr|llenor]] | Cuba | 1840 | 1923 |- | ''[[:d:Q1064811|Charles Henry Morgan]]'' | [[Delwedd:CharlesHenryMorgan (3x4a).jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]]<br/>[[cyfreithiwr]] | Cuba | 1842 | 1912 |- | ''[[:d:Q60676013|Ezra Gilliland]]'' | [[Delwedd:Ezra Gilliand.jpg|center|128px]] | | Cuba | 1845 | 1903 |- | ''[[:d:Q5536072|George Adams Post]]'' | [[Delwedd:George Adams Post (1854–1925).png|center|128px]] | [[gwleidydd]]<br/>[[cyfreithiwr]] | Cuba | 1854 | 1925 |- | ''[[:d:Q5341689|Edward B. Vreeland]]'' | [[Delwedd:Ebvreelandcrop.jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]]<br/>''[[:d:Q806798|banciwr]]''<br/>[[cyfreithiwr]] | Cuba<ref name="ref_3a36743ec43c6af796319defb462ed6820857d92579e967adcd4af7a5912d35a">https://archive.org/details/genealogicalfami0002will_j7w0_g9c4/page/935/mode/1up</ref> | 1856 | 1936 |- | ''[[:d:Q76124251|Grace Tabor]]'' | [[Delwedd:Grace Tabor, from the Actresses series (N245) issued by Kinney Brothers to promote Sweet Caporal Cigarettes MET DP859685.jpg|center|128px]] | [[pensaer]]<ref name="ref_1d6ce434a7439bdeb50c6bfa1163d2e591e934496a3c06e0eb78492f22617abb">https://iawadb.lib.vt.edu/view_all.php?person_pk=1634{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | Cuba | 1873 | 1973 |- | ''[[:d:Q72287232|Clare Rounsevell Ellinwood]]'' | | ''[[:d:Q80687|ysgrifennydd]]''<br/>''[[:d:Q206783|civilian employee of the military]]'' | Cuba | 1896 | 1989 |- | ''[[:d:Q22712113|Mary Hoover Aiken]]'' | [[Delwedd:Mary Hoover Aiken 1923 (cropped and lightened).jpg|center|128px]] | [[arlunydd]]<br/>[[Celfyddydwr|arlunydd]]<ref name="ref_086ad36ec8fe7883d9099547d69f8d2e45ad40b0d5fdf8235342c56400be0d98">''[[:d:Q111975601|Directory of Southern Women Artists]]''</ref> | Cuba<ref name="ref_0e8b0c0eaa4329985ae5ab6639f53454ec743642f693f8e1adb96dae22787303">''[[:d:Q22712116|Obituary: Mary Hoover Aiken]]''</ref><ref name="ref_086ad36ec8fe7883d9099547d69f8d2e45ad40b0d5fdf8235342c56400be0d98">''[[:d:Q111975601|Directory of Southern Women Artists]]''</ref> | 1905 | 1992 |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Efrog Newydd | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Allegany County, Efrog Newydd]] m1c64i9chnsntsx00ju8453th9bgjbo Cordova, Illinois 0 256604 14891763 14698353 2026-05-09T16:03:27Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891763 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentref yn [[Rock Island County, Illinois|Rock Island County]], yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Cordova, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Rock Island County, Illinois]] 9afkqow1ulh1h037kwb1pjn97owfnbh Cuba, New Mexico 0 256802 14891894 14729608 2026-05-10T03:47:07Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891894 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[New Mexico]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentrefi yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[New Mexico]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Cuba, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q751244. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q20656398|Joe M. Lucero]]'' | | ''[[:d:Q508846|gyrrwr lori]]''<ref name="ref_fa01664a43ad428265e86b4c36dad04925c94cac5c3bc5a500add46b61707556">{{Cite web |url=https://heavensentgaming.com/2015/03/27/joe-m-lucero/ |title=copi archif |access-date=2020-04-09 |archive-date=2025-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408204547/https://heavensentgaming.com/2015/03/27/joe-m-lucero/ |url-status=dead }}</ref> | Cuba | 1937 | 2015 |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith New Mexico | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Sandoval County, New Mexico]] nlp0n38n17qrtlbg6mf2wjc428fq4y3 Cressona, Pennsylvania 0 257679 14891862 14706357 2026-05-10T00:00:40Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891862 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Pennsylvania]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Bwrdeisdref yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Pennsylvania]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Cressona, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q494207. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q5545636|George W. Harris]]'' | | | [[Schuylkill County, Pennsylvania|Schuylkill County]] | 1835 | 1920 |- | ''[[:d:Q133863396|James Blair]]'' | | | [[Schuylkill County, Pennsylvania|Schuylkill County]]<ref name="ref_fded7aef1d55ee02519f9762a808b0bc88fa657da1816a59e0144c549e9a8ace">''[[:d:Q63056|Find a Grave]]''</ref> | 1841 | |- | ''[[:d:Q16043649|Charles Brown]]'' | | ''[[:d:Q47064|person milwrol]]''<ref name="ref_de9d9be5d6be64951e2bdce65264f69dcfabf4ae8b70f34b17b516e6c74f936a">''[[:d:Q7889463|United States Army Center of Military History]]''</ref> | [[Schuylkill County, Pennsylvania|Schuylkill County]] | 1841 | 1919 |- | ''[[:d:Q89808139|Henry Clay Bowden]]'' | | [[milwr]]<ref name="ref_e37aec22ff42dbc9e1fe0ec356e8c797542e610a5f14ee9a86069557527878dc">http://pid.emory.edu/ark:/25593/8z178{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br/>[[ffermwr]]<ref name="ref_e37aec22ff42dbc9e1fe0ec356e8c797542e610a5f14ee9a86069557527878dc"/> | [[Schuylkill County, Pennsylvania|Schuylkill County]]<ref name="ref_e37aec22ff42dbc9e1fe0ec356e8c797542e610a5f14ee9a86069557527878dc"/> | 1842 | 1924 |- | ''[[:d:Q96380770|Henry Hill]]'' | | | [[Schuylkill County, Pennsylvania|Schuylkill County]] | 1843 | 1908 |- | ''[[:d:Q21810160|Harry Leslie Hoffman]]'' | [[Delwedd:Harry L. Hoffman - NARA - 20807370 (cropped).jpg|center|128px]] | [[arlunydd]] | [[Schuylkill County, Pennsylvania|Schuylkill County]] | 1871 | 1964 |- | ''[[:d:Q15437116|Will J. White]]'' | | [[actor]]<br/>''[[:d:Q10798782|actor teledu]]'' | [[Schuylkill County, Pennsylvania|Schuylkill County]]<ref name="ref_e0e6ebe48b01d0b378a34949a300fddfc3970f854f325964aef871716de8d922">''[[:d:Q15241312|Freebase Data Dumps]]''</ref> | 1925 | 1992 |- | ''[[:d:Q321368|George Joulwan]]'' | [[Delwedd:George Joulwan, official military photo, 1991.JPEG|center|128px]] | ''[[:d:Q47064|person milwrol]]'' | [[Schuylkill County, Pennsylvania|Schuylkill County]] | 1939 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Pennsylvania | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Bwrdeistrefi Schuylkill County, Pennsylvania]] dfzldbbx14vhgmbwylm0842u2504duu Colwyn, Pennsylvania 0 257739 14891663 14633356 2026-05-09T12:41:36Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891663 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Pennsylvania]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Bwrdeisdref yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Pennsylvania]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Colwyn, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q27844. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q5498185|Frederick K. Engle]]'' | | ''[[:d:Q189290|swyddog milwrol]]'' | [[Delaware County, Pennsylvania|Delaware County]] | 1799 | 1868 |- | ''[[:d:Q6241588|John James Pearson]]'' | [[Delwedd:John James Pearson (1800–1888).png|center|128px]] | [[gwleidydd]]<br/>[[cyfreithiwr]]<br/>[[barnwr]] | [[Delaware County, Pennsylvania|Delaware County]]<ref name="ref_6766757dde6188f07a55b9e5c4197c6e9879e1a6f41ea13ff0f97ec7c1e53019">https://www.newspapers.com/article/harrisburg-telegraph-obituary-john-j-p/126449339/</ref> | 1800 | 1888 |- | ''[[:d:Q7160941|Peirce Crosby]]'' | [[Delwedd:Peirce Crosby.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q189290|swyddog milwrol]]'' | [[Delaware County, Pennsylvania|Delaware County]] | 1824 | 1899 |- | ''[[:d:Q6224477|John C. Kelton]]'' | [[Delwedd:John C Kelton.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q47064|person milwrol]]'' | [[Delaware County, Pennsylvania|Delaware County]] | 1828 | 1893 |- | ''[[:d:Q56284254|William Garrigues Powel]]'' | | [[gwleidydd]] | [[Delaware County, Pennsylvania|Delaware County]] | 1852 | 1894 |- | ''[[:d:Q60379514|Alan Calvert]]'' | [[Delwedd:Alan Calvert.png|center|128px]] | ''[[:d:Q13381376|codwr pwysau]]''<br/>''[[:d:Q43845|person busnes]]''<br/>''[[:d:Q2516866|cyhoeddwr]]'' | [[Delaware County, Pennsylvania|Delaware County]] | 1875 | 1944 |- | ''[[:d:Q70495879|Ann Fowler Rhoads]]'' | [[Delwedd:Ann Fowler Rhoads by Paul W. Meyer PWM-06401.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q15839134|ecolegydd]]''<ref name="ref_5fc7de01a3c91eb1a6f166f3101ab4b08868f75f00287d754bcc34d10b79d852">{{Cite web |url=https://www.chestnuthilllocal.com/2014/11/13/local-legend-honored-36-years-tireless-research/ |title=copi archif |access-date=2023-03-28 |archive-date=2020-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324152719/https://www.chestnuthilllocal.com/2014/11/13/local-legend-honored-36-years-tireless-research/ |url-status=dead }}</ref><br/>''[[:d:Q2374149|botanegydd]]''<ref name="ref_23c2cb26f446af0fb49419a3319f45609565bb9282c216c87ab97838c90d2688">https://web.archive.org/web/20191012174605/http://www.schuylkillcenter.org/publications/press_releases/2014/ann-fowler-rhoads-2014-meigs-award-9-10-14.php</ref><br/>''[[:d:Q1162163|cyfarwyddwr]]''<br/>[[Ysgrifennwr|llenor]]<br/>''[[:d:Q2083925|casglwr botanegol]]''<ref name="ref_23c2cb26f446af0fb49419a3319f45609565bb9282c216c87ab97838c90d2688"/> | [[Delaware County, Pennsylvania|Delaware County]] | 1938 | |- | ''[[:d:Q6170153|Jean B. Cryor]]'' | | [[gwleidydd]] | [[Delaware County, Pennsylvania|Delaware County]] | 1938 | 2009 |- | ''[[:d:Q6371684|Karl Chandler]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Delaware County, Pennsylvania|Delaware County]] | 1952 | |- | ''[[:d:Q6272601|Jonathan Bixby]]'' | | ''[[:d:Q1323191|dylunydd gwisgoedd]]'' | [[Delaware County, Pennsylvania|Delaware County]] | 1959 | 2001 |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Pennsylvania | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Bwrdeistrefi Delaware County, Pennsylvania]] mgu4t95jxnqmn64d0j6wwd1vbe2578h Columbia, Pennsylvania 0 257804 14891660 14776454 2026-05-09T12:35:15Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891660 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Pennsylvania]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Bwrdeisdref yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Pennsylvania]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Columbia, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q142369. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q978343|William Smith]]'' | [[Delwedd:William Smith (NYPL NYPG97-F85-424590) (cropped).jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]] | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1728 | 1814 |- | ''[[:d:Q76338817|Charles Polk]]'' | | | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1732 | 1821 |- | ''[[:d:Q8014424|William Lee Davidson]]'' | [[Delwedd:William Lee Davidson.jpg|center|128px]] | [[milwr]] | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1746 | 1781 |- | ''[[:d:Q75766592|Elizabeth Speer Buchanan]]'' | | | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]]<ref name="ref_60eff1d8010e228bb535322c7a52150c730b2ac70a31ea8c43ee4796853fed0b">''[[:d:Q19847326|Genealogics]]''</ref> | 1767 | 1833 |- | ''[[:d:Q8004159|William Addams]]'' | | [[gwleidydd]]<ref name="ref_17e86f0e3410d95f044735dcab116d478459ed9237a34bfe084b6d0d62328861">http://hdl.handle.net/10427/005073</ref><br/>[[cyfreithiwr]]<br/>[[barnwr]] | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1777 | 1858 |- | ''[[:d:Q96475325|Sarah Paxon Moore Cooper]]'' | | ''[[:d:Q2374149|botanegydd]]''<ref name="ref_dcfd4038a6f5533035080c9cacbe039f2c01866604cd3dbd4914ab0f2c7fca11">''[[:d:Q59611233|Harvard Index of Botanists]]''</ref><br/>''[[:d:Q2083925|casglwr botanegol]]''<ref name="ref_909ee1ba873e15d619d4c323eaf0dd33542d2c604af390f48cbe41f843f0b06d">''[[:d:Q28956898|Women Who Studied Plants in the Pre-Twentieth Century United States and Canada]]''</ref><ref name="ref_289341c660175f0fc3438c62ad40228b6016b379430be4a5afee088c04451c80">https://www.biodiversitylibrary.org/page/41742474</ref><ref name="ref_546ae9ae3f4a47e7cfa9def49c410279dddf01c726bc92e5299cc950cd9d8bd9">{{Cite web |url=https://bionomia.net/dataset/83ae84cf-88e4-4b5c-80b2-271a15a3e0fc |title=copi archif |access-date=2025-10-25 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205042418/https://bionomia.net/dataset/83ae84cf-88e4-4b5c-80b2-271a15a3e0fc |url-status=dead }}</ref><ref name="ref_b6540a4c705abeaba9ee611a4257a2140b831c4b93b682b356f938814793f97a">{{Cite web |url=https://bionomia.net/dataset/85714c48-f762-11e1-a439-00145eb45e9a |title=copi archif |access-date=2025-10-25 |archive-date=2025-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250324034245/https://bionomia.net/dataset/85714c48-f762-11e1-a439-00145eb45e9a |url-status=dead }}</ref><ref name="ref_96103d1bdc4401a014da17bd3b27b7311f90c94b2d4009870bb4218001e27e27">''[[:d:Q64446405|Bionomia]]''</ref> | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1824 | 1908 |- | ''[[:d:Q80464154|Amos Kling]]'' | | ''[[:d:Q43845|person busnes]]'' | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1833 | 1913 |- | ''[[:d:Q99526084|Louis Blaul]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]]<ref name="ref_011a2b3f836de90a2e905b0a7dc9473c5168c55cd74c8f13d8e41396418ea0bf">https://cabinetcardphotographers.blogspot.com/2017/10/blaul.html</ref> | 1854 | 1909 |- | ''[[:d:Q78246989|Kiehl Newswanger]]'' | | [[arlunydd]]<ref name="ref_e86e8b1ab2b1831fb2168b0e737612b5ddaa4dc1d4440f260b31d22650d6ab8c">https://lancasteronline.com/features/entertainment/plain-life-as-seen-by-a-complicated-artist/article_0f6029f7-10ff-5516-b374-d85482f784d5.html</ref> | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]]<ref name="ref_e86e8b1ab2b1831fb2168b0e737612b5ddaa4dc1d4440f260b31d22650d6ab8c"/> | 1900 | |- | ''[[:d:Q94533376|J. Daniel Hess]]'' | | ''[[:d:Q1622272|academydd]]''<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | 1937 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Pennsylvania | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Bwrdeistrefi Lancaster County, Pennsylvania]] t47hjboxt6f44i2od6hu84mpyl5r53i Conway, Pennsylvania 0 257808 14891717 14695593 2026-05-09T14:06:15Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891717 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Pennsylvania]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Bwrdeisdref yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Pennsylvania]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Conway, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q494104. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q6264684|John Witherspoon Scott]]'' | [[Delwedd:John Witherspoon Scott (1800–1892).png|center|128px]] | [[Ysgrifennwr|llenor]] | [[Beaver County, Pennsylvania|Beaver County]] | 1800 | 1892 |- | ''[[:d:Q4888598|Benjamin Forstner]]'' | [[Delwedd:Benjamin Forstner.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1371796|gof gynnau]]''<br/>[[dyfeisiwr]] | [[Beaver County, Pennsylvania|Beaver County]] | 1834 | 1897 |- | ''[[:d:Q8020707|William Ziegler]]'' | [[Delwedd:William Ziegler 001.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]''<br/>''[[:d:Q43845|person busnes]]'' | [[Beaver County, Pennsylvania|Beaver County]] | 1843 | 1905 |- | ''[[:d:Q4773485|Anthony Smith]]'' | | [[gwleidydd]] | [[Beaver County, Pennsylvania|Beaver County]] | 1844 | |- | ''[[:d:Q7945663|W. H. Seward Thomson]]'' | [[Delwedd:W. H. Seward Thomson.jpg|center|128px]] | [[cyfreithiwr]]<br/>[[barnwr]] | [[Beaver County, Pennsylvania|Beaver County]] | 1856 | 1932 |- | ''[[:d:Q6252626|John Peter Barnes]]'' | [[Delwedd:John P Barnes.jpg|center|128px]] | [[cyfreithiwr]]<br/>[[barnwr]] | [[Beaver County, Pennsylvania|Beaver County]] | 1881 | 1959 |- | ''[[:d:Q522270|Peter Zaremba]]'' | | ''[[:d:Q11513337|cystadleuydd yn y Gemau Olympaidd]]'' | [[Beaver County, Pennsylvania|Beaver County]] | 1908 | 1994 |- | ''[[:d:Q7299111|Raymond Robinson]]'' | | | [[Beaver County, Pennsylvania|Beaver County]] | 1910 | 1985 |- | ''[[:d:Q4911239|Bill Vinovich]]'' | [[Delwedd:Bill Vinovich (51738962949) (cropped).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q716711|American football official]]''<br/>''[[:d:Q1056337|Cyfrifydd Cyhoeddus Ardystiedig]]''<ref name="ref_95e6f3181035eb4bf9ce9cae83778c1a430528b11067c159eff5167ffec4e419">{{Cite web |url=http://www.timesonline.com/bdf3e4e2-0805-11e6-9e80-23d6487f0f54.html |title=copi archif |access-date=2024-03-16 |archive-date=2018-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204010029/http://www.timesonline.com/bdf3e4e2-0805-11e6-9e80-23d6487f0f54.html |url-status=dead }}</ref> | [[Beaver County, Pennsylvania|Beaver County]] | 1960 | |- | ''[[:d:Q4648273|A. Q. Shipley]]'' | [[Delwedd:A. Q. Shipley.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Beaver County, Pennsylvania|Beaver County]]<ref name="ref_26f8287cf34ef85eead542785aa50b04d939d683927d6893b7b143b195362745">http://www.nfl.com/player/wd/71461/profile</ref> | 1986 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Pennsylvania | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Bwrdeistrefi Beaver County, Pennsylvania]] fi94hadhpkv0ox5jhuc8sww1yq2u7eb Croweburg, Kansas 0 258844 14891881 14807844 2026-05-10T01:43:44Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891881 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Kansas]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: ''unincorporated community'') yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Kansas]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||Ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Croweburg, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q376616. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q22059201|Minnie J. Grinstead]]'' | [[Delwedd:Minnie J. Grinstead (circa 1920).jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]]<br/>''[[:d:Q27532437|ymgyrchydd dros bleidlais i ferched]]''<ref name="ref_305807d63b6906880e13e919c585d5d546d5e13c04ed521da8acc9c14b0ce3ca">''[[:d:Q66663817|Online Biographical Dictionary of the Woman Suffrage Movement in the United States]]''</ref> | [[Crawford County, Kansas|Crawford County]] | 1869 | 1925 |- | ''[[:d:Q27954427|Dan B. Shields]]'' | | | [[Crawford County, Kansas|Crawford County]] | 1878 | 1970 |- | ''[[:d:Q355502|Lee Allen]]'' | [[Delwedd:Lee Allen.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q12800682|chwaraewr sacsoffon]]''<br/>''[[:d:Q15981151|cerddor jazz]]''<ref name="ref_3f27188907a420026d83154bbf06214d807464de90894c2fd3a7a7bbc7ba30de">http://tulprimo.hosted.exlibrisgroup.com/tref:books+:TUL_VOYAGER966417{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[Crawford County, Kansas|Crawford County]] | 1926 | 1994 |- | ''[[:d:Q3809739|Johnny Orr]]'' | [[Delwedd:Johnny Orr.png|center|128px]] | ''[[:d:Q3665646|chwaraewr pêl-fasged]]''<ref name="ref_b316776bfd4d19b22b05d403d20bf7aa69dcd18a806d586c89f9100926aeab05">''[[:d:Q7300810|RealGM]]''</ref><br/>''[[:d:Q5137571|hyfforddwr pêl-fasged]]''<ref name="ref_e323167fbf437e752f1fecf70e13d1ca80f15c10ccf02ba7d9d49c3460126694">''[[:d:Q100311335|College Basketball at Sports-Reference.com]]''</ref> | [[Crawford County, Kansas|Crawford County]] | 1927 | 2013 |- | ''[[:d:Q4910727|Bill Russell]]'' | [[Delwedd:1971 Ticketron Bill Russell.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q11336312|professional baseball player]]''<ref name="ref_a65c3fc3b5693fec6b4313a0db12f6649ff1792a823984ca002bf177353cfbe9">''[[:d:Q5324256|ESPN Major League Baseball]]''</ref><br/>''[[:d:Q139301532|shortstop]]'' | [[Crawford County, Kansas|Crawford County]] | 1948 | |- | ''[[:d:Q3036017|Donald Farmer]]'' | | [[cyfarwyddwr ffilm]]<br/>[[actor]]<br/>[[sgriptiwr]] | [[Crawford County, Kansas|Crawford County]] | 1954 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Kansas | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Cymunedau Crawford County, Kansas]] r8qw0zsixgba40xqmgewcf4i7gooo3d Curranville, Kansas 0 258845 14891899 14805303 2026-05-10T04:29:07Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891899 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Kansas]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: ''unincorporated community'') yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Kansas]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||Ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Curranville, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q376616. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q22059201|Minnie J. Grinstead]]'' | [[Delwedd:Minnie J. Grinstead (circa 1920).jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]]<br/>''[[:d:Q27532437|ymgyrchydd dros bleidlais i ferched]]''<ref name="ref_305807d63b6906880e13e919c585d5d546d5e13c04ed521da8acc9c14b0ce3ca">''[[:d:Q66663817|Online Biographical Dictionary of the Woman Suffrage Movement in the United States]]''</ref> | [[Crawford County, Kansas|Crawford County]] | 1869 | 1925 |- | ''[[:d:Q27954427|Dan B. Shields]]'' | | | [[Crawford County, Kansas|Crawford County]] | 1878 | 1970 |- | ''[[:d:Q355502|Lee Allen]]'' | [[Delwedd:Lee Allen.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q12800682|chwaraewr sacsoffon]]''<br/>''[[:d:Q15981151|cerddor jazz]]''<ref name="ref_3f27188907a420026d83154bbf06214d807464de90894c2fd3a7a7bbc7ba30de">http://tulprimo.hosted.exlibrisgroup.com/tref:books+:TUL_VOYAGER966417{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[Crawford County, Kansas|Crawford County]] | 1926 | 1994 |- | ''[[:d:Q3809739|Johnny Orr]]'' | [[Delwedd:Johnny Orr.png|center|128px]] | ''[[:d:Q3665646|chwaraewr pêl-fasged]]''<ref name="ref_b316776bfd4d19b22b05d403d20bf7aa69dcd18a806d586c89f9100926aeab05">''[[:d:Q7300810|RealGM]]''</ref><br/>''[[:d:Q5137571|hyfforddwr pêl-fasged]]''<ref name="ref_e323167fbf437e752f1fecf70e13d1ca80f15c10ccf02ba7d9d49c3460126694">''[[:d:Q100311335|College Basketball at Sports-Reference.com]]''</ref> | [[Crawford County, Kansas|Crawford County]] | 1927 | 2013 |- | ''[[:d:Q4910727|Bill Russell]]'' | [[Delwedd:1971 Ticketron Bill Russell.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q11336312|professional baseball player]]''<ref name="ref_a65c3fc3b5693fec6b4313a0db12f6649ff1792a823984ca002bf177353cfbe9">''[[:d:Q5324256|ESPN Major League Baseball]]''</ref><br/>''[[:d:Q139301532|shortstop]]'' | [[Crawford County, Kansas|Crawford County]] | 1948 | |- | ''[[:d:Q3036017|Donald Farmer]]'' | | [[cyfarwyddwr ffilm]]<br/>[[actor]]<br/>[[sgriptiwr]] | [[Crawford County, Kansas|Crawford County]] | 1954 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Kansas | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Cymunedau Crawford County, Kansas]] 8ppojh5djhuvt44zja8hg3fv27nag2f Conesville, Iowa 0 261468 14891672 14694791 2026-05-09T13:29:22Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891672 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Iowa]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Dinas yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Iowa]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Conesville, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1934104. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99202986|William V. Cone]]'' | | | Conesville<ref name="ref_13920a1317bd44d65eb1f1239768de669f972872947f0eeda5785eaa0d9311cd">{{Cite web |url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/william-v-cone/ |title=copi archif |access-date=2020-12-06 |archive-date=2019-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226175858/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/william-v-cone/ |url-status=dead }}</ref> | 1897 | 1959 |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Iowa | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Dinasoedd Muscatine County, Iowa]] fjslu10vtvvs9475pxz7801hsuzc655 Columbia City, Indiana 0 261619 14891661 14694468 2026-05-09T12:35:39Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891661 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Indiana]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Dinas yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Indiana]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Columbia City, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q2010938. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q6519669|Leigh S. J. Hunt]]'' | [[Delwedd:Leigh S. J. Hunt portrait, circa 1885.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2516866|cyhoeddwr]]''<br/>''[[:d:Q26805550|perchennog pwll glo]]''<br/>''[[:d:Q56651102|cotton planter]]'' | Columbia City | 1855 | 1933 |- | ''[[:d:Q6820368|Merritte W. Ireland]]'' | [[Delwedd:111-SC-22214 - NARA - 55204128-cropped.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4002666|meddyg yn y fyddin]]'' | Columbia City | 1867 | 1952 |- | ''[[:d:Q5078516|Charles H. Beeson]]'' | | ''[[:d:Q14467526|ieithydd]]''<br/>''[[:d:Q4205432|pysgodegydd]]''<br/>''[[:d:Q16267607|ieithegydd clasurol]]''<br/>[[Ysgrifennwr|llenor]]<ref name="ref_2e577811c86d2b9b8c2eb7319738885054676ba57fdf5ed26a120bde07e1aa8b">''[[:d:Q117272481|Indiana Authors and Their Books, 1917–1966]]''</ref> | Columbia City | 1870 | 1949 |- | ''[[:d:Q28792826|Crede Calhoun]]'' | | ''[[:d:Q1930187|newyddiadurwr]]''<ref name="ref_3669e7066773da19cfd3e2a3bce5c4f00b368f0be899aee042eb8817ffa89c5b">http://www.nytimes.com/1978/07/07/archives/ch-calhoun-excorrespondent-descendant-of-vice-president-helped.html?_r=0</ref> | Columbia City<ref name="ref_3669e7066773da19cfd3e2a3bce5c4f00b368f0be899aee042eb8817ffa89c5b"/> | 1885 | 1978 |- | ''[[:d:Q6385672|Keller E. Rockey]]'' | [[Delwedd:Rockey, Keller E..jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q189290|swyddog milwrol]]'' | Columbia City<ref name="ref_1b6d516637c7b5cf7de589ba438a47c5fe474a630d86e906a30d291d6e07339b">https://archive.org/details/sixmarinedivisio0000clar/page/26/mode/2up?q=%22Rockey%2C+Keller+Emrick%22</ref> | 1888 | 1970 |- | ''[[:d:Q2129614|Ralph F. Gates]]'' | [[Delwedd:Ralph F. Gates (IN).png|center|128px]] | [[gwleidydd]]<br/>[[cyfreithiwr]] | Columbia City | 1893 | 1978 |- | ''[[:d:Q16007503|Oral Swigart]]'' | [[Delwedd:Oral Raymond Swigart 1921.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q12369333|reslwr amatur]]''<br/>''[[:d:Q10669499|swyddog yn y llynges]]'' | Columbia City | 1897 | 1973 |- | ''[[:d:Q16146788|Jim Banks]]'' | [[Delwedd:Sen. Jim Banks official Senate photo, 119th Congress (HR).jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]]<ref name="ref_8f065d647d301015731c42f71c45649e5c825c5480e6ae4ab72649bd9fff3413">''[[:d:Q1150348|Biographical Directory of the United States Congress]]''</ref><ref name="ref_8fde6b1cccd0587746663fb3335621cc0a739f9095041296d691bbd18c9dbd50">{{Cite web |url=https://www.workwithdata.com/person/jim-banks-1979 |title=copi archif |access-date=2024-11-16 |archive-date=2025-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250106125202/https://www.workwithdata.com/person/jim-banks-1979 |url-status=dead }}</ref> | Columbia City<ref name="ref_40bfa2b503ef2de50b74433be7dd48857b9a09c5f6c171317cc5673214908395">{{Cite web |url=https://banks.house.gov/biography/ |title=copi archif |access-date=2022-06-07 |archive-date=2021-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219094404/https://banks.house.gov/biography/ |url-status=dead }}</ref> | 1979 | |- | ''[[:d:Q11320295|Dave Herman]]'' | [[Delwedd:Dave-Herman.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q11607585|MMA]]''<ref name="ref_5795c069c63ae62e46fb612d59ef7c5f0e6dc15b7e3f09ce0db88de41a97a0f0">''[[:d:Q2663560|Sherdog]]''</ref> | Columbia City | 1984 | |- | ''[[:d:Q22278121|Hannah Schaefer]]'' | | ''[[:d:Q753110|cyfansoddwr caneuon]]'' | Columbia City | 1996 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Indiana | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Dinasoedd Whitley County, Indiana]] 0juf5md0o4infm9zs3whvwyq1veomxm Coral Gables, Florida 0 262941 14891754 14696266 2026-05-09T15:14:26Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891754 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Florida]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Dinas yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Florida]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Coral Gables, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q427559. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q7422608|Sarah Milledge Nelson]]'' | [[Delwedd:Sarah Milledge Nelson.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4773904|anthropolegydd]]''<br/>''[[:d:Q3621491|archeolegydd]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]''<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref> | Coral Gables<ref name="ref_f5351da73a2ee3b6958c9387c64b256fe0c651fe8b2352cf5b051f5257224dc0">https://horancares.com/obits/sarah-milledge-nelson-phd/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1931 | 2020 |- | ''[[:d:Q6962762|Nancy K. Kopp]]'' | [[Delwedd:Nancy Kopp.jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]]<ref name="ref_fb8dfadc84aa21cedd18437f78f9330696f19c3acb93f65c80b5e28ec482e457">https://msa.maryland.gov/msa/mdmanual/08conoff/html/msa12257.html</ref><br/>''[[:d:Q1238570|gwyddonydd gwleidyddol]]''<ref name="ref_fb8dfadc84aa21cedd18437f78f9330696f19c3acb93f65c80b5e28ec482e457"/> | Coral Gables<ref name="ref_fb8dfadc84aa21cedd18437f78f9330696f19c3acb93f65c80b5e28ec482e457"/> | 1943 | |- | ''[[:d:Q7143977|Pat Ruel]]'' | [[Delwedd:Pat Ruel in 2013.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q41583|hyfforddwr chwaraeon]]'' | Coral Gables | 1950 | |- | ''[[:d:Q720671|Bob Lazar]]'' | | ''[[:d:Q736415|conferencier]]''<br/>[[Ysgrifennwr|llenor]]<br/>''[[:d:Q169470|ffisegydd]]''<br/>''[[:d:Q131524|entrepreneur]]''<br/>''[[:d:Q18921227|ufologist]]'' | Coral Gables | 1959 | |- | ''[[:d:Q9156193|Anthony Addabbo]]'' | | [[actor]]<br/>[[model]]<br/>[[sgriptiwr]]<br/>''[[:d:Q10798782|actor teledu]]'' | Coral Gables | 1960 | 2016 |- | ''[[:d:Q7365216|Ronald Renuart]]'' | [[Delwedd:Doc Renuart.jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]] | Coral Gables | 1964 | |- | ''[[:d:Q7846817|Troy Edwards]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_c51ddfa64c6ec8fd13846aab97a6f5282c49bcbe77dab229ba0106938c482728">''[[:d:Q98446339|MLSsoccer.com]]''</ref><ref name="ref_99983cc74c5b73610a83fbe2ebe3297e43972667bef0e486b171ca0047bb0aa4">''[[:d:Q21901366|nasljerseys.com]]''</ref><br/>''[[:d:Q628099|rheolwr pêl-droed]]'' | Coral Gables | 1964 | |- | ''[[:d:Q7913757|Van Waiters]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]''<ref name="ref_a4a335d555ff6a090eeb1b972baac850c2247fe103f5427365c83243adc625cb">''[[:d:Q7246590|Pro Football Reference]]''</ref> | Coral Gables | 1965 | |- | ''[[:d:Q7831774|Tracy Kerdyk]]'' | | ''[[:d:Q11303721|golffiwr]]'' | Coral Gables | 1966 | |- | ''[[:d:Q76435471|Arlene Cohen]]'' | | ''[[:d:Q15709642|eirafyrddiwr]]'' | Coral Gables<ref name="ref_5089b03081ea54d28ab304cace0b02ad836fc4c0dea5b51f2e8edf3d956c1fbb">https://www.teamusa.org/para-snowboarding/athletes/Arlene-Cohen</ref> | 1969 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Florida | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Dinasoedd Miami-Dade County, Florida]] fwcqx5gmgvoscgzundhr0cffupkotzo Cuyahoga Falls, Ohio 0 263198 14891901 14700230 2026-05-10T04:39:07Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891901 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Ohio]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Dinas yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Ohio]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620101839/https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year |date=2018-06-20 }} adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Cuyahoga Falls, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q531958. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q19865810|Theodore B. Comstock]]'' | [[Delwedd:Theodore Bryant Comstock, c. 1901.png|center|128px]] | ''[[:d:Q520549|daearegwr]]''<br/>''[[:d:Q4376769|llywydd prifysgol]]''<br/>''[[:d:Q974144|addysgwr]]'' | Cuyahoga Falls<ref name="ref_020e3d2cb19440bd0a9d6edf3bf46eeeca44639c18af397c0678cd8d5297ee4c">https://books.google.com/?id=THRMAAAAYAAJ&pg=PA450&lpg=PA450</ref> | 1849 | 1915 |- | ''[[:d:Q5545165|George Thomas Washington]]'' | | [[barnwr]] | Cuyahoga Falls | 1908 | 1971 |- | ''[[:d:Q19984958|Dean Mealy]]'' | | ''[[:d:Q3665646|chwaraewr pêl-fasged]]''<ref name="ref_8fd3ee9379270125191fd9986f33675ae8765dc5ac90f0490bbd60831640e523">''[[:d:Q22235911|Basketball Reference]]''</ref> | Cuyahoga Falls | 1915 | 1973 |- | ''[[:d:Q8009517|William G. Draper]]'' | [[Delwedd:Colonel William Grafton Draper.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q189290|swyddog milwrol]]''<ref name="ref_48fd39867d51a846f09c53f9ea94907f70b7a3f7ef91387ceaedb7542b99cf51">{{Cite web |url=https://www.eisenhower.archives.gov/Research/Finding_Aids/pdf/Draper_William_Papers.pdf |title=copi archif |access-date=2020-04-12 |archive-date=2018-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222125446/https://www.eisenhower.archives.gov/Research/Finding_Aids/pdf/Draper_William_Papers.pdf |url-status=dead }}</ref><br/>''[[:d:Q2095549|hedfanwr]]''<ref name="ref_48fd39867d51a846f09c53f9ea94907f70b7a3f7ef91387ceaedb7542b99cf51"/> | Cuyahoga Falls<ref name="ref_48fd39867d51a846f09c53f9ea94907f70b7a3f7ef91387ceaedb7542b99cf51"/> | 1920 | 1964 |- | ''[[:d:Q6152413|Jane Jacobs]]'' | | ''[[:d:Q10871364|chwaraewr pêl fas]]'' | Cuyahoga Falls | 1924 | 2015 |- | ''[[:d:Q7976375|Wayne Jones]]'' | | [[gwleidydd]] | Cuyahoga Falls | 1954 | 2019 |- | ''[[:d:Q28006775|Patrick Lichty]]'' | | [[Celfyddydwr|arlunydd]]<br/>''[[:d:Q15253558|ymgyrchydd]]''<br/>''[[:d:Q674426|curadur]]''<br/>''[[:d:Q974144|addysgwr]]'' | Cuyahoga Falls | 1962 | |- | ''[[:d:Q6193520|Jim Ballard]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]''<ref name="ref_4ee920d22f537e805131673ae3d6a19455321239b6e3ffe787b63bd5c4904d1c">''[[:d:Q21858410|NFL.com player database]]''</ref><br/>''[[:d:Q19841381|Canadian football player]]'' | Cuyahoga Falls | 1972 | |- | ''[[:d:Q6304256|Judson McKinney]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]'' | Cuyahoga Falls | 1988 | |- | ''[[:d:Q22302431|Bryce James]]'' | [[Delwedd:Miami Heat Championship Parade 2012 3.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q3665646|chwaraewr pêl-fasged]]'' | Cuyahoga Falls<ref name="ref_d16c806f4c9790f206364e1356c76204f69a4554e872283684675fa5154f0027">https://www.espn.com/nba/news/story?id=2903820</ref> | 2007 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Ohio | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Dinasoedd Summit County, Ohio]] awppuyikg65cnh0gibh0r93d5ii2ejv Connersville, Indiana 0 263200 14891686 14694883 2026-05-09T13:45:44Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891686 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Indiana]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Dinas yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Indiana]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Connersville, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q532408. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q30518919|Marcus C. Smith]]'' | | [[gwleidydd]] | Connersville | 1825 | 1900 |- | ''[[:d:Q56332910|W. S. Collins]]'' | | ''[[:d:Q17487600|datblygwr eiddo tiriog]]''<ref name="ref_14a5f3206b016e3d87661581c317e6248840d0976eedf58da1a0774dc20914f7">https://balboaislandmuseum.org/visit/exhibits/collins/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="ref_4ed545da9f6fc78a863df185cf5ccd3b7becc46a2cbe21864da62136bdbd4421">http://articles.latimes.com/1993-04-25/realestate/re-27007_1_balboa-island</ref> | Connersville<ref name="ref_09d0c8597dc34e0416b278dcff0b2f3b3b9b9ee1387a0ffafc666a838a6d3796">https://books.google.com/books?id=KyFPAAAAYAAJ&pg=PA417</ref> | 1863 | 1952 |- | ''[[:d:Q2150262|Richard N. Elliott]]'' | [[Delwedd:Richard N. Elliott.jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]]<br/>[[cyfreithiwr]] | Connersville | 1873 | 1948 |- | ''[[:d:Q1871835|Louis Leon Ludlow]]'' | [[Delwedd:LouisLudlow.jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]]<br/>''[[:d:Q42909|gohebydd]]''<ref name="ref_472734038f1fceac017f2462110ba3ddab9a834ed5b200e14f710cd73fb5f8bc"/><br/>[[Ysgrifennwr|llenor]]<ref name="ref_472734038f1fceac017f2462110ba3ddab9a834ed5b200e14f710cd73fb5f8bc"/><br/>''[[:d:Q8191099|aelod]]''<ref name="ref_472734038f1fceac017f2462110ba3ddab9a834ed5b200e14f710cd73fb5f8bc">http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=L000501</ref><br/>''[[:d:Q1155838|gohebydd]]''<ref name="ref_472734038f1fceac017f2462110ba3ddab9a834ed5b200e14f710cd73fb5f8bc"/><br/>[[Ysgrifennwr|llenor]]<ref name="ref_2e577811c86d2b9b8c2eb7319738885054676ba57fdf5ed26a120bde07e1aa8b">''[[:d:Q117272481|Indiana Authors and Their Books, 1917–1966]]''</ref> | Connersville | 1873 | 1950 |- | ''[[:d:Q6517081|Lefty Houtz]]'' | [[Delwedd:Lefty Houtz.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q10871364|chwaraewr pêl fas]]'' | Connersville | 1875 | 1959 |- | ''[[:d:Q6262304|John W. Griffin]]'' | | ''[[:d:Q4773904|anthropolegydd]]''<br/>''[[:d:Q3621491|archeolegydd]]''<br/>[[Ysgrifennwr|llenor]]<ref name="ref_6e6d70e6dba85c52c216d3543182a916f4af3aea60058c2b1ff2f39f3785ff7f">''[[:d:Q117266889|Indiana Authors and Their Books 1819-1916]]''</ref> | Connersville | 1919 | 1993 |- | ''[[:d:Q59626956|Gerald Clifford Weales]]'' | | ''[[:d:Q17337766|adolygydd theatr]]''<br/>[[Ysgrifennwr|llenor]]<ref name="ref_2e577811c86d2b9b8c2eb7319738885054676ba57fdf5ed26a120bde07e1aa8b">''[[:d:Q117272481|Indiana Authors and Their Books, 1917–1966]]''</ref> | Connersville<ref name="ref_a8b7d6657778ece1d1dd538ca8e97f01d3c8d39d10ef91b55cdd3f534f86d9b7">http://dla.library.upenn.edu/dla/ead/detail.html?id=EAD_upenn_rbml_PUSpMsColl1215</ref> | 1925 | 2013 |- | ''[[:d:Q5214500|Dan Toler]]'' | | [[cerddor]]<br/>''[[:d:Q855091|gitarydd]]'' | Connersville | 1948 | 2013 |- | ''[[:d:Q3110318|Scott Halberstadt]]'' | [[Delwedd:ScottHalberstadt07.jpg|center|128px]] | [[actor]]<br/>''[[:d:Q10798782|actor teledu]]''<br/>''[[:d:Q10800557|actor ffilm]]'' | Connersville | 1976 | |- | ''[[:d:Q653201|Matt Howard]]'' | [[Delwedd:MattHowardUlm2013.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q3665646|chwaraewr pêl-fasged]]''<ref name="ref_b316776bfd4d19b22b05d403d20bf7aa69dcd18a806d586c89f9100926aeab05">''[[:d:Q7300810|RealGM]]''</ref><ref name="ref_71e7d858fbe2fda030e82da65802d2e6e14349c3788c5f089f7846ab875c7058">https://www.easycredit-bbl.de/spieler/d847fbbe-e599-43d6-881d-a46db70f7378</ref><ref name="ref_6e4ad03700dbe689886ea554cf9fe8b408638584f69b81ade76966a1821896a5">https://www.easycredit-bbl.de/spieler/23579</ref><ref name="ref_e0e7c3cae860842e2b89d942c3624f1529644ad4f3608905ca06d17ab7de2bc0">https://www.easycredit-bbl.de/spieler/28078</ref> | Connersville | 1989 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Indiana | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Dinasoedd Fayette County, Indiana]] g69bevc8lcc8e39azxy1sutets2cm76 Cuba, Missouri 0 263270 14891893 14721321 2026-05-10T03:46:38Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891893 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Missouri]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Dinas yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Missouri]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Cuba, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q569942. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q66718654|Louise R. Pinnell]]'' | | [[cyfreithiwr]] | Cuba | 1877 | 1966 |- | ''[[:d:Q118829069|Ivan De la Rionda]]'' | | [[Celfyddydwr|arlunydd]]<ref name="ref_37af351b5338422a47f836ab4e41ec965dcb50b1358500a602659802a36279f7">{{Cite web |url=http://aa.xtraz.net/ca/cerca |title=copi archif |access-date=2024-03-16 |archive-date=2023-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502180805/http://aa.xtraz.net/ca/cerca |url-status=dead }}</ref> | Cuba<ref name="ref_37af351b5338422a47f836ab4e41ec965dcb50b1358500a602659802a36279f7"/> | 1960 | |- | ''[[:d:Q5844424|Juan Pablo Ballester]]'' | | ''[[:d:Q3391743|artist]]''<ref name="ref_34a8d05cd161c94c3f52a81fe94b9e2e94eaa7666f12232a2bf408070bc0312c">''[[:d:Q2494649|Union List of Artist Names]]''</ref> | ''[[:d:Q115329|Camagüey]]''<br/>Cuba<ref name="ref_37af351b5338422a47f836ab4e41ec965dcb50b1358500a602659802a36279f7"/> | 1966 | |- | ''[[:d:Q118830084|Adrián (AdriaNomada) Morales Rodríguez]]'' | | [[Celfyddydwr|arlunydd]]<ref name="ref_37af351b5338422a47f836ab4e41ec965dcb50b1358500a602659802a36279f7"/> | Cuba<ref name="ref_37af351b5338422a47f836ab4e41ec965dcb50b1358500a602659802a36279f7"/> | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Missouri | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Dinasoedd Crawford County, Missouri]] od1zb9hu8fm6c62rbc081ctxpiy1bpb Cuba, Illinois 0 263307 14891892 14784995 2026-05-10T03:45:54Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891892 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Dinas yn [[Fulton County, Illinois|Fulton County]], yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Cuba, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q575260. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q115848225|William Prince Aylsworth]]'' | | ''[[:d:Q974144|addysgwr]]'' | Cuba<ref name="ref_0b1d68b1459a651cc896400c6ee6b9f146385a014441da4bd59ccb36ab1d4d76">''[[:d:Q19079852|The Biographical Dictionary of America]]''</ref> | 1844 | 1926 |- | ''[[:d:Q2655515|Lee Eyerly]]'' | | [[dyfeisiwr]]<br/>''[[:d:Q43845|person busnes]]'' | Cuba | 1892 | 1963 |- | ''[[:d:Q18631709|Paul H. Landis]]'' | | ''[[:d:Q2306091|cymdeithasegydd]]'' | Cuba | 1901 | 1985 |- | ''[[:d:Q18348582|Harry K. Newburn]]'' | [[Delwedd:Harry Newburn.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1231865|addysgwr]]''<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | Cuba | 1906 | 1974 |- | ''[[:d:Q99740669|Judson T. Landis]]'' | | ''[[:d:Q2306091|cymdeithasegydd]]''<br/>''[[:d:Q974144|addysgwr]]''<ref name="ref_237292cc18d32aa6bd82a35a0eb6cec759ac841bdf9359de09afc48c0922b737">http://texts.cdlib.org/view?docId=hb4t1nb2bd&chunk.id=div00035&brand=calisphere&doc.view=entire_text</ref><br/>''[[:d:Q37868118|textbook writer]]''<ref name="ref_237292cc18d32aa6bd82a35a0eb6cec759ac841bdf9359de09afc48c0922b737"/> | Cuba<ref name="ref_237292cc18d32aa6bd82a35a0eb6cec759ac841bdf9359de09afc48c0922b737"/> | 1906 | 1982 |- | ''[[:d:Q112389617|William Harrison Nebergall]]'' | [[Delwedd:William Nebergall.jpg|center|128px]] | [[cemegydd]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref> | Cuba<ref name="ref_b0124d9492b40e814d554f9cda9b0e9caf9e55f763217cecc10f0c5bee96991e">https://archives.iu.edu/catalog/InU-Ar-VAC0389</ref> | 1914 | 1978 |- | ''[[:d:Q110960601|Gary Smart]]'' | | [[cyfansoddwr]]<ref name="ref_b58c8264eaf1d15891161f667c55b10d54c760e68377610f1f9ecaa0f0a6a847">''[[:d:Q107425373|Guggenheim Fellows database]]''</ref><ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref><br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]''<ref name="ref_f424181b640a8b30c8aecc1254fdb90b659748d3bd26807f1320374cf5fa1f8e">{{Cite web |url=https://www.unf.edu/coas/music/Faculty_and_Staff/Gary_Smart.aspx |title=copi archif |access-date=2023-12-20 |archive-date=2022-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529115222/https://www.unf.edu/coas/music/Faculty_and_Staff/Gary_Smart.aspx |url-status=dead }}</ref><br/>[[pianydd]]<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref> | Cuba<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref> | 1943 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Dinasoedd Fulton County, Illinois]] cwur026efd1tqhyxc5hvbh6l7zdgwb7 Creston, Iowa 0 263882 14891865 14875951 2026-05-10T00:02:09Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 2 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891865 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Iowa]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Dinas yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Iowa]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Creston, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q745062. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q7495403|Sherry Edmundson Fry]]'' | | ''[[:d:Q1281618|cerflunydd]]'' | Creston | 1879 | 1966 |- | ''[[:d:Q5342702|Edward E. Miller]]'' | [[Delwedd:Edward Edwin Miller.png|center|128px]] | [[gwleidydd]] | Creston | 1880 | 1946 |- | ''[[:d:Q6536632|Lewis H. Brown]]'' | [[Delwedd:Lewis H Brown.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q43845|person busnes]]'' | Creston | 1894 | 1951 |- | ''[[:d:Q55456062|Sid Nichols]]'' | | ''[[:d:Q2066131|mabolgampwr]]'' | Creston | 1895 | 1971 |- | ''[[:d:Q5640934|Hal Smith]]'' | [[Delwedd:Hal Smith - DPLA - f65661a1d3d150b9a46f56868e82d589.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q10871364|chwaraewr pêl fas]]''<ref name="ref_27ee60f78082e1d4dd9eca84acc4ff01b4e1cb3d6adf2c8cd5bedd9ece8294cc">''[[:d:Q863769|Baseball Reference]]''</ref> | Creston | 1902 | 1992 |- | ''[[:d:Q7152938|Paul Petzoldt]]'' | | ''[[:d:Q9149093|dringwr mynyddoedd]]'' | Creston | 1908 | 1999 |- | ''[[:d:Q5322232|Elmer Yale Dawson]]'' | | ''[[:d:Q2374149|botanegydd]]''<br/>''[[:d:Q12358881|phycologist]]''<br/>''[[:d:Q2083925|casglwr botanegol]]''<ref name="ref_546ae9ae3f4a47e7cfa9def49c410279dddf01c726bc92e5299cc950cd9d8bd9">{{Cite web |url=https://bionomia.net/dataset/83ae84cf-88e4-4b5c-80b2-271a15a3e0fc |title=copi archif |access-date=2025-10-18 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205042418/https://bionomia.net/dataset/83ae84cf-88e4-4b5c-80b2-271a15a3e0fc |url-status=dead }}</ref><ref name="ref_b6540a4c705abeaba9ee611a4257a2140b831c4b93b682b356f938814793f97a">{{Cite web |url=https://bionomia.net/dataset/85714c48-f762-11e1-a439-00145eb45e9a |title=copi archif |access-date=2025-10-18 |archive-date=2025-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250324034245/https://bionomia.net/dataset/85714c48-f762-11e1-a439-00145eb45e9a |url-status=dead }}</ref><ref name="ref_a67aa03141bc976ca784da1c51329b14d76eb700800b2958f78ca75214a41d51">https://bionomia.net/dataset/4ce8e3f9-2546-4af1-b28d-e2eadf05dfd4{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="ref_d890af78cd4f8e63e5be5981d332309c99c93229abb28ee1cf9c9ee3e7970d4c">https://bionomia.net/dataset/42301ebf-d36a-4e4f-a061-d37d778c2365{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="ref_96103d1bdc4401a014da17bd3b27b7311f90c94b2d4009870bb4218001e27e27">''[[:d:Q64446405|Bionomia]]''</ref> | Creston<ref name="ref_e0e6ebe48b01d0b378a34949a300fddfc3970f854f325964aef871716de8d922">''[[:d:Q15241312|Freebase Data Dumps]]''</ref><ref name="ref_b41b98743ba48cde8a70fcf55d4dcbc6939cc10f9c05f1dec889c263d90b3eaf">http://cactusandsucculentsociety.org/cssaarchives/YALE%20DAWSON%20BIOGRAPHY.pdf{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1918 | 1966 |- | ''[[:d:Q5292453|Don Corbitt]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | Creston | 1924 | 1993 |- | ''[[:d:Q56761838|Burns Worthington Roper]]'' | | ''[[:d:Q16919156|pollster]]'' | Creston | 1925 | 2003 |- | ''[[:d:Q6551841|Linda Miller]]'' | [[Delwedd:Linda J. Miller - Official Portrait - 84th GA.jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]] | Creston | 1947 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Iowa | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Dinasoedd Union County, Iowa]] s1foa7z61xhsuk5y1pofhp4gaa4ghz0 Coos Bay, Oregon 0 264633 14891750 14695961 2026-05-09T14:56:08Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891750 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Oregon]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Dinas yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Oregon]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Coos Bay, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q913266. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q57584908|Orme Caldara]]'' | [[Delwedd:Within the law act 3 scene.jpg|center|128px]] | [[actor]] | Coos Bay | 1875 | 1925 |- | ''[[:d:Q7613454|Steve Neal]]'' | | ''[[:d:Q1930187|newyddiadurwr]]''<br/>[[hanesydd]] | Coos Bay | 1949 | 2004 |- | ''[[:d:Q99209733|Kim Zumwalt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | Coos Bay<ref name="ref_5fad0ca01455e586c9d04c3800b031f0efb0d571b544571ccd6d9ba8db821557">{{Cite web |url=http://kimzumwalt.tripletmedia.com/about.html |title=copi archif |access-date=2021-03-27 |archive-date=2025-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250421084304/http://kimzumwalt.tripletmedia.com/about.html |url-status=dead }}</ref> | 1950 | |- | ''[[:d:Q7143448|Pat Fitzsimons]]'' | | ''[[:d:Q11303721|golffiwr]]'' | Coos Bay | 1950 | |- | ''[[:d:Q6175265|Jeff Whitty]]'' | [[Delwedd:JeffWhittyLead.jpg|center|128px]] | [[actor]]<br/>''[[:d:Q2259451|actor llwyfan]]''<br/>[[sgriptiwr]]<br/>''[[:d:Q8178443|libretydd]]'' | Coos Bay<ref name="ref_e0e6ebe48b01d0b378a34949a300fddfc3970f854f325964aef871716de8d922">''[[:d:Q15241312|Freebase Data Dumps]]''</ref> | 1971 | |- | ''[[:d:Q6767986|Mark Helfrich]]'' | [[Delwedd:Mark Helfrich 2014.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]''<br/>''[[:d:Q42331263|American football coach]]'' | Coos Bay | 1973 | |- | ''[[:d:Q6832713|Michael McGriff]]'' | [[Delwedd:Michael mcgriff 2014.jpg|center|128px]] | [[bardd]]<ref name="ref_d7ef8318ddb705a590f2e816348da03458ea9712c45ccf0ee49d9dbcb59e1ea7">''[[:d:Q24635963|poets.org]]''</ref> | Coos Bay<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref> | 1976 | |- | ''[[:d:Q9603984|Aline]]'' | [[Delwedd:Aline at Tee Reel's Party 1.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q488111|actor pornograffig]]'' | Coos Bay | 1981 | |- | ''[[:d:Q76014877|Richard Robert Knight]]'' | | | Coos Bay | 1984 | |- | ''[[:d:Q96449086|Micah Masei]]'' | [[Delwedd:Micah Masei at the 2020 Summer Olympics.webp|center|128px]] | ''[[:d:Q10843402|nofiwr]]''<ref name="ref_536fd80bb2d7b41367d66776f68a0d080a49ef4a580ccaaeb3a7f770656eaa20">''[[:d:Q23439984|Swimrankings.net]]''</ref> | Coos Bay | 1999 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Oregon | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Dinasoedd Coos County, Oregon]] bo857rbfjswo8qikx9sgc6ln9a2hwtj Corsicana, Texas 0 264720 14891782 14716152 2026-05-09T20:00:06Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891782 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Texas]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Dinas yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Texas]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Corsicana, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q939602. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q813365|Beauford H. Jester]]'' | [[Delwedd:Beauford H. Jester.jpg|center|128px]] | [[cyfreithiwr]]<br/>[[gwleidydd]] | Corsicana | 1893 | 1949 |- | ''[[:d:Q999310|Buck Griffin]]'' | | [[cerddor]]<br/>[[canwr]]<br/>''[[:d:Q753110|cyfansoddwr caneuon]]'' | Corsicana | 1923 | 2009 |- | ''[[:d:Q87069784|Felto Prewitt]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | Corsicana | 1924 | 1998 |- | ''[[:d:Q863139|Billy Jim Layton]]'' | | [[cyfansoddwr]]<ref name="ref_89b86605ceaf69cb41263cb44cd5a80f9d46e4c21ae8a02d3b596bda71e7ac2f">''[[:d:Q63484499|Musicalics]]''</ref> | Corsicana | 1924 | 2004 |- | ''[[:d:Q88335967|Kelton Winston]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | Corsicana | 1939 | 1980 |- | ''[[:d:Q85123488|Jenna Carpenter]]'' | | [[mathemategydd]] | Corsicana | 1961 | |- | ''[[:d:Q83688538|Monica Aldama]]'' | | ''[[:d:Q41583|hyfforddwr chwaraeon]]'' | Corsicana | 1972<br/>1970 | |- | ''[[:d:Q99604908|Bobby Sparks]]'' | [[Delwedd:Bobby Sparks - Leverkusener Jazztage 2019-2342.jpg|center|128px]] | [[cerddor]] | Corsicana<ref name="ref_592d531196f141d2d3d4ea3d58699907909a26bec0521dddc861a54408408099">{{Cite web |url=https://jazzdallas.com/find-an-artist/1303/bobby-sparks/ |title=copi archif |access-date=2023-05-16 |archive-date=2023-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426234850/https://jazzdallas.com/find-an-artist/1303/bobby-sparks/ |url-status=dead }}</ref> | 1973 | |- | ''[[:d:Q928064|Wesley Johnson]]'' | [[Delwedd:Wesley Johnson-MN v DET.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q3665646|chwaraewr pêl-fasged]]''<ref name="ref_b316776bfd4d19b22b05d403d20bf7aa69dcd18a806d586c89f9100926aeab05">''[[:d:Q7300810|RealGM]]''</ref> | Corsicana | 1987 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Texas | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Dinasoedd Navarro County, Texas]] 8c6wp42ufgpm6u0a9nehybdc63s92rh Columbus, Indiana 0 264729 14891662 14694575 2026-05-09T12:38:55Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891662 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Indiana]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Dinas yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Indiana]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620101839/https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year |date=2018-06-20 }} adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Columbus, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q941870. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q8010298|William Gwin]]'' | [[Delwedd:William Gwin (naval officer).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q189290|swyddog milwrol]]'' | Columbus | 1832 | 1863 |- | ''[[:d:Q8007901|William Donner]]'' | | ''[[:d:Q43845|person busnes]]'' | Columbus | 1864 | 1953 |- | ''[[:d:Q96269745|Ella Uphay Herod]]'' | [[Delwedd:Mrs. W.D. Mowry LCCN2014714830.jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]]<br/>''[[:d:Q27532437|ymgyrchydd dros bleidlais i ferched]]'' | Columbus | 1865 | 1923 |- | ''[[:d:Q7792484|Thomas Milnes]]'' | | [[gwleidydd]] | Columbus | 1870 | 1954 |- | ''[[:d:Q99529100|Lester Reynolds]]'' | | ''[[:d:Q3665646|chwaraewr pêl-fasged]]'' | Columbus | 1909 | 1977 |- | ''[[:d:Q7704991|Terry Schmidt]]'' | | ''[[:d:Q27349|deintydd]]''<br/>''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | Columbus | 1952 | |- | [[Mike Pence]] | [[Delwedd:Mike Pence official Vice Presidential portrait.jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]]<ref name="ref_8b18740c58916cf6fe48d71c45c8fc96e9201b4c17d8c8c79cab9caa8f45c3ad">{{Cite web |url=https://www.whitehouse.gov/administration/vice-president-pence |title=copi archif |access-date=2020-04-10 |archive-date=2017-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170120173209/https://www.whitehouse.gov/administration/vice-president-pence |url-status=dead }}</ref><ref name="ref_718a1e716e05ca366e03ddea6f8d8d0f957c456e123056f68f0c4529f5995bd0">''[[:d:Q18912790|Library of Congress Name Authority File]]''</ref><ref name="ref_3f0f526cb380f4fe2fbc8a8949ebf4bec2cb00c590b95186ea59aa07cf902bf8">{{Cite web |url=https://www.workwithdata.com/person/mike-pence-1959 |title=copi archif |access-date=2024-10-01 |archive-date=2024-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201155540/https://www.workwithdata.com/person/mike-pence-1959 |url-status=dead }}</ref><br/>[[cyfreithiwr]]<ref name="ref_8b18740c58916cf6fe48d71c45c8fc96e9201b4c17d8c8c79cab9caa8f45c3ad"/><ref name="ref_718a1e716e05ca366e03ddea6f8d8d0f957c456e123056f68f0c4529f5995bd0">''[[:d:Q18912790|Library of Congress Name Authority File]]''</ref><br/>''[[:d:Q2722764|cyflwynydd radio]]''<ref name="ref_92e4af692488033cd61532048525ee9d3e29b00923a9cdd0d431ac3cf970f792">https://www.theguardian.com/us-news/2016/oct/04/mike-pence-tim-kaine-facts-vp-debate-trump-clinton</ref><ref name="ref_8b18740c58916cf6fe48d71c45c8fc96e9201b4c17d8c8c79cab9caa8f45c3ad"/> | Columbus<ref name="ref_6f0c43b5eced6acc227c9c85a5fd658a75a7cbc80ce7d201c252be6e551da57a">http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=p000587</ref><ref name="ref_92e4af692488033cd61532048525ee9d3e29b00923a9cdd0d431ac3cf970f792"/><ref name="ref_8b18740c58916cf6fe48d71c45c8fc96e9201b4c17d8c8c79cab9caa8f45c3ad"/><ref name="ref_718a1e716e05ca366e03ddea6f8d8d0f957c456e123056f68f0c4529f5995bd0">''[[:d:Q18912790|Library of Congress Name Authority File]]''</ref> | 1959 | |- | ''[[:d:Q888187|Bob Paris]]'' | [[Delwedd:Paolo Tassetto con Bob Paris a Padova (Italia),1986.png|center|128px]] | ''[[:d:Q15982858|siaradwr ysgogol]]''<br/>''[[:d:Q2259451|actor llwyfan]]''<br/>''[[:d:Q10798782|actor teledu]]''<br/>[[Ysgrifennwr|llenor]]<br/>[[model]]<br/>''[[:d:Q18216771|artist fideo]]''<ref name="ref_34a8d05cd161c94c3f52a81fe94b9e2e94eaa7666f12232a2bf408070bc0312c">''[[:d:Q2494649|Union List of Artist Names]]''</ref> | Columbus | 1959 | |- | ''[[:d:Q7836261|Travis Hankins]]'' | | | Columbus | 1972 | |- | ''[[:d:Q88139553|Michael Evans Behling]]'' | | [[actor]]<br/>[[model]] | Columbus<br/>[[Ohio]] | 1996 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Indiana | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Dinasoedd Bartholomew County, Indiana]] fpfj7f7ai64fg1z2osl8gapjkrwde7e Cozad, Nebraska 0 264782 14891843 14646429 2026-05-09T21:32:10Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891843 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Nebraska]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Dinas yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Nebraska]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Cozad, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q952822. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q52221361|Glenn Hughes]]'' | | ''[[:d:Q17167049|ysgolhaig llenyddol]]'' | Cozad<ref name="ref_b58c8264eaf1d15891161f667c55b10d54c760e68377610f1f9ecaa0f0a6a847">''[[:d:Q107425373|Guggenheim Fellows database]]''</ref> | 1894 | 1964 |- | ''[[:d:Q70469606|Irene Petrie]]'' | | ''[[:d:Q189290|swyddog milwrol]]'' | Cozad | 1918 | 2001 |- | ''[[:d:Q5213254|Dan Christensen]]'' | | [[arlunydd]]<br/>''[[:d:Q15296811|drafftsmon]]'' | Cozad | 1942 | 2007 |- | ''[[:d:Q6416139|Kirstin Cronn-Mills]]'' | [[Delwedd:Kirstin Cronn-Mills.JPG|center|128px]] | [[Ysgrifennwr|llenor]]<br/>''[[:d:Q4853732|awdur plant]]''<br/>''[[:d:Q777952|instructor]]''<ref name="ref_200061776e5172b2b47b2516ad3ed298de0d44a41eedbf079fab2707a321f378">http://southcentral.edu/Employee-Directory.html{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | Cozad<ref name="ref_1b64e79e3a9e53200e244016af9e843f9c257244e485072a30d22d2ad0de5442">''[[:d:Q113509893|Nebraska Authors]]''</ref> | 1968 | |- | ''[[:d:Q5106400|Chris Dishman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | Cozad | 1974 | |- | ''[[:d:Q5693723|Heather Armbrust]]'' | | ''[[:d:Q15982795|bodybuilder]]'' | Cozad | 1977 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Nebraska | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Dinasoedd Dawson County, Nebraska]] 1vbafcfp9ersg6m29w5zkdngrwyzr20 Crawfordsville, Indiana 0 266215 14891857 14786893 2026-05-09T22:34:21Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891857 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Indiana]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Dinas yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Indiana]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Crawfordsville, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q986629. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q7648499|Susan Wallace]]'' | [[Delwedd:SusanWallace.jpg|center|128px]] | [[Ysgrifennwr|llenor]]<ref name="ref_ca80f6a31529e570100ce9f874f67a3f7af9b9f4a4a9e02fae9ff49b3b6d5963">''[[:d:Q19098835|Library of the World's Best Literature]]''</ref><ref name="ref_6e6d70e6dba85c52c216d3543182a916f4af3aea60058c2b1ff2f39f3785ff7f">''[[:d:Q117266889|Indiana Authors and Their Books 1819-1916]]''</ref><ref name="ref_1f439471823109b3d04cbcbdaa8a1212909b166fe351a1c2393385f5db98dd7a">''[[:d:Q120801389|Women writers of the American West, 1833-1927]]''</ref><br/>[[bardd]] | Crawfordsville<ref name="ref_8c7d25ef242583b7e91cfedafca5efcefccd870d27ba3e7c99e4254a3465a4a5">https://en.wikisource.org/wiki/Woman_of_the_Century/Susan_Arnold_Elston_Wallace</ref> | 1830 | 1907 |- | ''[[:d:Q742198|John L. Wilson]]'' | [[Delwedd:John L. Wilson.jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]]<br/>[[cyfreithiwr]] | Crawfordsville<ref name="ref_aa629919ec5b1270ee97d4ebc1deb1f799d97d656285b8f38e22c100352f0b4a">https://books.google.com/books?id=KIEUAAAAYAAJ&pg=PA251</ref> | 1850 | 1912 |- | ''[[:d:Q6779709|Mary Hannah Krout]]'' | [[Delwedd:Mary Hannah Krout.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1930187|newyddiadurwr]]''<br/>[[Ysgrifennwr|llenor]]<ref name="ref_6e6d70e6dba85c52c216d3543182a916f4af3aea60058c2b1ff2f39f3785ff7f">''[[:d:Q117266889|Indiana Authors and Their Books 1819-1916]]''</ref> | Crawfordsville<ref name="ref_fa375360c12add1662722b10f7b64e2feebadf3e6e60b40a4fa139626a2b8bc0">https://en.wikisource.org/wiki/Woman_of_the_Century/Mary_H._Krout</ref> | 1851 | 1927 |- | ''[[:d:Q6818964|Meredith Nicholson]]'' | [[Delwedd:Portrait of Meredith Nicholson.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6625963|nofelydd]]''<br/>''[[:d:Q193391|diplomydd]]''<br/>[[gwleidydd]]<br/>[[Ysgrifennwr|llenor]]<ref name="ref_ca80f6a31529e570100ce9f874f67a3f7af9b9f4a4a9e02fae9ff49b3b6d5963">''[[:d:Q19098835|Library of the World's Best Literature]]''</ref><ref name="ref_6e6d70e6dba85c52c216d3543182a916f4af3aea60058c2b1ff2f39f3785ff7f">''[[:d:Q117266889|Indiana Authors and Their Books 1819-1916]]''</ref><br/>[[bardd]]<br/>''[[:d:Q15949613|awdur storiau byrion]]'' | Crawfordsville | 1866 | 1947 |- | ''[[:d:Q70250411|Lillian Snyder]]'' | | ''[[:d:Q2487799|mycolegydd]]''<ref name="ref_6b29edb01ee9d2be841afa6ef650fc1dc5fb030d1691da8ca25d85644cb2f5d6">''[[:d:Q55421567|Naming names: the first women taxonomists in mycology]]''</ref><br/>''[[:d:Q2083925|casglwr botanegol]]''<ref name="ref_dcfd4038a6f5533035080c9cacbe039f2c01866604cd3dbd4914ab0f2c7fca11">''[[:d:Q59611233|Harvard Index of Botanists]]''</ref><ref name="ref_96103d1bdc4401a014da17bd3b27b7311f90c94b2d4009870bb4218001e27e27">''[[:d:Q64446405|Bionomia]]''</ref> | Crawfordsville | 1874 | |- | ''[[:d:Q7411812|Samuel J. Record]]'' | | ''[[:d:Q2374149|botanegydd]]''<br/>[[fforiwr]]<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]''<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><br/>[[Ysgrifennwr|llenor]]<ref name="ref_6e6d70e6dba85c52c216d3543182a916f4af3aea60058c2b1ff2f39f3785ff7f">''[[:d:Q117266889|Indiana Authors and Their Books 1819-1916]]''</ref><br/>''[[:d:Q2083925|casglwr botanegol]]''<ref name="ref_c64fd56e1a3d94b871f74572c1afcb907aa081b339800c40396de20cfc071872">https://bionomia.net/dataset/cd6e21c8-9e8a-493a-8a76-fbf7862069e5{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="ref_96103d1bdc4401a014da17bd3b27b7311f90c94b2d4009870bb4218001e27e27">''[[:d:Q64446405|Bionomia]]''</ref><br/>''[[:d:Q98544732|casglwr gwyddonol]]''<ref name="ref_96103d1bdc4401a014da17bd3b27b7311f90c94b2d4009870bb4218001e27e27">''[[:d:Q64446405|Bionomia]]''</ref> | Crawfordsville<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | 1881 | 1945 |- | ''[[:d:Q908084|Howdy Wilcox]]'' | [[Delwedd:1922 Tacoma Speedway Howdy Wilcox Marvin D Boland Collection G521050.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q10349745|gyrrwr ceir cyflym]]''<br/>[[peiriannydd]] | Crawfordsville | 1889 | 1923 |- | ''[[:d:Q85448896|Nicholson J. Eastman]]'' | | ''[[:d:Q13638192|obstetrydd]]''<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref><br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]''<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref><br/>[[Ysgrifennwr|llenor]]<ref name="ref_6e6d70e6dba85c52c216d3543182a916f4af3aea60058c2b1ff2f39f3785ff7f">''[[:d:Q117266889|Indiana Authors and Their Books 1819-1916]]''</ref> | Crawfordsville<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref> | 1895 | 1973 |- | ''[[:d:Q95880317|Russell D. Green]]'' | [[Delwedd:Russell Dale Green - 1945.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4828633|aviation electronics technician]]''<ref name="ref_e5144f203881ed9f5f3288ec8435d39cfef70874906cf6babeaf0e1e0928480e">https://www.journalreview.com/stories/russell-d-green,120355</ref> | Crawfordsville<ref name="ref_e5144f203881ed9f5f3288ec8435d39cfef70874906cf6babeaf0e1e0928480e"/> | 1927 | 2020 |- | ''[[:d:Q7792347|Thomas McMurtry]]'' | [[Delwedd:McMurtryNASANIGHTS.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q730242|peilot prawf]]'' | Crawfordsville<ref name="ref_230ed9612563bf7d6e8c29c9a4259792da2d976bd76f592f0a1c93a693ad4cb1">https://www.roxalumni.com/class_profile.cfm?member_id=1909897</ref> | 1935 | 2015 |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Indiana | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Dinasoedd Montgomery County, Indiana]] bk4gopf2osjmq1mj81oi4nnngazdkmg Cooperstown, Efrog Newydd 0 266445 14891749 14888452 2026-05-09T14:53:51Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891749 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Efrog Newydd]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentref yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Efrog Newydd]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||Ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Cooperstown, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1025016. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q97694714|James W. Averell]]'' | | | Cooperstown | 1789 | 1861 |- | ''[[:d:Q8016434|William P. Angel]]'' | | [[cyfreithiwr]]<br/>[[gwleidydd]] | Cooperstown | 1813 | 1869 |- | ''[[:d:Q96374786|Charles H. Taylor]]'' | | [[gwleidydd]] | Cooperstown | 1813 | 1889 |- | ''[[:d:Q7313483|Rensselaer Nelson]]'' | [[Delwedd:Rensselaer R. Nelson (Minnesota Supreme Court).gif|center|128px]] | [[cyfreithiwr]]<br/>[[barnwr]] | Cooperstown<ref name="ref_818c47baadc1c92128cd4218ccc67ecd159b470a1dffa6ab6dd991b1de7eb404">https://archive.org/details/biographicaldict02amer/page/1024/mode/1up</ref> | 1826 | 1904 |- | ''[[:d:Q82334658|Frank N. Tomlinson]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | Cooperstown<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1855 | 1926 |- | ''[[:d:Q7608859|Stephen Carlton Clark]]'' | [[Delwedd:William Orpen Stephen Carlton Clark.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q10732476|casglwr celf]]''<br/>[[gwleidydd]]<br/>''[[:d:Q12362622|dyngarwr]]'' | Cooperstown | 1882 | 1960 |- | ''[[:d:Q6789159|Matt Ouimet]]'' | | ''[[:d:Q484876|prif weithredwr]]'' | Cooperstown | 1958 | |- | ''[[:d:Q7324970|Richard Croft]]'' | | ''[[:d:Q2865819|canwr opera]]''<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><br/>''[[:d:Q16145150|athro cerdd]]''<br/>[[cerddor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[actor]]<ref name="ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b">''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''</ref><br/>[[canwr]]<ref name="ref_2e8ad1a7544484bbde56f80405630663cf5de63395b51b513b68a5c7067b22a6">''[[:d:Q54919|Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol]]''</ref><ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><ref name="ref_2d0dc5aefa13d7b80b0bc217f093ce7956154638c0c37978b943feb64919b28f">''[[:d:Q19938912|ffeil awdurdod y BnF]]''</ref><br/>''[[:d:Q2643890|canwr]]''<ref name="ref_2e8ad1a7544484bbde56f80405630663cf5de63395b51b513b68a5c7067b22a6">''[[:d:Q54919|Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol]]''</ref><ref name="ref_d5f26cb3b039f7981a169d6e224fa3929543e5e5ca5a60cbcdb33e2081cf18b4">''[[:d:Q504063|Discogs]]''</ref><ref name="ref_2d0dc5aefa13d7b80b0bc217f093ce7956154638c0c37978b943feb64919b28f">''[[:d:Q19938912|ffeil awdurdod y BnF]]''</ref> | Cooperstown<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref> | 1959 | |- | ''[[:d:Q7610291|Stephen R. Prothero]]'' | | [[hanesydd]]<ref name="ref_6def342253322e96e8836e6c6841305299e24815dd335c7ae92098977ba47a49">{{Cite web |url=https://www.bu.edu/religion/people/faculty/bios/prothero/ |title=copi archif |access-date=2022-06-21 |archive-date=2022-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527203712/https://www.bu.edu/religion/people/faculty/bios/prothero/ |url-status=dead }}</ref><br/>[[Ysgrifennwr|llenor]]<ref name="ref_4be8f7de2bd0fa96bef91683808e72dd4feb78539199af6d49d0b4dd3c9f31e3">https://www.bu.edu/amnesp/profile/stephen-prothero/</ref><br/>''[[:d:Q19829980|ysgolhaig astudiaethau crefyddol]]''<br/>''[[:d:Q17488357|hanesydd crefydd]]'' | Cooperstown | 1960 | |- | ''[[:d:Q8007980|William Dowse]]'' | | [[gwleidydd]] | Cooperstown | | 1813 |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Efrog Newydd | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Otsego County, Efrog Newydd]] a4tw8kft3h6ypiq11lpljqik2ki5rzf Crestwood, Illinois 0 266591 14891866 14698112 2026-05-10T00:03:15Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891866 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentref yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Crestwood, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Cook County, Illinois]] cnoc34xpuig03glbgi3ov5c9y2lueud Crainville, Illinois 0 266706 14891854 14700072 2026-05-09T22:09:19Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891854 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentrefi yn [[Williamson County, Illinois|Williamson County]], yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Crainville, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Williamson County, Illinois]] b6thzi10mujm8bsszng5s5xkmr6n6cx Cowden, Illinois 0 266752 14891841 14699531 2026-05-09T21:26:19Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891841 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentref yn [[Shelby County, Illinois|Shelby County]], yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Cowden, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Shelby County, Illinois]] h9dk3znf3flag6iknjbmj76mfsgtmyl Cutler, Illinois 0 266786 14891900 14708574 2026-05-10T04:37:20Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891900 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentref yn [[Perry County, Illinois|Perry County]], yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Cutler, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Perry County, Illinois]] 8u7mi07cepwr0vptbxxndli0bxixhjs Compton, Illinois 0 266819 14891664 14694710 2026-05-09T13:17:28Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891664 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentref yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Compton, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi Lee County, Illinois]] bok0jbprrx2euita17kdrk3vseoi4b8 Cooksville, Illinois 0 266896 14891745 14695718 2026-05-09T14:48:25Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891745 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Pentref yn [[McLean County, Illinois|McLean County]], yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Cooksville, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Pentrefi McLean County, Illinois]] 7a3xn9iojdaarsgxs6vfl9algo8vc7y Crenshaw, Mississippi 0 268300 14891860 14697668 2026-05-09T23:56:58Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891860 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Mississippi]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Tref yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Mississippi]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620101839/https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year |date=2018-06-20 }} adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Crenshaw, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q2188792. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q5531302|Gene Lambert]]'' | | ''[[:d:Q10871364|chwaraewr pêl fas]]''<ref name="ref_27ee60f78082e1d4dd9eca84acc4ff01b4e1cb3d6adf2c8cd5bedd9ece8294cc">''[[:d:Q863769|Baseball Reference]]''</ref> | Crenshaw | 1921 | 2000 |- | ''[[:d:Q56681432|Marva Lee Pitchford-Jolly]]'' | | ''[[:d:Q1281618|cerflunydd]]''<ref name="ref_2d58f6764dcf616ce8aa0c341242d64a6d1a66175a50d80c96a4f508b8e57f08">{{Cite web |url=https://devwww.thehistorymakers.org/node/113543 |title=copi archif |access-date=2020-04-11 |archive-date=2018-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180921120137/https://devwww.thehistorymakers.org/node/113543 |url-status=dead }}</ref><br/>''[[:d:Q7541856|seramegydd]]'' | Crenshaw<ref name="ref_2d58f6764dcf616ce8aa0c341242d64a6d1a66175a50d80c96a4f508b8e57f08"/> | 1937 | 2012 |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Mississippi | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Trefi Panola County, Mississippi]] dyotnpfu0vwjf6s57xlgx1559bemjrq Colrain, Massachusetts 0 268736 14891659 14694393 2026-05-09T12:30:34Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891659 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Massachusetts]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Tref yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Massachusetts]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620101839/https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year |date=2018-06-20 }} adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Colrain, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q2416473. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q6680754|Lorenzo Lyons]]'' | [[Delwedd:Lorenzo Lyons.jpg|center|128px]] | [[cenhadwr]]<br/>''[[:d:Q13424456|emynydd]]'' | Colrain | 1807 | 1886 |- | ''[[:d:Q20312170|Danford Balch]]'' | | | Colrain | 1811 | 1859 |- | ''[[:d:Q7087688|Oliver Marcy]]'' | [[Delwedd:Oliver Marcy (1820–1899).png|center|128px]] | ''[[:d:Q1622272|academydd]]''<br/>''[[:d:Q104853163|meteorological observer]]''<ref name="ref_7799d94da111807bc1b29465d6403e645a79691c1b80e475f0189d4b4f0dbcb5">''[[:d:Q136360262|Classified Record of Monthly Meteorological Reports Preserved in the Smithsonian Institution]]''</ref> | Colrain<ref name="ref_de6b82d316d2e25d8e6054f829df0b54f9566f2498fd149ba8e15f121e48c6ec">https://findingaids.library.northwestern.edu/agents/people/2100</ref> | 1820 | 1899 |- | [[Elisabeth Bardwell]] | [[Delwedd:Professor Elisabeth M. Bardwell looking through a telescope.tif|center|128px]] | ''[[:d:Q11063|seryddwr]]''<ref name="ref_e6f7c4b9863141ce7cf468d63abac981479d32c2f3f9e22f0944b8111138c846">{{Cite web |url=https://www.mtholyoke.edu/~dalbino/books/text/bardwell.html |title=copi archif |access-date=2020-07-08 |archive-date=2014-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141003031024/http://www.mtholyoke.edu/~dalbino/books/text/bardwell.html |url-status=dead }}</ref> | Colrain<ref name="ref_e6f7c4b9863141ce7cf468d63abac981479d32c2f3f9e22f0944b8111138c846"/> | 1831 | 1899 |- | ''[[:d:Q94627291|Francis M. Thompson]]'' | [[Delwedd:Francis McGee Thompson (1833–1916).png|center|128px]] | [[barnwr]] | Colrain<ref name="ref_6102660340bf9cb041c8d86a979a2456f30ed53357cb25b54b3b0713c60a8833">https://archive.org/details/biographicalhis00eliogoog/page/n313/mode/1up</ref> | 1833 | 1916 |- | ''[[:d:Q106572230|Henry A. Smith]]'' | [[Delwedd:1901 Henry A Smith Massachusetts House of Representatives.png|center|128px]] | [[gwleidydd]]<ref name="ref_65ee448e4dfd430ea5ba27af70af6e2eb05201486c63b6831caa25a7d727c85c">https://archive.org/details/manualforuseofge1901mass</ref><ref name="ref_c940b4225b1e579e982625a3a07d6353427ea54938acc8928e485abea6c7d5e7">https://archives.lib.state.ma.us/bitstream/handle/2452/796031/1901-House-01-Appendix.pdf</ref> | Colrain<ref name="ref_c940b4225b1e579e982625a3a07d6353427ea54938acc8928e485abea6c7d5e7"/> | 1850 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Massachusetts | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Trefi Franklin County, Massachusetts]] 3sxxzwcq6closii72kftfflw7kz2tm4 Cornwall, Connecticut 0 268934 14891779 14706890 2026-05-09T19:25:11Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891779 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Connecticut]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Tref yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Connecticut]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Cornwall, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q2446215. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q55762894|Levi Allen]]'' | | | Cornwall | 1746 | 1801 |- | ''[[:d:Q528162|Ira Allen]]'' | [[Delwedd:IraAllenEngraving.jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]]<ref name="ref_17e86f0e3410d95f044735dcab116d478459ed9237a34bfe084b6d0d62328861">http://hdl.handle.net/10427/005073</ref><br/>''[[:d:Q189290|swyddog milwrol]]''<br/>[[fforiwr]]<br/>[[gwladweinydd]]<ref name="ref_0b1d68b1459a651cc896400c6ee6b9f146385a014441da4bd59ccb36ab1d4d76">''[[:d:Q19079852|The Biographical Dictionary of America]]''</ref><br/>''[[:d:Q294126|syrfewr tir]]''<ref name="ref_0b1d68b1459a651cc896400c6ee6b9f146385a014441da4bd59ccb36ab1d4d76">''[[:d:Q19079852|The Biographical Dictionary of America]]''</ref> | Cornwall<ref name="ref_0b1d68b1459a651cc896400c6ee6b9f146385a014441da4bd59ccb36ab1d4d76">''[[:d:Q19079852|The Biographical Dictionary of America]]''</ref> | 1751 | 1814 |- | ''[[:d:Q5345100|Edward Rogers]]'' | | [[gwleidydd]]<br/>[[cyfreithiwr]]<br/>[[barnwr]] | Cornwall | 1787 | 1857 |- | ''[[:d:Q6738023|Major Andre Andrews]]'' | [[Delwedd:1833andrewss.jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]] | Cornwall | 1792 | 1834 |- | ''[[:d:Q59656537|Alvin N. Hart]]'' | | [[gwleidydd]] | Cornwall | 1804 | 1874 |- | ''[[:d:Q921857|John Sedgwick]]'' | [[Delwedd:John Sedgwick.png|center|128px]] | ''[[:d:Q189290|swyddog milwrol]]'' | Cornwall | 1813 | 1864 |- | ''[[:d:Q55720285|John Almanza Rowley Rogers]]'' | [[Delwedd:John Almanza Rowley Rogers (1828–1906).png|center|128px]] | [[cenhadwr]]<ref name="ref_17fea2385356f37e039d9d7bc0d3f8b78faeb11113a51f2bd95d827f6d92c6e7">''[[:d:Q103877530|Rogers, John Almanza Rowley (12 November 1828–22 July 1906), clergyman, missionary, and a cofounder of Berea College]]''</ref><br/>''[[:d:Q3315492|clerigwr]]''<ref name="ref_17fea2385356f37e039d9d7bc0d3f8b78faeb11113a51f2bd95d827f6d92c6e7">''[[:d:Q103877530|Rogers, John Almanza Rowley (12 November 1828–22 July 1906), clergyman, missionary, and a cofounder of Berea College]]''</ref> | Cornwall<ref name="ref_46b6109b3f4806c2294a3aa8f297632b12d472419b9ed662e3708f77fd563bd2">https://archive.org/details/bub_gb__e0UAAAAYAAJ/page/n156/mode/1up</ref> | 1828 | 1906 |- | ''[[:d:Q5543629|George Gold]]'' | | [[gwleidydd]] | Cornwall | 1830 | 1902 |- | ''[[:d:Q75318543|Byron Clohessy]]'' | | ''[[:d:Q2259451|actor llwyfan]]''<ref name="ref_cc9e8b7ed5d0e762812e7be0df03bcb8c2e0a21a420c4316248300e106186b8e">http://www.nptheatre.org/wp-content/uploads/2019/03/Program-bios.pdf{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br/>[[cerddor]]<ref name="ref_cc9e8b7ed5d0e762812e7be0df03bcb8c2e0a21a420c4316248300e106186b8e"/><ref name="ref_2d355f43a089ca89d225cb8c2e28e86f5598f21beda4cef543a5200913a75fcb">''[[:d:Q568769|SoundCloud]]''</ref><br/>''[[:d:Q10798782|actor teledu]]''<ref name="ref_3c34d9b8fbb522fd57e7b3520e6401b079aeadda2b2f26cf694a8c73406d6338">http://www.liherald.com/stories/joan-jett-on-set-in-north-merrick,91900</ref><br/>''[[:d:Q10800557|actor ffilm]]''<ref name="ref_41e6310dba7297662ef2a2061665666b07bada4bb8f32d59dbab8233a509d094">http://www.shadowsonthewall.co.uk/19/i11.htm</ref><ref name="ref_3aba45252ce404acde5b5ec189d594b51971a9ebc80b34ac17bf4474701ac889">https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/02/the-big-script-cne-josh-hutcherson</ref> | Cornwall<ref name="ref_511291dfd17be49ba2f1f22ec0402592dda7a341d24a8d06e29c5c6ab7d3dd46">{{Cite web |url=https://connvoters.com/mobile/by_number/0040/01399_byron_clohessy.html |title=copi archif |access-date=2019-11-23 |archive-date=2019-11-23 |archive-url=https://archive.today/20191123125402/https://connvoters.com/mobile/by_number/0040/01399_byron_clohessy.html |url-status=dead }}</ref> | 1988 | |- | ''[[:d:Q75300118|Myles Clohessy]]'' | | ''[[:d:Q10798782|actor teledu]]''<ref name="ref_a20e00378f032884b5389aaf16b8355ee446a5fed3501282998d1a90c731f454">https://www.msn.com/en-us/movies/news/up-and-coming-star-myles-clohessy-loads-up-on-guest-starring-roles-for-the-spring-amp-summer/ar-BBWm3gb</ref><ref name="ref_666888e9877135a38f2594621dabe88747624bc0a0dd4053dd8ce06e73a95fea">https://www.newsinentertainment.com/interviews/2019/4/29/rising-actor-guest-stars-in-tonights-episode-of-cbs-bull</ref><br/>''[[:d:Q10800557|actor ffilm]]''<ref name="ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b">''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''</ref> | Cornwall<ref name="ref_9cf125fa236eda933597050591ab8a9e7b643eb24171f5e3a0947448f92ca29a">{{Cite web |url=https://www.mylife.com/myles-clohessy/e99913659171336 |title=copi archif |access-date=2019-11-17 |archive-date=2019-11-17 |archive-url=https://archive.today/20191117160717/https://www.mylife.com/myles-clohessy/e99913659171336 |url-status=live }}</ref> | 1993 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Connecticut | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Trefi Litchfield County, Connecticut]] rycwlvzwhz70z6umx2tfu3wke700lj9 Cookeville, Tennessee 0 268953 14891743 14695915 2026-05-09T14:47:43Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891743 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Tennessee]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Dinas yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Tennessee]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620101839/https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year |date=2018-06-20 }} adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Cookeville, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q2456192. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q6194048|Jim Carlen]]'' | [[Delwedd:Jim Carlen.png|center|128px]] | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | Cookeville | 1933 | 2012 |- | ''[[:d:Q82082521|Thurman D. Rodgers]]'' | [[Delwedd:Rodgers-DA-SC-92-06424.jpeg|center|128px]] | ''[[:d:Q189290|swyddog milwrol]]'' | Cookeville | 1934 | 2022 |- | ''[[:d:Q7819266|Tommy Burks]]'' | | [[gwleidydd]]<br/>[[ffermwr]] | Cookeville | 1940 | 1998 |- | ''[[:d:Q66789564|Jim Ragland]]'' | | ''[[:d:Q41583|hyfforddwr chwaraeon]]''<br/>''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | Cookeville | 1940 | 2006 |- | ''[[:d:Q6180645|Jere Hargrove]]'' | | [[gwleidydd]] | Cookeville | 1946 | |- | ''[[:d:Q7974804|Watson Brown]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]''<br/>''[[:d:Q3246315|prif hyfforddwr]]''<ref name="ref_2a9b8c53cdd6cf7aa38886a5a478a8f0ac5db8de2b761b5cb5f0822520d2f18b">''[[:d:Q100895357|NCAA Statistics]]''</ref> | Cookeville | 1950 | |- | ''[[:d:Q6384065|Keith Bilbrey]]'' | | ''[[:d:Q2722764|cyflwynydd radio]]'' | Cookeville | 1952 | |- | ''[[:d:Q67861725|Catherine Carlen]]'' | | [[actor]]<br/>[[cynhyrchydd ffilm]]<br/>[[cyfarwyddwr ffilm]] | Cookeville | 1953 | |- | ''[[:d:Q548479|Robert Ben Garant]]'' | [[Delwedd:Ben Garant.jpg|center|128px]] | [[sgriptiwr]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[cyfarwyddwr ffilm]]<br/>''[[:d:Q10798782|actor teledu]]''<br/>[[cynhyrchydd ffilm]]<br/>''[[:d:Q10800557|actor ffilm]]''<br/>''[[:d:Q578109|cynhyrchydd teledu]]''<br/>[[actor]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref> | Cookeville<ref name="ref_ac916e1b233d22dae5d301778383018e5d06edfe4f864a58b1fa7ff0eb6b6bbc">{{Cite web |url=http://akas.imdb.com/name/nm0304830/ |title=copi archif |access-date=2020-04-11 |archive-date=2015-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928232129/http://akas.imdb.com/name/nm0304830/ |url-status=dead }}</ref> | 1970 | |- | ''[[:d:Q6834075|Michael S. Moore]]'' | | ''[[:d:Q6625963|nofelydd]]'' | Cookeville | 1974 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Tennessee | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Dinasoedd Putnam County, Tennessee]] o2qap2uytwlyo86u8mwtb49c1yv8qak Concord Township, Illinois 0 271701 14891667 14694766 2026-05-09T13:25:33Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891667 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Treflan yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||Ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Concord Township, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Treflannau Adams County, Illinois]] i1g9wr76rl04snqen18vv8fr3d41hps Cornwall Township, Illinois 0 271703 14891780 14704560 2026-05-09T19:26:08Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891780 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Treflan yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Cornwall Township, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Treflannau Henry County, Illinois]] 9p5maaicpkc3jsr8mwbjdsh5j8rvg0o Crete Township, Illinois 0 271706 14891868 14698459 2026-05-10T00:03:25Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891868 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Treflan yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Crete Township, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Treflannau Will County, Illinois]] jnnj6s5944sjcrs2e5svgxeti75492m Crooked Creek Township, Illinois 0 271707 14891877 14699375 2026-05-10T00:41:43Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891877 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Illinois]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Treflan yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Illinois]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||Ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Crooked Creek Township, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1204. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q99516996|Arthur F. Hewitt]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_d9f6133e57a843e7cda9e5760685f623098ff8d76f3e7417c52fbe5335f8179e">''[[:d:Q23892012|Photographers' Identities Catalog]]''</ref> | 1865 | |- | ''[[:d:Q99690312|Tom Tippett]]'' | | | [[Illinois]]<ref name="ref_95bb66d520451c42df9f008b75f424032c6f203e42dcb47487d544405c36ea2b">https://www.gf.org/fellows/all-fellows/tom-tippett/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1893 | |- | ''[[:d:Q97573201|Curly Hinchman]]'' | | ''[[:d:Q19204627|chwaraewr pêl-droed Americanaidd]]'' | [[Illinois]] | 1907 | 1968 |- | ''[[:d:Q99640554|Mickey Morton]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1927 | 1993 |- | ''[[:d:Q9931|Cecilia R. Aragon]]'' | | ''[[:d:Q82594|gwyddonydd cyfrifiadurol]]''<br/>''[[:d:Q6075971|aerobatics pilot]]''<br/>''[[:d:Q1622272|academydd]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_cf48d530cb5c945c1e1b7e93e71cd88675117aeb912623649b4bd70230a85ea8">https://ethw.org/Oral-History:Cecilia_Aragon</ref> | 1960 | |- | ''[[:d:Q99508375|Randy A. George]]'' | [[Delwedd:GEN Randy A. George (2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q38239859|swyddog y fyddin]]'' | [[Illinois]]<ref name="ref_462bd7d75f6db33e94b85bd5afa3d70bd2c3445d0c1acb8e5bd9e91678b9cec0">https://books.google.com/books?id=QqspAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%22Randy+Alan+George%22</ref> | 1964 | |- | ''[[:d:Q99337813|Joe Michael Burke]]'' | | [[actor]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref> | [[Illinois]] | 1973 | |- | ''[[:d:Q99937685|Johnny Loftus]]'' | | ''[[:d:Q20669622|newyddiadurwr cerddoriaeth]]'' | [[Illinois]] | 1974 | |- | ''[[:d:Q98835411|Lauren Sajewich]]'' | | ''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]''<ref name="ref_1aee4e60f3e46d63bbad75869732688895b2c71953c4dcd99deb10a3e5725e3e">''[[:d:Q41779610|Soccerdonna]]''</ref> | [[Illinois]] | 1994 | |- | ''[[:d:Q99517112|Yasuhiro Fujiwara]]'' | | ''[[:d:Q1650915|ymchwilydd]]'' | [[Illinois]] | | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Illinois | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Treflannau Cumberland County, Illinois]] 7hrstvczucen8igrom68yz5cvjypo47 Cranford, New Jersey 0 272008 14891855 14646700 2026-05-09T22:14:47Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891855 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[New Jersey]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Treflan yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[New Jersey]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Cranford, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q1089095. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q47492165|Charles Leo Abry Sr.]]'' | | [[maer]] | Cranford | 1838 | 1895 |- | ''[[:d:Q47491931|James Campbell Watson Rankin Sr.]]'' | | [[maer]] | Cranford | 1858 | 1932 |- | ''[[:d:Q3787221|Howard Darrin]]'' | | ''[[:d:Q5322166|cynllunydd]]''<br/>''[[:d:Q11295636|dylunydd ceir]]'' | Cranford | 1897 | 1982 |- | ''[[:d:Q30014802|John Coard Taylor]]'' | | ''[[:d:Q43845|person busnes]]''<br/>''[[:d:Q4009406|sbrintiwr]]''<br/>''[[:d:Q13724897|hurdler]]'' | Cranford | 1901 | 1946 |- | ''[[:d:Q27914889|Gordon Chalmers]]'' | | ''[[:d:Q10843402|nofiwr]]''<br/>''[[:d:Q937857|pêl-droediwr]]'' | Cranford | 1911 | 2000 |- | ''[[:d:Q3007805|Curtis G. Culin]]'' | | ''[[:d:Q47064|person milwrol]]''<br/>''[[:d:Q685433|gwerthwr]]'' | Cranford<ref name="ref_97e15151ea93daafe8e529df673f30505d0a6683c442fb73eb5c7c3beaf17a32">https://fr.findagrave.com/memorial/66517984/curtis-grubb-culin</ref> | 1915 | 1963 |- | ''[[:d:Q94444627|Deborah Wolfe]]'' | [[Delwedd:Deborah Cannon Partridge Wolfe (13270315044).jpg|center|128px]] | | Cranford<ref name="ref_82522b67770f21ccdb8395905f149b4da0dd7afcbc54f1a73d66df0677fe3eaf">https://hollisarchives.lib.harvard.edu/repositories/8/resources/7505{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 1916 | 2004 |- | ''[[:d:Q7364175|Ron Miriello]]'' | [[Delwedd:Ron Miriello.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q627325|dylunydd graffig]]'' | Cranford | 1953 | |- | ''[[:d:Q18432670|Nik Fekete]]'' | | ''[[:d:Q12369333|reslwr amatur]]''<br/>''[[:d:Q11607585|MMA]]'' | Cranford | 1980 | |- | ''[[:d:Q6277131|Jordan White]]'' | [[Delwedd:JordanWhite.jpg|center|128px]] | [[canwr]]<br/>''[[:d:Q488205|canwr-gyfansoddwr]]'' | Cranford | 1982 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith New Jersey | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Treflannau Union County, New Jersey]] fv6bl6x1nvikho11bz1qz5zm3o9en10 Conestoga Township, Pennsylvania 0 272323 14891671 14772656 2026-05-09T13:28:59Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891671 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Pennsylvania]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Treflan yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Pennsylvania]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Conestoga Township, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q142369. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q978343|William Smith]]'' | [[Delwedd:William Smith (NYPL NYPG97-F85-424590) (cropped).jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]] | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1728 | 1814 |- | ''[[:d:Q76338817|Charles Polk]]'' | | | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1732 | 1821 |- | ''[[:d:Q8014424|William Lee Davidson]]'' | [[Delwedd:William Lee Davidson.jpg|center|128px]] | [[milwr]] | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1746 | 1781 |- | ''[[:d:Q75766592|Elizabeth Speer Buchanan]]'' | | | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]]<ref name="ref_60eff1d8010e228bb535322c7a52150c730b2ac70a31ea8c43ee4796853fed0b">''[[:d:Q19847326|Genealogics]]''</ref> | 1767 | 1833 |- | ''[[:d:Q8004159|William Addams]]'' | | [[gwleidydd]]<ref name="ref_17e86f0e3410d95f044735dcab116d478459ed9237a34bfe084b6d0d62328861">http://hdl.handle.net/10427/005073</ref><br/>[[cyfreithiwr]]<br/>[[barnwr]] | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1777 | 1858 |- | ''[[:d:Q96475325|Sarah Paxon Moore Cooper]]'' | | ''[[:d:Q2374149|botanegydd]]''<ref name="ref_dcfd4038a6f5533035080c9cacbe039f2c01866604cd3dbd4914ab0f2c7fca11">''[[:d:Q59611233|Harvard Index of Botanists]]''</ref><br/>''[[:d:Q2083925|casglwr botanegol]]''<ref name="ref_909ee1ba873e15d619d4c323eaf0dd33542d2c604af390f48cbe41f843f0b06d">''[[:d:Q28956898|Women Who Studied Plants in the Pre-Twentieth Century United States and Canada]]''</ref><ref name="ref_289341c660175f0fc3438c62ad40228b6016b379430be4a5afee088c04451c80">https://www.biodiversitylibrary.org/page/41742474</ref><ref name="ref_546ae9ae3f4a47e7cfa9def49c410279dddf01c726bc92e5299cc950cd9d8bd9">{{Cite web |url=https://bionomia.net/dataset/83ae84cf-88e4-4b5c-80b2-271a15a3e0fc |title=copi archif |access-date=2025-10-25 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205042418/https://bionomia.net/dataset/83ae84cf-88e4-4b5c-80b2-271a15a3e0fc |url-status=dead }}</ref><ref name="ref_b6540a4c705abeaba9ee611a4257a2140b831c4b93b682b356f938814793f97a">{{Cite web |url=https://bionomia.net/dataset/85714c48-f762-11e1-a439-00145eb45e9a |title=copi archif |access-date=2025-10-25 |archive-date=2025-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250324034245/https://bionomia.net/dataset/85714c48-f762-11e1-a439-00145eb45e9a |url-status=dead }}</ref><ref name="ref_96103d1bdc4401a014da17bd3b27b7311f90c94b2d4009870bb4218001e27e27">''[[:d:Q64446405|Bionomia]]''</ref> | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1824 | 1908 |- | ''[[:d:Q80464154|Amos Kling]]'' | | ''[[:d:Q43845|person busnes]]'' | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1833 | 1913 |- | ''[[:d:Q99526084|Louis Blaul]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]]<ref name="ref_011a2b3f836de90a2e905b0a7dc9473c5168c55cd74c8f13d8e41396418ea0bf">https://cabinetcardphotographers.blogspot.com/2017/10/blaul.html</ref> | 1854 | 1909 |- | ''[[:d:Q78246989|Kiehl Newswanger]]'' | | [[arlunydd]]<ref name="ref_e86e8b1ab2b1831fb2168b0e737612b5ddaa4dc1d4440f260b31d22650d6ab8c">https://lancasteronline.com/features/entertainment/plain-life-as-seen-by-a-complicated-artist/article_0f6029f7-10ff-5516-b374-d85482f784d5.html</ref> | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]]<ref name="ref_e86e8b1ab2b1831fb2168b0e737612b5ddaa4dc1d4440f260b31d22650d6ab8c"/> | 1900 | |- | ''[[:d:Q94533376|J. Daniel Hess]]'' | | ''[[:d:Q1622272|academydd]]''<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | 1937 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Pennsylvania | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Treflannau Lancaster County, Pennsylvania]] rdnpktl2t5aduvqnkym5d0mdjzj03f0 Conoy Township, Pennsylvania 0 272555 14891691 14773089 2026-05-09T13:49:35Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891691 wikitext text/x-wiki <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|UDA}} | suppressfields= sir cod_post| ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | talaith = [[Pennsylvania]]{{#invoke:wd|references|P131}} }} <!--Paragraff 1--> <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> Treflan yn {{#invoke:Wikidata|getValue|P131|FETCH_WIKIDATA}}{{#invoke:wd|references|P131}}, yn nhalaith [[Pennsylvania]], {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P17}} yw '''{{PAGENAMEBASE}}'''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P138 }}{{wikidata|references|P47}}{{wikidata|references|best|P138}}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getDateValue|P571|FETCH_WIKIDATA|y}}|| ac fe'i sefydlwyd ym |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P2936|FETCH_WIKIDATA}}||Siaredir nifer o ieithoedd yn yr ardal gan gynnwys|.}} <!-- Cadw lle 1--> <!--Ffinio ac amser--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P47|FETCH_WIKIDATA}}||Mae'n ffinio gyda|.}}<!--CYPLYSU-->{{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P421|FETCH_WIKIDATA}}||Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: |.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:Wikidata|getRawValue|P1456|FETCH_WIKIDATA}}||Cedwir rhestr swyddogol o [[heneb]]ion ac [[adeilad cofrestredig|adeiladau cofrestredig]] y dref yn: |.}}<!-- Cadw lle 2--> ==Poblogaeth ac arwynebedd== <!--Dymuno golygu'r darn canlynol? Copiwch y paragraff dan sylw, a welwch ar y sgrin (nid y cod), yna pastiwch ef yn y ffenestr golygu dros y cod yma, a dechreuwch olygu! Gallwch ddileu'r bennod gyfan, a'i ail-sgwennu os dymunwch. Neu ychwanegwch bennod newydd isod...--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2046|P585}}||Mae ganddi [[arwynebedd]] o| }}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|No}}} |noicon=y |P585 |qual=P2044}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P2044|P585}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}}<!--CYPLYSU--> {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={{{onlysourced|}}} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}{{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P1082|P585}}||Yn ôl [[cyfrifiad]] y wlad, [[poblogaeth]] y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd [[poblogaeth]] [[Caerdydd]] yn 361,462 a [[Rhyl]] tua 26,000.<ref>[https://statswales.gov.wales/Catalogue/Population-and-Migration/Population/Estimates/Local-Authority/populationestimates-by-localauthority-year statswales.gov.wales;] adalwyd 25 Mawrth 2020.</ref>}} <!-- Cadw lle 3--> <!-- delwedd lleoli / map --> {| |- | <!--delwedd map er lleoli (P242) -->{{First word|{{#invoke:Wikidata|getImages|P242|FETCH_WIKIDATA}}|sep=]}}]] || |- | <center>Lleoliad {{PAGENAMEBASE}}<br />o fewn {{wikidata|properties|qualifier|references|normal+|best|P131}}</center> || |} <!-- gallwch ychwanegu paragraffau newydd yma --> ==Pobl nodedig== Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Conoy Township, gan gynnwys: {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P19 wd:Q142369. OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) AS ?yob) } # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) AS ?yod) } # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". } } ORDER BY DESC (?item) LIMIT 10 |sort=P569 |references=all |columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw |links=local, text }} {| class='wikitable sortable' ! enw ! delwedd ! galwedigaeth ! man geni ! Bl geni ! Bl marw |- | ''[[:d:Q978343|William Smith]]'' | [[Delwedd:William Smith (NYPL NYPG97-F85-424590) (cropped).jpg|center|128px]] | [[gwleidydd]] | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1728 | 1814 |- | ''[[:d:Q76338817|Charles Polk]]'' | | | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1732 | 1821 |- | ''[[:d:Q8014424|William Lee Davidson]]'' | [[Delwedd:William Lee Davidson.jpg|center|128px]] | [[milwr]] | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1746 | 1781 |- | ''[[:d:Q75766592|Elizabeth Speer Buchanan]]'' | | | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]]<ref name="ref_60eff1d8010e228bb535322c7a52150c730b2ac70a31ea8c43ee4796853fed0b">''[[:d:Q19847326|Genealogics]]''</ref> | 1767 | 1833 |- | ''[[:d:Q8004159|William Addams]]'' | | [[gwleidydd]]<ref name="ref_17e86f0e3410d95f044735dcab116d478459ed9237a34bfe084b6d0d62328861">http://hdl.handle.net/10427/005073</ref><br/>[[cyfreithiwr]]<br/>[[barnwr]] | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1777 | 1858 |- | ''[[:d:Q96475325|Sarah Paxon Moore Cooper]]'' | | ''[[:d:Q2374149|botanegydd]]''<ref name="ref_dcfd4038a6f5533035080c9cacbe039f2c01866604cd3dbd4914ab0f2c7fca11">''[[:d:Q59611233|Harvard Index of Botanists]]''</ref><br/>''[[:d:Q2083925|casglwr botanegol]]''<ref name="ref_909ee1ba873e15d619d4c323eaf0dd33542d2c604af390f48cbe41f843f0b06d">''[[:d:Q28956898|Women Who Studied Plants in the Pre-Twentieth Century United States and Canada]]''</ref><ref name="ref_289341c660175f0fc3438c62ad40228b6016b379430be4a5afee088c04451c80">https://www.biodiversitylibrary.org/page/41742474</ref><ref name="ref_546ae9ae3f4a47e7cfa9def49c410279dddf01c726bc92e5299cc950cd9d8bd9">{{Cite web |url=https://bionomia.net/dataset/83ae84cf-88e4-4b5c-80b2-271a15a3e0fc |title=copi archif |access-date=2025-10-18 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205042418/https://bionomia.net/dataset/83ae84cf-88e4-4b5c-80b2-271a15a3e0fc |url-status=dead }}</ref><ref name="ref_b6540a4c705abeaba9ee611a4257a2140b831c4b93b682b356f938814793f97a">{{Cite web |url=https://bionomia.net/dataset/85714c48-f762-11e1-a439-00145eb45e9a |title=copi archif |access-date=2025-10-18 |archive-date=2025-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250324034245/https://bionomia.net/dataset/85714c48-f762-11e1-a439-00145eb45e9a |url-status=dead }}</ref><ref name="ref_96103d1bdc4401a014da17bd3b27b7311f90c94b2d4009870bb4218001e27e27">''[[:d:Q64446405|Bionomia]]''</ref> | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1824 | 1908 |- | ''[[:d:Q80464154|Amos Kling]]'' | | ''[[:d:Q43845|person busnes]]'' | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]] | 1833 | 1913 |- | ''[[:d:Q99526084|Louis Blaul]]'' | | ''[[:d:Q33231|ffotograffydd]]'' | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]]<ref name="ref_011a2b3f836de90a2e905b0a7dc9473c5168c55cd74c8f13d8e41396418ea0bf">https://cabinetcardphotographers.blogspot.com/2017/10/blaul.html</ref> | 1854 | 1909 |- | ''[[:d:Q78246989|Kiehl Newswanger]]'' | | [[arlunydd]]<ref name="ref_e86e8b1ab2b1831fb2168b0e737612b5ddaa4dc1d4440f260b31d22650d6ab8c">https://lancasteronline.com/features/entertainment/plain-life-as-seen-by-a-complicated-artist/article_0f6029f7-10ff-5516-b374-d85482f784d5.html</ref> | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]]<ref name="ref_e86e8b1ab2b1831fb2168b0e737612b5ddaa4dc1d4440f260b31d22650d6ab8c"/> | 1900 | |- | ''[[:d:Q94533376|J. Daniel Hess]]'' | | ''[[:d:Q1622272|academydd]]''<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | [[Lancaster County, Pennsylvania|Lancaster County]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | 1937 | |} {{Wikidata list end}} <!--BLWCH LLYWIO ar droed y dudalen --> {{blwch llywio | enw = Taleithiau | teitl = Taleithiau {{banergwlad|UDA}} <!--P17 = Gwladwriaeth--> | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q30}} <!-- P150 = yn cynnwys yr ardal weinyddol; Q30 = Unol Daleithiau America --> }} {{blwch llywio | enw = siroedd | header = Siroedd | teitl = Siroedd o fewn talaith Pennsylvania | rhestr-1 = {{#statements:P150|from=Q1391}}<!-- Q-code y DALAITH --> }} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{#invoke:wd|references|P131}} [[Categori:Treflannau Lancaster County, Pennsylvania]] gmq60y3aenymqeovcs6fq1pvvp9lisw Crys-T 0 281401 14891890 13877356 2026-05-10T03:02:53Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891890 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata = ALL}} [[File:Ww2-oiler-Arnold-R-Fesser.jpg|200px|bawd|right|upright|Morwr Llynges Fasnach yr Unol Daleithiau, 1944]] [[File:Marlon Brando in 1950.png|thumb|[[Marlon Brando]] mewn crys-T coler crwn, 1950]] [[File:Woman in a V-Neck T-Shirt.jpg|thumb|Dynes mewn crys-T "gwddwf V"]] [[File:T-Shirt.svg|bawd|left|Darlun o siâp crys-T]] [[File:Crys-T YesCymru.jpg|thumb|Crys-T, [[YesCymru]], 2020]] [[File:Crys-T Gwrth-Ffasgaeth - Anti-Fascist T-shirt at the AUOB march for Independence at Merthyr, Wales.jpg|thumb|Crys-T Gwrth-Ffasgaeth yn rali annibyniaeth i Gymru, [[Merthyr Tudful]], 2019]] Mae'r '''crys-T''' yn ddilledyn di-ryw, wedi'i enwi ar ôl siâp T ei gorff a'i lewys. Bydd y crys-T, fel rheol, â llewys byr, llinell gwddf grwn (a elwir yn "crew neck" yn aml) neu â gwddf siâp 'v' ("V neck"). Does dim coler i'r crys-T arferol, ond ceir amrywiaeth o grys llewys byr sydd â choler a thair neu bedair [[botwm]] a elwir yn "[[Crys polo|grys polo]]". Mae'r crys-T yn ddilledyn arbennig o boblogaidd ac iddo ddefnydd fel gwisg hamdden, chwaraeon a gwaith. ==Cynhyrchu== Gwneir crysau-T fel arfer o decstilau [[cotwm]], a gyda gwead mwy ystwyth o'i gymharu â chrysau wedi'u gwneud o frethyn gwehyddu. Mae gan y mwyafrif o fersiynau modern gorff wedi'i wneud o diwb wedi'i wehyddu'n barhaus, ar sffêr gron, fel nad oes gan y torso wnïad ochr. Bellach, gellir cynhyrchu crysau-T mewn dull awtomataidd iawn, gan gynnwys torri siâp y defnydd gyda [[laser]] neu jetiau dŵr. ==Datblygiad== Datblygodd y crys-T o ddillad isaf y 19g, drwy dorri'r dillad isaf oedd mewn un darn yn ddillad top a gwaelod ar wahân, gyda'r top yn ddigon hir i orchuddio'r corff o dan y gwregys a thros y pen-ôl. Gwaredwyd ar fotymau o'r deunydd gwreiddiol. Fe'u mabwysiadwyd gan lowyr a llwythwyr llongau yn ystod diwedd y 19g fel dilledyn addas ar gyfer amgylcheddau cynnes a llaith. Poblogeiddiwyd y crys-T gan wreiddiol yn yr [[Unol Daleithiau]]. Daeth hyn yn rannol yn sgil penderfyniad gan Lynges yr Unol Daleithiau yn ystod [[Rhyfel Sbaen ac America]] yn 1898.<ref name="tshirtspotlight.com">{{cite web|url=http://tshirtspotlight.com/history-of-the-t-Shirt/|title=History of the T-shirt.|work=Tee Fetch|access-date=2020-04-24|archive-date=2019-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107014747/http://www.teefetch.com/history-of-the-t-Shirt/|url-status=dead}}</ref> Cyflwynwyd crys "gwddf criw", fel crys isaf, heb fotymau o gotwm gwyn â llewys byr i'w wisgo o dan y ffurfwisg cyhoeddus. Daeth yn gyffredin i forwyr a morwyr mewn timau gwaith, criwiau llongau tanfor cynnar, a morwyr mewn hinsoddau trofannol i ddiosg ei ffurfwisg a gwisgo eu crysau-T yn unig.<ref name=Harris>Harris, Alice. ''The White T''. HarperCollins, 1996.</ref> Fel yna, roedd gan y dynion ddilledyn mwy cyfforddus i weithio ynddo ac arbedwyd trochu a baeddu'r ffurfwisg. Oherwydd fod y crys-T mor rhad a mor hawdd i'w wisgo a'i olchi, daeth yn ddilledyn poblogaidd ymysg dynion ifanc. Cofnodwyd y gair "T-shirt" gyntaf yn y Saesneg ac hynny yn y ''Merriam-Webster Dictionary'' yn yr 1920au.<ref name="tshirtspotlight.com" /> Yn fuan daeth yn boblogaidd fel haen isaf o ddillad i weithwyr mewn amryw o ddiwydiannau, gan gynnwys y sector amaethyddol a'r fyddin. Roedd y crys-T yn ffitio'n gyffyrddus, yn hawdd ei lanhau, ac yn rhad, ac am y rhesymau hyn daeth hefyd yn grys o ddewis i fechgyn ifanc. Gwneir crysau bechgyn mewn gwahanol liwiau a phatrymau. Yn ystod y [[Dirwasgiad Mawr]], roedd y crys-T yn aml yn cael ei wisgo fel y dilledyn safonol ar gyfer gwaith fferm, yn ogystal ag adegau eraill pan oedd yn rhaid gorchuddio'r [[torso]], ond roedd yn well gan ddeunydd ysgafn o hyd. Yn dilyn yr [[Ail Ryfel Byd]], fe'i gwisgwyd gan ddynion y Llynges fel dillad isaf ac yn araf daeth yn gyffredin gweld cyn-filwyr yn gwisgo eu trowsus unffurf â'u crysau-T fel dillad achlysurol.<ref name="Vogue">{{Cite news|url=http://www.vogue.com/article/best-classic-white-t-shirts-of-all-time|title=From Marlon Brando to Kendall Jenner, 27 of the Best Classic White T-Shirts Ever|work=Vogue|access-date=2017-05-23|language=en}}</ref> Daeth y crysau hyd yn oed yn fwy poblogaidd yn y 1950au ar ôl i [[Marlon Brando]] wisgo un yn y ffilm o 1951, [[A Streetcar Named Desire (ffilm 1951)|A Streetcar Named Desire]], gan ennill statws o'r diwedd fel dillad allanol, ffasiynol, ac annibynnol.<ref>{{cite web|url=http://www.filmsite.org/stre.html |title=A Streetcar Named Desire – AMC filmsite |publisher=Filmsite.org |date=1947-12-03 |accessdate=2010-10-26}}</ref> ==Gwahanol arddulliau== Mantais i grys-T gwddf V, yn hytrach na gwddf crwn crys "crew" mwy cyffredin yw nad yw gwddf y dillad isaf yn ymwthio allan wrth i grys uchaf gael ei wisgo. Gan wneud y cryf-T yn llai gweladwy o gwmmpas y coler gellir ei gwisgo o dan ddillad mwy ffurfiol megis crys coler a [[Tei|thei]], a daw felly yn [[Crys isaf|grys isaf]] yn ogystal â chrys "uchaf". Daw'r term "crew neck" am grys gwddw crwn heb goler, o'r term i ddisgrifio siâp crys rhwyfwyr a wisgai siwmper debyg<ref>https://www.merriam-webster.com/dictionary/crew%20neck</ref> a chofnodir yn 1939. ==Cymru a'r crys-T== Daeth y crys-T yn boblogaidd o fewn diwylliant gyfoes a gwleidyddol Gymraeg fel dilledyn rhad a allai drosglwyddo negeseuon gwleidyddol yn effeithiol ar ran y [[Mudiad Iaith]] a'r Mudiad cenedlaethol. I rai, mae gwisgo crys-T Gymraeg yn ffordd syml ac effeithiol o ddangos i bobl eraill ei bod yn siarad Cymraeg ac felly yn barod i gyfathrebu yn yr iaith - hyrwyddwyd hyn gan fudiadau sy'n dysgu pobl i siarad Cymraeg.<ref>http://acen.co.uk/en/welsh-t-shirts/</ref> a dichon, ei fod yn reswm isymwybodol ymysg nifer o siaradwyr Cymraeg rhugl dros wisgo crysau-T gyda slogannau Cymraeg arnynt. Ceir amryw o gwmnïau Cymreig sy'n cynhyrchu crysau-T â sloganau neu defnydd o'r Gymraeg arnynt gan gynnwys: Cowbois, Shwl di Mwl, CrysauT.co.uk, Celtes, Dafad Dai, Crysau Crwban, Silibil, a Spirit of 58. Caiff y crysau eu gwerthu mewn [[Siop lyfrau Cymraeg|siopau llyfrau Cymraeg]], dros y we, ac mewn digwyddiadau Cymraeg fel yr [[Eisteddfod Genedlaethol Cymru|Eisteddfod Genedlaethol]]. Yn 2015 perfformiodd y grŵp roc Cymraeg, [[Brython Shag]] cân i'r crys-T ar raglen Ochr1 ar [[S4C]], ''Teyrnged i'r Crys T'' yn 2015.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=gOXmZ9H9orY</ref> ===Casgliad Amgueddfa Sain Ffagan=== Caiff enghreifftiau o grysau-T gwleidyddol a nodweddiadol Gymraeg a Chymreig eu casglu yn [[Amgueddfa Werin Cymru]] yn Sain Ffagan. Mae hyn yn rhan o'r casgliad i ddangos amrywiaeth bywyd pobl Cymru ar hyd y canrifoedd. ==Cyfeiriadau== {{Cyfeiriadau|2}} ==Dolenni allanol== * [https://www.realthread.com/blog/history-of-the-tshirt-2014-01-30 "History of the T-shirt", erthygl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118063228/http://www.realthread.com/blog/history-of-the-tshirt-2014-01-30 |date=2021-01-18 }} * [https://www.cowbois.com/ cwmni crysau-T "Cowbois] * [https://www.shwldimwl.cymru/ cwmni crysau-T "Shwl-di-mwl"] * [https://silibili.co.uk/ cwmni crysau-T i blant a babanod "Silibili"]{{Dolen marw|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.crysaut.co.uk/ cwmni crysau-T "crysauT"] [[Categori:Crysau]] [[Categori:Diwylliant poblogaidd]] [[Categori:Ffasiwn]] phn1rits3tm6e03ed1zlnnxtnfs7wzn Cwpan Pêl-droed Merched Cymru 0 283889 14891973 14781005 2026-05-10T06:10:21Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891973 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata=ALL | suppressfields= yn_cynnwys}} [[Delwedd:FAW Women's Cup logo.jpg|de|300px|bawd|logo Cwpan Pêl-droed Merched Cymru]] [[File:Lewes FC Ladies 1 Cardiff City Ladies 1 28 08 2016-2492 (29296002535).jpg|thumb|[[Cardiff City Ladies F.C.]] (glas) sydd wedi dominyddu'r Gwpan]] '''Cwpan Her Merched CBD Cymru''', sy'n fwy adnabyddus fel '''Cwpan Merched Cymru''' neu '''Cwpan CBD Merched Cymru''' yw cystadleuaeth genedlaethol cwpan [[pêl-droed]] merched yng Nghymru. [[Cymdeithas Bêl-droed Cymru]] sy'n ei redeg. Gan nad oedd gan [[Cymru|Gymru]] gynghrair genedlaethol i ferched nes sefydlu [[Uwch Gynghrair Merched Cymru]] (''Adran Premier'' bellach) yn nhymor 2009–10 [[Cwpan Cymru]] oedd yr unig docyn i [[Cynghrair y Pencampwyr Merched UEFA|Gynghrair y Pencampwyr Merched UEFA]]. Yn wahanol i gêm y dynion, fodd bynnag, caniateir i glybiau sy'n canolbwyntio ar [[Lloegr|Loegr]] gymryd rhan. Enillodd [[Cardiff City Ladies F.C.]] wyth cwpan yn olynol rhwng 2003 a 2010. ==Diwygio Posibl== Yn dilyn nifer o gemau â sgôr uchel, un ochrog yn rownd agoriadol cystadleuaeth 2012-13, galwodd gwefan answyddogol y gynghrair ar CBDC i ystyried ailwampio’r gystadleuaeth<ref>{{cite web|url=http://www.leaguewebsite.co.uk/womenswelshpremierleague/LeagueNews/view/23964|title=Time To Reform The Welsh Cup?|date=1 Hydref 2012|accessdate=30 Hydref 2012|publisher=leaguewebsite.co.uk/womenswelshpremierleague}}</ref> er mwyn osgoi canlyniadau mor chwithig yn nhymhorau’r dyfodol ac annog cynghrair is cyfranogiad. ==Tlws Cwpan Menywod Cymru== Yn 2022 comisiynodd [[Cymdeithas Bêl-droed Cymru]] dlws arbennig fel arwydd o ddathlu 30 mlynedd ers sefydlu Cwpan Merched Cymru. Cynhyrchwyd ar y ar y cyd â chwmni Inkerman ac Oriel y Gweithwyr, [[Ynys-hir, Rhondda Cynon Taf|Ynys-hir]] yn y Rhondda. Comisiynodd y Gymdeithas i Inkerman gynhyrchu’r tlws newydd, gan weithio’n agos gyda’r artist Dr Gayle Rogers o Oriel y Gweithwyr (Worker's Gallery), [[Ynys-hir, Rhondda Cynon Taf|Ynshir]] yn y [[Rhondda]], a ddyluniodd y ddelwedd wedi’i hysgythru ar ochr y tlws. Mae Inkerman, a sefydlwyd ym 1996, yn Gwmni cynhyrchu tlysau a sefydlwyd a’i redeg gan fenywod, gan gefnogi menywod mewn chwaraeon a busnes a gwneuthurwyr rhai o’r tlysau ledled y byd. Ysbrydolwyd delwedd Dr Gayle Rogers gan ymddangosiad pêl-droed merched yng Nghymru. Gan weithio i’r briff i gynhyrchu tlws modern i sefyll ochr yn ochr â thlws [[Cwpan Cymru]] y dynion presennol. Me wedi’i grefftio â llaw mewn gweithdai yn y DU gan grefftwyr traddodiadol gyda copa'r tlws wedi’i addurno â'r [[Y Ddraig Goch|ddraig goch]] Gymreig â phlatiau aur. Dywedodd Pennaeth Pêl-droed Menywod a Merched CBDC, Lowri Roberts: “Mae wedi bod yn wych gweithio ochr yn ochr â’r tîm yn Inkerman ac Oriel y Gweithwyr i gynhyrchu ein tlws Cwpan Cymru Bute Energy newydd, mawr a beiddgar."<ref>{{cite web |url=https://faw.cymru/news/bespoke-trophy-unveiled-for-bute-energy-welsh-cup/ |title=Bespoke trophy unveiled for Bute Energy Welsh Cup |publisher=Gwefan [[Cymdeithas Bêl-droed Cymru]] |date=10 Tachwedd 2023}}</ref> ==Enillwyr== Yn ystod blynyddoedd cynnar y gwpan, gwelir amrywiaeth o dimau yn cyrraedd y ffeinal, ond timau o Gaerdydd sydd wedi dominyddu'r gystadleuaeth o'r cychwyn. Darlledwyd ffeinal 2023-24 yn fyw ar [[S4C]] lle gwelwyd Dinas Caerdydd yn ennill y trebl.<ref>{{cite web |url=https://golwg.360.cymru/cylchgrawn/2149379-merched-caerdydd-llygadu-trebl |title=Merched Caerdydd yn llygadu’r trebl Fe fydd Caerdydd a Wrecsam yn mynd benben â’i gilydd yn rownd derfynol Cwpan Cymru yng Nghasnewydd |publisher=[[Golwg360]] |date=2 Mai 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://twitter.com/sgorio/status/1787193128287343018 |title=Megan Bowen: "Ni wedi dangos pam ni'n haeddu'r trebl." Caerdydd yn ennill Cwpan Cymru Bute Energy 2023/24 ac yn sicrhau'r trebl 🏆 |publisher=Twitter [[Sgorio]] |date=5 Mai 2024}}</ref> Gwelwyd torf o 1,734 oedd tairgwaith yn fwy i ffeinal yn 2023<ref>{{cite web |url=https://twitter.com/FAWales/status/1787175338713153746 |title=1,734 Trebling the previous attendance record for a #ButeEnergyWelshCup final 🙌 |publisher=Twitter @FAWales |date=5 Mai 2024}</ref> a hefyd mwy nag oedd i ffeinal [[Cwpan Cymru]] y dynion a gynhaliwyd ar yr un maes wythnos ynghynt.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=FVGF22GUA7U |title=Y GÊM LAWN Wrecsam v Caerdydd Rownd derfynol Cwpan Cymru Bute Energy |publisher=[[Sgorio]] ar sianel Youtube [[S4C]] |date=5 Mai 2024}}</ref> Rhest y gemau terfynnol:<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesw/wal-womcuphist.html|title=Wales - List of Challenge Cup Finals (Women)|date=2006|publisher=RSSSF}}</ref> {| class="wikitable" width=100% style="text-align:center" !Tymor !Enillydd !Sgôr !Ail !Lleoliad |- |1992–93||Pilkington (Rhyl)||1&ndash;0||[[Cardiff City Ladies F.C.|Merched Inter Caerdydd]]||''[[Stadiwm y Mileniwm|Stadiwm Genedlaethol Cymru]], [[Caerdydd]]'' |- |1993–94||Pilkington (Rhyl)||2&ndash;2 (4–2 [ciciau o'r smotyn)||[[Cardiff City Ladies F.C.|Merched Inter Caerdydd]]||''[[Stadiwm y Mileniwm|Stadiwm Genedlaethol Cymru]], [[Caerdydd]]'' |- |1994–95||[[Cardiff City Ladies F.C.|Inter Cardiff Ladies]]||1&ndash;1 (4–3 pen) ||[[C.P.D. Merched Dinas Bangor|Merched Dinas Bangor]]||''[[Stadiwm y Mileniwm|Stadiwm Genedlaethol Cymru]], [[Caerdydd]]'' |- |1995–96||Newport Strikers Ladies||1&ndash;0 (a.o.y.) ||[[C.P.D. Merched Dinas Bangor]]||''[[Y Cae Ras]], [[Wrecsam]]'' |- |1996–97||[[C.P.D. Merched Dinas Bangor]]||3&ndash;0||[[C.P.D. Merched Castellnewydd Emlyn]]||''[[Coedlan y Parc]], [[Aberystwyth]]'' |- |1997–98||[[Barry Town L.F.C.|Barry Town Ladies]]||3&ndash;0||[[C.P.D. Merched Dinas Bangor]]||''[[Y Weirglodd]], [[Rhaeadr]]'' |- |1998–99||Barry Town Ladies||3&ndash;0||Newport Strikers Ladies||''[[Bridge Meadow Stadium]], [[Hwlffordd]]'' |- |1999–2000||Barry Town Ladies||2&ndash;2 (3–0 pen)||[[C.P.D. Merched Dinas Bangor]]||''[[Recreation Ground (Caersws)]], [[Caersws]]'' |- |2000–01||Barry Town Ladies||3&ndash;0||Newport Strikers Ladies||''[[Parc Latham]], [[Y Drenewydd]]'' |- |2001–02||Bangor City Girls||3&ndash;0||[[Newport County A.F.C.|Newport County Ladies]]|| |- |2002–03||[[Cardiff City Ladies F.C.]]||1&ndash;0||Bangor City Girls|| |- |2003–04||[[Cardiff City Ladies F.C.]]||4&ndash;0||[[Newtown Ladies' F.C.|Newtown Ladies]]|| |- |2004–05||[[Cardiff City Ladies F.C.]]||4&ndash;1||[[Newport City Strikers L.F.C.|Cardiff City Bluebirds Ladies]]|| |- |2005–06||[[Cardiff City Ladies F.C.]]||11&ndash;0||[[C.P.D. Pwllheli|Merched Pwllheli]]|| |- |2006–07||[[Cardiff City Ladies F.C.]]||6&ndash;1||[[C.P.D. Merched Tref Caernarfon]]|| |- |2007–08||[[Cardiff City Ladies F.C.]]||9&ndash;0||[[Wrexham Ladies' F.C.|NEWI Wrexham Ladies]]|| |- |2008–09||[[Cardiff City Ladies F.C.]]||3&ndash;0||[[Caerphilly Castle Ladies' F.C.|Caerphilly Castle Ladies]]|| |- |2009–10<ref>{{cite web|url=http://www.shekicks.net/news/view/805|title=Cardiff retein Welsh Cup for eighth year|date=19 Ebrill 2010|accessdate=16 Mai 2011|publisher=shekicks.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110839/http://www.shekicks.net/news/view/805|archive-date=4 Mawrth 2016|url-status=dead}}</ref>||[[Cardiff City Ladies F.C.]]||6&ndash;0||[[C.P.D. Merched Met. Caerdydd|Merched Athrofa (UWIC)]]||''[[Brewery Field]], [[Pen-y-bont ar Ogwr]]'' |- |2010–11<ref>{{cite web|url=http://www.shekicks.net/news/view/2627|title=Swansea lift Welsh Cup|date=20 Mawrth 2011|accessdate=16 Mai 2011|publisher=shekicks.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304050909/http://www.shekicks.net/news/view/2627|archive-date=4 Mawrth 2016|url-status=dead}}</ref>||[[C.P.D. Merched Dinas Abertawe|Merched Dinas Abertawe]]||3&ndash;0||[[C.P.D. Merched Tref Caernarfon]]||''[[Coedlan y Parc]], [[Aberystwyth]]'' |- |2011–12||[[Cardiff City Ladies F.C.]]||1–1 (4–2 pen)||[[C.P.D. Merched Met. Caerdydd]]||''[[Brewery Field]], [[Pen-y-bont ar Ogwr]]'' |- |2012–13|| [[Cardiff City Ladies F.C.]]|| 3-1 || [[C.P.D. Merched Met. Caerdydd]] || ''[[Parc y Scarlets]], [[Llanelli]]'' |- |2013–14<ref>{{Cite web |url=http://www.shekicks.net/news/view/9764 |title=Archived copy |access-date=14 Ebrill 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052935/http://www.shekicks.net/news/view/9764 |archive-date=4 Mawrth 2016 |url-status=dead }}</ref>|| [[C.P.D. Merched Met. Caerdydd]] || 4-0 || [[C.P.D. Merched Dinas Abertawe|Merched Dinas Abertawe]] || ''[[Parc Stebonheath]], [[Llanelli]]'' |- |2014–15|| [[C.P.D. Merched Dinas Abertawe]] || 4-2 || [[C.P.D. Merched Dinas Caerdydd]] || ''[http://Stadiwm%20SDM%20Glass Parc Bryntirion]{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Pen-y-bont ar Ogwr|Penybont]]'' |- |2015–16<ref>{{cite web |url=http://www.shekicks.net/news/view/13034 |title=Archived copy |accessdate=2016-04-21 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160508170130/http://www.shekicks.net/news/view/13034 |archivedate=8 Mai 2016 }}</ref> || [[Cardiff City Ladies F.C.|Cardiff City Ladies]]|| 5–2 || [[C.P.D. Merched Llandudno|C.P.D. MBi Llandudno]] || |- |2016–17<ref>{{cite web |url=http://www.shekicks.net/news/view/14273 |title=Cardiff Met win Welsh Cup final shootout |work=She Kicks |date=9 Ebrill 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170411065455/https://shekicks.net/news/view/14273 |archive-date=11 Ebrill 2017 |accessdate=5 Hydref 2017}}</ref>|| [[C.P.D. Merched Met. Caerdydd]] || 2–2 a.e.t. (5–4 pen) || [[C.P.D. Merched Dinas Abertawe|Merched Dinas Abertawe]] ||'' [http://Stadiwm%20SDM%20Glass Parc Bryntirion]{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Pen-y-bont ar Ogwr]]'' |- | 2017–18<ref>http://www.faw.cymru/en/news/swansea-come-back-beat-cardiff-faw-womens-cup-final/</ref> || [[C.P.D. Merched Dinas Abertawe|Merched Dinas Abertawe]] || 2–1 || [[C.P.D. Merched Dinas Caerdydd]] || |- | 2018–19<ref>{{cite web |title=FAW Women's Cup: Cardiff Met Women win domestic treble |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/47881838 |accessdate=22 Gorffennaf 2019 |date=14 Ebrill 2019}}</ref> || [[C.P.D. Merched Met. Caerdydd]]<!--First season as Cardiff Met Women--> || 2–0 || [[Clwb Pêl-droed Merched Tref y Fenni|C.P.D.M. Tref y Fenni]] || Dragon Park, [[Casnewydd]] |- | 2019-20 <ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/49100220</ref> Dim Ffeinal oherwydd [[Y Gofid Mawr (COVID-19) yng Nghymru|COVID-19]] |- |2021–22||[[C.P.D. Merched Dinas Caerdydd|Dinas Caerdydd]]||2&ndash;0||Merched Met Caerdydd||''[http://Stadiwm%20SDM%20Glass Parc Bryntirion]{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Penybont]]'' |- |2022–23<ref>{{cite web | url=https://shekicks.net/cardiff-city-women-win-welsh-cup/ | title=Cardiff City Women win Welsh Cup | date=25 Ebrill 2023 }}</ref>||[[C.P.D. Merched Dinas Caerdydd|Dinas Caerdydd]] || 4&ndash;0 || [[C.P.D. Merched Briton Ferry Llansawel|Briton Ferry Llansawel]] || Stadiwn Penydarren, [[Merthyr Tudful]] |- |2023–24<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=FVGF22GUA7U |title=Y GÊM LAWN | |publisher=[[Sgorio]] ar sianel Youtube [[S4C]] |date=5 Mai 2024}}</ref> |[[C.P.D. Merched Dinas Caerdydd|Dinas Caerdydd]] |2&ndash;0 |[[C.P.D. Merched Wrecsam|Wrecsam]] |[[Rodney Parade]], [[Casnewydd]] |- |} ==Gweler hefyd== * [[Adran Premier]] - uwch gynghrair genedlaethol pêl-droed merched Cymru * [[Tlws Adran]] - cwpan clybiau cynghreiriau Adran Cymru * [[Tîm pêl-droed cenedlaethol merched Cymru]] ==Cyfeiriadau== {{Cyfeiriadau|2}} ==Dolenni allanol== *[https://www.cymrufootball.wales/wpwl/ Tudalen Uwch Gynghrair Merched Cymru] *[https://www.walesonline.co.uk/all-about/wales-womens-football Tudalen Pêl-droed Merched Cymru ar Wales Online] [[Categori:Pêl-droed merched yng Nghymru]] [[Categori:Sefydliadau 1992]] 749d1hmqhrs43wu4ibkynqy15ff6xqc Cyfraith tlodi 0 284426 14892140 13271165 2026-05-10T09:11:30Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892140 wikitext text/x-wiki {{gwybodlen Adnoddau Addysg|Header1=CBAC|testun1=[https://resources.wjec.co.uk/Pages/ResourceSingle.aspx?rIid=117 Cyfnod o Newid] [http://resource.download.wjec.co.uk.s3.amazonaws.com/vtc/2016-17/16-17_2-11/cym/radicaliaeth-a-phrotest-1810-1848.pdf Radicaliaeth a Phrotest, 1810 -1848]|Header2=BBC|testun2=[https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zs6gh39/revision/2 Twf pwysau economaidd yn ystod oes y Tuduriaid]|Header3=|testun3=}} Roedd y '''gyfraith tlodi''' yn system o roi cymorth wedi ei ffurfioli a’i chyfundrefnu i’r tlodion yng Nghymru a Lloegr a ddechreuodd yn niwedd y 14g a dechrau cyfnod y Tuduriaid. Roedd hon yn system a fodolai nes cyflwynwyd y wladwriaeth les fodern ar ôl [[Yr Ail Ryfel Byd|yr Ail]] [[Yr Ail Ryfel Byd|Ryfel Byd]].<ref>{{Cite web|title=British social policy 1601-1948|url=http://www2.rgu.ac.uk/publicpolicy/introduction/historyf.htm|website=web.archive.org|date=2009-04-30|access-date=2020-09-16|archive-date=2007-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070720200312/http://www2.rgu.ac.uk/publicpolicy/introduction/historyf.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> Pasiwyd nifer o ddeddfwriaethau gan y [[Tuduriaid]] er mwyn ceisio rheoli a rhoi cymorth i nifer y [[tlodi]]on yng [[Cymru|Nghymru]] a [[Lloegr]]. Pasiwyd deddfwriaeth ganddynt a oedd yn delio â gwahanol fathau o dlodion, yn amrywio o’r tlawd methedig i grwydriaid a chardotwyr. Mae modd rhannu hanes Deddf y Tlodion yng Nghymru a Lloegr yn ddau gyfnod ar sail deddfwriaeth a basiwyd: sef yr Hen Ddeddf y Tlodion a basiwyd adeg teyrnasiad [[Elisabeth I, brenhines Lloegr|Elisabeth I]] a’r Ddeddf y Tlodion newydd a basiwyd yn [[1834]], pan fu newidiadau sylweddol i system gymorth y tlodion.<ref>{{Cite web|title=The Poor Law|url=http://institutions.org.uk/poor_law_unions/the_poor_law1.htm|website=web.archive.org|date=2009-05-04|access-date=2020-09-16|archive-date=2009-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090504111530/http://institutions.org.uk/poor_law_unions/the_poor_law1.htm|url-status=dead}}</ref> Newidiodd y ddeddf newydd hon y system o fod yn un a oedd darparu cymorth ar lefel lleol y [[plwyf]] mewn ffordd hap a damwain i gyfundrefn llawer mwy canolog a oedd yn hyrwyddo sefydlu'r [[Tloty|wyrcws]] ar lefel ehangach gan undebau deddf y tlodion.<ref>{{Cite web|title=Poor Law {{!}} British legislation|url=https://www.britannica.com/event/Poor-Law|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2020-09-16|language=en}}</ref> Dirywiodd system y gyfraith tlodi ar ddechrau'r 20g oherwydd ffactorau fel cyflwyno'r diwygiadau lles Rhyddfrydol ac argaeledd ffynonellau cymorth eraill gan gymdeithasau cyfeillgar ac undebau llafur, yn ogystal â diwygiadau tameidiog a aeth y tu hwnt i system Cyfraith y Tlodion.<ref>{{Cite web|title=English Poor Laws|url=https://eh.net/encyclopedia/english-poor-laws/|website=eh.net|access-date=2020-09-16}}</ref> Ni ddiddymwyd system cyfraith tlodi yn ffurfiol tan y Ddeddf Cymorth Gwladol yn 1948.<ref>{{Cite web|title=The New Poor Law|url=http://www.workhouses.org.uk/poorlaws/newpoorlaw.shtml|website=www.workhouses.org.uk|access-date=2020-09-16}}</ref> == Deddfau tlodi canoloesol == [[Delwedd:Doutielt3.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Doutielt3.jpg|alt=|bawd|Arweiniodd{{Dolen marw|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} y [[Pla Du]] at gynnydd mawr yn nifer y bobl dlawd]] Y Ddeddf Dlodion gynharaf a basiwyd yn [[yr Oesoedd Canol]] oedd ''Ordnans y Llafurwyr'' a basiwyd gan Frenin Lloegr, [[Edward III, brenin Lloegr|Edward III]], ar 18 Mehefin [[1349]] ac a adolygwyd yn 1350. Pasiwyd yr Ordnans mewn ymateb i’r [[Pla Du]] yn Lloegr, rhwng 1348 a 1350, pan amcangyfrifwyd y bu farw rhwng 30 a 40% o’r boblogaeth.<ref>{{Cite web|title=THE BLACK DEATH|url=http://www.cf.ac.uk/hisar/teach/history/projects/plague/economy.html|website=web.archive.org|date=2007-04-30|access-date=2020-09-16|archive-date=2007-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070430031619/http://www.cf.ac.uk/hisar/teach/history/projects/plague/economy.html|url-status=bot: unknown}}</ref> Golygai’r lleihad yn y boblogaeth bod galw mawr am weithwyr amaethyddol ym Mhrydain. Wynebai tirfeddiannwyr sefyllfa lle naill ai roeddent yn cynyddu cyflogau eu gweithwyr er mwyn medru cystadlu yn y farchnad waith i gyflogi gweithwyr, neu byddai’n rhaid iddynt ollwng gafael yn y tir. Cynyddodd cyflogau llafurwyr ac yn sgil hynny cynyddodd prisiau nwyddau yn yr [[economi]] am eu bod yn fwy drud i’w cynhyrchu. Roedd yr Ordnans a phasio ''Statud y Llafurwyr'' yn ymdrech i reoli prisiau ac yn dangos disgwyliad y Llywodraeth bod pawb a fedrai weithio yn gweithio; bod cyflogau yn cael eu cadw ar y lefelau oeddent cyn y Pla ac nad oedd pris rhy uchel yn cael ei roi ar fwyd. Gan fod prinder llafur, gwelai llafurwyr bod cyfle iddynt o dan amodau o'r fath dorri’n rhydd o’u cyflogwyr a chael eu rhyddfreinio, felly pasiodd Edward III ddeddfau ychwanegol oedd yn cosbi gweithwyr oedd yn ceisio ffoi.<ref>Sidney & Beatrice Webb, English Local Government: English Poor Law History Part 1, tud. 1–2, 24–25</ref> Yn ogystal â hynny, pasiwyd ''Statud Caergrawnt'' yn [[1388]] oedd yn gosod cyfyngiadau ar symudiadau llafurwyr a [[Cardota|chardotwyr]].<ref>{{Cite web|title=Timeline - Poor Laws, Workhouses, and Social Support|url=http://www.kingsnorton.info/time/poor_law_workhouse_timeline.htm|website=web.archive.org|date=2012-07-13|access-date=2020-09-16|archive-date=2012-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120713202144/http://www.kingsnorton.info/time/poor_law_workhouse_timeline.htm|url-status=dead}}</ref> == Deddfau tlodi oes y Tuduriaid == Yn ystod yr [[16eg ganrif]] un o’r problemau mwyaf a wynebai’r Llywodraeth oedd tlodi a chrwydro. Roedd hynny'n rhoi pwysau mawr ar gymunedau gwledig a threfol ond nid oeddent yn broblemau newydd. Cynyddodd nifer y crwydrwyr yn ystod y 15g oherwydd digwyddiadau fel y Pla Du a [[Rhyfeloedd y Rhosynnau|Rhyfel y Rhosynnau]]. Byddent yn crwydro ac yn symud er mwyn chwilio am waith, ac erbyn dechrau’r 16g roedd llawer o grwydrwyr proffesiynol a oedd yn gwneud gyrfa o gardota a chrwydro. Byddai rhai yn priodi crwydrwyr eraill a byddent yn ei weld fel ffordd o fyw. Roedd nifer y crwydrwyr yn broblem yn enwedig yn y trefi mawrion.<ref>{{Cite web|title=Sturdy Beggars|url=http://www.probertencyclopaedia.com/cgi-bin/res.pl?keyword=Sturdy+Beggars&offset=0|website=web.archive.org|date=2008-06-16|access-date=2020-09-16|archive-date=2011-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110608180220/http://www.probertencyclopaedia.com/cgi-bin/res.pl?keyword=Sturdy+Beggars&offset=0|url-status=dead}}</ref> === Cynnydd mewn tlodi === Bu cynnydd yn nifer yr unigolion oedd wedi bod yn [[Milwr|filwyr]] neu forwyr, neu'n weision i arglwyddi, a medrent fod yn beryglus oherwydd eu gallu i ddefnyddio arfau. Trodd y rhain at grwydro o ganlyniad i ddiwedd Rhyfel y Rhosynnau a deddfau [[Harri VII, brenin Lloegr|Harri VII]] i ddileu byddinoedd preifat. Roedd mwy o ryfeloedd yn golygu bod mwy o filwyr a morwyr yn dychwelyd adref heb swyddi ar eu cyfer, a theimlent fod crwydro yn rhoi mwy o gyfle iddynt gael gwell safon byw na llafurio. Achos arall oedd y cynnydd a fu ym mhoblogaeth Cymru a Lloegr. Erbyn diwedd y 15g bu cynnydd sylweddol yn nhrefi Lloegr. O ganlyniad i’r twf hwn bu cynnydd yn nifer y gweithwyr ar y farchnad lafur ac oherwydd hynny bu gostyngiad yn eu cyflogau. Cynyddodd lefelau diweithdra gan nad oedd digon o waith ar gael i bawb, ac arweiniodd hyn at drafferthion ariannol i weithwyr a’u teuluoedd. Gyda’r twf yn y boblogaeth bu mwy o alw am nwyddau, ac felly cynyddodd prisiau nwyddau ac roedd mwy o alw am fwyd yn y trefi. Canlyniad hyn oedd achosi chwyddiant mawr yng Nghymru a Lloegr. Roedd [[Cynaeafu|cynaeafau]] gwael yn rheswm arall pam y cynyddodd tlodi yn ystod cyfnod y Tuduriaid. Cafwyd cyfres o gynaeafau gwael yng nghanol y ganrif. Golygai cynhaeaf gwael bod llawer o bobl dlawd yn mynd yn brin o fwyd a diod, ac roedd methiant y cynhaeaf yn arwain at gynnydd ym mhrisiau nwyddau eraill hefyd. Roedd prinder bwyd yn achosi anfodlonrwydd cymdeithasol ac roedd terfysgoedd bwyd yn eithaf cyffredin yn ystod y cyfnod. Pasiwyd deddfau tlodion yn 1598 ac 1601 ar ddiwedd teyrnasiad Elisabeth I oherwydd prinder bwyd a newyn. Dioddefodd pobl dlawd ymhellach yng Nghymru a Lloegr oherwydd cau’r tiroedd gan dirfeddiannwyr. Cadw [[Dafad|defaid]] yn hytrach na thyfu [[Cnwd|cnydau]] a wnaed ar y tiroedd hynny gan fod mwy o elw wrth wneud hynny, ond o ganlyniad cynyddodd prisiau bwyd ar y farchnad. Roedd ffermio defaid yn golygu hefyd bod angen llai o weithwyr na thyfu cnydau ac felly trodd llawer at grwydro, a phenderfynu symud i’r trefi, a arweiniodd at broblem arall, sef gorboblogi. Bu [[Diddymu'r mynachlogydd|cau’r mynachlogydd]] yn ergyd fawr i ffordd o fyw pobl yn y cyfnod. Ers yr Oesoedd Canol, roedd cleifion, yr henoed a’r di-waith, a theuluoedd cyfan os nad oedd ganddynt deulu neu gymdogion i’w helpu, yn medru troi at yr [[Eglwys Loegr|Eglwys]] am gymorth. Ond, pan gaeodd Harri VIII y mynachlogydd rhwng 1536 a 1542, nid oedd ganddynt unman i droi ato a chynyddodd nifer y cardotwyr a’r bobl ddigartref. Roedd y mynachod yn cynnig lletygarwch hefyd i deithwyr ac i bererinion, ond gyda chau’r mynachlogydd daeth diwedd ar y cymorth a’r lloches oedd wedi cael ei gynnig ganddynt yn flaenorol.<ref name=":0">{{Cite web|title=The 1601 Elizabethan Poor Law|url=http://www.victorianweb.org/history/poorlaw/elizpl.html|website=www.victorianweb.org|access-date=2020-09-16}}</ref> Gyda chau’r mynachlogydd a lleiandai collodd y mynachod a’r lleianod eu gwaith a'u lle i fyw. Bu'n rhaid i rai droi at grwydro a chardota o ganlyniad. Er bod gan rai bensiynau, roedd hynny'n amrywio'n fawr gan fod y mynachod a’r lleianod mewn sefydliadau mwy yn derbyn mwy o bensiwn na thrigolion mewn [[abaty]], [[mynachlog]] neu [[Lleiandy|leiandy]] llai.<ref>{{Cite web|title=Twf pwysau economaidd yn ystod oes y Tuduriaid - Achosion trosedd - TGAU Hanes Revision|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zs6gh39/revision/2|website=BBC Bitesize|access-date=2020-09-16|language=en-GB}}</ref>   === Cosbau === Yn ystod cyfnod y Tuduriaid pasiwyd cyfres o ddeddfwriaethau ynghylch sut i ddelio gyda chrwydriaid a chardotwyr a’r cosbau y byddent yn eu derbyn. Ymateb cychwynnol y Llywodraeth oedd eu cosbi'n gorfforol. Yn ôl Deddf 1531, a basiwyd yn ystod teyrnasiad Harri VIII, byddai crwydriaid yn cael eu chwipio a’u hanfon yn ôl i’w hardaloedd brodorol. Roedd y ddeddf yn gwahaniaethu rhwng y ‘tlawd methedig’ (''impotent poor'') oedd â hawl i gardota oddi mewn i'w cymunedau eu hunain, a’r tlawd iach nad oeddent yn dioddef unrhyw anhwylder a fyddai’n eu hatal rhag gweithio. Rhoddai’r ddeddf hon y cyfrifoldeb i’r Ynad Heddwch chwilio am le i’r tlawd methedig lle gallent gardota. Byddent yn rhoi trwydded i’r cardotwyr, ac fel arfer cyfyngwyd categori'r tlodion methedig i bobl anabl, pobl sâl a’r henoed. Byddai’r tlawd methedig oedd yn cardota tu allan i’w hardal yn medru cael eu [[carchar]]u am ddau ddiwrnod (dydd a nos) a’u gosod mewn cyffion. Roeddent yn gorfod byw ar ddŵr a bara ac yna’n gorfod tyngu llw i fynd yn ôl i’r ardal lle'r oedd ganddynt hawl i fegera. Byddai’r tlawd iach yn cael eu chwipio, yn gorfod tyngu llw i addo dychwelyd i'r ardal lle cawsant eu geni, neu lle'r oeddent wedi byw yn ystod y tair blynedd flaenorol. Roedd yn rhaid iddynt hefyd addo chwilio am waith.<ref>{{Cite journal|title=The effect of epidemics on the development of English law from the black death through the industrial revolution|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01947649409510952|journal=Journal of Legal Medicine|date=1994-09|issn=0194-7648|pages=385–419|volume=15|issue=3|doi=10.1080/01947649409510952|language=en|first=Lewis|last=Vollmar}}</ref><ref>{{Cite web|title=Vagabond!|url=http://connection.ebscohost.com/c/articles/16260460/vagabond|website=connection.ebscohost.com|access-date=2020-09-16}}</ref> Yn 1535 lluniwyd mesur a oedd yn amlinellu cynllun gweithfeydd cyhoeddus er mwyn delio â phroblemau diweithdra, fyddai’n cael ei ariannu gan dreth ar incwm ac arian. Roedd y newidiadau a ddaeth yn sgil y [[Diwygiad Lloegr|Diwygiad Crefyddol]] wedi creu problem ddifrifol, yn enwedig yn [[Llundain]], lle'r oedd nifer uchel o gardotwyr a chrwydriaid. Bellach roedd y sefydliadau a’r strwythur oedd wedi arfer darparu ar gyfer y tlodion wedi cael eu dileu. O ganlyniad, roedd Harri VIII wedi cytuno i ail-freintio Ysbyty Sant Bartholomeus yn 1544 ac Ysbyty Sant Thomas yn Llundain yn 1552 ar yr amod bod dinasyddion Llundain yn talu am eu cynnal. Ond, methodd y ddinas godi digon o gyfraniadau gwirfoddol i gynnal y ddau ysbyty ac felly yn 1547 cyflwynwyd Treth y Tlodion, a oedd yn disodli casgliadau ar y Sul yn yr eglwys â chasgliadau gorfodol ar gyfer y tlodion. Yn 1555 roedd consyrn am y nifer uchel o dlodion yn Llundain oedd yn medru gweithio ond eto’n methu canfod gwaith. Gan hynny, sefydlwyd y ''Tŷ Cywiro'' cyntaf (rhagflaenydd y Wyrcws) yn Hen Balas y Brenin yn Bridewell, lle byddai’r tlawd yn medru cael lloches ac yn gwneud capiau a gwelyau plu i dalu am eu lle.<ref>{{Cite journal|title=English Local Government: English Poor Law History. Part I. The Old Poor Law.|url=http://www.jstor.org/stable/2143307?origin=crossref|journal=Political Science Quarterly|date=1928-06|pages=47-50|volume=43|issue=2|doi=10.2307/2143307|first=Arthur Lyon|last=Cross|first2=Sidney|last2=Webb|first3=Beatrice|last3=Webb}}</ref> Yn ystod teyrnasiad [[Edward VI, brenin Lloegr|Edward VI]] pasiwyd Deddf 1547 a oedd yn llym iawn ei chosbau yn erbyn cardotwyr. Wynebai cardotwyr ddwy flynedd o lafur caled am y drosedd gyntaf, ond os byddent yn cael eu dal nifer o droeon, y gosb oedd caethwasiaeth neu hyd yn oed farwolaeth. Pan fyddai crwydryn yn cael ei ganfod yn euog byddai’n cael ei warthnodi gyda’r llythyren ‘V’, oedd yn cynrychioli’r enw ‘''vagrant''’. Roedd y ddeddf mor greulon a gormesol fel bod Ynadon Heddwch yn oedi rhag ei gweithredu’n llawn.<ref name=":1">{{Cite web|title=The treatment of vagabonds in Tudor times - Methods of punishment – WJEC - GCSE History Revision - WJEC|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z938v9q/revision/1|website=BBC Bitesize|access-date=2020-09-16|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite book|edition=2nd ed|title=Early modern England 1485-1714 : a narrative history|url=https://www.worldcat.org/oclc/839388930|publisher=Wiley-Blackwell|date=2009|location=Chichester, U.K.|isbn=1-118-69725-1|oclc=839388930|others=Key, Newton.|last=Bucholz, R. O., 1958-}}</ref> Roedd y pwyslais ar [[Cosb gorfforol|gosb gorfforol]] yr un mor amlwg yn nhelerau Deddf 1572, a basiwyd yn ystod teyrnasiad Elisabeth I. Serch hynny, roedd y ddeddf yn drobwynt yn hanes deddfwriaeth y tlodion gan ei bod yn gwahaniaethu rhwng cosbau i’r tlawd iach a’r tlawd methedig. Roedd y tlawd iach yn cael eu diffinio fel rhai heb gyflogwr neu feistr ac roedd tinceriaid a ‘chardotwyr proffesiynol’ yn cael eu cyfrif yn y categori hwn. Y gosb am grwydro fel trosedd gyntaf oedd gwarthnodi’r glust ac os oedd rhywun yn cardota nifer o droeon y gosb oedd marwolaeth. Ymhlith y cardotwyr proffesiynol roedd y ‘tlodion cadarn’(''sturdy beggars''), sef gangiau bygythiol a fyddai’n crwydro'r wlad, yn teithio i bentrefi a threfi. Byddent yn gwisgo ac yn ymddwyn mewn ffordd a fyddai’n ennyn cydymdeimlad pobl fel eu bod yn derbyn arian neu fwyd ganddynt, er enghraifft, y ‘''cranc ffug''’, y ‘''Tom O’Bedlam''’ a’r ‘''clapperdudgeon''’.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite book|title=English local government : English poor law history. Part 1, The old poor law|url=https://www.worldcat.org/oclc/963726662|publisher=[Herron Press]|date=2013|location=[Alcester]|isbn=978-1-4733-0036-1|oclc=963726662|others=Webb, Beatrice, 1858-1943.|last=Webb, Sidney, 1859-1947.|first=|year=|pages=52}}</ref> Y categori arall oedd y crwydriaid a chardotwyr oedd yn ddi-waith am resymau y tu hwnt i’w rheolaeth, sef y rhai a oedd yn rhy wan neu’n rhy hen i weithio. Roedd y ddeddf yn cydnabod hefyd, yn wahanol i rai blaenorol, nad oedd digon o waith ar gael bob amser i bawb. Roedd y ddeddf hefyd yn rhoi’r awdurdod i Ynadon Heddwch arolygu a llunio cofrestr o’r tlawd methedig, asesu faint o arian oedd ei angen arnynt i gynnal eu hunain, a hefyd asesu'r plwyfolion lleol er mwyn sicrhau eu bod yn gwneud cyfraniadau wythnosol digonol o arian. Yn hytrach na chosbi’r tlawd, rhoddwyd cyfrifoldeb i’r Ynad Heddwch gasglu trethi oddi wrth y plwyfolion lleol er mwyn helpu’r anghenus. Roedd y ddeddf hon yn cydnabod bod angen gwneud cyfraniadau gorfodol i gynnal y tlawd.<ref name=":2" /> Roedd Deddf 1576 yn ymdrech i geisio rhoi gwaith i bobl lle'r oedd cyflogaeth y tu hwnt i’w rheolaeth, drwy ddarparu gwaith iddynt ym maes tecstilau neu weithio gyda haearn. Yn ystod y 1590au dirywiodd y sefyllfa economaidd yn y wlad. Hwn oedd cyfnod y ‘newyn mawr’. Rhwng 1595 a 98 cafwyd cyfres o gynaeafau gwael, ac o ganlyniad cododd prisiau i lefel uchel ofnadwy. Achosodd hyn dwf yn nifer y bobl oedd yn byw mewn tlodi a bu cyfres o derfysgoedd ar draws Lloegr gan nad oedd cymorth ac elusen oddi wrth y mynachlogydd yn bodoli.<ref name=":1" /> Ar yr un pryd roedd chwyddiant yn cynyddu oherwydd twf yn y boblogaeth ac roedd gwerth yr arian wedi dibrisio. O ganlyniad, sylweddolodd y Llywodraeth yn wyneb y problemau cymdeithasol ac economaidd bod yn rhaid ymyrryd yn y sefyllfa. Sylweddolwyd bod yr amgylchiadau hyn yn rhai a oedd y tu hwnt i reolaeth pobl ac felly pasiwyd Deddfau 1598 ac 1601 er mwyn helpu’r sefyllfa. Yn ôl Deddf 1601 roedd yn rhaid i bob plwyf edrych ar ôl ei dlodion ei hunan ac ym mhob plwyf penodwyd ‘arolygwyr y tlawd’ - wardeiniaid eglwys fel arfer, a’u gwaith nhw oedd casglu ‘treth y tlodion’ oddi wrth y trethdalwyr yn y plwyf.<ref>{{Cite web|title=A Short Explanation of the English Poor Law|url=http://www.mdlp.co.uk/resources/general/poor_law.htm|website=www.mdlp.co.uk|access-date=2020-09-16}}</ref> Byddai’r arian hwn yn cael ei ddefnyddio i ofalu am y mwyaf anghenus i dalu am loches, dillad a bwyd iddynt - er enghraifft, y ‘tlawd methedig’.<ref>{{Cite web|title=The history of the NHS|url=https://www.nuffieldtrust.org.uk/health-and-social-care-explained/the-history-of-the-nhs/|website=The Nuffield Trust|date=2019-11-11|access-date=2020-09-16|language=en-GB}}</ref> Dosbarthwyd y tlodion i wahanol gategorïau - er enghraifft, y rhai a oedd yn rhy sâl neu’n rhy hen i weithio, sef y tlawd methedig. Byddent yn derbyn ‘cymorth allanol’ ac roedd rhai o’r henoed, a oedd yn y categori hwn hefyd, weithiau yn cael lletya mewn ‘tai elusennol’ (''alms houses''). Roedd sefydliadau [[Sefydliad elusennol|elusennol]] yn ariannu’r math hyn o dai hefyd. Roedd y tlawd abl a oedd yn gwrthod gweithio - er enghraifft, y tlawd diog - yn cael eu rhoi mewn Tai Cywiro ac yn cael eu curo nes eu bod yn newid eu hagweddau. Yn y plwyfi lle nad oedd tai cywiro byddai treth y tlodion yn cael ei chasglu i helpu’r tlodion yn eu tai eu hunain. Dywedai’r ddeddf bod rhieni a phlant yn gyfrifol am ei gilydd a gallai rhieni oedrannus fyw gyda’u plant.<ref name=":0" /> Byddai plant amddifad yn cael byw yn y gymuned a phan fyddent yn hynach byddent yn cael eu gosod mewn [[prentisiaeth]]au gyda [[Crefft|chrefftwyr]].<ref name=":1" /> == Cychwyn y wyrcws == [[Delwedd:To_Builders_and_Contractors_1829.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:To_Builders_and_Contractors_1829.jpg|bawd|Hysbyseb{{Dolen marw|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} i adeiladwyr adeiladu wyrcws newydd yng ngogledd Cymru, 1829]] Cychwynnodd y gwaith o sefydlu a datblygu'r wyrcws ar ddiwedd y 17g yn sgil sefydlu Corfforaeth [[Bryste]] ar gyfer y Tlodion, a sefydlwyd gan ddeddf Seneddol yn 1696. Roedd y ddeddf yn sefydlu wyrcws a fyddai’n darparu llety a gofal ar gyfer y tlodion yn ogystal â thai cywiro ar gyfer mân droseddwyr. Yn dilyn esiampl Bryste, sefydlwyd corfforaethau tebyg mewn deuddeg tref neu ddinas arall. O ddiwedd y 1710au ymlaen, dechreuodd yr [[Cymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol|SPCK]] (''Cymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol'') hyrwyddo'r syniad o sefydlu wyrcws plwyfol. Cyhoeddwyd nifer o bamffledi ganddynt ar y testun a chefnogwyd hwy gan Syr Edward Knatchbull, a lwyddodd i lywio ''Deddf Brawf y Wyrcws'' drwy’r Senedd yn 1723.<ref>{{Cite web|title=Edward REYNOLDS|url=http://freepages.rootsweb.com/~maxineweddell/genealogy/108.htm|website=freepages.rootsweb.com|access-date=2020-09-16}}</ref> Roedd y ddeddf yn rhoi’r pŵer i blwyfi unigol neu fel menter rhwng dau neu ragor o blwyfi sefydlu wyrcws plwyfol. Bu hefyd yn allweddol yn y gwaith o hyrwyddo’r syniad o sefydlu wyrcws ymhlith cynulleidfa fwy eang a chenedlaethol. Erbyn 1776 roedd tua 1,912 wyrcws wedi cael eu sefydlu yng Nghymru a Lloegr, gyda bron i 100,000 o dlodion yn cael lloches ynddynt. Mae'n ddigon posib bod tua 1 miliwn yn derbyn rhyw fath o gymorth ar gyfer y tlodion yn y plwyf erbyn diwedd y 18g.<ref>{{Cite web|title=The making of the English working class - E. P. Thompson|url=http://libcom.org/library/making-english-working-class-ep-thompson|website=libcom.org|access-date=2020-09-16|language=en}}</ref> Yn 1782, llwyddodd Thomas Gilbert i basio deddf a ddaeth yn sail i ddatblygu System Speenhamland, a oedd yn darparu cymorth ariannol i weithwyr tâl isel.<ref>{{Cite web|title=Gilbert's Act (1782)|url=http://www.victorianweb.org/history/poorlaw/gilbert.html|website=www.victorianweb.org|access-date=2020-09-16}}</ref> == Oes Fictoria a Deddf y Tlodion 1834 == Yn dilyn y difrod a’r torri peiriannau a ddigwyddodd yn ystod [[Terfysgoedd Swing]], penderfynodd y Llywodraeth sefydlu Comisiwn Brenhinol er mwyn archwilio'r gwaith o weithredu Cyfraith y Tlodion yn 1832. Roedd y comisiwn yn cynnwys naw aelod, ac yn eu plith Nassau William Senior, ac Edwin Chadwick fel Ysgrifennydd. Y prif reswm dros sefydlu'r comisiwn oedd bod y system dlodion a fodolai’n barod yn aneffeithiol gan ei bod yn rhy gostus ac nid oedd digon o’r tlawd abl yn chwilio am waith i gynnal eu teuluoedd. Cyhoeddwyd yr adroddiad yn 1834, ac yn yr un flwyddyn pasiwyd ''Deddf Newydd y Tlodion''.<ref>{{Cite web|title=Changing attitudes towards poverty after 1815|url=http://www.victorianweb.org/history/poorlaw/changes.html|website=www.victorianweb.org|access-date=2020-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Poor Law Commission|url=http://www.victorianweb.org/history/poorlaw/plcommiss.html|website=www.victorianweb.org|access-date=2020-09-16}}</ref> Yn ôl y Ddeddf byddai plwyfi yn medru cyfuno i ffurfio undebau a byddai pob undeb yn adeiladu ei wyrcws ei hun. Bwrdd y Gwarchodwyr oedd yn rheoli'r wyrcws, ac etholwyd aelodau’r bwrdd gan y trethdalwyr lleol. Cydlynwyd y gwaith hwn gan Fwrdd Canolog o dri chomisiynydd.<ref>{{Cite web|title=Vision of Britain {{!}} Administrative Units Typology {{!}} Status definition: Poor Law Union|url=https://www.visionofbritain.org.uk/types/status_page.jsp?unit_status=PLU|website=www.visionofbritain.org.uk|access-date=2020-09-16}}</ref> Roedd bywyd yn y wyrcws yn llym ac yn galed. Gwnaed pethau'n ddiflas yno'n fwriadol er mwyn rhybuddio pobl mai dim ond os nad oedd unrhyw le arall i droi roedd y wyrcws ar gael. Roedd bywyd yn cael ei wneud mor annioddefol fel y byddai’n well gan y tlodion fynd allan i chwilio am waith nag aros yn y wyrcws. Daeth pobl i gasáu’r wyrcws ac roedd stigma, cywilydd a gwarth cymdeithasol ynghlwm wrth y sefydliad. Gwahanwyd teuluoedd yn y wyrcws, gyda’r plant yn cael eu hanfon i un rhan o’r adeilad ac yna’r gwragedd a’r dynion yn cael eu didoli i rannau eraill. Roedd y gwaith yn undonog - er enghraifft, malu esgyrn i wneud glud a datod rhaffau. Roedd y bwyd yn cael ei ddogni ac yn aml iawn roedd y tlodion yn newynu. Cymaint oedd atgasedd pobl tuag at y wyrcws fel bod yr adeiladau'n dod yn darged i brotestwyr adeg [[protest]]iadau. Adeg [[Helyntion Beca|Terfysgoedd Beca]] yn ne-orllewin Cymru, ymosodwyd ar y Wyrcws yng [[Caerfyrddin|Nghaerfyrddin]] yn 1843 ac roedd y wyrcws yn cael ei bortreadu fel sefydliad ffiaidd yn llenyddiaeth [[Oes Fictoria]] - er enghraifft, yn y nofel ‘[[Oliver Twist]]’ gan [[Charles Dickens]].<ref>{{Cite book|title=Hanes cymru.|url=https://www.worldcat.org/oclc/153576256|publisher=Penguin Books Ltd|date=2007|location=[Place of publication not identified]|isbn=0-14-028476-1|oclc=153576256|last=Davies, John.|first=|year=|pages=343-344; 355-357; 366}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://resource.download.wjec.co.uk.s3.amazonaws.com/vtc/2016-17/16-17_2-11/cym/radicaliaeth-a-phrotest-1810-1848.pdf|title=Radicaliaeth a phrotest 1810-1848|date=|access-date=17 Medi 2020|website=CBAC|last=|first=|archiveurl=|archivedate=|deadurl=}}{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bu enghreifftiau yn Lloegr lle darganfuwyd bod yr amodau byw mor gïaidd a brwnt y bu'n rhaid i’r Llywodraeth ymyrryd yn y sefyllfa, fel y digwyddodd yn Wyrcws [[Andover]] yn 1846. Yn 1848 bu ymchwiliad i’r ffordd annynol roedd y tlodion yn cael eu trin yn Wyrcws [[Huddersfield]].<ref>{{Cite web|title=The Huddersfield workhouse scandal: 1848|url=http://www.historyhome.co.uk/peel/poorlaw/huddscand.htm|website=www.historyhome.co.uk|access-date=2020-09-16}}</ref> Yn 1858 sefydlwyd Cymdeithas Ymweliadau'r Wyrcws. Roedd hwn yn sefydliad a oedd yn amlygu'r amodau yn y wyrcws ac a arweiniodd at y wyrcws yn cael ei arolygu yn fwy rheolaidd.<ref>{{Cite web|title=The workhouse|url=http://www.swallowcliffehall.com/workh.html|website=web.archive.org|date=2009-09-06|access-date=2020-09-16|archive-date=2009-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090906140144/http://www.swallowcliffehall.com/workh.html|url-status=dead}}</ref> == Dirywiad a diddymu == [[Delwedd:David_Lloyd_George.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:David_Lloyd_George.jpg|bawd|Fel{{Dolen marw|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} pensaer diwygiadau’r Rhyddfrydwyr roedd [[David Lloyd George]] wedi paratoi’r ffordd ar gyfer diddymu Deddf y Tlodion]] Wrth i ffurfiau a dulliau newydd o gymorth gael eu cynnig a’u datblygu, dechreuodd system Deddf y Tlodion leihau a dirywio. Roedd twf y cymdeithasau cyfeillgar yn cynnig cymorth i’w haelodau heb iddynt orfod troi at Ddeddf y Tlodion ac roedd undebau llafur hefyd yn cynnig cymorth ariannol i’w haelodau. Roedd pasio ''Deddf Diddymu Datgymhwyso Cymorth Meddygol 1865'' (''Medical Relief Disqualification Removal Act'') yn golygu nad oedd pobl a oedd wedi derbyn gofal meddygol a ariannwyd gan dreth y tlodion bellach yn colli eu hawl i bleidleisio mewn etholiadau. Yn 1905 pasiodd y Ceidwadwyr ''Ddeddf y Gweithiwr Di-waith'' a oedd yn darparu gwaith dros dro i weithwyr yn ystod cyfnodau o ddiweithdra. Pan ddaeth y Rhyddfrydwyr i rym yn dilyn Etholiad Cyffredinol 1906 cyflwynwyd cyfres o ddiwygiadau lles ganddynt yn y blynyddoedd dilynol a fyddai’n gweddnewid deddfwriaeth yn y maes lles ac yn golygu fod pobl yn medru cael mynediad at wasanaethau heb gywilydd a stigma Deddf y Tlodion.<ref>{{Cite web|title=Cefnogi astudiaeth fanwl 1900–1918|url=http://resource.download.wjec.co.uk.s3.amazonaws.com/vtc/2014-15/history/timeline/indexC.html|website=resource.download.wjec.co.uk.s3.amazonaws.com|access-date=2020-09-16}}{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Unigolyn allweddol yn y gwaith o gynllunio a chyflwyno’r diwygiadau hyn oedd y Cymro [[David Lloyd George]]. Ymhlith y diwygiadau lles a basiwyd roedd Pensiwn i’r Henoed yn 1908 ac Yswiriant Gwladol i’r Sâl a’r Di-waith rhwng 1909 a 1911. Fel pensaer diwygiadau’r Rhyddfrydwyr roedd Lloyd George wedi paratoi’r ffordd ar gyfer diddymu Deddf y Tlodion.<ref name="Davies, John. 2007 464">{{Cite book|title=Hanes cymru.|url=https://www.worldcat.org/oclc/153576256|publisher=Penguin Books Ltd|date=2007|location=[Place of publication not identified]|isbn=0-14-028476-1|oclc=153576256|last=Davies, John.|first=|year=|pages=464}}</ref><ref name="Davies, John. 2007 464"/><ref>{{Cite web|title=Cyfnod o Newid|url=https://resources.wjec.co.uk/Pages/ResourceSingle.aspx?rIid=117|website=CBAC|access-date=2020-09-16|date=|last=|first=|archiveurl=|archivedate=|deadurl=}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cyfnod o Newid - Gwleidyddiaeth Plaid|url=https://resources.wjec.co.uk/Pages/ResourceSingle.aspx?rIid=117|website=CBAC|access-date=2020-09-17|date=|last=|first=|archiveurl=|archivedate=|deadurl=}}</ref> O 1911 ymlaen, disodlwyd y term ’Wyrcws’ gan ‘Sefydliad Deddf y Tlodion’ a chafodd y ‘prawf modd’ ei gyflwyno yn y blynyddoedd rhwng y ddau ryfel byd - nid fel rhan o Ddeddf y Tlodion, ond fel ffordd o gynnig cymorth i bobl fel nad oeddent yn dioddef y stigma oedd yn gysylltiedig â thlodi. Yn ystod [[y Rhyfel Byd Cyntaf]] defnyddiwyd ambell wyrcws fel [[ysbyty]] dros dro ar gyfer milwyr a anafwyd. Cynyddodd y niferoedd a ddefnyddiai system Cyfraith y Tlodion rhwng y ddau ryfel byd, er gwaethaf ymestyn yr yswiriant di-waith i bron pob gweithiwr heblaw’r hunan-gyflogedig. Darparwyd ‘cymorth allanol’ i lawer o’r gweithwyr hyn. Un agwedd ar Gyfraith y Tlodion oedd yn parhau i achosi llawer o ddicter oedd y ffaith nad oedd baich cymorth y tlodion yn cael ei rannu’n gytbwys rhwng ardaloedd cyfoethog a thlawd, ond yn hytrach yn disgyn drymaf ar yr ardaloedd hynny lle'r oedd y tlodi ar ei waethaf. Dyma’r ddadl a oedd yn ganolog i ‘Wrthryfel Trethi Poplar’ a arweiniwyd gan George Lansbury ac eraill yn 1921. Yn 1911 roedd Lansbury wedi ysgrifennu ymosodiad pryfoclyd ar system y wyrcws mewn pamffled o dan y teitl: ‘Smash Up the Workhouse!’.<ref>{{Cite book|title=The Workhouse System 1834-1929: The History of an English Social Institution.|url=https://www.worldcat.org/oclc/951975573|location=[Place of publication not identified]|isbn=978-1-317-23682-5|oclc=951975573|last=Crowther, M. A.}}</ref> Chwalwyd Cyfraith y Tlodion gan nifer o fesurau a basiwyd rhwng y ddau ryfel byd. Pasiwyd ''Deddf Bwrdd y Gwarchodwyr'' yn 1926 mewn ymateb i Fwrdd y Gwarchodwyr yn cefnogi’r glowyr adeg [[Streic Cyffredinol 1926|Streic Gyffredinol]] 1926. Diddymwyd y wyrcws yn swyddogol gan ''Ddeddf Llywodraeth Leol'' 1929, a rhwng 1929 a 1930 diflannodd swyddogaethau Gwarchodwyr Cyfraith y Tlodion, ‘prawf y wyrcws’ a’r term ‘tlotyn’. Sefydlwyd Bwrdd Cymorth y Di-waith yn 1934 er mwyn delio â'r rhai nad oeddent yn medru cael cymorth ''drwy Ddeddf Yswiriant Gwladol'' 1911 a basiwyd gan y Rhyddfrydwyr, ac erbyn 1937 roedd y tlawd abl wedi cael eu hamlyncu i’r cynllun hwn. Erbyn 1936 roedd 13% o bobl yn dal i dderbyn cymorth i'r tlodion mewn rhyw fath o sefydliad.<ref>{{Cite web|title=The Poor Law:|url=http://www.thepotteries.org/local_history/010.htm|website=www.thepotteries.org|access-date=2020-09-16}}</ref> Yn 1948 cafodd system Cyfraith y Tlodion ei diddymu’n gyfan gwbl pan basiwyd y wladwriaeth les fodern ac y pasiwyd y ''Ddeddf Cymorth Gwladol''. Pasiwyd ''Deddf Gwasanaeth Iechyd Gwladol'' yn 1946 a ddaeth i rym yn 1948 gan greu’r [[Gwasanaeth Iechyd Gwladol]] modern. == Cyfeiriadau == <references responsive="" /> [[Categori:Prosiect WiciAddysg]] [[Categori:Cyfraith]] [[Categori:Tlodi]] [[Categori:Hanes Cymru]] [[Categori:Hanes Lloegr]] n6cw47zqf7wvwm3ura3awj3mtoz13gi Banteng 0 285298 14892095 10878168 2026-05-10T08:34:09Z Craigysgafn 40536 14892095 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Banteng|image=Bos javanicus javanicus.jpg|image_caption=Buwch banteng (chwith) a tharw (dde)|status=EN|status_system=IUCN3.1||taxon=Bos javanicus|authority=[[Eduard Joseph d'Alton|d'Alton]], 1823|subdivision_ranks=Isrywogaeth|subdivision={{collapsible list |Javan banteng (''B. j. javanicus'') {{small|d'Alton, 1823}} |Indochinese (or Burma) banteng (''B. j. birmanicus'') {{small|[[Richard Lydekker|Lydekker]], 1898}} |Bornean banteng (''B. j. lowi'') {{small|Lydekker, 1912}} }}|range_map=Bos javanicus.png|range_map_caption=Lleoliad y banteng (2010)<br>gwyrdd: ar gael<br>coch: o bosib ar gael|synonyms_ref=|synonyms={{collapsible list |''Bos banteng'' {{small|[[Johann Andreas Wagner|Wagner]], 1844}} |''B. bantinger'' {{small|Schlegel and Müller, 1845 }} |''B. banting'' {{small|[[Carl Jakob Sundevall|Sundevall]], 1846 }} |''B. butleri'' {{small|[[Richard Lydekker|Lydekker]], 1905}} |''B. domesticus'' {{small|Wilckens, 1905 }} |''B. leucoprymnus'' {{small|Quoy and Gaimard, 1830 }} |''B. porteri'' {{small|[[Richard Lydekker|Lydekker]], 1909 }} |''B. seleniceros'' {{small|[[Edmund Heller|Heller]], 1890 }} |''B. seligniceros'' {{small|Meyer, 1878 }} |''B. sondaicus'' {{small|[[Edward Blyth|Blyth]], 1842}} }}}} Math o [[buwch|wartheg gwyllt]] o De-Ddywrain Asia yw '''banteng''' (''Bos javanicus''; {{IPAc-en|ˈ|b|æ|n|t|ɛ|ŋ}}) a elwir hefyd yn '''tembadau'''.<ref name="Phillipps2016">{{cite book|author=Quentin Phillipps|title=Phillipps' Field Guide to the Mammals of Borneo and Their Ecology: Sabah, Sarawak, Brunei, and Kalimantan|url=https://books.google.com/books?id=0SxzCwAAQBAJ&pg=PA304|date=10 Mai 2016|publisher=Princeton University Press|pages=304}} (Saesneg)</ref> [[File:Banteng Alas Purwo (face cropped).jpg|bawd|chwith|Pen tarw banteng.]] Dofwyd y banteng mewn llawer o lefydd yn ne-ddwyrain Asia, ac mae tua 1.5 miliwn o fantengau domestig sydd yn cael eu galw'n '''wartheg Bali'''. Mae'r anifeiliaid yn cael eu defnyddio fel anifeiliaid gwaith, ac am eu cig. Mae'r banteng hefyd wedi cael e cyflwyno i ogledd Awstralia, ble maen nhw wedi sefydlu poblogaeth gwyllt sefydlog. == Dosbarthiad ac isrhywogaeth == Ceir tair isrywogaeth cydnabyddedig: * Banteng Jawa (B. j. javanicus), darganfwyd yn Jawa, Bali, ac Indonesia. Mae'r gwryw yn ddu, ac mae'r fenyw yn felyn tywyll. * Banteng Indotseiniaidd (neu Bwrma) (B. j. birmanicus) Lydekker, 1898. Maent ar gael ym Myanmar, Gwlad Tai, Cambodia, Laos, Fietnam, ac efallai yn India, ond maen nhw'n ddiflanedig ym Mangladesh. Mae'r gwryw a'r fenyw fel arfer yn felyn tywyll, ond yng Nghambodia mae 20% o'r gwryw yn ddu, ac yng ngorynys Malaya yng Ngwlad Tai, mae'r rhan fwyaf o'r gwryw yn ddu. Mae'r isrywogaeth hon yn cael ei hadnabod gan IUCN ond nid gan 'Mammal Species of the World'. * Banteng Borneiaidd (B. j. lowi) Lydekker, 1912, o Forneo. Mae'r isrywogaeth hon yn llai na banteng Jawa a Bali. Mae ganddynt gyrn mwy serth, ac mae'r gwryw yn frown siocled. == Nodweddion == O ran maint, mae banteng yn debyg i fuwch ddomestig, yn mesur rhwng 1.9m a 2.25m. Gall pwysau'r corff fod rhwng 400&nbsp;kg a 900&nbsp;kg. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Rhywogaethau mewn perygl yn ôl Rhestr Goch yr IUCN]] [[Categori:Bucholion]] ayf8zrwn3ggrtx0qzvv6adyztrqwc4s Merched Parchus 0 286087 14891714 13690977 2026-05-09T14:05:24Z Craigysgafn 40536 14891714 wikitext text/x-wiki {{teitl italig}} Rhaglen deledu Cymraeg yw '''''Merched Parchus''''' a ddarlledwyd [[2019]]. Ysgrifennwyd y gyfres gan [[Hanna Jarman]] a [[Mari Beard]]. Chwaraeodd Jarman prif ran yn y gyfres hefyd.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/54011102|title=20 o enwebiadau 'tro cyntaf' yng ngwobrau BAFTA|date=3 Medi 2020|website=BBC Cymru Fyw|access-date=16 Ionawr 2021}}</ref> Cymharwyd y gyfres â ''Fleabag'' gyda [[Phoebe Waller-Bridge]].<ref name=arts>{{cite web|url=https://www.walesartsreview.org/tv-merched-parchus/|title=TV - Merched Parchus|date=9 Mai 2019|author=Gary Raymond|website=Wales Arts Review|access-date=16 Ionawr 2021|language=en|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122040015/https://www.walesartsreview.org/tv-merched-parchus/|url-status=dead}}</ref> ''Merched Parchus'' oedd y gyfres gyntaf gan S4C i gael ei ffrydio ar y we cyn ei ddarlledu. Roedd 8 pennod o 13 munud ar gael ar S4C Clic ym mis Ebrill 2019 cyn y darllediad ar S4C wythnos yn ddiweddarach.<ref name=arts/> {{eginyn teledu}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Rhaglenni teledu Cymreig 2019]] [[Categori:Rhaglenni teledu S4C]] qhrunpn8kcwhvbvoeej69w1u6j39ewk Buffy Williams 0 287987 14891791 10918483 2026-05-09T20:35:50Z Dafyddt 942 14891791 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= dinasyddiaeth | nationality = {{banergwlad|Cymru}} | dateformat = dmy}} Gwleidydd o Gymru yw '''Elizabeth "Buffy" Williams''' (ganwyd '''Kerslake''', [[1 Tachwedd]] [[1976]]).<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/politics/2021/may/07/welsh-voters-deliver-mixed-election-results-for-labour-and-tories |title=Labour makes big gains in Wales defeating ex-Plaid Cymru leader |last=Morris |first=Steven |date=7 Mai 2021 |website=[[theguardian.com]] |access-date=8 Mai 2021|language=en}}</ref> Roedd [[Aelod o'r Senedd]] dros [[Rhondda (etholaeth Senedd Cymru)|Rhondda]] rhwng 2021 a 2026. Ni chafodd ei hail-ethol yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]].<ref>{{Cite web|title=Pwy yw'r 16 AS a fethodd a chael eu hail-ethol?|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/erthyglau/cewpgrjkqxeo|website=BBC Cymru Fyw|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> Enillodd Williams sedd Rhondda yn etholiadau’r Senedd yn 2021, gan drechu cyn arweinydd Plaid Cymru, [[Leanne Wood]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/57030817|title=Etholiad 2021: Llafur yn cadw seddi pwysig ac yn cipio'r Rhondda|date=8 Mai 2021|website=BBC Cymru Fyw|access-date=9 Mai 2021}}</ref> Cafodd Williams ei geni yn [[Trewiliam|Nhrewiliam]], [[Rhondda Cynon Taf]]. Mae hi'n gweithio fel rheolydd Canolfan Pentre.<ref>{{cite web|url=https://gov.wales/st-david-awards/elizabeth-williams-and-canolfan-pentre|title=Elizabeth (Buffy) Williams and Canolfan Pentre|website=St David Awards|date=9 Chwefror 2021|access-date=8 Mai 2021}}</ref> Ym mis Mawrth 2021, enwebodd y blaid Lafur Williams ar gyfer gwobr Llywodraeth Cymru, Gwobrau St David, ar ôl iddi gael ei dewis yn ymgeisydd ar gyfer etholiadau’r Senedd. Beirniadwyd y penderfyniad gan y Ceidwadwyr.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-56489708|title=Labour candidates for St David Awards 'inappropriate'|date=23 Mawrth 2021|author=James Williams|website=BBC News|access-date=9 Mai 2021|language=en}}</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Williams, Buffy}} [[Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026]] [[Categori:Genedigaethau 1976]] [[Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf]] et2smsxhaqoczj7m1wfjnkbf1kr302y Rhys ab Owen 0 288052 14891804 13562013 2026-05-09T20:49:11Z Dafyddt 942 14891804 wikitext text/x-wiki {{Infobox politician |honorific-prefix= |occupation= |otherparty= |spouse= |relations= |children= |residence= |alma_mater= |profession=Bargyfreithiwr |nationality={{banergwlad|Cymru}} |cabinet= |committees= |portfolio= |religion= |signature= |signature_alt= |website= |party=[[Annibynnwr (gwleidydd)|Annibynnol]]<br> [[Plaid Cymru]] (hyd at 2024) |birthname=Rhys ab Owen Thomas |name=Rhys ab Owen |majority= |honorific-suffix=[[Aelod o'r Senedd|AS]] |image=Rhys ab Owen AS - Senedd Cymru.jpg |imagesize= |alt= |caption= |office=[[Aelod o'r Senedd]] <br> dros [[Canol De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Canol De Cymru]] |term_start=8 Mai 2021 |restingplace= |term_end=8 Ebrill 2026 |predecessor= |successor= |birth_date={{dyddiad geni ac oedran|df=y|1987|1|12}} |birth_place=Caerdydd |death_date= |death_place= |footnotes= }} Gwleidydd a bargyfreithiwr o [[Cymru|Gymru]] yw '''Rhys ab Owen''' (ganwyd [[12 Ionawr]] [[1987]])<ref>{{Cite web|title=Rhys ab Owen Thomas|url=https://www.iwa.wales/authors/rhys-ab-owen-thomas/|publisher=Institute of Welsh Affairs|access-date=8 Mai 2021}}</ref> (enw llawn '''Rhys ab Owen Thomas''').<ref name="wales">{{Cite news|last=Gupwell|first=Katie Ann|title='The Royal Family can visit my father's care home, but I'm not allowed'|url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/cardiff-care-home-royal-visit-18725946|access-date=8 Mai 2021|publisher=Wales Online|date=6 Awst 2020}}</ref> Roedd yn [[Senedd Cymru|Aelod o'r Senedd]] dros rhanbarth [[Canol De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Canol De Cymru]] rhwng 2021 a 2026. Fe'i etholwyd gyntaf yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|etholiad Senedd 2021]].<ref>{{Cite news|last=Williams|first=Rhys|title=Regional Senedd Members for South Wales East confirmed|url=https://caerphilly.observer/news/1001099/regional-senedd-members-for-south-wales-east-confirmed/|access-date=8 Mai 2021|work=Caerphilly Observer|date=8 Mai 2021}}</ref> Roedd yn aelod o Blaid Cymru cyn iddo gael ei ddiarddel yn 2024.<ref name=":1">{{Cite web|title=Rhys ab Owen wedi ei ddiarddel gan Blaid Cymru|url=https://www.bbc.com/cymrufyw/erthyglau/cd17jxlwz40o|website=BBC Cymru Fyw|date=2024-07-22|access-date=2024-07-22|language=cy}}</ref> Sefodd fel ymgeisydd Annibynnol dros etholaeth [[Caerdydd Penarth (etholaeth Senedd)|Caerdydd Penarth]] yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]] ond ni chafodd ei ethol.<ref>{{Cite web|title=Pwy yw'r 16 AS a fethodd a chael eu hail-ethol?|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/erthyglau/cewpgrjkqxeo|website=BBC Cymru Fyw|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> == Bywyd cynnar ac addysg == Ganwyd a magwyd Rhys ab Owen yng Nghaerdydd. Mae'n fab i Sian Wyn Thomas, cyn brifathrawes Ysgol Glan Morfa, [[Y Sblot|Sblot]], ac [[Owen John Thomas]], cyn-wleidydd [[Plaid Cymru]] a gynrychiolodd ranbarth [[Canol De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Canol De Cymru]] yng [[Cynulliad Cenedlaethol Cymru|Nghynulliad Cenedlaethol Cymru]] rhwng 1999 a 2007. Mynychodd [[Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf]] cyn astudio'r gyfraith ym [[Prifysgol Rhydychen|Mhrifysgol Rhydychen]]. Aeth ymlaen i wneud Cwrs Hyfforddi Bargyfreithiwr ym [[Prifysgol Caerdydd|Mhrifysgol Caerdydd]], a gweithiodd fel bargyfreithiwr ers 2010. == Gyrfa wleidyddol == Sefodd ab Owen dros Plaid Cymru yn etholiad Cyngor Caerdydd 2017 yn ward [[Treganna]], lle cynyddodd bleidlais Plaid Cymru o 910 i 2,105, gan ddod o fewn rhyw 200 pleidlais i'r ymgeiswyr Llafur buddugol. Yn ddiweddarach, sefodd yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2021]] fel ymgeisydd Plaid Cymru dros [[Gorllewin Caerdydd (etholaeth Senedd Cymru)|Orllewin Caerdydd]], yn cystadlu yn erbyn deiliad y sedd a [[Prif Weinidog Cymru|Phrif Weinidog Cymru]] [[Mark Drakeford]] (Llafur). Cadwodd Drakeford ei sedd, gyda ab Owen yn gorffen yn drydydd tu ôl yr ymgeisydd Ceidwadol, Sean Driscoll. Fodd bynnag, etholwyd ab Owen fel Aelod o'r Senedd dros ranbarth Canol De Cymru, ynghyd a'i gyd-ymgeisydd [[Heledd Fychan]], drwy fod ar frig rhestr rhanbarthol ymgeiswyr Plaid Cymru yn yr ardal honno.<ref>{{Cite web|date=2020-10-30|title=Plaid Cymru announce regional candidates for 2021 Senedd election|url=https://nation.cymru/news/plaid-cymru-announce-regional-candidates-for-2021-senedd-election/|access-date=2021-06-17|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> Wedi cyrraedd y Senedd, daeth ab Owen yn Lefarydd Plaid Cymru ar y Cyfansoddiad a Chyfiawnder.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-57188335|title = Welsh election: New Plaid Cymru Senedd members get frontbench roles|work = BBC News|date = 21 Mai 2021}}</ref> === Ymddygiad amhriodol a gwaharddiad === Ar 8 Tachwedd 2022, gwaharddwyd ab Owen o grŵp Plaid Cymru yn y Senedd, yn dilyn ymchwiliad gan gorff gwarchod safonau'r Senedd i achos honedig o dorri'r cod ymddygiad.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/63549093|title=Plaid Cymru Gwahardd Aelod o’r Senedd Plaid Cymru Rhys ab Owen|date=8 Tachwedd 2022|via=www.bbc.co.uk}}</ref> Ar 13 Mawrth 2024, cafodd ei wahardd o'r sefydliad am 42 diwrnod am gyffwrdd yn amhriodol a rhegi ar ddwy ddynes. Mewn araith i'r Senedd ymddiheurodd "yn ddiamod" am ei ymddygiad gan ddweud "Ges i ormod i yfed y noson honno ac fe wnes i ymddwyn yn wael. Rwy'n derbyn cyfrifoldeb am fy ymddygiad, a chanlyniadau'r ymddygiad hynny". Cafodd ei wahardd dros dro fel aelod o Blaid Cymru tra fod proses mewnol y blaid yng mynd rhagddi.<ref>{{Cite news|title=Cadarnhau gwaharddiad Rhys ab Owen o'r Senedd|url=https://www.bbc.com/newyddion/68557159|work=BBC Cymru Fyw|date=2024-03-13|access-date=2024-03-13|language=cy}}</ref> Yng Ngorffennaf 2024, cafodd ei ddiarddel o Blaid Cymru, yn dilyn y broses ddisgyblu fewnol. Ni fydd modd iddo wneud cais i ail-ymuno â'r blaid am o leiaf ddwy flynedd.<ref name=":1" /> == Bywyd personol == Yn 2019, priododd ab Owen gyda Manon Eluned George; mae ganddynt un ferch. Mae'n rhestru ei ddiddordebau fel "Hanes Cymru, côr, teulu, capel" ac mae'n aelod o Glwb Ifor Bach, Caerdydd.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ab Owen Thomas, Rhys, (born 12 Jan. 1987), Member (Plaid Cymru) South Wales Central, Welsh Parliament, since 2021 |url=https://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-296016 |access-date=2022-12-04 |website=WHO'S WHO & WHO WAS WHO |language=en |doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u296016}}</ref> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Owen, Rhys ab}} [[Categori:Genedigaethau 1987]] [[Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026]] [[Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru]] [[Categori:Cyfreithwyr o Gymru]] [[Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf]] b32137yq2yqfq15twhsxkk3q4de0r9j Samuel Kurtz 0 288054 14891796 14890377 2026-05-09T20:44:28Z Dafyddt 942 14891796 wikitext text/x-wiki {{Infobox politician |honorific-prefix= |otherparty= |website={{URL|www.samuelkurtz.wales}} |signature_alt= |signature= |religion= |portfolio= |committees= |cabinet= |profession= |occupation= |alma_mater= |residence= |children= |relations= |spouse=|party=[[Ceidwadwyr Cymreig]] |name=Samuel Kurtz |majority= |honorific-suffix=[[Aelod o'r Senedd|AS]] |image=Samuel-kurtz.jpg |imagesize= |alt= |caption=|office=[[Aelod o'r Senedd]] <br /> dros [[Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro (etholaeth Senedd Cymru)|Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro]] |term_start=7 Mai 2021 |nationality= |term_end=8 Ebrill 2026 |predecessor=[[Angela Burns]] |successor= |birth_date= |birth_place= |birthname= |footnotes= }} Gwleidydd o [[Cymru|Gymru]] yw '''Samuel''' '''Kurtz''' (a elwir fel arfer yn '''Sam Kurtz''') ac aelod o'r [[Ceidwadwyr Cymreig]]. Roedd yn [[Aelod o'r Senedd|Aelod o’r Senedd]] (AS) dros [[Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro (etholaeth Senedd Cymru)|Orllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro]] rhwng [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|2021]] a 2026. Ni chafodd ei ail-ethol yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]].<ref>{{Cite web|title=Pwy yw'r 16 AS a fethodd a chael eu hail-ethol?|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/erthyglau/cewpgrjkqxeo|website=BBC Cymru Fyw|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> Etholwyd Kurtz i [[Cyngor Sir Benfro|Gyngor Sir Penfro]] yn 2017 i gynrychioli ward Scleddau, gan drechu'r aelod Annibynnol. Ym mis Mai 2021, olynodd yr Aelod o'r Senedd [[Angela Burns]], a safodd i lawr.<ref>{{Cite news|title=Carmarthen West & Pembrokeshire South|url=https://www.bbc.co.uk/news/election/2021/wales/constituencies/W09000016|access-date=7 Mai 2021|agency=BBC News|date=7 Mai 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last=Jenkins|first=Katy|date=7 Mai 2021|title=Senedd 2021: Sam Kurtz, Conservative, takes Carmarthen West and South Pembrokeshire seat|work=Western Telegraph|url=https://www.westerntelegraph.co.uk/news/19287834.senedd-2021-sam-kurtz-conservative-takes-carmarthen-west-south-pembrokeshire-seat/|access-date=8 Mai 2021}}</ref> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Kurtz, Samuel}}  [[Categori:Pobl o Sir Benfro]] [[Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026]] [[Categori:Gwleidyddion Ceidwadol]] [[Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru]] 18wi0jde3ry5juppy6ndl8tnyl6g46i Carolyn Thomas 0 288056 14891789 14891622 2026-05-09T20:33:29Z Dafyddt 942 14891789 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= cenedl dinasyddiaeth | dateformat = dmy }} Gwleidydd yw '''Carolyn Thomas''' (ganwyd [[1965]]). Roedd yn [[Aelod o'r Senedd]] dros ranbarth [[Gogledd Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Gogledd Cymru]] rhwng 2021 a 2026. Ni chafodd ei hail-ethol yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]].<ref>{{Cite web|title=Pwy yw'r 16 AS a fethodd a chael eu hail-ethol?|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/erthyglau/cewpgrjkqxeo|website=BBC Cymru Fyw|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> == Gyrfa gynnar ac etholiad == Cyn cael ei hethol i'r [[Senedd Cymru|Senedd]], bu Thomas yn gweithio fel gweithiwr post tan 2020 ac roedd yn aelod o Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu (CWU). Yn 2008, fe’i hetholwyd i [[Cyngor Sir y Fflint|Gyngor Sir Sir y Fflint yn]] cynrychioli [[Treuddyn]] ac yn 2019 fe’i gwnaed yn Ddirprwy Arweinydd y cyngor.<ref name="county">{{Cite web|title=Councillor details - Cllr Carolyn Thomas|url=https://committeemeetings.flintshire.gov.uk/mgUserInfo.aspx?UID=176&LLL=0|website=|publisher=Flintshire County Council|access-date=11 Mai 2021|language=en-gb|date=11 Mai 2021}}</ref><ref name="randall">{{Cite web|title=Flintshire: Deputy leader of Flintshire Council aiming to become Labour’s lead regional list candidate for next year’s Senedd elections|url=https://www.leaderlive.co.uk/news/18628186.flintshire-deputy-leader-flintshire-council-aiming-become-labours-lead-regional-list-candidate-next-years-senedd-elections/|last=Randall|first=Liam|date=4 Awst 2020|access-date=8 Mai 2021}}</ref><ref name="why">{{Cite web|title=Why Vote for Me?|url=https://www.carolynthomas.wales/why-vote-for-me|website=www.carolynthomas.wales|access-date=11 Mai 2021|quote=Up to last year I was ... a part time post woman|archive-date=2021-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511072208/https://www.carolynthomas.wales/why-vote-for-me|url-status=dead}}</ref> Dewiswyd Thomas i fynd ar frig rhestr ranbarthol [[Gogledd Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Gogledd Cymru]] [[Llafur Cymru|ar gyfer Llafur]] yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|etholiad Senedd 2021]] ac fe’i hetholwyd fel yr Aelod Seneddol cyntaf erioed i Lafur yn rhanbarth Gogledd Cymru.<ref name="nuttall">{{Cite news|last=Nuttall|first=Andrew|title=Labour, Conservative and Plaid Cymru claim regional MS spots for North Wales|url=https://www.northwalespioneer.co.uk/news/19288288.labour-conservative-plaid-cymru-claim-regional-ms-spots-north-wales/|access-date=8 Mai 2021|work=North Wales Pioneer|date=8 Mai 2021|language=en}}</ref> == Bywyd personol == Mae Thomas yn briod ac mae ganddi dri o blant. <ref name="mosalski">{{Cite web|last=Mosalski|first=Ruth|title=These are the 18 new Members of the Senedd in Wales|url=https://www.walesonline.co.uk/news/18-new-members-senedd-wales-20532559|website=WalesOnline|access-date=11 Mai 2021|language=en|date=8 Mai 2021}}</ref> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * {{Official website|https://www.carolynthomas.wales/}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Thomas, Carolyn}} [[Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026]] [[Categori:Genedigaethau 1965]] [[Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru]] fne5g8fuml9e9dqe2q528w3a5v23jae Joel James 0 288071 14891795 14891624 2026-05-09T20:42:33Z Dafyddt 942 14891795 wikitext text/x-wiki {{Infobox politician |honorific-prefix= |occupation= |otherparty= |spouse= |relations= |children= |residence= |alma_mater= |profession= |nationality= |cabinet= |committees= |portfolio= |religion= |signature= |signature_alt= |website= |party=[[Ceidwadwyr Cymreig]] |birthname= |name=Joel James |majority= |honorific-suffix=[[Aelod o'r Senedd|AS]] |image=Joel-james.jpg |imagesize= |alt= |caption= |office=[[Aelod o'r Senedd]] <br /> dros [[Canol De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Canol De Cymru]] |term_start=8 Mai 2021 |restingplace= |term_end=8 Ebrill 2026 |predecessor= |successor= |birth_date={{birth year and age|1985}} |birth_place= |death_date= |death_place= |footnotes=}} Gwleidydd o Gymro yw '''Joel James''' (ganwyd [[1985]]) ac aelod o'r [[Ceidwadwyr Cymreig|blaid Geidwadol]]. Roedd yn Aelod o'r [[Senedd Cymru|Senedd]] (AS) dros ranbarth [[Canol De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Canol De Cymru]] o 2021 hyd 2026. Cafodd ei ethol ochr yn ochr ag arweinydd y blaid [[Andrew R. T. Davies|Andrew RT Davies]] fel dau AS Ceidwadol y rhanbarth.<ref>{{Cite news|title=Welsh election results 2021: Mark Drakeford set to stay as first minister|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-57031725|access-date=8 Mai 2021|agency=BBC News|date=8 Mai 2021}}</ref> Ni chafodd ei ail-ethol yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]].<ref>{{Cite web|title=Pwy yw'r 16 AS a fethodd a chael eu hail-ethol?|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/erthyglau/cewpgrjkqxeo|website=BBC Cymru Fyw|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:James Joel}} [[Categori:Genedigaethau 1985]] [[Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026]] [[Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru]] 1f5s5uz8ken95l6798h5tx1u0781fkv Luke Fletcher 0 288072 14891800 14890469 2026-05-09T20:47:04Z Dafyddt 942 14891800 wikitext text/x-wiki {{Infobox politician|honorific-prefix=|occupation=|otherparty=|spouse=|relations=|children=|residence=|alma_mater=[[Prifysgol Caerdydd]]|profession=|nationality=|cabinet=|committees=|portfolio=|religion=|signature=|signature_alt=|website=|party=[[Plaid Cymru]]|birthname=|name=Luke Fletcher|majority=|honorific-suffix=[[Aelod o'r Senedd|AS]]|image=Luke-fletcher.jpg|imagesize=|alt=|caption=|office=[[Aelod o'r Senedd]] <br> dros [[Gorllewin De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Gorllewin De Cymru]]|term_start=7 Mai 2021|restingplace=|term_end=8 Ebrill 2026|predecessor=|successor=|birth_date=|birth_place=[[Pencoed]]|death_date=|death_place=|footnotes=}} Gwleidydd o Gymro yw '''Luke Fletcher''' ac aelod o [[Plaid Cymru|Blaid Cymru]]. Roedd yn [[Aelod o'r Senedd]] (AS) dros ranbarth [[Gorllewin De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Gorllewin De Cymru]] rhwng [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|2021]] a 2026.<ref name="WalesOnline">{{Cite news|last=Mosalski|first=Ruth|last2=Burkitt|first2=Sian|title=Plaid Cymru and Conservatives take two Senedd seats each in South Wales West region|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/south-wales-west-regional-senedd-20532489|access-date=8 Mai 2021|agency=WalesOnline|date=7 Mai 2021}}</ref> Ni chafodd ei ail-ethol yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]]. Roedd yn drydydd ar restr Plaid Cymru yn etholaeth Pen-y-Bont Bro Morgannwg ond dwy sedd enillodd y Blaid yno.<ref>{{Cite web|title=Pwy yw'r 16 AS a fethodd a chael eu hail-ethol?|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/erthyglau/cewpgrjkqxeo|website=BBC Cymru Fyw|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> Ganwyd ym [[Pen-coed|Mhencoed]] ac enillodd radd a gradd meistr o [[Prifysgol Caerdydd|Brifysgol Caerdydd]]. Bu’n gweithio mewn bar am bum mlynedd cyn iddo ddechrau gweithio fel ymchwilydd economi a chyllid.<ref name="WalesOnline"/> Safodd fel ymgeisydd seneddol Plaid Cymru yn [[Ogwr (etholaeth seneddol)|Ogwr]] yn [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2019|etholiad cyffredinol 2019]] gan ddod yn bedwerydd.<ref>{{Cite web|title=Ogmore|url=https://www.bbc.co.uk/news/politics/constituencies/W07000074|website=BBC News|access-date=8 Mai 2021}}</ref> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Fletcher, Luke}} [[Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026]] [[Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd]] stgsnzv0i67s5u1gjdqne6zezk1yl9r Etholiad Senedd Ewrop, 2019 0 288075 14892065 14779883 2026-05-10T07:50:47Z Craigysgafn 40536 14892065 wikitext text/x-wiki {{Infobox election | election_name = Etholiad Senedd Ewrop, 2019 | seats_before6 = 77 | percentage4 = 11.7% | popular_vote4 = 19,886,513 | color4 = 32CD32 | seat_change4 = {{increase}} 22 | seats4 = 67 | seats_before4 = 52 | color6 = 0054A5 | seat_change7 = {{decrease}} 11 | seat_change6 = {{decrease}} 15 | last_election5 = ''Grŵp newydd'' | last_election4 = 50 o seddi, 7.3% | seats_before5 = 36 | running_mate6 = | leader5 = [[Marco Zanni]] | leaders_seat6 = [[Y Weriniaeth Tsiec (Etholiaeth Senedd Ewrop)|Y Weriniaeth Tsiec]] | alliance6 = [[Ceidwadwyr a Diwygwyr Ewrop|ECR]] | leader6 = [[Jan Zahradil]] | image6 = [[File:JanZahradil.jpg|alt=Zahradil's face|150x150px]] | swing5 = ''Grŵp newydd'' <!-- Ceidwadwyr a Diwygwyr Ewrop -->| percentage5 = 10.8% | popular_vote5 = 20,980,853 | seat_change5 = {{increase}} 37 | color5 = 2B3856 | seats5 = 76 | running_mate4 = | swing4 = {{increase}} 4.4% <!-- Hunaniaeth a Democratiaeth -->| alliance5 = [[Hunaniaeth a Democratiaeth|ID]] | image5 = [[File:Marco Zanni 2019.jpg|150x150px]] | popular_vote7 = 10,219,537 | map_caption = Map o Ewrop yn dangos y grŵp seneddol Ewropeaidd yn arwain ym mhob [[Etholiaeth Senedd Ewrop|Etholiaeth]]. Mewn etholiaethau lle cafodd rhai grwpiau'r un nifer o seddi, arddangosir y grwpiau sydd â'r rhan fwyaf o'r seddi gyda streipiau. {{eglurhad|#87cefa|[[Grŵp Plaid Pobl Ewrop|Grŵp Plaid Pobl Ewrop (EPP)]]}} {{eglurhad|#ff0000|[[Cynghrair Flaengar y Sosialwyr a'r Democratiaid|Cynghrair Flaengar y Sosialwyr a'r Democratiaid (S&D)]]}} {{eglurhad|#ffd700|[[Renew Europe|Renew Europe (RE)]]}} {{eglurhad|#32cd32|[[Gwyrddion/Cynghrair Rhydd Ewrop|Gwyrddion/Cynghrair Rhydd Ewrop (G/EFA)]]}} {{eglurhad|#001446|[[Hunaniaeth a Democratiaeth|Hunaniaeth a Democratiaeth (ID)]]}} {{eglurhad|#0000cd|[[Ceidwadwyr a Diwygwry Ewrop|Ceidwadwyr a Diwygwry Ewrop (ECR)]]}} {{eglurhad|Maroon|[[Chwith Unedig Ewropeaidd/Chwith Gwyrdd Nordig|Chwith Unedig Ewropeaidd/Chwith Gwyrdd Nordig (GUE/NGL)]]}} {{eglurhad|#000000|[[Aelodau nad ydynt yn perthyn i grŵp pleidiau|Aelodau nad ydynt yn perthyn i grŵp pleidiau (NI)]]}} | map_alt = The leading parliamentary group in Malta, Sweden, Portugal, and Spain is S&D; in UK it is EFDD; in Belgium, Czechia, Denmark, Estonia, Luxembourg, and the Netherlands it is ALDE; in France and Italy it is ENF; in Poland it is ECR; and in the other 14 it is EPP. | map_image = EP 2019 results by constituency.svg | after_party = [[Plaid Pobl Ewrop|EPP]] | after_election = [[Ursula von der Leyen]] | before_party = [[Plaid Pobl Ewrop|EPP]] | before_election = [[Jean-Claude Juncker]] | posttitle = | title = Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd | swing7 = {{increase}} 0.9% | percentage7 = 6.5% | color7 = 8B0000 | running_mate5 = | leaders_seat5 = [[Gogledd-Orllewin Yr Eidal (Etholiaeth Senedd Ewrop)|Gogledd-Orllewin Yr Eidal]] | seats7 = 39 | seats_before7 = 52 | last_election7 = 52 o seddi, 5.6% | running_mate7 = | leaders_seat7 = [[Slofenia (Etholiaeth Senedd Ewrop)|Slofenia]]<br />[[Coleg etholiadol sy’n siarad Ffrangeg|Gwlad Belg (Ffrangeg)]] | alliance7 = [[Chwith Unedig Ewropeaidd/Chwith Gwyrdd Nordig|EUL/NGL]] | leader7 = [[Violeta Tomić]]<br />(heb ei ethol) <br />[[Nico Cué]]<br />(heb ei ethol) | image7 = [[File:2019-04-13 Violeta Tomic by Olaf Kosinsky-0548 (cropped).jpg|alt=A portrait of Tomić|85x85px]] [[File:Nico Cué. Parteitag Die Linke Bonn, 2019 (cropped).jpg|alt=Cué looking toward the camera|85x85px]] | swing6 = {{increase}} 3.0% <!-- Chwith Unedig Ewropeaidd/Chwith Gwyrdd Nordig -->| percentage6 = 8.2% | popular_vote6 = 14,207,477 | seats6 = 62 | last_election6 = 70 o seddi, 5.2% | swing1 = {{decrease}} 2.8% <!-- Cynghrair Flaengar y Sosialwyr a'r Democratiaid -->| running_mate1 = | leaders_seat4 = [[Yr Iseldiroedd (Etholiaeth Senedd Ewrop)|Yr Iseldiroedd]]<br />[[Yr Almaen (Etholiaeth Senedd Ewrop)|Yr Almaen]] | country = European Union | seats_for_election = Yr holl [[Aelod Senedd Ewrop|751 o seddi]] i [[Senedd Ewrop]] | election_date = 23–26 Mai 2019<ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/at-your-service/en/be-heard/elections|title=European elections: 23-26 May 2019|publisher=European Parliament|archive-url=https://archive.today/20190225193126/http://www.europarl.europa.eu/at-your-service/en/be-heard/elections|archive-date=25 Chwefror 2019|url-status=live|access-date=11 Mawrth 2019|language=en}}</ref> | elected_members = | next_year = [[Etholiad Senedd Ewrop, 2024|2024]] | next_election = [[Etholiad Senedd Ewrop, 2024]] | previous_mps = | previous_year = [[Etholiad Senedd Ewrop, 2014|2014]] | previous_election = [[Etholiad Senedd Ewrop, 2014]] | ongoing = no | flag_year = 1993 | leaders_seat1 = [[Yr Almaen (Etholiaeth Senedd Ewrop)|Yr Almaen]] | majority_seats = 353 | leader2 = [[Frans Timmermans]] | image1 = [[File:(Manfred Weber) EPP Summit, 19 October 2017 (37534170170) (cropped).jpg|alt=Weber looking sideways|150x150px]] | image2 = [[File:Frans Timmermans 2013.jpg|alt=A closeup of Timmermans|150x150px]] | leaders_seat3 = [[Denmarc (Etholiaeth Senedd Ewrop)|Denmarc]] | alliance3 = [[Renew Europe|Renew]] | alliance4 = [[Gwyrddion/Cynghrair Rhydd Ewrop|Gwyrddion/EFA]] | percentage1 = '''21.0%''' | popular_vote1 = '''41,211,023''' | color1 = 3399FF | seat_change1 = {{decrease}} 34 | seats1 = '''187''' | seats_before1 = 216 | last_election1 = 221 o seddi, 23.8% | type = parliamentary | alliance1 = [[Grŵp Plaid Pobl Ewrop|EPP]] | turnout = 50.66%<ref>{{Cite web|url=https://election-results.eu/turnout/|title=Turnout &#124; 2019 European election results &#124; European Parliament|website=election-results.eu|language=en}}</ref> {{increase}} 8.01 [[percentage point|pp]] <!-- Plaid Pobl Ewrop -->| leader4 = [[Bas Eickhout]]<br />[[Ska Keller]] | image4 = [[File:Bas Eickhout and Ska Keller portrait for 2019 EU elections.jpg|x150px]] | swing3 = {{increase}} 6.0% <!-- Gwyrddion–Cynghrair Rhydd Ewrop -->| percentage3 = 13.0% | popular_vote3 = 23,788,652 | color3 = FFD700 <!-- for consistency purposes, DO NOT CHANGE --> | seat_change3 = {{increase}} 39 | seats3 = 98 | seats_before3 = 69 | last_election3 = 67 o seddi, 7.0% | running_mate3 = | leader1 = [[Manfred Weber]] | alliance2 = [[Cynghrair Flaengar y Sosialwyr a'r Democratiaid|S&D]] | leader3 = [[Margrethe Vestager]] | image3 = [[File:Vestager 520 2012-04-16.jpg|150x150px]] | swing2 = {{decrease}} 5.9% <!-- Renew Europe -->| percentage2 = 18.5% | popular_vote2 = 35,421,084 | color2 = F0001C | seat_change2 = {{decrease}} 31 | seats2 = 147 | seats_before2 = 185 | last_election2 = 191 o seddi, 24.4% | running_mate2 = | leaders_seat2 = [[Yr Iseldiroedd (Etholiaeth Senedd Ewrop)|Yr Iseldiroedd]] | map_size = 500px }} Cynhaliwyd [[Etholiadau i Senedd Ewrop|Etholiad Senedd Ewrop]] rhwng Mai 23 a 26, y nawfed etholiad seneddol ers yr [[Etholiadau Ewropeaidd|etholiadau uniongyrchol cyntaf ym 1979]]. Mae cyfanswm o 751 o [[Aelod Senedd Ewrop|Aelodau Senedd Ewrop]] (ASEau) yn cynrychioli mwy na 512 miliwn o bobl o 28 [[Aelod-wladwriaethau yr Undeb Ewropeaidd|aelod-wladwriaeth]]. Ym mis Chwefror 2018, roedd [[Senedd Ewrop]] wedi pleidleisio i leihau nifer yr ASEau o 751 i 705 pe bai'r [[Y Deyrnas Unedig|Deyrnas Unedig]] yn [[Brexit|tynnu'n ôl o'r Undeb Ewropeaidd]] ar 29 Mawrth 2019. <ref name="feb-2018-shrink-europarl">{{cite press release|url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20180202IPR97025/size-of-parliament-to-shrink-after-brexit|title=Size of Parliament to shrink after Brexit|publisher=[[Senedd Ewrop]]|date=7 Chwefror 2018|access-date=28 Mai 2018|language=Saesneg}}</ref> Fodd bynnag, [[Etholiad Senedd Ewrop, 2019 (DU)|cymerodd y Deyrnas Unedig ran]] ochr wrth ochr ag aelod-wladwriaeth eraill yr UE ar ôl [[Arddeisyfiad y Deyrnas Unedig o Erthygl 50 o Gytundeb ar Undeb Ewropeaidd|etyniad Erthygl 50]] i 31 Hydref; felly, arhosodd dyraniad y seddi i'r aelod-wladwriaeth a'r nifer cyfan o seddi yr un fel y bu yn 2014. <ref>{{cite news|title=Brexit delayed until 31 October - UK and EU agree|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-politics-parliaments-47855440|access-date=11 Ebrill 2019|agency=BBC News|date=11 Ebrill 2019|language=en}}</ref> Cafodd Nawfed Senedd Ewrop ei sesiwn lawn gyntaf ar 2 Gorffennaf 2019. <ref>{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/priorities/eu-elections-2019/20190417STO41782/european-elections-2019-what-s-next-infographic|title=European elections 2019: what's next? (infographic)|website=European Parliament|date=30 Ebrill 2019|access-date=8 Mehefin 2019|language=en}}</ref> Ar 26 Mai 2019, enillodd [[Plaid Pobl Ewrop]] dan arweiniad [[Manfred Weber]] y rhan fwyaf o'r seddi yn Senedd Ewrop, gan wneud Weber yn [[Llywydd y Comisiwn Ewrop|Lywydd nesaf y Comisiwn Ewropeaidd]]. <ref name="japanreports">{{cite web|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2019/05/27/world/politics-diplomacy-world/eu-center-right-claims-european-commission-presidency/|title=EU center-right claims European Commission presidency|date=27 Mai 2019|via=Japan Times Online|language=en|access-date=2021-05-13|archive-date=2019-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527151413/https://www.japantimes.co.jp/news/2019/05/27/world/politics-diplomacy-world/eu-center-right-claims-european-commission-presidency/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-eu-election-weber-idUSKCN1SY11X|title=Center-right candidate for EU Commission chair says ready to...|date=28 Mai 2019|via=www.reuters.com|language=en}}</ref> Er gwaethaf hyn, penderfynodd y [[Cyngor Ewropeaidd]] ar ôl yr etholiad enwebu [[Ursula von der Leyen]] fel Llywydd newydd y Comisiwn. Dioddefodd y pleidiau chiwth-canol a de-canol golledion sylweddol, tra gwnaeth pleidiau [[Canolbleidiaeth|canolbleidiol]], [[Rhyddfrydiaeth|rhyddfrydol]] ac [[Amgylcheddwr|amgylcheddol]] o blaid yr UE a phleidiau [[Poblyddiaeth asgell-dde|poblyddol asgell-dde]] ac [[Estrongasedd|estrongasol]] gwrth-UE enillion sylweddol.<ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/european-parliament-elections-5-takeaways-results-n1010491|title=European Parliament elections: 5 takeaways from the results|last=Smith|first=Alexander|date=27 Mai 2019|work=[[NBC News]]|access-date=27 Mai 2019|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mudde|first=Cas|date=2019-10-11|title=The 2019 EU Elections: Moving the Center|url=https://muse.jhu.edu/article/735456|journal=Journal of Democracy|language=en|volume=30|issue=4|pages=20–34|doi=10.1353/jod.2019.0066|issn=1086-3214|doi-access=free}}</ref> ==Deddfwriaeth newydd== Ar 7 Mehefin 2018, cytunodd y Cyngor ar lefel llysgenhadon i newid cyfraith etholiadol yr UE a diwygio hen ddeddfau o Ddeddf Etholiadol 1976. Diben y diwygiad yw cynyddu'r nifer o bobl sydd yn pleidleisio mewn etholiadau, codi dealltwriaeth eu cymeriad Ewropeaidd ac atal pleidleisio afreolaidd ac ar yr un pryd parchu traddodiadau cyfansoddiadol ac etholiadol yr aelod-wladwriaethau.<ref name="europa.eu">{{cite web|url=http://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2018/06/07/european-parliament-elections-council-reaches-agreement-on-a-set-of-measures-to-modernise-eu-electoral-law/|title=European Parliament elections: Council reaches agreement on a set of measures to modernise EU electoral law - Consilium|website=Consilium|language=Saesneg}}</ref> Gwahardda'r diwygiad bleidleisio dwbl a phleidleisio mewn trydydd gwledydd, felly gwella gwelededd pleidiau Ewropeaidd.<ref name="europa.eu"/> Er mwyn osgoi pleidleisio dwbl, mae'n rhaid i awdurdodau gyfnewid data pleidleiswyr.<ref name="europa.eu"/> Rhoddodd Senedd Ewrop ei chydsyniad ar 4 Gorffennaf 2018 a mabwysiadwyd y Ddeddf gan y Cyngor ar 13 Gorffennaf 2018. Fodd bynnag, ni chadarnhaodd pob aelod-wladwriaeth y Ddeddf cyn etholiadau 2019, a felly digwyddodd yr etholiad hwn yn unol â'r rheolau blaenorol. <ref>{{cite web|title=Reform of the Electoral Law of the EU|url=http://www.europarl.europa.eu/legislative-train/theme-union-of-democratic-change/file-reform-of-the-electoral-law-of-the-eu|publisher=European Parliament|access-date=14 Ebrill 2019|language=en}}</ref><ref>{{cite web|author=mq86mq |url=https://twitter.com/mq86mq/status/1135638717484457984 |title=mq86mq on Twitter: "#Direktwahlakt: Stand der Ratifikation. Meine Beschwerde gegen Geheimhaltung hat der @EUCouncil wegen Âťtechnical inconvenienceÂŤ verschlampt, aber nach erneuter Beschwerde hab ich die Liste gekriegt, offenbar ohne formellen Ratsbeschluss. #Sperrklausel #Europawahl @hotstegs_recht‌ t.co/2gbRzcM0HC" |publisher=Twitter.com |access-date=2019-06-05|language=en}}</ref> ==Grwpiau gwleidyddol ac ymgeiswyr== {{see also|Spitzenkandidat}} Mae proses y {{lang|de|Spitzenkandidat}} yn cynnwys enwebiad ymgeiswyr gan bleidiau gwleidyddol Ewropeaidd ar gyfer rôl Llywydd y Comisiwn, gyda'r blaid yn ennill y rhan fwyaf o'r seddi yn Senedd Ewrop yn cael y cyfle cyntaf i geisio ffurfio mwyafrif ar gyfer cefnogi eu hymgeiswyr (yn debyg i sut yr etholwyd pennaeth llywodraeth mewn democratiaethau seneddol gwladol). Defnyddiwyd y broses hon am y tro cyntaf yn 2014 a'i gwrthwynebwyd gan rhai yn y [[Cyngor Ewropeaidd]]. Mae dyfodol y broses yn ansicr, ond mae Senedd Ewrop wedi ceisio codeiddio y broses ac mae'r pleidiau bron yn sicr i ddewis yr ymgeiswyr yn y ffordd hon eto.<ref>[https://www.euractiv.com/section/eu-priorities-2020/interview/wieland-spitzenkandidat-genie-is-well-and-truly-out-of-the-bottle/ Wieland: "Spitzenkandidat genie is well and truly out of the bottle"], Euractiv, 11 Mai 2016.</ref> Ar 23 Ionawr 2018, mabwysiadodd y Pwyllgor ar Faterion Cyfansoddiadol destun yn dweud na ellir gwrthdroi proses y {{lang|de|Spitzenkandidat}}, ac y bydd y Senedd "yn barod i wrthod unrhyw ymgeisydd yng ngweithdrefn arwisgo Llywydd y Comisiwn na phenodwyd fel {{lang|de|Spitzenkandidat}} yn y cyfnod cyn yr etholiadau Ewropeaidd".<ref>[https://euobserver.com/institutional/140656 Spitzenkandidat system here to stay, MEPs warn capitals], EU Observer, 23 Ionawr 2018 (yn Saesneg).</ref> Ym mis Mai 2018, awgrymodd pôl Eurobaromenter bod 49% o'r 27,601 o unigolion o bob 28 gwlad yr UE yn meddwl y bydd proses y {{lang|de|Spitzenkandidat}} yn eu helpu i bleidleisio yn yr etholiadau Ewropeaidd nesaf, tra mae 70% hefyd yn meddwl bod angen dadl iawn ar faterion Ewropeaidd ar y broses.<ref>{{cite web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2018-06-07/business-news/Countdown-to-2019-European-Elections-6736191200|title=Countdown to 2019 European Elections - The Malta Independent|work=Independent|language=en}}</ref> ===Plaid Pobl Ewrop (EPP)=== Dywedodd y deiliad [[Jean-Claude Juncker]] na fyddai'n ceisio ail dymor fel Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38944742 EU chief Jean-Claude Juncker 'will not seek second term'], BBC, 11 Chwefror 2017 (yn Saesneg)</ref> Ceisiodd dau ymgeisydd enwebiad yr EPP: * [[Alexander Stubb]], Is-lywydd [[Banc Buddsoddi Ewrop]], cyn Brif Weinidog, Gweinidog Tramor a Gweinidog Cyllid y Ffindir.<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/539b1df4-c54f-11e8-8670-c5353379f7c2|title=Finland's fitness fiend ready for exhausting EU race |work=Financial Times |date=2018-10-01|access-date=2018-10-01|language=en}}</ref> * [[Manfred Weber]], arweinydd grŵp presennol Plaid Pobl Ewrop yn Senedd Ewrop ac aelod o [[Undeb Cymdeithasol Cristnogol ym Mafaria]] a gefnogwyd gan [[Angela Merkel]] fel {{lang|de|Spitzenkandidat}} ar gyfer y blaid.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-eu-merkel/merkel-backs-bavarian-ally-as-center-rights-eu-commission-candidate-media-idUSKCN1LF2O5|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831095612/https://www.reuters.com/article/us-eu-merkel/merkel-backs-bavarian-ally-as-center-rights-eu-commission-candidate-media-idUSKCN1LF2O5|archive-date=2018-08-31|title=Merkel backs Bavarian ally as center-right's EU Commission candidate: media {{!}} Reuters|date=2018-08-31|access-date=2018-08-31|language=en}}</ref> Yn eu Cyngres 2018 yn Helsinki, etholodd yr EPP Manfred Weber fel eu Spitzenkandidat ar gyfer Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd.<ref>{{Cite news|url=https://www.politico.eu/article/epp-debate-europes-conservatives-nominate-manfred-weber-for-eu-top-job-spitzenkandidat-european-parliament-election-2019/|title=Europe's conservatives nominate Manfred Weber for EU top job|date=2018-11-08|work=POLITICO|access-date=2018-11-08|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108224419/https://www.politico.eu/article/epp-debate-europes-conservatives-nominate-manfred-weber-for-eu-top-job-spitzenkandidat-european-parliament-election-2019/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead|language=en}}</ref> ===Plaid y Sosialwyr Ewropeaidd (PES)=== Gadawodd yr ymgeisydd blaenorol [[Martin Schulz]] Senedd Ewrop yn 2017 i arwain [[Plaid Ddemocrataidd Gymdeithasol yr Almaen]], ond rhoddodd y gorau i'r swydd olaf yn 2018. Enwebwyd dau ymgeisydd gan aelod-bleidiau a sefydliadau: * Cyhoeddodd [[Maroš Šefčovič]] (Is-lywydd y Comisiwn) ei ymgais i arwain y Comisiwn ym mis Medi.<ref>[https://www.reuters.com/article/us-eu-election-sefcovic/slovakias-sefcovic-announces-bid-to-head-european-commission-idUSKCN1LX0SY Slovakia's Sefcovic announces bid to head European Commission], Reuters 17 Medi 2018 (yn Saesneg)</ref> * Cyhoeddodd [[Frans Timmermans]] (Is-lywydd cyntaf y Comisiwn, cyn Weinidog Materion Tramor yr Iseldiroedd) ei ymgais i arwain y Comisiwn ym mis Hydref.<ref>[https://www.reuters.com/article/us-eu-election-timmermans/junckers-dutch-deputy-bids-to-succeed-him-as-eu-chief-idUSKCN1MK2DG Juncker's Dutch deputy bids to succeed him as EU chief], Reuters 10 October 2018 (yn Saesneg)</ref> Cynullodd y blaid mewn Cyngres eithriadol yn Libon i gadarnhau etholiad yr ymgeisydd ac i bleidleisio ar y maniffesto. ===Ceidwadwyr a Diwygwyr Ewrop (ECR)=== [[Jan Zahradil]], ASE dros [[Plaid Ddemocrataidd Ddinesig (Gweriniaeth Tsiec)|Blaid Ddemocrataidd Ddinesig]] y Weriniaeth Tsiec, yw {{lang|de|Spitzenkandidat}} y [[Ceidwadwyr a Diwygwyr Ewrop]]. ===Plaid Werdd Ewrop (Gwyrddion)=== Fel yn 2014, mabwysiadodd [[Plaid Werdd Ewrop]] yr egwyddor o ddewis dau ymgeisydd blaenllaw ar gyfer Etholiadau Ewrop 2019.<ref>{{cite web|url=https://europeangreens.eu/content/procedure-egp-green-leading-candidates|title=Procedure for 2019 Green leading candidates|website=European Greens|language=en|access-date=2018-09-29|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021073858/https://europeangreens.eu/content/procedure-egp-green-leading-candidates|url-status=dead}}</ref> Yn wahanol i 2014, lle dewiswyd yr ymgeiswyr trwy ragetholiadau agored ar-lein, etholwyd y ddau ymgeisydd gan y blaid ym Merlin ym mis Tachwedd 2018.<ref name=":0">{{cite web|url=https://europeangreens.eu/content/four-greens-enter-race-become-european-green-party-leading-candidates|title=Four Greens enter race to become European Green Party leading candidates|website=European Greens|language=en|access-date=2018-09-29|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021044430/https://europeangreens.eu/content/four-greens-enter-race-become-european-green-party-leading-candidates|url-status=dead}}</ref> Four people, two of them being currently MEPs, have declared their candidacy:<ref name=":0" /> * [[Petra De Sutter]] (Seneddwr ac aelod o Gynulliad Seneddol Cyngor Ewrop ac ymgeisydd o [[Groen (plaid wleidyddol|Groen]] yn etholiadau 2019). * [Ska Keller]] (ASE ac ymgeisydd o [[Cynghrair 90/Y Gwyrddion|Gynghrair 90/Y Gwyrddion]] yn etholiadau 2019). * [[Bas Eickhout]] (ASE ac ymgeisydd o [[GroenLinks]] yn etholiadau 2019). * Atanas Schmidt (enwebwyd gan Zelena Partija, Bwlgaria) Yn eu Cyngres 2018 ym Merlin, etholodd y blaid Ska Keller a Bas Eickhout fel eu {{lang|de|Spitzenkandidaten}} ar gyfer Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd. ===Cynghrair Rhydd Ewrop (EFA)=== [[Oriol Junqueras]], hanesydd ac academydd [[Catalaniaid|Catalanaidd]] a chyn [[Is-lywydd Catalwnia]] a garcharwyd o achos ei ran yn [[refferendwm ar annibyniaeth Catalwnia 2017]], oedd {{lang|de|Spitzenkandidat}} [[Cynghrair Rhydd Ewrop]].<ref>{{cite web|url=https://www.e-f-a.org/2019/03/08/oriol-junqueras-elected-as-efa-lead-candidate-for-upcoming-european-elections/|title=Oriol Junqueras elected as EFA Lead Candidate for European elections|website=European Free Alliance|language=en|access-date=2019-05-05}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.catalannews.com/politics/item/junqueras-chosen-as-efa-party-candidate-to-head-european-commission-in-upcoming-election|title=Junqueras chosen as EFA party candidate to head European Commission in upcoming election|website=Catalan News Agency|language=en|access-date=2019-05-05}}</ref> ===Cynghrair o Ryddfrydwyr a Democratwyr (ALDE)=== Yn hytrach na chyflwyno un ymgeisydd, cyflwynodd grŵp yr ALDE Dîm Ewrop o saith person fel ymgeiswyr blaenllaw y gynghrair:<ref>[https://www.politico.eu/article/vestager-verhofstadt-bonino-eu-election-european-union-parliament-commission-alde-spitzenkandidat/ Leading liberals join EU election fray], Politico.EU, 19 Ebrill 2019</ref> * [[Guy Verhofstadt]] (Llywydd grŵp yr ALDE, ASE a chyn Brif Weinidog Gwlad Belg). * [[Nicola Beer]] (Ysgrifennydd Cyffredinol ac ymgeisydd blaenllaw [[Plaid Ddemocrataidd Rydd (yr Almaen)|Plaid Ddemocrataidd Rydd]] yn yr Almaen). * [[Margrethe Vestager]] (Comisiynydd dros Gystadleuaeth, cyn Weinidog dros yr Economi a'r Mewndir Denmarc)<ref name="race">[https://www.politico.eu/blogs/playbook-plus/2017/02/commission-president-2019-barnier-timmermans-moscovici-vestager-malmstrom-katainen-goulard-juncker/ Race is on for Commission president in 2019], Politico 13 Chwefror 2017</ref><ref>{{cite web|url=https://www.politico.eu/article/emmanuel-macron-margrethe-vestager-european-commmission-president/|title=Macron ♥ Vestager|date=14 tachwedd 2017|language=en}}</ref><ref name="Euractiv race">[http://www.euractiv.com/section/future-eu/news/the-race-to-succeed-juncker-begins/ The race to succeed Juncker begins], Euractiv 17 Ionawr 2018</ref> * [[Luis Garicano]] (Prif Econemegydd [[Dinasyddion (Plaid wleidyddol Sbaen)|Ciudadanos]] yn Sbaen). * [[Emma Bonino]] (Cyn Gomisiynydd Ewropeaidd dros Iechyd a Diogelu Defnyddwyr, cyn Weinidog dros Faterion Tramor yr Eidal). * [[Violeta Bulc]] (Comisiynydd dros Drafnidiaeth, cyn Ddirprwy Brif Weinidog Slofenia) * [[Katalin Cseh]] (Sylfaenydd [[Mudiad Momentwm (Hwngari)|Mudiad Momentwm]] Hwngari) ===Plaid Chwith Ewrop=== [[Violeta Tomič]] o [[Slofenia]] ac undebwr llafur Belgaidd [[Nico Cué]] oedd yr ymgeiswyr dynodedig.<ref>{{cite web|url=https://euobserver.com/tickers/144022|title=European Left party elects two 'Spitzenkandidaten'|work=EUobserver|date=28 Ionawr 2019|access-date=30 Ionawr 2019|language=en|archive-date=2019-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190128131549/https://euobserver.com/tickers/144022|url-status=dead}}</ref> ===Grwpiau Poblyddol ac Ewrosgeptig=== Roedd disgwyl i'r grŵp [[Ewrop dros Ryddid a Democratiaeth Uniongyrchol]] ddiddymu ar ôl yr etholiad. Un rheswm oedd bod ei ran fwyaf o ASEau yn dod o'r Deyrnas Unedig, a ddisgwylwyd ers tro i adael yr UE cyn yr etholiad. Yr ail reswm oedd bod yr ail bartner mwyaf, [[Mudiad Pum Seren]] (M5S), yn teimlo'n anesmwyth am y gynghrair hon beth bynnag, wedi ceisio'n aflwyddiannus ymuno y Gwyrddion/EFA neu grŵp ALDE yn lle. Ym mis Chwefror 2019, cyflwynodd M5S, ochr yn ochr â phartneriaid o Groatia, y Ffindir, Gwlad Groeg a Gwlad Pwyl, cynghrair newydd o bleidiau gwrth-sefydliad sydd yn honni nad ydynt yn chwith nac yn dde.<ref>{{Cite news |author=Piotr Kaczyński |title=The Five Star Movement's attempt to create a European Parliament group |newspaper=Euractiv.com |date=18 Chwefror 2019 |url=https://www.euractiv.com/section/eu-elections-2019/opinion/the-five-star-movements-attempt-to-create-a-european-parliament-group |language=en}}/</ref> [[Y Mudiad (grŵp poblyddol)|Y Mudiad]] yw cynghrair o bleidiau [[Poblyddiaeth|poblyddol]] a sefydlwyd gan [[Steve Bannon]] yn 2018 gyda'r diben o gystadlu'r etholiadau Ewropeaidd. Roedd y pleidiau cyfrannog yn cynnwys, o leiaf dros dro, [[Lega Nord]], [[Plaid y Bobl (Gwlad Belg)|Plaid Pobl Gwlad Belg]] a [[Brodyr yr Eidal]], ac efallai [[Cynulliad Cenedlaethol (Ffrainc)|Cynulliad Cenedlaethol]] Ffrainc. Bwriadwyd yn wreiddiol fel ymdrech i uno'r pleidiau poblyddol yn Ewrop, hyd yn hyn anwybyddwyd Y Mudiad gan [[Amgen ar gyfer yr Almaen]],<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/08/11/german-far-right-rebuffs-steve-bannons-effort-forge-europe-wide/|title=German far Right rebuffs Steve Bannon's effort to forge Europe-wide populist movement|agency=Agence France-Presse|date=11 August 2018|website=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=9 Medi 2018|language=en}}</ref> [[Plaid dros Ryddid Awstria]]<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/austrias-far-right-unwilling-to-collaborate-with-bannon/|title=Austria's far-right unwilling to collaborate with Bannon|agency=[[Agence France-Presse]]|date=12 Medi 2018|newspaper=[[The Times of Israel]]|access-date=19 September 2018|language=en}}</ref> a [[Plaid Annibyniaeth y DU]].<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-britain-eu-ukip/ukip-will-not-join-steve-bannons-anti-eu-movement-says-leader-idUSKCN1M10Q8/|title=UKIP will not join Steve Bannon's anti-EU movement, says leader|date=21 Medi 2018|newspaper=[[Reuters]]|access-date=21 Medi 2018|first=William|last=James|language=en}}</ref> Ym mis Mawrth 2019, aseswyd newyddiadurwyr brosiect Bannon fel methiant.<ref>{{Cite news |author1=Maïa de La Baume |author2=Silvia Sciorilli Borrelli |title=Steve Bannon's stuttering European adventure |newspaper=Politico |date=5 Mawrth 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://spectator.us/steve-bannon-failed-crack-europe/ |author=Daniel DePetris |title=How Steve Bannon tried – and failed – to crack Europe |newspaper=Spectator |date=6 Mawrth 2019 |language=en |access-date=2021-06-02 |archive-date=2020-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027231402/https://spectator.us/steve-bannon-failed-crack-europe/ |url-status=dead }}</ref> Ychydig cyn yr etholiad, ymbellhaodd [[Marine Le Pen]] o Gynulliad Cenedlaethol Ffrainc oddi wrth Bannon, yn egluro na chwaraeodd e unrhyw ran yn ymgrych ei phlaid.<ref>{{Cite news |author1=Adam Nossiter |author2=Jason Horowitz |title=Bannon's Populists, Once a 'Movement,' Keep Him at Arm's Length |newspaper=New York Times |date=24 Mai 2019 |url=https://www.nytimes.com/2019/05/24/world/europe/steve-bannon-european-elections-paris.html |language=en}}</ref> Ym mis Ebrill 2019, lansiodd [[Matteo Salvini]] o Lega'r Eidal y [[Gynghrai Ewropeaidd o Bobloedd a Chenhedloedd]] fel clymblaid newydd o bleidiau poblyddol, ewrosgeptig caled a gwrth-fewnfudo. Fe'i ymunwyd gan y rhan fywaf o aelodau'r hen grŵp [[Ewrop o Genhedloedd a Rhyddid]] (gan gynnwys [[Lega Nord|Lega]], [[Cynulliad Cenedlaethol (Ffrainc)|Cynulliad Cenedlaethol]] Ffrainc, [[Plaid dros Ryddid Awstria]] a [[Plaid dros Ryddid (yr Iseldiroedd)|Phlaid dros Ryddid]] yr Iseldiroedd yn ogystal â rhai cyn bleidiau yr [[Ewrop dros Ryddid a Democratiaeth Uniongyrchol|EFDD]] ([[Amgen ar gyfer yr Almaen]]) a'r [[Ceidwadwyr a Diwygwyr Ewrop|ECR]] ([[Plaid Pobl Denmarc]] a [[Plaid y Ffiniaid]]). Fe'i ragwelwyd dod yn y pedwerydd grŵp mwyaf yn y Senedd gyda amcangyfrif o fwy na 80 o ASEau.<ref>{{Cite news |url=https://europeelects.eu/2019/04/08/european-alliance-of-peoples-and-nations-what-we-know-so-far/ |author=Alexander Sarti |title=European Alliance of Peoples and Nations: What we know so far |newspaper=Europe Elects |date=8 Ebrill 2019}}</ref> ===Pleidiau Newydd=== Gwelodd 2019 yr ymddangosiad cyntaf o bleidiau newydd fel [[Gwanwyn (plaid wleidyddol)|Wiosna]] Gwlad Pwyl, [[Plaid Môr-ladron Gweriniaeth Tsiec]], [[USR-PLUS]] Rwmania, [[Tarian Ddynol (Plaid Wleidyddol)|Tarian Ddynol]] a [[Pont o Restri Annibyniol|Most]] Croatia, [[Plaid y Bobl - Ein Slofacia|ĽSNS]] a [[Slofacia Flaengar]] Slofacia. Mae rhai o'r pleidiau newydd eisoes wedi ymuno â phleidiau Ewropeaidd, e.e. aelod o ALDE yw [[Rhestr Marjan Šarec|LMŠ]] Slofenia. Y blaid newydd fwyaf yw [[La République En Marche!]] (LREM) Arlywydd Ffrainc [[Emmanuel Macron]] a ffurfiwyd yn 2016 ac enillodd etholiadau arlywyddol a seneddol Ffrainc y flwyddyn wedyn. Yn wreiddiol, ymwrthododd hi ag ymuno unrhyw un o'r grwpiau plaid presennol, yn lle ceisio ffurfio grwp seneddol newydd o ganolbleidwyr sydd yn cefnogi cynlluniau Macron i ddiwygio sefydliadau yr UE, yn denu aelodau oddi wrth ALDE, EPP a S&D.<ref name="Politico_090218"/><ref>{{Cite news |author=Cécile Barbière |title=Macron's plans for a party in the European Parliament |newspaper=Euractiv |date=15 Chwefror 2018 |url=https://www.euractiv.com/section/elections/news/macrons-plans-for-a-party-in-the-european-parliament/|language=en}}</ref> Roedd disgwyl i ddarpar bartneriaid ar gyfer prosiect o'r fath gynnwys [[Dinasyddion (Plaid wleidyddol Sbaen)|Ciudadanos]] Sbaen, [[Slofacia Flaengar]] a [[Mudiad Momentwm (Hwngari)|Mudiad Momentwm]] Hwngari.<ref name="Politico_090218">{{Cite news |author=Maïa de La Baume |title=Macron's opening European gambit |url=https://www.politico.eu/article/emmanuel-macron-brussels-agent-pieyre-alexandre-anglade/ |newspaper=Politico |date=9 Chwefror 2018}}</ref> Fodd bynnag, ystyriwyd bod y grŵp damcaniaethol yn cael anawsterau i ddod o hyd i ASEau o saith aelod-wladwriaethau o leiaf sydd eu hangen er mwyn ffurfio grŵp newydd.<ref name="Politico_090218"/> Ym mis Tachwedd 2018, penderfynodd LREM gydweithio gyda'r grŵp rhyddfrydol ALDE yn lle. Serch hynny, pwysleisiodd Macron taw dim ond cynghrair rhydd oedd hyn ac nid aelod o'r Ewroblaid ALDE oedd ei blaid. Beirniadodd e ALDE am dderbyn rhoddion oddi wrth y grŵp cemegol [[Bayer|Bayer-Monsanto]] yn blaen wrth i bennaeth ymgyrch LREM fygwth i alw'r gynghrair yn ôl.<ref>{{Cite news |url=https://www.politico.eu/article/emmanuel-macron-lrem-alde-european-parliament-cash-clash-strains-macrons-liberal-love-in/ |author1=Maïa de La Baume |author2=Rym Momtaz |title=Cash clash strains Macron's liberal love-in |language=en}}</ref> Ym mis Ebrill a Mai 2019, parhaodd LREM ei hymdrechion i adeiladu grŵp ehangach, gan gynnwys yr ALDE, ond hefyd pleidiau canolbleidiol a chwith-canol y tu allan i'r ALDE.<ref>{{Cite news |author=Aline Robert |title=Macron's Renaissance to reveal allies in Strasbourg |url=https://www.euractiv.com/section/eu-elections-2019/news/exclusive-macrons-renaissance-to-reveal-allies-in-strasbourg/ |newspaper=Euractiv.com |date=10 Mai 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.euractiv.com/section/eu-elections-2019/news/why-centrists-in-european-parliament-are-prepared-to-drop-the-term-liberal/ |author=Aline Robert |title=Why centrists in European Parliament are prepared to drop the term 'liberal' |newspaper=Euractiv.com |date=15 Mai 2019}}</ref> Enillodd y [[Plaid Brexit|Blaid Brexit]] newydd 29 o seddi yn y [[Deyrnas Unedig]].<ref>{{Cite web|title=The UK's European elections 2019|url=https://www.bbc.co.uk/news/topics/crjeqkdevwvt/the-uks-european-elections-2019|access-date=2021-01-02|website=BBC News|language=en-GB}}</ref> Safodd y [[Gwanwyn Ewropeaidd (Plaid Wleidyddol))|Gwanwyn Ewropeaidd]], a gychwynwyd o [[Mudiad Democratiaeth yn Ewrop 2025|Fudiad Democratiaeth yn Ewrop 2025]] (DiEM25), fel cynghrair plaid Ewrop gyfan gyda un weledigaeth ar gyfer Ewrop, y Fargen Newydd Werdd Ewropeaidd.<ref>{{Cite web|url=https://europeanspring.net/|title=European Spring|language=en}}</ref> Y ffigur amlycaf yw cyn weinidog Gwlad Groeg [[Yanis Varoufakis]], a safodd fel ymgeisydd yn etholaeth yr Almaen, ond methodd sicrhau sedd.<ref>{{Cite news |author=Tobias Wilczek|title=Tobias Wilczek: Young people are exerting a greater influence on world politics|url=https://vancouversun.com/opinion/op-ed/tobias-wilczek-young-people-are-exerting-a-greater-influence-on-world-politics|newspaper=Vancouver Sun|date=10 Mehefin 2019|language=en}}</ref> Er gwaethaf casglu tuag un a hanner miliwn o bleidleisiau, ni etholwyd unrhyw gynrychiolydd a safodd ar gyfer DiEM25, oherwydd yr oedd y pleidleisiau ar wasgar ledled gwledydd gwahanol yr UE.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=2019 European election results {{!}} European Parliament|url=https://europarl.europa.eu/election-results-2019/en/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-02-12|website=European Parliament|language=en}}</ref> Fel plaid newydd Ewrop gyfan, sefydlwyd [[Volt Europa]] mewn gwledydd Ewropeaidd gwahanol ddwy flynedd cyn yr etholiadau ac ymgyrchodd yn llwyddiannus mewn wyth gwledydd yr UE ar gyfer yr etholiadau gydag un rhaglen drawswladol.<ref>{{Cite news|title=Volt wants to become the first pan-EU political party|url=https://www.economist.com/europe/2018/11/03/volt-wants-to-become-the-first-pan-eu-political-party|website=The Economist|access-date=2 Tachwedd 2018}}</ref> Er nad oedd ganddi y nod i greu [[Grwpiau gwleidyddol Senedd Ewrop|grŵp seneddol]] ar ei phen ei hun, tua hanner miliwn o bleidleisiau oedd digon i anfon un o'r sefydlydd, [[Damian Boeselager]], i [[Senedd Ewrop]] trwy restr Volt [[yr Almaen]].<ref>{{Cite news|author=Lorène Weber|title=MEP Damian Boeselager: "We Need More Transnational Politics"|url=https://www.thenewfederalist.eu/mep-damian-boeselager-we-need-more-transnational-politics|newspaper=The New Federalist|date=18 Gorffennaf 2019}}</ref> Since June 2019, Volt is part of the group of the [[Greens–European Free Alliance|Greens/EFA]].<ref>{{Cite news|title=Movers and Shakers|url=https://www.theparliamentmagazine.eu/articles/news/movers-and-shakers-14-june-2019|newspaper=The Parliament Magazine|date=14 Mehefin 2019|language=en}}</ref> ==Dadlau ar y teledu== [[Delwedd:Debate of lead candidates for the European Commission presidency (40894703423).jpg|bawd|Ymgeiswyr llywyddiaeth Comisiwn Ewropeaidd yn ''Dadl Eurovision'' (Mai 2019). O'r chwith i'r dde: Zahradil, Cué, Keller, Vestager, Timmermans, Weber]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+Tabl o ddadlau ar y teledu |- !Dyddiad !Amser (CEST) !Sefydliad !Cyfranogwyr !Lleoliad !Iaith !Prif gyflwynydd(ion) |- |{{sort|2019-04-17|17 Ebrill 2019}} |21:00 |France 24 a RFI<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/fr/20190417-direct-debat-france-24-europe-commission-presidence-weber-timmermans |title=Présidence de la Commission européenne : revivez le débat des candidats sur France 24 |publisher=france24.com |date=17 Ebrill 2019 |access-date=17 Ebrill 2019}}</ref> |Timmermans a Weber |Strasbwrg |Ffrangeg |Caroline de Camaret (France 24) a Dominique Baillard (RFI) |- |{{sort|2019-04-17|17 Ebrill 2019}} |22:00 |France 24<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/talking-europe/20190417-eu-commission-candidates-debate-part-1-politics-juncker |title=EU Commission Clash: The Candidates' Debate - Part 1 |publisher=france24.com |date=17 Ebrill 2014 |access-date=17 Ebrill 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/talking-europe/20190417-eu-commission-clash-candidates-debate-part-2-juncker-politics |title=EU Commission Clash: The Candidates' Debate - Part 2 |publisher=france24.com |date=17 Ebrill 2014 |access-date=17 Ebrill 2019}}</ref> |Timmermans a Weber |Strasbwrg |Saesneg |Catherine Nicholson (France 24) |- |{{sort|2019-04-29|29 Ebrill 2019}} |19:00 |Politico Europe<ref>{{cite web|url=https://www.politico.eu/event/the-maastricht-debate/ |title=The Maastricht Debate |publisher=[[Politico Europe]] |date=29 Ebrill 2014 |access-date=29 Ebrill 2019}}</ref> |Eickhout, Timmermans, Tomić, Verhofstadt a Zahradil |Maastricht |Saesneg |Ryan Heath (Politico Europe) a Rianne Letschert (Maastricht University) |- |{{sort|2019-05-02|2 Mai 2019}} |18:00 |Financial Times<ref>{{cite web |url=https://stateoftheunion.eui.eu/spitzenkandidaten-debate// |title=The Florence Debate |publisher=[[European University Institute]] |date=2 Mai 2019 |access-date=2 Mai 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507083233/https://stateoftheunion.eui.eu/spitzenkandidaten-debate/ |archive-date=7 Mai 2019 |url-status=dead }}</ref> |Keller, Timmermans, Verhofstadt a Weber |Fflorens |Saesneg |Martin Sandbu (Financial Times) |- |{{sort|2019-05-07|7 Mai 2019}} |20:15 |ARD<ref>{{cite web|url=https://www.daserste.de/information/politik-weltgeschehen/europawahl-2019/sendung/wahlarena-zur-europawahl-100.html|title=Wahlarena zur Europawahl - Europawahl 2019 - ARD {{!}} Das Erste|website=Das Erste|language=de|access-date=2019-05-07}}</ref> |Timmermans a Weber |Cwlen |Almaeneg |Ellen Ehni ac Andreas Cichowicz (both ARD) |- |{{sort|2019-05-15|15 Mai 2019}} |21:00 |EBU<ref>{{cite web |url=https://www.ebu.ch/eurovision-debate |title=EBU - Eurovision Debate |publisher=[[European Broadcasting Union]] |access-date=6 Mai 2019 |archive-date=7 Mehefin 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607235430/https://www.ebu.ch/eurovision-debate |url-status=dead }}</ref> |Cué, Keller, Timmermans, Vestager, Weber, a Zahradil |Brwsel |Saesneg |Emilie Tran Nguyen (France Television), Markus Preiss (ARD Germany), ac Annastiina Heikkilä (YLE Finland) |- |{{sort|2019-05-16|16 Mai 2019}} |20:15 |ZDF and ORF<ref>{{cite web|url=https://www.zdf.de/uri/d738ff64-ff28-4bb5-b719-1895400090a5|title=TV-Duell und Schlagabtausch: Europawahl-Abend im ZDF: Was Sie wissen müssen|website=ZDF|language=de|access-date=2019-05-17}}</ref> |Timmermans a Weber |Berlin |Almaeneg |Peter Frey (ZDF) ac Ingrid Thurnher (ORF) |- |{{sort|2019-05-21|21 Mai 2019}} |22:00 |NOS and NTR<ref>{{cite web|title=Debat tussen Spitzenkandidaten ''Timmermans en Weber'' maandag bij Nieuwsuur|url=https://www.gids.tv/artikel/4238/debat-tussen-spitzenkandidaten-timmermans-en-weber-morgen-bij-nieuwsuur|access-date=2019-05-24|archive-date=2019-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525191603/https://www.gids.tv/artikel/4238/debat-tussen-spitzenkandidaten-timmermans-en-weber-morgen-bij-nieuwsuur|url-status=dead}}</ref> |Timmermans a Weber |Hilversum |Almaeneg ac Iseldireg |Jeroen Wollaars (NOS) |} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:2019 yn Ewrop]] [[Categori:Etholiadau Senedd Ewrop|2019]] 2ubnpnis0oghtg79jiny3lqxk1sw4a0 Tom Giffard 0 288081 14891793 14890472 2026-05-09T20:39:50Z Dafyddt 942 14891793 wikitext text/x-wiki {{Infobox politician|honorific-prefix=|occupation=|otherparty=|spouse=|relations=|children=|residence=|alma_mater=|profession=|nationality=|cabinet=|committees=|portfolio=|religion=|signature=|signature_alt=|website=|party=[[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]]|birthname=|name=Tom Giffard|majority=|honorific-suffix=[[Aelod o'r Senedd|AS]]|image=Tom-giffard.jpg|imagesize=|alt=|caption=|office=[[Aelod o'r Senedd]] <br> dros [[Gorllewin De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Gorllewin De Cymru]]|term_start=7 Mai 2021|restingplace=|term_end=8 Ebrill 2026|predecessor=|successor=|birth_date=|birth_place=|death_date=|death_place=|footnotes=}} Gwleidydd o Gymro yw '''Tom Giffard''' ac aelod o'r blaid [[Ceidwadwyr Cymreig|Geidwadol]]. Roedd yn [[Aelod o'r Senedd]] (AS) dros ranbarth [[Gorllewin De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Gorllewin De Cymru]] rhwng [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|2021]] a 2026.<ref name="WalesOnline">{{Cite news|last=Mosalski|first=Ruth|last2=Burkitt|first2=Sian|title=Plaid Cymru and Conservatives take two Senedd seats each in South Wales West region|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/south-wales-west-regional-senedd-20532489|access-date=8 Mai 2021|agency=WalesOnline|date=7 Mai 2021}}</ref> Ef yw arweinydd y grŵp Ceidwadol ar Gyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr. Ni chafodd ei ail-ethol yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]].<ref>{{Cite web|title=Pwy yw'r 16 AS a fethodd a chael eu hail-ethol?|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/erthyglau/cewpgrjkqxeo|website=BBC Cymru Fyw|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Giffard, Tom}}  [[Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026]] [[Categori:Gwleidyddion Ceidwadol]] ccbd2swxqw12mm7i8y2tjf69uae4i0v Altaf Hussain 0 288082 14891794 14769762 2026-05-09T20:41:30Z Dafyddt 942 14891794 wikitext text/x-wiki {{Infobox politician|honorific-prefix=|occupation=[[Llawfeddyg]]|party=[[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]]|otherparty=|spouse=|relations=|children=|residence=[[Pen-y-fai]]|education={{plainlist| *Prifysgol Kashmir, Meistr Llawdriniaeth *[[Prifysgol Lerpwl]], M.Ch.Orth }}|profession=|birthname=|cabinet=|committees=|portfolio=|religion=|signature=|signature_alt=|website=[http://www.altafhussain.wales www.altafhussain.wales]|nationality=|restingplace=|name=Altaf Hussain|term_start1=6 Mai 2021|honorific-suffix=[[Aelod o'r Senedd|AS]]|image=Altaf-hussain.jpg|alt=|caption=|constituency_AM1=[[Gorllewin De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Gorllewin De Cymru]]|assembly1=|majority1=|term_end1=8 Ebrill 2026|death_place=|predecessor1=[[Suzy Davies]]|successor1=|term_start2=19 Mai 2015|term_end2=5 Mai 2016|predecessor2=[[Byron Davies]]|successor2=[[David Lloyd (gwleidydd)|Dai Lloyd]]|birth_place=[[Srinagar]], India|death_date=|footnotes=}} Gwleidydd yw '''Altaf Hussain''' ac aelod o'r blaid [[Ceidwadwyr Cymreig|Geidwadol]]. Roedd yn Aelod o'r Senedd dros ranbarth [[Gorllewin De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)|Gorllewin De Cymru]] rhwng 2021 a 2026, ac fe wasanaethodd gyntaf yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru rhwng 2015 a 2016. Ni chafodd ei ail-ethol yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]].<ref>{{Cite web|title=Pwy yw'r 16 AS a fethodd a chael eu hail-ethol?|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/erthyglau/cewpgrjkqxeo|website=BBC Cymru Fyw|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> Mae'n llawfeddyg orthopedig ymgynghorol wedi ymddeol.<ref>{{Cite web|url=http://www.welshconservatives.com/news/altaf-hussain-welcomed-new-am|title=Altaf Hussain welcomed as new AM &#124; Welsh|website=Welshconservatives.com|date=2015-05-19|access-date=2016-05-11|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002334/http://www.welshconservatives.com/news/altaf-hussain-welcomed-new-am|url-status=dead}}</ref> Cyn diddymu'r pedwerydd cynulliad, eisteddodd ar y Pwyllgor Iechyd yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru, ac roedd yn Weinidog Cysgodol dros Wasanaethau Cymdeithasol. Gorchfygwyd ef yn [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|etholiadau Cynulliad Cymru 2016]]. Yn 2017 cafodd ei ethol i Gyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr. Ym mis Ionawr 2018 penodwyd yn Gadeirydd Bwrdd Ymddiriedolwyr Brynawel Rehab UK. == Addysg == Roedd Hussain yn fyfyriwr meddygol ym Mhrifysgol Azad Jammu &amp;amp; Kashmir, lle cafodd ei gymhwyster MBBS. Yn 1972 graddiodd fel Meistr Llawfeddygaeth o Brifysgol Kashmir, ac ym 1982 dyfarnwyd iddo ail radd Meistr Llawfeddygaeth, mewn llawfeddygaeth Orthopedig, gan [[Prifysgol Lerpwl|Brifysgol Lerpwl]]. == Gyrfa feddygol == Roedd Hussain yn llawfeddyg orthopedig i'r [[GIG Cymru|GIG]] yng Nghymru cyn ei ddewis fel ymgeisydd Cynulliad i'r [[Ceidwadwyr Cymreig|Ceidwadwyr]] <ref>{{Cite news|url=http://www.southwales-eveningpost.co.uk/Doctor-fight-seat-Tories/story-25705254-detail/story.html|title=Doctor to fight Swansea East seat for Tories|work=[[South Wales Evening Post]]|date=2014-12-13|access-date=2016-05-11}}</ref> ac roedd wedi'i leoli yn Ysbyty'r Tywysog Charles ym [[Merthyr Tudful]]. Fel llawfeddyg, dangoswyd ei waith yn datblygu dull Notch Trial mewn llawfeddygaeth amnewid pen-glin llawn<ref>{{Cite journal|last=Prasad|first=Kodali|last2=Hussain|first2=Altaf|title=Notch Trial: a unique novel concept in posterior stabilised total knee replacement|journal=Orthopaedic Proceedings|date=14 September 2012|volume=94-B|issue=SUPP XXXVII|page=524|url=http://www.bjjprocs.boneandjoint.org.uk/content/94-B/SUPP_XXXVII/524|access-date=4 Ebrill 2017|issn=2049-4416|archive-date=2017-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405171541/http://www.bjjprocs.boneandjoint.org.uk/content/94-B/SUPP_XXXVII/524}}</ref> yng Nghynhadledd Orthopedig y Byd. Arloesodd hefyd yn dysgu'r dechneg cyfeirio mynegai bawd wrth amnewid clun llawn wrth gyfarwyddo llawfeddygon dan hyfforddiant.  Dyfarnwyd y Gwobr Tîm Arferion Gorau 2007 iddo, a hefyd Gwobr Gogoniant India 2008. Mae Hussain wedi gweithio'n helaeth yn ei wlad enedigol, Kashmir, i wella mynediad at ofal iechyd yn yr hyn y mae'n ei alw'n 'ardaloedd ymylol' ac wedi gweithio'n agos gyda'r Prif Weinidog, Mufti Mohammad Sayeed yn yr ardal hon. Cyhoeddwyd ysgrif goffa Hussain o Sayeed a'i adroddiad am eu hymglymiad proffesiynol gyda'i gilydd yn y papurau newydd ''Greater Kashmir'' a ''Rising Kashmir''. <ref>{{Cite web|url=http://m.greaterkashmir.com/news/opinion/medicine-to-the-periphery/207332.html|title=Medicine to the periphery|website=M.greaterkashmir.com|date=20 January 2016|access-date=2016-05-11|archive-date=2016-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310050304/http://m.greaterkashmir.com/news/opinion/medicine-to-the-periphery/207332.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|last=Hussain|first=Altaf|title=Meeting Mufti Sayeed|url=http://risingkashmir.in/news/meeting-mufti-sayeed|access-date=4 Ebrill 2017|work=Rising Kashmir|date=21 Ionawr 2016|archive-date=2017-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405170319/http://risingkashmir.in/news/meeting-mufti-sayeed|url-status=dead}}</ref> Mae'n parhau i fod yn weithgar mewn ymchwil orthopedig ac yn parhau i draddodi darlithoedd ar sail 'pro bono'. Ym mis Medi 2016-Medi 2017 penodwyd Hussain yn ymddiriedolwr Age Cymru Bae Abertawe. == Bywyd gwleidyddol == Mae Hussain wedi bod yn gefnogwr i Blaid Geidwadol y DU ers yr 1980au, ac wedi dal sawl swydd ym Mhlaid Geidwadol Cymru, gan gynnwys [[Cadeirydd|Dirprwy Gadeirydd]] Cymdeithas Geidwadol Pen-y-bont ar Ogwr - y mae wedi bod yn aelod gweithgar ohoni ers 2009. Mae Altaf wedi gwasanaethu ar Fwrdd Plaid Geidwadol Cymru er 2012, pan etholwyd ef yn gadeirydd Ardal Gorllewin De Cymru. Yn [[Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015|etholiad cyffredinol 2015 y Deyrnas Unedig]] safodd Hussain dros [[Ceidwadwyr Cymreig|Geidwadwyr Cymru]] yn etholaeth [[Dwyrain Abertawe (etholaeth seneddol)|Dwyrain Abertawe]].<ref>{{Cite web|title=Full Welsh results from General Election 2015|url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/full-welsh-results-general-election-9212002|website=Wales Online|access-date=4 Ebrill 2017|date=8 Mai 2015}}</ref> Ar ôl ymladd [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011|etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011]] fel ymgeisydd rhestr yng Ngorllewin De Cymru, olynodd Hussain [[Byron Davies]] fel AC yn 2015 yn dilyn etholiad Byron Davies i San Steffan. Yn 2015 ail-ddewiswyd Hussain gan Blaid Geidwadol Cymru fel ymgeisydd rhanbarthol ar gyfer Gorllewin De Cymru, ond bu’n aflwyddiannus yn [[Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016|etholiadau Cynulliad Cymru 2016]]. Mae wedi gwasanaethu fel cynghorydd cymunedol ym [[Pen-y-fai|Mhen-y-fai, Pen-y-bont ar Ogwr]] ers 2011 ac mae'n llywodraethwr Ysgol Gatholig [[Abercynffig|Aberkenfig.]] Etholwyd Hussain yn Gynghorydd Ceidwadol Cymru dros Penyfai yn etholiad llywodraeth leol 2017 ar gyfer Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr. Mae wedi byw yn y ward wedi byw ers blynyddoedd lawer. Ail-etholwyd Hussain i'r Senedd yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|etholiad 2021]], o'r rhestr ranbarthol ar gyfer rhanbarth Gorllewin De Cymru.<ref>{{Cite news|last=Ruth Mosalski|last2=Sian Burkitt|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/south-wales-west-regional-senedd-20532489|title=Plaid Cymru and Conservatives take two Senedd seats each in South Wales West region|work=[[Wales Online]]|date=7 Mai 2021|access-date=9 Mai 2021}}</ref> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Hussain, Altaf}} [[Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016]] [[Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026]] [[Categori:Gwleidyddion Ceidwadol]] purlvn9368e2p19bay22tar9wtekw5v Gareth Davies (gwleidydd) 0 288085 14891792 14890379 2026-05-09T20:38:32Z Dafyddt 942 14891792 wikitext text/x-wiki {{Infobox AM |honorific-prefix = |name = Gareth Davies |honorific-suffix = [[Aelod o'r Senedd|AS]] |image = GarethDaviesMS-Castle.jpg |imagesize = |alt = |caption = |office = [[Aelod o'r Senedd]] <br /> dros [[Dyffryn Clwyd (etholaeth Senedd Cymru)|Dyffryn Clwyd]] |majority = 366 |term_start = 7 Mai 2021 |term_end =8 Ebrill 2026 |predecessor = [[Ann Jones]] |successor = |birth_date = Llanelwy |birth_place = |death_date = |death_place = |restingplace = |birthname = |nationality = |party = [[Ceidwadwyr Cymreig]] |otherparty = |spouse = |relations = |children = |residence = |alma_mater = |occupation = |profession = |cabinet = |committees = |portfolio = |religion = |signature = |signature_alt= |website = |footnotes = }} Gwleidydd o Gymro yw '''Gareth Lloyd Davies''' (ganwyd [[17 Medi]] [[1988]]) ac aelod o'r blaid [[Ceidwadwyr Cymreig|Geidwadol]]. Roedd yn [[Aelod o'r Senedd]] (AS) dros [[Dyffryn Clwyd (etholaeth Senedd Cymru)|Fro Clwyd]] rhwng [[Etholiad Senedd Cymru, 2021|2021]] a 2026. Ef oedd Ceidwadwr Cymreig cyntaf i ddal y sedd hon ers ei sefydlu ym 1999.<ref>{{Cite news|title=Welsh election results 2021: Labour edges closer to victory|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-politics-57009547|access-date=7 Mai 2021|work=BBC News|date=7 Mai 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last=Mosalski|first=Ruth|title=Senedd election 2021 result in the Vale of Clwyd: Conservatives take seat from Labour|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/senedd-election-2021-result-vale-20531783|access-date=7 Mai 2021|work=WalesOnline|date=7 Mai 2021}}</ref> Ni chafodd ei ail-ethol yn [[Etholiad Senedd Cymru, 2026|Etholiad Senedd 2026]].<ref>{{Cite web|title=Pwy yw'r 16 AS a fethodd a chael eu hail-ethol?|url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/erthyglau/cewpgrjkqxeo|website=BBC Cymru Fyw|date=2026-05-09|access-date=2026-05-09|language=cy}}</ref> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Davies, Gareth}} [[Categori:Genedigaethau 1988]] [[Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026]] [[Categori:Gwleidyddion Ceidwadol]] iyss08sotnaeb4zk10abhddezmgun3n Delwedd:Plaid Cymru logo.svg 6 288255 14891748 10929302 2026-05-09T14:53:47Z Owaindyfed 61559 Mae Owaindyfed wedi uwchlwytho fersiwn newydd o [[Delwedd:Plaid Cymru logo.svg]] 10929302 wikitext text/x-wiki == Crynodeb == {{Gwybodaeth |Disgrifiad = Logo Plaid Cymru |Ffynhonnell = https://www.plaid.cymru/ |Awdur = Plaid Cymru |Dyddiad = |Caniatâd = |Fersiynau_eraill = }} == Trwyddedu == {{Non-free logo}} 26bq8gnrxjh81muwizht8l3g0qjv4tq 14891751 14891748 2026-05-09T15:03:43Z Owaindyfed 61559 Mae Owaindyfed wedi gwrthdroi [[Delwedd:Plaid Cymru logo.svg]] i fersiwn hyn 10929302 wikitext text/x-wiki == Crynodeb == {{Gwybodaeth |Disgrifiad = Logo Plaid Cymru |Ffynhonnell = https://www.plaid.cymru/ |Awdur = Plaid Cymru |Dyddiad = |Caniatâd = |Fersiynau_eraill = }} == Trwyddedu == {{Non-free logo}} 26bq8gnrxjh81muwizht8l3g0qjv4tq 14891752 14891751 2026-05-09T15:04:18Z Owaindyfed 61559 Mae Owaindyfed wedi gwrthdroi [[Delwedd:Plaid Cymru logo.svg]] i fersiwn hyn 10929302 wikitext text/x-wiki == Crynodeb == {{Gwybodaeth |Disgrifiad = Logo Plaid Cymru |Ffynhonnell = https://www.plaid.cymru/ |Awdur = Plaid Cymru |Dyddiad = |Caniatâd = |Fersiynau_eraill = }} == Trwyddedu == {{Non-free logo}} 26bq8gnrxjh81muwizht8l3g0qjv4tq Creag Abhann 0 288599 14891859 14379446 2026-05-09T22:41:10Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891859 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | gwlad={{banergwlad|Gogledd Iwerddon}} | sir=[[Swydd Armagh]] | image=Craigavon Lakes Harbour Area - geograph.org.uk - 504852.jpg | caption=Harbwr Llynnoedd Creag Abhann }} Mae '''Creag Abhann''' (Saesneg Craigavon)<ref>{{Cite web|title=Ulster Place Names|url=http://www.ulsterplacenames.org/PDF%20Files/Postal%20Towns%20-%20Bailte%20Poist.pdf|website=web.archive.org|date=2012-02-07|access-date=2021-06-14|archive-date=2012-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207025728/http://www.ulsterplacenames.org/PDF%20Files/Postal%20Towns%20-%20Bailte%20Poist.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> yn anheddiad cynlluniedig yng ngogledd [[Swydd Armagh]], [[Gogledd Iwerddon]] . Dechreuwyd ei adeiladu ym 1965 ac fe’i henwyd ar ôl Prif Weinidog cyntaf Gogledd Iwerddon : James Craig, Is-iarll 1af Creag Abhann . <ref>{{Cite web|title=Place Names NI - Craigavon, County Armagh|url=http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=11251|access-date=14 Mehefin 2021|website=Place Names NI|archive-date=2021-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614155851/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=11251|url-status=dead}}</ref> <ref name="BBC">{{Cite news|date=25 Hydref 2014|title=Craigavon town planning: British Modernism 50 years on|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-29728971|access-date=14 Mehefin 2021|work=[[BBC News]]}}</ref> Weithiau mae Creag Abhann yn cyfeirio at '''Ardal Drefol Creag Abhann''' ardal lawer mwy, enw a ddefnyddir gan Asiantaeth Ystadegau ac Ymchwil Gogledd Iwerddon, sy'n cynnwys Creag Abhann, [[Lorgan Bhaile Mhic Cana]] (Lurgan), [[Port an Dúnáin]] (Portadown) ac [[Achadh Camán]] (Aghacommon). <ref>[https://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/StaticMapViewer.aspx?geoCode=N11000218&geoLevel=SETT2015 Map for location Craigavon Urban Area including Aghacommon]. </ref> == Hanes == Cynlluniwyd Creag Abhann fel 'dinas newydd' ar gyfer Gogledd Iwerddon a fyddai'n adlewyrchu trefi fel [[Cumbernauld]] yn [[yr Alban]] ac, yn ddiweddarach, [[Milton Keynes]] yn [[Lloegr]]. Y bwriad oedd creu dinas linellol a fyddai’n cysylltu trefi [[Lorgan Bhaile Mhic Cana]] a [[Port an Dúnáin]] i greu un ardal a hunaniaeth drefol. <ref name="50years">{{Cite web|title=Craigavon: 50 years of Modernity|url=https://nireland.britishcouncil.org/about/press/craigavon-50-years-modernity|publisher=[[British Council]]|date=22 Hydref 2014|access-date=14 Mehefin 2021|archive-date=2021-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614155927/https://nireland.britishcouncil.org/about/press/craigavon-50-years-modernity|url-status=dead}}</ref> Roedd y ddadl dros dref newydd yn seiliedig ar ragamcanion yn nodi cynnydd yn y boblogaeth dros y degawdau canlynol a fyddai angen adeiladu tai ar raddfa fawr. Penodwyd Comisiwn Datblygu Creag Abhann ym mis Hydref 1965 i ddatblygu'r 'ddinas newydd'. Breiniwyd tua 6,000 erw o dir rhwng Lorgan Bhaile Mhic Cana a Port an Dúnáin gan ffermwyr am £6 yr erw. <ref name="beltel">{{Cite web|title=Craigavon: 'The changes are quite remarkable, it's not perfect here, but then nowhere is'|url=http://www.belfasttelegraph.co.uk/life/features/craigavon-the-changes-are-quite-remarkable-its-not-perfect-here-but-then-nowhere-is-31100619.html|website=[[Belfast Telegraph]]|date=28 Mawrth 2015|access-date=14 Mehefin 2021}}</ref> Awgrymwyd sawl rheswm dros addasrwydd y safle gan gynnwys y canolfannau poblogaeth presennol, y sylfaen ddiwydiannol, agosatrwydd i [[Belffast]] a'r gred y byddai Creag Abhann yn helpu i ledaenu datblygiad i ffwrdd o Belffast. Y gobaith oedd y byddai trigolion Belffast yn cael eu denu gan natur faestrefol dyluniad Creag Abhann ac y byddai busnesau yn ei ystyried yn ddewis arall diddorol. Cynigiwyd cymhellion arian parod i rai teuluoedd i symud i Creag Abhann. <ref name="BBC"/> Adeiladwyd traffordd yr M1 i gysylltu'r ddinas newydd â Belffast ac roedd cynlluniau i ddisodli gorsafoedd rheilffordd Lorgan Bhaile Mhic Cana a Port an Dúnáin gydag un derfynell gyflym yng nghanol Creag Abhann. Adeiladwyd Ysbyty Ardal Creag Abhann i gymryd lle ysbytai bach yn y ddwy dref. <ref>{{Cite web|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/executive-urged-to-build-450m-hospital-in-northern-ireland-35252206.html|title=Executive urged to build £450m hospital in Northern Ireland|website=Belfast Telegraph|date=29 Tachwedd 2016|access-date=14 Mehefin 2021}}</ref> === Problemau === Bu dadlau ynghylch y penderfyniad i adeiladu "dinas newyd"' yn y dwyrain Protestannaidd / Unoliaethol yn bennaf yn hytrach na datblygu dinas [[Yr Eglwys Gatholig Rufeinig|Gatholig]] megis [[Derry]]. Bu dadlau hefyd ynghylch y penderfyniad i’w enwi ar ôl Is-iarll 1af Creag Abhann (1871–1940), arweinydd yr unoliaethwyr Protestannaidd. Roedd rhai unoliaethwyr hefyd yn teimlo bod y penderfyniad yn annoeth. <ref>{{Cite book|title=Northern Ireland at the crossroads : Ulster Unionism in the O'Neill years 1960-9|url=https://www.worldcat.org/oclc/313433610|publisher=St. Martin's Press|date=2000|location=New York|isbn=978-0-333-97786-6|oclc=313433610|others=Palgrave Connect|first=Marc|last=Mulholland}}</ref> Bu problemau hefyd pan ddaeth i'r amlwg bod rhai ystadau tai wedi'u hadeiladu gyda deunydd a thechnegau na chawsant eu profi'n llawn, ac o ganlyniad roedd diffyg inswleiddio, atal sain a gwydnwch. Gwaethygwyd hyn gan [[yr Helyntion]] ar ddiwedd y 1960au, a arweiniodd at drais sectyddol ac arwahanu rhwng pobl y ddau draddodiad crefyddol. Sychodd buddsoddiad i Ogledd Iwerddon a chynyddodd ymfudo. Daeth Comisiwn Datblygu Creag Abhann i ben ym 1973 a chrëwyd Cyngor Bwrdeistref Creag Abhann. Roedd gan brif gyflogwr yr ardal, Goodyear, ffatri fawr yn creu gwregysau ffan ar ystâd ddiwydiannol Silverwood; ar y pryd y ffatri fwyaf yn Ewrop. Fodd bynnag, methodd y safle i wneud arian yn gyson, a bu’n rhaid iddo gau ym 1983. <ref name="BBC"/> O ganlyniad i'r problemau, ni chodwyd tua hanner yr hyn a gynlluniwyd, ac o'r hyn a adeiladwyd, bu'n rhaid dymchwel rhan o'r adeiladwaith ar ôl iddi fynd yn wag ac yn ddiffaith. <ref name="50years"/> Roedd yr ardal a ddynodwyd yn 'ganol dinas' Creag Abhann, am lawer o'r amser hwnnw yn cynnwys yr awdurdod trefol, adeiladau'r llys a chanolfan siopa yn unig, wedi'i amgylchynu gan dir maes glas. Dywedodd Dr Stephen McKay, cyfarwyddwr addysg yn yr Ysgol Cynllunio, Pensaernïaeth a Pheirianneg Sifil ym Mhrifysgol y Frenhines, Belffast, fod y cynllun i adeiladu Creag Abhann yn "ddiffygiol o'r cychwyn cyntaf", gan ychwanegu: "Roedd y ffyrdd beicio, tai cymysg a pharthau hamdden byth yn mynd i weithio o dan yr amgylchiadau ". <ref name="BBC"/> Dywedodd yr awdur a anwyd yn lleol, Newton Emerson: "Fel plentyn, ni sylwais ar fethiant Creag Abhann. Roedd y ddinas newydd yn faes chwarae enfawr o lwybrau beicio cudd, ffyrdd a ddaeth i ben yn sydyn yng nghanol nunlle ac adeiladau'r dyfodol yn sefyll yn wag mewn tirwedd artiffisial ". <ref name="Portadown Times">{{Cite web|title=The 'lost' city of Craigavon to be unearthed in BBC documentary|url=http://www.portadowntimes.co.uk/news/The-39lost39-city-of-Craigavon.3536951.jp|publisher=Portadown Times|access-date=14 Mehefin 2021|date=30 November 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090304200426/http://www.portadowntimes.co.uk/news/The-39lost39-city-of-Craigavon.3536951.jp|archivedate=4 Mawrth 2009}}</ref> Daeth Creag Abhann yn enwog am ei gylchfannau niferus. Ni chydiodd teimlad o hunaniaeth i'r ddinas newydd o gwbl. Heddiw mae'r bobl leol yn defnyddio'r enw 'Creag Abhann' i gyfeirio at yr ardal rhwng Lorgan Bhaile Mhic Cana a Port an Dúnáin, ac mae llawer o ddinasyddion y ddwy dref hynny yn digio o gael eu huniaethu â 'dinas newydd' Creag Abhann. <ref name="beltel"/> == Daearyddiaeth == Saif Creag Abhann ar ddarn o dir gwastad ger lan dde ddwyreiniol [[Lough Neagh]]. Yr aneddiadau cyfagos (wedi'u rhestru'n glocwedd) yw Achadh Camán (gogledd), Lorgan Bhaile Mhic Cana (gogledd-ddwyrain), Cor Críne (Corcreeny) (dwyrain), Bleary (de-ddwyrain) a Port an Dúnáin (de-orllewin). Mae wedi'i wahanu o'r aneddiadau cyfagos hyn yn bennaf gan gaeau. Mae Creag Abhann wedi'i adeiladu wrth ymyl dau lyn artiffisial o'r enw Llynnoedd Creag Abhann. Mae rheilffordd Port an Dúnáin - Lorgan yn rhedeg rhwng y ddau lyn, ac ymhellach i'r gogledd mae traffordd yr M1, sy'n rhedeg yn gyfochrog â'r rheilffordd. Mae'r ardal o amgylch Llynnoedd Creag Abhann yn barc cyhoeddus ac yn hafan bywyd gwyllt sy'n cynnwys coetir gyda llwybrau cerdded. Yn 2017 dyfarnwyd gwobr y parc gorau yng Ngogledd Iwerddon iddi gan Fields in Trust . Mae cynlluniau diweddar i adeiladu yn y parc, gan ddechrau gyda champws coleg, wedi cwrdd â gwrthwynebiad gan rai pobl leol. <ref>{{Cite web|title=Park supporters plan protest after scooping top award|url=https://www.lurganmail.co.uk/news/park-supporters-plan-protest-after-scooping-top-award-723391|website=www.lurganmail.co.uk|access-date=2021-06-14|language=en}}</ref> == Demograffeg == At ddibenion y cyfrifiad, nid yw [http://www.nisra.gov.uk/ Asiantaeth Ystadegau ac Ymchwil Gogledd Iwerddon (NISRA)] yn trin Creag Abhann fel endid ar wahân. Mae hyn yn ei gwneud hi'n anodd cael darlun demograffig cywir o'r ardal sy'n cael ei hystyried yn gyffredinol fel Creag Abhann - yr ardal breswyl yn bennaf rhwng Port an Dúnáin a Lorgan. <ref name="Portadown Times"/> Drumgor, Kernan a (rhan o) Taghnevan . Ar Ddiwrnod y [[Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011|Cyfrifiad]] (27 Mawrth 2011) y boblogaeth a oedd fel arfer yn preswylio yn Ardal Etholiadol Dosbarth Creag Abhann oedd 25,287 sef 1.40% o gyfanswm poblogaeth Gogledd Iwerddon. <ref>{{Cite web|title=Census 2011 Population Statistics for Craigavon District Electoral Area|url=https://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/AreaProfileReportViewer.aspx?FromAPAddressMulipleRecords=Craigavon%40Exact%20match%20of%20location%20name%3A%20%40Exact%20Match%20Of%20Location%20Name%3A%20%20Craigavon%4024%3F|website=NINIS|access-date=14 Mehefin 2021|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128224126/https://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/AreaProfileReportViewer.aspx?FromAPAddressMulipleRecords=Craigavon%40Exact%20match%20of%20location%20name%3A%20%40Exact%20Match%20Of%20Location%20Name%3A%20%20Craigavon%4024%3F|url-status=dead}}</ref> * Roedd 96.92% o'r grŵp ethnig gwyn (gan gynnwys [[Teithwyr Gwyddelig|Teithwyr Gwyddelig);]] * Roedd 49.12% yn perthyn i'r [[Yr Eglwys Gatholig Rufeinig|eglwys Gatholig]] neu wedi cael eu magu yn Gatholigion. Roedd 44.12% yn perthyn i, neu wedi cael eu magu yn [[Protestaniaeth|Protestaniaid]] ac enwadau Cristnogol Eraill * Nododd 46.47% fod ganddynt [[Prydeinwyr|hunaniaeth genedlaethol Brydeinig]], roedd gan 25.04% [[Gwyddelod|hunaniaeth genedlaethol Wyddelig]] a 29.72% â hunaniaeth genedlaethol Gogledd Iwerddon. Ar Ddiwrnod y Cyfrifiad 27 Mawrth 2011, yn Ardal Etholiadol Dosbarth Creag Abhann, gan ystyried y boblogaeth 3 oed a hŷn: * Roedd gan 10.17% rywfaint o wybodaeth o'r [[Gwyddeleg|Wyddeleg]] ; * Roedd gan 4.83% rywfaint o wybodaeth am Scoteg Ulster * Nid oedd gan 6.95% [[Saesneg]] Scoteg na Gwyddeleg fel eu hiaith gyntaf. Mae Creag Abhann wedi bod yn dref Brotestannaidd yn hanesyddol; fodd bynnag, yn ddiweddar, mae'r etholwyr wedi dod yn llai felly yn raddol, gyda niferoedd uwch o Gatheligion a phobl o grefyddau eraill neu bobl heb grefydd ddatganedig. <ref>{{Cite web|title=Ulster's Doomed!: Craigavon Borough Council|url=http://ulstersdoomed.blogspot.com/2008/11/craigavon-borough-council.html|website=Ulster's Doomed!|date=2008-11-25|access-date=2021-06-14|last=Horseman}}</ref> == Chwaraeon == * Mae AFC Creag Abhann yn chwarae [[pêl-droed]] y gymdeithas yng Nghynghrair Bêl-droed Canol Ulster . * Mae Clwb Pêl-droed Gaeleg Éire Óg - yn cystadlu yn Adran II Cynghrair Swydd Armagh. Wedi ennill anrhydeddau Iau a Chanolradd. * Enillodd Creag Abhann United FC - clwb pêl-droed - y Cwpan Llaeth ym 1986. * Mae Creag Abhann City FC yn glwb pêl-droed a sefydlwyd yn 2007. Yn eu tymor cyntaf fe wnaethant orffen yn 4ydd ym mhedwaredd adran Ganol Ulster ac ennill Cwpan Coffa John Magee ar ôl buddugoliaeth 2-1 dros Armagh Rovers. * Creag Abhann Cowboys yw'r unig dîm [[pêl-droed Americanaidd]] yn Swydd Armagh. Enillwyr cynghrair IAFL DV8s 2009. Dychwelwyd i'r IAFL yn iawn yn 2010. == Gefeilldrefi == Mae Creag Abhann wedi'i efeillio â: * {{baner|Unol Daleithiau}} [[LaGrange, Georgia]], [[Unol Daleithiau America]] * {{baner|Iwerddon}} [[Ballina, Swydd Mayo]], [[Gweriniaeth Iwerddon]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Oriel== <gallery mode="packed" heights="200"> Delwedd:Craigavon (Balancing) Lakes - geograph.org.uk - 1338372.jpg|Llynnoedd Creag Abhann Delwedd:Watersports Activity at Craigavon Lakes - geograph.org.uk - 504860.jpg|Llynnoedd Creag Abhann Delwedd:Craigavon Area Hospital - Front Entrance - geograph.org.uk - 1401867.jpg|Ysbyty Creag Abhann Delwedd:Craigavon Civic and Conference Centre.jpg|Canolfan Ddinesig a Chynhadledda Delwedd:The Potato Famine - geograph.org.uk - 741727.jpg|Cerflun [[An Gorta Mór]] Delwedd:Sculpture 3, Children's Garden, Tannaghmore Gardens - geograph.org.uk - 871470.jpg|gerddi'r plant Delwedd:Fish Pond - geograph.org.uk - 741736.jpg|Llyn pysgod </gallery> [[Categori:Trefi Swydd Armagh]] 9o4hc8enpuzg0qck524mxohey9nc8cz Cacen drom 0 290091 14891682 10989855 2026-05-09T13:37:28Z Craigysgafn 40536 14891682 wikitext text/x-wiki {{Pethau|gwlad={{banergwlad|Cernyw}}}} Prif gynhwysion y '''gacen drom''' neu '''gacen Hevva''' ({{Iaith-kw|Hevva}}, trwm) yw [[blawd]], lard, [[menyn]], [[llaeth]], [[siwgr]] a rhesins wedi'u tyfu yng [[Cernyw|Nghernyw]]. Mae ei enw'n deillio o'r [[diwydiant]] [[sardîn]]s yng Nghernyw cyn yr [[20g]] pan helpodd '''huer''' (sef person mewn man gwylio addas, er enghraifft ar ben clogwyn) i ddod o hyd i heigiau o bysgod. Byddai'r ''huer'' yn gweiddi 'Hevva!, Hevva!' i dynnu sylw'r pysgotwyr at leoliad y sardîns.<ref>{{Cite book|last=Robert Morton Nance|author-link=Robert Morton Nance|editor-last=Pool|editor-first=P.A.S.|title=A Glossary of Cornish Sea Words|date=1963|publisher=[[Federation of Old Cornwall Societies|The Federation of Old Cornwall Societies]]|pages=92}}</ref> Mae traddodiad Cernywaidd yn nodi bod cacen Hevva wedi ei phobi gan yr ''huers'' ar ôl dychwelyd i'w cartrefi, gyda'r gacen yn barod erbyn i'r criwiau ddychwelyd i'r lan. Fel arall, fe'i gelwir yn gacen drom gan nad yw'n "ysgafn", heb ei chodi yn yr un modd â chacen burum neu fynsen hadau. Mae'r cacennau tua 1/2 [[modfedd]] o drwch, gyda phatrwm cris-croes wedi'i greu ar y top, yn cynrychioli'r rhwydi pysgota.<ref>{{Cite web|url=http://www.anglotopia.net/countries/england/seven-traditional-foods-of-cornwall-cornish-cuisine-guide/|title=Seven Traditional Foods of Cornwall - Cornish Cuisine Guide|publisher=Anglotopia.net|date=2010-12-05|access-date=2014-03-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.pinterest.com/pin/92394229828943664/|title=Pin by UK Beach Days on Fishing History and Heritage UK|publisher=Pinterest|access-date=2014-03-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://feastsandfestivals.blogspot.com/2010/04/8-may-helston-flora-day.html|title='Feasts and Festivals': 8 May: Helston Flora Day|publisher=Feastsandfestivals.blogspot.com|date=2010-04-08|access-date=2014-03-16}}</ref> Ar wahân i'r patrwm rhwydi yma, mae'r deisen yn debyg iawn i'r [[Teisen gri|deisen gri]] Gymreig. == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} [[Categori:Teisenni]] [[Categori:Cernyw]] [[Categori:Prydau o fwyd]] [[Categori:Wicibrosiect Palesteina]] rqmctkmvtcffna0z1dd01xbyn6ah8w0 Dundalk F.C. 0 290516 14892087 14843812 2026-05-10T08:23:14Z Craigysgafn 40536 14892087 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = Dundalk | image = [[Delwedd:180px-Dundalk F.C. Crest 2020.png]] | fullname = Dundalk Football Club | short name = DFC | nickname = The Lilywhites<ref name="lilywhites" /><br/>The Railwaymen (original)<ref name="railwaymen" /> | founded = {{Start date and age|df=yes|1903|9}}<br/>as ''Dundalk G.N.R. Association Football Club'' | ground = Oriel Park | capacity = 4,500 (3,100 seated) | owner = Peak6 Investments LLC | chairman = Bill Hulsizer | manager = Vinny Perth | mgrtitle = Head Coach | league = {{nowrap|[[League of Ireland]]}} | season = 2022 | position = [[Uwch Gynghrair Gweriniaeth Iwerddon]], 3ydd | website = http://www.dundalkfc.com | pattern_b1 = _dundalk21H | pattern_la1 = _dundalk21H | pattern_ra1 = _dundalk21H | pattern_sh1 = _dundalk21H | pattern_so1 = _dundalk21H | pattern_b2 = _dundalk21A | pattern_la2 = _dundalk21A | pattern_ra2 = _dundalk21A | pattern_so2 = _dundalk21A | pattern_sh2 = _dundalk21A | socks2 = 000000 | current = 2021 Dundalk F.C. season }} Mae clwb [[pêl-droed]] '''Dundalk F.C.''' ([[Gwyddeleg]]: ''Cumann Peile Dhún Dealgan'') yn glwb pêl-droed sefydledig ym 1903 o dref [[Dundalk]] yn [[Iwerddon]]. Mae'r tîm wedi chwarae yng Nghynghrair Iwerddon heb ymyrraeth er 1926. ==Hanes== [[File:DDT 1903 09 26 13.png|thumb|250px|alt=Newspaper clipping reporting Formation of Dundalk G.N.R. Association Club, Dundalk Democrat, 26 September 1903|Erthygl ar ffurfiol Dundalk G.N.R. yn y ''Dundalk Democrat'', 26 Medi 1903]] [[File:DundalkGNR.jpg|thumb|250px|Tîm Dundalk GNR]] [[File:Oriel Park Stand View from Shedside.jpg|thumb|250px|Prif Eisteddle Oriel Park o'r Shedside]] Sefydlwyd y clwb ym 1903 fel '''Dundalk G.N.R.''' (Great Northern Railway) sef tîm i'r gweithwyr [[rheilffordd]]. Yn yr ychydig flynyddoedd cyntaf chwaraeodd y clwb ar y lefel leol tan ddechrau'r [[Rhyfel Byd Cyntaf]], pan beidiodd y clwb â chwarae am gyfnod dros dro. Ar ôl i'r Rhyfel Byd ddod i ben, ailddechreuodd y clwb chwarae yn nhymor 1919, i ddechrau eto mewn cynghrair leol. Ar ôl annibyniaeth [[Gwladwriaeth Rydd Iwerddon]], ni chynhwyswyd y clwb yng Nghynghrair Bêl-droed Iwerddon oedd newydd ei ffurfio. Fodd bynnag, fe wnaeth y clwb elwa’n anuniongyrchol o’r gynghrair newydd: Gan fod aelodau Cynghrair Iwerddon hefyd yn dod o Gynghrair Hŷn Leinster, y gynghrair Wyddelig ranbarthol gryfaf, wedi’i dileu, llwyddodd Dundalk i gymryd un o’r lleoedd cychwyn gwag bellach yn nhalaith [[Leinster]] (roedd pêl-droed yn yr Iwerddon wedi ei strwythuro yn ôl y taleithiau hanesyddol hefyd); weithiau nhw oedd yr unig dîm nad oedd yn Nulyn yno. Gorffennodd Dundalk dymor 1925/26 yn drydydd; oherwydd y llwyddiant hwn, cafodd y clwb ei gynnwys o'r diwedd yn nhymor 1926/27 fel un o ddau dîm newydd yng [[Uwch Gynghrair Gweriniaeth Iwerddon|Nghynghrair Iwerddon]]. Yn 1930, ailenwyd y clwb yn''' Dundalk FC'''. Yna ym 1933 llwyddodd fel y clwb cyntaf nid o Ddulyn i ennill pencampwriaeth Iwerddon. Yn 1942 enillodd y gystadleuaeth gyntaf i Iwerddon gyfan ers annibyniaeth, Cwpan Rhyng-ddinas Dulyn a Belffast, yn ogystal â'r gyntaf o gyfanswm o naw buddugoliaeth yng Nghwpan y Weriniaeth. O'r 1960au i'r 1990au, roedd Dundalk yn un o dimau mwyaf llwyddiannus Iwerddon gydag wyth pencampwriaeth mewn 33 mlynedd, pum buddugoliaeth cwpan a phedwar cwpan cynghrair. Ers troad y mileniwm, fodd bynnag, aeth pethau i lawr yr allt gyda Dundalk, er gwaethaf buddugoliaeth arall yn y Cwpan yn 2002, cawsant eu hisraddio i'r Adran Gyntaf (sef yr ail haen yn y Weriniaeth). Yn ail yn y flwyddyn 2006 o'r ail dymor, cymhwysodd First Division Dundalk ar gyfer y gemau relegation yn erbyn yr unfed ar ddeg o Premier Division Waterford United a llwyddodd i benderfynu drostynt eu hunain. Oherwydd ailstrwythuro arfaethedig Cynghrair Iwerddon ar gyfer tymor 2007, gwrthodwyd dyrchafiad i Dundalk, tra caniatawyd i Waterford aros yn yr Uwch Gynghrair. Ar ôl ennill yr Adran Gyntaf yn 2008, mae Dundalk wedi bod yn ôl yn yr Uwch Gynghrair ers tymor 2009. Ar ddiwrnod olaf tymor 2014, cymerodd Dundalk yr awenau gyda buddugoliaeth 2-0 dros [[Cork City F.C.|Cork City]] ar y blaen yn yr eisteddleoedd a llwyddodd i ddathlu'r bencampwriaeth gyntaf mewn 19 mlynedd. Yn yr un tymor, roedd y clwb eisoes wedi ennill Cwpan Cynghrair Iwerddon. Chwaraeodd Dundalk sawl gwaith mewn cystadlaethau Ewropeaidd [[UEFA]], ond bron byth â chyrraedd yr ail rownd, ond roedd y tîm yn gryf iawn gartref yn yr 1970au/80au, ni wnaethant golli gêm gartref mewn pum ymddangosiad yng Nghwpan Ewrop yn olynol. Yn nhymor Cynghrair Europa 2020/21 fe gyrhaeddon nhw lwyfan y grŵp, ond fe gollon nhw bob un o'r chwe gêm yn erbyn [[Arsenal F.C.|Arsenal]], [[Molde FK]] ac [[SK Rapid Wien]]. ==Hanes cit== Mae lliwiau Dundalk wedi bod yn grysau gwyn gyda siorts du a sanau du neu wyn ers dechrau tymor 1940–41. Mae'n hysbys bod y Dundalk G.N.R. gwisgodd y clwb grysau glas pan ddechreuodd ym 1903. [160] ond nid oes tystiolaeth bellach o liwiau clwb diffiniedig yn y blynyddoedd cyn y [[Rhyfel Byd Cyntaf]]. Pan gafodd y clwb ei adfywio ar gyfer tymor 1919–20, y lliwiau a fabwysiadwyd oedd crysau streipiau du ac ambr gyda siorts gwyn. Cyn gollwng yr enw 'G.N.R.' a dod yn 'Dundalk A.F.C.', newidiodd y clwb i stribed o grysau gwyn gydag arfbais y dref (hen sêl Gorfforaeth Dundalk) fel ei siorts a'i siorts glas tywyll. Gwisgwyd y lliwiau newydd gyntaf ar Ddydd San Steffan 1927 yng ngêm agoriadol Tarian Cynghrair Iwerddon 1927–28. [16] Gwisgwyd y cyfuniad hwn tan 1939 ond daeth i gael ei ystyried yn anlwcus oherwydd nifer y trechiadau cwpan olaf a gafodd Dundalk yn y 1930au. [161] Byddai gobeithio newid yn dod â mwy o lwc, cyflwynodd y clwb grys chwarter awyr glas a [[marŵn]] gyda siorts gwyn a sanau marŵn ym 1939-40.<ref>{{Cite news |url=https://archive.irishnewsarchive.com/Olive/APA/INA/SharedView.Article.aspx?href=IEX%2F1939%2F10%2F02&id=Ar00302&sk=FB9193D1 |title=Soccer in Cork |work=[[Cork Examiner]] |date=2 October 1939 |access-date=26 September 2019 |via=Irish Newspaper Archives}}</ref> Ond fe gollon nhw ar unwaith i wrthwynebiad nad oedd yn gynghrair yn rownd gyntaf Cwpan FAI y tymor hwnnw,<ref>{{cite news |title=Distillery Were Better team |url=https://archive.irishnewsarchive.com/Olive/APA/INA/SharedView.Article.aspx?href=IND%2F1940%2F02%2F05&id=Ar01208&sk=8883B880 |access-date=24 October 2019 |work=[[Irish Independent]] |date=5 February 1940|via=Irish Newspaper Archives}}</ref> a dychwelasant i grysau gwyn ar gyfer y tymor canlynol, y tro hwn mewn parau gyda siorts du. O bosib trwy gyd-ddigwyddiad, pan unodd clybiau'r dref i ffurfio Clwb Pêl-droed cyntaf Cymdeithas Dundalk ym 1904, y lliwiau a ddewiswyd oedd "crys gwyn, yn dwyn arfbais Dundalk, a thrwsus du".<ref>{{cite news|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/print/bl/0001572/19040903/021/0004 |title=Association Football Club For Dundalk |access-date=4 January 2020 |work=Dundalk Examiner and Louth Advertiser |date=3 September 1904|page=4|via=British Newspaper Archive}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://archive.irishnewsarchive.com/Olive/APA/INA/SharedView.Article.aspx?href=DDT%2F1904%2F09%2F03&id=Ar00600&sk=6BDD6747 |title=Fun at a Football Meeting |work=[[Dundalk Democrat]] |date=3 September 1904 |access-date=14 June 2019 |via=Irish Newspaper Archives}}</ref> Mae'r lliwiau 'cartref' wedi aros yn ddigyfnewid yn y bôn, er bod trimiau coch hefyd wedi'u hymgorffori yn achlysurol ers y 1990au. Cyflwynwyd cit gwyn i gyd am y tro cyntaf yn nhymor 1965-66..<ref>{{Cite news |url=https://archive.irishnewsarchive.com/Olive/APA/INA/SharedView.Article.aspx?href=IPR%2F1965%2F09%2F30&id=Ar01410&sk=30477FD5 |title=Hibernians take cup in thriller|work=[[Irish Press]]|date=30 September 1965|access-date=16 August 2019 |via=Irish Newspaper Archives}}</ref> Defnyddiwyd pob gwyn hefyd yn 1973-74 a 2003. Mae citiau gwyn yn dal i gael eu gwisgo'n achlysurol pan fo angen er mwyn osgoi gwrthdaro cit.<ref>{{cite news |last1=Malone |first1=Emmet |title=Dundalk FC 1–1 Qarabag FK |url=https://www.irishtimes.com/sport/soccer/champions-league/dundalk-show-disregard-for-european-order-with-qarabag-draw-1.3966527 |access-date=30 June 2021 |work=DThe Irish Times |date=24 July 2019}}</ref> {| |{{Football kit box|pattern_la =_orange_stripes|pattern_b=_orangestripes|pattern_ra =_orange_stripes|pattern_so = _2_stripes_white|leftarm = 000000|body=000000|rightarm = 000000|shorts = FFFFFF|socks = 000000|title = Lliwiau Dundalk G.N.R. 1919–1927}} |{{Football kit box |pattern_la = | pattern_b =_collarwhite | pattern_ra = | pattern_so =_2_stripes_white | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 23395d | socks = 000000 | title = Lliwiau Dundalk A.F.C. 1927–1939}} |{{Football kit box | pattern_la = | pattern_so = _3_stripes_white| pattern_b = _quarterslightbluered | pattern_ra = | rightarm = ADD8E6 | leftarm = 550015 | shorts = FFFFFF | socks = 550015 | title = Lliwiau Dundalk A.F.C. 1939–40}} |{{Football kit box | pattern_la = _blackborder | pattern_b = _vneckblack | pattern_ra = _blackborder | pattern_so =_3_stripes_black | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = | title = Lliwiau 'cartref'<br/>ers 1940}} |} ==Arfbais== Mabwysiadwyd yr arfbais y dref wedi i'r clwb dorri cyswllt gyda'r Rheilffordd. Mae'n seiliedig ar [[arfbais]] y dref sy'n dyddio nôl i 1673 pan roddwyd siarter iddi o dan [[Siarl II, brenin Lloegr]]. [178] Mae arfbais y clwb yn seiliedig ar sêl Corfforaeth Dundalk ôl nifer o fân ailgynllunio yn y blynyddoedd canlynol, daeth y darian wen yn darian goch gyda beledi gwyn ym 1997, ac yn 2015 addaswyd y criben hon i ymgorffori seren aur, i goffáu degfed teitl Cynghrair Iwerddon Dundalk. [181] ==Cefnogwyr== [[File:Dundolk-Zenit (11).jpg|thumb|250px|David McMillan o Dundalk v [[Zenit St Petersburg]], tymor 2015-16]] Enw'r Clwb Cefnogwyr yw 'The 1903' er anrhydedd blwyddyn ffurfio'r clwb pêl-droed.<ref>{{cite web |title=News |url=https://the1903.ie/news/ |website=the1903.ie |access-date=31 August 2021 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831090706/https://the1903.ie/news/ |url-status=dead }}</ref> Mae yna hefyd Glwb Cefnogwyr Merched, y 'Lilywhite Ladies'. <ref>{{cite web |title=Lilywhite Ladies |url=https://lilywhiteladies.com/ |website=lilywhiteladies.com |access-date=31 August 2021}}</ref> Ffurfiodd Dundalk G.N.R. ei glwb Cefnogwyr cyntaf yn ystod tymor 1928–29. Mae'r Clybiau Cefnogwyr wedi codi arian hanfodol i gefnogi'r clwb trwy'r degawdau, arian yr oedd ei angen yn aml i gadw'r clwb yn hyfyw. ===Llysenwau=== Mae cefnogwyr Dundalk wedi llysenw'r tîm ''the Lilywhites'' oherwydd crysau gwyn y tîm, ac mae cefnogwyr hefyd yn defnyddio ''the Town'' fel llaw-fer ar gyfer y clwb. Mae'r ddau lysenw wedi bod yn cael eu defnyddio ers y 1950au o leiaf.<ref> name="lilywhites">{{cite news |title=Spotlight on County Louth |work=[[The Irish Times]] |date=30 June 1953 |page=5}}</ref> Defnyddir yr [[hashnod]] #CmonTheTown gan gefnogwyr ar gyfryngau cymdeithasol. O'r adeg y ffurfiwyd y clwb gyntaf hyd nes iddo newid lliwiau ym 1927–28, llysenw'r tîm oedd ''the Railwaymen''.<ref name="railwaymen">{{Cite news |url=https://archive.irishnewsarchive.com/Olive/APA/INA/SharedView.Article.aspx?href=SIN%2F1922%2F11%2F19&id=Ar01100&sk=44D2888D |title=Dundalk Railwaymen Win by the Odd Goal |work=[[Sunday Independent (Ireland)|Sunday Independent]] |date=19 Tachwedd 1922 |access-date=13 Mai 2019 |via=Irish Newspaper Archives}}</ref> Yn ddiweddarach, gelwid y tîm yn 'the Northerners ",<ref>{{Cite news |url=https://archive.irishnewsarchive.com/Olive/APA/INA/SharedView.Article.aspx?href=IEX%2F1943%2F11%2F08&id=Ar00407&sk=E46809B4 |title=Great Cork Rally at Dundalk |work=[[Cork Examiner]] |date=8 Tachwedd 1943 |access-date=13 Mai 2019 |via=Irish Newspaper Archives}}</ref> neu ''the Bordermen'' (oherwydd lleoliad y dref yn agos at y ffin â [[Gogledd Iwerddon]]).<ref>{{Cite news |url=https://archive.irishnewsarchive.com/Olive/APA/INA/SharedView.Article.aspx?href=IND%2F1974%2F03%2F21&id=Ar02000&sk=8BC298ED |title=Bohemians May Have Slight Edge in Final |work=[[Irish Independent]] |date=22 Mawrth 1974 |access-date=14 Mai 2019 |via=Irish Newspaper Archives}}</ref> ===Ffans=== [[File:Oriel Park Shedside Match Night.jpg|thumb|250px|Ffans tanbaid Dundalk yn y Shedside, Oriel Park]] Mae'r genhedlaeth bresennol o gefnogwyr - a ddilynodd y clwb allan o'r Adran Gyntaf, trwy argyfwng perchnogaeth 2012, ac i mewn i gyfnod llwyddiannus 2013-2019 - yn arddullio'r "Shedside Army" eu hunain. Maen nhw'n gyfrifol am arddangosfeydd '[[tiffo]]' ym Mharc Oriel. Arweiniodd un arddangosfa o'r fath - hedfan baneri [[Palestina]] ym Mharc Oriel yn ystod gêm gyfartal yng Nghynghrair Europa - at ddirwy [[UEFA]] o Dundalk o €18,000.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.ie/sport/soccer/dundalk-fined-18k-for-palestine-flag-flown-against-hajduk-split-30530506.html|title=Dundalk fined €18k for Palestine flag flown against Hajduk Split|date=24 Awst 2014|access-date=10 Mai 2019|newspaper=Irish Independent|via=independent.ie}}</ref> Mae gan gefnogwyr ddau arwyddair: "We See Things They'll Never See" oherwydd y [[Trên Rola-bola|trên rola-bola]] o uchafbwyntiau ac isafbwyntiau y mae'r clwb wedi'i brofi;<ref>{{cite news|url=https://www.dundalkdemocrat.ie/news/home/221012-stephen-kenny-s-dundalk-side-will-live-forever-in-our-hearts.html|title=Stephen Kenny's Dundalk side will Live Forever in our hearts|first=Gavin|last=McLaughlin|date=24 Hydref 2016|access-date=10 Mai 2019|newspaper=Dundalk Democrat|via=www.dundalkdemocrat.ie}}{{Dolen marw|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> a "Dundalk Will Never Die But You Will",<ref>{{cite news|url=https://www.dundalkdemocrat.ie/news/home/349661-editorial-dundalk-will-never-die-but-you-will-the-aftermath.html|title=Dundalk will never die, but you will' – the aftermath|first1=David|last1=Lynch|first2=Ruairí|last2=Murphy|date=25 Tachwedd 2018|access-date=10 Mai 2019|newspaper=Dundalk Democrat|via=www.dundalkdemocrat.ie}}{{Dolen marw|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> riff ymlaen teitl [[albwm]] Mogwai. Mae anthem y clwb wedi dod yn Three Little Birds gan Bob Marley a'r Wailers (y ddau ar gyfer yr arwyddocâd gyda'r crest, a'r teimladau a fynegir yn y geiriau).<ref>{{cite news|url=https://www.dundalkdemocrat.ie/news/sport/337613-belting-out-three-little-bird-was-some-way-to-celebrate-dundalk-fc-s-win-at-turner-s-cross-admits-dane-massey.html|title=Belting out three little birds|first=Caoimhín|last=Reilly|date=22 Medi 2018|access-date=10 Mai 2019|newspaper=Dundalk Democrat|via=www.dundalkdemocrat.ie}}{{Dolen marw|date=Medi 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Sylfaen gefnogaeth a phresenoldeb=== Mae sylfaen gefnogaeth y clwb yn ymestyn y tu hwnt i dref [[Dundalk]] ei hun mewn radiws o oddeutu 30km. Mae'n cynnwys Ardal Ddinesig Dundalk yng ngogledd Louth, sy'n cynnwys trefi Dundalk, Carlingford a Blackrock; a rhan dde [[Swydd Armagh]] o ardal [[Newry]] a [[Morne]]. Mae cyfanswm poblogaeth yr ardal hon ychydig dros 100,000.<ref>{{cite web|url=http://census.cso.ie/sapmap/|title=Central Statistics Office – Census 2016 Small Area Population Statistics|date=2016|access-date=16 Mai 2019|website=census.cso.ie|archive-date=2014-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012073442/http://census.cso.ie/sapmap/|url-status=dead}}</ref>Mae presenoldeb cyfartalog cynghrair cartref nos Wener wedi bod yn gyson ar oddeutu 3,000 yn y cyfnod 2015–2019,<ref>{{cite web|url=http://www.extratime.ie/articles/22501-2019-league-of-ireland-attendances----gameweek-5/|title=2019 League of Ireland Attendances|first=Gareth|last=Penrose|date=15 Mawrth 2019|access-date=23 Mehefin 2019|website=extratime.ie}}{{Dolen marw|date=Medi 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> gyda phresenoldebau mewn gemau 'mwy' o oddeutu 4,000. <ref>{{cite web|url=http://www.extratime.ie/articles/21231/league-report-dundalk-2---1-cork-city/|title=League Report: Dundalk 2 – 1 Cork City Att: 4,117|first=Niall|last=Newberry|date=29 Mehefin 2018|access-date=23 Mehefin 2019|website=extratime.ie}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.extratime.ie/matches/detail/35686/2/|title=League Report: Dundalk 2 – 1 Shamrock Rovers Att: 4,026|first=Niall|last=Newberry|date=26 Ebrill 2019|access-date=23 Mehefin 2019|website=extratime.ie}}</ref> ==Dundalk F.C. a chlybiau Cymru== Dim ond yn erbyn un tîm o Gymru mae Dundalk wedi chwarae hyd at 2021, sef [[C.P.D. Y Drenewydd]]. Bu i'r ddau dîm gwrdd yn rownd gyntaf [[Cwpan Cyngres UEFA]] yn haf 2021. Collodd y Drenweydd 4-0 yn y cymal cyntaf yn yr Iwerddon, ac er mai dim ond colli o 0-1 bu iddynt yn yr ail gymal, doedd dim digon da.<ref>https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/57802274</ref><ref>https://www.cymrufootball.wales/news/newtown-bow-out-europe-following-dundalk-defeat/</ref> ==Anrhydedddau== * '''Pencampwr [[Uwch Gynghrair Gweriniaeth Iwerddon]]''' (14) 1932/33, 1962/63, 1966/67, 1975/76, 1978/79, 1981/82, 1987/88, 1990/91, 1994/95, 2014, 2015, 2016, 2018, 2019 * '''Enillydd Cwpan Iwerddon''' (12) 1942, 1949, 1952, 1958, 1977, 1979, 1981, 1988, 2002, 2015, 2018, 2020 * '''Enillydd Cwpan Cynghrair Iwerddon''' (7) 1977/78, 1980/81, 1986/87, 1989/90, 2014, 2017, 2019 * '''Supercup Iwerddon''' (3) 2015, 2019, 2021 * '''Cwpan Intercity''' (1) 1941/42 ==Darllen pellach== * Jim Murphy, ''The History of Dundalk F.C.: The First 100 Years'' (2003) ==Cyfeiriadau== {{Cyfeiriadau|2}} ==Dolenni allanol== * [https://www.dundalkfc.com/ Gwefan Swyddogol Dundalk F.C.] * [https://twitter.com/DundalkFC Twitter @DundalkFC] [[Categori:Timau pêl-droed Iwerddon|Dundalk F.C.]] 1mwkbktno1697v63o2slqyhx5bd4zcu 14892094 14892087 2026-05-10T08:32:26Z Craigysgafn 40536 14892094 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = Dundalk | image = [[Delwedd:180px-Dundalk F.C. Crest 2020.png]] | fullname = Dundalk Football Club | short name = DFC | nickname = The Lilywhites<br/>The Railwaymen (original)<ref name="railwaymen" /> | founded = {{Start date and age|df=yes|1903|9}}<br/>as ''Dundalk G.N.R. Association Football Club'' | ground = Oriel Park | capacity = 4,500 (3,100 seated) | owner = Peak6 Investments LLC | chairman = Bill Hulsizer | manager = Vinny Perth | mgrtitle = Head Coach | league = {{nowrap|[[League of Ireland]]}} | season = 2022 | position = [[Uwch Gynghrair Gweriniaeth Iwerddon]], 3ydd | website = http://www.dundalkfc.com | pattern_b1 = _dundalk21H | pattern_la1 = _dundalk21H | pattern_ra1 = _dundalk21H | pattern_sh1 = _dundalk21H | pattern_so1 = _dundalk21H | pattern_b2 = _dundalk21A | pattern_la2 = _dundalk21A | pattern_ra2 = _dundalk21A | pattern_so2 = _dundalk21A | pattern_sh2 = _dundalk21A | socks2 = 000000 | current = 2021 Dundalk F.C. season }} Mae clwb [[pêl-droed]] '''Dundalk F.C.''' ([[Gwyddeleg]]: ''Cumann Peile Dhún Dealgan'') yn glwb pêl-droed sefydledig ym 1903 o dref [[Dundalk]] yn [[Iwerddon]]. Mae'r tîm wedi chwarae yng Nghynghrair Iwerddon heb ymyrraeth er 1926. ==Hanes== [[File:DDT 1903 09 26 13.png|thumb|250px|alt=Newspaper clipping reporting Formation of Dundalk G.N.R. Association Club, Dundalk Democrat, 26 September 1903|Erthygl ar ffurfiol Dundalk G.N.R. yn y ''Dundalk Democrat'', 26 Medi 1903]] [[File:DundalkGNR.jpg|thumb|250px|Tîm Dundalk GNR]] [[File:Oriel Park Stand View from Shedside.jpg|thumb|250px|Prif Eisteddle Oriel Park o'r Shedside]] Sefydlwyd y clwb ym 1903 fel '''Dundalk G.N.R.''' (Great Northern Railway) sef tîm i'r gweithwyr [[rheilffordd]]. Yn yr ychydig flynyddoedd cyntaf chwaraeodd y clwb ar y lefel leol tan ddechrau'r [[Rhyfel Byd Cyntaf]], pan beidiodd y clwb â chwarae am gyfnod dros dro. Ar ôl i'r Rhyfel Byd ddod i ben, ailddechreuodd y clwb chwarae yn nhymor 1919, i ddechrau eto mewn cynghrair leol. Ar ôl annibyniaeth [[Gwladwriaeth Rydd Iwerddon]], ni chynhwyswyd y clwb yng Nghynghrair Bêl-droed Iwerddon oedd newydd ei ffurfio. Fodd bynnag, fe wnaeth y clwb elwa’n anuniongyrchol o’r gynghrair newydd: Gan fod aelodau Cynghrair Iwerddon hefyd yn dod o Gynghrair Hŷn Leinster, y gynghrair Wyddelig ranbarthol gryfaf, wedi’i dileu, llwyddodd Dundalk i gymryd un o’r lleoedd cychwyn gwag bellach yn nhalaith [[Leinster]] (roedd pêl-droed yn yr Iwerddon wedi ei strwythuro yn ôl y taleithiau hanesyddol hefyd); weithiau nhw oedd yr unig dîm nad oedd yn Nulyn yno. Gorffennodd Dundalk dymor 1925/26 yn drydydd; oherwydd y llwyddiant hwn, cafodd y clwb ei gynnwys o'r diwedd yn nhymor 1926/27 fel un o ddau dîm newydd yng [[Uwch Gynghrair Gweriniaeth Iwerddon|Nghynghrair Iwerddon]]. Yn 1930, ailenwyd y clwb yn''' Dundalk FC'''. Yna ym 1933 llwyddodd fel y clwb cyntaf nid o Ddulyn i ennill pencampwriaeth Iwerddon. Yn 1942 enillodd y gystadleuaeth gyntaf i Iwerddon gyfan ers annibyniaeth, Cwpan Rhyng-ddinas Dulyn a Belffast, yn ogystal â'r gyntaf o gyfanswm o naw buddugoliaeth yng Nghwpan y Weriniaeth. O'r 1960au i'r 1990au, roedd Dundalk yn un o dimau mwyaf llwyddiannus Iwerddon gydag wyth pencampwriaeth mewn 33 mlynedd, pum buddugoliaeth cwpan a phedwar cwpan cynghrair. Ers troad y mileniwm, fodd bynnag, aeth pethau i lawr yr allt gyda Dundalk, er gwaethaf buddugoliaeth arall yn y Cwpan yn 2002, cawsant eu hisraddio i'r Adran Gyntaf (sef yr ail haen yn y Weriniaeth). Yn ail yn y flwyddyn 2006 o'r ail dymor, cymhwysodd First Division Dundalk ar gyfer y gemau relegation yn erbyn yr unfed ar ddeg o Premier Division Waterford United a llwyddodd i benderfynu drostynt eu hunain. Oherwydd ailstrwythuro arfaethedig Cynghrair Iwerddon ar gyfer tymor 2007, gwrthodwyd dyrchafiad i Dundalk, tra caniatawyd i Waterford aros yn yr Uwch Gynghrair. Ar ôl ennill yr Adran Gyntaf yn 2008, mae Dundalk wedi bod yn ôl yn yr Uwch Gynghrair ers tymor 2009. Ar ddiwrnod olaf tymor 2014, cymerodd Dundalk yr awenau gyda buddugoliaeth 2-0 dros [[Cork City F.C.|Cork City]] ar y blaen yn yr eisteddleoedd a llwyddodd i ddathlu'r bencampwriaeth gyntaf mewn 19 mlynedd. Yn yr un tymor, roedd y clwb eisoes wedi ennill Cwpan Cynghrair Iwerddon. Chwaraeodd Dundalk sawl gwaith mewn cystadlaethau Ewropeaidd [[UEFA]], ond bron byth â chyrraedd yr ail rownd, ond roedd y tîm yn gryf iawn gartref yn yr 1970au/80au, ni wnaethant golli gêm gartref mewn pum ymddangosiad yng Nghwpan Ewrop yn olynol. Yn nhymor Cynghrair Europa 2020/21 fe gyrhaeddon nhw lwyfan y grŵp, ond fe gollon nhw bob un o'r chwe gêm yn erbyn [[Arsenal F.C.|Arsenal]], [[Molde FK]] ac [[SK Rapid Wien]]. ==Hanes cit== Mae lliwiau Dundalk wedi bod yn grysau gwyn gyda siorts du a sanau du neu wyn ers dechrau tymor 1940–41. Mae'n hysbys bod y Dundalk G.N.R. gwisgodd y clwb grysau glas pan ddechreuodd ym 1903. [160] ond nid oes tystiolaeth bellach o liwiau clwb diffiniedig yn y blynyddoedd cyn y [[Rhyfel Byd Cyntaf]]. Pan gafodd y clwb ei adfywio ar gyfer tymor 1919–20, y lliwiau a fabwysiadwyd oedd crysau streipiau du ac ambr gyda siorts gwyn. Cyn gollwng yr enw 'G.N.R.' a dod yn 'Dundalk A.F.C.', newidiodd y clwb i stribed o grysau gwyn gydag arfbais y dref (hen sêl Gorfforaeth Dundalk) fel ei siorts a'i siorts glas tywyll. Gwisgwyd y lliwiau newydd gyntaf ar Ddydd San Steffan 1927 yng ngêm agoriadol Tarian Cynghrair Iwerddon 1927–28. [16] Gwisgwyd y cyfuniad hwn tan 1939 ond daeth i gael ei ystyried yn anlwcus oherwydd nifer y trechiadau cwpan olaf a gafodd Dundalk yn y 1930au. [161] Byddai gobeithio newid yn dod â mwy o lwc, cyflwynodd y clwb grys chwarter awyr glas a [[marŵn]] gyda siorts gwyn a sanau marŵn ym 1939-40.<ref>{{Cite news |url=https://archive.irishnewsarchive.com/Olive/APA/INA/SharedView.Article.aspx?href=IEX%2F1939%2F10%2F02&id=Ar00302&sk=FB9193D1 |title=Soccer in Cork |work=[[Cork Examiner]] |date=2 October 1939 |access-date=26 September 2019 |via=Irish Newspaper Archives}}</ref> Ond fe gollon nhw ar unwaith i wrthwynebiad nad oedd yn gynghrair yn rownd gyntaf Cwpan FAI y tymor hwnnw,<ref>{{cite news |title=Distillery Were Better team |url=https://archive.irishnewsarchive.com/Olive/APA/INA/SharedView.Article.aspx?href=IND%2F1940%2F02%2F05&id=Ar01208&sk=8883B880 |access-date=24 October 2019 |work=[[Irish Independent]] |date=5 February 1940|via=Irish Newspaper Archives}}</ref> a dychwelasant i grysau gwyn ar gyfer y tymor canlynol, y tro hwn mewn parau gyda siorts du. O bosib trwy gyd-ddigwyddiad, pan unodd clybiau'r dref i ffurfio Clwb Pêl-droed cyntaf Cymdeithas Dundalk ym 1904, y lliwiau a ddewiswyd oedd "crys gwyn, yn dwyn arfbais Dundalk, a thrwsus du".<ref>{{cite news|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/print/bl/0001572/19040903/021/0004 |title=Association Football Club For Dundalk |access-date=4 January 2020 |work=Dundalk Examiner and Louth Advertiser |date=3 September 1904|page=4|via=British Newspaper Archive}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://archive.irishnewsarchive.com/Olive/APA/INA/SharedView.Article.aspx?href=DDT%2F1904%2F09%2F03&id=Ar00600&sk=6BDD6747 |title=Fun at a Football Meeting |work=[[Dundalk Democrat]] |date=3 September 1904 |access-date=14 June 2019 |via=Irish Newspaper Archives}}</ref> Mae'r lliwiau 'cartref' wedi aros yn ddigyfnewid yn y bôn, er bod trimiau coch hefyd wedi'u hymgorffori yn achlysurol ers y 1990au. Cyflwynwyd cit gwyn i gyd am y tro cyntaf yn nhymor 1965-66..<ref>{{Cite news |url=https://archive.irishnewsarchive.com/Olive/APA/INA/SharedView.Article.aspx?href=IPR%2F1965%2F09%2F30&id=Ar01410&sk=30477FD5 |title=Hibernians take cup in thriller|work=[[Irish Press]]|date=30 September 1965|access-date=16 August 2019 |via=Irish Newspaper Archives}}</ref> Defnyddiwyd pob gwyn hefyd yn 1973-74 a 2003. Mae citiau gwyn yn dal i gael eu gwisgo'n achlysurol pan fo angen er mwyn osgoi gwrthdaro cit.<ref>{{cite news |last1=Malone |first1=Emmet |title=Dundalk FC 1–1 Qarabag FK |url=https://www.irishtimes.com/sport/soccer/champions-league/dundalk-show-disregard-for-european-order-with-qarabag-draw-1.3966527 |access-date=30 June 2021 |work=DThe Irish Times |date=24 July 2019}}</ref> {| |{{Football kit box|pattern_la =_orange_stripes|pattern_b=_orangestripes|pattern_ra =_orange_stripes|pattern_so = _2_stripes_white|leftarm = 000000|body=000000|rightarm = 000000|shorts = FFFFFF|socks = 000000|title = Lliwiau Dundalk G.N.R. 1919–1927}} |{{Football kit box |pattern_la = | pattern_b =_collarwhite | pattern_ra = | pattern_so =_2_stripes_white | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 23395d | socks = 000000 | title = Lliwiau Dundalk A.F.C. 1927–1939}} |{{Football kit box | pattern_la = | pattern_so = _3_stripes_white| pattern_b = _quarterslightbluered | pattern_ra = | rightarm = ADD8E6 | leftarm = 550015 | shorts = FFFFFF | socks = 550015 | title = Lliwiau Dundalk A.F.C. 1939–40}} |{{Football kit box | pattern_la = _blackborder | pattern_b = _vneckblack | pattern_ra = _blackborder | pattern_so =_3_stripes_black | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = | title = Lliwiau 'cartref'<br/>ers 1940}} |} ==Arfbais== Mabwysiadwyd yr arfbais y dref wedi i'r clwb dorri cyswllt gyda'r Rheilffordd. Mae'n seiliedig ar [[arfbais]] y dref sy'n dyddio nôl i 1673 pan roddwyd siarter iddi o dan [[Siarl II, brenin Lloegr]]. [178] Mae arfbais y clwb yn seiliedig ar sêl Corfforaeth Dundalk ôl nifer o fân ailgynllunio yn y blynyddoedd canlynol, daeth y darian wen yn darian goch gyda beledi gwyn ym 1997, ac yn 2015 addaswyd y criben hon i ymgorffori seren aur, i goffáu degfed teitl Cynghrair Iwerddon Dundalk. [181] ==Cefnogwyr== [[File:Dundolk-Zenit (11).jpg|thumb|250px|David McMillan o Dundalk v [[Zenit St Petersburg]], tymor 2015-16]] Enw'r Clwb Cefnogwyr yw 'The 1903' er anrhydedd blwyddyn ffurfio'r clwb pêl-droed.<ref>{{cite web |title=News |url=https://the1903.ie/news/ |website=the1903.ie |access-date=31 August 2021 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831090706/https://the1903.ie/news/ |url-status=dead }}</ref> Mae yna hefyd Glwb Cefnogwyr Merched, y 'Lilywhite Ladies'. <ref>{{cite web |title=Lilywhite Ladies |url=https://lilywhiteladies.com/ |website=lilywhiteladies.com |access-date=31 August 2021}}</ref> Ffurfiodd Dundalk G.N.R. ei glwb Cefnogwyr cyntaf yn ystod tymor 1928–29. Mae'r Clybiau Cefnogwyr wedi codi arian hanfodol i gefnogi'r clwb trwy'r degawdau, arian yr oedd ei angen yn aml i gadw'r clwb yn hyfyw. ===Llysenwau=== Mae cefnogwyr Dundalk wedi llysenw'r tîm ''the Lilywhites'' oherwydd crysau gwyn y tîm, ac mae cefnogwyr hefyd yn defnyddio ''the Town'' fel llaw-fer ar gyfer y clwb. Mae'r ddau lysenw wedi bod yn cael eu defnyddio ers y 1950au o leiaf.<ref> name="lilywhites">{{cite news |title=Spotlight on County Louth |work=[[The Irish Times]] |date=30 June 1953 |page=5}}</ref> Defnyddir yr [[hashnod]] #CmonTheTown gan gefnogwyr ar gyfryngau cymdeithasol. O'r adeg y ffurfiwyd y clwb gyntaf hyd nes iddo newid lliwiau ym 1927–28, llysenw'r tîm oedd ''the Railwaymen''.<ref name="railwaymen">{{Cite news |url=https://archive.irishnewsarchive.com/Olive/APA/INA/SharedView.Article.aspx?href=SIN%2F1922%2F11%2F19&id=Ar01100&sk=44D2888D |title=Dundalk Railwaymen Win by the Odd Goal |work=[[Sunday Independent (Ireland)|Sunday Independent]] |date=19 Tachwedd 1922 |access-date=13 Mai 2019 |via=Irish Newspaper Archives}}</ref> Yn ddiweddarach, gelwid y tîm yn 'the Northerners ",<ref>{{Cite news |url=https://archive.irishnewsarchive.com/Olive/APA/INA/SharedView.Article.aspx?href=IEX%2F1943%2F11%2F08&id=Ar00407&sk=E46809B4 |title=Great Cork Rally at Dundalk |work=[[Cork Examiner]] |date=8 Tachwedd 1943 |access-date=13 Mai 2019 |via=Irish Newspaper Archives}}</ref> neu ''the Bordermen'' (oherwydd lleoliad y dref yn agos at y ffin â [[Gogledd Iwerddon]]).<ref>{{Cite news |url=https://archive.irishnewsarchive.com/Olive/APA/INA/SharedView.Article.aspx?href=IND%2F1974%2F03%2F21&id=Ar02000&sk=8BC298ED |title=Bohemians May Have Slight Edge in Final |work=[[Irish Independent]] |date=22 Mawrth 1974 |access-date=14 Mai 2019 |via=Irish Newspaper Archives}}</ref> ===Ffans=== [[File:Oriel Park Shedside Match Night.jpg|thumb|250px|Ffans tanbaid Dundalk yn y Shedside, Oriel Park]] Mae'r genhedlaeth bresennol o gefnogwyr - a ddilynodd y clwb allan o'r Adran Gyntaf, trwy argyfwng perchnogaeth 2012, ac i mewn i gyfnod llwyddiannus 2013-2019 - yn arddullio'r "Shedside Army" eu hunain. Maen nhw'n gyfrifol am arddangosfeydd '[[tiffo]]' ym Mharc Oriel. Arweiniodd un arddangosfa o'r fath - hedfan baneri [[Palestina]] ym Mharc Oriel yn ystod gêm gyfartal yng Nghynghrair Europa - at ddirwy [[UEFA]] o Dundalk o €18,000.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.ie/sport/soccer/dundalk-fined-18k-for-palestine-flag-flown-against-hajduk-split-30530506.html|title=Dundalk fined €18k for Palestine flag flown against Hajduk Split|date=24 Awst 2014|access-date=10 Mai 2019|newspaper=Irish Independent|via=independent.ie}}</ref> Mae gan gefnogwyr ddau arwyddair: "We See Things They'll Never See" oherwydd y [[Trên Rola-bola|trên rola-bola]] o uchafbwyntiau ac isafbwyntiau y mae'r clwb wedi'i brofi;<ref>{{cite news|url=https://www.dundalkdemocrat.ie/news/home/221012-stephen-kenny-s-dundalk-side-will-live-forever-in-our-hearts.html|title=Stephen Kenny's Dundalk side will Live Forever in our hearts|first=Gavin|last=McLaughlin|date=24 Hydref 2016|access-date=10 Mai 2019|newspaper=Dundalk Democrat|via=www.dundalkdemocrat.ie}}{{Dolen marw|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> a "Dundalk Will Never Die But You Will",<ref>{{cite news|url=https://www.dundalkdemocrat.ie/news/home/349661-editorial-dundalk-will-never-die-but-you-will-the-aftermath.html|title=Dundalk will never die, but you will' – the aftermath|first1=David|last1=Lynch|first2=Ruairí|last2=Murphy|date=25 Tachwedd 2018|access-date=10 Mai 2019|newspaper=Dundalk Democrat|via=www.dundalkdemocrat.ie}}{{Dolen marw|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> riff ymlaen teitl [[albwm]] Mogwai. Mae anthem y clwb wedi dod yn Three Little Birds gan Bob Marley a'r Wailers (y ddau ar gyfer yr arwyddocâd gyda'r crest, a'r teimladau a fynegir yn y geiriau).<ref>{{cite news|url=https://www.dundalkdemocrat.ie/news/sport/337613-belting-out-three-little-bird-was-some-way-to-celebrate-dundalk-fc-s-win-at-turner-s-cross-admits-dane-massey.html|title=Belting out three little birds|first=Caoimhín|last=Reilly|date=22 Medi 2018|access-date=10 Mai 2019|newspaper=Dundalk Democrat|via=www.dundalkdemocrat.ie}}{{Dolen marw|date=Medi 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Sylfaen gefnogaeth a phresenoldeb=== Mae sylfaen gefnogaeth y clwb yn ymestyn y tu hwnt i dref [[Dundalk]] ei hun mewn radiws o oddeutu 30km. Mae'n cynnwys Ardal Ddinesig Dundalk yng ngogledd Louth, sy'n cynnwys trefi Dundalk, Carlingford a Blackrock; a rhan dde [[Swydd Armagh]] o ardal [[Newry]] a [[Morne]]. Mae cyfanswm poblogaeth yr ardal hon ychydig dros 100,000.<ref>{{cite web|url=http://census.cso.ie/sapmap/|title=Central Statistics Office – Census 2016 Small Area Population Statistics|date=2016|access-date=16 Mai 2019|website=census.cso.ie|archive-date=2014-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012073442/http://census.cso.ie/sapmap/|url-status=dead}}</ref>Mae presenoldeb cyfartalog cynghrair cartref nos Wener wedi bod yn gyson ar oddeutu 3,000 yn y cyfnod 2015–2019,<ref>{{cite web|url=http://www.extratime.ie/articles/22501-2019-league-of-ireland-attendances----gameweek-5/|title=2019 League of Ireland Attendances|first=Gareth|last=Penrose|date=15 Mawrth 2019|access-date=23 Mehefin 2019|website=extratime.ie}}{{Dolen marw|date=Medi 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> gyda phresenoldebau mewn gemau 'mwy' o oddeutu 4,000. <ref>{{cite web|url=http://www.extratime.ie/articles/21231/league-report-dundalk-2---1-cork-city/|title=League Report: Dundalk 2 – 1 Cork City Att: 4,117|first=Niall|last=Newberry|date=29 Mehefin 2018|access-date=23 Mehefin 2019|website=extratime.ie}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.extratime.ie/matches/detail/35686/2/|title=League Report: Dundalk 2 – 1 Shamrock Rovers Att: 4,026|first=Niall|last=Newberry|date=26 Ebrill 2019|access-date=23 Mehefin 2019|website=extratime.ie}}</ref> ==Dundalk F.C. a chlybiau Cymru== Dim ond yn erbyn un tîm o Gymru mae Dundalk wedi chwarae hyd at 2021, sef [[C.P.D. Y Drenewydd]]. Bu i'r ddau dîm gwrdd yn rownd gyntaf [[Cwpan Cyngres UEFA]] yn haf 2021. Collodd y Drenweydd 4-0 yn y cymal cyntaf yn yr Iwerddon, ac er mai dim ond colli o 0-1 bu iddynt yn yr ail gymal, doedd dim digon da.<ref>https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/57802274</ref><ref>https://www.cymrufootball.wales/news/newtown-bow-out-europe-following-dundalk-defeat/</ref> ==Anrhydedddau== * '''Pencampwr [[Uwch Gynghrair Gweriniaeth Iwerddon]]''' (14) 1932/33, 1962/63, 1966/67, 1975/76, 1978/79, 1981/82, 1987/88, 1990/91, 1994/95, 2014, 2015, 2016, 2018, 2019 * '''Enillydd Cwpan Iwerddon''' (12) 1942, 1949, 1952, 1958, 1977, 1979, 1981, 1988, 2002, 2015, 2018, 2020 * '''Enillydd Cwpan Cynghrair Iwerddon''' (7) 1977/78, 1980/81, 1986/87, 1989/90, 2014, 2017, 2019 * '''Supercup Iwerddon''' (3) 2015, 2019, 2021 * '''Cwpan Intercity''' (1) 1941/42 ==Darllen pellach== * Jim Murphy, ''The History of Dundalk F.C.: The First 100 Years'' (2003) ==Cyfeiriadau== {{Cyfeiriadau|2}} ==Dolenni allanol== * [https://www.dundalkfc.com/ Gwefan Swyddogol Dundalk F.C.] * [https://twitter.com/DundalkFC Twitter @DundalkFC] [[Categori:Timau pêl-droed Iwerddon|Dundalk F.C.]] 16d4lbqkojo337tde4p5z1y54rgabd7 Waunarlwydd 0 290773 14892055 14891459 2026-05-10T07:18:14Z BOT-Twm Crys 23034 /* Dolenni allanol */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892055 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] }} | aelod_y_DU = {{Swits Dwyrain Abertawe i enw'r AS}} }} Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Y Cocyd]], [[Abertawe (sir)|mwrdeisdref sirol Abertawe]], [[Cymru]], ydy '''Waunarlwydd'''<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/waunarlwydd-swansea-ss598956#.YXQVQC8w0vI British Place Names]; adalwyd 23 Hydref 2021</ref> (amrywiolyn lleol o'r gair ''arglwydd'' yw ''arlwydd''). == Trafnidiaeth == Darperir bysiau gan First Cymru: sef rhifau 15 neu 16 [[Abertawe]] - Waunarlwydd ac [[Abertawe]] - [[Gorseinon]]. Y brif ffordd i fewn ac allan o'r pentref yw'r B4295. Y cyffordd agosaf ar yr M4 yw cyffordd 47 Gorllewin Abertawe (Penllergaer). Yn wreiddiol, y brif ffordd o Abertawe oedd Heol Waunarlwydd, sydd yn dechrau y tu allan i dafarn y Cockett Inn ar Heol Coced (A4216). Mae'r ffordd yn arwain at y man lle mae Heol Cwmbach a Heol Abertawe yn cyfuno y tu allan i dafarn Lamb & Flag. Er bod Rheilffordd [[Rheilffordd Gorllewin Cymru|Gorllewin Cymru yn]] rhedeg trwy'r pentref, nid oes gorsaf reilffordd yma: yr agosaf yw [[Gorsaf reilffordd Tre-gŵyr|Gorsaf reilffordd Tre-Gŵyr]]. == Economi == Roedd Waunarlwydd yn gartref i safle gwneud alwminiwm a berchnogwyd gan gwmni o'r UD, Alcoa. Cyhoeddodd Alcoa ym mis Tachwedd 2006 y byddai'n cau'r safle erbyn diwedd mis Mawrth 2007, â 298 o bobl wedi colli eu swyddi. Bu gwaith datgomisiynu yn dilyn hyn.<ref>{{Cite news|title=298 jobs to go as factory shuts|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6170326.stm|date=2006-11-21|access-date=2021-10-12|language=en-GB}}</ref> Bellach, TIMET, cyflenwr mwyaf y byd o fetelau titaniwm, yw prif gyflogwr y pentref, gyda'r felin yn un o bedwar lleoliad o fewn Ewrop. Mae 3 cartref nyrsio: Ashgrove House, Tŷ Waunarlwydd a Thŷ Victoria. Mae dwy dafarn yn y pentref, y Masons Arms a'r Farmers Arms, â'r ddwy wedi'u lleoli ar Heol Abertawe. Lleolir y clwb rygbi ar Heol Roseland. Caewyd hen dafarn y Village Inn ond cafodd ei thrawsnewid yn fwyty Grill House. == Ysgolion == Mae dwy ysgol gynradd yn y pentref: un cyfrwng Saesneg o'r enw Ysgol Gynradd Waunarlwydd, ac mae hon wedi'i lleoli ar Heol Brithwen ac wedi disodli'r ysgol wreiddiol ar Heol Abertawe. Ysgol Gymraeg yw Ysgol Gynradd Gymraeg Y Login Fach, ac wedi'i lleoli ar Heol Roseland. Ar ôl gadael yr ysgol gynradd, mae'r plant naill ai yn mynychu [[Ysgol Gyfun Gŵyr]] neu Ysgol Gyfun Tre-Gŵyr. == Crefydd == Yr eglwys Anglicanaidd yn y pentref yw St Barnabas ar Heol Victoria. Erbyn hyn dim ond 2 gapel, Seion (capel Fedyddwyr) a Sardis (capel yr Annibynwyr Cymraeg) a'r ddau wedi'u lleoli ar Heol Abertawe. Mae Bethany (capel Bedyddwyr Saesneg) ar Heol Bryn bellach wedi cau ac mae'r tir wedi'i werthu. Mae Eglwys Bedyddwyr Seion yn cwrdd am 10:30 ar fore Sul ar gyfer gwasanaeth dwyieithog ac ysgol Sul. Mae Seion hefyd yn rhedeg clwb plant Cymraeg a grŵp ieuenctid Cymraeg ar ddydd Mercher am 3:20 pm a 5pm. Cyfeiriadau beiblaidd priodol: * [[Barnabas|Barnabas St.]] * [[Seion]] * Sardis * Bethany == Chwaraeon == * '''Rygbi:''' Ar hyn o bryd mae Clwb Rygbi Waunarlwydd yn chwarae yng Nghynghrair 1 Canolbarth WRU ac mae ganddyn nhw 3 cae chwarae * '''Pêl-droed:''' Mae gan Waunarlwydd Galaxy dimau hŷn ac iau sy'n cystadlu yng Nghynghrair Hŷn Abertawe yn system cynghrair pêl-droed Cymru ac mae ganddyn nhw 2 gae chwarae * '''Dartiau:''' mae yna dimau yn y Farmers Arms a'r Masons Arms, ac mae yna dîm anabl sy'n chwarae yn y Masons Arms o dan arweiniad Mark Lyons. * '''Pŵl:''' dim ond un tîm pŵl sydd yn y pentref sy'n chwarae yn y Masons Arms. Y capten Daniel Penhorwood wedi bod yn “Bencampwr Gŵyr” 6 gwaith a'r chwaraewr gorau yn ystadegol sydd wedi hanu o ardal Y Gŵyr. Ef oedd yr unig berson mewn 20 mlynedd i gyrraedd rowndiau cynderfynol Cynghrair Pŵl Y Gŵyr, ers Syr. Ashley Jones, a record o ennill 78, 0 gêm gyfartal a 3 cholled ers 2012. * '''Arall:''' cynhelir chwaraeon, dosbarthiadau a bingo dan do amrywiol yn y Ganolfan Gymunedol ar Ffordd Victoria. == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * [http://www.saintbarnabaschurch.org.uk/ Eglwys Sant Barnabas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023194657/http://www.saintbarnabaschurch.org.uk/ |date=2021-10-23 }} * [http://www.sardischapel.co.uk/ Capel Sardis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017104158/https://www.sardischapel.co.uk/ |date=2021-10-17 }} * [http://www.find-hotel-room.co.uk/Swansea-Wales.aspx?where=Waunarlwydd_Swansea_South-Wales-SA5 Lleoliad a llety map Waunarlwydd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170303050141/http://www.find-hotel-room.co.uk/Swansea-Wales.aspx?where=Waunarlwydd_Swansea_South-Wales-SA5 |date=2017-03-03 }} * [http://www.waunarlwyddrfc.org.uk/ Clwb Rygbi Waunarlwydd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016023610/https://waunarlwyddrfc.org.uk/ |date=2021-10-16 }} * [http://www.waunarlwydd.swansea.sch.uk/ Ysgol Gynradd Waunarlwydd] * [http://www.yloginfach.co.uk/ YGG Y Mewngofnodi Fach] * [http://www.gowerton.com/ Ysgol Gyfun Gowerton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017180900/https://www.gowerton.com/ |date=2021-10-17 }} * [http://www.yggwyr.org.uk/ Ysgol Gyfun Gŵyr] * [http://www.seagersrestaurants.co.uk/grillhouse/ Bwyty Grill House] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026011534/http://www.seagersrestaurants.co.uk/grillhouse |date=2012-10-26 }} [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] fap4g7gpsg8jk1qxn55pq7ppftkslr0 Cwm Ogwr (cymuned) 0 290980 14891958 14883596 2026-05-10T05:40:18Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891958 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | aelod_cymru = {{Swits Pen-y-bont ar Ogwr i enw Aelod o'r Senedd}} | aelod_y_DU = {{Swits Pen-y-bont ar Ogwr i enw'r AS}} }} [[Cymuned (Cymru)|Cymuned]] ym mwrdeistref sirol [[Pen-y-bont ar Ogwr (sir)|Pen-y-bont ar Ogwr]], [[Cymru]], yw '''Cwm Ogwr''' ([[Saesneg]]: ''Ogmore Valley''). ==Cyfrifiad 2011== Yng [[Cyfrifiad 2011|nghyfrifiad 2011]] roedd y sefyllfa fel a ganlyn:<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|title=Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru|publisher=Swyddfa Ystadegau Gwladol|accessdate=2012-12-12|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033137/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html|url-status=dead}}. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Canran y diwaith drwy Gymru]; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013</ref><ref>[http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/94179-cyfrifiad-niferoedd-y-siaradwyr-cymraeg-wedi-disgyn Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol]; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.</ref><ref>[http://wales.gov.uk/topics/statistics/headlines/economy2010/101117/?skip=1&lang=cy Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; ''Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.''; adalwyd 31 Mai 2013]{{Dolen marw|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{bar box |float=left |title=Cyfrifiad 2011 |titlebar=#AAF |caption= |width= |bars= {{bar percent|'''Poblogaeth cymuned Cwm Ogwr (pob oed) (7,954)'''|yellow|100}} {{bar percent|'''Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwm Ogwr) (569)'''|red|7.4}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|19}} {{bar percent|'''Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwm Ogwr) (6856)'''|green|86.2}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|73}} {{bar percent|'''Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cwm Ogwr) (1,390)'''|blue|40.3}} {{bar percent|:''Y ganran drwy Gymru''|grey|67.1}} }} {{clirio}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Cwm Ogwr| ]] [[Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr]] cb3cttp8rmewtefnuiyq0c6wb8ri75l Cross Inn, Rhondda Cynon Taf 0 291019 14892127 13407373 2026-05-10T09:05:31Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Pontypridd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892127 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Pontypridd i enw'r AS}} }} :''Am lleoedd eraill o'r un enw, gweler hefyd [[Cross Inn]] (gwahaniaethu).'' Ardal faestrefol yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Llantrisant, Rhondda Cynon Taf|Llantrisant]], bwrdeistref sirol [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Cross Inn'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/cross-inn-rhondda-cynon-taff-st054828#.YXq0sC8w1SU British Place Names]; adalwyd 28 Hydref 2021</ref> Saif yn agos at [[Afon Clun]] gyda'r [[B4595]] i'r gogledd, yr [[A4119]] i'r gorllewin, a'r [[Ffordd yr A473|A473]] i'r de. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Llantrisant, Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] 33czg35bmxcztig7bt4ommwhd52h7eh Rhiwsaeson 0 291116 14892142 13407374 2026-05-10T09:11:55Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Pontypridd i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] using [[Project:AWB|AWB]] 14892142 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] | aelod_y_DU = {{Swits Pontypridd i enw'r AS}} }} Pentrefan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Llantrisant, Rhondda Cynon Taf|Llantrisant]], bwrdeistref sirol [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Rhiwsaeson'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=14 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/rhiwsaeson-rhondda-cynon-taff-st070827#.YYWsDC-l1SU British Place Names]; adalwyd 5 Tachwedd 2021</ref> Fe'i lleolir ar gyrion de-ddwyreiniol tref Llantrisant, ar lan [[Afon Clun (De Cymru)|Afon Clun]], i'r de o briffordd yr [[Ffordd yr A473|A473]] a ger pentrefi [[Y Groes-faen]] a [[Creigiau|Chreigiau]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Llantrisant, Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] kgtqc188rtj4p3hfmhyud97hyvxtzbc Croeserw 0 291364 14891990 14277581 2026-05-10T07:03:28Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Aberafan i enw'r AC}} → | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] using [[Project:AWB|AWB]] 14891990 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{Banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] | aelod_y_DU = }} Stad o dai yng [[Cymer, Cwm Afan|Nghymer]], [[Castell-nedd Port Talbot]] yw '''Croeserw'''. Mae ganddi boblogaeth amcangyfrifedig o tua 1,602.<ref>{{Cite web|title=Croeserw (Neath Port Talbot, Wales / Cymru, United Kingdom) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/wales/neath_port_talbot/W38000023__croeserw/|website=www.citypopulation.de|access-date=2021-11-17}}</ref> Mae'n bosib bod yr enw (croes + erw) yn cyfeirio at y croesfannau lle mae pennau cymoedd Afan a Llynfi yn cwrdd. == Lleoliad == Lleolir ar ochr bryn yng [[Cwm Afan|Nghwm Afan]]. Mae hi rhwng 196 a 299 metr uwch lefel y môr. == Hanes == Fe'i henwir ar ôl Fferm Croeserw a'r [[Diwydiant gwlân Cymru|ffatri wlân]], sy'n dyddio 'nôl i'r oesoedd cyn-ddiwydiannol- o bosib [[Oes Elisabeth]]. Yn y 19<sup>eg</sup> ganrif, cafodd Hen Groeserw ei ddatblygu fel rhan o'r ehangiad [[Mwynglawdd|mwyngloddio]] glo i rannau uchaf [[Cwm Afan]]. Er mwyn cwrdd â'r galw am ynni, ac i wasanaethu'r mwyngloddiau cynyddol, datblygwyd Croeserw Newydd i gynnig cartrefi i'r glowyr a'u teuluoedd. Dymchwelwyd hen Ffermdy Croeserw ar gyfer lledu'r [[A4107]] ym 1982. Heddiw, mae heneb garreg yn nodi'r fan lle roedd y fferm. Ar ôl i'r pyllau glo gau, bu dirywiad economaidd yng Nghroeserw. Ers hynny, mae'r pentref wedi dirywio oherwydd diweithdra a lefelau uchel o salwch. Yn 2004, cafodd Croeserw ei henwi fel y lle salaf ym Mhrydain gan [[Wales Online]], gan fod 2 ym mhob 5 o oedolion sy'n byw yno yn hawlio budd-dal salwch.<ref>{{Cite web|title=Britain's sickest villagers: 'We love it here'|url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/britains-sickest-villagers-we-love-2430902|website=WalesOnline|date=2004-07-23|access-date=2021-11-17|language=en|last=WalesOnline}}</ref> Er gwaethaf hynny, mae'n ymddangos bod nifer o breswylwyr Croeserw yn meddwl yn dda am y pentref. Mae Croeserw yn cynnwys mynwent, swyddfa bost, siopau, [[tafarn]], ysgol gynradd,<ref>{{Cite web|title=Croeserw Primary School {{!}} Estyn|url=https://www.estyn.gov.wales/provider/6712173|website=www.estyn.gov.wales|access-date=2021-11-17}}</ref> ystâd ddiwydiannol a chanolfan gymunedol.<ref>{{Cite web|title=Canolfan Menter Gymunedol Croeserw|url=https://www.npt.gov.uk/2670|website=www.npt.gov.uk|access-date=2021-11-17|archive-date=2021-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117160956/https://www.npt.gov.uk/2670|url-status=dead}}</ref> Mae datblygiadau cyfagos yn cynnwys Canolfan Ymwelwyr [[Afan Argoed]]<ref>{{Cite web|title=Natural Resources Wales / Afan Forest Park - Visitor Centre, near Port Talbot|url=https://naturalresources.wales/days-out/places-to-visit/south-west-wales/afan-forest-park-visitor-centre/?lang=en|website=naturalresources.wales|access-date=2021-11-17|language=en-gb}}</ref> ac [[Amgueddfa Glowyr De Cymru]].<ref>{{Cite web|title=South Wales Miners Museum {{!}} Home|url=https://www.swminers.co.uk/|website=SWMINERSMUSEUM|access-date=2021-11-17|language=en}}</ref> [[Delwedd:The_Croeserw_pub_in_Croeserw_-_geograph.org.uk_-_4352595.jpg|bawd|222x222px|Tafarn Croeserw]] Ers y 1990au, bu sawl menter i adeiladu ffermydd gwynt mewn ardaloedd o gwmpas Croeserw. Gwrthwynebwyd hyn gan rai sefydliadau fel Grŵp Gweithredu Glyncorrwg<ref>{{Cite web|title=Glyncorrwg Action|url=http://www.glyncorrwgaction.org.uk/beliefs.html|website=www.glyncorrwgaction.org.uk|access-date=2021-11-17|archive-date=2021-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018235711/http://glyncorrwgaction.org.uk/beliefs.html|url-status=dead}}</ref> sy'n ofni bydd ffermydd gwynt yn difetha'r ardal naturiol a thanseilio ymdrechion i hybu twristiaeth. == Trafnidiaeth == Mae gan Croeserw wasanaeth bws rheolaidd i [[Pen-y-bont ar Ogwr|Ben-y-bont ar Ogwr]] a [[Maesteg]]. Mae nifer o ffyrdd yn arwain allan o Groeserw, yn cynnwys yr [[A4063]] i [[Caerau, Pen-y-bont ar Ogwr|Gaerau]] ac yr [[A4107]] i [[Cwmafan|Gwmafan]]. == Cyfeiriadau == <references /> [[Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot]] [[Categori:Erthyglau heb gategori Etholaeth (DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 824rul4fajh9d0coqtfja4ud4vjt2zv Cwm-twrch Uchaf 0 293485 14891932 14877616 2026-05-10T05:34:09Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891932 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentrefan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Ystradgynlais]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Cwm-twrch Uchaf'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/cwm-twrch-uchaf-powys-sn757112#.Yhq06C-l0vI British Place Names]; adalwyd 26 Chwefror 2022</ref> Saif ar ffordd yr [[A4068]] rhwng [[Ystradowen, Sir Gaerfyrddin|Ystradowen]], [[Sir Gaerfyrddin]], i'r gogledd a [[Cwm-twrch Isaf|Chwm-twrch Isaf]] i'r de. ==Gweler hefyd== * [[Cwm-twrch]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Ystradgynlais]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] pthy1uge4ehlx9bd9d5n5ak7v579sn3 Cwm-twrch Isaf 0 293486 14891931 14877615 2026-05-10T05:34:05Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: | aelod_cymru = {{Swits Brycheiniog a Sir Faesyfed i enw Aelod o'r Senedd}} → | etholaeth_cymru =... using [[Project:AWB|AWB]] 14891931 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] | aelod_y_DU = {{Swits Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe i enw AS y DU}} }} Pentrefan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Ystradgynlais]], [[Powys]], [[Cymru]], yw '''Cwm-twrch Isaf'''.<ref>{{Cite web|url=https://llyw.cymru/rhestr-o-enwau-lleoedd-safonol-cymru|title=Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru|date=13 Hydref 2021|website=Llywodraeth Cymru}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/cwm-twrch-isaf-powys-sn765104#.Yhq24i-l0vI British Place Names]; adalwyd 26 Chwefror 2022</ref> Saif ar ffordd yr [[A4068]] rhwng [[Cwm-twrch Uchaf]] i'r gogledd a [[Gurnos, Powys|Gurnos]] i'r de. ==Gweler hefyd== * [[Cwm-twrch]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Trefi Powys}} {{eginyn Powys}} [[Categori:Pentrefi Powys]] [[Categori:Ystradgynlais]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] dd8vr6cd8sthwyxdr7loo1yih6ke140 Ncuti Gatwa 0 294497 14891677 13862605 2026-05-09T13:32:11Z Craigysgafn 40536 14891677 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= cenedl dinasyddiaeth | dateformat = dmy }} Actor Rwandaidd-Albanaidd yw '''Mizero Ncuti Gatwa''' ({{IPAc-en|ˈ|ʃ|uː|t|i|_|ˈ|ɡ|æ|t|w|ɑː}} ''SHOO-tee GAT-wah''<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jb8HQqqM1JM|title=Ncuti & Kedar from Sex Education Interview Each Other|website=Between 2 Favs|publisher=Netflix|date=25 Ionawr 2020}}</ref>; ganwyd [[15 Hydref]] [[1992]]). Daeth i amlygrwydd fel Eric Effiong ar y gyfres gomedi-ddrama ''Sex Education'' ar [[Netflix]], a enillodd iddo Wobr BAFTA yr Alban am yr Actor Gorau mewn Teledu a thri enwebiad Gwobr Teledu BAFTA am y Perfformiad Comedi Gwrywaidd Gorau.<ref name=":0">{{Cite news|title=From Ncuti Gatwa to floral tributes: this week's fashion trends|url=https://www.theguardian.com/fashion/2019/feb/01/ncuti-gatwa-floral-tributes-fashion-trends-measure|access-date=20 Chwefror 2019|work=The Guardian|date=1 Chwefror 2019}}</ref><ref name="vulture">{{Cite news|last=Lockett|first=Dee|title=Sex Education's Ncuti Gatwa Doesn't Want to Play the Gay Best Friend|url=https://www.vulture.com/2019/01/sex-education-netflix-eric-ncuti-gatwa.html|access-date=20 Chwefror 2019|work=Vulture|date=22 Ionawr 2019}}</ref><ref name="dazed">{{Cite news|last=Okundaye|first=Jason|title=Sex Education's vital, complex portrayal of black queer teenhood|url=https://www.dazeddigital.com/film-tv/article/43014/1/sex-education-eric-netflix-black-queer-teens-ncuti-gatwa|access-date=20 Chwefror 2019|work=Dazed|date=22 Ionawr 2019|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|last=Smith|first=Kate Louise|url=https://www.popbuzz.com/tv-film/sex-education/ncuti-gatwa-bafta-nomination-2020/|title=Ncuti Gatwa earns BAFTA nomination for Sex Education|work=PopBuzz|date=4 Mehefin 2020}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.bafta.org/television/awards/tv-2021|title=BAFTA TV 2021: Nominations for the Virgin Media British Academy Television Awards and British Academy Television Craft Awards|date=28 Ebrill 2021|publisher=[[BAFTA]]|access-date=28 Ebrill 2021}}</ref> Yn 2022, cyhoeddwyd Gatwa fel ymgnawdoliad newydd o gymeriad y Doctor ar y gyfres [[BBC]] ''[[Doctor Who]]'', sy'n golygu mai ef yw'r actor du cyntaf i arwain y gyfres.<ref>{{Cite web|title=Ncuti Gatwa is the Doctor|url=https://www.doctorwho.tv/news-and-features/ncuti-gatwa-is-the-doctor|website=Doctor Who (BBC)|access-date=8 Mai 2022}}</ref> == Bywyd cynnar == Ganed Gatwa yn Nyarugenge, [[Kigali]], Rwanda, ar 15 Hydref 1992. <ref>{{Cite news|last=Anderson, Gillian|author-link=Gillian Anderson|date=5 Chwefror 2020|title=Ncuti Gatwa Embraces His Electrifying Power|work=Teen Vogue|url=https://www.teenvogue.com/story/ncuti-gatwa-young-hollywood-2020|access-date=10 Chwefror 2020}}</ref><ref name="news18">{{Cite news|last=Negi|first=Shrishti|title=Ncuti Gatwa of 'Sex Education' on His Unapologetic & Carefree Portrayal of a Gay, Black Teenager|url=https://www.news18.com/news/movies/sex-education-female-led-writing-room-gives-the-show-its-freshness-ncuti-gatwa-2026705.html|access-date=20 Chwefror 2019|work=News18|date=6 Chwefror 2019}}</ref> Mae ei dad, Tharcisse Gatwa, o Ardal Karongi yn Rwanda, yn newyddiadurwr gyda PhD mewn [[diwinyddiaeth]].<ref>{{Cite journal|publisher=World Council of Churches|date=25 Mawrth 2009|doi=10.1111/j.1758-6631.1999.tb00164.x|title=Victims or Guilty?|journal=International Review of Mission|volume=88|issue=351|pages=347–363|last=Gatwa|first=Tharcisse}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://isimbi.rw/sinema/article/ncuti-gatwa-umunyarwanda-wihagazeho-muri-filime-sex-education-yaciye-ibintu-kuri-netflix|title=Ncuti Gatwa, Umunyarwanda wihagazeho muri filime 'Sex Education' yaciye ibintu kuri Netflix|language=Nyanja|publisher=Isimbi.rw|date=4 Chwefror 2019|access-date=19 Gorffennaf 2019}}</ref> Yn ddiweddarach dihangodd y teulu o Rwanda yn ystod hil-[[Hil-laddiad Rwanda|laddiad Rwanda]] yn 1994 gan ymgartrefu yn yr Alban.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/4bf7LlCc20QDcd2r0PYGC0c/black-and-scottish-i-thought-i-was-the-only-black-person-in-the-world|title=BBC Scotland - BBC Scotland - Black and Scottish — 'I thought I was the only black person in the world'}}</ref> Buont yn byw yng [[Caeredin|Nghaeredin]] a [[Dunfermline]]. Mynychodd Gatwa Ysgol Uwchradd Boroughmuir ac Ysgol Uwchradd Dunfermline cyn symud i [[Glasgow]] i astudio yn y Royal Conservatoire of Scotland, gan raddio gyda BA mewn Actio yn 2013.<ref>{{Cite web|url=https://www.dundeerep.co.uk/person/ncuti-gatwa|title=Ncuti Gatwa|publisher=Dundee Rep Theatre|access-date=15 Ionawr 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201022150135/https://dundeerep.co.uk/person/ncuti-gatwa|archivedate=22 Hydref 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rcs.ac.uk/wp-content/uploads/2014/05/BA_Acting_Showcase_Brochure_2013.pdf|title=BA Acting Showcase Class of 2013|publisher=Royal Conservatoire of Scotland|access-date=15 Ionawr 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190116050012/https://www.rcs.ac.uk/wp-content/uploads/2014/05/BA_Acting_Showcase_Brochure_2013.pdf|archivedate=16 Ionawr 2019}}</ref> == Gyrfa == Ar ôl graddio, cafodd Gatwa ei dderbyn ar gynllun actorion graddedig y Dundee Repertory Theatre yn [[Dundee]], [[yr Alban]] lle bu'n perfformio mewn sawl cynhyrchiad gan gynnwys ''Victoria'' gan David Greig.<ref>{{Cite web|title=Theatre review: Victoria, Dundee Rep|url=https://www.scotsman.com/arts-and-culture/theatre-and-stage/theatre-review-victoria-dundee-rep-1561945|access-date=2022-05-08|website=The Scotsman|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Volpe|first=Allie|date=4 Mehefin 2020|title=Ncuti Gatwa Nearly Quit Acting—Then He Booked 'Sex Education'|url=https://www.backstage.com/magazine/article/ncuti-gatwa-sex-education-netflix-70843/|website=Backstage}}</ref> Cafodd rôl fychan yn y [[Comedi sefyllfa|comedi]] sefyllfa ''Bob Servant'' yn 2014 oedd wedi ei leoli a'i ffilmio yn Dundee.<ref name=":3">{{Cite web|title=BBC One - Bob Servant, Series 2, The Van|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b04tmjcd|access-date=2021-06-06|publisher=BBC|language=en-GB}}</ref> Yn 2015, ymddangosodd mewn rôl gefnogol yn y gyfres fer ''Stonemouth'', addasiad o nofel o'r un enw o 2012. Yr un flwyddyn, perfformiodd yng nghynhyrchiad Kneehigh Theatres o ''946'', a addaswyd o ''The Amazing Story of Adolphus Tips'' gan [[Michael Morpurgo]]. Roedd y stori yn adrodd hanes yr ymarferion ar gyfer glaniad D-Day yn Nyfnaint lle bu nifer o farwolaethau.<ref>{{Cite web|date=2015-08-05|title=946 review – Kneehigh's D-day drama brings cats and razzmatazz|url=http://www.theguardian.com/stage/2015/aug/05/946-kneehigh-review|access-date=2021-01-13|website=The Guardian|language=en}}</ref> Chwaraeodd Gatwa ran Demetrius yng nghynhyrchiad 2016 o ''[[A Midsummer Night's Dream]]'' yn theatr Glôb Shakespeare; a gyfarwyddwyd gan Emma Rice.<ref>{{Cite web|title=A Midsummer Night's Dream (2016)|url=https://player.shakespearesglobe.com/productions/a-midsummer-nights-dream-2016/|access-date=2022-03-03|website=player.shakespearesglobe.com}}</ref> Ym mis Mai 2018, cafodd Gatwa ei gastio yng nghyfres ddrama gomedi ''Sex Education'' ar [[Netflix]] fel Eric Effiong.<ref name=":3"/> Rhyddhawyd y sioe yn 2019 a chafodd ganmoliaeth gan y beirniaid.<ref>{{Cite web|title=Sex Education: Season 1|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/sex_education/s01|website=[[Rotten Tomatoes]]|publisher=[[Fandango Media|Fandango]]|access-date=15 Ionawr 2019}}</ref> Derbyniodd Gatwa ganmoliaeth am ei bortread o Eric gan gynulleidfaoedd a beirniaid fel ei gilydd, yn enwedig am y modd na chafodd ei gymeriad ei bortreadu fel ystrydeb o "gymeriad stoc o ffrind gorau du neu hoyw".<ref name="vulture"/><ref name="dazed"/> Mae wedi ennill clod eang am y rôl, sy’n cynnwys ennill Gwobr BAFTA yr Alban am yr Actor Gorau mewn Teledu yn 2020, ac ennill tri enwebiad Gwobr Teledu BAFTA am y Perfformiad Comedi Gwrywaidd Gorau, un yn 2020, 2021 a 2022 yn olynol.<ref name=":0"/><ref name="vulture" /><ref name="dazed" /><ref name=":1"/><ref name=":2"/> Ar 8 Mai 2022, cyhoeddwyd bod Gatwa wedi’i gastio yn ''[[Doctor Who]]'' fel 15eg ymgnawdoliad o brif gymeriad y sioe, y Doctor.<ref>{{Cite news|last=Belam|first=Martin|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2022/may/08/doctor-who-ncuti-gatwa-to-replace-jodie-whittaker-bbc-announces|title=Doctor Who: Ncuti Gatwa to replace Jodie Whittaker, BBC announces|work=The Guardian|date=8 Mai 2022|access-date=8 Mai 2022}}</ref> Cafodd Gatwa ei gastio ym mis Chwefror,<ref>{{Cite web|last=Flook|first=Ray|title=Doctor Who: New Doctor Ncuti Gatwa Knew in February: "Been Emotional"|url=https://bleedingcool.com/tv/doctor-who-new-doctor-ncuti-gatwa-knew-in-february-been-emotional/|website=Bleeding Cool|access-date=8 Mai 2022|date=8 Mai 2022}}</ref> ac ef fydd yr actor du cyntaf i chwarae'r cymeriad fel prif ran. Cyn hynny portreadwyd y 'Fugitive Doctor' gan y fenyw ddu Jo Martin mewn rhai penodau o gyfres 12 yn 2020.<ref>{{Cite web|title=Ncuti Gatwa announced as the next Doctor in Doctor Who|first=Huw|last=Fullerton|first2=Lewis|last2=Knight|website=[[Radio Times]]|url=https://www.radiotimes.com/tv/sci-fi/doctor-who-next-doctor-ncuti-gatwa-newsupdate/|date=8 Mai 2022|access-date=9 Mai 2022}}</ref> Ar ddiwedd 2023 darlledwyd tair pennod arbennig ar gyfer pen-blwydd 60 mlynedd y sioe, gyda David Tennant yn dychwelyd yn y rhan. Erbyn diwedd y drydedd bennod, cyflwynwyd Gatwa fel y Doctor newydd, gan ymrannu oddi wrth y Doctor blaenorol.<ref>{{Cite news|title=Doctor Who: The Giggle - 60th anniversary special recap|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2023/dec/09/doctor-who-the-giggle-60th-anniversary-special-3-recap-david-tennant-catherin-tate-ncuti-gatwa|work=The Guardian|date=2023-12-09|access-date=2023-12-09|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Martin|last=Belam}}</ref> Ymddangosodd mewn pennod Nadolig ac yna dwy gyfres llawn. Daeth ei gyfnod yn chwarae y rhan i ben ym mhennod olaf yr ail gyfres ar 31 Mai 2025, wrth i'r Doctor farw ac atgyfodi fel ymgnawdoliad newydd, a chwaraewyd gan [[Billie Piper]].<ref>{{Cite web|title=Doctor Who: Ncuti Gatwa leaves show in shock regeneration|url=https://www.bbc.com/news/articles/clyvzy82l4no|website=BBC News|date=2025-05-31|access-date=2025-05-31|language=en-GB}}</ref> == Ffilmyddiaeth == {| class="wikitable sortable" !Blwyddyn !Teitl !Rhan ! class="unsortable" |Nodiadau |- |2019 |''Horrible Histories: The Movie – Rotten Romans'' |Timidius | |- |2021 |''The Last Letter from Your Lover'' |Nick | |- |2023 |''Barbie'' |Artist Ken | |} === Teledu === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Blwyddyn ! scope="col" |Teitl ! scope="col" |Rhan ! class="unsortable" scope="col" |Nodiadau |- |2014 |''Bob Servant'' |Male Customer |1 pennod |- |2015 |''Stonemouth'' |Dougie |2 pennod |- |2019–2023 |''Sex Education'' |Eric Effiong |Prif ran; 32 pennod |- |2023-2025 |''[[Doctor Who]]'' |Y Doctor |Prif ran |- |2024 |Masters of the Air |2il Lt. Robert Daniels | 3 pennod |} === Gemau fideo === {| class="wikitable plain sortable" ! scope="col" |Blwyddyn ! scope="col" |Teitl ! scope="col" |Rhan ! class="unsortable" scope="col" |Nodiadau |- |2022 |''Grid Legends'' |Valentin Manzi |Llais a chipio symudiad |} == Cyfeiriadau == {{Cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * {{Enw Imdb|6967441}} {{DEFAULTSORT:Gatwa, Ncuti}} [[Categori:Genedigaethau 1992]] [[Categori:Actorion o'r Alban]] [[Categori:Pobl o Dunfermline]] biwagn2go80u6rvzefgjw9d20nfttcl Raidió na Life 0 295432 14892071 12614533 2026-05-10T07:57:59Z Craigysgafn 40536 14892071 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen Radio| enw = Raidió na Life | delwedd = [[Delwedd:Raidió Na Life.png]]| ardal = Dinas a maestrefi [[Dulyn]] | pencadlys = Sráid Amiens, [[Dulyn]] | dyddiad = Medi 1993 | arwyddair = cuisle na cathrach ("curiad y ddinas") | chwaer_orsaf = [[Raidió na Fáilte]]| perchennog = Comharchumann Raidió Átha Cliath Teoranta | gwefan = http://www.raidionalife.ie |tonfedd=FM: 106.4 | |webcast=https://www.liveradio.ie/stations/raidio-na-life | |fformat=Cymunedol: cerddoriaeth a siarad |iaith=[[Gwyddeleg]] a pheth [[Saesneg]] }} [[File:Áras na Gaeilge, Sráid Amiens Street, Dublin Baile Átha Cliath (2022).jpg|thumb|250px|Lleolir ''Raidió na Life'' yn ''Áras na Gaeilge'' ar Sráid Amiens yn ninas [[Dulyn]]]] Mae '''Raidió na Life 106.4FM''' neu'n fwy cyffredin, '''Raidió na Life''' (ynganiad [[Gwyddeleg]]: [ˈɾˠadʲiːoː n̪ˠə ˈlʲɪfʲə]; sy'n golygu "Radio [[Afon Life|Life]]" - Life yw'r brif afon sy'n llifo drwy Ddulyn (gellid awgrymu bod y gair Gwyddeleg Life hefyd yn [[gair mwys|air mwys]] ar y Saesneg, "life", sef bywyd) yn orsaf radio Gwyddeleg a sefydlwyd ym 1993 ac sy'n darlledu yn Sir [[Dulyn]], [[Iwerddon]]. Yn ogystal â chael ei ddarlledu ar FM, mae allbwn yr orsaf ar gael ledled y byd trwy'r rhyngrwyd. ==Hanes== Daeth yr orsaf radio Wyddeleg annibynnol gyntaf, Raidió na Life 102, i'r awyr ym mis Medi 1993 gan gwmpasu Dulyn a rhai ardaloedd cyfagos. Mae'n darlledu o dan drwydded gan Awdurdod Darlledu Iwerddon.<ref>{{cite web|url=http://www.bai.ie/ga/craoltoiri/|title=Liosta na Stáisiúin Teilifíse agus Raidió |access-date=2018-10-06|publisher=Broadcasting Authority of Ireland}}</ref> Comharchumann Raidió Átha Cliath Teoranta, a sefydlwyd yn 1989, yw’r sefydliad sy’n berchen ar ac yn gweithredu Raidió na Life 106.4fm. Ym mis Hydref 2017, symudodd yr orsaf o swyddfeydd 7 Merrion Square i stiwdios pwrpasol newydd ym mhencadlys newydd [[Foras na Gaeilge]], a leolir yn 63-66 Amiens Street ar ochr ogleddol y ddinas.<ref>{{cite web |url= https://tuairisc.ie/gailearai-beo-ar-an-aer-stiuideo-nua-raidio-na-life-i-sraid-amiens-seolta/ |title= GAILEARAÍ: Beo ar an aer! Stiúideo nua Raidió na Life i Sráid Amiens seolta- Tuairisc.ie |access-date= 10 Mai 2018}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.youtube.com/watch?v=1-kKMmdEMi4 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/1-kKMmdEMi4 |archive-date=2021-12-21 |url-status=live|title= Muiris Ó Fiannachta agus Raidió na Life in 2018- Near FM |access-date= 10 Mai 2018}}{{cbignore}}</ref> ==Comharchumann Raidió Átha Cliath Teoranta== Comharchumann Raidió Átha Cliath Teoranta (CRÁCT) yw’r fenter gydweithredol a sefydlwyd ar 4 Gorffennaf 1989 fel sefydliad dielw i oruchwylio’r cais i sefydlu a gweithredu Raidió na Life. Mae aelodaeth o CRÁCT yn agored i unrhyw un sy'n prynu cyfran yn yr orsaf. Ar hyn o bryd mae gan CRÁCT 380 o gyfranddalwyr ac mae o dan gyfarwyddyd y Bwrdd Rheoli. ==Gwobr== Yn [[Gŵyl Cyfryngau Celtaidd|Ngŵyl Cyfryngau Celtaidd]] 2022 a gynhaliwyd ym mis Mehefin yn ninas [[Kemper]], [[Llydaw]], enillodd yr orsaf wobr, ''Gorsaf Radio y Flwyddyn''.<ref>{{cite web |url=https://twitter.com/CelticMediaFest/status/1534976345964421121 |title=The winner for #RadioStationOfTheYear is Raidió na Life @raidionalife #celticmedia #TorcAwards |publisher=Cyfrif Twitter Celtic Media Festival |date=9 Mehefin 2022}}</ref> ==Gweler hefyd== *[[Raidió Fáilte]] - gorsaf Wyddeleg gymunedol ar gyfer [[Belffast]] *[[Raidió Rí-Rá]] - gorsaf radio Wyddeleg i bobl ifanc *[[RTÉ Raidió na Gaeltachta]] - gorsaf Wyddeleg genedlaethol ==Dolenni== * [http://www.raidionalife.ie Gwefan swyddogol Raidió na Life] * [https://twitter.com/raidionalife Twitter @raidionalife] * [https://www.youtube.com/channel/UC5tlVLo_mDFE7YIJR7cXjMg Sianel Youtube Raidió na Life] * [http://www.raidionalife.ie/en/listen-back/ Podlediadau Radió na Life] ==Cyfeiriadau== {{Cyfeiriadau|2}} {{DEFAULTSORT:Raidio na Life}} [[Categori:Iwerddon]] [[Categori:Gwyddeleg]] [[Categori:Darlledu]] [[Categori:Radio]] [[Categori:Sefydliadau 1993]] [[Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon]] [[Categori:Radio yn Iwerddon]] jwq6rgu8zgqhdlgrttj8ww5387uwlwl Cultúrlann McAdam Ó Fiaich 0 295498 14891897 14236963 2026-05-10T04:16:13Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14891897 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata=ALL | suppressfields= }} [[File:Siop lyfrau yn y Culturlann, Belffast.jpg|thumb|250px|Siop lyfrau ''An Cheathrú Póilí'' yn y Culturlann]] Mae '''Cultúrlann McAdam Ó Fiaich''' (neu fel rheol ar lafar yn [[Gwyddeleg|Wyddeleg]], '''An Chultúrlann''' neu heb y treiglad, '''Cultúrlann''') yn ganolfan ddiwylliannol [[Gwyddeleg|Wyddeleg]] yn y ''[[Cwarter Gaeltacht, Belffast|Cwarter Gaeltacht]]'' (An Cheathrú Ghaeltachta) ac wedi'i lleoli ar [[Falls Road]], [[Belffast]]. Wedi'i hagor ym 1991, cafodd y ganolfan ei hadnewyddu yn 2010 ac fe'i hagorwyd y flwyddyn ganlynol gan [[Arlywydd Iwerddon]] ar y pryd, [[Mary McAleese]]. Mae'r ganolfan yn gartref i oriel gelf a enwyd ar ôl yr artist lleol Gerard Dillon, theatr, bwyty, siop lyfrau, swyddfeydd ac ystafelloedd cynadledda. Yn 2011, amcangyfrifwyd bod y ganolfan yn derbyn dros 80,000 o ymwelwyr y flwyddyn.<ref name="niscreen">{{cite web|url=http://northernirelandscreen.co.uk/news/2812/an-chultrlann-monday-at-10pm-on-bbc-two-ni.aspx|publisher=Northern Ireland Screen|date=8 December 2011|accessdate=30 Hydref 2016|title=An Chultúrlann, Monday at 10&nbsp;pm on BBC Two NI|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161031085052/http://northernirelandscreen.co.uk/news/2812/an-chultrlann-monday-at-10pm-on-bbc-two-ni.aspx|archivedate=31 Hydref 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> ==Hanes== Sefydlwyd Cultúrlann McAdam Ó Fiaich yn 1991 ar ôl prynu Eglwys Bresbyteraidd Broadway ar Falls Road, Belfast. Mae wedi'i henwi ar ôl y gŵr busnes Presbyteraidd o'r 19g a'r Diwygiwr Gwyddeleg, Robert Shipboy McAdam, ac ysgolhaig Gwyddeleg yr 20g, Cardinal Tomás Ó Fiaich. Roedd Robert Shipboy McAdam, 1808-1895, yn Brotestant ac yn un o'r [[Presbyteriaeth|Presbyteriaid]] a ddechreuodd ymddiddori yn yr iaith Wyddeleg yn [[Ulster]] yn y ddeunawfed a'r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Bu'r Cardinal Tomás Ó Fiaich (1923-1990) yn Archesgob [[Esgobaeth Armagh]] ac yn Archesgob yr [[Eglwys Gatholig]] yn Iwerddon gyfan o 1978 hyd ei farwolaeth. Ysgolhaig Gwyddelig oedd Tomás Ó Fiaich hefyd, a golygodd gerddi Art Mhic Chumhaigh.<ref name="niscreen" /> Sefydlodd y cyd-sylfaenydd, Gearóid Ó Cairealláin, [[Raidió Fáilte]] a darlledodd o'r adeilad ac Aisling Ghéar, y grŵp cynhyrchu theatr breswyl.<ref name="cedar">{{cite web|url=http://www.cedar-foundation.org/news/item/651/the-wheelchair-monologues/|title=The Wheelchair Monologues|accessdate=30 October 2016|publisher=Cedar Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031025409/http://www.cedar-foundation.org/news/item/651/the-wheelchair-monologues/|archive-date=31 Hydref 2016|url-status=dead}}</ref> Roedd An Chultúrlann hefyd yn gartref i [[Coláiste Feirste]], ysgol uwchradd cyfrwng Gwyddeleg gyntaf Gogledd Iwerddon gyda'r actifydd Fergus O'Hare yn brifathro. Dechreuodd yr ysgol gyda naw o ddisgyblion.,<ref name="failtiu">{{cite web|url=http://www.comhairle.org/english/about-us/our-history/|title=History of Irish medium education|publisher=Comhairle na Gaelscolaíochta|accessdate=30 Hydref 2016}}{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> cyn i'r ysgol symud i'r Beech Hill House gerllaw, a oedd gynt yn eiddo i'r teulu Riddel. Yn 2010, cyhoeddodd An Chultúrlann raglen adnewyddu sylweddol wedi'i hariannu gan yr Adran dros Ddiwylliant, y Celfyddydau a Hamdden, Cyngor Celfyddydau Gogledd Iwerddon, Cronfa Ryngwladol Iwerddon, Bwrdd Croeso Gogledd Iwerddon a'r Adran Datblygiad Cymdeithasol.<ref name="artscouncilni">{{cite web|url=http://www.artscouncil-ni.org/news/belfasts-irish-language-community-to-benefit-from-new-facilities-at-an-chul|title=Belfast's Irish language community to benefit from new facilities at An Chulturlann|publisher=Arts Council of Northern Ireland|date=25 Tachwedd 2010|accessdate=20 Hydref 2016|language=en}}</ref> ==2011 - presennol== Ail-agorwyd y Cultúrlann McAdam Ó Fiaich ar ei newydd wedd gan arlywydd Iwerddon [[Mary McAleese]] ar 19 Medi 2011,<ref name="gaelport">{{cite web|url=http://www.gaelport.com/default.aspx?treeid=37&NewsItemID=6581|title=President McAleese to open new extension of An Chultúrlann|accessdate=30 October 2016|publisher=Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge}}{{Dolen marw|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i ddathlu 20 mlynedd ers agor y ganolfan. Costiodd yr estyniad a'r gwaith adnewyddu £1.9miliwn ac roedd yn cynnwys adeiladu gofod arddangos rhyngweithiol ac oriel gelf, a enwyd ar ôl yr artist lleol Gerard Dillon.<ref name="irishfund">{{cite web|url=http://www.internationalfundforireland.com/component/content/article?templateSwitch=default&id=420:belfasts-irish-language-hub-reveals-its-p19-million-facelift-|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031025332/http://www.internationalfundforireland.com/component/content/article?templateSwitch=default&id=420:belfasts-irish-language-hub-reveals-its-p19-million-facelift-|url-status=dead|archive-date=31 October 2016|title=Belfast's Irish Language hub reveals its £1.9&nbsp;million facelift|date=19 September 2011|accessdate=30 October 2016|publisher=International Fund for Ireland}}</ref> Adnewyddwyd hefyd ''An Ceathrú Póilí'' ("y pedwerydd heddwas", sy'n gyfeiriad smala at [[nofel]] enwog gan y Gwyddel, [[Flann O'Brien]], ''The Third Policeman''<ref>{{cite web |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-third-policeman-by-flann-o-brien-an-expert-investigation-1.2328019 |title=The Third Policeman by Flann O’Brien: an expert investigation |publisher=[[The Irish Times]] |date=25 Awst 2015}}</ref>), siop lyfrau Gwyddeleg o fewn y ganolfan a ''Bia'', ("bwyd") y bwyty. Darlledodd BBC Two Northern Ireland raglen ddogfen ar 12 Rhagfyr 2011 i ddathlu'r ailagoriad.<ref name="niscreen" /> ==Cyfleusterau== Mae tri llawr i adeilad y Cultúrlann. Ar y llawr cyntaf mae swyddfa'r derbynnydd yn ogystal â'r siop lyfrau ''An Cheathrú Póilí'' a'r bwyty. Ar yr ail lawr mae'r ystafelloedd gweithdy, y theatr a'r oriel. Ar y trydydd llawr, unwaith eto, mae swyddfeydd y cwmnïau a’r sefydliadau sydd wedi’u lleoli yn y Diwylliant. Trefnir dosbarthiadau Gwyddeleg yn yr ystafelloedd gweithdy, a chânt eu defnyddio hefyd ar gyfer gweithgareddau cerddoriaeth a chelf i blant ac oedolion. Mae ''Comhluadar'', y grŵp cefnogi teuluoedd Gwyddeleg, yn cyfarfod unwaith y mis yn y gweithdai, er mwyn i'r plant gael hwyl a chael cwmni trwy gyfrwng y Wyddeleg. Ar ben hynny, daw ''Cór Loch Lao'' ("Côr Loch Lao", sef y llyn neu foryd a elwir hefyd yn Saesneg yn Belfast Lough) a’r Cylch Canu wedyn i ymarfer eu cerddoriaeth. Sefydlwyd Cór Loch Lao yn y Culturlann yn 2001, a chyhoeddwyd y ddau gasgliad o Ceolta Gael gan Dr. Mánas Ó Baoill., sef cyfarwyddwr y côr. Mae'r Cylch Canu yn gylch canu anffurfiol sy'n arbenigo mewn caneuon Gwyddelig brodorol. ==Canolfan ymgynnull== Gwelir pwysigrwydd ehangach y Cultúrlann i fywyd ieithyddol a gwleidyddol y gymuned Wyddeleg yn ninas Belffast a thu hwnt, wrth iddi ddod yn fan ymgynnull a chychwyn ar gyfer rali enfawr dros Ddeddf Iaith Wyddeleg yn 2022. Ar 21 Mai 2022 cafwyd gorymdaith a alwyd yn ''An Lá Dearg'' ("y dydd coch") o hyd at 17,000 o bobl drwy strydoedd Belfast yn galw ''Acht Anois!'' ("Deddf Nawr"). Trefnwyd y rali gan [[An Dream Dearg]] ("y criw/tyrfa coch") a cafwyd mynychwyr ar hyd Iwerddon yn teithio i'r digwyddiad.<ref>{{cite web |url=https://cnag.ie/en/news/1573-an-l%C3%A1-dearg-2022.html |title=An Lá Dearg 2022 Cultúrlann McAdam Ó Fiaich heading to Belfast City Hall |publisher=Gwefan [[Conradh na Gaeilge]] |date=1 Mai 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://golwg.360.cymru/newyddion/iaith/2096088-troi-bheul-feirste-goch-tros-ddeddf-iaith-wyddeleg |title=Troi Bheul Feirste yn goch tros Ddeddf Iaith Wyddeleg newydd |publisher=[[Golwg360]] |date=21 Mai 2022}}</ref> ==Ysbrydoliaeth== Bu i sefydlu'r Culturlann yn ninas Béal Feirste fod yn ysbrydoliaeth a themplad i culturlannau eraill yng ngogledd Iwerddon: * [[Cultúrlann Uí Chanáin]] - dinas [[Derry|Derri]] * [[Cultúrlann Aonach Mhacha]] - dinas [[Armagh|Ard Mhacha]] ==Gweler hefyd== * [[Cwarter Gaeltacht, Belffast]] ==Dolenni== * [http://www.culturlann.ie/ An Chultúrlann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923162706/http://www.culturlann.ie/ |date=2010-09-23 }} – Gwefan swyddogol * [http://www.facebook.com/anchulturlann An Chultúrlann] – Tudalen Facebook * [https://biabelfast.ie Bia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210923180943/https://www.biabelfast.ie/ |date=2021-09-23 }} – bwyty * [https://www.anceathrupoili.com An Ceathrú Póilí] – siop lyfrau * [https://www.youtube.com/watch?v=n3q9AD4BjZc Cultúrlann McAdam Ó Fiaich | Cultural, Creative, Meeting Place | Belfast] ffilmig hyrwyddo ==Cyfeiriadau== {{Cyfeiriadau|2}} {{DEFAULTSORT:Cultúrlann McAdam Ó Fiaich}} [[Categori:Iwerddon]] [[Categori:Gwyddeleg]] [[Categori:Sefydliadau 1991]] [[Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngogledd Iwerddon]] [[Categori:Belffast]] jf0tdt3r78633b9d1o14ogmou1fhgtd Gaelscoil 0 296406 14891725 11855289 2026-05-09T14:10:46Z Craigysgafn 40536 14891725 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata=ALL | suppressfields= }} [[File:Irish language medium school sign Newry.jpg|bawd|250px|Gaelscoil yn nhref [[Newry|An tIúr]] yng ngogledd Iwerddon]] [[File:Ysgol Wyddeleg Gaelscoil an Lonnái, Belffast.jpg|thumb|250px|Ysgol cyfrwng Gwyddeleg Gaelscoil an Lonnáin, sy'n rhan o [[Cwarter Gaeltacht, Belffast]]]] [[Delwedd:Dublin City North 2009.jpg|bawd|250px|Mae dros 50 o ysgolion cynradd yn Sir Dulyn sy'n darparu ar gyfer dros 13,000 o ddisgyblion]] [[Delwedd:UFC 189 World Tour Aldo vs. McGregor London 2015 (18776759002) (cropped).jpg|bawd|250px|Aeth y [[Paffio|bocsi]]wr [[MMA]] Gwyddelig ac UFC Conor McGregor i ysgolion cynradd ac uwchradd gaelscoil]] [[Delwedd:Dara Ó Briain 2011 BAFTAs.jpg|bawd|250px|Mynychodd y cyflwynydd a'r digrifwr Gwyddelig, [[Dara Ó Briain]], ysgolion cynradd ac uwchradd gaelscoil]] [[Delwedd:10th Annual Mid Summer Carnival, Omagh (37) - geograph.org.uk - 1362754.jpg|bawd|250px|Carnafal disgyblion gaelscoil Omagh]] Mae '''Gaelscoil''' (ynganiad [[Gwyddeleg]]: [ˈɡeːl̪ˠsˠkɛlʲ]; lluosog: ''Gaelscoileanna'') yn ysgol cyfrwng Gwyddeleg yn [[Iwerddon]]: mae'r term yn cyfeirio'n arbennig at ysgolion cyfrwng Gwyddeleg y tu allan i'r rhanbarthau Gwyddeleg 'traddodiadol' neu'r [[Gaeltacht]]. Mae dros 50,000 o fyfyrwyr yn mynychu ysgolion cynradd ac uwchradd ar ynys Iwerddon.<ref name="Gaeloideachas.ie">{{Cite web|url=https://gaeloideachas.ie/i-am-a-researcher/statistics/|title=Statistics &#124; Gaeloideachas|website=gaeloideachas.ie|access-date=25 October 2020|archive-date=29 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029115459/https://gaeloideachas.ie/i-am-a-researcher/statistics/|url-status=live}}</ref> Mae dros 13,000 o fyfyrwyr pellach yn derbyn eu haddysg gynradd ac ail lefel trwy Wyddeleg yn y Gaeltacht.<ref name="Gaeloideachas.ie"/> Mae Gaeloideachas ac An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta neu COGG yng [[Gweriniaeth Iwerddon|Ngweriniaeth Iwerddon]] a Chyngor na Gaelscolaíochta yng [[Gogledd Iwerddon|Ngogledd Iwerddon]] yn cefnogi a chynrychioli ysgolion cyfrwng Gwyddeleg yn y Gaeltacht gan Gaeloideachas. ==Hanes== Y Gweriniaethwr ac arweinydd [[Gwrthryfel y Pasg]], [[Pádraig Pearse]] (Patrick Pearse) a gychwynnodd addysg ddwyieithog yn Coláiste Éinne (Coleg Éinne) y tu allan i'r Gaeltacht ar ddechrau'r ugeinfed ganrif. Er na bu mudiad torfol o ysgolion cyfrwng Gwyddeleg hyd yn ddiweddar, bu ysgolion Gwyddelig yn gweithredol ar hyd a lled y ''Saorstát'' ([[Gwladwriaeth Rydd Iwerddon]]) a'r Weriniaeth ers hynny. Sefydlwyd mudiad newydd, Gaelscoileanna Teo., yn 1973 i greu a chynnal ysgolion cyfrwng Gwyddeleg newydd. Er gwaethaf llawer o anawsterau sefydlwyd llawer o ysgolion newydd ledled Iwerddon. Honnid yn 2005 fod addysg cyfrwng Gwyddeleg ar gael ym mhob sir yn y wlad, pan sefydlwyd yr ysgol cyfrwng Gwyddeleg gyntaf yn Sir Leitrim, yr unig sir a fu'n ddiffygiol hyd hynny. ==Trochi iaith== Mae myfyrwyr yn y Gaelscoileanna yn caffael y Wyddeleg trwy [[Trochi iaith|drochi iaith]], ac yn astudio'r cwricwlwm safonol drwyddi. Yn wahanol i ysgolion cyfrwng Saesneg, mae gan ysgolion cynradd y Wyddeleg enw da am gynhyrchu siaradwyr Gwyddeleg cymwys.<ref>{{cite web |url=http://www.gaelscoileanna.ie/en/immersion-education/cad-e-tumoideachaswhat-is-immersion-education/ |title=Retrieved 27 June 2011 |publisher=Gaelscoileanna.ie |date=22 Chwefror 1999 |access-date=2 Mai 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012153057/http://www.gaelscoileanna.ie/en/immersion-education/cad-e-tumoideachaswhat-is-immersion-education/ |archive-date=12 Hydref 2013 }}</ref> Mewn cyferbyniad, mae ysgolion cyfrwng Saesneg yn cynhyrchu cymharol ychydig o siaradwyr Gwyddeleg rhugl, er bod y Wyddeleg yn bwnc gorfodol yng Ngweriniaeth Iwerddon yn yr ysgol gynradd a'r ysgol uwchradd. Mae hyn wedi'i briodoli'n rhannol i'r diffyg rhaglenni trochi Gwyddeleg.<ref>http://www.comhairle.org/uploads/publications/Immersion%20Education%20Policy%20SGIP.pdf {{dead link|date=Mai 2012}}</ref> ==Twf== Mae nifer o ysgolion wedi ehangu’n sylweddol ers dechrau'r 21g, er bod pryderon bellach bod rheolau sy’n cyfyngu ar sefydlu ysgolion newydd yn effeithio ar sefydlu addysg cyfrwng Gwyddeleg newydd mewn ardaloedd lle mae cystadleuaeth ymhlith noddwyr addysgol. Mae eu llwyddiant i'w briodoli i gefnogaeth gymunedol effeithiol (er yn gyfyngedig) a seilwaith gweinyddol effeithlon. Maent yn cael eu gwahaniaethu gan eu bod yn gynnyrch, nid yn bolisi gwladwriaethol, ond yn fudiad cymunedol gwirioneddol. Ym 1972 dim ond 11 ysgol o'r fath oedd ar lefel gynradd a phump ar lefel uwchradd yng Ngweriniaeth Iwerddon. O fis Medi 2021 mae yna 185 o gael ysgolion cynradd, gyda dros 40,000 o fyfyrwyr yn eu mynychu, a 31 gaelcho coleg ac 17 uned iaith Wyddeleg ar lefel uwchradd, gyda dros 12,000 o fyfyrwyr mewn ardaloedd di-Gaelt ar draws Iwerddon yn mynychu.[4] Mae 35 o'r ysgolion cynradd hyn, 2 o'r ysgolion ôl-gynradd a 4 o'r unedau ôl-gynradd a weithredir yng Ngogledd Iwerddon.<ref name="gaelscoileanna.ie">{{https://gaeloideachas.ie/i-am-a-researcher/statistics/|access-date=12{{Dolen marw|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} April 2022 | Gaeloideachas statistics from website|}</ref> 35 of these primary schools, 2 of the postprimary schools and 4 of the postprimary units operated are in Northern Ireland.<ref name="gaelscoileanna.ie"/> Yn ogystal, mae tua 4,000 o blant yn mynychu cyn-ysgolion cyfrwng Gwyddeleg neu Naíonraí y tu allan i'r Gaeltacht gyda thua 1,000 o blant yn mynychu Naíonraí o fewn y Gaeltacht. 30 yn [[Swydd Corc]] a 13 yn [[Swydd Antrim]] yn gynwysedig. Sefydlwyd y Gaelscoil gyntaf yng Ngogledd Iwerddon yn y 1970au dan yr enw Ysgol Phobal Feirste yn [[Cwarter Gaeltacht, Belffast|Gaeltacht Belffast]] newydd answyddogol, yr unig Gaeltacht yng Ngogledd Iwerddon. Mae mwy na 6,000 o fyfyrwyr yng Ngogledd Iwerddon bellach yn derbyn eu haddysg trwy gyfrwng y Wyddeleg.<ref>[http://tuairisc.ie/lion-na-ndaltai-i-scoileanna-lan-ghaeilge-o-thuaidh-dubailte/ Líon na ndaltaí i scoileanna lán-Ghaeilge ó thuaidh dúbailte] - alt in ''Tuairisc'', 2015-01-07, feicthe 2015-01-07</ref> Gaeloideachas Teo. a Comhairle na Gaelscolaíochta i fynychu a chynrychioli Mudiad Ysgolion cyfrwng Gwyddeleg Gogledd Iwerddon. ===Gwrthwynebiad=== Cafwyd gwrthwynebiad o du plaid [[Unoliaethol]] y [[DUP]] yng ngogledd Iwerddon i ariannu tair ysgol Wyddeleg yn 2005. Galwodd Sammy Wilson o'r blaid bod y syniad o ariannu agor Gaelscoil Ghleann Darach yn [[Swydd Antrim]], Gaelscoil an Lonnain yn nwyrain [[Belffast]] a Gaelscoil na gCrann yn [[Omagh]], "ddim yn gwneud synnwyr".<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/welsh/hi/newsid_4720000/newsid_4724500/4724561.stm |title=Ffrae arian ysgolion Gwyddeleg |publisher=BBC Cymru Fyw |date=29 Gorffennaf 2005}}</ref> ==Addysg ôl-gynradd trwy Wyddeleg== Ar hyn o bryd mae dros 12,000 o fyfyrwyr ynys Iwerddon yn derbyn addysg uwchradd trwy Wyddeleg y tu allan i ardaloedd Gaeltacht. Mae'r rhain yn cynnwys tua 10,000 o fyfyrwyr yng Ngweriniaeth Iwerddon.<ref name="gaelscoileanna" /> Agorodd dwy gaelysgol ail lefel newydd yn Iwerddon yn 2014: Coleg Ghlór na Mara yn Balbriggan a Gaelcholáiste an Phiarsaigh yn Rathfarnham (y ddwy yn [[Swydd Dulyn]]). Agorodd Gaelcholáiste Charraig Uí Leighin yn Carrigaline ac agorodd ail gaelcholáiste Gaelcholáiste Dhoire Gogledd Iwerddon yng Nghastell Dungiven yn 2015. Agorodd Gaelcholáiste Mhaigh Nuad ym Maynooth ym mis Medi 2020.<ref name="GCMN.ie">{{Cite web|url=http://gcmn.ie/page/School-History-Stair-an-Cholaiste/68184/Index.html/|title=Gaelcholáiste Mhaigh Nuad- School History|access-date=25 October 2020|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021094338/http://gcmn.ie/page/School-History-Stair-an-Cholaiste/68184/Index.html|url-status=live}}</ref> Mae yna hefyd ymgyrchoedd yn rhedeg ar gyfer sawl ''gaelcholáistí'' newydd mewn ardaloedd eraill. ==Statistics== {| class="wikitable" |- ! Lefel Cynradd ! Gweriniaeth Iwerddon ! Gogledd Iwerddon |- | Gaelscoil (cynradd) dusgyblion | 35,850 | 5,113 |- | Gaelscoil (cynradd) ysgolion | 143 | 35 |- | Cyfanswm disgyblion cynradd | 536,747 | 168,669 |- | Cyfanswm ysgolion cynradd | 3,137 | 827 |- | Canran disgyblion Gaelscoil | 6% | 2.1% |- | Canran ysgolion Gaelscoil | 8.6% | 4.4% |- | colspan = 3 | <small>Sources:</small> <ref>{{Cite web|url=https://www.deni.gov.uk/publications/school-enrolments-school-level-data-201516|title=School enrolments - school level data 2015/16 {{!}} DE|website=DE|access-date=2016-03-22}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gaelscoileanna.ie/en/about/statistics/|title=Statistics : Gaelscoileanna – Irish Medium Education|access-date=18 June 2021|archive-date=24 Mehefin 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201431/http://www.gaelscoileanna.ie/en/about/statistics/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.education.ie/en/Publications/Statistics/Key-Statistics/Key-Statistics-2014-2015.pdf|title=Key Statistics|access-date=17 June 2016|archive-date=9 Mai 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509030831/http://www.education.ie/en/Publications/Statistics/Key-Statistics/Key-Statistics-2014-2015.pdf|url-status=live}}</ref> |} ===Fesul Talaith (lefel cynradd)=== * Leinster - 19,331 disgybl cynradd yn mynychu 71 gaelscoil.<ref name="gaelscoileanna">{{cite web |url=http://www.gaelscoileanna.ie/files/Oideachas-Tr---Mhe--n-na-Gaeilge-2016-1.pdf |title=Archived copy |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919172127/http://www.gaelscoileanna.ie/files/Oideachas-Tr---Mhe--n-na-Gaeilge-2016-1.pdf |archive-date=19 September 2016}}</ref> * Ulster - 6,801 disgybl cynradd yn mynychu 45 gaelscoil.<ref name="gaelscoileanna" /> * Munster - 11,332 disgybl cynradd yn mynychu44 gaelscoil.<ref name="gaelscoileanna" /> * Connacht - 3,509 disgybl cynradd yn mynychu 18 gaelscoil.<ref name="gaelscoileanna" /> ==Ysgolion haf== Mae yna hefyd ysgolion haf o'r enw ''Coláistí Samhraidh'', ac mae 47 o'r rhain wedi'u gwasgaru ar draws y Gaeltacht. Bob blwyddyn, mae 26,000 o fyfyrwyr yn treulio tair wythnos yn yr ysgolion hyn, yn siarad Gwyddeleg yn unig. ==Cyfeiriadau== {{Cyfeiriadau|2}} ==Dolenni allanol== * [[:ga:Liosta Gaelscoileanna in Éirinn|Rhestr Gaelscoileanna yn Iwerddon oll]] * [http://www.gaelscoileanna.ie/?lang=en Gaelscoileanna.ie (gwefan Gaelscoileanna Teo)] * [https://golwg.360.cymru/newyddion/addysg/2065950-nifer-cynyddol-blant-ysgolion-cynradd-iwerddon Nifer cynyddol o blant ysgolion cynradd Iwerddon yn cael eu haddysg trwy gyfrwng yr iaith Wyddeleg] erthygl yn [[Golwg360]] [[Categori:Addysg]] [[Categori:Addysg Wyddeleg]] [[Categori:Ieithoedd Celtaidd]] [[Categori:Iwerddon]] [[Categori:Sefydliadau 2000]] dzwmvs986zhdu7umt112tzg98wle9pg Scurlage 0 299723 14892051 14891456 2026-05-10T07:18:02Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892051 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] }} Pentref yn [[Abertawe (sir)|Sir Abertawe]] yw '''Scurlage''' ({{Sain|LL-Q9309 (cym)-Jason.nlw-Scurlage (Q107032918).wav|ynganiad}}); ({{Iaith-en|Scurlage}}).<ref>{{Cite web|url=https://data.ordnancesurvey.co.uk/doc/4000000074570357|title=Gwybodaeth am y lleoliad gan yr Arolwg Ordnans|access-date=23 Awst 2022|website=Ordnance Survey}}</ref> Mae'n rhan o sir hanesyddol Sir Forgannwg ac yn eistedd o fewn cymuned [[Port Einon]]. Mae Scurlage oddeutu 45 milltir o [[Caerdydd|Gaerdydd]], a'r dref agosaf yw [[Porth Tywyn]] (9 milltir). Y ddinas agosaf yw [[Abertawe]]. ==Gwasanaethau== *Yr ysbyty efo adran Damweiniau ac Achosion Brys agosaf yw Ysbyty Treforus, Abertawe (oddeutu 15 milltir).<ref>{{Cite web|title=GIG Cymru {{!}} Chwiliad Côd Post|url=https://www.wales.nhs.uk/eingwasanaethau/cyfeiriadur/chwiliadcodpost?pc=SA3+1AZ|website=www.wales.nhs.uk|date=2006-10-23|access-date=2022-08-23|first=G. I. G.|last=Cymru}}{{Dolen marw|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *Yr ysgol gynradd agosaf yw Ysgol Gynradd Knelston. *Yr ysgol uwchradd agosaf yw [[Ysgol Gyfun y Strade]] * Y gorsaf tren agosaf yw [[Gorsaf reilffordd Llanelli]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{eginyn Abertawe‎}} {{trefi Abertawe‎}} [[Categori:Egin Abertawe‎]] [[Categori:Erthyglau Wici-lleoedd]] [[Categori:Pentrefi Abertawe‎]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] aijngpho032i3i9oz6l3pxt0heo2biy Brynnaugwynion 0 299727 14892123 13301067 2026-05-10T09:02:28Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14892123 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] }} Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Llanharan]], [[Rhondda Cynon Taf|bwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Brynnaugwynion'''<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 3 Gorffennaf 2023</ref> ({{Sain|LL-Q9309 (cym)-Jason.nlw-Brynnaugwynion (Q107033209).wav|ynganiad}}) neu '''Brynnau Gwynion'''.<ref>{{Cite web|url=https://data.ordnancesurvey.co.uk/doc/4000000074551657|title=Gwybodaeth am y lleoliad gan yr Arolwg Ordnans|access-date=23 Awst 2022|website=Ordnance Survey}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/brynnau-gwynion-rhondda-cynon-taff-ss978825#.ZKJ_gS_MIvI British Place Names]; adalwyd 3 Gorffennaf 2023</ref> Mae'n rhan o sir hanesyddol [[Sir Forgannwg]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Llanharan]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] j8aars4uazzbnfm18xftbsbx0y14j1s Wyndham 0 299728 14892021 14883940 2026-05-10T07:09:37Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14892021 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] }} Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Cwm Ogwr (cymuned)]], [[Pen-y-bont ar Ogwr (sir)|bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr]], [[Cymru]], yw '''Wyndham'''<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 3 Gorffennaf 2023</ref><ref>{{Cite web|url=https://data.ordnancesurvey.co.uk/doc/4000000074340318|title=Gwybodaeth am y lleoliad gan yr Arolwg Ordnans|access-date=23 Awst 2022|website=Ordnance Survey}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/wyndham-bridgend-ss932914#.ZKKSaS_MIvI British Place Names]; adalwyd 3 Gorffennaf 2023</ref> ({{Sain|LL-Q9309 (cym)-Jason.nlw-Wyndham (Q8040096).wav|ynganiad}}). Mae'n rhan o sir hanesyddol [[Sir Forgannwg]]. Mae Wyndham oddeutu 18 milltir o [[Caerdydd|Gaerdydd]], a'r dref agosaf yw [[Pontycymer]] (2 filltir). Y ddinas agosaf yw [[Abertawe]]. ==Gwasanaethau== *Yr ysbyty efo adran Damweiniau ac Achosion Brys agosaf yw Ysbyty Tywysoges Cymru (oddeutu 7 milltir).<ref>{{Cite web|title=GIG Cymru {{!}} Chwiliad Côd Post|url=https://www.wales.nhs.uk/eingwasanaethau/cyfeiriadur/chwiliadcodpost?pc=CF32+7HG|website=www.wales.nhs.uk|date=2006-10-23|access-date=2022-08-23|first=G. I. G.|last=Cymru}}{{Dolen marw|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *Yr ysgol gynradd agosaf yw Ysgol Gynradd Nantymoel. *Yr ysgol uwchradd agosaf yw Ysgol Gyfun Treorchy * Y gorsaf tren agosaf yw [[Gorsaf reilffordd Tonpentre]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{eginyn Pen-y-bont ar Ogwr}} {{trefi Penybont}} [[Categori:Erthyglau Wici-lleoedd]] [[Categori:Cwm Ogwr]] [[Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 4vd4iloqzn6dw79nhsof88yx3vauasl Llanilid 0 299743 14892126 14882933 2026-05-10T09:03:21Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14892126 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad={{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] }} Pentrefan ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Llanilid''' ({{Sain|LL-Q9309 (cym)-Jason.nlw-Llanilid (Q15242564).wav|ynganiad}}); ({{Iaith-en|Llanilid}}).<ref>{{Cite web|url=https://data.ordnancesurvey.co.uk/doc/4000000074551653|title=Gwybodaeth am y lleoliad gan yr Arolwg Ordnans|access-date=23 Awst 2022|website=Ordnance Survey}}</ref> Mae'n rhan o sir hanesyddol Sir Forgannwg ac yn eistedd o fewn cymuned [[Llanharan]]. Mae Llanilid oddeutu 13 milltir o [[Caerdydd|Gaerdydd]], a'r dref agosaf yw [[Pen-coed]] (1 filltir). Y ddinas agosaf yw [[Caerdydd]]. 'Eglwys Ilid' yw ystyr yr enw. Yn ôl un traddodiad, roedd Ilid yn ferch i [[Brychan|Frychan Brycheiniog]]<ref>{{Cite book|edition=First edition|title=Place-names of Glamorgan|url=https://www.worldcat.org/oclc/1057653962|date=2018|location=Cardiff, Wales|isbn=978-1-86057-132-9|oclc=1057653962|first=Richard|last=Morgan|pages=125}}</ref>. Mae cysylltiad posibl rhyngddi hefyd â [[Lanniliz]] (yr enw Llydaweg), Lannilis (yn Ffrangeg), sef plwyf ym Mro Leon yng ngogledd orllewin Llydaw. ==Gwasanaethau== *Yr ysbyty efo adran Damweiniau ac Achosion Brys agosaf yw Ysbyty Brenhinol Morgannwg (oddeutu 4 milltir).<ref>{{Cite web|title=GIG Cymru {{!}} Chwiliad Côd Post|url=https://www.wales.nhs.uk/eingwasanaethau/cyfeiriadur/chwiliadcodpost?pc=CF35+5LA|website=www.wales.nhs.uk|date=2006-10-23|access-date=2022-08-23|first=G. I. G.|last=Cymru}}{{Dolen marw|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *Yr ysgol gynradd agosaf yw Ysgol Gynradd Pencoed. *Yr ysgol uwchradd agosaf yw Ysgol Gyfun Pencoed * Yr orsaf drenau agosaf yw [[Gorsaf reilffordd Pencoed]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Erthyglau Wici-lleoedd]] [[Categori:Llanharan]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] exsr9v2s1f97nkz5zndynlh8lctu4tp Middleton, Abertawe 0 299786 14892041 14891442 2026-05-10T07:17:32Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892041 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] }} Pentref yn [[Abertawe (sir)|Sir Abertawe]] yw '''Middleton''' ({{Sain|LL-Q9309 (cym)-Jason.nlw-Middleton (Q107033361).wav|ynganiad}}); ({{Iaith-en|Middleton}}).<ref>{{Cite web|url=https://data.ordnancesurvey.co.uk/doc/4000000074571087|title=Gwybodaeth am y lleoliad gan yr Arolwg Ordnans|access-date=23 Awst 2022|website=Ordnance Survey}}</ref> Mae'n rhan o sir hanesyddol Sir Forgannwg ac yn eistedd o fewn cymuned [[Rhosili]]. Mae Middleton oddeutu 48 milltir o [[Caerdydd|Gaerdydd]], a'r dref agosaf yw [[Porth Tywyn]] (9 milltir). Y ddinas agosaf yw [[Abertawe]]. ==Gwasanaethau== *Yr ysbyty efo adran Damweiniau ac Achosion Brys agosaf yw Ysbyty Treforus, Abertawe (oddeutu 17 milltir).<ref>{{Cite web|title=GIG Cymru {{!}} Chwiliad Côd Post|url=https://www.wales.nhs.uk/eingwasanaethau/cyfeiriadur/chwiliadcodpost?pc=SA3+1PJ|website=www.wales.nhs.uk|date=2006-10-23|access-date=2022-08-23|first=G. I. G.|last=Cymru}}{{Dolen marw|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *Yr ysgol gynradd agosaf yw Ysgol Gynradd Knelston. *Yr ysgol uwchradd agosaf yw [[Ysgol Glan-y-Môr]] * Y gorsaf tren agosaf yw [[Gorsaf reilffordd Pen-bre a Phorth Tywyn]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{eginyn Abertawe‎}} {{trefi Abertawe‎}} [[Categori:Egin Abertawe‎]] [[Categori:Erthyglau Wici-lleoedd]] [[Categori:Pentrefi Abertawe‎]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] ppt0ix65yc8ctqgfzhqa4arke8gmlpq Lewistown 0 299849 14891998 14882872 2026-05-10T07:06:13Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14891998 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] }} Pentref yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Cwm Ogwr (cymuned)|Cwm Ogwr]], [[Pen-y-bont ar Ogwr (sir)|bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr]], [[Cymru]], yw '''Lewistown'''<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 3 Gorffennaf 2023</ref><ref>{{Cite web|url=https://data.ordnancesurvey.co.uk/doc/4000000074550190|title=Gwybodaeth am y lleoliad gan yr Arolwg Ordnans|access-date=23 Awst 2022|website=Ordnance Survey}}</ref><ref>[https://www.britishplacenames.uk/lewistown-bridgend-ss933884#.ZKKNty_MIvI British Place Names]; adalwyd 3 Gorffennaf 2023</ref> ({{Sain|LL-Q9309 (cym)-Jason.nlw-Lewistown (Q16996256).wav|ynganiad}}). Mae'n rhan o sir hanesyddol [[Sir Forgannwg]]. Mae Lewistown oddeutu 17 milltir o [[Caerdydd|Gaerdydd]], a'r dref agosaf yw [[Pontycymer]] (3 milltir). Y ddinas agosaf yw [[Caerdydd]]. ==Gwasanaethau== *Yr ysbyty efo adran Damweiniau ac Achosion Brys agosaf yw Ysbyty Tywysoges Cymru (oddeutu 5 milltir).<ref>{{Cite web|title=GIG Cymru {{!}} Chwiliad Côd Post|url=https://www.wales.nhs.uk/eingwasanaethau/cyfeiriadur/chwiliadcodpost?pc=CF32+7HW|website=www.wales.nhs.uk|date=2006-10-23|access-date=2022-08-23|first=G. I. G.|last=Cymru}}{{Dolen marw|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *Yr ysgol gynradd agosaf yw Ysgol Gynradd Tynyrheol. *Yr ysgol uwchradd agosaf yw [[Ysgol Gyfun Gymraeg Llangynwyd]] * Y gorsaf tren agosaf yw [[Gorsaf reilffordd Tondu]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{eginyn Pen-y-bont ar Ogwr}} {{trefi Penybont}} [[Categori:Erthyglau Wici-lleoedd]] [[Categori:Cwm Ogwr]] [[Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] 5gvsyziklzhdhzs9qyh3ulnku7n6268 Newton, Abertawe 0 299902 14892042 14891446 2026-05-10T07:17:35Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892042 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | sir = [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] }} Pentref yn [[Abertawe (prif ardal)|Sir Abertawe]] yw '''Newton''' ({{Sain|LL-Q9309 (cym)-Jason.nlw-Newton, Dinas a Sir Abertawe (Q15262195).wav|ynganiad}}); ({{Iaith-en|Newton}}).<ref>{{Cite web|url=https://data.ordnancesurvey.co.uk/doc/4000000074541370|title=Gwybodaeth am y lleoliad gan yr Arolwg Ordnans|access-date=23 Awst 2022|website=Ordnance Survey}}</ref> Mae'n rhan o sir hanesyddol Sir Forgannwg ac yn eistedd o fewn cymuned Y Mwmbwls. Mae Newton, Dinas a Sir Abertawe oddeutu 37 milltir o [[Caerdydd|Gaerdydd]], a'r dref agosaf yw [[Casllwchwr]] (6 milltir). Y ddinas agosaf yw [[Abertawe]]. ==Gwasanaethau== *Yr ysbyty efo adran Damweiniau ac Achosion Brys agosaf yw Ysbyty Treforus, Abertawe (oddeutu 9 milltir).<ref>{{Cite web|title=GIG Cymru {{!}} Chwiliad Côd Post|url=https://www.wales.nhs.uk/eingwasanaethau/cyfeiriadur/chwiliadcodpost?pc=SA3+4RP|website=www.wales.nhs.uk|date=2006-10-23|access-date=2022-08-23|first=G. I. G.|last=Cymru}}{{Dolen marw|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *Yr ysgol gynradd agosaf yw Ysgol Gynradd Newton. *Yr ysgol uwchradd agosaf yw [[Ysgol Gyfun yr Olchfa]] * Y gorsaf tren agosaf yw [[Gorsaf reilffordd Abertawe]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{eginyn Abertawe‎}} {{trefi Abertawe‎}} [[Categori:Egin Abertawe‎]] [[Categori:Erthyglau Wici-lleoedd]] [[Categori:Pentrefi Abertawe‎]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] 3k7bmn0gv1kapb1ntyz0jfasg3v55jj Glynfach 0 300039 14891997 14882751 2026-05-10T07:06:04Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14891997 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad={{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Afan Ogwr Rhondda (etholaeth Senedd)|Afan Ogwr Rhondda]] }} Pentref ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Glynfach''' ({{Sain|LL-Q9309 (cym)-Jason.nlw-Glynfach (Q5572935).wav|ynganiad}}); ({{Iaith-en|Glynfach}}).<ref>{{Cite web|url=https://data.ordnancesurvey.co.uk/doc/4000000074558664|title=Gwybodaeth am y lleoliad gan yr Arolwg Ordnans|access-date=23 Awst 2022|website=Ordnance Survey}}</ref> Mae'n rhan o sir hanesyddol Sir Forgannwg ac yn eistedd o fewn cymuned [[Y Porth]]. Mae Glynfach oddeutu 13 milltir o [[Caerdydd|Gaerdydd]], a'r dref agosaf yw [[Y Porth]] (0 milltir). Y ddinas agosaf yw [[Caerdydd]]. ==Gwasanaethau== *Yr ysbyty efo adran Damweiniau ac Achosion Brys agosaf yw Royal Glamorgan Hospital (oddeutu 4 milltir).<ref>{{Cite web|title=GIG Cymru {{!}} Chwiliad Côd Post|url=https://www.wales.nhs.uk/eingwasanaethau/cyfeiriadur/chwiliadcodpost?pc=CF39+9AQ|website=www.wales.nhs.uk|date=2006-10-23|access-date=2022-08-23|first=G. I. G.|last=Cymru}}{{Dolen marw|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *Yr ysgol gynradd agosaf yw Ysgol Gymunedol Porth. *Yr ysgol uwchradd agosaf yw [[Ysgol Gyfun Cwm Rhondda]] * Y gorsaf tren agosaf yw [[Gorsaf reilffordd Y Porth]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Erthyglau Wici-lleoedd]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda]] fw1cqwb6a3yq7ettv5ce6yd1969usk1 Oldwalls 0 300241 14892043 14891448 2026-05-10T07:17:38Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru), replaced: Llefydd o fewn Gŵyr Abertawe → Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe using [[Project:AWB|AWB]] 14892043 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle |suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | sir = [[Abertawe (sir)|Abertawe]] | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)|Gŵyr Abertawe]] | aelod_y_DU = {{Swits Gŵyr i enw'r AS}} }} Pentrefan yng [[Cymuned (Cymru)|nghymuned]] [[Llanrhidian Isaf]] [[Abertawe (sir)|Sir Abertawe]] yw '''Oldwalls'''<ref>[https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru "Enwau Lleoedd Safonol Cymru"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330021150/https://www.comisiynyddygymraeg.cymru/enwau-lleoedd-safonol-cymru |date=2023-03-30 }}, Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 7 Ionawr 2023</ref> ({{Sain|LL-Q9309 (cym)-Jason.nlw-Oldwalls (Q107032737).wav|ynganiad}}).<ref>{{Cite web|url=https://data.ordnancesurvey.co.uk/doc/4000000074570723|title=Gwybodaeth am y lleoliad gan yr Arolwg Ordnans|access-date=23 Awst 2022|website=Ordnance Survey}}</ref> Roedd yn rhan o sir hanesyddol [[Sir Forgannwg]]. Mae Oldwalls oddeutu 44 milltir o [[Caerdydd|Gaerdydd]]. [[Llanelli]] yw'r dref agosaf (6 milltir); [[Abertawe]] yw'r ddinas agosaf. ==Gwasanaethau== *Yr ysbyty efo adran Damweiniau ac Achosion Brys agosaf yw Ysbyty Treforus, Abertawe (oddeutu 12 milltir).<ref>{{Cite web|title=GIG Cymru {{!}} Chwiliad Côd Post|url=https://www.wales.nhs.uk/eingwasanaethau/cyfeiriadur/chwiliadcodpost?pc=SA3+1HA|website=www.wales.nhs.uk|date=2006-10-23|access-date=2022-08-23|first=G. I. G.|last=Cymru}}{{Dolen marw|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *Yr ysgol gynradd agosaf yw Ysgol Gynradd Llanrhidian. *Yr ysgol uwchradd agosaf yw Ysgol Coedcae * Y gorsaf tren agosaf yw [[Gorsaf reilffordd Llanelli]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi Abertawe}} [[Categori:Pentrefi Abertawe]] [[Categori:Llanrhidian Isaf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr Abertawe]] 3pdxxr3vatbuegmy2y3yvamic8ef0yp Tylegarw 0 300487 14892152 14883901 2026-05-10T09:17:02Z BOT-Twm Crys 23034 /* Cyfeiriadau */ Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14892152 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} |gwlad={{banergwlad|Cymru}} }} Anheddiad dynol ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Tylegarw''' ({{Sain|LL-Q9309 (cym)-Jason.nlw-Tylegarw (Q107033044).wav|ynganiad}}); ({{Iaith-en|Tylegarw}}).<ref>{{Cite web|title=Gwybodaeth defnyddiol am yr ardal yma|url=https://www.streetcheck.co.uk/postcode/cf729dd|website=StreetCheck|access-date=2022-08-23|language=en|last=StreetCheck}}</ref> Mae'n rhan o sir hanesyddol Sir Forgannwg ac yn eistedd o fewn cymuned [[Llanhari]]. Mae Tylegarw oddeutu 10 milltir o [[Caerdydd|Gaerdydd]], a'r dref agosaf yw [[Tonysguboriau]] (2 filltir). Y ddinas agosaf yw [[Caerdydd]]. ==Gwasanaethau== *Yr ysbyty efo adran Damweiniau ac Achosion Brys agosaf yw Royal Glamorgan Hospital (oddeutu 2 milltir).<ref>{{Cite web|title=GIG Cymru {{!}} Chwiliad Côd Post|url=https://www.wales.nhs.uk/eingwasanaethau/cyfeiriadur/chwiliadcodpost?pc=CF72+9DD|website=www.wales.nhs.uk|date=2006-10-23|access-date=2022-08-23|first=G. I. G.|last=Cymru}}</ref> *Yr ysgol gynradd agosaf yw Ysgol Gynradd Pontyclun. *Yr ysgol uwchradd agosaf yw [[Ysgol Llanhari]] * Y gorsaf tren agosaf yw [[Gorsaf reilffordd Pont-y-clun]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Erthyglau Wici-lleoedd]] [[Categori:Llanhari]] [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] r049j3h2kck32ibawor3lttc9w8pik5 Pentre-bach, Rhondda Cynon Taf 0 300510 14892138 14883163 2026-05-10T09:10:25Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14892138 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | suppressfields = cylchfa | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad={{banergwlad|Cymru}} | etholaeth_cymru = [[Pontypridd Cynon Merthyr (etholaeth Senedd)|Pontypridd Cynon Merthyr]] }} Anheddiad dynol ym [[bwrdeistref sirol|mwrdeistref sirol]] [[Rhondda Cynon Taf]], [[Cymru]], yw '''Pentre-bach''' ({{Sain|LL-Q9309 (cym)-Jason.nlw-Pentre-bach, Rhondda Cynon Taf (Q107032819).wav|ynganiad}}); ({{Iaith-en|Pentre-bach}}).<ref>{{Cite web|title=Gwybodaeth defnyddiol am yr ardal yma|url=https://www.streetcheck.co.uk/postcode/cf371rt|website=StreetCheck|access-date=2022-08-23|language=en|last=StreetCheck}}</ref> Mae'n rhan o sir hanesyddol Sir Forgannwg ac yn eistedd o fewn cymuned [[Pontypridd]]. Mae Pentre-bach, Rhondda Cynon Taf oddeutu 10 milltir o [[Caerdydd|Gaerdydd]], a'r dref agosaf yw [[Pontypridd]] (0 milltir). Y ddinas agosaf yw [[Caerdydd]]. ==Gwasanaethau== *Yr ysbyty efo adran Damweiniau ac Achosion Brys agosaf yw Royal Glamorgan Hospital (oddeutu 4 milltir).<ref>{{Cite web|title=GIG Cymru {{!}} Chwiliad Côd Post|url=https://www.wales.nhs.uk/eingwasanaethau/cyfeiriadur/chwiliadcodpost?pc=CF37+1RT|website=www.wales.nhs.uk|date=2006-10-23|access-date=2022-08-23|first=G. I. G.|last=Cymru}}{{Dolen marw|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *Yr ysgol gynradd agosaf yw Ysgol Gynradd Parc Lewis. *Yr ysgol uwchradd agosaf yw Ysgol Catholig a Chweched Dosbarth Cardinal Newman * Y gorsaf tren agosaf yw [[Gorsaf reilffordd Trefforest]]. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{trefi RhCT}} {{eginyn Rhondda Cynon Taf}} [[Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf]] [[Categori:Pontypridd]] [[Categori:Erthyglau Wici-lleoedd]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr]] ksb52qsa7gq4ksbpahdzp901jylmh63 AUOB Cymru 0 442341 14891680 11769141 2026-05-09T13:35:57Z Craigysgafn 40536 14891680 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen cwmni/Wicidata|fetchwikidata=ALL|onlysourced=no}} [[File:Eddie Butler at the Third National March for Welsh Independence 7 September 2019 02.jpg|thumb|250px|Gorymdaith AUOB Cymru ar y cyd gyda YesCymru, ym [[Merthyr Tudful]], 7 Medi 2019 gydag [[Eddie Butler]] yn annerch]] [[File:Gorymdaith Genedlaethol Cyntaf AUOB Cymru a Yes Cymru, Caerdydd 2019 Wales 14.jpg|thumb|250px|Gorymdaith gyntaf AUOB Cymru ar y cyd gydag [[YesCymru]] yng [[Caerdydd|Nghaerdydd]], Mai 2019]]{{Pethau}} Mae '''Pawb Dan Un Faner Cymru''', neu, gan amlaf dan ei thalfyriad Saesneg, '''AUOB Cymru''' (sef '''All Under One Banner Cymru'''), yn fudiad sy’n hybu annibyniaeth i Gymru. Cafodd y mudiad ei hysbrydoli gan All Under One Banner yn [[yr Alban]] gan gadw'r un enw er mwyn magu perthynas a chydweithio rhwng y gwledydd. Cynhaliwyd eu gorymdaith gyntaf ar y cyd gydag [[YesCymru]] yng [[Caerdydd|Nghaerdydd]] ar 11 Mai 2019, gan ddenu miloedd o gyfranogwyr.<ref>{{cite web |title='Tide is turning' in Welsh indy movement as AUOB holds first march |url=https://www.thenational.scot/news/17624298.tide-is-turning-as-all-under-one-banner-cymru-holds-its-first-march/ |last=Russell |first=Greg |date=8 Mai 2019 |website=The National |language=en |accessdate=11 Mai 2019}}</ref><ref>{{cite news |date=11 Mai 2019 |title=Huge crowds join Welsh independence rally |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-48239666 |accessdate=11 Mai 2019}}</ref><ref>{{cite web |last=Busby |first=Mattha |date=11 Mai 2019 |title=Thousands march in Cardiff calling for Welsh independence |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2019/may/11/thousands-march-in-cardiff-calling-for-welsh-independence |website=The Guardian |accessdate=11 Mai 2019|language=en}}</ref> Sefydlydd a phrif lefarydd y mudiad yw [[Llywelyn ap Gwilym]]. ==Cenhadaeth== Mae'r mudiad yn un amhleidiol a thrawsbleidiol. Nid yw'n sefyll mewn etholiadau. Yn ôl gwefan y mudiad, dywed AUOB Cymru: "Rydyn ni eisiau gweld Cymru well, dyna pam rydyn ni'n ymladd dros annibyniaeth. I bawb. Os ydych chi'n credu yn yr un pethau, ymunwch â ni yn ein gorymdeithiau pawb dan un faner. Mae dewis arall. Rydyn ni'n grŵp annibyniaeth DIY. Credwn fod gennych y pŵer i wneud gwahaniaeth. Credwn fod gan bawb ran i’w chwarae."<ref>{{cite web |url=https://www.auob.cymru/cy/ |title=AUOB Cymru |publisher=Gwefan AUOB Cymru |access-date=16 Medi 2022}}</ref> Mae'r wefan yn cynnig ffyrdd 'DIY' o drefnu dros annibyniaeth gan gynnwys: gwneud baner, trefnu gorymdaith, gwneud taflen.<ref>{{cite web |url=https://www.auob.cymru/cy/diy2 |title=Annibyniaeth DIY |publisher=Gwefan AUOB Cymru |access-date=16 Medi 2022}}</ref> ==Gorymdeithiau== Cynhaliwyd gorymdeithiau a gorymdeithiau cychwynnol gyda chefnogaeth ac yn aml dan faner, [[YesCymru]] yng Nghaerdydd, Caernarfon a Merthyr Tudful ym mis Mai 2019. <ref>{{ cite web |url=https://nation.cymru/opinion/top-5-moments-for-yescymru-as-the-movement-celebrates-its-fifth-birthday/ |title=Top 5 moments for YesCymru as the movement celebrates its fifth birthday |publisher=[[Nation.Cymru]] |date=23 Chwefror 2021}}</ref> Wedi hoe oherwydd [[Y Gofid Mawr (COVID-19) yng Nghymru|Covid-19]] cynhaliwyd gorymdaith yn [[Wrecsam]] yn 2022.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/62020358 |title=5,000 yn gorymdeithio dros annibyniaeth yn Wrecsam |publisher=[[BBC]] [[Cymru Fyw]] |date=4 Gorffennaf 2022}}</ref> Bu'n rhaid canslo gorymdeithiau dilynol a drefnwyd ar gyfer 2020 oherwydd y pandemig COVID-19.<ref>{{Cite web|url=https://nation.cymru/news/next-independence-march-postponed-due-to-coronavirus/|title=Next independence march postponed due to coronavirus|date=13 Mawrth 2020|website=Nation.Cymru}}</ref><ref>{{cite news |last=Jones |first=Elfed |date=26 Chwefror 2021 |title=Can Wales be Independent? |url=https://www.herald.wales/politics/can-wales-be-independent/ |access-date=1 Gorffennaf 2022 |website=[[Herald.Wales]] |language=en-GB}}</ref> Cynhaliwyd gorymdaith gyntaf 2022 yn Wrecsam ar 2 Gorffennaf gyda gorymdaith Caerdydd yn cael ei chynnal ar 1 Hydref.<ref>{{cite news |title=Two AUOBCymru marches for Welsh independence announced for 2022 |url=https://www.thenational.wales/news/19919643.auobcymru-welsh-independence-marches-held-wrexham-cardiff/ |last=Griffiths |first=Siriol |date=12 Chwefror 2022 |access-date=11 Mai 2022 |website=The National Wales |language=en |archive-date=2022-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163316/https://www.thenational.wales/news/19919643.auobcymru-welsh-independence-marches-held-wrexham-cardiff/ |url-status=dead }}</ref> ==Gweler hefyd== * [[YesCymru]] * [[Melin Drafod (corff)|Melin Drafod]] ==Cyfeiriadau== {{Cyfeiriadau|2}} ==Dolenni allanol== *[https://www.auob.cymru/ Gwefan swyddogol AUOB Cymru] [[Categori:Mudiadau gwleidyddol Cymru]] [[Categori:Gwleidyddiaeth Cymru]] [[Categori:Sefydliadau 2019]] [[Categori:Mudiadau di-drais]] 8wsde89uvn4t6i8x9lhrzfwp8z8xiom Cwrt Herbert 0 443709 14891935 11579078 2026-05-10T05:35:00Z BOT-Twm Crys 23034 Disodli - diweddaru'r wybodlen (Senedd Cymru) using [[Project:AWB|AWB]] 14891935 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle | ynganiad = {{wikidata|property|P443}} | gwlad = {{banergwlad|Cymru}} | gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth | etholaeth_cymru = [[Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)|Brycheiniog Tawe Nedd]] }} Cymuned fechan i'r dwyrain o [[Abaty Nedd]] yn ne [[Cymru]] yw '''Cwrt Herbert''', a elwir weithiau hefyd yn '''Court Herbert.''' Datblygodd fel pentref glofaol i wasanaethu Glofa Cwrt Herbert yng nghanol y 19eg ganrif.<ref>{{Cite web|url=http://www.welshcoalmines.co.uk/GlamWest/CwrtHerbert.htm|title=Cwrt Herbert Colliery|access-date=6 Mawrth 2021|language=en}}</ref> Caeodd y lofa ym 1929, ac erbyn hyn, mae'r pentref yn dref noswylio i dref [[Castell-nedd]]. Darganfuwyd caer Rufeinig o'r enw [[Nidum]] yn y pentref, ac mae'r rhan fwyaf ohoni bellach wedi'i leoli o fewn tir Ysgol Gyfun Dŵr-y-Felin.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-south-west-wales-12518683|title=Nidum Roman dig in playing fields|publisher=BBC Wales|date=21 Chwefror 2011|access-date=6 Mawrth 2021|language=en}}</ref> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} [[Categori:Castell-nedd]] [[Categori:Erthyglau Wici-lleoedd]] [[Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Brycheiniog Tawe Nedd]] n1r59apucaisu2wygwkcbutvfjdu3sb Rapporteur Arbennig y Cenhedloedd Unedig ar Wenwyn a Hawliau Dynol 0 453733 14891699 11762590 2026-05-09T13:54:58Z Craigysgafn 40536 14891699 wikitext text/x-wiki {{Pethau}} Sefydlwyd mandad '''Rapporteur Arbennig y Cenhedloedd Unedig ar Wenwyneg a Hawliau Dynol''' ym 1995 gan [[Comisiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Dynol|Gomisiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Dynol]]. == Cefndir == Ym 1995, sefydlodd y Comisiwn ar Hawliau Dynol y mandad i archwilio goblygiadau hawliau dynol o ddod i gysylltiad â sylweddau peryglus a gwastraff gwenwynig. Roedd hyn yn cynnwys traffig anghyfreithlon a rhyddhau cynhyrchion gwenwynig a pheryglus yn ystod gweithgareddau milwrol, rhyfel a gwrthdaro. Meysydd eraill sydd wedi'u cynnwys yn y mandad yw gwastraff meddygol, diwydiannau echdynnu (yn enwedig olew, nwy a mwyngloddio), amodau llafur yn y sectorau gweithgynhyrchu ac amaethyddol, cynhyrchion defnyddwyr, allyriadau amgylcheddol sylweddau peryglus o bob ffynhonnell, a gwaredu gwastraff.<ref name="UN_toxics">{{Cite web|title=Special Rapporteur on toxics and human rights|url=https://www.ohchr.org/en/special-procedures/sr-toxics-and-human-rights/about-mandate|website=United Nations|access-date=9 Mai 2022}}</ref> Yn 2011, cadarnhaodd Cyngor Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig y gallai sylweddau peryglus a gwastraff fod yn fygythiad difrifol i'r [[Hawliau dynol|hawl dynol]] o fwynhau bywyd yn llawn. Ehangwyd y mandad i gynnwys cylch bywyd cyfan cynhyrchion peryglus, o weithgynhyrchu i waredu terfynol. Gelwir hyn yn 'ymagwedd crud i'r bedd'. Mae'r cyflymiad cyflym mewn cynhyrchu cemegolion yn awgrymu'r tebygolrwydd bod hwn yn fygythiad cynyddol, yn enwedig i hawliau dynol y rhannau mwyaf bregus o gymdeithas.<ref name="UN_toxics" /> Mae'r Cenhedloedd Unedig yn honni ei bod yn ofynnol i wladwriaethau yn ôl cyfraith [[Hawliau dynol|hawliau dynol rhyngwladol]] gymryd camau gweithredol i atal unigolion a chymunedau rhag dod i gysylltiad â sylweddau gwenwynig. Yn aml ystyrir mai aelodau bregus o gymdeithas sy'n cael eu heffeithio fwyaf. Maent yn cynnwys pobl sy'n byw mewn tlodi, gweithwyr, plant, grwpiau lleiafrifol, pobl frodorol ac ymfudwyr.<ref name="UN_toxics" /> == Arbenigwr annibynnol == Penodir y Rapporteur Arbennig gan Gyngor Hawliau Dynol y CU. Mae'r Cyngor Hawliau Dynol yn ei gwneud yn ofynnol i'r arbenigwr penodedig archwilio ac adrodd yn ôl i Aelod-wladwriaethau ar fentrau a gymerwyd i hyrwyddo ac amddiffyn yr hawliau dynol sy'n gysylltiedig â rheolaeth amhriodol o sylweddau a gwastraff peryglus.<ref name="UN_toxics" /> === Detholiad o bynciau yr adroddwyd arnynt gan y Rapporteur Arbennig === * Ym Mawrth 2022, cyflwynodd yr ''[[Human Rights Watch]]'' adroddiad y Rapporteur Arbennig ynghylch [[Arian byw (elfen)|arian byw]] (mercwri) artisanal a chloddio am aur ar raddfa fychan. Defnyddir arian byw mewn mwyngloddio i adalw'r aur o'r mwyn. Mae'n arbennig o niweidiol i blant, yn ymosod ar y system nerfol ganolog a gall achosi niwed i'r ymennydd a marwolaeth. Mae'r gwaith mwyngloddio'n aml yn cael ei wneud gan weithwyr sy'n blant sydd ag ychydig iawn o wybodaeth neu wybodaeth anwir am beryglon arian byw. <ref name="hrw">{{Cite web|title=Submission to the Special Rapporteur on Toxics and Human Rights|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/media_2022/03/HRW%20submission%20to%20SR%20on%20toxics%20and%20human%20rights.pdf|website=Human Rights Watch|access-date=9 Mai 2022}}</ref> * 2021 - Adroddiad: Camau'r cylch [[Llygredd plastig|plastigau]] a'u heffeithiau ar hawliau dynol Mae'r adroddiad yn tynnu sylw at oblygiadau hawliau dynol ychwanegion gwenwynig mewn [[Plastig|plastigion]] a chylch bywyd plastig, gan gynnwys hawliau menywod, plant, gweithwyr, a phobl frodorol.<ref name="hej">{{Cite web|title=New UN Human Rights Report on Toxic Plastics|url=https://hej-support.org/new-un-human-rights-report-on-toxic-plastics/|website=Health Environment Justice|access-date=9 Mai 2022}}</ref> Ychwanegir cemegau gwenwynig yn aml at blastigau, gan achosi risgiau difrifol i hawliau dynol a'r [[amgylchedd]]. Cyflwyna'r Rapporteur Arbennig ei argymhellion gyda'r nod o fynd i'r afael â chanlyniadau negyddol plastigion ar hawliau dynol.<ref name="UN_plastic">{{Cite web|title=Report of the Special Rapporteur on the implications for human rights of the environmentally sound management and disposal of hazardous substances and wastes, Marcos Orellana|url=https://undocs.org/Home/Mobile?FinalSymbol=A%2F76%2F207&Language=E&DeviceType=Mobile|website=United Nations|access-date=9 Mai 2022}}</ref> * 2015 - Adroddiad: Hawl i Wybodaeth am Sylweddau Peryglus a Gwastraff Yn yr adroddiad hwn, eglura'r Rapporteur Arbennig yr hawl i wybodaeth trwy gydol cylch bywyd sylweddau a gwastraff peryglus, gan nodi heriau sydd wedi dod i'r amlwg wrth wireddu'r hawl hon ac amlinellodd rai atebion posib i'r problemau hyn. Trafodir rhwymedigaethau Gwladwriaethau a chyfrifoldebau busnes mewn perthynas â gweithredu'r hawl i wybodaeth am sylweddau a gwastraff peryglus.<ref name="Baskut">{{Cite web|title=Thematic Reports|url=http://www.srtoxics.org/resources/thematic-reports/|website=Baskut Tuncak|access-date=9 Mai 2022}}</ref> === Arbenigwr Annibynnol Presennol === * Marcos A. Orellana, 2020-cyfredol<ref name="UN_toxics" /> === Arbenigwyr Annibynnol y gorffennol === * Mr. Baskut Tuncak (Twrci/UDA), 2014-2020 * Mr. Marc Pallemaerts (Gwlad Belg), 2012-2014 * Mr. Calin Georgescu (Rwmania), 2010-2012 * Mr Okechukwu Ibeanu (Nigeria), 2004-2010 * Ms Fatma Zohra Ouhachi-Vesely (Algeria), 1995-2004<ref name="UN_toxics" /> == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * [https://www.ohchr.org/en/special-procedures/sr-toxics-and-human-rights Rapporteur Arbennig y Cenhedloedd Unedig ar Wenwyn a Hawliau Dynol] [[Categori:Diplomyddiaeth]] [[Categori:Hawliau dynol]] [[Categori:Gwastraff]] [[Categori:Y Cenhedloedd Unedig]] [[Categori:Llygredd]] [[Categori:Cofnodwyr y Cenhedloedd Unedig]] s05q8io07fxhrsbpu8zmpgix0mc27ur Arglwyddes Jean Cochrane 0 454424 14892067 14799675 2026-05-10T07:52:43Z Craigysgafn 40536 14892067 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen Person|name=Arglwyddes Jean Cochrane|image=Lady_Jean_Cochrane.jpg|caption=|alt=|birth_date=27 November 1887|birth_place=50 Eaton Place, Llundain|death_date={{Death date and age|df=yes|1955|1|5|1887|5|11}}|death_place=[[Dundonald]], [[De Swydd Ayr]]|known_for=|movement=|notable_works=|awards=}} Uchelwraig o [[Pendefigaeth yr Alban|Bendefigaeth yr Alban]] a fagwyd yng [[Cymru|Nghymru]] oedd y '''Fonesig Jean Alice Elaine Cochrane''' ('''Hervey''' yn ddiweddarach, yna '''Macdonald'''; [[27 Tachwedd]] [[1887]] – [[5 Ionawr]] [[1955]]). Roedd hi'n ferch i Winifred, Iarlles Dundonald, a'i gŵr Douglas Cochrane, 12fed Iarll Dundonald.<ref>{{cite journal|journal=Hampshire Advertiser|date=30 Tachwedd 1887|page=2|title=Births|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|journal=Portsmouth Evening News|date=6 Ionawr 1955|page=16|url=https://imgur.com/a/86zQTy6|title=Death of Lady Jean Macdonald|language=en}}</ref> Roedd Cochrane yn ffigwr enwog yn ei chyfnod. Yn ei hieuenctid, bu'n modelu ar gyfer cyhoeddiadau amlwg ac ymddangosodd yn ''The Bystander'',<ref>{{cite web|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/BL/0001852/19061107/011/0009|title=The Bystander|date=20 Hydref 1909|language=en}}</ref> ''Tatler'',<ref>{{cite book|title=The Tatler|date=2 Awst 1916}}</ref><ref>'' - The Tatler'' - Wednesday 07 November 1906</ref> ''Country Life'',<ref>''Country Life Magazine'', 12 Ebrill 1919</ref> a ''The Sketch''.<ref>{{cite web|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0001860/19180206/001/0001|title=The Sketch|date=6 Chwefror 1918}}</ref> Yn ystod [[y Rhyfel Byd Cyntaf]], yn 1916, daeth yn nyrs i drin anafiadau rhyfel yn ysbyty'r [[Mudiad Rhyngwladol y Groes Goch a'r Cilgant Coch|Groes Goch]] yn Sgwâr Portman, Llundain.<ref>The Boston Post - 2 Medi 1917</ref><ref>''Daily Mirror'' - Thursday 19 Hydref 1916</ref> Yn 1917 bu'n rhan o'r gwasanaethau diplomyddol ac yn gwasanaethu yn y [[Y Swyddfa Dramor a Chymanwlad|Swyddfa Dramor]] yn [[Whitehall]], Llundain.<ref>{{cite web|title=Daily Mirror|date=8 Tachwedd 1917|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000560/19171108/041/0004|language=en}}</ref> Bu'n helpu i gefnogi'r ''Waifs and Strays'' ''Society'' trwy gynnal digwyddiadau i godi arian at yr achos. Mae'r gymdeithas (''The Children's Society'' bellach) yn ceisio gwella bywydau plant a phobl ifanc wrth ddarparu gwasanaethau ar eu cyfer yn uniongyrchol a chreu newid cadarnhaol mewn agweddau cymdeithasol i wella'r sefyllfa sy'n wynebu pob plentyn a pherson ifanc.<ref>https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0002065/19040917/108/0008 - Denbighshire Free Press - Saturday 17 September 1904 [page 8]</ref><ref>https://newspapers.library.wales/view/3835315/3835322 - The Welsh Coast Pioneer 22 August 1907 [Page 7]</ref> Ar 14 Gorffennaf 1937 lansiodd long ryfel y [[Y Llynges Frenhinol|Llynges Frenhinol]] HMS ''Enchantress'' (L56).<ref>{{Cite web|title=HMS Bittern, sloop|url=http://www.naval-history.net/xGM-Chrono-18SL-Bittern.htm|access-date=2021-10-16|website=www.naval-history.net}}</ref> == Bywyd personol == Y Fonesig Jean oedd pedwerydd plentyn Winifred a Douglas Cochrane, a dreuliodd y rhan fwyaf o'i hieuenctid yng [[Castell Gwrych|Nghastell Gwrych]].<ref>''Dundee Evening Telegraph'' - Monday 06 February 1933 (Page 7)</ref><ref>''The Sketch'' - Wednesday 06 February 1918 (Cover page)</ref> Roedd hi'n hoff iawn o chwaraeon, golff yn enwedig.<ref>{{cite web|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0001852/19141104/019/0017|title=The Tatler|date=4 Tachwedd 1914|page=17|language=en}}</ref> Ar 19 Hydref 1914 priododd yr Arglwydd Herbert Hervey a bu iddynt fab; Victor Hervey, 6ed Ardalydd Bryste, ei fam fedydd oedd y Frenhines Sbaenaidd Victoria Eugenie o Battenberg.<ref>''Daily Mirror'', 10 Mai 1917, t.10</ref> Ym 1932, ar ôl iddi ddarganfod bod ei gŵr yn cael perthynas yn eu fflat yn Sgwâr Portman, gwnaeth gais am ysgariad ar sail godineb ac ym mis Gorffennaf yr un flwyddyn, caniatawyd yr ysgariad heb i Herbert wrthwynebu. Dywedodd adran ysgariad y ''Portsmouth Evening News'', "Cwynodd yr Arglwyddes Jean am gysylltiad ei gŵr â merched eraill yn fuan ar ôl iddynt briodi, a chododd gwahaniaethau".<ref>''Portsmouth Evening News'' - Friday 29 July 1932 - page 12</ref> Ym mis Rhagfyr 1933, ailbriododd mewn swyddfa gofrestru yn Llundain â'r Capten Peter Macdonald.<ref>''Liverpool Echo'' - Thursday 14 December 1933 - Page 9</ref> Roedd Macdonald, a gafodd ei urddo'n farchog yn ddiweddarach, yn wleidydd [[Y Blaid Geidwadol (DU)|Ceidwadol]] dros [[Ynys Wyth]] a bu Jean yn ei helpu yn ei waith.<ref>{{Cite web|title=Captain Sir Peter Macdonald: speeches in 1955 (Hansard)|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/people/captain-sir-peter-macdonald/1955|access-date=2021-10-17|website=api.parliament.uk}}</ref> Bu farw yn 1955 yn 67 oed. ==Cyfeiriadau== {{Cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Cochrane, Jean}} [[Categori:Merches yr 20fed ganrif o Gymru]] [[Categori:Genedigaethau 1887]] [[Categori:Marwolaethau 1955]] 1fzxwgczj4di2ykv1w9sprgeo8qybli Hawliau Pobl Frodorol Rhyngwladol 0 454735 14892073 11906840 2026-05-10T08:01:18Z Craigysgafn 40536 14892073 wikitext text/x-wiki {{Pethau}} Sefydliad byd-eang, [[Sefydliad di-elw|dielw]] yw '''Hawliau Pobl Frodorol Rhyngwladol''' (''Indigenous Peoples Rights International''; '''IPRI''') sy'n gweithio i amddiffyn amddiffynwyr sy'n ymladd dros hawliau pobl frodorol; mae'r mudiad yn galw am gyfiawnder a pharch at hawliau pobl frodorol.<ref name="IPRI">{{Cite web|title=Indigenous Peoples Rights International|url=https://iprights.org|website=Indigenous Peoples Rights International|access-date=10 Mai 2022}}</ref> == Cefndir == Fe'i sefydlwyd yn 2019 i fynd i’r afael â’r argyfwng byd-eang cynyddol o'r trais yn erbyn arweinwyr brodorol gan gynnwys carcharu [[Amddiffynnydd tir|amddiffynwyr tir]] oherwydd cyhuddiadau ffug, lladd, dadleoli, [[Cydio tir|bachu tir]], a throseddau [[hawliau dynol]] eraill.<ref name="UNSW">{{Cite web|title=Launching of the Indigenous Peoples Rights International-IPRI|url=https://www.dtp.unsw.edu.au/sites/default/files/IPRI%20launch.pdf|website=University of New South Wales|access-date=10 Mai 2022}}</ref> Mae IPRI yn cael ei lywodraethu gan Fwrdd Cyfarwyddwyr, sy'n cynnwys nifer o bobl o dreftadaeth frodorol o sawl gwlad wahanol, gan gynnwys Canada, Awstralia, Sweden, Kenya, Colombia, y Philipinau, Rwsia ac Indonesia. Rheolir y sefydliad o ddydd i ddydd gan yr Ysgrifenyddiaeth Fyd-eang (''Global Secretariat'')<ref name="IPRI" /> Cyn [[Rapporteur Arbennig y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl Frodorol|Rapporteur Arbennig y Cenhedloedd Unedig (CU) ar Hawliau Pobl]] Gynhenid, [[Victoria Tauli-Corpuz|Victoria Tauli Corpuz]],<ref name="UN_rap">{{Cite web|title=Special Rapporteur on the rights of indigenous peoples|url=https://www.ohchr.org/en/special-procedures/sr-indigenous-peoples|website=United Nations|access-date=10 Mai 2022}}</ref> a Dyfarnwr Pencampwyr y Ddaear y Cenhedloedd Unedig, Joan Carling, <ref name="UNEP_carling">{{Cite web|title=Joan Carling is the winner of the Champions of the Earth Award, for lifetime achievement|url=https://www.unep.org/news-and-stories/story/joan-carling-winner-champions-earth-award-lifetime-achievement|website=UNEP|access-date=10 Mai 2022}}</ref> oedd prif sefydlwyr yr IPRI.<ref name="UNSW" /> Mae'r gwleidydd Mónica Chuji (o Ecwador) yn ddirprwy gyfarwyddwry sefydliad.<ref name="whenquery">{{Cite web|date=2022-08-09|title=Ecuador: Entrevista a Mónica Chuji sobre derechos de la naturaleza|url=https://argentina.indymedia.org/2022/08/09/ecuador-entrevista-a-monica-chuji-sobre-derechos-de-la-naturaleza/|access-date=11 Awst 2022|website=Indymedia Argentina Centro de Medios Independientes (( i ))|language=es-AR}}</ref> == Gweithgareddau == Mae IPRI yn arwain y ''Fenter Fyd-eang i Fynd i'r Afael â Throseddu, Trais ac Iawndal yn Erbyn Pobl Frodorol'', gyda ffocws yr IPRI ar gynnal hawliau pobl frodorol ym myd busnes, lleihau troseddoli hawliau pobl frodorol a lleihau'r nifer y pobl frodorol sy'n cael eu carcharu, gan gynnwys menywod a phlant. Mae IPRI yn cefnogi symudiad tuag at ddiwygio cenedlaethol a mecanweithiau gorfodi rhyngwladol, sydd eu hangen i sicrhau bod hawl pobl frodorol i fyw ar eu tir, ac amddiffyn eu tir yn cdigwydd.<ref name="Grist">{{Cite web|title=Indigenous Endorois fight for their land and rights at UN|url=https://grist.org/global-indigenous-affairs-desk/indigenous-endorois-of-kenya-fight-for-their-land-and-rights-at-un/|website=Grist|access-date=10 Mai 2022}}</ref> Mae'r prif ffocws ar chwe gwlad lle mae trais yn erbyn pobloedd brodorol yn arbennig o ddifrifol: [[Brasil]], [[Colombia]], [[Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo]], [[India]], [[Mecsico]] a'r [[Y Philipinau|Philipinau]].<ref name="IPRI_brochure" /> Mae IPRI yn gweithio i: * Ddod â sylw byd-eang i faterion lleol. * Gynnal gweithgareddau ar y cyd â phobl frodorol a sefydliadau hawliau dynol i fynd i'r afael â'r sefyllfa o droseddoli a chosb ar lefelau cenedlaethol, rhanbarthol a byd-eang. * Rwydweithio a phartneru â sefydliadau a chynghreiriau pobl frodorol a sefydliadau hawliau dynol perthnasol.<ref name="ESCR">{{Cite web|title=Indigenous Peoples Rights International (IPRI)|url=https://www.escr-net.org/member/indigenous-peoples-rights-international-ipri|website=ESCR-Net|access-date=10 Mai 2022}}</ref> * Ddatblygu deunyddiau eiriolaeth, gan gynnwys crynodebau, i wella'r ymwybyddiaeth o Hawliau Pobl Frodorol.<ref name="IPRI_brochure">{{Cite web|title=Brochure - About IPRI|url=https://www.iprights.org/images/resources/downloadables/(Final)%20Merged%20with%20Links.pdf|website=Indigenous Peoples Rights International|access-date=10 Mai 2022|archive-date=2022-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419130807/https://www.iprights.org/images/resources/downloadables/(Final)%20Merged%20with%20Links.pdf|url-status=dead}}[https://www.iprights.org/images/resources/downloadables/(Final)%20Merged%20with%20Links.pdf "Brochure - About IPRI"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220419130807/https://www.iprights.org/images/resources/downloadables/(Final)%20Merged%20with%20Links.pdf |date=2022-04-19 }} (PDF). ''Indigenous Peoples Rights International''. Adalwyd 10 Mai 2022.</ref> == Cyhoeddiadau == * [https://iprights.org/resources/publications/annual-report-on-criminalization-violence-and-impunity-against-indigenous-peoples Adroddiad Blynyddol ar Droseddoli, Trais, ac Iawndal yn erbyn Pobl Frodorol, 27 Ebrill 2022] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602044659/https://iprights.org/resources/publications/annual-report-on-criminalization-violence-and-impunity-against-indigenous-peoples |date=2022-06-02 }} * [https://iprights.org/resources/publications/digest-legislation-and-jurisprudence-global-regional-and-national-developments Crynodeb - Cynnal Hawliau Pobl Frodorol - Deddfwriaeth a Chyfreitheg: Datblygiadau Byd-eang, Rhanbarthol a Chenedlaethol, 27 Ebrill 2022] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706011437/https://www.iprights.org/resources/publications/digest-legislation-and-jurisprudence-global-regional-and-national-developments |date=2022-07-06 }} * [https://iprights.org/resources/publications/briefing-ungps-and-the-protection-of-the-rights-of-indigenous-peoples-in-the-context-of-business-operations Briff: UNGPs a diogelu hawliau Pobl Frodorol yng nghyd-destun gweithrediadau busnes, 25 Ebrill 2022] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220601141740/https://iprights.org/resources/publications/briefing-ungps-and-the-protection-of-the-rights-of-indigenous-peoples-in-the-context-of-business-operations |date=2022-06-01 }} == Cyfeiriadau == {{Cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * [https://iprights.org Gwefan swyddogol] * [https://www.un.org/development/desa/indigenouspeoples/declaration-on-the-rights-of-indigenous-peoples.html Datganiad y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl Gynhenid] [[Categori:Cyrff hawliau dynol]] [[Categori:Hawliau dynol]] [[Categori:Pobloedd brodorol]] gxhqysixex5bnp4g3yaxyw1kmnd7d7u Ceunant Nazaré 0 454817 14891673 14858131 2026-05-09T13:29:33Z Craigysgafn 40536 14891673 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen lle| gwlad={{banergwlad|Ffrainc}}}} [[Delwedd:Canhão_da_Nazaré.jpg|de|bawd|240x240px| Ceunant Nazaré oddi ar arfordir [[Portiwgal]] .]] [[Ceunant]] danfor ychydig oddi ar arfordir Nazaré, [[Portiwgal]], yn nwyrain [[Cefnfor yr Iwerydd|Gogledd Cefnfor yr Iwerydd]] yw '''Ceunant Nazaré'''. Hon yw'r ceunant danforol fwyaf Ewrop, ref>{{Cite book|last=Inês Martins, João Vitorino, Sara Almeida|title=Oceans'10 IEEE Sydney|chapter=The Nazare Canyon observatory (W Portugal) real-time monitoring of a large submarine canyon|year=2010|pages=1–7|publisher=IEEE|doi=10.1109/OCEANSSYD.2010.5603854|isbn=978-1-4244-5221-7|access-date=17 Tachwedd 2020}}</ref> gan gyrraedd dyfnder o tua 5,000 medr o ddyfnder a thua 230km o hyd . <ref>{{Cite web|title=NAZARÉ CANYON|publisher=Portuguese Hydrographic Institute|url=http://specialedition.com.pt/nazare/canhao-nazare/?lang=en|access-date=2012-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120123144144/http://specialedition.com.pt/nazare/canhao-nazare/?lang=en|archivedate=2012-01-23}}</ref> Mae'r ceunant yn cael ei astudio fel rhan o brosiect HERMES yr UE gan ddefnyddio cerbyd a weithredir o bell . Mae'r prosiect yn ymchwilio i [[Ecosystem|ecosystemau]] ceunentydd arbenigol, cludiant gwaddod a [[Gwaddodiad|dyddodiad]], a'r ffordd y mae'r ceunant yn dylanwadu ac yn cael ei effeithio gan gylchrediad cefnforol lleol. <ref>{{Cite web|title=Submarine canyons|url=http://www.eu-hermes.net/canyons.html|website=eu-hermes.net|access-date=17 Medi 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130203133704/http://www.eu-hermes.net/canyons.html|archivedate=3 Chwefror 2013}}</ref> == Rhannau == [[Delwedd:Canhão_da_Nazaré_mapa_batimétrico.png|de|bawd| Geomorffoleg tanforol y ceunant.]] Gellir rhannu'r ceunant yn dri rhan benodol. Mae'r rhan uchaf yn ymestyn o tua 1km oddi ar Nazaré i ymyl yr ysgafell gyfandirol (hyd at 60km ); mae'n cynnwys ceunentydd llai ac mae ganddo broffil siâp 'V' amlwg. Rhan ganol y ceunant, a ddiffinnir gan rwyg yn y llethr cyfandirol 57km o hyd, yn ymestyn o ymyl y platfform i ddyfnder o 4,050m . Yn y rhan yma, mae'r ceunant yn cadw siâp 'V' ac mae'n droellog iawn, gyda cheunentydd mawr ar yr ochrau yn ffinio â'r rhan ddyfnaf sy'n diffinio echelin y ceunant (a elwir yn dalweg ). Gwaeod y ceunant yw'r dyfaf, gyda dyfnder yn fwy na 4,050m, ac yn ymestyn am tua 94km. Yn y rhan yma, mae'r talweg yn colli nodweddion miniog yr rhannau bas, gan symud o broffil siâp 'V' i lawr gwastad, ychydig yn droellog. Ar ddyfnder o 4,970m, 211km o'r pentir, mae'r ceunant yn cyrraedd Gwastadedd Abyssal Iberia. == Dynameg == Mae Ceunant Nazaré yn gweithredu fel polarydd crychdonnau.<ref>{{Cite web|last=Santos (2010)|first=Luís dos|title=Observação de ondas internas não-Lineares geradas sobre o canhão submarino da Nazaré|url=http://websig.hidrografico.pt/www/content/documentacao/artigos/2006/oc/Quaresma_luis_tese_mestrado_2006.pdf|publisher=Instituto Hidrográfico, [[University of Lisbon]] theme [[Oceanography]]|access-date=16 Tachwedd 2020|archive-date=2014-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203010527/http://websig.hidrografico.pt/www/content/documentacao/artigos/2006/oc/Quaresma_luis_tese_mestrado_2006.pdf|url-status=dead}}</ref> Mae tonnau'n gallu teithio'n llawer cyflymach oherwydd y ffawt daearegol, gan gyrraedd yr arfordir heb fawr ddim gwasgariad ynni. Mae Praia do Norte yn gyson yn cyflwyno tonnau gryn tipyn fwy o faint na gweddill arfordir Portiwgal oherwydd y ceunant. Mae'r prif gerhyntau gogleddol yn gweithredu fel dwythellau gwaddodol, ac ar hyd y rhain mae'r prosesau cludo gronynnau rhwng y parth arfordirol a'r parth môr dwfn yn dwysáu, gan wneud cludo deunydd gronynnol (gwaddodion) trwy'r ceunant cyfan yn effeithlon iawn. <ref>{{Cite web|last=Jesus (2011)|first=Carlos César Dias de|title=Vias de transporte de sedimentos finos recentes na margem continental central portuguesa|url=https://ria.ua.pt/handle/10773/3845|publisher=Prifysgol Aveiro (traethawd)|access-date=16 Tachwedd 2020}}</ref> Mae'r ceunant tanddwr hwn yn achosi newidiadau mawr yn lefel y traffig gwaddodol arfordirol, gan weithredu fel suddfan ar gyfer gwaddodion o'r gogledd, o ddrifft arfordirol; mae hyn hefyd yn esbonio absenoldeb darnau mawr o dywod ar y traethau i'r de o Nazaré. <ref>{{Cite web|title=Canhão de Nazaré|url=http://www.cm-nazare.pt/pt/custompages/showpage.aspx?pageid=91ff1211-5d38-4b5f-810d-e95b4184ad41&m=c59|publisher=[[Câmara Municipal]] of Nazaré|access-date=16 Tachwedd 2020}}</ref> Oherwydd pwysigrwydd a diddordeb yn y ffenomen naturiol, gosododd Sefydliad Hydrograffig Portiwgal (IH), mewn cydweithrediad â Berdeistref Nazaré, arddangosfa sy'n dangos y wybodaeth a gafwyd o'r ymchwil a wnaed yn yr ardal. Mae Canolfan Ddehongli Ceunant Nazaré, a osodwyd yn un o ystafelloedd i gaer y dref, yn gartref i bosteri gwybodaeth, model tri dimensiwn o'r dyffryn tanddwr a delweddau a gwybodaeth am long danfor yr Almaen U-963, a suddodd yn nyfroedd Nazaré ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf II. <ref>{{Cite web|title=Centro Interpretativo dá a conhecer fenómeno do Canhão da Nazaré|url=https://www.regiaodeleiria.pt/blog/2015/07/15/centro-interpretativo-da-a-conhecer-fenomeno-do-canhao-da-nazare/|publisher=Região de Leiria|access-date=16 Tachwedd 2020|archive-date=2016-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204150436/http://www.regiaodeleiria.pt/blog/2015/07/15/centro-interpretativo-da-a-conhecer-fenomeno-do-canhao-da-nazare/|url-status=dead}}</ref> == Syrffio == [[Delwedd:Can_you_see_the_surfer%3F_(33988985575).jpg|de|bawd|240x240px| Praia do Norte, Nazaré (- rhestrwyd ''Traeth y Gogledd'' ) ar y [[Recordiau Byd Guinness|Guinness World Records]] am y tonnau mwyaf a syrffiwyd erioed (a ffurfiwyd o dan ddylanwad y Ceunant Nazaré).]] Un o nodweddion amlycaf y ceunant hwn yw'r tonnau torri uchel y mae'n eu ffurfio. <ref>{{Cite web|title=The Mechanics of the Nazaré Canyon wave|url=https://www.surfertoday.com/surfing/the-mechanics-of-the-nazare-canyon-wave|website=surfertoday.com}}</ref> Mae hyn yn gwneud Nazaré, yn benodol Praia do Norte, yn fan poblogaidd ar gyfer syrffio tonnau mawr . Ym mis Tachwedd 2011, syrffiodd y syrffiwr o Hawaii Garrett McNamara don enfawr a dorrodd record: 24m o'r cafn i'r brig, yn Praia do Norte, Nazaré, Portiwgal . <ref>{{Cite web|url=http://losangeles.cbslocal.com/2012/05/08/mcnamara-claims-record-for-biggest-wave-ever-surfed/|title=McNamara Claims Record For Biggest Wave Ever Surfed|date=8 Mai 2012}}</ref> Ym mis Ionawr 2013, adroddwyd ei fod wedi marchogaeth ton yn mesur amcangyfrif o 30m yn yr un lleoliad, o bosibl yn fwy na maint ei don flaenorol i dorri record. <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-21257762|title=Surfer rides 'highest ever' wave|work=BBC News|date=30 Ebrill 2018}}</ref> Ym mis Ionawr 2018, efallai bod Hugo Vau wedi torri record byd yn sgil honiadau iddo syrffio un o'r tonnau mwyaf a welwyd erioed yn Nazaré. Adroddwyd bod y don—a gafodd ei galw’n ‘Big Mama’—hyd at 35 metr o uchder, a fyddai, o’i chadarnhau, yn curo deiliad presennol y [[Recordiau Byd Guinness|Guinness Book of Records]], Garrett McNamara.<ref>{{Cite news|url=http://www.euronews.com/2018/01/19/biggest-wave-surfed-has-hugo-vau-set-a-new-world-record-in-portugal-|title=Biggest wave surfed: has Hugo Vau set a new world record in Portugal?|date=2018-01-19|work=euronews|access-date=2018-01-21|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://portugalresident.com/portuguese-surfer-conquers-35-metre-%E2%80%9Cwave-of-all-waves%E2%80%9D-in-nazar%C3%A9|title=Portuguese surfer conquers 35-metre "wave of all waves" in Nazaré|last=portugal-press|date=2018-01-19|work=Portugal Resident|access-date=2018-01-21|language=en}}{{Dolen marw|date=Chwefror 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mae’r syrffiwr o Frasil, Rodrigo Koxa, wedi torri record y byd yn swyddogol am y don fwyaf erioed yn y byd i gael ei syrffio, gyda’i rediad anhygoel ar draeth Nazaré yn cael ei gydnabod fel Record Byd Guinness. <ref>{{Cite web|url=https://www.surfer.com/videos/world-record-wave-80-ft/|title=Koxa's 80-foot Nazaré Bomb is the Biggest Wave Ever Ridden|date=30 Ebrill 2018}}</ref> Ym mis Mai 2018, cadarnhaodd Cynghrair Syrffio'r Byd y cyflawniad hwn yn eu Big Wave Awards yn Santa Monica, Califfornia, UDA, gydag uchder swyddogol y don wedi'i gofrestru ar 24.38 m. <ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/general/rodrigo-koxa-video-surf-biggest-wave-world-record-surfing-watch-nazare-beach-portugal-a8329466.html|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20220618/https://www.independent.co.uk/sport/general/rodrigo-koxa-video-surf-biggest-wave-world-record-surfing-watch-nazare-beach-portugal-a8329466.html|archivedate=2022-06-18|title=Watch the incredible moment surfer Rodrigo Koxa breaks world record on 80ft wave|website=[[Independent.co.uk]]|date=Mai 2018}}</ref> Ar Chwefror 11, 2020, ym Mhraia do Norte, torrodd Maya Gabeira y record am y don fwyaf a syrffiwyd erioed gan fenyw, mesurwyd y don yn 22.4m, gan drechu ei chyn-record byd ei hun sef 20.73m. Y don 22.4m y bu iddi syrffio ar Chwefror 11 yn Nazaré oedd y don fwyaf a syrffiwyd gan unrhyw un y flwyddyn honno, gan ennill Gwobr Ton Fwyaf XXL merched y WSL 2020. Mewn cyferbyniad, enillydd Gwobr Ton Fwyaf XXL dynion y flwyddyn honno, oedd Kai Lenny, yn marchogaeth don 21.3m. Ar Ionawr y 5ed, 2023, bu farw'r syrffiwr enwog o Frasil, Marcio Freire wrth iddo syrffio tonnau anferthol Praia do Norte.<ref>{{Cite journal|title=|last=Guardian staff and agencies|first=Guardian staff and agencies|date=7 Ionawr 2023|journal=The Guardian|pages=29}}</ref> == Gweler hefyd == * Nazaré, Portiwgal * Praia do Norte (Nazaré) == Cyfeiriadau == {{Cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * [https://web.archive.org/web/20110425154144/http://www.eu-hermes.net/ HERMES YR UE] * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-21257762] BBC - Garrett McNamara yn syrffio ton 'uchaf erioed' oddi ar Bortiwgal. * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6768821.stm Robot sub yn archwilio canyon anferth] Shukman, David, (2007, Mehefin 19). Yn BBC News Online. Adalwyd 02:02, Mehefin 20, 2007, o * [http://www.cosis.net/abstracts/EGU05/10187/EGU05-J-10187.pdf Prosesau ffisegol yn ardal Nazare Canyon ac effeithiau gwaddodol cysylltiedig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017093316/https://www.cosis.net/abstracts/EGU05/10187/EGU05-J-10187.pdf |date=2020-10-17 }} Vitorino, J., A. Oliveira a J. Beja, Geophysical Research Abstracts, Cyf. 7, 10187, 2005 SRef-ID: 1607-7962/gra/EGU05-A-10187 [[Categori:Arfordiroedd Portiwgal]] [[Categori:Ceunentydd]] s6eprvzm1g6t89a19835ebdncl0pdal Rhestr Arlywyddion Unol Daleithiau America 0 454874 14892104 14669624 2026-05-10T08:45:31Z Craigysgafn 40536 14892104 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:WhiteHouseSouthFacade.JPG|bawd| [[Y Tŷ Gwyn|Tŷ Gwyn]], preswylfa swyddogol arlywydd yr Unol Daleithiau, Mai 2006]] Mae [[arlywydd yr Unol Daleithiau]] yn bennaeth gwladwriaeth a phennaeth llywodraeth yr Unol Daleithiau, {{Sfnb|Rossiter|1962}} wedi'i ethol yn anuniongyrchol i dymor o bedair blynedd trwy'r [[Coleg Etholiadol UDA|Coleg Etholiadol]] . {{Sfnb|Shugart|2004}} Mae deiliad y swydd yn arwain [[Gweithrediaeth|cangen weithredol]] y [[Llywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau|llywodraeth ffederal]]. Yr arlywydd yw prif bennaeth [[Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau]]. {{Sfnb|Epstein|2005}} Ers sefydlu'r swyddfa yn 1789, mae 45 o ddynion wedi gwasanaethu mewn 46 arlywyddiaeth. Enillodd yr arlywydd cyntaf, [[George Washington]], bleidlais unfrydol y Coleg Etholiadol; {{Sfnb|Matuz|2001}} gwasanaethodd un, [[Grover Cleveland]], ddau dymor heb fod yn olynol ac felly fe'i cyfrifir fel 22ain a 24ain arlywydd yr Unol Daleithiau, gan arwain at yr anghysondeb rhwng nifer y llywyddiaethau a nifer y personau sydd wedi gwasanaethu fel arlywydd. {{Sfnb|Schaller|Williams|2003}} Yr arlywydd presennol yw [[Joe Biden]] . {{Sfnb|whitehouse.gov (h)}} Arlywyddiaeth [[William Henry Harrison]], a fu farw 31 diwrnod ar ôl cymryd ei swydd yn 1841, oedd y fyrraf yn hanes America . {{Sfnb|McHugh|Mackowiak|2014}} Gwasanaethodd [[Franklin D. Roosevelt]] yr hiraf, dros ddeuddeg mlynedd, cyn marw yn gynnar yn ei bedwerydd tymor yn 1945. Ef yw'r unig arlywydd yr Unol Daleithiau sydd wedi gwasanaethu am fwy na dau dymor. {{Sfnb|Skau|1974}} Ers cadarnhau'r [[22ain Gwelliant o Gyfansoddiad yr Unol Daleithiau|Ail Diwygiad ar Hugain i Gyfansoddiad yr Unol Daleithiau]] yn 1951, ni all unrhyw berson gael ei ethol yn Arlywydd fwy na dwywaith, ac ni chaiff unrhyw un sydd wedi gwasanaethu am fwy na dwy flynedd o dymor yr etholwyd rhywun arall iddo, gael ei ethol fwy nag unwaith. {{Sfnb|Peabody|Gant|1999}} Bu farw pedwar o Alywyddion yn y swydd o achosion naturiol ( William Henry Harrison, [[Zachary Taylor]], [[Warren G. Harding]], a Franklin D. Roosevelt ), lladdwyd pedwar ( Abraham [[Abraham Lincoln|Lincoln]], [[James A. Garfield]], [[William McKinley]] a [[John F. Kennedy]] ), a ymddiswyddodd un ( [[Richard Nixon]], yn wynebu uchelgyhuddiad ). {{Sfnb|Abbott|2005}} [[John Tyler]] oedd yr [[Is-Arlywydd yr Unol Daleithiau|is-lywydd]] cyntaf i gymryd yr arlywyddiaeth yn ystod tymor arlywyddol, a gosododd y cynsail bod is-lywydd sy'n gwneud hynny yn dod yn arlywydd cwbl weithredol gyda'i lywyddiaeth. {{Sfnb|Dinnerstein|1962}} == Arlywyddion == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+  ! scope="col" |Rhif ! class="unsortable" scope="col" |Llun ! scope="col" |Enw<br /><br />(geni-marwolaeth) ! class="unsortable" scope="col" |Tymor ! scope="col" |Plaid {{Sfnb|''Guide to U.S. Elections''|2010}} !Etholiad ! class="unsortable" scope="col" |Is-Arlywydd{{Sfnb|LOC}} |- ! scope="row" |1 |[[Delwedd:Gilbert_Stuart_Williamstown_Portrait_of_George_Washington.jpg|alt=Painting of George Washington|194x194px]] | data-sort-value="Washington, George" |'''[[George Washington]]'''<br /><br />{{Small|(1732–1799)}}<br /><br />{{Sfnb|McDonald|2000}} |30 Ebrill 1789<br /><br />– <br />4 Mawrth 1797 |Dim plaid | class="nowrap" |1788–89 ---- 1792 |[[John Adams]] |- ! scope="row" |2 |[[Delwedd:John_Adams,_Gilbert_Stuart,_c1800_1815.jpg|alt=Painting of John Adams|194x194px]] | data-sort-value="Adams, John" |'''[[John Adams]]'''<br /><br />{{Small|(1735–1826)}}<br /><br />{{Sfnb|Pencak|2000}} |4 Mawrth 1797<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1801 |Ffederalydd |1796 |[[Thomas Jefferson]] |- ! scope="row" |3 |[[Delwedd:Thomas_Jefferson_by_Rembrandt_Peale,_1800.jpg|alt=Painting of Thomas Jefferson|191x191px]] | data-sort-value="Jefferson, Thomas" |'''[[Thomas Jefferson]]'''<br /><br />{{Small|(1743–1826)}}<br /><br />{{Sfnb|Peterson|2000}} |4 Mawrth 1801<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1809 |Gweriniaethwr democrataidd |1800<br /><br /> ---- 1804 |Aaron Burr ---- George Clinton |- ! scope="row" |4 |[[Delwedd:James_Madison.jpg|alt=Painting of James Madison|195x195px]] | data-sort-value="Madison, James" |'''[[James Madison]]'''<br /><br />{{Small|(1751–1836)}}<br /><br />{{Sfnb|Banning|2000}} |4 Mawrth 1809<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1817 |Gweriniaethwr democrataidd |1808 ---- 1812 |George Clinton ---- ''Gwag&nbsp;ar ôl<br /><br />20 Ebrill 1812'' ---- Elbridge Gerry ---- ''Gwag&nbsp;ar ôl<br /><br />23 Tachwedd 1814'' |- ! scope="row" |5 |[[Delwedd:James_Monroe_White_House_portrait_1819.jpg|alt=Painting of James Monroe|193x193px]] | data-sort-value="Monroe, James" |'''[[James Monroe]]'''<br /><br />{{Small|(1758–1831)}}<br /><br />{{Sfnb|Ammon|2000}} |4 Mawrth 1817<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1825 |Gweriniaethwr cenedlaethol |1816 ---- 1820 |Daniel D. Tompkins |- ! scope="row" |6 |[[Delwedd:John_Quincy_Adams_by_Charles_Osgood.jpg|alt=Painting of John Quincy Adams|198x198px]] | data-sort-value="Adams, John Quincy" |'''[[John Quincy Adams]]'''<br /><br />{{Small|(1767–1848)}}<br /><br />{{Sfnb|Hargreaves|2000}} |4 Mawrth 1825<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1829 |Gweriniaethwr democrataidd ---- Gwerinaethwr cenedlaethol |1824 |John C. Calhoun |- ! scope="row" |7 |[[Delwedd:Andrew_jackson_head.jpg|alt=Painting of Andrew Jackson|194x194px]] | data-sort-value="Jackson, Andrew" |'''[[Andrew Jackson]]'''<br /><br />{{Small|(1767–1845)}}<br /><br />{{Sfnb|Remini|2000}} |4 Mawrth 1829<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1837 |[[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |1828 ---- 1832 |John C. Calhoun ---- ''Gwag&nbsp;ar ôl<br /><br />28 Rhagfyr 1832'' ---- [[Martin Van Buren]] |- ! scope="row" |8 |[[Delwedd:Martin_Van_Buren_circa_1837_crop.jpg|alt=Painting of Martin Van Buren|193x193px]] | data-sort-value="Van Buren, Martin" |'''[[Martin Van Buren]]'''<br /><br />{{Small|(1782–1862)}}<br /><br />{{Sfnb|Cole|2000}} |4 Mawrth 1837<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1841 |[[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |1836 |Richard Mentor Johnson |- ! scope="row" |[[William Henry Harrison|9]] |[[Delwedd:William_Henry_Harrison_by_James_Reid_Lambdin,_1835_crop.jpg|alt=Painting of William Henry Harrison|193x193px]] | data-sort-value="Harrison, William Henry" |'''[[William Henry Harrison]]'''<br /><br />{{Small|(1773–1841)}}<br /><br />{{Sfnb|Gutzman|2000}} |4 Mawrth 1841<br /><br />–<br /><br />4 Ebrill 1841 |Whig |1840 |[[John Tyler]] |- ! scope="row" |10 |[[Delwedd:John_Tyler,_Jr.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of John Tyler|197x197px]] | data-sort-value="Tyler, John" |'''[[John Tyler]]'''<br /><br />{{Small|(1790–1862)}}<br /><br />{{Sfnb|Shade|2000}} |<span class="date" style="white-space:nowrap;">4 Ebrill1841<br /><br />–<br /><br /></span>4 Mawrth 1845 |Whig ---- ''Heb blaid'' |– |Gwag''&nbsp;'' |- ! scope="row" |11 |[[Delwedd:JKP.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of James K. Polk|231x231px]] | data-sort-value="Polk, James K" |'''[[James K. Polk]]'''<br /><br />{{Small|(1795–1849)}}<br /><br />{{Sfnb|Rawley|2000}} |4 Mawrth 1845<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1849 |[[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |1844 |George M. Dallas |- ! scope="row" |[[Zachary Taylor|12]] |[[Delwedd:Zachary_Taylor_restored_and_cropped.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of Zachary Taylor|210x210px]] | data-sort-value="Taylor, Zachary" |'''[[Zachary Taylor]]'''<br /><br />{{Small|(1784–1850)}}<br /><br />{{Sfnb|Smith|2000}} |4 Mawrth 1849<br /><br />–<br /><br />9 Gorffennaf 1850 |Whig |1848 |[[Millard Fillmore]] |- ! scope="row" |13 |[[Delwedd:Fillmore.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of Millard Fillmore|203x203px]] | data-sort-value="Fillmore, Millard" |'''[[Millard Fillmore]]'''<br /><br />{{Small|(1800–1874)}}<br /><br />{{Sfnb|Anbinder|2000}} |9 Gorffennaf 1850<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1853 |Whig |– |''Gwag&nbsp;'' |- ! scope="row" |14 |[[Delwedd:Mathew_Brady_-_Franklin_Pierce_-_alternate_crop_(cropped).jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of Franklin Pierce|213x213px]] | data-sort-value="Pierce, Franklin" |'''[[Franklin Pierce]]'''<br /><br />{{Small|(1804–1869)}}<br /><br />{{Sfnb|Gara|2000}} |4 Mawrth 1853<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1857 |[[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |1852 |William R. King ---- ''Gwag ar ôl<br />18 Ebrill 1853'' |- ! scope="row" |15 |[[Delwedd:James_Buchanan.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of James Buchanan|185x185px]] | data-sort-value="Buchanan, James" |'''[[James Buchanan]]'''<br /><br />{{Small|(1791–1868)}}<br /><br />{{Sfnb|Gienapp|2000}} |4 Mawrth 1857<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1861 |[[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |1856 |John C. Breckinridge |- ! scope="row" |16 |[[Delwedd:Abraham_Lincoln_O-77_matte_collodion_print.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of Abraham Lincoln|206x206px]] | data-sort-value="Lincoln, Abraham" |'''[[Abraham Lincoln]]'''<br /><br />{{Small|(1809–1865)}}<br /><br />{{Sfnb|McPherson (b)|2000}} |4 Mawrth 1861<br /><br />–<br /><br />15 Ebrill 1865 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gwerinaethwr]] ---- Undeb Cenedlaethol |1860 ---- 1864 |Hannibal Hamlin ---- [[Andrew Johnson]] |- ! scope="row" |17 |[[Delwedd:Andrew_Johnson_photo_portrait_head_and_shoulders,_c1870-1880-Edit1.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of Andrew Johnson|206x206px]] | data-sort-value="Johnson, Andrew" |'''[[Andrew Johnson]]'''<br /><br />{{Small|(1808–1875)}}<br /><br />{{Sfnb|Trefousse|2000}} |15 Ebrill 1865<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1869 |Undeb Cenedlaethol ---- [[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |– |Gwag''&nbsp;'' |- ! scope="row" |18 |[[Delwedd:Ulysses_S_Grant_by_Brady_c1870-restored.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of Ulysses S. Grant|200x200px]] | data-sort-value="Grant, Ulysses S" |'''[[Ulysses S. Grant]]'''<br /><br />{{Small|(1822–1885)}}<br /><br />{{Sfnb|McPherson (a)|2000}} |4 Mawrth 1869<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1887 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |1868 ---- 1872 |Schuyler Colfax ---- Henry Wilson ---- Gwag''&nbsp;ar ol<br /><br />22 Tachwedd 1875'' |- ! scope="row" |19 |[[Delwedd:President Rutherford Hayes 1870 - 1880 Restored.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of Rutherford B. Hayes|195x195px]] | data-sort-value="Hayes, Rutherford B." |'''[[Rutherford B. Hayes]]'''<br /><br />{{Small|(1822–1893)}}<br /><br />{{Sfnb|Hoogenboom|2000}} |4 Mawrth 1887<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1881 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |1876 |William A. Wheeler |- ! scope="row" |[[James A. Garfield|20]] |[[Delwedd:James_Abram_Garfield,_photo_portrait_seated.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of James A. Garfield|203x203px]] | data-sort-value="Garfield, James A" |'''[[James A. Garfield]]'''<br /><br />{{Small|(1831–1881)}}<br /><br />{{Sfnb|Peskin|2000}} |4 Mawrth 1881<br /><br />– <br />19 Medi 1881 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |1880 |[[Chester A. Arthur]] |- ! scope="row" |21 |[[Delwedd:Chester_Alan_Arthur.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of Chester A. Arthur|186x186px]] | data-sort-value="Arthur, Chester A." |'''[[Chester A. Arthur]]'''<br /><br />{{Small|(1829–1886)}}<br /><br />{{Sfnb|Reeves|2000}} |19 Medi 1881<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1885 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |– |Gwag''&nbsp;'' |- ! scope="row" |22 |[[Delwedd:Grover_Cleveland_-_NARA_-_518139_(cropped).jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of Grover Cleveland|206x206px]] | data-sort-value="Cleveland, Grover, 1" |'''[[Grover Cleveland]]'''<br /><br />{{Small|(1837–1908)}}<br /><br />{{Sfnb|Campbell|2000}} |4 Mawrth 1885<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1889 |[[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |1884 |Thomas A. Hendricks ---- Gwag''&nbsp;ar ôl<br /><br />25 Tachwedd 1885'' |- ! scope="row" |23 |[[Delwedd:Benjamin_Harrison,_head_and_shoulders_bw_photo,_1896.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of Benjamin Harrison|203x203px]] | data-sort-value="Harrison, Benjamin" |'''[[Benjamin Harrison]]'''<br /><br />{{Small|(1833–1901)}}<br /><br />{{Sfnb|Spetter|2000}} |4 Mawrth 1889<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1893 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |1888 |Levi P. Morton |- ! scope="row" |24 |[[Delwedd:Grover_Cleveland_-_NARA_-_518139_(cropped).jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of Grover Cleveland|206x206px]] | data-sort-value="Cleveland, Grover, 2" |'''[[Grover Cleveland]]'''<br /><br />{{Small|(1837–1908)}}<br /><br />{{Sfnb|Campbell|2000}} |4 Mawrth 1893<br /><br />– <br />4 Mawrth 1897 |[[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |1892 |Adlai Stevenson |- ! scope="row" |25 |[[Delwedd:Mckinley.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of William McKinley|198x198px]] | data-sort-value="McKinley, William" |'''[[William McKinley]]'''<br /><br />{{Small|(1843–1901)}}<br /><br />{{Sfnb|Gould (a)|2000}} |4 Mawrth 1897<br /><br />–<br /><br />14 Medi 1901 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |1896 ---- 1900 |Garret Hobart ---- Gwag''&nbsp;ar ol<br /><br />21 Tachwedd 1899'' ---- [[Theodore Roosevelt]] |- ! scope="row" |26 |[[Delwedd:Theodore Roosevelt by the Pach Bros.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of Theodore Roosevelt|192x192px]] | data-sort-value="Roosevelt, Theodore" |'''[[Theodore Roosevelt]]'''<br /><br />{{Small|(1858–1919)}}<br /><br />{{Sfnb|Harbaugh|2000}} |14 Medi 1901<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1919 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |– ---- 1904 |''Gwag&nbsp;tan<br /><br />4 Mawrth 1905'' ---- Charles W. Fairbanks |- ! scope="row" |27 |[[Delwedd:William_Howard_Taft_-_Harris_and_Ewing.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of William Howard Taft|209x209px]] | data-sort-value="Taft, William Howard" |'''[[William Howard Taft]]'''<br /><br />{{Small|(1857–1930)}}<br /><br />{{Sfnb|Gould (b)|2000}} |4 Mawrth 1919<br /><br />– <br />4 Mawrth 1913 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |1908 |James S. Sherman Gwag''&nbsp;ar ôl<br /><br />30 Hydref 1912'' |- ! scope="row" |28 |[[Delwedd:Thomas_Woodrow_Wilson,_Harris_&_Ewing_bw_photo_portrait,_1919.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of Woodrow Wilson|242x242px]] | data-sort-value="Wilson, Woodrow" |'''[[Woodrow Wilson]]'''<br /><br />{{Small|(1856–1924)}}<br /><br />{{Sfnb|Ambrosius|2000}} |4 Mawrth 1913<br /><br />– <br />4 Mawrth 1921 |[[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |1912 ---- 1916 |Thomas R. Marshall |- ! scope="row" |29 |[[Delwedd:Warren_G_Harding-Harris_&_Ewing.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of Warren G. Harding|217x217px]] | data-sort-value="Harding, Warren G." |'''[[Warren G. Harding]]'''<br /><br />{{Small|(1865–1923)}}<br /><br />{{Sfnb|Hawley|2000}} |4 Mawrth 1921<br /><br />–<br /><br />2 Awst 1923 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |1920 |[[Calvin Coolidge]] |- ! scope="row" |30 |[[Delwedd:Calvin_Coolidge_cph.3g10777_(cropped).jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of Calvin Coolidge|213x213px]] | data-sort-value="Coolidge, Calvin" |'''[[Calvin Coolidge]]'''<br /><br />{{Small|(1872–1933)}}<br /><br />{{Sfnb|McCoy|2000}} |2 Awst 1923<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1929 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |– ---- 1924 |Gwag''&nbsp;tan<br /><br />4 Mawrth 1925'' ---- Charles G. Dawes |- ! scope="row" |31 |[[Delwedd:President_Hoover_portrait.jpg|alt=Black-and-white photographic portrait of Herbert Hoover|213x213px]] | data-sort-value="Hoover, Herbert" |'''[[Herbert Hoover]]'''<br /><br />{{Small|(1874–1964)}}<br /><br />{{Sfnb|Hoff (a)|2000}} |4 Mawrth 1929<br /><br />–<br /><br />4 Mawrth 1933 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |1928 |Charles Curtis |- ! scope="row" |32 |[[Delwedd:FDR_1944_Color_Portrait.jpg|alt=Photographic portrait of Franklin D. Roosevelt|231x231px]] | data-sort-value="Roosevelt, Franklin D" |'''[[Franklin D. Roosevelt]]'''<br /><br />{{Small|(1882–1945)}}<br /><br />{{Sfnb|Brinkley|2000}} |4 Mawrth 1933<br /><br />–<br /><br />12 Ebrill 1945 |[[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |1932 ---- 1936 ---- 1940 ---- 1944 |John Nance Garner ---- Henry A. Wallace ---- [[Harry S. Truman]] |- ! scope="row" |33 |[[Delwedd:TRUMAN_58-766-06_(cropped).jpg|alt=Photographic portrait of Harry S. Truman|216x216px]] | data-sort-value="Truman, Harry S." |'''[[Harry S. Truman]]'''<br /><br />{{Small|(1884–1972)}}<br /><br />{{Sfnb|Hamby|2000}} |12 Ebrill 1945 <br />–<br /><br />20 Ionawr 1953 |[[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |– ---- 1948 |''Gwag&nbsp;tan<br />20 Ionawr 1949'' ---- Alben W. Barkley |- ! scope="row" |34 |[[Delwedd:Dwight_D._Eisenhower,_official_photo_portrait,_May_29,_1959.jpg|alt=Photographic portrait of Dwight D. Eisenhower|200x200px]] | data-sort-value="Eisenhower, Dwight D" |'''[[Dwight D. Eisenhower]]'''<br /><br />{{Small|(1890–1969)}}<br /><br />{{Sfnb|Ambrose|2000}} |20 Ionawr 1953<br /><br />– <br />20 Ionawr 1961 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |1952 ---- 1956 |[[Richard Nixon]] |- ! scope="row" |35 |[[Delwedd:John_F._Kennedy,_White_House_color_photo_portrait.jpg|alt=Photographic portrait of John F. Kennedy|207x207px]] | data-sort-value="Kennedy, John F." |'''[[John F. Kennedy]]'''<br /><br />{{Small|(1917–1963)}}<br /><br />{{Sfnb|Parmet|2000}} |20 Ionawr 1961<br /><br />–<br /><br />22 Tachwedd 1963 |[[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |1960 |[[Lyndon B. Johnson]] |- ! scope="row" |36 |[[Delwedd:37_Lyndon_Johnson_3x4.jpg|alt=Photographic portrait of Lyndon B. Johnson|213x213px]] | data-sort-value="Johnson, Lyndon B" |'''[[Lyndon B. Johnson]]'''<br /><br />{{Small|(1908–1973)}}<br /><br />{{Sfnb|Gardner|2000}} |22 Tachwedd 1963<br /><br />– <br />20 Ionawr 1969 |[[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |– ---- 1964 |Gwag''&nbsp;tan<br /><br />20 Ionawr 1965'' ---- Hubert Humphrey |- ! scope="row" |37 |[[Delwedd:Richard_Nixon_presidential_portrait_(1).jpg|alt=Photographic portrait of Richard Nixon|213x213px]] | data-sort-value="Nixon, Richard" |'''[[Richard Nixon]]'''<br /><br />{{Small|(1913–1994)}}<br /><br />{{Sfnb|Hoff (b)|2000}} |20 Ionawr 1969<br /><br />–<br /><br />9 Awst 1979 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |1968 ---- 1972 |[[Spiro Agnew]] ---- ''Gwag:<br /><br />10 Hydref – 6 Rhafyr 1973'' ---- [[Gerald Ford]] |- ! scope="row" |38 |[[Delwedd:Gerald_Ford_presidential_portrait.jpg|alt=Photographic portrait of Gerald Ford|216x216px]] | data-sort-value="Ford, Gerald" |'''[[Gerald Ford]]'''<br /><br />{{Small|(1913–2006)}}<br /><br />{{Sfnb|Greene|2013}} |9 Awst 1979<br /><br />–<br /><br />20 Ionawr 1977 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |– |''Gwag&nbsp;tan<br /><br />19 Rhafyr 1974'' ---- Nelson Rockefeller |- ! scope="row" |39 |[[Delwedd:JimmyCarterPortrait2.jpg|alt=Photographic portrait of Jimmy Carter|197x197px]] | data-sort-value="Carter, Jimmy" |'''[[Jimmy Carter]]'''<br /><br />{{Small|({{Abbr|b.|born in}} 1924)}}<br /><br />{{Sfnb|whitehouse.gov (b)}} |20 Ionawr 1977<br /><br />–<br /><br />20 Ionawr 1981 |[[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |1976 |[[Walter Mondale]] |- ! scope="row" |40 |[[Delwedd:Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg|alt=Photographic portrait of Ronald Reagan|200x200px]] | data-sort-value="Reagan, Ronald" |'''[[Ronald Reagan]]'''<br /><br />{{Small|(1911–2004)}}<br /><br />{{Sfnb|Schaller|2004}} |20 Ionawr 1981<br /><br />–<br /><br />20 Ionawr 1989 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |1980 ---- 1984 |[[George H. W. Bush]] |- ! scope="row" |41 |[[Delwedd:George_H._W._Bush_presidential_portrait_(cropped).jpg|alt=Photographic portrait of George H. W. Bush|210x210px]] | data-sort-value="Bush, George H. W." |'''[[George H. W. Bush]]'''<br /><br />{{Small|(1924–2018)}}<br /><br />{{Sfnb|whitehouse.gov (c)}} |20 Ionawr 1989<br /><br />–<br /><br />20 Ionawr 1993 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |1988 |Dan Quayle |- ! scope="row" |42 |[[Delwedd:Bill_Clinton.jpg|alt=Photographic portrait of Bill Clinton|209x209px]] | data-sort-value="Clinton, Bill" |'''[[Bill Clinton]]'''<br /><br />{{Small|({{Abbr|b.|born in}} 1946)}}<br /><br />{{Sfnb|whitehouse.gov (d)}} |20 Ionawr 1993<br /><br />–<br /><br />20 Ionawr 2001 |[[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |1992 ---- 1996 |[[Al Gore]] |- ! scope="row" |43 |[[Delwedd:George-W-Bush.jpeg|alt=Photographic portrait of George W. Bush|212x212px]] | data-sort-value="Bush, George W." |'''[[George W. Bush]]'''<br /><br />{{Small|({{Abbr|b.|born in}} 1946)}}<br /><br />{{Sfnb|whitehouse.gov (e)}} |20 Ionawr 2001<br /><br />–<br /><br />20 Ionawr 2009 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |2000 ---- 2004 |[[Dick Cheney]] |- ! scope="row" |44 |[[Delwedd:Official_portrait_of_Barack_Obama.jpg|alt=Photographic portrait of Barack Obama|218x218px]] | data-sort-value="Obama, Barack" |'''[[Barack Obama]]'''<br /><br />{{Small|({{Abbr|b.|born in}} 1961)}}<br /><br />{{Sfnb|whitehouse.gov (f)}} |20 Ionawr 2009<br /><br />–<br /><br />20 Ionawr 2017 |[[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |[[Etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau 2008|2008]] ---- [[Etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau, 2012|2012]] |[[Joe Biden]] |- ! scope="row" |45 |[[Delwedd:Donald_Trump_official_portrait.jpg|alt=Photographic portrait of Donald Trump|203x203px]] | data-sort-value="Trump, Donald" |'''[[Donald Trump]]'''<br /><br />{{Small|({{Abbr|b.|born in}} 1946)}}<br /><br />{{Sfnb|whitehouse.gov (g)}} |20 Ionawr 2017<br /><br />–<br /><br />20 Ionawr 2021 |[[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] |[[Etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau, 2016|2016]] |[[Mike Pence]] |- ! scope="row" |46 |[[Delwedd:Joe_Biden_presidential_portrait.jpg|alt=Photographic portrait of Joe Biden|200x200px]] | data-sort-value="Biden, Joe" |'''[[Joe Biden]]'''<br /><br />{{Small|({{Abbr|b.|born in}} 1942)}}<br /><br />{{Sfnb|whitehouse.gov (h)}} |20 Ionawr 2021<br /><br />–<br /><br />Presennol |[[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democrat]] |[[Etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau, 2020|2020]] |[[Kamala Harris]] |} == Nodiadau == <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> == Cyfeiriadau == <references group="" responsive="0"></references> == Gwaith a gyfeiriwyd == {{Refbegin|2}} '''Cyffredinol''' * {{cite book|title=Guide to U.S. Elections|publisher=[[SAGE Publications]]|year=2010|isbn=978-1-60426-536-1|ref={{sfnRef|''Guide to U.S. Elections''|2010}}}} * {{cite web|title=Chronological List of Presidents, First Ladies, and Vice Presidents of the United States|url=https://www.loc.gov/rr/print/list/057_chron.html|access-date= 20 Chwefror 2020|publisher=[[Library of Congress]]|ref={{sfnRef|LOC}}}} * {{cite web|title=Presidents|url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/|access-date= 14 Mai 2022|publisher=[[whitehouse.gov]]|ref={{sfnRef|whitehouse.gov}}|archive-date=2014-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20141201032051/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnadams/|url-status=dead}} '''Expert studies''' * {{cite journal|last=Abbott|first=Philip|author-link=Philip Abbott (academic)|date=2005|title=Accidental Presidents: Death, Assassination, Resignation, and Democratic Succession.|url=https://archive.org/details/sim_presidential-studies-quarterly_2005-12_35_4/page/627|journal=[[Presidential Studies Quarterly]]|publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]]|volume=35|issue=4|pages=627–645|doi=10.1111/j.1741-5705.2005.00269.x|issn=0360-4918|jstor=27552721}} * {{cite book|last=Abbott|first=Philip|title=Bad Presidents. The Evolving American Presidency Series|url=https://archive.org/details/badpresidentsfai0000abbo|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|year=2013|isbn=978-1-349-45513-3|chapter=The First Bad President?: John Tyler|pages=[https://archive.org/details/badpresidentsfai0000abbo/page/22 23]–42|doi=10.1057/9781137306593_2}} * {{cite journal|last=Cash|first=Jordan T.|date=2018|title=The Isolated Presidency: John Tyler and Unilateral Presidential Power|url=https://www.researchgate.net/publication/322606308|journal=[[American Political Thought]]|volume=7|pages=26–56|doi=10.1086/695644|s2cid=158133180|via=[[ResearchGate]]}} * {{cite book|last=Cohen|first=Jared|title=Accidental Presidents: Eight Men Who Changed America|url=https://archive.org/details/accidentalpresid0000cohe_i0y0|date=2019|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-1-5011-0984-3}} * {{cite journal|last=Dinnerstein|first=Leonard|date=1962|title=The Accession of John Tyler to the Presidency.|url=https://archive.org/details/sim_virginia-magazine-of-history-and-biography_1962-10_70_4/page/447|journal=Virginia Magazine of History and Biography|publisher=[[Virginia Historical Society]]|volume=70|issue=4|pages=447–458|jstor=4246893}} * {{cite journal|last=Epstein|first=Richard A.|date=2005|title=Executive Power, the Commander in Chief, and the Militia Clause|url=https://scholarlycommons.law.hofstra.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2384&context=hlr|journal=[[Hofstra Law Review]]|volume=34|issue=2|issn=0091-4029}} * {{cite book|last=Goldman|first=Ralph Morris|year=1951|title=Party Chairmen and Party Faction, 1789–1900: A Theory of Executive Responsibility and Conflict Resolution|publisher=[[University of Chicago Press]]|oclc=1243718246}} * {{cite magazine|last=Houpt|first=David W.|date=2010|title=Securing a Legacy|magazine=[[The Virginia Magazine of History and Biography]]|publisher=[[Virginia Historical Society]]|volume=118|issue=1|id={{ProQuest|195929787}}}} * {{cite book|last=Matuz|first=Roger|title=Complete American Presidents Sourcebook|url=https://archive.org/details/completeamerican00matu_2|publisher=UXL|year=2001|isbn=978-0-7876-4842-8|lccn=00056794|ol=24722725M}} * {{cite journal|last1=McHugh|first1=Jane|last2=Mackowiak|first2=Philip A.|date=2014|title=Death in the White House: President William Henry Harrison's Atypical Pneumonia|journal=[[Clinical Infectious Diseases]]|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=59|issue=7|pages=990–995|doi=10.1093/cid/ciu470|jstor=24032403|pmid=24962997}} * {{cite journal|last=McSeveney|first=Samuel T.|date=1986|title=Re-electing Lincoln: The Union Party Campaign and the Military Vote in Connecticut|url=https://archive.org/details/sim_civil-war-history_1986-05_32_2/page/139|journal=[[Civil War History]]|publisher=[[Kent State University Press]]|volume=32|issue=2|pages=139–158|doi=10.1353/cwh.1986.0032}} * {{cite book|title=The Constitution and American Political Development: An Institutional Perspective|publisher=[[University of Illinois Press]]|year=1992|isbn=978-0-252-01787-2|editor-last=Nardulli|editor-first=Peter F.}} * {{cite web|last=Neale|first=Thomas H.|date=2004|title=Presidential and Vice Presidential Succession: Overview and Current Legislation|publisher=[[Congressional Research Service]]|url=https://fas.org/sgp/crs/misc/RL31761.pdf|access-date=2023-01-08|archive-date=2020-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114173057/https://fas.org/sgp/crs/misc/RL31761.pdf|url-status=dead}} * {{cite journal|last1=Peabody|first1=Bruce G.|last2=Gant|first2=Scott E.|date=1999|title=The Twice and Future President: Constitutional Interstices and the Twenty-Second Amendment|url=https://scholarship.law.umn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1908&context=mlr|journal=[[Minnesota Law Review]]|volume=83|issue=565|issn=0026-5535}} * {{cite journal|last=Rossiter|first=Clinton|date=1962|title=Powers of the United States President and Congress|url=https://archive.org/details/sim_pakistan-horizon_1962_15_2/page/85|journal=Pakistan Horizon|volume=15|publisher=[[Pakistan Institute of International Affairs]]|issue=2|pages=85–92|jstor=41392704}} * {{cite journal|last1=Schaller|first1=Thomas F.|author-link1=Thomas Schaller|last2=Williams|first2=Thomas W.|date=2003|title='The Contemporary Presidency': Postpresidential Influence in the Postmodern Era|url=https://archive.org/details/sim_presidential-studies-quarterly_2003-03_33_1/page/188|journal=[[Presidential Studies Quarterly]]|publisher=[[Center for Congressional and Presidential Studies]]|volume=33|issue=1|pages=188–200|jstor=27552468}} * {{cite journal|last=Shugart|first=Matthew S.|date=2004|title=Elections': The American Process of Selecting a President: A Comparative Perspective|url=https://archive.org/details/sim_presidential-studies-quarterly_2004-09_34_3/page/632|journal=[[Presidential Studies Quarterly]]|publisher=[[Center for Congressional and Presidential Studies]]|volume=34|issue=3|pages=632–655|doi=10.1111/j.1741-5705.2004.00216.x|jstor=27552617}} * {{cite journal|last=Skau|first=George H.|date=1974|title=Franklin D. Roosevelt and the Expansion of Presidential Power|url=https://archive.org/details/sim_current-history_1974-06_66_394/page/246|journal=[[Current History]]|publisher=[[University of California Press]]|volume=66|issue=394|pages=246–275|doi=10.1525/curh.1974.66.394.246|jstor=45313079|s2cid=248394036}} '''Presidential biographies''' * {{cite web|last=Ambrose|first=Stephen E.|date=2000|orig-date=1999|title=Eisenhower, Dwight David|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700094|access-date= 14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700094|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Ambrosius|first=Lloyd E.|date=2000|orig-date=1999|title=Wilson, Woodrow|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600726|access-date= 14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600726|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Ammon|first=Harry|date=2000|orig-date=1999|title=Monroe, James|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300338|access-date= 14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300338|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Anbinder|first=Tyler|date=2000|orig-date=1999|title=Fillmore, Millard|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400374|access-date= 14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400374|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Banning|first=Lance|date=2000|orig-date=1999|title=Madison, James|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300303|access-date= 14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300303|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Brinkley|first=Alan|date=2000|orig-date=1999|title=Roosevelt, Franklin Delano|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600567|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600567|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Campbell|first=Ballard C.|date=2000|orig-date=1999|title=Cleveland, Grover|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500144|access-date= 14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500144|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Cole|first=Donald B.|date=2000|orig-date=1999|title=Van Buren, Martin|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300507|access-date= 14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300507|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Gara|first=Larry|date=2000|orig-date=1999|title=Pierce, Franklin|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400788|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400788|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Gardner|first=Lloyd|date=2000|orig-date=1999|title=Johnson, Lyndon Baines|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700147|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700147|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Gienapp|first=William E.|date=2000|orig-date=1999|title=Buchanan, James|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400170|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400170|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Gould|first=Lewis L.|date=2000|orig-date=1999|title=McKinley, William|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500507|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500507|isbn=978-0-19-860669-7|ref={{sfnRef|Gould (a)|2000}}}} * {{cite web|last=Gould|first=Lewis L.|date=2000|orig-date=1999|title=Taft, William Howard|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600642|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600642|isbn=978-0-19-860669-7|ref={{sfnRef|Gould (b)|2000}}}} * {{cite book|last=Greenberger|first=Scott S.|title=The Unexpected President: The Life and Times of Chester A. Arthur|url=https://archive.org/details/unexpectedpresid0000gree|date=2017|publisher=Da Capo Press|isbn=978-0-306-82390-9}} * {{cite web|last=Greene|first=John Robert|date=2013|title=Ford, Gerald R., Jr.|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-1501345|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.1501345|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Gutzman|first=K. R. Constantine|date=2000|orig-date=1999|title=Harrison, William Henry|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300211|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300211|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Hamby|first=Alonzo L.|date=2000|orig-date=1999|title=Truman, Harry S.|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700307|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700307|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Harbaugh|first=William H.|date=2000|orig-date=1999|title=Roosevelt, Theodore|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600569|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600569|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Hargreaves|first=Mary W. M.|date=2000|orig-date=1999|title=Adams, John Quincy|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300002|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300002|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Hawley|first=Ellis W.|date=2000|orig-date=1999|title=Harding, Warren Gamaliel|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600253|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600253|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Hoff|first=Joan|date=2000|orig-date=1999|title=Hoover, Herbert Clark|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600287|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600287|isbn=978-0-19-860669-7|ref={{sfnRef|Hoff (a)|2000}}}} * {{cite web|last=Hoff|first=Joan|date=2000|orig-date=1999|title=Nixon, Richard Milhous|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700684|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700684|isbn=978-0-19-860669-7|ref={{sfnRef|Hoff (b)|2000}}}} * {{cite web|last=Hoogenboom|first=Ari|date=2000|orig-date=1999|title=Hayes, Rutherford Birchard|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500331|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500331|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=McCoy|first=Donald R.|date=2000|orig-date=1999|title=Coolidge, Calvin|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0600109|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0600109|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=McDonald|first=Forrest|date=2000|orig-date=1999|title=Washington, George|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0200332|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0200332|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=McPherson|first=James M.|date=2000|orig-date=1999|title=Grant, Ulysses S.|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500291|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500291|isbn=978-0-19-860669-7|ref={{sfnRef|McPherson (a)|2000}}}} * {{cite web|last=McPherson|first=James M.|date=2000|orig-date=1999|title=Lincoln, Abraham|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400631|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400631|isbn=978-0-19-860669-7|ref={{sfnRef|McPherson (b)|2000}}}} * {{cite web|last=Parmet|first=1917–22 November 1963)|date=2000|orig-date=1999|title=Kennedy, John Fitzgerald|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700152|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700152|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Pencak|first=William|date=2000|orig-date=1999|title=Adams, John|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0100007|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0100007|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Peskin|first=Allan|date=2000|orig-date=1999|title=Garfield, James Abram|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500264|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500264|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Peterson|first=Merrill D.|date=2000|title=Jefferson, Thomas|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0200196|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0200196|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Rawley|first=James A.|date=2000|orig-date=1999|title=Polk, James Knox|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400795|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400795|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Reeves|first=Thomas C.|date=2000|orig-date=1999|title=Arthur, Chester Alan|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500033|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500033|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Remini|first=Robert V.|date=2000|orig-date=1999|title=Jackson, Andrew|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0300238|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0300238|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Schaller|first=Michael|date=2004|title=Reagan, Ronald Wilson|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0700791|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0700791|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Shade|first=William G.|date=2000|orig-date=1999|title=Tyler, John|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0401004|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0401004|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Smith|first=Elbert B.|date=2000|orig-date=1999|title=Taylor, Zachary|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400978|access-date=14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400978|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Spetter|first=Allan Burton|date=2000|orig-date=1999|title=Harrison, Benjamin|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0500320|access-date= 14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0500320|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|last=Trefousse|first=Hans L.|date=2000|orig-date=1999|title=Johnson, Andrew|url=https://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0400566|access-date= 14 Mai 2022|website=[[American National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0400566|isbn=978-0-19-860669-7}} * {{cite web|title=Calvin Coolidge|url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/calvin-coolidge/#:~:text=At%202%3A30%20on%20the,hand%20on%20the%20family%20Bible.|access-date=July 31, 2022|publisher=[[whitehouse.gov]]|ref={{sfnRef|whitehouse.gov (a)}}|archive-date=2019-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191124110335/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/calvin-coolidge/#:~:text=At%202%3A30%20on%20the,hand%20on%20the%20family%20Bible.|url-status=dead}} * {{cite web|title=James Carter|url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/james-carter/|access-date= 14 Mai 2022|publisher=[[whitehouse.gov]]|ref={{sfnRef|whitehouse.gov (b)}}|archive-date=2018-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921060713/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/james-carter/|url-status=dead}} * {{cite web|title=George H. W. Bush|url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/george-h-w-bush/|access-date= 14 Mai 2022|publisher=[[whitehouse.gov]]|ref={{sfnRef|whitehouse.gov (c)}}}}{{Dolen marw|date= 2025 Chwefror |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web|title=William J. Clinton|url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/william-j-clinton/|access-date= 14 Mai 2022|publisher=[[whitehouse.gov]]|ref={{sfnRef|whitehouse.gov (d)}}|archive-date=2018-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908213839/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/william-j-clinton/|url-status=dead}} * {{cite web|title=George W. Bush|url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/george-w-bush/|access-date= 14 Mai 2022|publisher=[[whitehouse.gov]]|ref={{sfnRef|whitehouse.gov (e)}}|archive-date=2023-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728190637/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/george-w-bush/|url-status=dead}} * {{cite web|title=Barack Obama|url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/barack-obama/|access-date=14 Mai 2022|publisher=[[whitehouse.gov]]|ref={{sfnRef|whitehouse.gov (f)}}|archive-date=2022-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220514111356/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/barack-obama/|url-status=dead}} * {{cite web|title=Donald Trump|url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/donald-j-trump/|access-date=14 Mai 2022|publisher=[[whitehouse.gov]]|ref={{sfnRef|whitehouse.gov (g)}}|archive-date=2021-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519072258/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/donald-j-trump/|url-status=dead}} * {{cite web|title=Joe Biden|url=https://www.whitehouse.gov/administration/president-biden/|access-date=14 Mai 2022|publisher=[[whitehouse.gov]]|ref={{sfnRef|whitehouse.gov (h)}}|archive-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205094010/https://www.whitehouse.gov/administration/president-biden/|url-status=dead}} '''Online sources''' * {{cite news|last1=Horsley|first1=Scott|last2=Rosenbaum|first2=Marcus|last3=Kesbeh|first3=Dina|date=November 20, 2018|title=Former President George H.W. Bush Dies At 94|publisher=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2018/11/30/423556608/former-president-george-h-w-bush-dies-at-94|access-date=2022-01-11}} * {{cite news|last=Jamison|first=Dennis|date= 31 Rhagfyr 2014|title=George Washington' Views on Political Parties in America|newspaper=[[The Washington Times]]|url=https://www.washingtontimes.com/news/2014/dec/31/george-washingtons-views-political-parties-america/|access-date= 20 Chwefror 2020}} * {{cite web|title=Creating the United States: Formation of Political Parties|publisher=[[Library of Congress]]|url=https://www.loc.gov/exhibits/creating-the-united-states/formation-of-political-parties.html|access-date= 31 Gorffennaf 2022|ref={{sfnRef|LOC (2)}}}} * {{cite web|title=President's Swearing-in Ceremony|publisher=[[United States Senate]]|url=https://www.inaugural.senate.gov/presidents-swearing-in-ceremony/|access-date=July 31, 2022|ref={{sfnRef|Senate}}}} * {{cite news|last=Tumulty|first=Karen|date= 30 Tachwedd 2018|title=George H.W. Bush, 41st President of the United States, Dies at 94|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/george-hw-bush-41st-president-of-the-united-states-dies-at-94/2018/11/30/42fa2ea2-61e2-11e8-99d2-0d678ec08c2f_story.html|url-access=subscription|access-date= 23 Tachwedd 2021}} {{Refend}} {{Arlywyddion UDA}} [[Categori:Arlywyddion yr Unol Daleithiau]] iv83kf7sabyt7n70bey0tbcummqqdv9 Rhestr ffilmiau â'r elw mwyaf 0 454876 14891697 14891618 2026-05-09T13:53:29Z Craigysgafn 40536 14891697 wikitext text/x-wiki {{Pethau | image = Poster_-_Gone_With_the_Wind_01.jpg | testun = Daliodd ''[[Gone with the Wind (ffilm)|Gone with the Wind]]'' y record am y ffilm mwyaf proffidiol am ddau-ddeg-pump mlynedd, ac ar ôl addasu ar gyfer chwyddiant, mae wedi creu mwy o elw nag unrhyw ffilm arall erioed.}} Dyma restr o '''ffilmiau''' sydd wedi gwneud yr '''elw''' (crynswth) mwyaf. Mae [[Ffilm|ffilmiau'n]] cynhyrchu incwm o sawl ffrwd refeniw, gan gynnwys [[Sinema|arddangosfa theatrig]], [[fideo cartref]], hawliau darlledu teledu, a marchnata. Fodd bynnag, enillion [[swyddfa docynnau]] theatrig yw'r prif fetrig ar gyfer cyhoeddiadau masnach wrth asesu llwyddiant ffilm, yn bennaf oherwydd argaeledd y data o'i gymharu â ffigurau gwerthu ar gyfer fideo cartref a hawliau darlledu, ond hefyd oherwydd arfer hanesyddol. Ar y rhestr mae siartiau o enillwyr uchaf y swyddfa docynnau (wedi'u rhestru yn ôl gwerth enwol a gwir werth eu refeniw). Mae hefyd siart o ffilmiau â chrynswth mwyaf yn ôl blwyddyn galendr, llinell amser sy'n dangos trawsnewidiad y record ffilm â'r cyfanswm mwyaf, a siart o'r masnachfreintiau a'r cyfresi ffilm â'r crynswth mwyaf. Mae'r holl siartiau'n cael eu rhestru yn ôl perfformiad swyddfa docynnau theatraidd ryngwladol lle bo modd, heb gynnwys incwm sy'n deillio o fideo cartref, hawliau darlledu, a nwyddau. Yn draddodiadol, ffilmiau rhyfel, sioeau cerdd, a dramâu hanesyddol fu'r genres mwyaf poblogaidd, ond mae ffilmiau masnachfraint wedi bod ymhlith perfformwyr gorau'r 21ain ganrif. Mae diddordeb mawr yn y genre archarwyr, gyda deg ffilm yn y [[Bydysawd Sinematig Marvel]] yn ymddangos ymhlith yr enillwyr enwol. Y ffilm archarwr fwyaf llwyddiannus, ''Avengers: Endgame'', hefyd yw'r ail ffilm â'r cynnydd mwyaf ar y "siart enillion enwol", ac mae pedair ffilm i gyd yn seiliedig ar y llyfrau comig ''Avengers'' sy'n rhestru yn yr ugain uchaf. Mae addasiadau Marvel Comics eraill hefyd wedi cael llwyddiant gyda'r eiddo ''[[Spider-Man (cyfres ffilm)|Spider-Man]]'' ac ''X-Men'', tra bod ffilmiau sy'n seiliedig ar ''Batman'' a ''Superman'' o [[DC Comics]] wedi perfformio'n dda ar y cyfan. Cynrychiolir ''[[Star Wars]]'' hefyd yn y "siart enillion enwol" gyda phum ffilm, tra bod masnachfreintiau ''Harry Potter'', ''Jurassic Park'' a ''Pirates of the Caribbean'' yn cael lle amlwg. Er bod y "siart enillion enwol" yn cael ei ddominyddu gan ffilmiau wedi'u haddasu o briodweddau a dilyniannau sy'n bodoli eisoes, ''[[Avatar (ffilm 2009)|Avatar]] sydd ar y brig, sef ffilm'' wreiddiol. Mae ffilmiau teulu animeiddiedig wedi perfformio'n gyson o dda, gyda [[Rhestr ffilmiau animeiddiedig Disney|ffilmiau Disney yn]] mwynhau ail-rhyddhau proffidiol cyn yr oes fideo cartref. Mwynhaodd Disney lwyddiant diweddarach hefyd gyda ffilmiau fel ''[[Frozen (ffilm 2013)|Frozen I]]'' a ''II'', ''[[Zootopia]]'', a ''[[The Lion King]]'' ( gyda'i ail-wneud wedi'i animeiddio â chyfrifiadur fel y ffilm animeiddiedig â'r cynnydd mwyaf), yn ogystal â'i frand Pixar, y mae ''[[Incredibles 2]]'' ohono, ''[[Toy Story 3]]'' a ''[[Toy Story 4|4]]'', a ''[[Finding Dory]]'' fu'r perfformwyr gorau. Y tu hwnt i animeiddiadau Disney a Pixar, mae'r gyfres ''Despicable Me'', ''Shrek'', ac ''Ice Age'' wedi cael y llwyddiant mwyaf. Er bod [[chwyddiant]] wedi erydu cyflawniadau'r rhan fwyaf o ffilmiau o'r 1950au, 1960au, a'r 1970au, mae masnachfreintiau sy'n tarddu o'r cyfnod hwnnw sy'n dal i fod yn weithredol. Heblaw am fasnachfreintiau ''Star Wars'' a ''Superman'', mae ffilmiau ''James Bond'' a ''Godzilla'' yn dal i gael eu rhyddhau o bryd i'w gilydd; mae pob un o'r pedwar ymhlith y masnachfreintiau â'r cynnydd mwyaf. Mae rhai o'r ffilmiau hŷn a ddaliodd y record o ran ffilmiau â'r enillion uchaf yn dal i fod â chrynswth parchus yn ôl safonau heddiw, ond nid ydynt bellach yn cystadlu'n rhifiadol yn erbyn enillwyr heddiw mewn cyfnod o brisiau tocynnau unigol llawer uwch. Pan gaiff y prisiau hynny eu haddasu ar gyfer chwyddiant, fodd bynnag, yna ''[[Gone with the Wind (ffilm)|Gone with the Wind]]'' —sef y ffilm â’r cynnydd mwyaf yn llwyr ers pum mlynedd ar hugain—yw’r ffilm â’r cynnydd mwyaf erioed o hyd. Mynegir yr holl grosiau ar y rhestr mewn doleri'r UD yn ôl eu gwerth enwol, ac eithrio lle nodir yn wahanol. {{Terfyn TOC|2}} == Ffilmiau â'r crynswth uchaf == [[Delwedd:James_Cameron_by_Gage_Skidmore.jpg|alt=A portrait of a middle aged man with greying hair.|de|bawd| Ysgrifennwyd a chyfarwyddwyd ''Avatar'', y ffilm â'r crynswth mwyaf, gan [[James Cameron]].]] Gyda chrynswth swyddfa docynnau fyd-eang o dros $2.9&nbsp;biliwn, mae ''Avatar'' yn cael ei gyhoeddi fel y ffilm "crynswth uchaf", ond mae hawliadau o'r fath fel arfer yn cyfeirio at refeniw [[Sinema|theatrig]] yn unig ac nid ydynt yn ystyried incwm [[Fideo cartref|fideo]] a [[Teledu|theledu]] cartref, a all ffurfio cyfran sylweddol o enillion ffilm. Unwaith y bydd refeniw o adloniant cartref wedi'i gynnwys, nid yw'n glir ar unwaith pa ffilm yw'r mwyaf llwyddiannus. Enillodd ''[[Titanic (ffilm 1997)|Titanic]]'' $1.2&nbsp;biliwn o werthiannau a rhenti [[fideo]] a DVD, yn ychwanegol at y $2.2&nbsp;biliwn wedi'i grosio mewn theatrau. Er nad oes data gwerthiant cyflawn ar gael ar gyfer ''Avatar'', enillodd $345&nbsp;miliwn o werthiant un ar bymtheg&nbsp;miliwn o unedau DVD a Blu-ray yng Ngogledd America,<ref>{{Cite web|title=Avatar – Video Sales|website=[[The Numbers (website)|The Numbers]]|publisher=Nash Information Services, LLC|url=https://www.the-numbers.com/movie/Avatar#tab=video-sales|access-date=12 Tachwedd 2013|archive-date=2018-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181125204128/https://www.the-numbers.com/movie/Avatar#tab=video-sales|url-status=dead}}</ref> ac yn y pen draw gwerthwyd cyfanswm o ddeg ar hugain&nbsp;miliwn o unedau DVD a Blu-ray ledled y byd.<ref>{{Cite news|title=Unkind unwind|date= 17 Mawrth 2011|work=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/briefing/2011/03/17/unkind-unwind|access-date= 6 Ebrill 2022}}</ref> Ar ôl cyfrif am incwm fideo cartref, mae'r ddwy ffilm wedi ennill dros $3&nbsp;biliwn yr un. Bydd hawliau darlledu teledu hefyd yn ychwanegu'n sylweddol at enillion ffilm, gyda ffilm yn aml yn ennill cymaint ag 20–25% o'i swyddfa docynnau theatrig am ychydig o rediadau teledu ar ben refeniw talu-wrth- wylio;<ref>{{Cite book|last=Vogel|first=Harold L.|year=2010|title=Entertainment Industry Economics: A Guide for Financial Analysis|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-1-107-00309-5|page=[https://books.google.co.uk/books?id=BfyFFCyRvX0C&pg=PA224 224]}}</ref> Enillodd ''Titanic'' $55 arall&nbsp;miliwn o hawliau darlledu [[NBC]] a [[HBO]],sy'n cyfateb i tua 9% o'i gros Gogledd America. Pan fo ffilm yn fasnachol iawn, gall ei refeniw ategol (e.e tegannau, sioeau gerdd) fod llawer mwy na refeniw o werthiannau y ffilm ei hun.<ref>{{Cite news|last=Clark|first=Emma|title=How films make money|date=November 12, 2001|work=[[BBC News]]|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/1646640.stm|access-date= 12 Ebrill 2012}}</ref> ''Er enghraifft, enillodd y Lion King'' (1994) dros $2&nbsp;biliwn mewn gwerthiannau swyddfa docynnau a fideos cartref, ond $8&nbsp;biliwn a enillwyd mewn swyddfeydd tocynnau ledled y byd gan [[The Lion King (sioe gerdd)|yr addasiad llwyfan]].<ref>{{Cite web|first=Lee|last=Seymour|title=Over The Last 20 Years, Broadway's 'Lion King' Has Made More Money For Disney Than 'Star Wars'|date=December 18, 2017|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/sites/leeseymour/2017/12/18/the-lion-king-is-making-more-money-for-disney-than-star-wars/#268447731ff0|access-date=July 28, 2019}}</ref> Gall marchnata fod yn hynod broffidiol hefyd: gwerthodd ''y Lion King'' $3&nbsp;biliwn o nwyddau,<ref>{{Cite news|title=The Entertainment Glut|date= 15 Chwefror 1998|work=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1998-02-15/the-entertainment-glut|access-date= 6 Ebrill 2022}}</ref> ond enillodd ''[[Cars]]'' werthiannau nwyddau byd-eang o dros $8&nbsp;biliwn yn y pum mlynedd ar ôl ei ryddhau yn 2006.<ref>{{Cite news|first=Georg|last=Szalai|title=Disney: 'Cars' Has Crossed $8&nbsp;Billion in Global Retail Sales|date= 14 Chwefror 2011|access-date= 6 Ebrill 2022|work=[[The Hollywood Reporter]]|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/disney-cars-has-crossed-8-99438/|archive-url=https://web.archive.org/web/20110319190512/http://www.hollywoodreporter.com/news/disney-cars-has-crossed-8-99438|archive-date= 19 Mawrth 2011}}</ref><ref>{{Cite news|last=Chmielewski|first=Dawn C.|last2=Keegan|first2=Rebecca|title=Merchandise sales drive Pixar's 'Cars' franchise|date=June 21, 2011|work=[[Los Angeles Times]]|url=https://articles.latimes.com/2011/jun/21/business/la-fi-ct-cars2-20110621|access-date= 12 Ebrill 2012}}</ref> Dim ond $462&nbsp;miliwn mewn enillodd Cars drwy refeniw theatrig, mewn cymhariaeth.<ref>{{Cite web|title=Pixar – Worldwide (Unadjusted)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=pixar.htm|access-date= 12 Ebrill 2012}}</ref> Cafodd Pixar ergyd enfawr arall gyda ''Toy Story 3'', a gynhyrchodd bron i $10&nbsp;biliwn mewn gwerthiannau manwerthu nwyddau yn ychwanegol at y $1&nbsp;biliwn a enillwyd yn y swyddfa docynnau.<ref>{{Cite news|first=Christopher|last=Palmeri|first2=Anousha|last2=Sakoui|title=More Disney Fun and Games With 'Toy Story 4' in 2017|date=November 7, 2014|work=[[Bloomberg News]]|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-11-07/more-disney-fun-and-games-with-toy-story-4-in-2017|access-date=June 30, 2015}}</ref> Ar y siart hwn, mae ffilmiau'n cael eu rhestru yn ôl y refeniw o arddangosfa theatrig yn ôl eu gwerth enwol, ynghyd â'r swyddi uchaf a gyrhaeddwyd ganddynt. Mae cyfanswm o bum ffilm wedi creu cyfanswm o fwy na $2&nbsp;biliwn ledled y byd, gydag ''Avatar'' yn y safle uchaf. Mae pob un o'r ffilmiau wedi cael rhediad theatrig (gan gynnwys ail-rhyddhau) yn yr 21ain ganrif. Nid yw ffilmiau nad tu hwnt i'r cyfnod hwn yn ymddangos ar y siart oherwydd nad yw chwyddiant pris tocyn, maint y boblogaeth a thueddiadau prynu tocynnau yn cael eu hystyried. {| class="wikitable sortable" !Rhif !Brig !Teitl !Cryswth Byd-Eang !Blwyddyn !Cyfeiriad(au) |- |1 |1 !''[[Avatar (ffilm 2009)|Avatar]]'' |$2,922,917,914 |2009 |- |2 |1 !''[[Avengers: Endgame]]'' |$2,797,501,328 |2019 |<ref name="endgame2" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt4154796/|title=Avengers: Endgame (2019)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 13 Mawrth 2021}}</ref><ref name="endgame peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023105800/https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-date= 23 Hydref 2019}}</ref> |- |3 |1 !''[[Titanic (ffilm 1997)|Titanic]]'' |${{formatnum:{{#expr:1843221532+343550770+691642+71352}}}} |1997 |<ref name="titanic2" group="#">''Titanic'' * Pre-2020 releases: {{cite web|title=Titanic (1997)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0120338/|archive-url=https://web.archive.org/web/20191027003338/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0120338/|archive-date=October 27, 201}} * 2020 Re-release: {{cite web|title=Titanic (2020 Re-release)|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr2694926853/}}</ref><ref name="titanic peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20010716094602/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-date=July 16, 2001}}</ref> |- |4 |3 !''[[Star Wars: The Force Awakens]]'' |$2,068,223,624 |2015 |<ref name="sw7" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2488496/|title=Star Wars: The Force Awakens (2015)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=August 15, 2016}}</ref><ref name="sw7 peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405200403/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-date= 5 Ebrill 2016}}</ref> |- |5 |4 !''[[Avengers: Infinity War]]'' |$2,048,359,754 |2018 |<ref name="infinity war" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt4154756/|title=Avengers: Infinity War (2018)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 13 Ionawr 2019}}</ref><ref name="infinity war peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401194157/https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-date= 1 Ebrill 2019}}</ref> |- |6 |6 !''[[Spider-Man: No Way Home]]'' |$1,916,306,995 |2021 |<ref name="nwh" group="#">{{Cite web|title=Spider-Man: No Way Home (2021)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt10872600/|access-date=November 30, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729180644/https://www.boxofficemojo.com/title/tt10872600/|archive-date=July 29, 2022}}</ref><ref name="No Way Home peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729144809/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW|archive-date=July 29, 2022}}</ref> |- |7 |3 !''[[Jurassic World]]'' |$1,671,537,444 |2015 |<ref name="jurassic world" group="#">{{cite web|title=Jurassic World (2015)|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0369610/|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 7 Mawrth 2022}}</ref><ref name="jurassic world peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126172916/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world|archive-date= 26 Tachwedd 2015}}</ref> |- |8 |7 !''[[The Lion King]]'' |$1,656,943,394 |2019 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt6105098/|title=The Lion King|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 8 Ionawr 2020}}</ref><ref name="endgame peak" group="#" /> |- |9 |9 !''[[Avatar: The Way of Water]]'' |$1,558,195,379 |2022 |<ref name="avatar2" group="#">{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1630029/?ref_=bo_gr_ti|title=Avatar: The Way of Water (2022)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 7 Ionawr 2023}}</ref><ref group="#">{{Cite The Numbers|id=Avatar-The-Way-of-Water-(2022)|title=Avatar: The Way of Water (2022)|access-date= 7 Ionawr 2023}}</ref> |- |10 |3 !{{Sort|Avengers|[[The Avengers (2012 film)|''The Avengers'']]}} |$1,518,812,988 |2012 |<ref name="avengers" group="#">{{cite web|title=The Avengers (2012)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0848228/|access-date= 28 Ionawr 2017}}</ref><ref name="avengers peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001185608/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world|archive-date=October 1, 2012}}</ref> |- |11 |4 !''Furious 7'' |$1,516,045,911 |2015 |<ref name="fast7" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2820852/|title=Furious 7 (2015)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=December 23, 2015}}</ref><ref name="furious 7 peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626115331/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-date=June 26, 2015}}</ref> |- |12 |11 !''[[Top Gun: Maverick]]'' |$1,488,732,821 |2022 |<ref name="tgm" group="#">{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1745960/?ref_=bo_gr_ti|title=Top Gun: Maverick (2022)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=December 16, 2022}}</ref><ref name="Maverick peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229140535/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW|archive-date= 29 Rhagfyr 2022}}</ref> |- |13 |10 !''[[Frozen II]]'' |$1,450,026,933 |2019 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt4520988/?ref_=bo_gr_ti|title=Frozen II|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 26 Mawrth 2020}}</ref><ref name="covid peak" group="#">{{cite web|title=Top Lifetime Grosses – Worldwide|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801201335/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW|archive-date= 1 Awst 2020}}</ref> |- |14 |5 !''[[Avengers: Age of Ultron]]'' |$1,402,809,540 |2015 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2395427/|title=Avengers: Age of Ultron (2015)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 8 Ionawr 2022}}</ref><ref name="furious 7 peak" group="#" /> |- |15 |9 !''[[Black Panther (ffilm)|Black Panther]]'' |$1,347,280,838 |2018 |<ref name="black panther" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1825683/|title=Black Panther (2018)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=October 29, 2018}}</ref><ref group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180701190816/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world|archive-date=July 1, 2018}}</ref> |- |16 |3 !''[[Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2]]'' |$1,342,025,430 |2011 |<ref name="hp7.2" group="#">''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2'' * Total: {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1201607/|title=Harry Potter and the Deathly Hallows Part 2 (2011)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=June 15, 2020}} * Production cost: {{cite news|last=Frankel|first=Daniel|title=Get Ready for the Biggest 'Potter' Opening Yet|work=[[The Wrap]]|date=November 17, 2010|url=https://www.thewrap.com/movies/article/get-ready-biggest-potter-opening-yet-22607|access-date= 27 Awst 2011|archive-date=2010-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20101120233859/http://www.thewrap.com/movies/article/get-ready-biggest-potter-opening-yet-22607|url-status=dead}}</ref><ref name="HP8 peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20111031012438/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-date=October 31, 2011}}</ref> |- |17 |9 !''[[Star Wars: The Last Jedi]]'' |$1,332,539,889 |2017 |<ref name="sw8" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2527336/|title=Star Wars: The Last Jedi|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 21 Mai 2018}}</ref><ref name="SW8 peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world|archive-url=https://web.archive.org/web/20180427125111/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world|archive-date= 27 Ebrill 2018}}</ref> |- |18 |12 !''[[Jurassic World: Fallen Kingdom]]'' |$1,309,484,461 |2018 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt4881806/|title=Jurassic World: Fallen Kingdom (2018)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 12 Ionawr 2019}}</ref><ref name="infinity war peak" group="#" /> |- |19 |5 !''[[Frozen (ffilm 2013)|Frozen]]'' |{{ref|Frozen|F}}${{formatnum:{{#expr:1274219009-<!--JAPAN TOTAL BY 8/3/2014-->247650477+<!--JAPAN TOTAL-->249036646-<!--SPAIN TOTAL BY 7/27/2014-->21668593+<!--SPAIN TOTAL-->22492845+<!--NIGERIA TOTAL-->167333+<!--UK-->(40960083-39090985)/0.63866+(41087765-40960083)/0.64136+(41170608-41087765)/0.636+(42840559-41170608)/0.7497+(42976318-42840559)/0.742+<!--GERMANY-->42526744-35098170 round -6}}}} |2013 |<ref name="Frozen" group="#">''Frozen'' * {{cite web|title=Frozen (2013) – International Box Office Results|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=frozen2013.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809232736/http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=frozen2013.htm|archive-date=9 Awst 2014}} * {{cite web|title=Frozen (2013) – International Box Office Results: Japan|website=Box Office Mojo|url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&country=JP&id=frozen2013.htm|access-date= 3 Medi 2014}} :: Total as of August 3, 2014: $247,650,477 :: Total as of August 31, 2014: $249,036,646 * {{cite web|title=Frozen (2013) – International Box Office Results: Nigeria|website=Box Office Mojo|url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&country=NG&id=frozen2013.htm|access-date=September 3, 2014}} :: Total as of August 17, 2014: $167,333 * {{cite web|title=Frozen (2013) – International Box Office Results: Spain|website=Box Office Mojo|url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&country=ES&id=frozen2013.htm|access-date=November 6, 2014}} :: Total as of July 27, 2014: $21,668,593 :: Total as of November 2, 2014: $22,492,845 * {{cite web|title=Frozen (2013) – International Box Office Results: United Kingdom|website=Box Office Mojo|url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&country=UK&id=frozen2013.htm|access-date= 30 Mawrth 2016}} :: Total as of June 8, 2014: £39,090,985 :: Total as of November 30, 2014: £40,960,083 ($1 = £0.63866) :: Total as of December 7, 2014: £41,087,765 ($1 = £0.64136) :: Total as of December 14, 2014: £41,170,608 ($1 = £0.636) :: Total as of November 26, 2017: £42,840,559 ($1 = £0.7497) :: Total as of December 3, 2017: £42,976,318 ($1 = £0.742) * {{cite web|title=Frozen (2013) – International Box Office Results: Germany|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&country=DE&id=frozen2013.htm|access-date= 30 Mawrth 2016}} :: Total as of 30 Mawrth 2014: €35,098,170 :: Total as of 18 Hydref 2015: €42,526,744 </ref><ref name="frozen peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702050222/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-date= 2 Gorffennaf 2014}}</ref> |- |20 |10 !''[[Beauty and the Beast (ffilm 2017)|Beauty and the Beast]]'' |$1,263,521,126 |2017 |<ref name="beauty" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2771200/|title=Beauty and the Beast (2017)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=September 5, 2017}}</ref><ref name="Beauty peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211010216/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world|archive-date=December 11, 2017}}</ref> |- |21 |15 !''[[Incredibles 2]]'' |$1,242,805,359 |2018 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt3606756/|title=Incredibles 2 (2018)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 25 Mawrth 2019}}</ref><ref name="infinity war peak" group="#" /> |- |22 |11 ![[The Fate of The Furious]] |{{ref|Fast 8|F8}}$1,238,764,765 |2017 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=furious8.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822151827/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=furious8.htm|title=The Fate of the Furious (2017)|website=[[Box Office Mojo]]|archive-date=August 22, 2017}}</ref><ref name="Beauty peak" group="#" /> |- |23 |5 !''[[Iron Man 3]]'' |$1,214,811,252 |2013 |<ref name="iron man 3" group="#">{{cite web|title=Iron Man 3 (2013)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1300854/|access-date=October 28, 2013}}</ref><ref name="iron man 3 peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221101228/http://boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-date= 21 Chwefror 2014}}</ref> |- |24 |10 !''[[Minions]]'' |$1,159,398,397 |2015 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2293640/|title=Minions (2015)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 2 Ionawr 2016}}</ref><ref name="jurassic world peak" group="#" /> |- |25 |12 !''[[Captain America: Civil War]]'' |$1,153,329,473 |2016 |<ref name="civil war" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt3498820/|title=Captain America: Civil War (2016)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=August 24, 2020}}</ref><ref name="civil war peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160801231148/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-date=August 1, 2016}}</ref> |- |26 |20 !''[[Aquaman]]'' |$1,148,485,886 |2018 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1477834/|title=Aquaman (2018)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=August 24, 2020}}</ref><ref name="infinity war peak" group="#" /> |- |27 |2 !{{Sort|Lord of the Rings: Return of the King|''[[The Lord of the Rings: The Return of the King]]''}} |$1,146,457,748 |2003 |<ref name="lotr3" group="#">{{cite web|title=The Lord of the Rings: The Return of the King|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0167260/|access-date= 5 Ionawr 2023}}</ref><ref name="ROTK peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040605104640/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-date=June 5, 2004}}</ref> |- |28 |24{{ref|LOTR3|RK}} !''[[Spider-Man: Far From Home]]'' |$1,131,927,996 |2019 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt6320628/|title=Spider-Man: Far From Home|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=November 27, 2019}}</ref><ref name="endgame peak" group="#" /> |- |29 |23{{ref|LOTR3|RK}} !''[[Captain Marvel]]'' |$1,128,274,794 |2019 |<ref name="captain marvel" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt4154664/|title=Captain Marvel (2019)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=July 21, 2019}}</ref><ref name="captain marvel peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723022509/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-date=July 23, 2019}}</ref> |- |30 |5{{ref|LOTR3|RK}} !''[[Transformers: Dark of The Moon|Transformers: Dark of the Moon]]'' |$1,123,794,079 |2011 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1399103/|title=Transformers: Dark of the Moon (2011)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 18 Ionawr 2014}}</ref><ref name="HP8 peak" group="#" /> |- |31 |7 !''[[Skyfall]]'' |$1,108,561,013 |2012 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1074638/|title=Skyfall (2012)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 1 Ebrill 2013}}</ref><ref name="Skyfall peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130303064100/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-date= 3 Mawrth 2013}}</ref> |- |32 |10 !''[[Transformers: Age of Extinction]]'' |$1,104,054,072 |2014 |<ref name="transformers" group="#">{{cite web|title=Transformers: Age of Extinction|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2109248/|access-date= 17 Mai 2015}}</ref><ref name="Transformers 4 peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102142043/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-date=November 2, 2014}}</ref> |- |33 |7 !{{Sort|Dark Knight Rises|''[[The Dark Knight Rises]]''}} |$1,081,169,825 |2012 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1345836/|title=The Dark Knight Rises (2012)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=November 4, 2022}}</ref><ref name="Ice Age 3 peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121203161005/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world|archive-date=December 3, 2012}}</ref> |- |34 |31 !''[[Joker]]'' |$1,074,458,282 |2019 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt7286456/|title=Joker (2019)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 30 Tachwedd 2022}}</ref><ref name="covid peak" group="#" /> |- |35 |32 !''[[Star Wars: The Rise of Skywalker]]'' |$1,074,144,248 |2019 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl3305145857/?ref_=bo_hm_rd|title=Star Wars: Episode IX - The Rise of Skywalker|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 21 Mawrth 2020}}</ref><ref name="covid peak" group="#" /> |- |36 |30 !''[[Toy Story 4]]'' |$1,073,394,593 |2019 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1979376/|title=Toy Story 4|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=December 7, 2019}}</ref><ref name="endgame peak" group="#" /> |- |37 |4{{ref|TS3|TS3}} !''[[Toy Story 3]]'' |$1,066,969,703 |2010 |<ref name="ts3" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0435761/|title=Toy Story 3 (2010)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 17 Mawrth 2010}}</ref><ref name="toy story 3 peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718213347/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-date=July 18, 2011}}</ref> |- |38 |3 !''[[Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest]]'' |$1,066,179,725 |2006 |<ref name="potc2" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0383574/|title=Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest (2006)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 11 Ionawr 2010}}</ref><ref name="POTC 2 peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20061201034741/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world|archive-date=December 1, 2006}}</ref> |- |39 |20 !''[[Rogue One|Rogue One: A Star Wars Story]]'' |$1,057,420,387 |2016 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt3748528/|title=Rogue One: A Star Wars Story (2016)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=September 2, 2022}}</ref><ref name="rogue one peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170419162412/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world|archive-date= 19 Ebrill 2017}}</ref> |- |40 |34 !''[[Aladdin (ffilm 2019)|Aladdin]]'' |$1,050,693,953 |2019 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt6139732/|title=Aladdin (2019)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=November 2, 2019}}</ref><ref name="endgame peak" group="#" /> |- |41 |6 !''[[Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides]]'' |$1,045,713,802 |2011 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1298650/|title=Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=August 22, 2011}}</ref><ref name="toy story 3 peak" group="#" /> |- |42 |24 !''[[Despicable Me 3]]'' |$1,034,799,409 |2017 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt3469046/|title=Despicable Me 3 (2017)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 28 Chwefror 2018}}</ref><ref name="Beauty peak" group="#" /> |- |43 |1 !''[[Jurassic Park (ffilm)|Jurassic Park]]'' |${{formatnum:{{#expr:1033928303+<!--2022 REISSUE-->270700}}}} |1993 |<ref name="jp2" group="#">''Jurassic Park'' * Pre-2022 releases: {{cite web|title=Jurassic Park (1993)|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0107290/?ref_=bo_cso_table_42|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126121145/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0107290/?ref_=bo_cso_table_42|archive-date=2021-01-26|access-date= 7 Mawrth 2022|website=[[Box Office Mojo]]}} * 2022 re-release: {{cite web|title=Jurassic Park (2022 Re-release)|url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr4086256133/|url-status=|archive-url=|archive-date=|access-date=July 1, 2022|website=Box Office Mojo}} * As of 2010: {{harvnb|Block|Wilson|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA756#v=twopage 756–757]}}.</ref><ref name="Jurassic Park peak" group="#">{{cite book|first=Peter|last=Krämer|chapter=Women First: Titanic, Action-Adventure Films, and Hollywood's Female Audience|pages=[https://archive.org/details/titanicanatomyof0000unse/page/108 108]–[https://books.google.com/books?id=q1Q8PlAnosQC&pg=PA130 130]|title=Titanic: Anatomy of a Blockbuster|editor1-first=Kevin S.|editor1-last=Sandler|editor2-first=Gaylyn|editor2-last=Studlar|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=1999|isbn=978-0-8135-2669-0|chapter-url=https://archive.org/details/titanicanatomyof0000unse/page/108}}</ref> |- |44 |22 !''[[Finding Dory]]'' |$1,028,570,889 |2016 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2277860/|title=Finding Dory (2016)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 24 Ebrill 2017}}</ref><ref name="Dory peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225234827/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world|archive-date=December 25, 2016}}</ref> |- |45 |2 !''[[Star Wars Episode I: The Phantom Menace|Star Wars: Episode I – The Phantom Menace]]'' |$1,027,044,677 |1999 |<ref name="tpm" group="#">''Star Wars Episode I: The Phantom Menace'' * Total: {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars.htm|title=Star Wars: Episode I – The Phantom Menace (1999)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 2 Ebrill 2012}} * Original release: {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars.htm|title=Star Wars: Episode I – The Phantom Menace (1999)|website=Box Office Mojo|access-date=November 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719051149/http://boxofficemojo.com/movies/?id=starwars.htm|archive-date=July 19, 2011|quote=$924,317,558}}</ref><ref name="titanic peak" group="#" /> |- |46 |5 !''[[Alice in Wonderland (ffilm 2010)|Alice in Wonderland]]'' |$1,025,467,110 |2010 |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1014759/|title=Alice in Wonderland (2010)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=July 17, 2011}}</ref><ref name="Alice peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20100701022108/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world|archive-date=July 1, 2010}}</ref> |- |47 |24 !''[[Zootopia]]'' |$1,023,784,195 |2016 |<ref name="zootopia" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2948356/|title=Zootopia (2016)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 7 Ionawr 2017}}</ref><ref name="civil war peak" group="#" /> |- |48 |14 !{{Sort|Hobbit: Unexpected Journey|''[[The Hobbit: An Unexpected Journey]]''}} |$1,017,030,651 |2012 |<ref group="#">{{Cite web|title=The Hobbit: An Unexpected Journey (2012)|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0903624/|access-date=December 7, 2022|website=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="Hobbit 1 peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402221510/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world|archive-date= 2 Ebrill 2013}}</ref> |- |49 |2 !''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone (ffilm)|Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'' |$1,006,968,171 |2001 |<ref name="hp1" group="#">''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' * Total: {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0241527|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone (2001)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=20 Ionawr 2021}}</ref><ref name="HP1 peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20030402135656/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-date=2 Ebrill 2003}}</ref> |- |50 |4 !{{Sort|Dark Knight|''[[The Dark Knight]]''}} |$1,006,234,167 |2008 |<ref name="tdk" group="#">''The Dark Knight'' * Total: {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0468569/?ref_=bo_gr_ti|title=The Dark Knight (2008)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=October 5, 2022|quote=Total: $1,006,234,167}} * Original release (excluding 2009 IMAX reissue): {{cite web|title=The Dark Knight|website=The Numbers|publisher=Nash Information Services. LLC|url=https://www.the-numbers.com/movies/2008/BATM2.php|access-date=October 28, 2012|quote=North America: $531,039,412 (ar 22 Ionawr 2009); Overseas: $466,000,000; IMAX re-release: 23 Ionawr 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090208015630/http://the-numbers.com/movies/2008/BATM2.php|archive-date= 8 Chwefror 2009}} * 2009 IMAX re-release: {{cite web|title=Warner Bros. Entertainment Wraps Record-Breaking Year|date= 8 Ionawr 2009|publisher=[[Warner Bros.]]|url=https://www.warnerbros.com/studio/news/warner-bros-entertainment-wraps-record-breaking-year|access-date= 22 Ebrill 2016|archive-date=2022-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609160750/https://www.warnerbros.com/news/press-releases/warner-bros-entertainment-wraps-record-breaking-year|url-status=dead}} * First-run gross and IMAX reissue: {{cite web|first=Brandon|last=Gray|title=Billion Dollar Batman|website=[[Box Office Mojo]]|date=20 Chwefror 2009|url=https://boxofficemojo.com/news/?id=2551|access-date=7 Mehefin 2014}}</ref><ref name="TDK peak" group="#">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20090228223109/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|archive-date= 28 Chwefror 2009}}</ref> |} == Ffilmiau â'r crynswth mwyaf ar ôl addasiad chwyddiant == [[Delwedd:World_Inflation_rate_2017.svg|alt=A map of the world with different regions colored in correlating to inflation rates|de|bawd| Mae cyfraddau chwyddiant ledled y byd yn amrywio, gan gymhlethu addasiad chwyddiant.]] Oherwydd effeithiau hirdymor [[chwyddiant]], yn arbennig y cynnydd sylweddol mewn prisiau tocynnau theatr ffilm, mae'r rhestr heb ei haddasu ar gyfer chwyddiant yn rhoi llawer mwy o bwysau i ffilmiau diweddarach.<ref name="Bialik (2010-1-29)">{{Cite news|last=Bialik|first=Carl|url=https://blogs.wsj.com/numbersguy/how-hollywood-box-office-records-are-made-889/|title=How Hollywood Box-Office Records Are Made|work=[[The Wall Street Journal]]|date= 29 Ionawr 2010|access-date=August 9, 2011}}</ref> Mae’r rhestr heb ei haddasu, er ei bod yn gyffredin yn y wasg, felly’n ddiystyr i raddau helaeth ar gyfer cymharu ffilmiau sydd wedi’u gwahanu’n eang mewn amser, gan na fydd llawer o ffilmiau o gyfnodau cynharach byth yn ymddangos ar restr fodern heb ei haddasu, er gwaethaf cyflawni llwyddiant masnachol uwch pan gânt eu haddasu ar gyfer cynnydd mewn prisiau.<ref name="Pincus-Roth (2009)">{{Cite news|last=Pincus-Roth|first=Zachary|url=https://slate.com/news-and-politics/2009/07/why-journalists-don-t-account-for-inflation-when-they-report-box-office-records.html|title=Best Weekend Never|work=[[Slate (magazine)|Slate]]|date=July 6, 2009|access-date= 6 Ebrill 2022}}</ref> I wneud iawn am ostyngiad yng ngwerth yr arian cyfred, mae rhai siartiau'n gwneud addasiadau ar gyfer chwyddiant, ond nid yw hyd yn oed yr arfer hwn yn mynd i'r afael yn llawn â'r mater, gan nad yw prisiau tocynnau a chwyddiant o reidrwydd yn gyfochrog â'i gilydd. Er enghraifft, ym 1970, costiodd tocynnau $1.55 neu tua $6.68 mewn doleri 2004 a addaswyd gan chwyddiant; erbyn 1980, roedd prisiau wedi codi i tua $2.69, gostyngiad i $5.50 mewn doleri 2004 a addaswyd gan chwyddiant. Mae prisiau tocynnau hefyd wedi codi ar wahanol gyfraddau chwyddiant ledled y byd, gan gymhlethu ymhellach y broses o addasu grosiau ledled y byd.<ref name="Bialik (2010-1-29)" /> Cymhlethdod arall yw rhyddhau mewn fformatau lluosog y codir prisiau tocynnau gwahanol amdanynt. Un enghraifft nodedig o'r ffenomen hon yw ''Avatar'', a ryddhawyd hefyd mewn 3D ac IMAX: roedd bron i ddwy ran o dair o'r tocynnau ar gyfer y ffilm honno ar gyfer dangosiadau 3D gyda phris cyfartalog o $10, ac roedd tua un rhan o chwech ar gyfer dangosiadau IMAX gyda chyfartaledd pris dros $14.50, o'i gymharu â phris cyfartalog 2010 o $7.61 ar gyfer ffilmiau 2D.<ref name="Gray (2010-02-03)">{{Cite web|first=Brandon|last=Gray|title='Avatar' Claims Highest Gross of All Time|url=https://www.boxofficemojo.com/article/ed2356806660/|website=Box Office Mojo|access-date= 6 Ebrill 2022}}</ref> Mae ffactorau cymdeithasol ac economaidd megis newid yn y boblogaeth<ref name="Bialik (2010-1-30)" /> a thwf marchnadoedd rhyngwladol<ref name="Kolesnikov-Jessop">{{Cite news|last=Kolesnikov-Jessop|first=Sonia|title=Hollywood Presses Its Global Agenda|work=New York Times|date= 22 Mai 2011|url=https://www.nytimes.com/2011/05/23/business/media/23film-screensingapore.html|access-date= 4 Ionawr 2012}}</ref><ref name="Hoad">{{Cite news|last=Hoad|first=Phil|title=The rise of the international box office|work=[[The Guardian]]|date=August 11, 2011|url=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2011/aug/11/hollywood-international-box-office|access-date= 4 Ionawr 2012}}</ref><ref name="Frankel">{{Cite news|last=Frankel|first=Daniel|title=Why the Foreign Box Office Leads: 'Fast Five,' 'Thor' Open Overseas First|work=The Wrap|date= 1 Mai 2011|url=https://www.thewrap.com/rise-foreign-box-office-why-fast-five-debuted-down-under-first-26957/|access-date= 6 Ebrill 2022}}</ref> hefyd yn cael effaith ar nifer y bobl sy'n prynu tocynnau theatr, ynghyd â demograffeg y gynulleidfa lle mae rhai ffilmiau'n gwerthu llawer uwch. cyfran y tocynnau plant am bris gostyngol, neu berfformio'n well mewn dinasoedd mawr lle mae tocynnau'n costio mwy.<ref name="Pincus-Roth (2009)" /> Mae'r system fesur ar gyfer mesur llwyddiant ffilm yn seiliedig ar grosiau heb eu haddasu, yn bennaf oherwydd yn hanesyddol dyma'r ffordd y mae wedi'i wneud erioed oherwydd arferion y diwydiant ffilm: mae derbynebau'r swyddfa docynnau yn cael eu casglu gan theatrau a'u trosglwyddo i'r dosbarthwr, sydd yn ei dro yn eu rhyddhau i'r cyfryngau.<ref name="Bialik (2007)">{{Cite news|last=Bialik|first=Carl|url=https://blogs.wsj.com/numbersguy/box-office-records-are-the-stuff-of-legend-240/|title=Box-Office Records Are the Stuff of 'Legend'|work=[[The Wall Street Journal]]|date=December 17, 2007|access-date=August 10, 2011}}</ref> Mae trosi i system fwy cynrychioliadol sy'n cyfrif gwerthiant tocynnau yn hytrach na gros hefyd yn llawn problemau oherwydd yr unig ddata sydd ar gael ar gyfer ffilmiau hŷn yw'r cyfansymiau gwerthiant.<ref name="Bialik (2010-1-30)">{{Cite news|last=Bialik|first=Carl|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704878904575031813961239170|title=What It Takes for a Movie to Be No. 1|work=[[The Wall Street Journal]]|date= 30 Ionawr 2010|access-date=August 9, 2011}}</ref> Gan fod y diwydiant lluniau cynnig yn canolbwyntio'n fawr ar farchnata ffilmiau a ryddhawyd ar hyn o bryd, mae ffigurau heb eu haddasu bob amser yn cael eu defnyddio mewn ymgyrchoedd marchnata fel y gall ffilmiau mawr newydd gyflawni safle gwerthiant uchel yn llawer haws, a thrwy hynny gael eu hyrwyddo fel "ffilm orau erioed", <ref name="Leonhardt">{{Cite news|last=Leonhardt|first=David|title=Why 'Avatar' Is Not the Top-Grossing Film|date= 1 Mawrth 2010|work=[[The New York Times]]|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2010/03/01/why-avatar-is-not-the-top-grossing-film|access-date= 7 Ebrill 2013}}</ref> felly nid oes llawer o gymhelliant i newid i ddadansoddiad mwy cadarn o safbwynt marchnata neu hyd yn oed sy'n werth newyddion.<ref name="Bialik (2007)" /> Er gwaethaf yr anawsterau cynhenid wrth gyfrif am chwyddiant, gwnaed sawl ymgais. Mae amcangyfrifon yn dibynnu ar y mynegai prisiau a ddefnyddir i addasu’r grosiau,<ref name="Leonhardt"/> a gall y cyfraddau cyfnewid a ddefnyddir i drosi rhwng arian cyfred hefyd effeithio ar y cyfrifiadau, a gall y ddau ohonynt gael effaith ar safleoedd terfynol rhestr wedi’i haddasu ar gyfer chwyddiant. Ystyrir yn gyffredinol mai ''Gone with the Wind'' — a ryddhawyd gyntaf yn 1939—yw’r ffilm fwyaf llwyddiannus, gyda ''[[Recordiau Byd Guinness|Guinness World Records]]'' yn 2014 yn amcangyfrif ei gros byd-eang wedi’i addasu ar $3.4&nbsp;biliwn. Mae amcangyfrifon {{'}} gyfer gros wedi’i addasu ''Gone with the Wind'' wedi amrywio’n sylweddol: amcangyfrifodd ei berchennog, Turner Entertainment, ei enillion wedi’u haddasu ar $3.3&nbsp;biliwn yn 2007, ychydig flynyddoedd ynghynt nag amcangyfrif ''Guinness'' ;<ref name="gwtw tcm">{{Cite web|first=Frank|last=Miller|first2=Jeff|last2=Stafford|title=Gone With the Wind (1939) – Articles|date= 5 Ionawr 2007|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/414427/Gone-With-the-Wind/articles.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130926003430/http://www.tcm.com/tcmdb/title/414427/Gone-With-the-Wind/articles.html|archivedate=September 26, 2013}}</ref> mae amcangyfrifon eraill yn disgyn y naill ochr a'r llall i'r swm hwn, gydag un yn rhoi ei gros ychydig o dan $3&nbsp;biliwn yn 2010,<ref name="Shone">{{Cite news|first=Tom|last=Shone|author-link=Tom Shone|title=Oscars 2010: How James Cameron took on the world|work=[[The Daily Telegraph]]|date= 3 Chwefror 2010|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/oscars/7144424/Oscars-2010-How-James-Cameron-took-on-the-world.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/oscars/7144424/Oscars-2010-How-James-Cameron-took-on-the-world.html|archive-date= 10 Ionawr 2022|access-date= 22 Mawrth 2012}}</ref> tra darparodd un arall ffigur amgen o $3.8&nbsp;biliwn yn 2006.<ref>{{Cite news|last=Hill|first=George F.|title=Gone With The Wind, Indeed|date= 25 Mehefin 2006|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/23/AR2006062301502.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20181227233419/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/23/AR2006062301502.html|archive-date=December 27, 2018}}</ref> Mae pa ffilm sydd â chystadleuydd agosaf ''Gone with the Wind'' {{'}} dibynnu ar y set o ffigurau a ddefnyddiwyd: roedd gan ''Guinness'' ''Avatar'' yn ail gyda $3&nbsp;biliwn, tra bod amcangyfrifon eraill yn gweld ''Titanic'' yn ail gydag enillion byd-eang rhediad cyntaf o bron i $2.9&nbsp;biliwn ar brisiau 2010.<ref name="Shone" /> {| class="wikitable plainrowheaders" style="margin:auto; margin:auto;" |+{{nowrap|Ffilmiau â'r crynswth uchaf ar ôl addasiad chwyddiant<ref name="Guinness 2015">{{cite book |title=Guinness World Records |edition=2015 |year=2014 |volume=60 |isbn=978-1-908843-70-8 |pages=160–161 |last1=Records |first1=Guinness World}}</ref>}}{{ref label|Inflation|Inf}} ! scope="col" |Rhif ! scope="col" |Teitl ! scope="col" data-sort-type="currency" |{{longitem|Crynswth byd-eang<br />{{small|(2021 $)}}}} ! scope="col" |Blwyddyn |- |1 ! scope="row" |''[[Gone with the Wind (film)|Gone with the Wind]]'' | style="text-align:right;" |${{formatnum:{{#expr:<!--2013-->3440000000<!--2014-->*1.007<!--2015-->*1.005<!--2016-->*1.015<!--2017-->*1.017<!--2018-->*1.016<!--2019-->*1.015<!--2020-->*1.005<!--2021-->*1.053 round -6}}}} | style="text-align:center;" |1939 |- |2 ! scope="row" |''[[Avatar (2009 film)|Avatar]]'' | style="text-align:right;" |{{ref|Avatar|A}}${{formatnum:{{#expr:(<!--2013-->3020000000<!--2014-->*1.007<!--2015-->*1.005<!--2016-->*1.015<!--2017-->*1.017<!--2018-->*1.017<!--2019-->*1.015<!--2020-->*1.005<!--2021-->*1.053+1281204+57700000) round -6}}}} | style="text-align:center;" |2009 |- |3 ! scope="row" |''[[Titanic (1997 film)|Titanic]]'' | style="text-align:right;" |<span style="display:none">$2,516,000,000</span>{{ref|Titanic|T}}${{formatnum:{{#expr:(<!--2013-->2516000000+<!--2012 REISSUE-->57884114+285666656)<!--2014-->*1.007<!--2015-->*1.005<!--2016-->*1.015<!--2017-->*1.017<!--2018-->*1.016<!--2019-->*1.015<!--2020-->*1.005<!--2021-->*1.053 round -6}}}} | style="text-align:center;" |1997 |- |4 ! scope="row" |''[[Star Wars (film)|Star Wars]]'' | style="text-align:right;" |${{formatnum:{{#expr:<!--2013-->2825000000<!--2014-->*1.007<!--2015-->*1.005<!--2016-->*1.015<!--2017-->*1.017<!--2018-->*1.016<!--2019-->*1.015<!--2020-->*1.005<!--2021-->*1.053 round -6}}}} | style="text-align:center;" |1977 |- |5 ! scope="row" |''[[Avengers: Endgame]]'' | style="text-align:right;" |{{ref|Avengers Endgame|AE}}${{formatnum:{{#expr:<!--2019-->2797501328<!--2020-->*1.005<!--2021-->*1.053 round-6}}}} | style="text-align:center;" |2019 |- |6 ! scope="row" |''[[The Sound of Music (film)|The Sound of Music]]'' | style="text-align:right;" |${{formatnum:{{#expr:<!--2013-->2366000000<!--2014-->*1.007<!--2015-->*1.005<!--2016-->*1.015<!--2017-->*1.017<!--2018-->*1.016<!--2019-->*1.015<!--2020-->*1.005<!--2021-->*1.053 round -6}}}} | style="text-align:center;" |1965 |- |7 ! scope="row" |''[[E.T. the Extra-Terrestrial]]'' | style="text-align:right;" |${{formatnum:{{#expr:<!--2013-->2310000000<!--2014-->*1.007<!--2015-->*1.005<!--2016-->*1.015<!--2017-->*1.017<!--2018-->*1.016<!--2019-->*1.015<!--2020-->*1.005<!--2021-->*1.053 round -6}}}} | style="text-align:center;" |1982 |- |8 ! scope="row" |''[[The Ten Commandments (1956 film)|The Ten Commandments]]'' | style="text-align:right;" |${{formatnum:{{#expr:<!--2013-->2187000000<!--2014-->*1.007<!--2015-->*1.005<!--2016-->*1.015<!--2017-->*1.017<!--2018-->*1.016<!--2019-->*1.015<!--2020-->*1.005<!--2021-->*1.053 round -6}}}} | style="text-align:center;" |1956 |- |9 ! scope="row" |''[[Doctor Zhivago (film)|Doctor Zhivago]]'' | style="text-align:right;" |${{formatnum:{{#expr:<!--2013-->2073000000<!--2014-->*1.007<!--2015-->*1.005<!--2016-->*1.015<!--2017-->*1.017<!--2018-->*1.016<!--2019-->*1.015<!--2020-->*1.005<!--2021-->*1.053 round -6}}}} | style="text-align:center;" |1965 |- |10 ! scope="row" |''[[Star Wars: The Force Awakens]]'' | style="text-align:right;" |{{ref|The Force Awakens|TFA}}${{formatnum:{{#expr:<!--2015-->2068223624<!--2016-->*1.015<!--2017-->*1.017<!--2018-->*1.016<!--2019-->*1.015<!--2020-->*1.005<!--2021-->*1.053 round -6}}}} | style="text-align:center;" |2015 |} == Ffilmiau â'r crynswth mwyaf wrth flwyddyn == [[Delwedd:Steven_Spielberg_by_Gage_Skidmore.jpg|alt=A portrait of a bespectacled middle aged man.|bawd| Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Steven Spielberg fu’r ffilm â’r cynnydd mwyaf o’r flwyddyn chwe gwaith, ac ar dri achlysur bu’r ffilm â’r cynnydd mwyaf erioed.|196x196px]] {| class="wikitable plainrowheaders" style="margin:auto; margin:auto;" Roedd chwaeth y gynulleidfa yn weddol eclectig yn ystod yr 20fed ganrif, ond daeth nifer o dueddiadau i'r amlwg. Yn ystod y [[Ffilm fud|cyfnod tawel]], roedd ffilmiau gyda themâu rhyfel yn boblogaidd gyda chynulleidfaoedd, gyda ''The Birth of a Nation'' ( [[Rhyfel Cartref America]] ), ''The Four Horsemen of the Apocalypse'', ''The Big Parade'' ac ''Wings'' ( [[Y Rhyfel Byd Cyntaf|y Rhyfel Byd Cyntaf i]] gyd ) yn dod yn ffilmiau mwyaf llwyddiannus yn eu blynyddoedd rhyddhau priodol, gyda'r duedd yn dod i ben gyda ''All Quiet ar Ffrynt y Gorllewin'' yn 1930. Gyda dyfodiad sain ym 1927, cymerodd y sioe gerdd — y genre sydd yn y sefyllfa orau i arddangos y dechnoleg newydd — drosodd fel y math mwyaf poblogaidd o ffilm gyda chynulleidfaoedd, gyda 1928 a 1929 ill dau yn cael eu harbennu gan ffilmiau cerddorol. Parhaodd y genre i berfformio'n gryf yn y 1930au, ond ar ddechrau'r [[Yr Ail Ryfel Byd|Ail Ryfel Byd]] gwelwyd ffilmiau ar thema rhyfel yn dominyddu eto yn ystod y cyfnod hwn, gan ddechrau gyda ''Gone with the Wind'' (Rhyfel Cartref America) yn 1939, a gorffen gyda ''The Best Years of Our Lives'' (Yr Ail Ryfel Byd) yn 1946. Gwelodd ''Samson a Delilah'' (1949) ddechrau tuedd o ddramâu hanesyddol cynyddol ddrud a osodwyd yn ystod [[Rhufain hynafol|yr Hen Rufain]] / cyfnod beiblaidd trwy gydol y 1950au wrth i sinema gystadlu â theledu am gynulleidfaoedd,<ref>{{Cite book|last=Balio|first=Tino|year=1987|title=United Artists: the Company that Changed the Film Industry|publisher=[[University of Wisconsin Press]]|isbn=978-0-299-11440-4|page=[https://books.google.co.uk/books?id=9EeK5s3aw44C&pg=PA124#v=twopage 124–125]|quote=To rekindle interest in the movies, Hollywood not only had to compete with television but also with other leisure-time activities...Movies made a comeback by 1955, but audiences had changed. Moviegoing became a special event for most people, creating the phenomenon of the big picture.|url=https://archive.org/details/unitedartistscom00bali/page/124}}</ref> gyda ''Quo Vadis'', ''The Robe'', ''The Ten Commandments'', ''Ben -Hur'' a ''Spartacus'' i gyd yn dod yn ffilm â’r cynnydd mwyaf yn y flwyddyn yn ystod y rhyddhau cychwynnol, cyn i’r genre ddechrau pylu ar ôl sawl methiant amlwg.<ref name="HallNeale179">{{Harvard citation no brackets|Hall|Neale|2010}}</ref> Roedd llwyddiant ''White Christmas'' a ''South Pacific'' yn y 1950au yn rhagfynegi dychweliad y sioe gerdd yn y 1960au gyda ''West Side Story'', ''Mary Poppins'', ''My Fair Lady'', ''The Sound of Music'' a ''Funny Girl'' i gyd ymhlith ffilmiau gorau'r ddegawd. Gwelodd y 1970au newid yn chwaeth y gynulleidfa i ffilmiau cysyniad uchel, gyda chwe ffilm o'r fath wedi'u gwneud naill ai gan [[George Lucas]] neu [[Steven Spielberg]] ar frig y siart yn ystod yr 1980au. Mae'r 21ain ganrif wedi gweld dibyniaeth gynyddol ar fasnachfreintiau ac addasiadau, gyda'r goruchafiaeth swyddfa docynnau o ffilmiau'n seiliedig ar eiddo deallusol a oedd yn bodoli eisoes ar y lefelau uchaf erioed.<ref>{{Cite web|first=Trey|last=Williams|title=Ridley Scott's latest 'Alien' announcement drives Hollywood's sequel problem|date= 25 Medi 2015|website=MarketWatch|url=http://www.marketwatch.com/story/ridley-scotts-latest-alien-announcement-drives-hollywoods-sequel-problem-2015-09-25|access-date=12 Mai 2016}}</ref>{{clear}} |+Ffilmiau â'r crynswth mwyaf wrth flwyddyn<ref>{{cite web|title=Yearly Box Office|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/yearly/?view2=worldwide&view=releasedate&p=.htm|access-date= 6 Ionawr 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Movie Index By Year|website=The Numbers|publisher=Nash Information Services. LLC|url=https://www.the-numbers.com/movies|access-date= 6 Ionawr 2012|archive-date=2011-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20111221072403/http://www.the-numbers.com/movies/|url-status=dead}}</ref><ref name="Dirks (year)">{{cite web|last=Dirks|first=Tim|website=[[Filmsite.org]]|publisher=[[AMC Networks|American Movie Classics]]|title=All-Time Box-Office Hits By Decade and Year|url=http://www.filmsite.org/boxoffice2.html|access-date= 5 Ionawr 2012}}{{cbignore}}</ref> ! scope="col" |Blwyddyn ! scope="col" |Teitl ! scope="col" |Crynswth byd-eang ! scope="col" |Cyllid ! scope="col" |Cyfeiriad(au) |- ! scope="row" |[[1915 in film|1915]] |''[[The Birth of a Nation]]'' | align="right" |{{nts|50000000|prefix=$}}–{{nts|100000000}} {{nts|20000000|prefix=$}}+{{ref|Rentals|R}} ({{nts|5200000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|110000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite book|last=Monaco|first=James|title=How to Read a Film:Movies, Media, and Beyond|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2009|isbn=978-0-19-975579-0|page=[https://books.google.co.uk/books?id=bgbOsjnppAcC&pg=PA262 262]|quote=The Birth of a Nation, costing an unprecedented and, many believed, thoroughly foolhardy $110,000, eventually returned $20&nbsp;million and more. The actual figure is hard to calculate because the film was distributed on a "states' rights" basis in which licenses to show the film were sold outright. The actual cash generated by The Birth of a Nation may have been as much as $50&nbsp;million to $100&nbsp;million, an almost inconceivable amount for such an early film.}}</ref><ref name="Wasko3" group="#">{{cite book|last=Wasko|first=Janet|chapter=D.W. Griffiths and the banks: a case study in film financing|editor-last=Kerr|editor-first=Paul|title=The Hollywood Film Industry: A Reader|publisher=[[Routledge]]|year=1986|isbn=978-0-7100-9730-9|page=[https://books.google.co.uk/books?id=jMINAAAAQAAJ&pg=PA34 34]}}</ref><ref group="#">{{cite book|editor-last=Lang|editor-first=Robert|title=The Birth of a nation: D.W. Griffith, director|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=1994|isbn=978-0-8135-2027-8|page=[https://books.google.co.uk/books?id=rKOgVk13vawC&pg=PA30 30]|quote=The film eventually cost $110,000 and was twelve reels long.|url=https://archive.org/details/isbn_9780813520278/page/30}}</ref> |- ! scope="row" |[[1916 in film|1916]] |''[[Intolerance (film)|Intolerance]]'' | align="right" |{{nts|1000000|prefix=$}}{{ref|USgross|*}}{{ref|Rentals|R}} {{ref|Intolerance|IN}} | align="right" |{{nts|489653|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="BlockWilson26" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.com/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA26 26]}}. * ''Intolerance'': "Domestic Rentals: $1.0 (Unadjusted $s in Millions of $s)." * ''Cleopatra'': "Domestic Rentals: $0.5; Production Cost: $0.3 (Unadjusted $s in Millions of $s)."</ref><ref group="#">{{citation|last=Birchard|first=Robert S.|title=Intolerance|page=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA45 45]|year=2010}} In: {{harvnb|Block|Wilson|2010}}.</ref> |- ! scope="row" |[[1917 in film|1917]] |''[[Cleopatra (1917 film)|Cleopatra]]'' | align="right" |{{nts|500000|prefix=$}}{{ref|USgross|*}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|300000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="BlockWilson26" group="#" /> |- ! scope="row" |[[1918 in film|1918]] |''[[Mickey (1918 film)|Mickey]]'' | align="right" |{{nts|8000000|prefix=$}} | align="right" |{{nts|250000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="mickey" group="#">{{cite news|last=Coons|first=Robin|work=[[The Daytona Beach News-Journal]]|title=Hollywood Chatter|date=June 30, 1939|page=[https://news.google.com/newspapers?id=eHIoAAAAIBAJ&sjid=C8cEAAAAIBAJ&pg=4926%2C5479066 6]}}</ref> |- ! scope="row" |[[1919 in film|1919]] |''[[The Miracle Man (1919 film)|The Miracle Man]]'' | align="right" |{{nts|3000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|120000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite book|last=Shipman|first=David|title=The great movie stars: the golden years|publisher=[[Crown Publishing Group]]|year=1970|page=[https://archive.org/details/greatmoviestarst00ship 98}}</ref> |- ! scope="row" |[[1920 in film|1920]] |''[[Way Down East]]'' | align="right" |{{nts|5000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} ({{nts|4000000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|800000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Variety (1932)" group="#">{{cite news|title=Biggest Money Pictures|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=June 21, 1932|page=1|url=https://archive.org/details/variety106-1932-06/page/n120/mode/1up|via=[[Archive.org]]}} Cited in {{cite web|title=Biggest Money Pictures|publisher=Cinemaweb|url=http://www.cinemaweb.com/silentfilm/bookshelf/7_v_32_4.htm|access-date=July 14, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708155503/http://www.cinemaweb.com/silentfilm/bookshelf/7_v_32_4.htm|archive-date=July 8, 2011}}</ref><ref name="Solomon (2011)" group="#">{{cite book|last=Solomon|first=Aubrey|title=The Fox Film Corporation, 1915–1935: A History and Filmography|year=2011|publisher=[[McFarland & Company]]|isbn=978-0-7864-6286-5}} * ''Way Down East'': p. [https://books.google.co.uk/books?id=zospQ7o5u0oC&pg=PA52 52]. * ''What Price Glory?'': p. [https://books.google.co.uk/books?id=zospQ7o5u0oC&pg=PA122&q=What%20Price%20Glory%20hit%20the%20jackpot%20with%20massive%20world%20rentals%20of%20%242%2C429%2C000%2C%20the%20highest%20figure%20in%20the%20history%20of%20the%20company.%20Since%20it%20was%20also%20the%20most%20expensive%20production%20of%20the%20year%20at%20%24817%2C000%20the%20profit%20was%20still%20a%20healthy%20%24796%2C000 112]. * ''Cavalcade'': p. [https://books.google.co.uk/books?id=zospQ7o5u0oC&pg=PA170 170]. * ''State Fair'': p. [https://books.google.co.uk/books?id=zospQ7o5u0oC&pg=PA170 170].</ref> |- ! scope="row" |[[1921 in film|1921]] |''[[The Four Horsemen of the Apocalypse (film)|The Four Horsemen of the Apocalypse]]'' | align="right" |{{nts|5000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} ({{nts|4000000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|600000|prefix=$}}–{{nts|800000}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=Ro0hASPfC68C&pg=PA53 53]}}. "''The Four Forsemen of the Apocalypse'' was to become Metro's most expensive production and one of the decade's biggest box-office hits. Its production costs have been estimated at "something between $600,000 and $800,000." ''Variety'' estimated its worldwide gross at $4&nbsp;million in 1925 and at $5&nbsp;million in 1944; in 1991, it estimated its cumulative domestic rentals at $3,800,000."</ref> |- ! scope="row" |[[1922 in film|1922]] |''[[Douglas Fairbanks in Robin Hood]]'' | align="right" |{{nts|2500000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|930042.78|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite book|last=Brownlow|first=Kevin|title=The parade's gone by..|publisher=[[University of California Press]]|year=1968|isbn=978-0-520-03068-8|page=[https://books.google.co.uk/books?id=wCD5EH64Qw8C&pg=PA255 255]|quote=The negative cost was about $986,000, which did not include Fairbanks' own salary. Once the exploitation and release prints were taken into account, ''Robin Hood'' cost about $1,400,000—exceeding both ''Intolerance'' ($700,000) and the celebrated "million dollar movie" ''Foolish Wives''. But it earned $2,500,000.}}</ref><ref group="#">{{cite book|last=Vance|first=Jeffrey|title=Douglas Fairbanks|publisher=[[University of California Press]]|year=2008|isbn=978-0-520-25667-5|page=[https://books.google.com/books?id=e3DVBxGQ95YC&pg=PA146 146]|quote=The film had a production cost of $930,042.78—more than the cost of D.W. Griffith's ''Intolerance'' and nearly as much as Erich von Stroheim's ''Foolish Wives'' (1922).}}</ref> |- ! scope="row" |[[1923 in film|1923]] |''[[The Covered Wagon]]'' | align="right" |{{nts|5000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|800000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Time (1925)" group="#">{{cite magazine|title=Business: Film Exports|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=July 6, 1925|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,728553,00.html|access-date=July 12, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101105030518/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,728553,00.html|archive-date=November 5, 2010|url-status=dead|url-access=subscription}}</ref><ref name="Birchard (2009)" group="#">{{Cite book|last=Birchard|first=Robert S.|title=Cecil B. DeMille's Hollywood|year=2009|publisher=[[University Press of Kentucky]]|isbn=978-0-8131-3829-9}} * ch. [https://books.google.co.uk/books?id=h8I1dEf7GqIC&pg=PT104 45. The Ten Commandments] (1923). "Cost: $1,475,836.93; Gross: $4,169,798.38" * ch. [https://books.google.co.uk/books?id=h8I1dEf7GqIC&pg=PT138 56. The Sign of the Cross]. "Cost: $694,064.67; Gross: $2,738,993.35 (to 1937)" * ch. [https://books.google.co.uk/books?id=h8I1dEf7GqIC&pg=PT177 68. Samson and Delilah]. "Cost: $3,097,563.05" * ch. [https://books.google.co.uk/books?id=h8I1dEf7GqIC&pg=PT181 69. The Greatest Show on Earth]. "Cost: $3,873,946.50; Gross receipts: $15,797,396.36 (to December 29, 1962)" * ch. [https://books.google.co.uk/books?id=h8I1dEf7GqIC&pg=PT185 70. The Ten Commandments] (1956). "Cost: $13,272,381.87; Gross receipts: $90,066,230.00 (to June 23, 1979)"</ref> |- ! scope="row" |[[1924 in film|1924]] |''[[The Sea Hawk (1924 film)|The Sea Hawk]]'' | align="right" |{{nts|3000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|700000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Time (1925)" group="#" /> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1925 in film|1925]] |''[[The Big Parade]]'' | align="right" |{{nts|18000000|prefix=$}}–{{nts|22000000}}{{ref|Rentals|R}} ({{nts|{{#expr:4990000+1141000}}|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|382000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="May (2005)" group="#">{{Citation|last=May|first=Richard P.|title=Restoring The Big Parade|date=Fall 2005|journal=The Moving Image|volume=5|issue=2|pages=140–146|doi=10.1353/mov.2005.0033|issn=1532-3978|quote=...earning somewhere between $18&nbsp;and&nbsp;$22&nbsp;million, depending on the figures consulted|s2cid=192076406}}</ref><ref group="#">{{cite book|last=Robertson|first=Patrick|title=Guinness Book of Movie Facts and Feats|publisher=[[Abbeville Publishing Group]]|year=1991|edition=4|isbn=978-1-55859-236-0|page=[https://books.google.co.uk/books?id=jdjsQY5qkbEC&q=%22samson+and+delilah%22+worldwide+million+rentals 30]}}</ref><ref group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|pp=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA58#v=twopage 58–59]}}.</ref> |- |''[[Ben-Hur (1925 film)|Ben-Hur]]'' | align="right" |{{nts|10738000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} ({{nts|9386000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|3967000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Ben-Hur (1925)" group="#">{{cite web|title=Ben-Hur (1925) – Notes|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/35/Ben-Hur/notes.html|access-date=December 19, 2017}}</ref><ref name="HallNeale1632" group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA163 163]. "MGM's silent ''Ben-Hur'', which opened at the end of 1925, had out-grossed all the other pictures released by the company in 1926 combined. With worldwide rentals of $9,386,000 on first release it was, with the sole possible exception of ''The Birth of a Nation'', the highest-earning film of the entire silent era. (At a negative cost of $3,967,000, it was also the most expensive.)"}}</ref> |- ! scope="row" |[[1926 in film|1926]] |''[[For Heaven's Sake (1926 film)|For Heaven's Sake]]'' | align="right" |{{nts|2600000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} {{ref|For Heaven's Sake|FH}} | align="right" |{{nts|150000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Variety (1932)" group="#" /><ref group="#">{{cite web|last=Miller|first=Frank|title=For Heaven's Sake (1926) – Articles|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/410794/For-Heaven-s-Sake/articles.html|access-date= 15 Ionawr 2012}}</ref> |- ! scope="row" |[[1927 in film|1927]] |''[[Wings (1927 film)|Wings]]'' | align="right" |{{nts|3600000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|2000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Variety (1932)" group="#" /><ref group="#">{{harvnb|Finler|2003|p=[https://books.google.co.uk/books?id=rvVhEJmbfrsC&pg=PA188#v=onepage&q=wings%20%242%20million 188]}}. "At a cost of $2&nbsp;million ''Wings'' was the studio's most expensive movie of the decade, and though it did well it was not good enough to earn a profit."</ref><ref name="Jolson" group="#">''The Jazz Singer'' and ''The Singing Fool'' * {{citation|last=Block|first=Hayley Taylor|title=The Jazz Singer|page=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA113 113]|year=2010}} In: {{harvnb|Block|Wilson|2010}}.</ref> |- ! scope="row" |[[1928 in film|1928]] |''[[The Singing Fool]]'' | align="right" |{{nts|5900000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|388000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Jolson" group="#" /><ref name="Crafton" group="#">{{cite book|last=Crafton|first=Donald|title=The Talkies: American Cinema's Transition to Sound, 1926–1931|publisher=[[University of California Press]]|year=1999|isbn=978-0-520-22128-4|pages=[https://books.google.co.uk/books?id=KFB_oT-jupQC&pg=PA549 549]–552|quote=''The Singing Fool'': Negative Cost ($1000s): 388}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1929 in film|1929]] |''[[The Broadway Melody]]'' | align="right" |{{nts|4400000|prefix=$}}–{{nts|4800000}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|379000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{citation|last=Birchard|first=Robert S.|title=The Broadway Melody|page=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA121 121]|year=2010|quote=It earned $4.4&nbsp;million in worldwide rentals and was the first movie to spawn sequels (there were several until 1940).}} In: {{harvnb|Block|Wilson|2010}}.</ref><ref name="bradley" group="#">{{Cite book|last=Bradley|first=Edwin M.|title=The First Hollywood Musicals: A Critical Filmography of 171 Features, 1927 Through 1932|publisher=[[McFarland & Company]]|year=2004|orig-year=1st. pub. 1996|isbn=978-0-7864-2029-2}} * ''The Singing Fool'': p. [https://books.google.co.uk/books?id=Rg-UBJaPD-sC&pg=PA12 12]. "Ego aside, Jolson was at the top of his powers in ''The Singing Fool''. The $150,000 Warner Bros. paid him to make it, and the $388,000 it took to produce the film, were drops in the hat next to the film's world gross of $5.9&nbsp;million. Its&nbsp;$3.8-million gross in this country set a box-office record that would not be surpassed until Walt Disney's ''Snow White and the Seven Dwarfs'' (1937)." * ''The Broadway Melody'': p. [https://books.google.co.uk/books?id=Rg-UBJaPD-sC&pg=PA24 24]. "''The Broadway Melody'' with a negative cost of $379,000, grossed $2.8&nbsp;million in the United States, $4.8&nbsp;million worldwide, and made a recorded profit of $1.6&nbsp;million for MGM." * ''Gold Diggers of Broadway'': p. [https://books.google.co.uk/books?id=Rg-UBJaPD-sC&q=%22gold%20diggers%20of%20broadway%22%20worldwide 58]. "It grossed an impressive $2.5&nbsp;million domestically and nearly $4&nbsp;million worldwide."</ref> |- |''[[Sunny Side Up (1929 film)|Sunny Side Up]]'' | align="right" |{{nts|3500000|prefix=$}}{{ref|USgross|*}}{{ref|Rentals|R}} {{ref|Sunny Side Up|SS}} | align="right" |{{nts|600000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Solomon (1988)" group="#">{{cite book|title=Twentieth Century-Fox: a corporate and financial history|last=Solomon|first=Aubrey|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|year=2002|isbn=978-0-8108-4244-1|series=Filmmakers series|volume=20|orig-year=First published 1988}}<!--If page links die, try [https://books.google.com/books?id=w70iAAAAMAAJ&q=%22on+the+surface%22+%22world+rentals%22+%248]--> * ''Sunny Side Up'': p. [https://books.google.com/books?id=WIZwZOz8LHsC&pg=PA10 10]. "''Sunny Side Up'', a musical starring Janet Gaynor and Charles Farrell, showed domestic rentals of $3.5&nbsp;million, a record for the company." * ''Forever Amber'': p. [https://books.google.com/books?id=WIZwZOz8LHsC&q=%22on+the+surface%22+%22world+rentals%22+%248 66]. "On the surface, with world rentals of $8&nbsp;million, ''Forever Amber'' was considered a hit at distribution level." * ''The French Connection'' :: p. [https://books.google.com/books?id=WIZwZOz8LHsC&pg=PA167 167]. "The ''Planet of the Apes'' motion pictures were all moneymakers and Zanuck's record would have immediately improved had he stayed through the release of ''The French Connection'', which took in rentals of approximately $75&nbsp;million worldwide." :: p. [https://books.google.com/books?id=w70iAAAAMAAJ&q=%22french+connection%22#search_anchor 256]. "$3,300,00". </ref><ref group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA46 46]}}. "Production Cost: $0.6 (Unadjusted $s in Millions of $s)."</ref> |- ! scope="row" |[[1930 in film|1930]] |''[[All Quiet on the Western Front (1930 film)|All Quiet on the Western Front]]'' | align="right" |{{nts|3000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|1250000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Variety (1932)" group="#" /><ref group="#">{{cite book|last=Cormack|first=Mike|title=Ideology and Cinematography in Hollywood, 1930–1939|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|year=1993|isbn=978-0-312-10067-4|page=[https://books.google.co.uk/books?id=w0JSFWpr2gAC&pg=PA28 28]|quote=Although costing $1250000—a huge sum for any studio in 1929—the film was a financial success. Karl Thiede gives the domestic box-office at $1500000, and the same figure for the foreign gross.}}</ref><ref name="Balio (1996)" group="#">{{cite book|last=Balio|first=Tino|year=1996|title=Grand Design: Hollywood as a Modern Business Enterprise, 1930–1939|volume=5 of History of the American Cinema|publisher=University of California Press}} * ''Cavalcade'': p. [https://books.google.co.uk/books?id=_J9HTLOI08wC&pg=PA182 182]. * ''Whoopee'': p. [https://books.google.co.uk/books?id=_J9HTLOI08wC&pg=PA212 212]. </ref><ref name="Balio (1976)" group="#">''Hell's Angels'' * {{cite book|last=Balio|first=Tino|title=United Artists: The Company Built by the Stars|publisher=[[University of Wisconsin Press]]|year=1976|page=[https://books.google.co.uk/books?id=QljKdIYzncoC&pg=PA110 110]}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1931 in film|1931]] |''[[Frankenstein (1931 film)|Frankenstein]]'' | align="right" |{{nts|12000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} ({{nts|1400000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|250000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|last=Feaster|first=Felicia|title=Frankenstein (1931)|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/this-month/article/373967%7C18617/Frankenstein.html|access-date=July 4, 2011}}</ref><ref group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA163&q=%22worldwide+rentals%22 163]}}.</ref> |- |''[[City Lights]]'' | align="right" |{{nts|5000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|1607351|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite book|last=Vance|first=Jeffrey|title=Chaplin: genius of the cinema|publisher=[[Abrams Books]]|year=2003|page=[https://archive.org/details/chaplingeniusofc00vanc 208]}}</ref> |- ! scope="row" |[[1932 in film|1932]] |''[[The Sign of the Cross (1932 film)|The Sign of the Cross]]'' | align="right" |{{nts|2738993|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|694065|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Birchard (2009)" group="#" /><ref name="IMPA (1937)" group="#">{{cite journal|editor-last=Ramsaye|editor-first=Terry|title=The All-Time Best Sellers – Motion Pictures|journal=International Motion Picture Almanac 1937–38|year=1937|pages=[https://archive.org/stream/international193738quig#page/942/mode/2up 942–943]|quote=''Kid from Spain'': $2,621,000 (data supplied by Eddie Cantor)}}</ref><ref name="Sedgwick" group="#">{{cite book|last=Sedgwick|first=John|title=Popular Filmgoing In 1930s Britain: A Choice of Pleasures|publisher=[[University of Exeter Press]]|year=2000|isbn=978-0-85989-660-3|pages=[https://books.google.co.uk/books?id=YsUfc8Ijb-wC&pg=PA146 146]–148}} * ''Grand Hotel'': Production Cost $000s: 700; Distribution Cost $000s: 947; U.S. box-office $000s: 1,235; Foreign box-office $000s: 1,359; Total box-office $000s: 2,594; Profit $000s: 947. * ''The Merry Widow'': Production Cost $000s: 1,605; Distribution Cost $000s: 1,116; U.S. box-office $000s: 861; Foreign box-office $000s: 1,747; Total box-office $000s: 2,608; Profit $000s: -113. * ''Viva Villa'': Production Cost $000s: 1,022; Distribution Cost $000s: 766; U.S. box-office $000s: 941; Foreign box-office $000s: 934; Total box-office $000s: 1,875; Profit $000s: 87. * ''Mutiny on the Bounty'': Production Cost $000s: 1,905; Distribution Cost $000s: 1,646; U.S. box-office $000s: 2,250; Foreign box-office $000s: 2,210; Total box-office $000s: 4,460; Profit $000s: 909. * ''San Francisco'': Production Cost $000s: 1,300; Distribution Cost $000s: 1,736; U.S. box-office $000s: 2,868; Foreign box-office $000s: 2,405; Total box-office $000s: 5,273; Profit $000s: 2,237.</ref><ref name="shanghai" group="#">''Shanghai Express'' * {{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA165 165]}}. "''Shanghai Express'' was Dietrich's biggest hit in America, bringing in $1.5&nbsp;million in worldwide rentals."</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" |[[1933 in film|1933]] |''[[King Kong (1933 film)|King Kong]]'' | align="right" |{{nts|{{#expr:1856000+306000+685000+2500000}}|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} ({{nts|1856000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|672,255.75|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">''King Kong'' * {{cite journal|first=Richard|last=Jewel|title=RKO Film Grosses: 1931–1951|journal=Historical Journal of Film Radio and Television|volume=14|issue=1|year=1994|page=39|quote=1933 release: $1,856,000; 1938 release: $306,000; 1944 release: $685,000}} * {{cite web|title=King Kong (1933)&nbsp;– Notes|publisher=Turner Classic Movies|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/2690/King-Kong/notes.html|access-date= 7 Ionawr 2012}}</ref> |- |''[[I'm No Angel]]'' | align="right" |{{nts|{{#expr:2250000+1000000}}|prefix=$}}+{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|200000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=I'm No Angel (1933)&nbsp;– Notes|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/79021/I-m-No-Angel/notes.html|access-date= 7 Ionawr 2012|quote=According to a modern source, it had a gross earning of $2,250,000 on the North American continent, with over a million more earned internationally.}}</ref><ref group="#">{{harvnb|Finler|2003|p=[https://books.google.co.uk/books?id=rvVhEJmbfrsC&pg=PA188&q=angel%20rock-bottom%20cost 188]}}.</ref> |- |''[[Cavalcade (1933 film)|Cavalcade]]'' | align="right" |{{nts|3000000|prefix=$}}–{{nts|4000000}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|1116000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Solomon (2011)" group="#" /><ref name="Balio (1996)" group="#" /> |- |''[[She Done Him Wrong]]'' | align="right" |{{nts|3000000|prefix=$}}+{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|274076|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="BlockWilson173" group="#">{{citation|last=Block|first=Alex Ben|title=She Done Him Wrong|page=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA173 173]|year=2010|quote=The worldwide rentals of over $3&nbsp;million keep the lights on at Paramount, which did not shy away from selling the movie's sex appeal.}} In: {{harvnb|Block|Wilson|2010}}.</ref><ref name="Phillips (2008)" group="#">{{cite book|last=Phillips|first=Kendall R.|title=Controversial Cinema: The Films That Outraged America|year=2008|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-56720-724-8|page=[https://books.google.co.uk/books?id=ViQzDunkm9QC&pg=PA26 26]|quote=The reaction to West's first major film, however, was not exclusively negative. Made for a mere $200,000, the film would rake in a healthy $2&nbsp;million in the United States and an additional million in overseas markets.}}</ref><ref group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA135 135]}}. "Total production cost: $274,076 (Unadjusted $s)."</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1934 in film|1934]] |''[[The Merry Widow (1934 film)|The Merry Widow]]'' | align="right" |{{nts|{{#expr:2608000}}|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|1605000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Turk" group="#">{{cite book|last=Turk|first=Edward Baron|title=Hollywood Diva: A Biography of Jeanette MacDonald|publisher=[[University of California Press]]|year=2000|orig-year=1st. pub. 1998|isbn=978-0-520-22253-3}} * ''The Merry Widow'': p. [[iarchive:hollywooddivabio0000turk/page/361|361]] Cost: $1,605,000. Earnings: domestic $861,000; foreign $1,747,000; total $2,608,000. Loss: $113,000. * ''San Francisco'': p. [[iarchive:hollywooddivabio0000turk/page/364|364]] Cost: $1,300,000. Earnings: domestic $2,868,000; foreign $2,405,000; total $5,273,000. Profit: $2,237,000. [Reissues in 1938–39 and 1948–49 brought profits of $124,000 and $647,000 respectively.]</ref><ref name="Sedgwick" group="#" /> |- |''[[It Happened One Night]]'' | align="right" |{{nts|2500000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} {{ref|One Night|ON}} | align="right" |{{nts|325000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite magazine|title=Wall St. Researchers' Cheery Tone|url=https://archive.org/details/sim_variety_1962-11-07_228_11/page/7|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=7 Tachwedd 1962|page=7}}</ref><ref group="#">{{Cite book|last=Dick|first=Bernard F.|title=Claudette Colbert: She Walked in Beauty|publisher=University Press of Mississippi|year=2008|isbn=978-1-60473-087-6|page=[https://books.google.co.uk/books?id=P3P9efYabOQC&pg=PA79 79]|quote=Although Columbia's president, Harry Cohn, had strong reservations about ''It Happened One Night'', he also knew that it would not bankrupt the studio; the rights were only $5,000, and the budget was set at $325,000, including the performers' salaries.}}</ref> |- ! scope="row" |[[1935 in film|1935]] |''[[Mutiny on the Bounty (1935 film)|Mutiny on the Bounty]]'' | align="right" |{{nts|4460000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|1905000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Sedgwick" group="#" /> |- ! scope="row" |[[1936 in film|1936]] |''[[San Francisco (1936 film)|San Francisco]]'' | align="right" |{{nts|{{#expr:5273000+124000+647000}}|prefix=$}}+{{ref|Rentals|R}} ({{nts|5273000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|1300000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Turk" group="#" /><ref name="Sedgwick" group="#" /> |- ! scope="row" |[[1937 in film|1937]] |''[[Snow White and the Seven Dwarfs (1937 film)|Snow White and the Seven Dwarfs]]'' | align="right" |{{nts|{{#expr:418000000}}|prefix=$}}+{{ref|Snow White|S7}} ({{nts|{{#expr:4200000+4300000}}|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|1488423|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">''Snow White and the Seven Dwarfs'' * {{cite book|last=Monaco|first=Paul|title=A History of American Movies: A Film-By-Film Look at the Art, Craft, and Business of Cinema|publisher=[[Scarecrow Press]]|year=2010|isbn=978-0-8108-7434-3|page=[https://books.google.co.uk/books?id=tgnKY6k5tHYC&pg=PA54 54]|quote=Considered a highly risky gamble when the movie was in production in the mid-1930s, by the fiftieth anniversary of its 1937 premiere ''Snow White''{{'}}s earnings exceeded $330&nbsp;million.}} * {{cite book|last1=Wilhelm|first1=Henry Gilmer|last2=Brower|first2=Carol|title=The Permanence and Care of Color Photographs: Traditional and Digital Color Prints, Color Negatives, Slides, and Motion Pictures|publisher=Preservation Pub|year=1993|isbn=978-0-911515-00-8|page=[https://books.google.co.uk/books?id=0OtTAAAAMAAJ&dq=%22snow+white%22+million+worldwide+grosses 359]|quote=In only 2 months after the 1987 re-release, the film grossed another $45&nbsp;million—giving it a total gross to date of about $375&nbsp;million!|url=https://archive.org/details/permanencecareof00henr/page/359}} * {{cite web|title=Snow White and the Seven Dwarfs (1987 Re-issue)|website=BoxOffice|url=http://pro.boxoffice.com/movie/9400/snow-white-and-the-seven-dwarfs-1987-re-issue|access-date= 29 Mai 2016|quote=North American box-office: $46,594,719|archive-date=2019-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108051803/https://pro.boxoffice.com/movie/9400/snow-white-and-the-seven-dwarfs-1987-re-issue|url-status=dead}} * {{cite web|title=Snow White and the Seven Dwarfs (1993 Re-issue)|website=BoxOffice|url=http://pro.boxoffice.com/movie/9401/snow-white-and-the-seven-dwarfs-1993-re-issue|access-date= 29 Mai 2016|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225034721/https://pro.boxoffice.com/movie/9401/snow-white-and-the-seven-dwarfs-1993-re-issue|url-status=dead}}</ref><ref name="Snow White & Pinocchio" group="#">''Snow White and the Seven Dwarfs'' and ''Pinocchio'' * {{harvnb|Block|Wilson|2010}} :: p. [https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA207&q=When%20the%20budget%20rose%20from%20%24250%2C000%20to%20%241%2C488%2C423 207] :: p. [https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA237&q=%22%248%20million%20in%20worldwide%20rentals%22%20george%20lucas%20blockbusting 237]. :: p. [https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA255&q=%22foreign%20rentals%22 255]. </ref> |- ! scope="row" |[[1938 in film|1938]] |''[[You Can't Take It With You (film)|You Can't Take It With You]]'' | align="right" |{{nts|5000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|1200000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">1938 * ''You Can't Take It With You'':{{cite web|title=You Can't Take It With You Premieres|publisher=[[Focus Features]]|url=http://focusfeatures.com/flashback?article_url=you_can_t_take_it_with_you_premieres|archive-url=https://www.webcitation.org/6AeWlL1hk?url=http://focusfeatures.com/flashback?article_url=you_can_t_take_it_with_you_premieres|archive-date=September 13, 2012|quote=''You Can't Take It With You'' received excellent reviews, won Best Picture and Best Director at the 1938 Academy Awards, and earned over $5&nbsp;million worldwide.}}{{cbignore}} * ''Boys Town'': {{citation|last=Block|first=Alex Ben|title=Boys Town|page=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA215 215]|year=2010|quote=The film quickly became a smash nationwide, making a profit of over $2&nbsp;million on worldwide rentals of $4&nbsp;million.}} In: {{harvnb|Block|Wilson|2010}}. * ''The Adventures of Robin Hood'': {{cite journal|last=Glancy|first=H. Mark|title=Warner Bros Film Grosses, 1921–51: the William Schaefer ledger|year=1995|journal=Historical Journal of Film, Radio and Television|volume=1|issue=15|pages=55–60|doi=10.1080/01439689500260031|quote=$3.981&nbsp;million.}} * ''Alexander's Ragtime Band'': {{citation|last=Block|first=Hayley Taylor|title=Alexander's Ragtime Band|page=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA213&q=%22worldwide%20rentals%22 213]|year=2010|quote=Once the confusion cleared, however, the film blossomed into a commercial success, with a profit of $978,000 on worldwide rentals of $3.6&nbsp;million.}} In: {{harvnb|Block|Wilson|2010}}.</ref><ref group="#">{{cite magazine|last=Chartier|first=Roy|title=You Can't Take It With You|date= 6 Medi 1938|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|url=https://www.variety.com/review/VE1117796537|access-date= 13 Medi 2011}}</ref> |- ! scope="row" |[[1939 in film|1939]] |''[[Gone with the Wind (film)|Gone with the Wind]]'' | align="right" |{{nts|390525192|prefix=$}}–{{nts|402352579}} ({{nts|32000000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} {{ref|GWTW|GW}} | align="right" |{{nts|3900000|prefix=$}}–{{nts|4250000}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Gone with the Wind|website=The Numbers|publisher=Nash Information Services. LLC|url=https://www.the-numbers.com/movies/1939/0GWTW.php|access-date= 8 Chwefror 2013|archive-date=2013-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201012023/http://www.the-numbers.com/movies/1939/0GWTW.php|url-status=dead}}</ref><ref group="#">{{cite web|url=http://pro.boxoffice.com/movie/4094/gone-with-the-wind|title=Gone with the Wind|website=BoxOffice|access-date= 29 Mai 2016}}</ref><ref group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA283 283]}}."The final negative cost of ''Gone with the Wind'' (''GWTW'') has been variously reported between $3.9&nbsp;million and $4.25&nbsp;million."</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1940 in film|1940]] |''[[Pinocchio (1940 film)|Pinocchio]]'' | align="right" |{{nts|87000862|prefix=$}}{{ref|USgross|*}} ({{nts|{{#expr:1600000+1900000}}|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|2600000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Pinocchio (1940)|website=Boxoffice|url=http://pro.boxoffice.com/movie/7922/pinocchio-1940|access-date= 29 Mai 2016}}</ref><ref name="Snow White & Pinocchio" group="#" /><ref name="Barrier602" group="#">{{cite book|last=Barrier|first=Michael|year=2003|title=Hollywood Cartoons: American Animation in Its Golden Age|publisher=[[Oxford University Press]]|location=New York|isbn=978-0-19-983922-3|page=[https://books.google.co.uk/books?id=xt5k08yuAXIC&q=pinocchio%20%22negative%20cost%20was%20%242.6%20million%22 266]|quote=The film's negative cost was $2.6&nbsp;million, more than $1&nbsp;million higher than ''Snow White''{{'}}s.}}</ref> |- |''[[Boom Town (film)|Boom Town]]'' | align="right" |{{nts|4600000|prefix=$}}{{ref|USgross|*}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|2100000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Schatz (1999)" group="#">{{cite book|last=Schatz|first=Thomas|title=Boom and Bust: American Cinema in the 1940s|volume=6 of History of the American Cinema|year=1999|publisher=[[University of California Press]]|orig-year=1st. pub. 1997|isbn=978-0-520-22130-7|page=[https://books.google.co.uk/books?id=dwf5SUcfousC&pg=PA466 466]|quote=''Boom Town'' ($4.6&nbsp;million).}}</ref><ref group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|pp=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA258 258]–[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA259&q=boom%20town%20biggest%20moneymaker 259]}}. "Production Cost: $2.1 (Unadjusted $s in Millions of $s)... ''Boom Town'' was the biggest moneymaker of 1940 and one of the top films of the decade."</ref> |- ! scope="row" |[[1941 in film|1941]] |''[[Sergeant York (film)|Sergeant York]]'' | align="right" |{{nts|7800000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|1600000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA267&q=sergeant%20york%20worldwide 267]}}. "With worldwide rentals of $7.8&nbsp;million in its initial release, the movie made a net profit of over $3&nbsp;million."</ref><ref group="#">{{harvnb|Finler|2003|p=[https://books.google.co.uk/books?id=rvVhEJmbfrsC&pg=PA301 301]}}. "The studio did particularly well with its war-related pictures, such as ''Sergeant York'' (1941), which cost $1.6&nbsp;million but was the studio's biggest hit of the decade aside from ''This is the Army'' (1943), the Irving Berlin musical for which the profits were donated to the Army Emergency Relief fund."</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1942 in film|1942]] |''[[Bambi]]'' | align="right" |{{nts|267997843|prefix=$}} ({{nts|3449353|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|1700000|prefix=$}}–{{nts|2000000}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Bambi|website=BoxOffice|url=http://pro.boxoffice.com/movie/810/bambi|access-date=May 29, 2016}}</ref><ref group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA281&q=%22worldwide+rentals%22 281]}}. "Worldwide rentals of $3,449,353 barely recouped the film's nearly $2&nbsp;million production cost."</ref><ref name="Disney" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA712#v=twopage 712–713]}}. * ''Bambi'': "Worldwide Box Office: $266.8; Production Cost: $1.7 (Millions of $s)" * ''101 Dalmatians'': "Worldwide Box Office: $215.0; Production Cost: $3.6 (Millions of $s)" * ''The Jungle Book'': "Worldwide Box Office: $170.8"; Production Cost: $3.9 (Millions of $s)" * ''Aladdin'': "Worldwide Box Office: $505.1"; Production Cost: $28.0 (Millions of $s)"</ref> |- |''[[Mrs. Miniver]]'' | align="right" |{{nts|8878000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|1344000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite book|last=Glancy|first=Mark|title=When Hollywood Loved Britain: The Hollywood 'British' Film 1939–1945|year=1999|publisher=[[Manchester University Press]]|isbn=978-0-7190-4853-1|pages=[https://books.google.co.uk/books?id=T_Yryky_eA4C&pg=PA94 94]–[https://books.google.co.uk/books?id=T_Yryky_eA4C&pg=PA95 95]|quote=''Mrs Miniver'' was a phenomenon. It was the most popular film of the year (from any studio) in both North America and Britain, and its foreign earnings were three times higher than those of any other MGM film released in the 1941–42 season. The production cost ($1,344,000) was one of the highest of the season, indicating the studio never thought of the film as a potential loss-maker. When the film earned a worldwide gross of $8,878,000, MGM had the highest profit ($4,831,000) in its history. ''Random Harvest'' nearly matched the success of ''Mrs Miniver'' with worldwide earnings of $8,147,000 yielding the second-highest profit in MGM's history ($4,384,000). ''Random Harvest'' was also the most popular film of the year in Britain, where it proved to be even more popular than Britain's most acclaimed war film, ''In Which We Serve''.}}</ref><ref group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010}} * ''Mrs. Miniver'': {{citation|last=Burns|first=Douglas|title=Mrs. Miniver|page=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA279 279]|year=2010|quote=''Mrs. Miniver''{{'}}s galvanizing effect on Americans spawned a record-breaking ten-week run at Radio City Music Hall and garnered a $5.4&nbsp;million take in domestic rentals (making ''Mrs. Miniver'' 1942's top grosser), with a $4.8&nbsp;million profit on worldwide rentals of $8.9&nbsp;million.}} * ''Yankee Doodle Dandy'': p. [https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA275&q=%22worldwide+rentals%22 275]. "It became the second biggest box-office hit of 1942 (after Mrs. Miniver) and was praised by critics, making a profit of $3.4&nbsp;million on worldwide rentals of $6.5&nbsp;million."</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1943 in film|1943]] |''[[For Whom the Bell Tolls (film)|For Whom the Bell Tolls]]'' | align="right" |{{nts|11000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|2681298|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{citation|last=McAdams|first=Frank|title=For Whom the Bell Tolls|page=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA287 287]|year=2010|quote=Despite the early furor over the novel being "pro-red and immoral," the film opened to strong and favorable reviews and brought in $11&nbsp;million in worldwide rentals in its initial release.}} In: {{harvnb|Block|Wilson|2010}}.</ref><ref group="#">{{cite web|title=For Whom the Bell Tolls (1943)&nbsp;– Notes|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/75353/For-Whom-the-Bell-Tolls/notes.html|access-date=June 24, 2012}}</ref><ref name="guy-named-joe" group="#">{{cite web|title=A Guy Named Joe (1944) – Notes|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/191/A-Guy-Named-Joe/notes.html|access-date=August 29, 2012|quote=According to M-G-M studio records at the AMPAS Library, the film had a negative cost of $2,627,000 and took in $5,363,000 at the box office. When the picture was re-issued for the 1955–56 season, it took in an additional $150,000.}}</ref> |- |''[[This Is the Army]]'' | align="right" |{{nts|9555586.44|prefix=$}}{{ref|USgross|*}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|1400000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite journal|last=Bergreen|first=Laurence|title=Irving Berlin: This Is the Army|date=Summer 1996|volume=28|issue=2|journal=[[Prologue (magazine)|Prologue]]|url=https://www.archives.gov/publications/prologue/1996/summer/irving-berlin-1.html|access-date=August 22, 2012|at=[https://www.archives.gov/publications/prologue/1996/summer/irving-berlin-3.html Part 3]}}</ref><ref group="#">{{cite web|title=This Is the Army (1943)&nbsp;– Notes|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/92968/This-Is-the-Army/notes.html|access-date=July 9, 2011}}</ref><ref name="guy-named-joe" group="#" /> |- ! scope="row" |[[1944 in film|1944]] |''[[Going My Way]]'' | align="right" |{{nts|6500000|prefix=$}}{{ref|USgross|*}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|1000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Finler356" group="#">{{harvnb|Finler|2003|pp=[https://books.google.co.uk/books?id=rvVhEJmbfrsC&pg=PA356 356]–363}}</ref><ref group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA420&q=%22going%20my%20way%22 420]}}. "(Unadjusted $s) in Millions of $s – Production Cost: $1.0"</ref><ref name="BlockWilson232" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA232 232]}}. * ''Mrs. Miniver'': "Domestic Rentals: $5,358,000; Foreign Rentals: $3,520,000 (Unadjusted $s)" * ''Meet Me in St. Louis'': "Domestic Rentals: $5,016,000; Foreign Rentals: $1,623,630 (Unadjusted $s)" * ''Easter Parade'': "Domestic Rentals: $4,144,000; Foreign Rentals: $1,774,134 (Unadjusted $s)"</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1945 in film|1945]] |''[[Mom and Dad (1945 film)|Mom and Dad]]'' | align="right" |{{nts|80000000|prefix=$}}{{ref|Mom and Dad|MD}}/{{nts|22000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|65000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Schaefer (1999)" group="#">{{cite book|last=Schaefer|first=Eric|title="Bold! Daring! Shocking! True!": A History of Exploitation Films, 1919–1959|year=1999|publisher=[[Duke University Press]]|isbn=978-0-8223-2374-7|pages=[https://books.google.co.uk/books?id=CSBZqe0zPaMC&pg=PA197 197]–199|quote=Leading the pack of postwar sex hygiene films was ''Mom and Dad'' (1944), which would become not only the most successful sex hygiene film in history but the biggest pre-1960 exploitation film of any kind. At the end of 1947, the ''Los Angeles Times'' reported that ''Mom and Dad'' had grossed $2&nbsp;million. By 1949 ''Time'' had estimated that ''Mom and Dad'' had taken in $8&nbsp;million from twenty&nbsp;million moviegoers. And publicity issuing from ''Mom and Dad''{{'}}s production company indicated that by the end of 1956 it had grossed over $80&nbsp;million worldwide. Net rentals of around $22&nbsp;million by 1956 would easily place it in the top ten films of the late 1940s and early 1950s had it appeared on conventional lists. Some estimates have placed its total gross over the years at up to $100&nbsp;million, and it was still playing drive-in dates into 1975...The film was made for around $65,000 with a crew of Hollywood veterans including director William "One Shot" Beaudine, cinematographer Marcel LePicard, and a cast that sported old stalwarts Hardie Albright, Francis Ford, and John Hamilton.}}</ref> |- |''[[The Bells of St. Mary's]]'' | align="right" |{{nts|11200000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|1600000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010}} * p. [https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA296 296]. "Production Cost: $1.6 (Unadjusted $s in Millions of $s)" * {{citation|last=Wasson|first=Sam|title=The Bells of St. Mary's|page=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA297 297]|year=2010|quote=This was that rare sequel that did even better at the box office than the original, bringing in a $3.7&nbsp;million profit on $11.2&nbsp;million in worldwide rentals.}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |[[1946 in film|1946]] |''[[Song of the South]]'' | align="right" |{{nts|65000000|prefix=$}}{{ref|USgross|*}} ({{nts|3300000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|2125000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Song of the South|website=The Numbers|publisher=Nash Information Services. LLC|url=https://www.the-numbers.com/movies/1946/0SOTS.php|access-date=July 10, 2011|archive-date=2011-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903154448/http://www.the-numbers.com/movies/1946/0SOTS.php|url-status=dead}}</ref><ref group="#">{{cite book|last=Gabler|first=Neal|title=Walt Disney: the biography|year=2007|publisher=[[Aurum Press]]|pages=[https://books.google.co.uk/books?id=EX0WAQAAIAAJ&dq=%22song+of+the+south%22+%22million%22 438]|quote=Still, the film wound up grossing $3.3&nbsp;million...}}</ref><ref group="#">{{cite web|title=Song of the South (1946)&nbsp;– Notes|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/90871/Song-of-the-South/notes.html|access-date=July 25, 2012}}</ref> |- |''[[The Best Years of Our Lives]]'' | align="right" |{{nts|14750000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|2100000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010}} * p. [https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA132 132]."''Best Years'' was considerably cheaper, costing only $2.1&nbsp;million, and therefore vastly more profitable." * p. [https://books.google.co.uk/books?id=Ro0hASPfC68C&pg=PA286 286] (note 6.70). "Worldwide rentals for ''The Best Years of Our Lives'' amounted to $14,750,000."</ref><ref group="#">{{citation|last=Burns|first=Douglas|title=The Best years of Our Lives|page=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA301 301]|year=2010|quote=The film made a $5&nbsp;million profit on worldwide rentals of $14.8&nbsp;million.}} In: {{harvnb|Block|Wilson|2010}}.</ref> |- |''[[Duel in the Sun (film)|Duel in the Sun]]'' | align="right" |{{nts|10000000|prefix=$}}{{ref|USgross|*}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|5255000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Finler356" group="#" /><ref name="HallNeale285" group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA285 285] (note 6.56)}}. "The cost of ''Duel in the Sun'' has been reported as both $5,255,000 (Haver, ''David O'Selznick's Hollywood'', 361) and $6,480,000 (Thomson, ''Showman: The Life of David O'Selznick'', 472); the latter figure may include distribution expenses. ''Forever Amber'' cost $6,375,000 (Solomon, ''Twentieth Century-Fox: A Corporate and Financial History'', 243)."</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1947 in film|1947]] |''[[Forever Amber (film)|Forever Amber]]'' | align="right" |{{nts|8000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|6375000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Solomon (1988)" group="#" /><ref name="HallNeale285" group="#" /> |- |''[[Unconquered (1947 film)|Unconquered]]'' | align="right" |{{nts|7500000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} {{ref|Unconquered|UN}} | align="right" |{{nts|4200000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite book|last=Chopra-Gant|first=Mike|title=Hollywood Genres and Post-war America: Masculinity, Family and Nation in Popular Movies and Film Noir|year=2006|publisher=[[I.B. Tauris]]|isbn=978-1-85043-815-1|page=[https://books.google.co.uk/books?id=RVdCSSVd_KQC&pg=PA18 18]|quote=''Forever Amber'': $8&nbsp;million; ''Unconquered'': $7.5&nbsp;million; ''Life with Father'': $6.25&nbsp;million}}</ref><ref group="#">{{cite web|title=Unconquered (1947)&nbsp;– Notes|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/4415/Unconquered/notes.html|access-date= 10 Ionawr 2012}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |[[1948 in film|1948]] |''[[Easter Parade (film)|Easter Parade]]'' | align="right" |{{nts|{{#expr:4144000+1774134}}|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|2500000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="BlockWilson232" group="#" /><ref group="#">{{cite web|last=Miller|first=Frank|title=Easter Parade (1948) – Articles|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/2332/Easter-Parade/articles.html|access-date=July 19, 2012}}</ref> |- |''[[The Red Shoes (1948 film)|The Red Shoes]]'' | align="right" |{{nts|5000000|prefix=$}}{{ref|USgross|*}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{ntsh|2000000}}{{nts|505581|prefix=£}} ({{nts|2000000|prefix=~$}}) | style="text-align:center;" |<ref name="Finler356" group="#" /><ref group="#">{{cite book|last=Street|first=Sarah|title=Transatlantic Crossings: British Feature Films in the United States|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]|year=2002|isbn=978-0-8264-1395-6|page=[https://books.google.co.uk/books?id=Y5cn_OiCJRkC&pg=PA110 110]|quote=Although both films had higher than average budgets (''The Red Shoes'' cost £505,581 and ''Hamlet'' cost £572,530, while the average cost of the other thirty films for which Rank supplied information was £233,000), they resulted in high takings at home and abroad.}}</ref><ref group="#">{{cite web|first=Lawrence H.|last=Officer|title=Dollar-Pound Exchange Rate From 1791|publisher=MeasuringWorth|year=2011|url=http://www.measuringworth.com/datasets/exchangepound/result.php?year_source=1791&year_result=2011|access-date=November 18, 2012|quote=1947–1948: $4.03 (per British pound)}}</ref> |- |''[[The Snake Pit]]'' | align="right" |{{nts|4100000|prefix=$}}{{ref|USgross|*}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|3800000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=The Snake Pit|website=The Numbers|publisher=Nash Information Services. LLC|url=https://www.the-numbers.com/movies/1948/0SNPI.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20111228005949/http://www.the-numbers.com/movies/1948/0SNPI.php|archive-date=December 28, 2011}}</ref><ref group="#">{{cite news|title='Snake Pit' Seen No Problem After All|date= 19 Ionawr 1949|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|page=[https://archive.org/stream/variety173-1949-01#page/n348/mode/1up 7]}}</ref> |- ! scope="row" |[[1949 in film|1949]] |''[[Samson and Delilah (1949 film)|Samson and Delilah]]'' | align="right" |{{nts|{{#expr:7976730+6232520}}|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|3097563|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="HallNeale136" group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA136 136]–139}} * ''Samson and Delilah'': "...the film became the highest grosser in the studio's history to date, with domestic rentals of $7,976,730 by 1955 and a further $6,232,520 overseas...For all their spectacle, ''Samson'' and ''David'' were quite economically produced, costing $3,097,563 and $2,170,000 respectively." * ''Quo Vadis'': "Production costs totaled a record $7,623,000...Worldwide rentals totaled $21,037,000, almost half of which came from the foreign market."</ref><ref name="Birchard (2009)" group="#" /> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1950 in film|1950]] |''[[Cinderella (1950 film)|Cinderella]]'' | align="right" |{{nts|263591415|prefix=$}}({{nts|20000000|prefix=$}}/{{nts|7800000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}}) | align="right" |{{nts|2200000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Cinderella (1950)|website=The Numbers|publisher=Nash Information Services|url=https://www.the-numbers.com/movie/Cinderella-(1950)|access-date= 2 Ionawr 2017}}</ref><ref group="#">{{cite book|first1=Michael D.|last1=Eisner|first2=Tony|last2=Schwartz|title=Work in Progress|publisher=[[Pennsylvania State University]]|year=2009|isbn=978-0-7868-8507-7|page=[https://books.google.co.uk/books?id=73_WAAAAMAAJ&q=cinderella+%22Released+in+February+1950,+it+cost+nearly+%243+million+to+make+but+earned+more+than+%2420+million+worldwide%22 178]|quote=''Cinderella'' revived its fortunes. Re-released in February 1950, it cost nearly $3&nbsp;million to make but earned more than $20&nbsp;million worldwide.|url=https://archive.org/details/workinprogress00eisn_0/page/178}}</ref><ref group="#">{{cite book|last=Barrier|first=Michael|title=Hollywood Cartoons: American Animation in Its Golden Age|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2003|isbn=978-0-19-516729-0|page=[https://books.google.co.uk/books?id=zDJXnzMh7bkC&pg=PA401#v=snippet&q=%242.2%20million%20cinderella%20gross%20rentals%20disney%20and%20rko%20%247.8%20million 401]|quote=It cost around $2.2&nbsp;million, little more than each of the two package features, Melody Time and The Adventures of Ichabod and Mr. Toad (as Tluo Fabulous Characters had ultimately been named), that just preceded it, but its gross rentals—an amount shared by Disney and RKO—were $7.8&nbsp;million, almost twice as much as the two package features combined.}}</ref> |- |''[[King Solomon's Mines (1950 film)|King Solomon's Mines]]'' | align="right" |{{nts|10050000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|2258000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Mannix" group="#">{{cite book|title=The E. J. Mannix ledger|year=1962|publisher=Howard Strickling Collection|location=Margaret Herrick Library, [[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]}}</ref> |- ! scope="row" |[[1951 in film|1951]] |''[[Quo Vadis (1951 film)|Quo Vadis]]'' | align="right" |{{nts|21037000|prefix=$}}–{{nts|26700000}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|7623000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="HallNeale136" group="#" /><ref name="Lev" group="#">{{cite book|last=Lev|first=Peter|title=Transforming the Screen, 1950–1959|publisher=[[University of California Press]]|year=2006|volume=7 of History of the American Cinema|isbn=978-0-520-24966-0}} * ''Quo Vadis'': p. [https://books.google.co.uk/books?id=TEGl2Ele_XoC&pg=PA15 15]. "MGM's most expensive film of the period, ''Quo Vadis'' (1951) also did extremely well. The cost was $7,623,000, earnings were an estimated $21.2&nbsp;million (with foreign earnings almost 50 percent of this total), and profit was estimated at $5,562,000." * ''Rear Window'': pp. [https://books.google.co.uk/books?id=TEGl2Ele_XoC&pg=PA203 203]–[https://books.google.co.uk/books?id=TEGl2Ele_XoC&pg=PA204 204]. "Rear Window (1954) was an excellent commercial success, with a cost of $1&nbsp;million and North American rentals of $5.3&nbsp;million."</ref><ref name="BlockWilson335" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA335 335]}}. * ''The Robe'': "Domestic Rentals: $16.7; Foreign Rentals: $9.4; Production Cost: $4.1 (Unadjusted $s in Millions of $s)." * ''Quo Vadis'': "Domestic Rentals: $11.1; Foreign Rentals: $15.6; Production Cost: $7.5 (Unadjusted $s in Millions of $s)."</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1952 in film|1952]] |''[[This Is Cinerama]]'' | align="right" |{{nts|50000000|prefix=$}}{{ref|Cinerama|CI}} | align="right" |{{nts|1000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite news|last=Mulligan|first=Hugh A.|newspaper=[[The Register-Guard]]|location=Eugene, Oregon|title=Cinerama Pushing Ahead As Biggest Money-Maker|date=September 23, 1956|page=[https://news.google.com/newspapers?id=GPRVAAAAIBAJ&sjid=YeIDAAAAIBAJ&pg=6899,3861317 7B]}}</ref><ref group="#">{{cite book|last=Zone|first=Ray|title=3-D Revolution: The History of Modern Stereoscopic Cinema|publisher=[[University Press of Kentucky]]|year=2012|isbn=978-0-8131-3611-0|page=[https://books.google.co.uk/books?id=k2Ajw-EEOEkC&pg=PA71 71]|quote=Produced at a cost of $1&nbsp;million, ''This is Cinerama'' ran 122 weeks, earning $4.7&nbsp;million in its initial New York run alone and eventually grossed over $32&nbsp;million. It was obvious to Hollywood that the public was ready for a new form of motion picture entertainment. The first five Cinerama feature-length travelogues, though they only played in twenty-two theaters, pulled in a combined gross of $82&nbsp;million.}}</ref> |- |''[[The Greatest Show on Earth (film)|The Greatest Show on Earth]]'' | align="right" |{{nts|18350000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} {{ref|Greatest Show|GS}} | align="right" |{{nts|3873946|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{citation|last=Burns|first=Douglas|title=The Greatest Show on Earth|pages=354–[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA355 355]|year=2010}} Yn: {{harvnb|Block|Wilson|2010}}.</ref><ref group="#">{{cite web|title=The Greatest Show on Earth (1952)&nbsp;– Notes|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/4608/The-Greatest-Show-on-Earth/notes.html|access-date= 8 Ionawr 2012}}</ref><ref name="Birchard (2009)" group="#" /> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1953 in film|1953]] |''[[Peter Pan (1953 film)|Peter Pan]]'' | align="right" |{{nts|145000000|prefix=$}} ({{nts|7000000|prefix=$}}){{ref|USgross|*}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|3000000|prefix=$}}–{{nts|4000000}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Peter Pan (1953)&nbsp;– Notes|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/86554/Peter-Pan/notes.html|access-date= 24 Gorffennaf 2011}}</ref><ref group="#">{{cite magazine|url=https://archive.org/stream/variety193-1954-01#page/n301/mode/2up|title=Top Grossers of 1953|page=10|magazine=Variety|date= 13 Ionawr 1954|access-date= 12 Medi 2019}}</ref> |- |''[[The Robe (film)|The Robe]]'' | align="right" |{{nts|25000000|prefix=$}}–{{nts|{{#expr:16700000+9400000}}}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|4100000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="HallNeale147" group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA147 147]–[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA148 148]}}. "To take full advantage of CinemaScope's panoramic possibilities, shooting was delayed for the sets to be redesigned and rebuilt, adding $500,000 to the eventual $4.1&nbsp;million budget...It ultimately returned domestic rentals of $17.5&nbsp;million and $25&nbsp;million worldwide, placing it second only to ''Gone with the Wind'' in ''Variety''{{'}}s annually updated chart."</ref><ref group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA367&q=%22foreign%20rentals%22 367]}}. "It brought in $16.7&nbsp;million in domestic rentals, $9.4&nbsp;million in foreign rentals, and made a net profit of $8.1&nbsp;million."</ref><ref name="BlockWilson335" group="#" /> |- ! rowspan="3" scope="row" |[[1954 in film|1954]] |''[[Rear Window]]'' | align="right" |{{nts|24500000|prefix=$}}{{ref|USgross|*}} ({{nts|5300000|prefix=$}}){{ref|USgross|*}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|1000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|url=http://pro.boxoffice.com/movie/8393/rear-window|title=Rear Window|website=BoxOffice|access-date= 29 Mai 2016}}</ref><ref name="Lev" group="#" /> |- |''[[White Christmas (film)|White Christmas]]'' | align="right" |{{nts|26000050|prefix=$}}{{ref|USgross|*}} ({{nts|12000000|prefix=$}}){{ref|USgross|*}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|3800000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=White Christmas|website=BoxOffice|url=http://pro.boxoffice.com/movie/11167/white-christmas|access-date=May 29, 2016}}</ref><ref group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA420 420]}}. "Domestic Box Office: $19.6&nbsp;million; Production Cost: $3.8&nbsp;million."</ref><ref group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA149 149]}}. "VistaVision was first used for the musical ''White Christmas'' (1954), which ''Variety'' named the top grosser of its year with anticipated domestic rentals of $12&nbsp;million."</ref> |- |''[[20,000 Leagues Under the Sea (ffilm 1954)|20,000 Leagues Under the Sea]]'' | align="right" |{{nts|25000134|prefix=$}}{{ref|USgross|*}}({{nts|6800000|prefix=$}}–{{nts|8000000}}){{ref|USgross|*}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|4500000|prefix=$}}–{{nts|9000000}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=20000 Leagues Under The Sea|website=BoxOffice|url=http://pro.boxoffice.com/movie/14246/20000-leagues-under-the-sea|access-date=May 29, 2016}}</ref><ref group="#">{{cite web|last=Miller|first=John M|title=20,000 Leagues Under the Sea (1954) – Articles|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/20642/20-000-Leagues-Under-the-Sea/articles.html|access-date=9 Ionawr 2012}}</ref><ref name="Finler356" group="#" /><ref group="#">{{harvnb|Finler|2003|p=[https://books.google.com/books?id=rvVhEJmbfrsC&pg=PA320 320]}}. "It was up and running in time to handle Disney's most elaborate expensive feature, ''20,000 Leagues Under the Sea'', based on the book by Jules Verne, starring James Mason and Kirk Douglas and directed by Richard Fleischer at a cost of $4.5&nbsp;million."</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |[[1955 in film|1955]] |''[[Lady and the Tramp]]'' | align="right" |{{nts|187000000|prefix=$}} ({{nts|6500000|prefix=$}}){{ref|USgross|*}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|4000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="DisneyWWVariety2003" group="#">{{cite magazine|first=Anthony|last=D'Alessandro|title=Disney Animated Features at the Worldwide Box Office|date=October 27, 2003|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|url=https://www.thefreelibrary.com/Tooned+in%3A+Disney%27s+ani+classics+set+the+bar+and+lit+the+way+for...-a0110473946|access-date=4 July 2022|via=The Free Library}}</ref><ref name="Finler356" group="#" /><ref group="#">{{cite web|title=Lady and the Tramp (1955)&nbsp;– Notes|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/80607/Lady-and-the-Tramp/notes.html|access-date=July 27, 2011}}</ref> |- |''[[Cinerama Holiday]]'' | align="right" |{{nts|21000000|prefix=$}}{{ref|Cinerama|CI}} | align="right" |{{nts|2000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite news|last=Minego|first=Pete|work=[[Portsmouth Daily Times]]|location=Portsmouth, Ohio|title=Pete's Pungent Patter|date=May 21, 1956|page=[https://news.google.com/newspapers?id=I7dQAAAAIBAJ&sjid=6M8MAAAAIBAJ&pg=4059,7032150&dq=cinerama-holiday+million 19]}}</ref><ref group="#">{{cite web|title=Cinerama Holiday (1955)&nbsp;– Notes|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/493857/Cinerama-Holiday/notes.html|access-date=July 7, 2012}}</ref> |- |''[[Mister Roberts (1955 film)|Mister Roberts]]'' | align="right" |{{nts|9900000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|2400000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010}} * p. [https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA382 382]. "Production Cost: $2.4 (Unadjusted $s in Millions of $s)" * {{citation|last=Burns|first=Douglas|title=Mister Roberts|page=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA383#v=onepage&q=%22%249.9%20million%22 383]|year=2010}}</ref> |- ! scope="row" |[[1956 in film|1956]] |''[[The Ten Commandments (1956 film)|The Ten Commandments]]'' | align="right" |{{nts|90066230|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}}({{nts|122700000|prefix=$}}/{{nts|55200000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}}) | align="right" |{{nts|13270000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Birchard (2009)" group="#" /><ref name="BlockWilson327" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA327 327]}}. "Production cost: $13.3&nbsp;million; Domestic Film Rental: $31.3; Foreign Film Rental: $23.9; Worldwide Box office (estimated): $122.7 (Initial Release – Unadjusted $s in Millions of $s)."</ref><ref name="HallNeale159" group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|pp=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA159 159]–161}} * ''The Ten Commandments'': "No film did more to entrench roadshow policy than ''The Ten Commandments''. While the success of ''This Is Cinerama'', ''The Robe'', and even ''Eighty Days'' could be attributed, at least in part, to their respective photographic and projection formats, that of DeMille's film (which cost a record $13,266,491) could not...General release began at normal prices in 1959 and continued until the end of the following year, when the film was temporarily withdrawn (the first of several reissues came in 1966). The worldwide rental by this time was around $60&nbsp;million. In the domestic market it dislodged ''Gone with the Wind'' from the number one position on Variety's list of All-Time Rentals Champs. ''GWTW'' had hitherto maintained its lead through several reissues (and was soon to regain it through another in 1961)." * ''The Bridge on the River Kwai'': Columbia's Anglo-American war film ''The Bridge on the River Kwai'' (1957) opened on a roadshow basis in selected U.S. cities (including New York, Chicago, Boston, and Los Angeles) and in London. Costing only $2,840,000 to produce, it grossed $30.6&nbsp;million worldwide on first release."</ref> |- ! scope="row" |[[1957 in film|1957]] |''[[The Bridge on the River Kwai]]'' | align="right" |{{nts|30600000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|2840000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="HallNeale159" group="#" /> |- ! scope="row" |[[1958 in film|1958]] |''[[South Pacific (1958 film)|South Pacific]]'' | align="right" |{{nts|30000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|5610000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA153 153]}}. "''South Pacific'' also became for a time the most successful film ever released in the United Kingdom, where it earned a box-office gross three times its negative cost of $5,610,000. Anticipated global rentals after three years were $30&nbsp;million."</ref> |- ! scope="row" |[[1959 in film|1959]] |''[[Ben-Hur (1959 film)|Ben-Hur]]'' | align="right" |{{nts|90000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}}({{nts|146900000|prefix=$}}/{{nts|66100000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}}) | align="right" |{{nts|15900000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{Cite book|last=Ross|first=Steven J.|year=2011|title=Hollywood Left and Right: How Movie Stars Shaped American Politics|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-991143-1|pages=[https://books.google.com/books?id=pn1CuZUHk9MC&pg=PA278#v=twopage 278–279]}}</ref><ref group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA324 324]}}. "Worldwide box office: $146.9&nbsp;million; Worldwide rentals: $66.1&nbsp;million; Production cost: $15.9&nbsp;million. (Initial Release – Unadjusted $s in Millions of $s)"</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |[[1960 in film|1960]] |''[[Swiss Family Robinson (1960 film)|Swiss Family Robinson]]'' | align="right" |{{nts|30000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|4000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite book|last=Reid|first=John Howard|title=America's Best, Britain's Finest: A Survey of Mixed Movies|volume=14 of Hollywood classics|publisher=[[Lulu (company)|Lulu]]|year=2006|isbn=978-1-4116-7877-4|page=[https://books.google.co.uk/books?id=zCm5aNkafSYC&pg=PA243 243]–245}}</ref> |- |''[[Spartacus (film)|Spartacus]]'' | align="right" |{{nts|60000000|prefix=$}} ({{nts|{{#expr:12462044+9643181}}|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|10284014|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{Cite book|last=Webster|first=Patrick|year=2010|title=Love and Death in Kubrick: A Critical Study of the Films from Lolita Through Eyes Wide Shut|publisher=[[McFarland & Company]]|isbn=978-0-7864-5916-2|pages=[https://books.google.co.uk/books?id=Bz_x37RSSqIC&pg=PA298 298] (note 2.23)}}</ref><ref name="HallNeale1792" group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA179 179]}}. * ''Spartacus'': "In the case of ''Spartacus'', overseas earnings to 1969 amounted to $12,462,044, while U.S. and Canadian rentals (even including a million-dollar TV sale) were only $10,643,181. But the film failed to show a profit on production costs of $10,284,014 because of the distribution charges and expenses amounting to an additional $15,308,083." * ''The Bible'': "''The Bible—In the Beginning...'' (1966) was financed by the Italian producer Dino De Laurentiis from private investors and Swiss banks. He then sold distribution rights outside Italy jointly to Fox and Seven Arts for $15&nbsp;million (70 percent of which came from Fox), thereby recouping the bulk of his $18&nbsp;million investment. Although ''The Bible'' returned a respectable world rental of $25.3&nbsp;million, Fox was still left with a net loss of just over $1.5&nbsp;million. It was the last biblical epic to be released by any major Hollywood studio for nearly twenty years."</ref> |- |''[[Psycho (1960 film)|Psycho]]'' | align="right" |{{nts|50000000|prefix=$}}+ ({{nts|14000000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|800000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|last=Nixon|first=Rob|title=Psycho (1960) – Articles|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/24944/Psycho/articles.html|access-date= 9 Ionawr 2012}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1961 in film|1961]] |''[[One Hundred and One Dalmatians]]'' | align="right" |{{nts|303000000|prefix=$}} | align="right" |{{nts|3600000|prefix=$}}–{{nts|4000000}} | style="text-align:center;" |<ref name="DisneyWWVariety2003" group="#" /><ref group="#">{{cite web|title=One Hundred and One Dalmatians|website=[[Daily Variety]]|date= 18 Ionawr 1961|url=https://www.variety.com/review/VE1117793715|author=Tube.|access-date=August 23, 2011}}</ref><ref name="Disney" group="#" /> |- |''[[West Side Story (1961 film)|West Side Story]]'' | align="right" |{{nts|105000000|prefix=$}} ({{nts|31800000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|7000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{citation|last=Block|first=Hayley Taylor|title=West Side Story|page=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA449 449]|year=2010}} In: {{harvnb|Block|Wilson|2010}}.</ref><ref name="BlockWilson4342" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA434 434]}}. * ''The Sound of Music'': "Domestic Rentals: $68.4; Foreign Rentals: $46.2; Production Cost: $8.0 (Initial Release – Unadjusted $s in Millions of $s)." * ''The Dirty Dozen'': "Domestic Rentals: $20.1; Foreign Rentals: $11.2; Production Cost: $5.4 (Initial Release – Unadjusted $s in Millions of $s)." * ''2001: A Space Odyssey'': "Domestic Rentals: $16.4; Foreign Rentals: $5.5; Production Cost: $10.3 (Initial Release – Unadjusted $s in Millions of $s)." * ''Cleopatra'': "Domestic Rentals: $22.1; Foreign Rentals: $18.2; Production Cost: $44.0 (Initial Release – Unadjusted $s in Millions of $s)." * ''West Side Story'': "Domestic Rentals: $16.2; Foreign Rentals: $15.6; Production Cost: $7.0 (Initial Release – Unadjusted $s in Millions of $s)." * ''The Longest Day'': "Domestic Rentals: $13.9; Foreign Rentals: $19.3; Production Cost: $8.6 (Initial Release – Unadjusted $s in Millions of $s)." * ''Butch Cassidy and the Sundance Kid'': "Domestic Rentals: $29.2; Foreign Rentals: $7.9; Production Cost: $6.6 (Initial Release – Unadjusted $s in Millions of $s)."</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |[[1962 in film|1962]] |''[[Lawrence of Arabia (film)|Lawrence of Arabia]]'' | align="right" |{{nts|{{#expr:44824852+32500000}}|prefix=$}} ({{nts|69995385|prefix=$}}) | align="right" |{{nts|13800000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">''Lawrence of Arabia'' * 1962 release: {{cite web|title=Lawrence of Arabia|website=The Numbers|publisher=Nash Information Services. LLC|url=https://www.the-numbers.com/movies/1962/0LWRN.php|access-date=August 15, 2011|quote=Worldwide Box Office: $69,995,385; International Box Office: $32,500,000|archive-date=2012-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316043153/http://www.the-numbers.com/movies/1962/0LWRN.php|url-status=dead}} * U.S. total (including reissues): {{cite web|title=Lawrence of Arabia|website=Boxoffice|url=http://pro.boxoffice.com/movie/5851/lawrence-of-arabia|access-date=29 Mai 2016}}</ref><ref name="HallNeale165" group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA165 165]–[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA166 166]}} * ''Lawrence of Arabia'': Columbia released the $13.8&nbsp;million ''Lawrence of Arabia'' (1962), filmed in Super Panavision 70, exclusively on a hard-ticket basis, but opened ''Barabbas'' (1962), ''The Cardinal'' (1963), and the $12&nbsp;million Joseph Conrad adaptation ''Lord Jim'' (1965) as 70&nbsp;mm roadshows in selected territories only." * ''The Longest Day'' * ''Cleopatra''</ref> |- |''[[How the West Was Won (film)|How the West Was Won]]'' | align="right" |{{nts|35000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|14483000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="HallNeale164" group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA164 164]}}. "''West'' cost $14,483,000; although it earned $35&nbsp;million worldwide in just under three years, with ultimate domestic rentals totaling $20,932,883, high distribution costs severely limited its profitability."</ref> |- |''[[The Longest Day (film)|The Longest Day]]'' | align="right" |{{nts|33200000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|8600000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="BlockWilson4342" group="#" /><ref name="HallNeale165" group="#" /> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1963 in film|1963]] |''[[Cleopatra (1963 film)|Cleopatra]]'' | align="right" |{{nts|40300000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|31115000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="BlockWilson4342" group="#" /><ref name="HallNeale165" group="#" /> |- |''[[From Russia with Love (film)|From Russia with Love]]'' | align="right" |{{nts|78900000|prefix=$}}/{{nts|29400000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} ({{nts|12500000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|2000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Bond grosses" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|pp=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA428#v=twopage 428–429]}} * ''From Russia With Love'': "Worldwide Box Office: 78.9; Production Cost: 2.0 (in millions of $s)" * ''Goldfinger'': "Worldwide Box Office: 124.9; Production Cost: 3.0 (in millions of $s)" * ''Diamonds Are Forever'': "Worldwide Box Office: 116; Production Cost: 7.2 (in millions of $s)" * ''Moonraker'': "Worldwide Box Office: 210.3; Production Cost: 34.0 (in millions of $s)"</ref><ref name="Chapman (2007)" group="#">{{cite book|last=Chapman|first=James|title=Licence to thrill: a cultural history of the James Bond films|url=https://archive.org/details/licencetothrillc0000chap|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2007|isbn=978-1-84511-515-9}} * ''From Russia With Love'': "The American release of ''From Russia With Love'' again followed on some six months after it had been shown in Britain. North American rentals of $9.9&nbsp;million were an improvement on its predecessor, helped by a slightly wider release, though they were still only half the $19.5&nbsp;million of foreign rentals... ([https://books.google.co.uk/books?id=E8wqAQAAIAAJ&q=%22the+american+release+of+from+russia+with+love%22 Online copy] at [[Google Books]])" * ''Diamonds Are Forever'': "''Diamonds Are Forever'' marked a return to the box-office heights of the Bond films of the mid-1960s. Its worldwide rentals were $45.7&nbsp;million..." * ''Moonraker'': "These figures were surpassed by ''Moonraker'', which earned total worldwide rentals of $87.7&nbsp;million, of which $33&nbsp;million came from North America. ([https://books.google.co.uk/books?id=E8wqAQAAIAAJ&q=$87.7+million Online copy] at [[Google Books]])"</ref><ref name="Balio (2009)" group="#">{{cite book|last=Balio|first=Tino|year=2009|title=United Artists, Volume 2, 1951–1978: the Company that Changed the Film Industry|publisher=[[University of Wisconsin Press]]|isbn=978-0-299-23014-2|page=261}} * ''From Russia With Love'': "The picture grossed twice as much as ''Dr. No'', both domestic and foreign—$12.5&nbsp;million worldwide ([https://books.google.co.uk/books?id=KKoLAQAAMAAJ&q=%22%2412.5+million+worldwide%22 Online copy] at [[Google Books]])" * ''Goldfinger'': "Produced on a budget of around $3&nbsp;million, ''Goldfinger'' grossed a phenomenal $46&nbsp;million worldwide the first time around. ([https://books.google.co.uk/books?id=KKoLAQAAMAAJ&q=Goldfinger+%22$46+million+worldwide%22 Online copy] at [[Google Books]])"</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |[[1964 in film|1964]] |''[[My Fair Lady (film)|My Fair Lady]]'' | align="right" |{{nts|55000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|17000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="HallNeale184" group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA184 184]}} * ''My Fair Lady'': "''My Fair Lady'' (1964) cost Warners $17&nbsp;million to make, including a record $5.5&nbsp;million just for the film rights to the Alan Jay Lerner and Frederick Loewe stage show and a million-dollar fee for star Audrey Hepburn. By 1967 it was reported to have grossed $55&nbsp;million from roadshowing worldwide." * ''Mary Poppins'': "''Mary Poppins'' (1964), which cost $5.2&nbsp;million, was neither a stage adaptation nor a roadshow. But by the end of its first release, it had grossed nearly $50&nbsp;million worldwide."</ref> |- |''[[Goldfinger (film)|Goldfinger]]'' | align="right" |{{nts|124900000|prefix=$}} ({{nts|46000000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|3000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Bond grosses" group="#" /><ref name="Balio (2009)" group="#" /> |- |''[[Mary Poppins (film)|Mary Poppins]]'' | align="right" |{{nts|44000000|prefix=$}}–{{nts|50000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|5200000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{citation|last=Burns|first=Douglas|title=Mary Poppins|page=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA469 469]|year=2010}} In: {{harvnb|Block|Wilson|2010}}.</ref><ref name="HallNeale184" group="#" /> |- ! scope="row" |[[1965 in film|1965]] |''[[The Sound of Music (film)|The Sound of Music]]'' | align="right" |{{nts|286214076|prefix=$}} ({{nts|114600000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|8000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|url=http://pro.boxoffice.com/movie/9495/the-sound-of-music|title=The Sound of Music|website=BoxOffice|access-date= 29 Mai 2016|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225034614/https://pro.boxoffice.com/movie/9495/the-sound-of-music|url-status=dead}}</ref><ref name="BlockWilson4342" group="#" /> |- ! rowspan="3" scope="row" |[[1966 in film|1966]] |''[[The Bible: In the Beginning]]'' | align="right" |{{nts|25325000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|18000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="HallNeale1792" group="#" /><ref group="#">{{cite book|last=Silverman|first=Stephen M|title=The Fox that got Away: The Last Days of the Zanuck Dynasty at Twentieth Century-Fox|year=1988|location=Secaucus, N.J.|publisher=L. Stuart|page=[https://archive.org/details/foxthatgotawayt00silv/page/325 325]|isbn=9780818404856}}</ref> |- |''[[Hawaii (1966 film)|Hawaii]]'' | align="right" |{{nts|34562222|prefix=$}}{{ref|USgross|*}} ({{nts|15600000|prefix=$}}){{ref|USgross|*}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|15000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Hawaii|website=The Numbers|publisher=Nash Information Services. LLC|url=https://www.the-numbers.com/movies/1966/0HWII.php|access-date= 18 Awst 2011|archive-date=2012-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316041415/http://www.the-numbers.com/movies/1966/0HWII.php|url-status=dead}}</ref><ref name="Finler356" group="#" /> |- |''[[Who's Afraid of Virginia Woolf? (film)|Who's Afraid of Virginia Woolf?]]'' | align="right" |{{nts|33736689|prefix=$}}{{ref|USgross|*}} ({{nts|14500000|prefix=$}}){{ref|USgross|*}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|7613000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Who's Afraid of Virginia Wolf? (1966)|website=The Numbers|publisher=Nash Information Services. LLC|url=https://www.the-numbers.com/movie/Whos-Afraid-of-Virginia-Wolf#tab=summary|access-date=3 Chwefror 2020|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112022640/https://www.the-numbers.com/movie/Whos-Afraid-of-Virginia-Wolf#tab=summary|url-status=dead}}</ref><ref name="Finler356" group="#" /><ref name="HallNeale188" group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA188 188]}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1967 in film|1967]] |''[[The Jungle Book (1967 film)|The Jungle Book]]'' | align="right" |{{nts|378000000|prefix=$}} ({{nts|23800000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|3900000|prefix=$}}–{{nts|4000000}} | style="text-align:center;" |<ref name="DisneyWWVariety2003" group="#" /><ref group="#">{{cite news|title=Animals Portray Parts in Disney's "Robin Hood"|date=October 18, 1970|newspaper=[[The Blade (Toledo, Ohio)|Toledo Blade]]|at=[https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19701018&id=k8hOAAAAIBAJ&sjid=xQEEAAAAIBAJ&pg=2133,463153 Sec. G, p. 7]|}}</ref><ref group="#">{{cite magazine|title=The Jungle Book|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=October 4, 1967|last=Murphy|first=A.D.|page=6|url=https://variety.com/1966/film/reviews/the-jungle-book-1200421257/|access-date= 14 Mawrth 2018}}</ref><ref name="Disney" group="#" /> |- |''[[The Graduate]]'' | align="right" |{{nts|85000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|3100000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Denisoff & Romanowski (1991)" group="#">{{cite book|first1=R. Serge|last1=Denisoff|first2=William D.|last2=Romanowski|title=Risky Business: Rock in Film|url=https://archive.org/details/riskybusinessroc0000deni|year=1991|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-0-88738-843-9}} * ''The Graduate'': p. [https://books.google.co.uk/books?id=kT0fKUCTUC4C&pg=PA167 167]. "World net rental was estimated at more than $85&nbsp;million by January 1971." * ''Grease'': p. [https://books.google.co.uk/books?id=kT0fKUCTUC4C&pg=PA236 236]. "The film was produced for $6&nbsp;million and Paramount reportedly spent another $3&nbsp;million on promotion."</ref><ref name="HallNeale191" group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA191 191]–192}} * ''The Graduate'' * ''Butch Cassidy and the Sundance Kid''</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1968 in film|1968]] |''[[2001: A Space Odyssey (film)|2001: A Space Odyssey]]'' | align="right" |{{nts|{{#expr:138000000+214618+568997+135370+1283820+192457+27510+159068+5046+155841+296525 round -6}}|prefix=$}}–{{nts|{{#expr:190000000+214618+568997+135370+1283820+192457+27510+159068+5046+155841+296525 round -7}}}} ({{nts|21900000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|10300000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">''2001: A Space Odyssey'' * Total: {{cite web|last=Miller|first=Frank|title=2001: A Space Odyssey (1968)&nbsp;– Articles|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.turner.com/tcmdb/title/628/2001-A-Space-Odyssey/articles.html|access-date=August 24, 2011|quote=2001: A Space Odyssey made $15 million on its initial U.S. release, and currently shows a worldwide gross of over $190 million.}} * As of 2006: {{cite book|last=Palmer|first=R. Barton|chapter=2001: The Critical Reception and the Generation Gap|editor-last=Kolker|editor-first=Robert Phillip|title=Stanley Kubrick's 2001: a Space Odyssey: New Essays|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2006|isbn=978-0-19-517452-6|page=[https://books.google.co.uk/books?id=YpritcZXPFoC&pg=PA16 16]|quote=With its initial and subsequent releases, domestic and worldwide, Kubrick's arty, intellectual film earned nearly $138&nbsp;million, which was, at that time, an astounding figure.}} * 2013 re-release: {{cite web|title=2001: A Space Odyssey (2013 re-release)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=20012013.htm|access-date= 26 Medi 2018|quote=Domestic Total Gross: $214,618; United Kingdom: $568,997}} * 2014 re-release: {{cite web|title=2001: A Space Odyssey (2014 re-release)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=20012014.htm|access-date= 26 Medi 2018|quote=Domestic Total Gross: $135,370}} * 2018 re-release: {{cite web|title=2001: A Space Odyssey (2018 re-release)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=20012018.htm|access-date= 26 Medi 2018|quote=Domestic Total Gross: $1,283,820; Australia: $192,457; Greece: $27,510; Netherlands: $159,068; New Zealand: $5,046; Russia: $155,841; United Kingdom: $296,525}}</ref><ref name="BlockWilson4342" group="#" /> |- |''[[Funny Girl (film)|Funny Girl]]'' | align="right" |{{nts|80000000|prefix=$}}–{{nts|100000000}} | align="right" |{{nts|8800000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite news|last=Haber|first=Joyces|work=[[Los Angeles Times]]|title='Funny Girl' a Box Office Winner|date= 27 Mawrth 1969|url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/672252782.html?dids=672252782:672252782&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI|access-date= 29 Mawrth 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120724135213/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/672252782.html?dids=672252782:672252782&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI|archive-date=July 24, 2012|quote=..."Funny Girl" will gross an estimated $80&nbsp;to&nbsp;$100&nbsp;million worldwide.}}</ref><ref group="#">{{cite news|last=Welles|first=Chris|title=Behind the Silence at Columbia Pictures—No Moguls, No Minions, Just Profits|work=[[New York (magazine)|New York]]|publisher=New York Media|date=September 7, 1970|volume=3|issue=36|pages=42–[https://books.google.co.uk/books?id=8-ICAAAAMBAJ&pg=PA47 47]|quote=While Columbia, battling Ray Stark over every dollar, did ''Funny Girl'' for around $8.8&nbsp;million, a million or so over budget, Fox spent nearly $24&nbsp;million on ''Hello, Dolly!'', more than twice the initial budget, and the film will thus have to gross three times as much to break even.}}</ref> |- ! scope="row" |[[1969 in film|1969]] |''[[Butch Cassidy and the Sundance Kid]]'' | align="right" |{{nts|152308525|prefix=$}} ({{nts|37100000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|6600000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">''Butch Cassidy and the Sundance Kid'' * United States and Canada: {{cite web|url=http://pro.boxoffice.com/movie/1631/butch-cassidy-and-the-sundance-kid|title=Butch Cassidy and the Sundance Kid|website=BoxOffice|access-date=May 29, 2016|quote=$102,308,525}} * Outside North America: {{cite book|title=Vanity Fair|year=2008|issue=577–578|page=[https://books.google.co.uk/books?id=VloTAQAAMAAJ&q=%22by+the+spring+of+1970+it+had+taken+in+$46+million+in+North+America+and+grossed+another+$50+million+abroad%22&dq=%22by+the+spring+of+1970+it+had+taken+in+$46+million+in+North+America+and+grossed+another+$50+million+abroad%22 388]|quote=''Butch Cassidy'' went on to be a huge hit—by the spring of 1970 it had taken in $46&nbsp;million in North America and grossed another $50&nbsp;million abroad.|title-link=Vanity Fair (magazine)}}</ref><ref name="BlockWilson4342" group="#" /><ref name="HallNeale191" group="#" /> |- ! scope="row" |[[1970 in film|1970]] |''[[Love Story (1970 film)|Love Story]]'' | align="right" |{{nts|173400000|prefix=$}} ({{nts|80000000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|2260000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite magazine|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|title=Top 50 worldwide grossers|date=July 15, 2002|last=D'Alessandro|first=Anthony|page=52, Paramount at 90 supplement}}</ref><ref group="#">{{cite news|title='Love Story' II: Ryan Redux?|magazine=[[New York (magazine)|New York]]|publisher=New York Media|year=1976|volume=9|page=389|quote=Bring those handkerchiefs out of retirement.... After all, the first movie made around $80&nbsp;million worldwide.}}</ref><ref group="#">{{citation|last=Block|first=Hayley Taylor|title=Love Story|page=[https://books.google.com/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA545 545]|year=2010}} In: {{harvnb|Block|Wilson|2010}}.</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |[[1971 in film|1971]] |''[[The French Connection (film)|The French Connection]]'' | align="right" |{{nts|75000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|3300000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Solomon (1988)" group="#" /> |- |''[[Fiddler on the Roof (film)|Fiddler on the Roof]]'' | align="right" |{{nts|49400000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} ({{nts|100000000|prefix=$}}/{{nts|45100000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}}) | align="right" |{{nts|9000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.com/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA549 549]}}. "Fiddler had the highest domestic box office of 1971 (it was second in worldwide box office after ''Diamonds Are Forever''), with more than $100&nbsp;million in unadjusted worldwide box office on its initial release. The soundtrack album was also a huge seller. The 1979 rerelease was not as successful, with the $3.8&nbsp;million print and ad costs almost as high as the $4.3&nbsp;million in worldwide rentals."</ref><ref name="BlockWilson5272" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA527 527]}}. * ''Star Wars'': "Domestic Rentals: $127.0; Foreign Rentals: $141.5; Production Cost: $13.0 (Initial Release – Unadjusted $s in Millions of $s)." * ''The Godfather'': "Domestic Rentals: $85.6; Foreign Rentals: $42.0; Production Cost: $7.2 (Initial Release – Unadjusted $s in Millions of $s)." * ''Fiddler on the Roof'': "Domestic Rentals: $34.0; Foreign Rentals: $11.1; Production Cost: $9.0 (Initial Release – Unadjusted $s in Millions of $s)." * ''Rocky'': "Domestic Rentals: $56.0; Foreign Rentals: $21.1; Production Cost: $1.6 (Initial Release – Unadjusted $s in Millions of $s)."</ref> |- |''[[Diamonds Are Forever (film)|Diamonds Are Forever]]'' | align="right" |{{nts|116000000|prefix=$}} ({{nts|45700000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|7200000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Bond grosses" group="#" /><ref name="Chapman (2007)" group="#" /> |- ! scope="row" |[[1972 in film|1972]] |''[[The Godfather]]'' | align="right" |{{nts|{{#expr:<!--Original-->243862778+<!--Re-releases-->1267490+121323+818333+29349+21701}}|prefix=$}}–{{nts|{{#expr:<!--Up to 1991-->285000000+<!--Re-releases-->1267490+121323+818333+29349+21701 round -6}}}} ({{nts|127600000|prefix=$}}–{{nts|142000000}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|6000000|prefix=$}}–{{nts|7200000}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">''The Godfather'' * 1974: {{cite book|title=Newsweek|volume=84|issue=19–27|year=1974|page=[https://books.google.co.uk/books?id=sCXkAAAAMAAJ&q=%22%24285+million%22 74]|quote=The original ''Godfather'' has grossed a mind-boggling $285&nbsp;million...|title-link=Newsweek}} * 1991: {{cite book|last=Von Gunden|first=Kenneth|title=Postmodern auteurs: Coppola, Lucas, De Palma, Spielberg, and Scorsese|publisher=[[McFarland & Company]]|year=1991|isbn=978-0-89950-618-0|page=[https://archive.org/details/postmodernauteur0000vong/page/36 36]|quote=Since ''The Godfather'' had earned over $85&nbsp;million in U.S.-Canada rentals (the worldwide box-office gross was $285&nbsp;million), a sequel, according to the usual formula, could be expected to earn approximately two-thirds of the original's box-office take (ultimately ''Godfather II'' had rentals of $30&nbsp;million).|url=https://archive.org/details/postmodernauteur0000vong/page/36}} * Releases: {{cite web|title=The Godfather (1972)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0068646/|access-date= 22 Ionawr 2020|quote=Original release: $243,862,778; 1997 re-release: $1,267,490; 2009 re-release: $121,323; 2011 re-release: $818,333; 2014 re-release: $29,349; 2018 re-release: $21,701; Budget: $6,000,000}}</ref><ref name="BlockWilson5272" group="#" /><ref group="#">{{cite book|last=Jacobs|first=Diane|title=Hollywood Renaissance|publisher=[[Dell Publishing]]|year=1980|isbn=978-0-440-53382-5|page=[https://books.google.co.uk/books?id=KP0HAQAAMAAJ&q=%22million+in+worldwide+sales%22+godfather 115]|quote=The Godfather catapulted Coppola to overnight celebrity, earning three Academy Awards and a then record-breaking $142&nbsp;million in worldwide sales.|url=https://archive.org/details/hollywoodrenaiss00jaco/page/115}}</ref><ref name="godfather-tcm" group="#">{{cite web|title=The Godfather (1972)&nbsp;– Notes|publisher=Turner Classic Movies|url=http://www.tcm.turner.com/tcmdb/title/443184/The-Godfather/notes.html|access-date= 23 Ionawr 2020}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1973 in film|1973]] |''[[The Exorcist (film)|The Exorcist]]'' | align="right" |{{nts|413071948|prefix=$}} ({{nts|{{#expr:66300000+46000000}}|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|10000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=The Exorcist|website=BoxOffice|url=http://pro.boxoffice.com/movie/3253/the-exorcist|access-date= 29 Mai 2016}}</ref><ref group="#">{{cite book|first1=Robert Henry|last1=Stanley|first2=Charles Side|last2=Steinberg|title=The media environment: mass communications in American society|publisher=Hastings House|year=1976|isbn=978-0-8038-4681-4|page=[https://books.google.co.uk/books?id=Z30tAAAAMAAJ&q=%22the+sting%22+million+worldwide+exorcist&dq=%22 76]}}</ref><ref group="#">{{cite magazine|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|date= 8 Ionawr 1975|page=24|title=Big Rental Films of 1974|quote=U.S-Canada market only $66,300,000|url=https://archive.org/details/sim_variety_1975-01-08_277_9/page/24/mode/1up|access-date= 4 Gorffennaf 2022|via=[[Archive.org]]}}</ref><ref name="WBos" group="#">{{cite magazine|magazine=Daily Variety|title=WB Adds To Its Record Collection|page=1|last=Pollock|first=Dale|date= 9 Mai 1979}}</ref> |- |''[[The Sting]]'' | align="right" |{{nts|115000000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|5500000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{Citation|title=New York|volume=8|year=1975|publisher=New York Media|quote=...''Jaws'' should outstrip another MCA hit, ''The Sting'', which had world-wide revenues of $115&nbsp;million.|title-link=New York (magazine)}} ([https://www.google.co.uk/books/edition/_/jW8pAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%22world-wide%20revenues%22 Online copy] at [[Google Books]])</ref><ref name="BlockWilson560" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA560 560]}}. "Production Cost: $5.5 (Unadjusted $s in Millions of $s)."</ref> |- ! scope="row" |[[1974 in film|1974]] |''[[The Towering Inferno]]'' | align="right" |{{nts|203336412|prefix=$}} ({{nts|{{#expr:48838000+56000000}}|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|14300000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite magazine|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|title=It Towers $203,336,412 (advertisement)|date=June 2, 1976|pages=8–9|url=https://varietyultimate.com/archive/issue/WV-06-02-1976-8|url-access=subscription|access-date=October 31, 2020|archive-date=2023-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230108042413/https://varietyultimate.com/archive/issue/WV-06-02-1976-8|url-status=dead}}</ref><ref group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|pp=[https://books.google.co.uk/books?id=Ro0hASPfC68C&pg=PA354 206]–208}}. "The most successful entry in the disaster cycle was the $15&nbsp;million ''The Towering Inferno'' which earned over $48,650,000 in domestic rentals and about $40&nbsp;million foreign."</ref><ref group="#">{{cite news|first=Leonard|last=Klady|title=All-Time Top Film Rentals|date=1998|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|url=https://www.variety.com:80/numbers/video.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/19991007042514/http://www.variety.com/numbers/video.asp|archive-date=October 7, 1999|quote=Domestic rentals: $48,838,000}}</ref><ref name="WBos" group="#" /><ref name="BlockWilson568" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=568}}. "Production Cost: $14.3 (Unadjusted $s in Millions of $s)."</ref> |- ! scope="row" |[[1975 in film|1975]] |''[[Jaws (film)|Jaws]]'' | align="right" |{{nts|476512065|prefix=$}} ({{nts|193700000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|9000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Jaws (1975)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0073195/?ref_=bo_gr_ti|access-date=September 23, 2022}}</ref><ref group="#">{{cite book|first=Steven|last=Priggé|title=Movie Moguls Speak: Interviews With Top Film Producers|year=2004|publisher=[[McFarland & Company]]|isbn=978-0-7864-1929-6|page=[https://books.google.co.uk/books?id=40UTI-uUHpwC&pg=PA8 8]}}</ref> |- ! scope="row" |[[1976 in film|1976]] |''[[Rocky]]'' | align="right" |{{nts|225000000|prefix=$}} ({{nts|77100000|prefix=$}}){{ref|Rentals|R}} | align="right" |{{nts|1075000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="HallNeale214" group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA214 214]}}. "''Rocky'' was the "sleeper of the decade". Produced by UA and costing just under $1&nbsp;million, it went on to earn a box-office gross of $117,235,247 in the United States and $225&nbsp;million worldwide."</ref><ref name="BlockWilson5272" group="#" /><ref name="BlockWilson583" group="#">{{citation|last=Block|first=Alex Ben|title=Rocky|page=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA583 583]|year=2010}} In: {{harvnb|Block|Wilson|2010}}.</ref> |- ! scope="row" |[[1977 in film|1977]] |''[[Star Wars (film)|Star Wars]]'' | align="right" |{{nts|775398007|prefix=$}} ({{nts|530000000|prefix=$}}{{ref|Star Wars|SW}}/{{nts|268500000|prefix=$}}{{ref|Rentals|R}}) | align="right" |{{nts|11293151|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="star-wars-se" group="#">{{cite web|title=Star Wars (1977)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars4.htm|access-date= 10 Ionawr 2012}}</ref><ref name="et first-run2" group="#">{{cite news|last=Wuntch|first=Philip|work=Dallas Morning News|title=Return of E.T.|date= 19 Gorffennaf 1985|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=DM&p_text_direct-0=0ED3CD81CFEA1C2E&p_field_direct-0=document_id|url-access=subscription|access-date= 6 Mawrth 2012|quote=Its worldwide box-office gross was $619&nbsp;million, toppling the record of $530&nbsp;million set by Star Wars.|archive-date=2013-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130517022355/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=DM&p_text_direct-0=0ED3CD81CFEA1C2E&p_field_direct-0=document_id|url-status=dead}}</ref><ref name="BlockWilson5272" group="#" /><ref name="HallNeale218" group="#">{{harvnb|Hall|Neale|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=jhvrSwOOsRgC&pg=PA218 218]}}. </ref> |- ! scope="row" |[[1978 in film|1978]] | scope="row" |''[[Grease (film)|Grease]]'' | align="right" |{{nts|{{#expr:394954752+192731+304583}}|prefix=$}} ({{nts|341000000|prefix=$}}) | align="right" |{{nts|6000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Grease|website=BoxOffice|url=http://pro.boxoffice.com/movie/4188/grease|access-date=May 29, 2016}}</ref><ref group="#">{{cite book|last=Hofler|first=Robert|title=Party Animals: A Hollywood Tale of Sex, Drugs, and Rock 'N' Roll Starring the Fabulous Allan Carr|publisher=ReadHowYouWant.com|year=2010|isbn=978-1-4596-0007-2|page=[https://books.google.co.uk/books?id=iqRezpQzUcAC&pg=PA145 145]|quote=Despite the fact that Grease was well on its way to becoming the highest-grossing movie musical in the world, and eventually grossed over $341&nbsp;million...}}</ref><ref name="Denisoff & Romanowski (1991)" group="#" /><ref group="#">{{cite web|title=Grease (40th Anniversary)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/intl/?page=&wk=2018W34&id=_fGREASE401|access-date=August 30, 2018}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1979 in film|1979]] |''[[Moonraker (film)|Moonraker]]'' | align="right" |{{nts|210300000|prefix=$}} | align="right" |{{nts|31000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Bond grosses" group="#" /><ref name="kramer" group="#">''Kramer vs. Kramer'' * {{cite book|title=United & Babson Investment Report|year=1980|volume=72|publisher=[[Babson-United, Inc.]]|page=262|quote=Columbia Pictures Industries is continuing to rake in the box office dollars from its Oscar-winning ''Kramer vs. Kramer'', which has topped $100&nbsp;million in domestic grosses and $70&nbsp;million overseas. ''Kramer'', which cost less than $8&nbsp;million to make, is now the second...}} * {{cite book|last=Prince|first=Stephen|title=A New Pot of Gold: Hollywood Under the Electronic Rainbow, 1980–1989|publisher=[[University of California Press]]|year=2002|isbn=978-0-520-23266-2|page=[https://archive.org/details/newpotofgold00step/page/7 7]}}</ref> |- |''[[Rocky II]]'' | align="right" |{{nts|200182289|prefix=$}} | align="right" |{{nts|7000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Rocky II|website=BoxOffice|url=http://pro.boxoffice.com/movie/8653/rocky-ii|access-date=May 29, 2016}}</ref><ref group="#">{{cite magazine|last=Kilday|first=Greg|title=Rules of the Game|date=May 22, 1992|magazine=[[Entertainment Weekly]]|issue=119|url=https://www.ew.com/ew/article/0,,310543,00.html|access-date=July 4, 2012|archive-date=December 25, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225034800/https://ew.com/ew/article/0,,310543,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="kramer" group="#" /> |- ! scope="row" |[[1980 in film|1980]] |''[[The Empire Strikes Back]]'' | align="right" |{{nts|{{#expr:538375067+9593937}}|prefix=$}} ({{nts|{{#expr:538375067-67597694-57214766}}|prefix=$}}){{ref|Star Wars|SW}} | align="right" |{{nts|23000000|prefix=$}}–{{nts|32000000}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">''The Empire Strikes Back'' * Total up to 2014: {{cite web|title=The Empire Strikes Back (1980)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars5.htm|access-date= 10 Ionawr 2012|quote=$538,375,067}} * Special edition: {{cite web|title=The Empire Strikes Back (Special Edition)|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars5se.htm|access-date= 10 Ionawr 2012|quote=North America: $67,597,694; Overseas: $57,214,766}} * 2015 re-release: {{cite web|title=The Empire Strikes Back|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&country=00&id=starwars5.htm|access-date=October 8, 2015|quote=United Kingdom: $9,593,937}}</ref><ref name="BlockWilson519" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.com/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA519 519]}}. * ''The Empire Strikes Back'': "Production Cost: $32.0 (Unadjusted $s in Millions of $s)." * ''Return of the Jedi'': "Production Cost: $42.7 (Unadjusted $s in Millions of $s)." * ''The Phantom Menace'': "Production Cost: $127.5 (Unadjusted $s in Millions of $s)."</ref> |- ! scope="row" |[[1981 in film|1981]] |''[[Raiders of the Lost Ark]]'' | align="right" |{{nts|389925971|prefix=$}} ({{nts|{{#expr:180100000+141766000}}|prefix=$}}–{{nts|{{#expr:212222025+141766000}}}}) | align="right" |{{nts|18000000|prefix=$}}–{{nts|22800000}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">''Raiders of the Lost Ark'' * {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&id=raidersofthelostark.htm|title=Raiders of the Lost Ark (1981)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=November 4, 2012|quote=Total: $389,925,971; North America: $212,222,025 (original run); Overseas: $141,766,000}} * {{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.com/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA625 625]}}. Domestic Box office: $180.1; "Production Cost: $22.8 (Initial Release – Unadjusted $s in Millions of $s)."</ref> |- ! scope="row" |[[1982 in film|1982]] |''[[E.T. the Extra-Terrestrial]]'' | align="right" |{{nts|797103542|prefix=$}} ({{nts|619000000|prefix=$}}–{{nts|664000000}}) | align="right" |{{nts|10500000|prefix=$}}–{{nts|12200000}} | style="text-align:center;" |<ref name="ET" group="#">{{cite web|title=E.T.: The Extra-Terrestrial (1982)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0083866/?ref_=bo_gr_ti|access-date=September 2, 2022}}</ref><ref group="#">{{Cite The Numbers|id=ET-The-Extra-Terrestrial|title=E.T. the Extra-Terrestrial (1982)|access-date=September 2, 2022}}</ref><ref name="et first-run2" group="#" /><ref name="BlockWilson6092" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.com/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA609 609]}}. "Steven Spielberg, by far the most successful director of the decade, had the highest-grossing movie with 1982's ''E.T.: The Extra-Terrestrial'', which grossed over $664&nbsp;million in worldwide box office on initial release."</ref><ref name="BlockWilson652" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.com/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA652 652]}}. "Production Cost: $12.2 (Unadjusted $s in Millions of $s)."</ref> |- ! scope="row" |[[1983 in film|1983]] |''[[Return of the Jedi]]'' | align="right" |{{nts|475106177|prefix=$}} ({{nts|{{#expr:475106177-45470437-43790543}}|prefix=$}}){{ref|Star Wars|SW}} | align="right" |{{nts|32500000|prefix=$}}–{{nts|42700000}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">''Return of the Jedi'' * Total: {{cite web|title=Return of the Jedi (1983)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars6.htm|access-date= 10 Ionawr 2012|quote=$475,106,177}} * Special edition: {{cite web|title=Return of the Jedi (Special Edition)|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars6se.htm|access-date= 10 Ionawr 2012|quote=North America: $45,470,437; Overseas: $43,790,543}}</ref><ref name="BlockWilson519" group="#" /> |- ! scope="row" |[[1984 in film|1984]] |''[[Indiana Jones and the Temple of Doom]]'' | align="right" |{{nts|333107271|prefix=$}} | align="right" |{{nts|27000000|prefix=$}}–{{nts|28200000}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Indiana Jones and the Temple of Doom (1984)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=indianajonesandthetempleofdoom.htm|access-date= 12 Chwefror 2013}}</ref><ref name="Finler190" group="#">{{harvnb|Finler|2003|pp=[https://books.google.com/books?id=rvVhEJmbfrsC&pg=PA190#v=twopage 190–191]}}.</ref><ref name="BlockWilson664" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.com/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA664 664]}}. "Production Cost: $28.2 (Unadjusted $s in Millions of $s)."</ref> |- ! scope="row" |[[1985 in film|1985]] |''[[Back to the Future]]'' | align="right" |{{nts|{{#expr:381109762+2315159+5628876}}|prefix=$}} ({{nts|381109762|prefix=$}}) | align="right" |{{nts|19000000|prefix=$}}–{{nts|22000000}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">''Back to the Future'' * Original release: {{cite web|title=Back to the Future (1985)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=backtothefuture.htm|access-date=August 18, 2014|quote=Worldwide: $381,109,762; Production Budget: $19&nbsp;million}} * 2010 reissue: {{cite web|title=Back to the Future (2010 re-release)|website=Box Office Mojo|url=https://boxofficemojo.com/movies/intl/?id=_fBACKTOTHEFUTURE01|access-date=August 10, 2014|quote=Foreign Total: $2,315,159}} * 2014 reissue: {{cite web|title=Back to the Future (2014 re-issue)|website=Box Office Mojo|url=https://boxofficemojo.com/movies/intl/?id=_fBACKTOTHEFUTURE02|access-date=August 31, 2014|quote=United Kingdom: $5,628,876}}</ref><ref group="#">{{harvnb|Finler|2003|p=[https://books.google.com/books?id=rvVhEJmbfrsC&pg=PA268 268]}}. "The studio had a record operating income of $212&nbsp;million in 1982, the year of Spielberg's ''E.T. The Extra-Terrestrial'' (which had cost only slightly over $10&nbsp;million) and $150&nbsp;million in 1985, mainly due to another Spielberg production, the $22&nbsp;million Back to the Future, which became the top box office hit of the year."</ref> |- ! scope="row" |[[1986 in film|1986]] |''[[Top Gun]]'' | align="right" |{{nts|356830601|prefix=$}} ({{nts|345000000|prefix=$}}) | align="right" |{{nts|14000000|prefix=$}}–{{nts|19000000}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Top Gun|website=BoxOffice|url=http://pro.boxoffice.com/movie/10391/top-gun|access-date=May 29, 2016}}</ref><ref group="#">{{citation|last=McAdams|first=Frank|title=Top Gun|pages=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA678#v=twopage 678–679]|year=2010|quote=Production Cost: $19.0 (Millions of $s)... Despite mixed reviews, it played in the top 10 for an extended period and was a huge hit, grossing almost $345&nbsp;million in worldwide box office.}} In: {{harvnb|Block|Wilson|2010}}.</ref><ref name="Finler190" group="#" /> |- ! scope="row" |[[1987 in film|1987]] |''[[Fatal Attraction]]'' | align="right" |{{nts|320145905|prefix=$}} | align="right" |{{nts|14000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">''Fatal Attraction'' * {{cite web|title=Fatal Attraction|website=BoxOffice|url=http://pro.boxoffice.com/movie/3401/fatal-attraction|access-date=May 29, 2016}} * {{cite news|last=Scott|first=Vernon|agency=Hollywood (UPI)|work=[[The Daily Gazette]]|location=New York|title='Three Men and Baby' Sequel Adds Cazenove to Original Cast|date=June 15, 1990|page=[https://news.google.com/newspapers?id=FHMhAAAAIBAJ&sjid=tIgFAAAAIBAJ&pg=4281,3825772 9] (TV Plus – The Daily Gazette Supplement)|quote=That legacy is the $167,780,960 domestic box-office and $75&nbsp;million foreign gross achieved by the original...}}</ref><ref name="Finler190" group="#" /> |- ! scope="row" |[[1988 in film|1988]] |''[[Rain Man]]'' | align="right" |{{nts|354825476|prefix=$}} | align="right" |{{nts|30000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Rain Man|website=BoxOffice|url=http://pro.boxoffice.com/movie/8322/rain-man|access-date=May 29, 2016}}</ref><ref group="#">{{harvnb|Finler|2003|p=[https://books.google.com/books?id=rvVhEJmbfrsC&pg=PA244 244]}}. "''Rain Man'': 30.0 (cost in million $s)"</ref> |- ! scope="row" |[[1989 in film|1989]] |''[[Indiana Jones and the Last Crusade]]'' | align="right" |{{nts|474171806|prefix=$}}–{{nts|494000000}} | align="right" |{{nts|36000000|prefix=$}}–{{nts|55400000}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=indianajonesandthelastcrusade.htm|title=Indiana Jones and the Last Crusade (1989)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=September 15, 2013}}</ref><ref name="Finler190" group="#" /><ref name="BlockWilson694" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|pp=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA694#v=twopage 694–695]}}. "Production Cost: $55.4 (Unadjusted $s in Millions of $s)... The film went on to haul in over $494&nbsp;million worldwide."</ref> |- ! scope="row" |[[1990 in film|1990]] |''[[Ghost (1990 film)|Ghost]]'' | align="right" |{{nts|505870681|prefix=$}} ($505,702,588) | align="right" |{{nts|22000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0099653/|title=Ghost (1990)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=July 12, 2020}}</ref><ref name="Finler190" group="#" /> |- ! scope="row" |[[1991 in film|1991]] |''[[Terminator 2: Judgment Day]]'' | align="right" |{{nts|{{#expr:<!-- ORIGINAL RELEASE-->519843345+<!-- 3D REISSUE-->(<!--DOM-->1037809)+(<!--INT-->2893302)}}|prefix=$}} ($519,843,345) | align="right" |{{nts|94000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Terminator 2" group="#">''Terminator 2'' * Original release: {{cite web|title=Terminator 2: Judgment Day (1991)|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=terminator2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170626051349/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=terminator2.htm|archive-date=June 26, 2017|quote=$519,843,345}} * 3D re-release: {{cite web|title=Terminator 2: Judgment Day (1991)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=judgmentday3d.htm|access-date= 20 Medi 2017}}</ref><ref name="Ansen (1991)" group="#">{{Cite news|last=Ansen|first=David|work=[[Newsweek]]|date=July 8, 1991|title=Conan The Humanitarian|url=http://www.newsweek.com/1991/07/07/conan-the-humanitarian.html|access-date=September 19, 2013}}</ref> |- ! scope="row" |[[1992 in film|1992]] |''[[Aladdin (1992 Disney film)|Aladdin]]'' | align="right" |{{nts|504050045|prefix=$}} | align="right" |{{nts|28000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Aladdin|website=BoxOffice|url=http://pro.boxoffice.com/movie/285/aladdin|access-date=May 29, 2016}}</ref><ref name="Disney" group="#" /> |- ! scope="row" |[[1993 in film|1993]] |''[[Jurassic Park (film)|Jurassic Park]]'' | align="right" |${{formatnum:{{#expr:1033928303+<!--2022 REISSUE-->270700}}}} (${{formatnum:912667947}}) | align="right" |{{nts|63000000|prefix=$}}–{{nts|70000000}} | style="text-align:center;" |<ref name="jp3" group="#">''Jurassic Park'' * Pre-2022 releases: {{cite web|title=Jurassic Park (1993)|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0107290/?ref_=bo_cso_table_42|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126121145/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0107290/?ref_=bo_cso_table_42|archive-date=2021-01-26|access-date= 7 Mawrth 2022|website=[[Box Office Mojo]]|quote=Worldwide: $1,033,928,303; Original Release: $912,667,947; Production Budget: $63&nbsp;million}} * 2022 re-release: {{cite web|title=Jurassic Park (2022 Re-release)|url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr4086256133/|url-status=|archive-url=|archive-date=|access-date=July 1, 2022|website=Box Office Mojo|quote=Mexico: $270,700}} * As of 2010: {{harvnb|Block|Wilson|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA756#v=twopage 756–757]}}. "Production Cost: $70.0 (Unadjusted $s in Millions of $s)... ''Jurassic Park'' was a smash at the box office, bringing in $920&nbsp;million in worldwide box office and spawning two sequels."</ref> |- ! scope="row" |[[1994 in film|1994]] |''[[The Lion King]]'' | align="right" |{{nts|968511805|prefix=$}} ({{nts|{{#expr:312855561+450600000}}|prefix=$}}) | align="right" |{{nts|45000000|prefix=$}}–{{nts|79300000}} | style="text-align:center;" |<ref name="lion king" group="#">''The Lion King'' * Total: {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=lionking.htm|title=The Lion King (1994)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 5 Ionawr 2023|quote=Worldwide: $968,511,805; Production Budget: $45&nbsp;million}} * Lifetime grosses (US & Canada): {{cite web|title=The Lion King (1994) – Release Summary|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=releases&id=lionking.htm|access-date=May 29, 2016|quote=Initial: $312,855,561; IMAX: $15,686,215; 3D: $94,242,001}} * Lifetime grosses (outside U.S. & Canada): {{cite web|first=Brad|last=Brevert|title='X-Men' & 'Alice' Lead Soft Memorial Day Weekend; Disney Tops $4 Billion Worldwide|date=May 29, 2016|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/news/?id=4191|access-date=May 29, 2016|quote=...the original release of The Lion King made $450.6&nbsp;million internationally, an additional $3.8&nbsp;million with the 2002 IMAX reissue, and another $91.3&nbsp;million from 2011's 3D reissue for an international total of $545.7&nbsp;million.}} * As of 2010: {{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.com/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA764 764]}}. "Production Cost: $79.3 (Unadjusted $s in Millions of $s)."</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |[[1995 in film|1995]] |''[[Toy Story]]'' | align="right" |{{nts|373554033|prefix=$}} ({{nts|{{#expr:373554033-8680257}}|prefix=$}}) | align="right" |{{nts|30000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Toy Story" group="#">''Toy Story'' * Total: {{cite web|title=Toy Story (1995)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=toystory.htm|access-date=November 16, 2014|quote=Worldwide: $373,554,033}} * 3D release: {{cite web|title=Toy Story in 3D (2009)|website=Box Office Mojo|url=https://boxofficemojo.com/movies/intl/?page=&view=bycountry&id=_fTOYSTORYIN3D01|access-date=November 16, 2014|quote=Foreign Total: $8,680,257}}</ref><ref name="BlockWilson776" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA776 776]}}.</ref> |- |''[[Die Hard with a Vengeance]]'' | align="right" |{{nts|366101666|prefix=$}} | align="right" |{{nts|70000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Die Hard: With A Vengeance|website=BoxOffice|url=http://pro.boxoffice.com/movie/2715/die-hard-with-a-vengeance|access-date=May 29, 2016}}</ref><ref name="Finler123" group="#">{{harvnb|Finler|2003|p=[https://books.google.com/books?id=rvVhEJmbfrsC&pg=PA123 123]}}.</ref> |- ! scope="row" |[[1996 in film|1996]] |''[[Independence Day (1996 film)|Independence Day]]'' | align="right" |{{nts|817400891|prefix=$}} | align="right" |{{nts|75000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="id4" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=independenceday.htm|title=Independence Day (1996)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=September 13, 2009}}</ref> |- ! scope="row" |[[1997 in film|1997]] |''[[Titanic (1997 film)|Titanic]]'' | align="right" |${{formatnum:{{#expr:1843221532+343550770+691642+71352}}}} (${{formatnum:1843221532}}) | align="right" |{{nts|200000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="titanic3" group="#">''Titanic'' * Pre-2020 releases: {{cite web|title=Titanic (1997)|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0120338/|archive-url=https://web.archive.org/web/20191027003338/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0120338/|archive-date=October 27, 201|quote=Worldwide: $2,187,463,944; Original release: $1,843,221,532; 2012 3D Release: $343,550,770; 2017 Re-release: $691,642}} * 2020 Re-release: {{cite web|title=Titanic (2020 Re-release)|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr2694926853/|quote=2020 Re-release: $71,352}}</ref> |- ! scope="row" |[[1998 in film|1998]] |''[[Armageddon (1998 film)|Armageddon]]'' | align="right" |{{nts|553709626|prefix=$}} | align="right" |{{nts|140000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Armageddon|website=BoxOffice|url=http://pro.boxoffice.com/movie/612/armageddon|access-date=May 29, 2016}}</ref><ref group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA509 509]}}. "Production Cost: $140.0 (Unadjusted $s in Millions of $s)."</ref> |- ! scope="row" |[[1999 in film|1999]] |''[[Star Wars: Episode I – The Phantom Menace]]'' | align="right" |<!--UPDATE-->${{formatnum:1027044677}}<!--UPDATE--> (${{formatnum:924317558}}) | align="right" |{{nts|115000000|prefix=$}}–{{nts|127500000}} | style="text-align:center;" |<ref name="tpm2" group="#">''Star Wars Episode I: The Phantom Menace'' * Total: {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars.htm|title=Star Wars: Episode I – The Phantom Menace (1999)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 2 Ebrill 2012|quote=$1,027,044,677}} * Original release: {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars.htm|title=Star Wars: Episode I – The Phantom Menace (1999)|website=Box Office Mojo|access-date=November 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719051149/http://boxofficemojo.com/movies/?id=starwars.htm|archive-date=July 19, 2011|quote=$924,317,558}}</ref><ref name="BlockWilson519" group="#" /> |- ! scope="row" |[[2000 in film|2000]] |''[[Mission: Impossible 2]]'' | align="right" |{{nts|546388105|prefix=$}} | align="right" |{{nts|100000000|prefix=$}}–{{nts|125000000}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=mi2.htm|title=Mission: Impossible II|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 6 Ionawr 2012}}</ref><ref name="Finler190" group="#" /> |- ! scope="row" |[[2001 in film|2001]] |''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone (film)|Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'' | align="right" |${{formatnum:1006968171}} ({{nts|{{#expr:974755371}}|prefix=$}}) | align="right" |{{nts|125000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="hp12" group="#">''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' * Total: {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0241527|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone (2001)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 20 Ionawr 2021}}</ref> |- ! scope="row" |[[2002 in film|2002]] |''[[The Lord of the Rings: The Two Towers]]'' | align="right" |{{nts|947944270|prefix=$}} ({{nts|936689735|prefix=$}}) | align="right" |{{nts|94000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="lotr2" group="#">{{cite web|title=The Lord of the Rings: The Two Towers|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0167261/|access-date= 5 Ionawr 2023|quote=Worldwide: $947,944,270; Original Release: $936,689,735}}</ref> |- ! scope="row" |[[2003 in film|2003]] |''[[The Lord of the Rings: The Return of the King]]'' | align="right" |${{formatnum:1146457748}} (${{formatnum:1140682011}}) | align="right" |{{nts|94000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="lotr32" group="#">{{cite web|title=The Lord of the Rings: The Return of the King|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0167260/|access-date= 5 Ionawr 2023|quote=Worldwide: $1,146,457,748; original release: $1,140,682,011}}</ref> |- ! scope="row" |[[2004 in film|2004]] |''[[Shrek 2]]'' | align="right" |{{nts|919838758|prefix=$}} | align="right" |{{nts|150000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="shrek2" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=shrek2.htm|title=Shrek 2 (2002)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 5 Chwefror 2009}}</ref> |- ! scope="row" |[[2005 in film|2005]] |''[[Harry Potter and the Goblet of Fire (film)|Harry Potter and the Goblet of Fire]]'' | align="right" |{{nts|896346413|prefix=$}} ({{nts|895921036|prefix=$}}) | align="right" |{{nts|150000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="hp4" group="#">''Harry Potter and the Goblet of Fire'' * Total: {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0330373/|title=Harry Potter and the Goblet of Fire (2005)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=June 15, 2020}}</ref> |- ! scope="row" |[[2006 in film|2006]] |''[[Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest]]'' | align="right" |${{formatnum:1066179725}} | align="right" |{{nts|225000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="potc22" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0383574/|title=Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest (2006)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 11 Ionawr 2010}}</ref> |- ! scope="row" |[[2007 in film|2007]] |''[[Pirates of the Caribbean: At World's End]]'' | align="right" |{{nts|963420425|prefix=$}} | align="right" |{{nts|300000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="potc3" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0449088/|title=Pirates of the Caribbean: At World's End (2007)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=June 15, 2011}}</ref> |- ! scope="row" |[[2008 in film|2008]] |''[[The Dark Knight]]'' | align="right" |${{formatnum:1006234167}} (${{formatnum:{{#expr:531039412+466000000}}}}) | align="right" |{{nts|185000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="tdk2" group="#">''The Dark Knight'' * Total: {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0468569/?ref_=bo_gr_ti|title=The Dark Knight (2008)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=October 5, 2022|quote=Total: $1,006,234,167}} * Original release (excluding 2009 IMAX reissue): {{cite web|title=The Dark Knight|website=The Numbers|publisher=Nash Information Services. LLC|url=https://www.the-numbers.com/movies/2008/BATM2.php|access-date= 28 Hydref 2012|quote=North America: $531,039,412 (as of 22 Ionawr 2009); Overseas: $466,000,000; IMAX re-release: 23 Ionawr 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090208015630/http://the-numbers.com/movies/2008/BATM2.php|archive-date= 8 Chwefror 2009}} * 2009 IMAX re-release: {{cite web|title=Warner Bros. Entertainment Wraps Record-Breaking Year|date= 8 Ionawr 2009|publisher=[[Warner Bros.]]|url=https://www.warnerbros.com/studio/news/warner-bros-entertainment-wraps-record-breaking-year|access-date= 22 Ebrill 2016|archive-date=2022-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609160750/https://www.warnerbros.com/news/press-releases/warner-bros-entertainment-wraps-record-breaking-year|url-status=dead}} * First-run gross and IMAX reissue: {{cite web|first=Brandon|last=Gray|title=Billion Dollar Batman|website=[[Box Office Mojo]]|date= 20 Chwefror 2009|url=https://boxofficemojo.com/news/?id=2551|access-date=June 7, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |[[2009 in film|2009]] |''[[Avatar (2009 film)|Avatar]]'' | align="right" |${{formatnum:2922917914}} (${{formatnum:2743577587}}) | align="right" |{{nts|237000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="avatar3" group="#">{{cite web|title=Avatar (2009)|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0499549/|access-date=November 8, 2022|website=[[Box Office Mojo]]|quote=Worldwide: $2,922,917,914; Original Release: $2,743,577,587; 2010 Special Edition: $44,838,548; 2020 Re-release: $1,281,204; 2021 Re-release: $57,700,000; 2022 Re-release: $75,520,575}}</ref> |- ! scope="row" |[[2010 in film|2010]] |''[[Toy Story 3]]'' | align="right" |${{formatnum:1066969703}} | align="right" |{{nts|200000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="ts32" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0435761/|title=Toy Story 3 (2010)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 17 Mawrth 2010}}</ref> |- ! scope="row" |[[2011 in film|2011]] |''[[Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2]]'' | align="right" |${{formatnum:1342025430}} (${{formatnum:1341511219}}) | align="right" |{{nts|250000000|prefix=$}}{{ref|HP budget|HP}} | style="text-align:center;" |<ref name="hp7.22" group="#">''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2'' * Total: {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1201607/|title=Harry Potter and the Deathly Hallows Part 2 (2011)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=June 15, 2020}} * Production cost: {{cite news|last=Frankel|first=Daniel|title=Get Ready for the Biggest 'Potter' Opening Yet|work=[[The Wrap]]|date=November 17, 2010|url=https://www.thewrap.com/movies/article/get-ready-biggest-potter-opening-yet-22607|access-date=August 27, 2011|archive-date=2010-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20101120233859/http://www.thewrap.com/movies/article/get-ready-biggest-potter-opening-yet-22607|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |[[2012 in film|2012]] |''[[The Avengers (2012 film)|The Avengers]]'' | align="right" |${{formatnum:1518812988}} | align="right" |{{nts|220000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |[[2013 in film|2013]] |''[[Frozen (2013 film)|Frozen]]'' | align="right" |${{formatnum:{{#expr:1274219009-<!--JAPAN TOTAL BY 8/3/2014-->247650477+<!--JAPAN TOTAL-->249036646-<!--SPAIN TOTAL BY 7/27/2014-->21668593+<!--SPAIN TOTAL-->22492845+<!--NIGERIA TOTAL-->167333+<!--UK-->(40960083-39090985)/0.63866+(41087765-40960083)/0.64136+(41170608-41087765)/0.636+(42840559-41170608)/0.7497+(42976318-42840559)/0.742+<!--GERMANY-->42526744-35098170 round -6}}}} (${{formatnum:{{#expr:1274219009-<!--JAPAN TOTAL BY 8/3/2014-->247650477+<!--JAPAN TOTAL-->249036646-<!--SPAIN TOTAL BY 7/27/2014-->21668593+<!--SPAIN TOTAL-->22492845+<!--NIGERIA TOTAL-->167333+<!--UK-->(40960083-39090985)/0.63866+(41087765-40960083)/0.64136+(41170608-41087765)/0.636+<!--GERMANY-->42526744-35098170 round -6}}}}) | align="right" |{{nts|150000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" |<ref name="Frozen2" group="#">''Frozen'' * {{cite web|title=Frozen (2013) – International Box Office Results|website=[[Box Office Mojo]]|url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=frozen2013.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809232736/http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=frozen2013.htm|archive-date= 9 Awst 2014}} * {{cite web|title=Frozen (2013) – International Box Office Results: Japan|website=Box Office Mojo|url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&country=JP&id=frozen2013.htm|access-date=September 3, 2014}} :: Total as of August 3, 2014: $247,650,477 :: Total as of August 31, 2014: $249,036,646 * {{cite web|title=Frozen (2013) – International Box Office Results: Nigeria|website=Box Office Mojo|url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&country=NG&id=frozen2013.htm|access-date=September 3, 2014}} :: Total as of August 17, 2014: $167,333 * {{cite web|title=Frozen (2013) – International Box Office Results: Spain|website=Box Office Mojo|url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&country=ES&id=frozen2013.htm|access-date=November 6, 2014}} :: Total as of July 27, 2014: $21,668,593 :: Total as of November 2, 2014: $22,492,845 * {{cite web|title=Frozen (2013) – International Box Office Results: United Kingdom|website=Box Office Mojo|url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&country=UK&id=frozen2013.htm|access-date= 30 Mawrth 2016}} :: Total as of June 8, 2014: £39,090,985 :: Total as of November 30, 2014: £40,960,083 ($1 = £0.63866) :: Total as of December 7, 2014: £41,087,765 ($1 = £0.64136) :: Total as of December 14, 2014: £41,170,608 ($1 = £0.636) :: Total as of November 26, 2017: £42,840,559 ($1 = £0.7497) :: Total as of December 3, 2017: £42,976,318 ($1 = £0.742) * {{cite web|title=Frozen (2013) – International Box Office Results: Germany|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&country=DE&id=frozen2013.htm|access-date= 30 Mawrth 2016}} :: Total as of 30 Mawrth 2014: €35,098,170 :: Total as of 18 Hydref 2015: €42,526,744 |- ! scope="row" |[[2014 in film|2014]] |''[[Transformers: Age of Extinction]]'' | align="right" |${{formatnum:1104039076}} | align="right" |{{nts|210000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |[[2015 in film|2015]] |''[[Star Wars: The Force Awakens]]'' | align="right" |${{formatnum:2068223624}} | align="right" |{{nts|245000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |[[2016 in film|2016]] |''[[Captain America: Civil War]]'' | align="right" |${{formatnum:1153329473}} (${{formatnum:1153296293}}) | align="right" |{{nts|250000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |[[2017 in film|2017]] |''[[Star Wars: The Last Jedi]]'' | align="right" |${{formatnum:1332539889}} | align="right" |{{nts|200000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |[[2018 in film|2018]] |''[[Avengers: Infinity War]]'' | align="right" |${{formatnum:2048359754}} | align="right" |{{nts|316000000|prefix=$}}–{{nts|400000000}} | style="text-align:center;" |<ref name="VarietyBudget" group="#">{{cite web|url=https://variety.com/2018/film/box-office/avengers-infinity-war-biggest-box-office-opening-ever-1202791751/|title='Avengers: Infinity War' Officially Lands Biggest Box Office Opening of All Time|last=Rubin|first=Rebecca|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|date= 30 Ebrill 2018|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502205129/http://variety.com/2018/film/box-office/avengers-infinity-war-biggest-box-office-opening-ever-1202791751/|archive-date=May 2, 2018|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[2019 in film|2019]] |''[[Avengers: Endgame]]'' | align="right" |${{formatnum:2797501328}} | align="right" |{{nts|356000000|prefix=$}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |[[2020 in film|2020]] |''[[Demon Slayer: Mugen Train]]'' | align="right" |${{formatnum:506523013}} | align="right" |${{formatnum:15750000}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{Cite The Numbers|id=Kimetsu-no-Yaiba-Mugen-Ressha-Hen-(2020-Japan)|title=Kimetsu no Yaiba: Mugen Ressha-Hen (2020)|access-date= 25 Awst 2022}}</ref> |- ! scope="row" |[[2021 in film|2021]] |''[[Spider-Man: No Way Home]]'' | align="right" |${{formatnum:1916306995}} (${{formatnum:1901232550}}) | align="right" |${{formatnum:200000000}} | style="text-align:center;" |<ref name="Budget">{{Cite web|last=Rubin|first=Rebecca|date=December 14, 2021|title=Box Office Preview: ''Spider-Man: No Way Home'' Eyes Mighty, Massive, Marvelous $150 Million-Plus Debut|url=https://variety.com/2021/film/news/spider-man-no-way-home-opening-weekend-estimate-tom-holland-1235132943/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214205932/https://variety.com/2021/film/news/spider-man-no-way-home-opening-weekend-estimate-tom-holland-1235132943/|archive-date=14 Rhagfyr 2021|access-date=14 Rhagfyr 2021|website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> |- ! scope="row" |[[2022 in film|2022]] ! scope="row" style="background:#b6fcb6;" |''[[Avatar: The Way of Water]]'' | align="right" |${{formatnum:1558195379}} | align="right" |{{nts|350000000|prefix=$}}–{{nts|460000000}} | style="text-align:center;" | |} == Llinell amser y ffilmiau â'r cynnydd mwyaf == [[File:Birth_of_a_Nation_theatrical_poster.jpg|alt=The theatrical poster for ''The Birth of a Nation'' depicting a hooded man carrying a burning cross on horse back.|de|bawd| Arloesodd ''The Birth of a Nation'' lawer o'r technegau a ddefnyddir mewn gwneud ffilmiau heddiw, gan ddod y ffilm fwyaf llwyddiannus a wnaed erioed ar adeg ei rhyddhau.]] Mae o leiaf un ar ddeg o ffilmiau wedi dal y record o ‘ffilm gyda’r gwerth mwyaf’ ers ''i The Birth of a Nation'' ddod i’r brig ym 1915. Treuliodd ''The Birth of a Nation'' a ''Gone with the Wind'' ill dau bum mlynedd ar hugain yn olynol fel y grosser uchaf, gyda ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Steven Spielberg a James Cameron yn dal y record ar dri achlysur yr un. Daeth Spielberg y cyfarwyddwr cyntaf i dorri ei record ei hun pan ''oddiweddodd Jurassic Park'' ''ET'', ac efelychodd Cameron y gamp pan dorrodd ''Avatar'' y record a osodwyd gan ''Titanic''. Pan ddaeth i'r brig yn 2019, ''Avengers: Endgame'' oedd y dilyniant cyntaf i ddal y record o ennill y mwyaf o ffilmiau, ac wrth wneud hynny daeth tri deg chwech o flynyddoedd o oruchafiaeth Spielberg/Cameron i ben cyn i ''Avatar'' adennill y safle uchaf ddwy flynedd yn ddiweddarach. yn 2021 ar ôl ei ail-ryddhau. Mae rhai ffynonellau'n honni bod ''The Big Parade'' wedi disodli ''The Birth of a Nation'' fel ffilm â'r elw mwyaf, gan gael ei disodli yn y pen draw gan ''Snow White and the Seven Dwarfs'', a gafodd ei thrawsfeddiannu'n gyflym gan ''Gone with the Wind''.<ref name="Dirks (2010)">{{Cite web|last=Dirks|first=Tim|title=Top Films of All-Time: Part 1&nbsp;– Box-Office Blockbusters|publisher=[[Filmsite.org]]|url=http://www.filmsite.org/greatfilmssummary.html|access-date=August 11, 2010}}</ref> Nid yw'r union ffigurau'n hysbys ar gyfer ''The Birth of a Nation'', ond mae cofnodion cyfoes yn rhoi ei enillion byd-eang ar $5.2&nbsp;miliwn o 1919.<ref name="Wasko">{{Cite book|last=Wasko|first=Janet|chapter=D.W. Griffiths and the banks: a case study in film financing|editor-last=Kerr|editor-first=Paul|title=The Hollywood Film Industry: A Reader|publisher=[[Routledge]]|year=1986|isbn=978-0-7100-9730-9|page=[https://books.google.com/books?id=jMINAAAAQAAJ&pg=PA34 34]|quote=Various accounts have cited $15&nbsp;to&nbsp;$18&nbsp;million profits during the first few years of release, while in a letter to a potential investor in the proposed sound version, Aitken noted that a $15&nbsp;to&nbsp;$18&nbsp;million box-office gross was a 'conservative estimate'. For years ''Variety'' has listed ''The Birth of a Nation''{{'}}s total rental at $50&nbsp;million. (This reflects the total amount paid to the distributor, not box-office gross.) This 'trade legend' has finally been acknowledged by ''Variety'' as a 'whopper myth', and the amount has been revised to $5&nbsp;million. That figure seems far more feasible, as reports of earnings in the Griffith collection list gross receipts for 1915–1919 at slightly more than $5.2&nbsp;million (including foreign distribution) and total earnings after deducting general office expenses, but not royalties, at about $2&nbsp;million.}}</ref> Gohiriwyd ei ryddhau rhyngwladol gan y Rhyfel Byd Cyntaf, ac ni chafodd ei ryddhau mewn llawer o diriogaethau tramor tan y 1920au; ynghyd ag ail-rhyddhau pellach yn yr Unol Daleithiau, ei $10&nbsp;miliwn o enillion fel yr adroddwyd gan ''[[Variety]]'' yn 1932 yn gyson â'r ffigur cynharach. Ar yr adeg hon, roedd gan ''Variety'' ''Genedigaeth Cenedl'' o flaen ''The Big Parade'' ($6,400,000) o hyd ar renti dosbarthwyr ac—os yw ei amcangyfrif yn gywir— ni fyddai ''Snow White and the Seven Dwarfs'' ($8,500,000)<ref>{{Cite news|agency=[[United Press International]]|work=[[Daily Record (Washington)|Daily Record]]|location=Ellensburg, Washington|title='Peter Pan' flies again|date=July 21, 1989|page=[https://news.google.com/newspapers?id=r3dUAAAAIBAJ&sjid=WY8DAAAAIBAJ&pg=2540,2188129 16]}}</ref> wedi ennill digon ar ei rhediad theatrig cyntaf i gymryd y record;<ref>{{Harvard citation no brackets|Block|Wilson|2010}}. "By the end of 1938, it had grossed more than $8&nbsp;million in worldwide rentals and was ranked at the time as the second-highest-grossing film after the 1925 epic ''Ben-Hur''".</ref> er mai hwn fyddai'r 'talkie' â'r cynnydd mwyaf,<ref>{{Harvard citation no brackets|Finler|2003}}. "Walt Disney took a big risk when he decided to invest $1.5&nbsp;million in his first feature-length animated film, ''Snow White and the Seven Dwarfs''. It became the biggest hit of the sound era and the largest-grossing movie since ''The Birth of a Nation'' – until the release of independent producer David O. Selznick's ''Gone with the Wind'' just two years later."</ref> gan ddisodli ''The Singing Fool'' ($5,900,000).<ref>{{Cite book|last=Barrios|first=Richard|title=A Song in the Dark: The Birth of the Musical Film|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1995|isbn=978-0-19-508811-3|page=[https://archive.org/details/songindarkbirtho00barr/page/49 49]|quote=Since it's rarely seen today, ''The Singing Fool'' is frequently confused with ''The Jazz Singer''; although besides Jolson and a pervasively maudlin air the two have little in common. In the earlier film Jolson was inordinately attached to his mother and sang "Mammy"; here the fixation was on his young son, and "Sonny Boy" became an enormous hit. So did the film, which amassed a stunning world-wide gross of $5.9&nbsp;million...Some sources give it as the highest gross of ''any'' film in its initial release prior to ''Gone with the Wind''. This is probably overstating it—MGM's records show that ''Ben-Hur'' and ''The Big Parade'' grossed more, and no one knows just how much ''The Birth of a Nation'' brought in. Still, by the standards of the time it's an amazing amount.|url=https://archive.org/details/songindarkbirtho00barr/page/49}}</ref> Er bod doethineb derbyniedig yn awgrymu ei bod yn annhebygol y cafodd ''The Birth of a Nation'' ei goddiweddyd erioed gan ffilm cyfnod mud,<ref>{{Cite book|last=Everson|first=William K.|year=1998|orig-year=First published 1978|title=American silent film|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=978-0-306-80876-0|page=[https://books.google.co.uk/books?id=pyQaKxBjjzMC&pg=PA374 374]|quote=Putting ''The Birth of a Nation'' in fifth place is open to question, since it is generally conceded to be the top-grossing film of all time. However, it has always been difficult to obtain reliable box-office figures for this film, and it may have been even more difficult in the mid-1930s. After listing it until the mid-1970s as ''the'' top-grosser, though finding it impossible to quote exact figures, ''Variety'', the trade journal, suddenly repudiated the claim but without giving specific details or reasons. On the basis of the number of paid admissions, and ''continuous'' exhibition, its number one position seems justified.|url=https://archive.org/details/americansilentfi00ever_0/page/374}}</ref> byddai’r record yn disgyn i ''Ben-Hur'' ($9,386,000) ym 1925 pe bai ''The Birth of a Nation yn'' ennill gryn dipyn yn llai na’r hyn a amcangyfrifwyd. gros.<ref name="HallNeale163">{{Harvard citation no brackets|Hall|Neale|2010}}. "MGM's silent ''Ben-Hur'', which opened at the end of 1925, had out-grossed all the other pictures released by the company in 1926 combined. With worldwide rentals of $9,386,000 on first release it was, with the sole possible exception of ''The Birth of a Nation'', the highest-earning film of the entire silent era."</ref> Yn ogystal â'i enillion rhent gros trwy arddangosfa gyhoeddus, chwaraeodd ''The Birth of a Nation'' mewn nifer fawr o ymrwymiadau preifat, clwb a sefydliadol nad yw ffigurau ar gael ar eu cyfer.<ref name="du Brow">{{Cite news|last=du Brow|first=Rick|work=[[The Columbus Dispatch]]|title=Documentary On The Klan Made Quite An Impact On Du Brow|date=September 22, 1965|page=[https://news.google.com/newspapers?id=i9sbAAAAIBAJ&sjid=ClEEAAAAIBAJ&pg=7022,1479191 12]}}</ref> Roedd yn hynod boblogaidd gyda’r [[Ku Klux Klan]] a’i defnyddiodd i ysgogi recriwtio,<ref>{{Cite news|last=Hodgkinson|first=Will|work=[[The Daily Telegraph]]|title=Culture quake: The Birth of a Nation|date= 12 Ebrill 2004|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/donotmigrate/3615281/Culture-quake-The-Birth-of-a-Nation.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/donotmigrate/3615281/Culture-quake-The-Birth-of-a-Nation.html|archive-date= 10 Ionawr 2022|access-date= 31 Ionawr 2012}}</ref> ac ar un adeg amcangyfrifodd ''Variety'' mai cyfanswm ei enillion oedd tua $50.&nbsp;miliwn.<ref>{{Cite news|last=Thomas|first=Bob|author-link=Bob Thomas (reporter)|agency=Associated Press|work=Reading Eagle|title='West Side Story' Earned $19 Million Last Year|date= 18 Ionawr 1963|page=[https://news.google.com/newspapers?id=YxMrAAAAIBAJ&sjid=gpwFAAAAIBAJ&pg=3048,210679 20]}}</ref> Er gwaethaf tynnu’r hawliad yn ôl yn ddiweddarach, mae’r swm wedi’i adrodd yn eang er nad yw erioed wedi’i gadarnhau.<ref name="Wasko" /> Er y derbynnir yn gyffredinol bod ''Gone with the Wind'' wedi cymryd drosodd y record o ffilm â’r cynnydd mwyaf wrth ei rhyddhau am y tro cyntaf—sy’n wir o ran arddangosfa gyhoeddus—mae’n debygol na wnaeth oddiweddyd ''The Birth of a Nation'' mewn cyfanswm refeniw tan a yn ddiweddarach o lawer, gan ei fod yn dal i gael ei adrodd fel yr enillydd uchaf hyd at y 1960au.<ref name="du Brow" /> Mae’n bosibl bod ''Gone with the Wind'' ei hun wedi’i goddiweddyd am gyfnod byr gan ''The Ten Commandments'' (1956), a gaeodd ddiwedd 1960 gyda rhenti byd-eang o $58–60&nbsp;miliwn<ref>{{Cite journal|first=Louis|last=Klopsch|first2=George Henry|last2=Sandison|first3=Thomas De Witt|last3=Talmage|title=Christian Herald|year=1965|volume=88|page=[https://books.google.co.uk/books?id=Ou3eAAAAMAAJ&dq=%22ten+commandments%22+rentals&q=%22ten+commandments%22+rentals 68]|quote=Yet "The Ten Commandments" has earned 58&nbsp;million dollars in film rentals and is expected to bring in 10&nbsp;to&nbsp;15&nbsp;million each year it is reissued.}}</ref><ref name="HallNeale160">{{Harvard citation no brackets|Hall|Neale|2010}}. "General release began at normal prices in 1959 and continued until the end of the following year, when the film was temporarily withdrawn (the first of several reissues came in 1966). The worldwide rental by this time was around $60&nbsp;million. In the domestic market it dislodged ''Gone with the Wind'' from the number one position on ''Variety''{{'}}s list of All-Time Rentals Champs. ''GWTW'' had hitherto maintained its lead through several reissues (and was soon to regain it through another in 1961)."</ref> o'i gymharu â ''Gone with the Wind'' {{'}} s $59&nbsp;miliwn;<ref name="Oviatt (1961)">{{Cite news|last=Oviatt|first=Ray|work=[[Toledo Blade]]|title=The Memory Isn't Gone With The Wind|date= 16 Ebrill 1961|page=[https://news.google.com/newspapers?id=V75OAAAAIBAJ&sjid=EAEEAAAAIBAJ&pg=4564,6940480 67]–68}}</ref> pe bai'n hawlio'r man uchaf roedd ei ddeiliadaeth yno yn fyrhoedlog, gan ''i Gone with the Wind'' gael ei ail-ryddhau'r flwyddyn ganlynol a chynyddu ei enillion i $67&nbsp;miliwn. Yn dibynnu ar ba mor gywir yw'r amcangyfrifon, efallai bod ail-wneud ''Ben-Hur'' ym 1959 hefyd wedi dal y record o ''Gone with the Wind'' : erbyn diwedd 1961 roedd wedi ennill $47&nbsp;miliwn ledled y byd,<ref>{{Cite web|title=Ben-Hur (1959) – Notes|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/415095/Ben-Hur/notes.html|access-date=November 17, 2012}}</ref> ac erbyn 1963 roedd yn llusgo ''Gone with the Wind'' o ddim ond $2&nbsp;miliwn gyda derbyniadau rhyngwladol o $65&nbsp;miliwn,<ref name="Thomas (1963)">{{Cite news|last=Thomas|first=Bob|author-link=Bob Thomas (reporter)|agency=[[Associated Press]]|work=[[The Robesonian]]|title=Movie Finances Are No Longer Hidden From Scrutiny|date=August 1, 1963|page=[https://news.google.co.uk/newspapers?id=QsBVAAAAIBAJ&sjid=iUANAAAAIBAJ&pg=7022,1836881 10]}}</ref> yn y pen draw yn ennill $66&nbsp;miliwn o'i ryddhad cychwynnol.<ref>{{Harvard citation no brackets|Block|Wilson|2010}}. "Worldwide rentals: $66.1&nbsp;million (initial release)"</ref> [[Delwedd:Deep_Throat_poster_2.jpg|chwith|bawd| Dywedir bod ffilm bornograffig 1972 ''Deep Throat'' wedi ennill cymaint â $600&nbsp;miliwn, ffigur a allai fod wedi'i chwyddo gan gangsters mewn cynlluniau gwyngalchu arian.]] Ffilm arall yr honnir iddi fod â'r grosser uchaf yw'r [[ffilm bornograffig]] o 1972, ''[[Deep Throat]]''. Ym 1984, tystiodd Linda Lovelace i Is-bwyllgor Barnwriaeth Senedd yr Unol Daleithiau ar gyfiawnder ieuenctid fod y ffilm wedi ennill $600&nbsp;miliwn;<ref>{{Cite news|last=Washington (AP)|work=[[The Free Lance–Star]]|title='Deep Throat' star against pornography|date=September 13, 1984|page=[https://news.google.com/newspapers?id=deJLAAAAIBAJ&sjid=x4sDAAAAIBAJ&pg=5792,1886785 12]}}</ref> mae'r ffigwr hwn wedi bod yn destun llawer o ddyfalu, oherwydd os yw'n gywir yna byddai'r ffilm wedi gwneud mwy o arian na ''Star Wars'', a gorffen y 1970au fel y ffilm â'r elw mwyaf. Y brif ddadl yn erbyn y ffigur hwn yw nad oedd ganddo ryddhad digon eang i gynnal y math o symiau y byddai eu hangen er mwyn iddo grosio’r swm hwn yn y pen draw.<ref>{{Cite news|last=Hiltzik|first=Michael|work=[[Los Angeles Times]]|title='Deep Throat' Numbers Just Don't Add Up|date= 24 Chwefror 2005|url=https://articles.latimes.com/2005/feb/24/business/fi-golden24|access-date= 2 Chwefror 2012}}</ref> Nid yw'r union ffigurau'n hysbys, ond dangosodd tystiolaeth mewn treial ffederal ym 1976 - tua phedair blynedd ar ôl i'r ffilm gael ei rhyddhau - fod y ffilm wedi cronni dros $25.&nbsp;miliwn.<ref>{{Cite news|last=Memphis (UPI)|work=[[The Palm Beach Post]]|title='Deep Throat' Defendant Found Guilty of Conspiring|date=1 Mai 1976|page=[https://news.google.com/newspapers?id=5lc0AAAAIBAJ&sjid=YM0FAAAAIBAJ&pg=1025,8602 A2]}}</ref> Mae [[Roger Ebert]] wedi rhesymu ei fod o bosibl wedi ennill cymaint â $600&nbsp;miliwn ar bapur, gan fod mobsters yn berchen ar y rhan fwyaf o'r theatrau ffilm i oedolion yn ystod y cyfnod hwn ac y byddent yn [[gwyngalchu arian|gwyngalchu]] incwm o gyffuriau a phuteindra drwyddynt, felly mae'n debyg y byddai wedi chwyddo'r derbyniadau swyddfa docynnau ar gyfer y ffilm.<ref>{{Cite web|last=Ebert|first=Roger|authorlink=Roger Ebert|website=[[rogerebert.com]]|publisher=[[Chicago Sun-Times]]|title=Inside Deep Throat|date= 11 Chwefror 2005|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20050210/REVIEWS/50128001|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606050046/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20050210%2FREVIEWS%2F50128001|archivedate= 6 Mehefin 2011|access-date= 2 Chwefror 2012}}</ref> ''Cynyddodd Geni Cenedl'', ''Gone with the Wind'', ''The Godfather'', ''Jaws'', ''Star Wars'', ''ET'', ac ''Avatar'' eu record gros gydag ail-ryddhau. Mae'r crynswth o'u rhediadau theatrig gwreiddiol wedi'u cynnwys yma ynghyd â chyfansymiau o ail-rhyddhau hyd at y pwynt iddynt golli'r record; felly mae'r cyfanswm ar gyfer ''The Birth of a Nation yn'' cynnwys incwm o'i hailgyhoeddi hyd at 1940; mae'r cyfanswm ar gyfer ''Star Wars yn'' cynnwys refeniw o ailgyhoeddiadau diwedd y 1970au a dechrau'r 1980au ond nid o Argraffiad Arbennig 1997; mae’r cyfanswm ar gyfer ''ET'' yn ymgorffori ei grynswth o ailgyhoeddi 1985 ond nid o 2002. Mae'r cyfanswm ar gyfer ymddangosiad cyntaf ''Avatar'' ar y siart yn cynnwys refeniw o Argraffiad Arbennig 2010, sy'n cynrychioli ei holl enillion hyd at y pwynt y rhoddodd y gorau i'r record, tra bod ei ail ymddangosiad hefyd yn ymgorffori refeniw o ail-rhyddhau 2020 yn [[Asia-Cefnfor Tawel|Asia]]. [[Asia-Cefnfor Tawel|-Rhanbarth]] y Môr Tawel yn ogystal ag ail-ryddhau 2021 yn Tsieina a'i helpodd i adennill y record. Yn yr un modd mae ''Gone with the Wind'' yn cael ei gynrychioli ddwywaith ar y siart: mae cofnod 1940 yn cynnwys enillion o’i ryddhad cyfnodol 1939–1942 ( sioe deithiol / rhyddhau cyffredinol / ail rediad ).<ref name="Bartel">{{Cite book|first=Pauline|last=Bartel|title=The Complete Gone with the Wind Trivia Book: The Movie and More|year=1989|publisher=[[Taylor Trade Publishing]]|isbn=978-0-87833-619-7|page=[https://books.google.com/books?id=ZJLb5GC35E8C&pg=PA127 127]|quote=At the end of the 1941 general release, MGM decided to withdraw GWTW again. The prints were battered, but the studio believed one final fling for GWTW was possible. The film returned to movie theaters for the third time in the spring of 1942 and stayed in release until late 1943... When MGM finally pulled the film from exhibition, all worn-out prints were destroyed, and GWTW was at last declared out of circulation. MGM, which by then had sole ownership of the film, announced that GWTW had grossed over $32&nbsp;million.|url=https://archive.org/details/completegonewith00bart/page/127}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders" style="margin:auto; margin:auto;" ! scope="col" |Rhyddhad ! scope="col" |Teitl ! scope="col" |record Crynswth ! scope="col" |Cyfeiriad(au) |- ! scope="row" |1915<ref name="Dirks (2010)2">{{cite web|last=Dirks|first=Tim|title=Top Films of All-Time: Part 1&nbsp;– Box-Office Blockbusters|publisher=[[Filmsite.org]]|url=http://www.filmsite.org/greatfilmssummary.html|access-date=August 11, 2010}}</ref> | rowspan="2" |''[[:en:The_Birth_of_a_Nation|The Birth of a Nation]]'' | style="text-align:right;" |$5,200,000{{ref|Rentals2|R}} | style="text-align:center;" |<ref name="Wasko2" group="#">{{cite book|last=Wasko|first=Janet|chapter=D.W. Griffiths and the banks: a case study in film financing|editor-last=Kerr|editor-first=Paul|title=The Hollywood Film Industry: A Reader|publisher=[[Routledge]]|year=1986|isbn=978-0-7100-9730-9|page=[https://books.google.co.uk/books?id=jMINAAAAQAAJ&pg=PA34 34]|quote=Various accounts have cited $15&nbsp;to&nbsp;$18&nbsp;million profits during the first few years of release, while in a letter to a potential investor in the proposed sound version, Aitken noted that a $15&nbsp;to&nbsp;$18&nbsp;million box-office gross was a 'conservative estimate'. For years ''Variety'' has listed ''The Birth of a Nation''{{'}}s total rental at $50&nbsp;million. (This reflects the total amount paid to the distributor, not box-office gross.) This 'trade legend' has finally been acknowledged by ''Variety'' as a 'whopper myth', and the amount has been revised to $5&nbsp;million. That figure seems far more feasible, as reports of earnings in the Griffith collection list gross receipts for 1915–1919 at slightly more than $5.2&nbsp;million (including foreign distribution) and total earnings after deducting general office expenses, but not royalties, at about $2&nbsp;million.}}</ref> |- ! scope="row" |''1940'' | style="text-align:right;" |$15,000,000{{ref|Rentals2|R}} {{ref|Reissue|‡}} | style="text-align:center;" |<ref name="Time (1940)" group="#">{{cite magazine|title=Show Business: Record Wind|date= 19 Chwefror 1940|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,763541,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202110029/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,763541,00.html|archive-date= 2 Chwefror 2010|url-status=dead|access-date= 19 Ionawr 2013|url-access=subscription}}</ref> |- ! scope="row" |1940<ref name="gwtw tcm2">{{cite web|first1=Frank|last1=Miller|first2=Jeff|last2=Stafford|title=Gone With the Wind (1939) – Articles|date= 5 Ionawr 2007|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/414427/Gone-With-the-Wind/articles.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926003430/http://www.tcm.com/tcmdb/title/414427/Gone-With-the-Wind/articles.html|archive-date=September 26, 2013}}</ref> | rowspan="2" |''[[:en:Gone_with_the_Wind_(film)|Gone with the Wind]]'' | style="text-align:right;" |$32,000,000{{ref|Rentals2|R}} | style="text-align:center;" |<ref name="gwtw tcm2" group="#">{{cite web|first1=Frank|last1=Miller|first2=Jeff|last2=Stafford|title=Gone With the Wind (1939) – Articles|date= 5 Ionawr 2007|publisher=Turner Classic Movies|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/414427/Gone-With-the-Wind/articles.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728160304/http://www.tcm.com/tcmdb/title/414427/Gone-With-the-Wind/articles.html|archive-date=July 28, 2013}}</ref> |- ! scope="row" |''1963'' | style="text-align:right;" |$67,000,000{{ref|Rentals2|R}} {{ref|Reissue|‡}} | style="text-align:center;" |<ref name="Thomas (1963)2" group="#">{{cite news|last=Thomas|first=Bob|author-link=Bob Thomas (reporter)|agency=[[Associated Press]]|work=[[The Robesonian]]|title=Movie Finances Are No Longer Hidden From Scrutiny|date=August 1, 1963|page=[https://news.google.com/newspapers?id=QsBVAAAAIBAJ&sjid=iUANAAAAIBAJ&pg=7022,1836881 10]}}</ref> |- ! scope="row" |1966<ref name="Dirks (2010)2" /> |''[[:en:The_Sound_of_Music_(film)|The Sound of Music]]'' | style="text-align:right;" |$114,600,000{{ref|Rentals2|R}} | style="text-align:center;" |<ref name="BlockWilson434" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA434 434]}}.</ref> |- ! scope="row" |1971<ref name="Dirks (2010)2" /> |''[[:en:Gone_with_the_Wind_(film)|Gone with the Wind]]'' | style="text-align:right;" |$116,000,000{{ref|Rentals2|R}} {{ref|Reissue|‡}} | style="text-align:center;" |<ref name="Atlantic Monthly (1973)" group="#">{{cite book|title=The Atlantic Monthly|year=1973|volume=231|page=[https://books.google.co.uk/books?id=38wmAQAAIAAJ&q=%22As+of+the+end+of+1971,+GWTW+stood+as+the+all-time+money-drawing+movie,+with+a+take+of+$116+million%22&dq=%22As+of+the+end+of+1971,+GWTW+stood+as+the+all-time+money-drawing+movie,+with+a+take+of+$116+million%22 2]|quote=As of the end of 1971, GWTW stood as the all-time money-drawing movie, with a take of $116&nbsp;million, and, with this year's reissues, it should continue to run ahead of the second place contender and all-time ''kaffee-mit-schlag'' spectacle.|title-link=The Atlantic Monthly}}</ref> |- ! scope="row" |1972<ref name="Dirks (2010)2" /> |''[[:en:The_Godfather|The Godfather]]'' | style="text-align:right;" |$127,600,000–142,000,000{{ref|Rentals2|R}} | style="text-align:center;" |<ref name="BlockWilson527" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA527 527]}}.</ref><ref group="#">{{cite book|title=New Times|volume=2|year=1974|quote=Coppola is King Midas, the most individually powerful U.S. filmmaker." His credits include directing the first ''Godfather'' (worldwide earnings: $142&nbsp;million, ahead of ''Gone with the Wind'', ''The Sound of Music'' and ''The Exorcist'')...|title-link=New Times (magazine)}} ([https://www.google.co.uk/books/edition/New_Times/YSBXAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=142+million Online copy] at [[Google Books]])</ref> |- ! scope="row" |1976<ref>{{cite book|last=Dick|first=Bernard F.|title=City of Dreams: The Making and Remaking of Universal Pictures|publisher=[[University Press of Kentucky]]|year=1997|isbn=978-0-8131-2016-4|page=[https://books.google.co.uk/books?id=e5gzKoozo6sC&pg=PA168 168]}}</ref><ref name="jaws">{{cite news|last=Kilday|first=Gregg|work=[[The Victoria Advocate]]|title=Director of 'Jaws II' Abandons His 'Ship'|date=July 5, 1977|page=[https://news.google.co.uk/newspapers?id=xy4PAAAAIBAJ&sjid=WYUDAAAAIBAJ&pg=4243,812320 6B]}}</ref> |''[[:en:Jaws_(film)|Jaws]]'' | style="text-align:right;" |$193,700,000{{ref|Rentals2|R}} | style="text-align:center;" |<ref name="jaws" group="#">{{cite news|last=Kilday|first=Gregg|work=[[The Victoria Advocate]]|title=Director of 'Jaws II' Abandons His 'Ship'|date=July 5, 1977|page=[https://news.google.com/newspapers?id=xy4PAAAAIBAJ&sjid=WYUDAAAAIBAJ&pg=4243,812320 6B]}}</ref> |- ! scope="row" |1978<ref>{{cite news|author=New York (AP)|work=[[The StarPhoenix]]|title=Scariness of Jaws 2 unknown quantity|date=May 26, 1978|page=[https://news.google.com/newspapers?id=TpZjAAAAIBAJ&sjid=dnoNAAAAIBAJ&pg=5679,3145694 21]}}</ref><ref>{{cite news|last=Fenner|first=Pat C.|work=[[Evening Independent]]|title=Independent Action|date= 16 Ionawr 1978|page=[https://news.google.com/newspapers?id=JgAMAAAAIBAJ&sjid=mVgDAAAAIBAJ&pg=6721,49636 11-A]}}</ref> | rowspan="2" |''[[:en:Star_Wars_(film)|Star Wars]]'' | style="text-align:right;" |$410,000,000/$268,500,000{{ref|Rentals2|R}} | style="text-align:center;" |<ref name="star-wars first-run" group="#">{{cite news|last=Harmetz|first=Aljean|work=[[The New York Times]]|title=The Saga Beyond 'Star Wars'|date=May 18, 1980|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0617FE345D17728DDDA10994DD405B8084F1D3|access-date= 30 Ionawr 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520094753/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0617FE345D17728DDDA10994DD405B8084F1D3|archive-date=May 20, 2013|quote="Star Wars" has brought 20th Century-Fox approximately $250&nbsp;million in film rentals... "Star Wars" grossed $410&nbsp;million, and his share was enough to allow him to finance its sequel, "The Empire Strikes Back," himself.}}</ref><ref name="BlockWilson527" group="#" /> |- ! scope="row" |''1982'' | style="text-align:right;" |$530,000,000 {{ref|Reissue|‡}} | style="text-align:center;" |<ref name="et first-run" group="#">{{cite news|last=Wuntch|first=Philip|work=[[The Dallas Morning News]]|title=Return of E.T.|date=July 19, 1985|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=DM&p_text_direct-0=0ED3CD81CFEA1C2E&p_field_direct-0=document_id|url-access=subscription|access-date= 6 Mawrth 2012|quote=Its worldwide box-office gross was $619&nbsp;million, toppling the record of $530&nbsp;million set by Star Wars.|archive-date=2013-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130517022355/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=DM&p_text_direct-0=0ED3CD81CFEA1C2E&p_field_direct-0=document_id|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |1983<ref name="Cook (2002)">{{cite book|last=Cook|first=David A.|title=Lost Illusions: American Cinema in the Shadow of Watergate and Vietnam, 1970–1979|volume=9 of History of the American Cinema, Charles Harpole|year=2002|publisher=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-23265-5|page=[https://books.google.co.uk/books?id=HVygqYMVP2wC&pg=PA50 50]}}</ref> | rowspan="2" |''[[:en:E.T._the_Extra-Terrestrial|E.T. the Extra-Terrestrial]]'' | style="text-align:right;" |$619,000,000–664,000,000 | style="text-align:center;" |<ref name="et first-run" group="#" /><ref name="BlockWilson609" group="#">{{harvnb|Block|Wilson|2010|p=[https://books.google.com/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA609 609]}}.</ref> |- ! scope="row" |''1993'' | style="text-align:right;" |$701,000,000 {{ref|Reissue|‡}} | style="text-align:center;" |<ref group="#">{{cite web|title=Jurassic Park (1993)&nbsp;– Miscellaneous notes|publisher=[[Turner Classic Movies]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/80025/Jurassic-Park/misc-notes.html|access-date=July 9, 2011}}</ref> |- ! scope="row" |1993<ref name="Dirks (2010)2" /> |''[[:en:Jurassic_Park_(film)|Jurassic Park]]'' | align="right" |$912,667,947 | style="text-align:center;" |<ref name="jp" group="#">''Jurassic Park''</ref> |- ! scope="row" |1998<ref name="BBC (1998)">{{cite news|title=''Titanic'' sinks competitors without a trace|work=[[BBC News]]|publisher=BBC|date= 25 Chwefror 1998|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/59913.stm|access-date= 13 Awst 2010}}</ref> |''[[:en:Titanic_(1997_film)|Titanic]]'' | style="text-align:right;" |$1,843,221,532 | style="text-align:center;" |<ref name="titanic" group="#">''Titanic''</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2010<ref name="Cieply (2010)">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/01/27/movies/awardsseason/27record.html|title=He Doth Surpass Himself: 'Avatar' Outperforms 'Titanic'|work=[[The New York Times]]|last=Cieply|first=Michael|date= 26 Ionawr 2010|access-date= 27 Ionawr 2010}}</ref><ref name="Segers (2010)">{{cite news|first=Frank|last=Segers|title='Avatar' breaks 'Titanic' worldwide record|work=[[The Hollywood Reporter]]|date= 25 Ionawr 2010|access-date=December 4, 2010|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/avatar-breaks-titanic-worldwide-record-19914}}</ref> | rowspan="2" |''[[:en:Avatar_(2009_film)|Avatar]]'' | style="text-align:right;" |${{formatnum:{{#expr:2743577587}}}} | rowspan="2" style="text-align:center;" |<ref name="avatar" group="#">{{cite web|title=Avatar (2009)|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0499549/|access-date=November 8, 2022|website=[[Box Office Mojo]]|quote=Worldwide: $2,922,917,914; Original Release: $2,743,577,587; 2010 Special Edition: $44,838,548; 2020 Re-release: $1,281,204; 2021 Re-release: $57,700,000; 2022 Re-release: $75,520,575}}</ref> |- | style="text-align:right;" |${{formatnum:{{#expr:2743577587+44838548}}}} {{ref|Reissue|‡}} |- ! scope="row" |2019<ref>{{cite web|first=Sarah|last=Whitten|url=https://www.cnbc.com/2019/07/21/avengers-endgame-is-the-highest-grossing-film-of-all-time.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721154219/https://www.cnbc.com/2019/07/21/avengers-endgame-is-the-highest-grossing-film-of-all-time.html|title='Avengers: Endgame' is now the highest-grossing film of all time, dethroning 'Avatar'|website=[[CNBC]]|date= 21 Gorffennaf 2019|archive-date= 21 Gorffennaf 2019|access-date=July 21, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|first=Shawn|last=Robbins|title=Avengers: Endgame Surpasses Avatar As #1 Global Release of All Time on Saturday|date= 20 Gorffennaf 2019|website=BoxOffice|url=https://www.boxofficepro.com/breaking-avengers-endgame-surpasses-avatar-as-1-global-release-of-all-time/|access-date=July 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724232409/https://www.boxofficepro.com/breaking-avengers-endgame-surpasses-avatar-as-1-global-release-of-all-time/|archive-date=July 24, 2019|url-status=live}}</ref> |''[[:en:Avengers:_Endgame|Avengers: Endgame]]'' | style="text-align:right;" |$2,797,501,328 | style="text-align:center;" |<ref name="endgame" group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt4154796/|title=Avengers: Endgame (2019)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date= 13 Mawrth 2021}}</ref> |- ! scope="row" |2021<ref>{{cite web|first=Nancy|last=Tartaglione|title='Avatar' Overtakes 'Avengers: Endgame' As All-Time Highest-Grossing Film At Global Box Office; China Reissue Growing|date= 13 Mawrth 2021|website=[[Deadline Hollywood]]|url=https://deadline.com/2021/03/avatar-overtakes-avengers-endgame-highest-grossing-film-all-time-worldwide-box-office-china-james-cameron-disney-1234713788/|access-date= 13 Mawrth 2021}}</ref> | rowspan="2" |''[[:en:Avatar_(2009_film)|Avatar]]'' | style="text-align:right;" |$2,847,397,339 {{ref|Reissue|‡}} | rowspan="2" style="text-align:center;" |<ref name="avatar" group="#" /> |- ! scope="row" |''2022'' | style="text-align:right;" |$2,922,917,914 {{ref|Reissue|‡}} |} == Masnachfreintiau a chyfresi ffilm â'r cynnydd mwyaf == Cyn 2000, dim ond saith cyfres ffilm oedd wedi ennill dros $1&nbsp;biliwn yn y swyddfa docynnau: ''James Bond'',<ref>{{Cite web|title=Box Office History for James Bond Movies|website=The Numbers|publisher=Nash Information Services, LLC|url=https://www.the-numbers.com/movies/series/JamesBond.php|access-date= 4 Ionawr 2012|archive-date=2012-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316020739/http://www.the-numbers.com/movies/series/JamesBond.php|url-status=dead}}</ref> ''Star Wars'',<ref>{{Cite web|title=Box Office History for Star Wars Movies|website=The Numbers|publisher=Nash Information Services, LLC|url=https://www.the-numbers.com/movies/series/StarWars.php|access-date= 4 Ionawr 2012|archive-date=2013-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130822054739/http://www.the-numbers.com/movies/franchise/Star-Wars|url-status=dead}}</ref> ''Indiana Jones'',<ref>{{Cite web|title=Indiana Jones – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=indianajones.htm|access-date= 6 Ionawr 2012|website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> ''Rocky'',<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Dave|date=November 16, 2003|title=Bayonne Bleeder Throws a Punch at the Italian Stallion|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2003/11/16/sports/othersports/16ANDE.html|access-date= 4 Ionawr 2012}}</ref><ref>{{Cite news|last=Schneiderman|first=R. M.|date= 10 Awst 2006|title=Stallone Settles With The 'Real' Rocky|work=Forbes|url=https://www.forbes.com/2006/08/10/rocky-stallone-settlement-cx_rs_0810autofacescan04.html|access-date= 4 Ionawr 2012}}</ref><ref>{{Cite web|last=Poller|first=Kenneth G.|date=November 12, 2003|title=Charles Wepner v. Sylvester Stallone|publisher=Mango & Iacoviello|url=http://www.mandilaw.com/files/complaint.pdf|access-date= 4 Ionawr 2012|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201713/http://www.mandilaw.com/files/complaint.pdf|url-status=dead}}</ref> ''Batman'',<ref>{{Cite web|title=Batman – Worldwide (Unadjusted) & Batman: Mask of the Phantasm|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=batman.htm|access-date= 6 Ionawr 2012|website=Box Office Mojo}}</ref> ''Jurassic Park'',<ref>{{Cite web|title=Jurassic Park – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=jurassicpark.htm|access-date= 6 Ionawr 2012|website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> a ''Star Trek''.<ref>{{Cite web|title=Box Office History for Star Trek Movies|website=The Numbers|publisher=Nash Information Services, LLC|url=https://www.the-numbers.com/movies/series/StarTrek.php|access-date= 4 Ionawr 2012|archive-date=2013-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214084017/http://www.the-numbers.com/movies/series/StarTrek.php|url-status=dead}}</ref> Ers troad y ganrif, mae’r nifer hwnnw wedi cynyddu i dros wyth deg (heb gynnwys trawiadau untro fel ''Titanic'' a ''Zootopia'' ).<ref name="Numbers franchises">{{Cite web|title=Movie Franchises|url=https://www.the-numbers.com/movies/franchises/sort/World#franchise_overview=l100:od4|access-date=July 7, 2022|website=[[The Numbers (website)|The Numbers]]|publisher=Nash Information Services, LLC|archive-date=2021-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211216183108/https://www.the-numbers.com/movies/franchises/sort/World#franchise_overview=l100:od4|url-status=dead}}</ref> Mae hyn yn rhannol oherwydd chwyddiant a thwf y farchnad, ond mae hefyd oherwydd bod Hollywood wedi mabwysiadu'r model masnachfraint : ffilmiau sydd â chydnabyddiaeth brand fel eu bod yn seiliedig ar ffynhonnell lenyddol adnabyddus neu gymeriad sefydledig. Mae'r fethodoleg yn seiliedig ar y cysyniad y gall ffilmiau sy'n gysylltiedig â phethau y mae cynulleidfaoedd eisoes yn gyfarwydd â nhw gael eu marchnata'n fwy effeithiol iddynt, ac fel y cyfryw fe'u gelwir yn ffilmiau "wedi'u gwerthu ymlaen llaw" o fewn y diwydiant.<ref name="economist">{{Cite news|last=The Economist online|date=July 11, 2011|title=Pottering on, and on|work=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/07/film-franchises|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711204558/https://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/07/film-franchises|archive-date=July 11, 2011}}</ref> Fel arfer diffinnir rhyddfraint fel o leiaf ddau waith sy'n deillio o eiddo deallusol cyffredin. Yn draddodiadol, mae gan y gwaith berthynas tautolegol â'r eiddo, ond nid yw hyn yn rhagofyniad. Un o brif elfennau parhaol y model masnachfraint yw'r cysyniad o'r ''gorgyffwrdd'', y gellir ei ddiffinio fel "stori lle mae cymeriadau neu gysyniadau o ddau neu fwy o destunau neu gyfresi o destunau arwahanol yn cyfarfod".<ref>{{Cite news|first=Jess|last=Nevins|date=August 23, 2011|title=A Brief History of the Crossover|work=[[io9]]|url=https://io9.gizmodo.com/5833704/a-brief-history-of-the-crossover|access-date=July 19, 2018|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225034313/https://io9.gizmodo.com/5833704/a-brief-history-of-the-crossover|url-status=dead}}</ref> Un o ganlyniadau gorgyffwrdd yw y gall eiddo deallusol gael ei ddefnyddio gan fwy nag un fasnachfraint. Er enghraifft, mae ''Batman v Superman: Dawn of Justice'' yn perthyn nid yn unig i fasnachfreintiau [[Batman]] a [[Superman]], ond hefyd i'r [[Bydysawd Estynedig DC]], sy'n ''fydysawd a rennir''. Mae bydysawd a rennir yn fath arbennig o groesfan lle mae nifer o gymeriadau o ystod eang o weithiau ffuglen yn dod i ben yn rhannu byd ffuglen.<ref>{{Cite news|first=Jess|last=Nevins|date=September 9, 2011|title=The First Shared Universes|work=[[io9]]|url=https://io9.gizmodo.com/5838896/the-first-shared-universes|access-date=July 19, 2018|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225034650/https://io9.gizmodo.com/5838896/the-first-shared-universes|url-status=dead}}</ref> Ffilmiau ''Star Wars'' yw'r gyfres sy'n ennill y cyfanswm mwyaf yn seiliedig ar un eiddo, gan ennill dros $10&nbsp;biliwn yn y swyddfa docynnau (er bod ffilmiau Eon ''James Bond'' wedi ennill dros $19&nbsp;biliwn i gyd o'i addasu i brisiau cyfredol). {{Refn|Prior to the release of ''Spectre'' in 2015, the James Bond series had grossed approximately $17.7&nbsp;billion at 2015 prices;<ref>{{cite news |title=How 'Spectre' May Stack Up With 'Thunderball' as a James Bond Blockbuster |date=November 6, 2015 |newspaper=New York Times |url=https://www.nytimes.com/interactive/2015/11/05/business/media/james-bond-films-most-popular-box-office.html |access-date= 7 Ionawr 2018}}</ref> after factoring in earnings of over $1.6 billion from ''Spectre'' and ''No Time to Die'', the series has earned at least $19.3&nbsp;billion adjusted for inflation.}} Os cynhwysir incwm atodol o nwyddau, yna ''Star Wars'' yw'r eiddo mwyaf proffidiol;<ref name="Harrod">{{Cite news|last=Harrod|first=Horatia|title=Pixar's $6&nbsp;billion playthings|date=May 17, 2011|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/8509310/Pixars-6-billion-playthings.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/8509310/Pixars-6-billion-playthings.html|archive-date= 10 Ionawr 2022|access-date= 12 Ebrill 2012}}</ref> mae'n dal record byd ''Guinness'' am y "franchise marsiandïaeth ffilm fwyaf llwyddiannus" ac roedd yn werth £19.51&nbsp;biliwn yn 2012 (tua $30&nbsp;biliwn).<ref>{{Cite web|first=Rachel|last=Swatman|title=Star Wars: The Force Awakens second trailer sets YouTube world record|date=June 16, 2015|publisher=[[Guinness World Records]]|url=http://www.guinnessworldrecords.com/news/2015/6/star-wars-the-force-awakens-preview-becomes-most-viewed-movie-trailer-on-youtube-385758|access-date= 17 Mehefin 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Field Listings – Exchange Rates|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2076.html|access-date= 17 Mehefin 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150215024949/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//fields/2076.html|archivedate= 15 Chwefror 2015}}</ref> ==Cyfeiriadau== {{Cyfeiriadau|2}} === Ffynonellau swyddfa docynnau === <references group="#" responsive="0"></references> === Ffynonellau masnachfraint a chyfres ===  {{Refbegin|30em}} * {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/|access-date= 23 Ebrill 2015|title=Franchise Index|website=[[Box Office Mojo]]}} * ''Avengers'' ** {{cite web|title=Avengers – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=avengersfranchise.htm|access-date= 12 Hydref 2015|website=Box Office Mojo}} * ''Batman'' ** {{cite web|title=Batman – Worldwide (Unadjusted) & Batman: Mask of the Phantasm|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=batman.htm|access-date=July 26, 2016|website=Box Office Mojo}} ** Fathom events *** Batman (UK): {{cite web|title=Batman (1989) 30th Anniversary|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=batman30.htm|access-date=May 25, 2019|quote=UK: $48,482}} *** Batman Returns (UK): {{cite web|title=Batman Returns (Event)|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=batmanreturnsevent.htm|access-date=May 25, 2019|quote=UK: $10,057}} *** Batman Forever: {{cite web|title=Batman Forever (Fathom Event)|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=batmanforeverfathomevent.htm|access-date=May 25, 2019|quote=US: $38,014; UK: $373}} *** Batman and Robin: {{cite web|title=Batman and Robin (Fathom Event)|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=batmanandrobinfathomevent.htm|access-date=May 25, 2019|quote=US: $28,597; UK: $196}} ** ''Batman: The Movie'' (1966) {{ndash}} {{cite book|last1=Silverman|first1=Stephen M.|chapter=Breakeven for Feature Productions: 1966 Releases|title=The Fox That Got Away: The Last Days of the Zanuck Dynasty at Twentieth Century-Fox|date=1988|publisher=L. Stuart|page=325|isbn=9780818404856|chapter-url=https://archive.org/details/foxthatgotawayt00silv/page/325|chapter-url-access=registration}} ** {{cite web|title=Catwoman (2004)|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=catwoman.htm|access-date=July 22, 2012}} ** {{cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/Batman-Return-of-the-Caped-Crusaders#tab=summary|title=Batman: Return of the Caped Crusaders|website=[[The Numbers (website)|The Numbers]]|access-date=December 17, 2016}} ** {{cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/Batman-and-Harley-Quinn#tab=summary|title=Batman and Harley Quinn (2017)|website=[[The Numbers (website)|The Numbers]]|access-date=August 22, 2017}} ** {{cite web|title=Joker (2019)|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt7286456/|access-date=November 11, 2019}} * ''DC Extended Universe'' ** {{cite web|title=DC Extended Universe – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=dc.htm|access-date=May 8, 2019|website=Box Office Mojo}} * ''Despicable Me'' ** {{cite web|title=Despicable Me (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=despicableme.htm|access-date=November 4, 2015|website=Box Office Mojo}} * ''The Fast and the Furious'' ** {{cite web|title=The Fast and the Furious – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=fastandthefurious.htm|access-date=October 23, 2019|website=Box Office Mojo}} ** {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=furious8.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822151827/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=furious8.htm|title=The Fate of the Furious (2017)|website=[[Box Office Mojo]]|archive-date=August 22, 2017}} * ''The Hunger Games'' ** {{cite web|title=The Hunger Games – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=hungergames.htm|access-date= 31 Mawrth 2016|website=Box Office Mojo}} * ''Ice Age'' ** {{cite web|title=Ice Age – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=iceage.htm|access-date= 10 Ionawr 2017|website=Box Office Mojo}} ** {{cite web|title=Ice Age: The Meltdown 3D (2014)|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/intl/?page=&country=CH&wk=2014W44&id=_fICEAGETHEMELTDOW01|access-date=November 23, 2014|website=Box Office Mojo|quote=Foreign Total: $6,095,750}} * ''J.K. Rowling's Wizarding World'' ** {{cite web|title=J.K. Rowling's Wizarding World – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=jkrowling.htm|access-date=November 17, 2016|website=Box Office Mojo}} * ''James Bond'' ** {{cite web|title=James Bond – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=jamesbond.htm|access-date= 17 Ebrill 2016|website=Box Office Mojo}} (Brosnan and Craig) ** {{harvnb|Block|Wilson|2010|pp=[https://books.google.co.uk/books?id=vpbuSXSSqdkC&pg=PA428#v=twopage 428–429]}}. "James Bond Franchise Films: All-Release Worldwide Box Office." (Connery, Lazenby, Moore and Dalton) ** {{cite web|title=Never Say Never Again (1983)|website=The Numbers|publisher=Nash Information Services, LLC|url=https://www.the-numbers.com/movies/1983/0NSNA.php|access-date=November 25, 2012|archive-date=2014-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203163931/http://the-numbers.com/movies/1983/0NSNA.php|url-status=dead}} ** {{cite web|title=Casino Royale (1967)|website=The Numbers|publisher=Nash Information Services, LLC|url=https://www.the-numbers.com/movies/1967/0CARO.php|access-date= 6 Ionawr 2012|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930182928/http://www.the-numbers.com/movies/1967/0CARO.php|url-status=dead}} ** {{cite web|title=Casino Royale (Secret Cinema 2019)|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&country=UK&id=casinoroyale2019.htm|access-date=June 16, 2019|website=Box Office Mojo}} * ''Jurassic Park'' ** {{cite web|title=Jurassic Park – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=jurassicpark.htm|access-date=November 25, 2018|website=Box Office Mojo}} ** {{cite web|title=Jurassic Park (2011 re-release)|url=https://boxofficemojo.com/movies/intl/?id=_fJURASSICPARK201&country=UK&wk=2011W38&id=_fJURASSICPARK201|access-date= 17 Ionawr 2015|website=Box Office Mojo|quote=United Kingdom: $786,021}} * ''The Lion King'' ** {{Cite web|title=The Lion King 3: Hakuna Matata|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0318403/|access-date=September 3, 2022|website=Box Office Mojo}} * ''Marvel Cinematic Universe'' ** {{cite web|title=Marvel Cinematic Universe – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=avengers.htm|access-date=June 19, 2016|website=Box Office Mojo}} * ''Middle-earth'' ** {{cite web|title=Middle Earth – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=middleearth.htm|access-date=November 18, 2016|website=Box Office Mojo}} ** {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/intl/?id=_fTHELORDOFTHERING03|title=The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring (2017 re-release)|website=Box Office Mojo|access-date= 6 Chwefror 2017}} ** {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/intl/?id=_fTHELORDOFTHERING04|title=The Lord of the Rings: The Two Towers (2017 re-release)|website=Box Office Mojo|access-date= 6 Chwefror 2017}} ** {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/intl/?id=_fTHELORDOFTHERING05|title=The Lord of the Rings: The Return of the King (2017 re-release)|website=Box Office Mojo|access-date= 6 Chwefror 2017}} ** {{cite web|title=The Lord of the Rings – Worldwide (Unadjusted) & The Lord of the Rings (1978)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=lordoftherings.htm|access-date= 23 Ebrill 2015|website=Box Office Mojo}} * ''Mission: Impossible'' ** {{cite web|title=Mission: Impossible – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=missionimpossible.htm|access-date= 4 Tachwedd 2015|website=Box Office Mojo}} * ''Pirates of the Caribbean'' ** {{cite web|title=Pirates of the Caribbean – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=piratesofthecaribbean.htm|access-date= 6 Ionawr 2012|website=Box Office Mojo}} * ''Shrek'' ** {{cite web|title=Shrek – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=shrek.htm|access-date=December 14, 2012|website=Box Office Mojo}} * ''Spider-Man'' ** {{cite web|title=Spider-Man – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=spiderman.htm|access-date=December 15, 2014|website=Box Office Mojo}} ** {{cite web|title=Spider-Man / Men in Black II|website=Box Office Mojo|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&id=spidermeninblack.htm|access-date=May 31, 2018}} * ''Star Wars'' ** {{cite web|title=Star Wars (1977)|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars4.htm|access-date= 6 Ionawr 2012|website=Box Office Mojo}} ** {{cite web|title=The Empire Strikes Back|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&country=00&id=starwars5.htm|access-date=October 8, 2015|website=Box Office Mojo}} ** {{cite web|title=Return of the Jedi|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars6.htm|access-date= 6 Ionawr 2012|website=Box Office Mojo}} ** {{cite web|title=The Phantom Menace|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars.htm|access-date=November 25, 2012|website=Box Office Mojo}} ** {{cite web|title=Attack of the Clones|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars2.htm|access-date= 6 Ionawr 2012|website=Box Office Mojo}} ** {{cite web|title=Revenge of the Sith|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwars3.htm|access-date= 6 Ionawr 2012|website=Box Office Mojo}} ** {{cite web|title=The Clone Wars|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=starwarsclonewars.htm|access-date= 6 Ionawr 2012|website=Box Office Mojo}} ** Disney releases (2015–present): {{cite web|title=Star Wars – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=starwars.htm|access-date=October 9, 2018|website=Box Office Mojo}} * ''Toy Story'' ** {{cite web|title=Toy Story – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=toystory.htm|access-date=June 27, 2019|website=Box Office Mojo}} * ''Transformers'' ** {{cite web|title=Transformers – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=transformers.htm|access-date=May 17, 2015|website=Box Office Mojo}} * ''The Twilight Saga'' ** {{cite web|title=Twilight – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=twilight.htm|access-date=May 1, 2013|website=Box Office Mojo}} ** {{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=twilightnewmooncombo.htm|access-date=September 25, 2011|title=Twilight/New Moon Combo (one-night-only)|website=Box Office Mojo}} * ''X-Men'' ** {{cite web|title=X-Men – Worldwide (Unadjusted)|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=xmen.htm|access-date= 12 Mawrth 2017|website=Box Office Mojo}} {{Refend}} === Llyfryddiaeth ===  {{Refbegin}} * {{cite book|editor1-last=Block|editor1-first=Alex Ben|editor2-last=Wilson|editor2-first=Lucy Autrey|year=2010|title=George Lucas's Blockbusting: A Decade-by-Decade Survey of Timeless Movies Including Untold Secrets of Their Financial and Cultural Success|publisher=[[HarperCollins]]|isbn=978-0-06-177889-6|url=https://archive.org/details/georgelucassbloc00alex}} * {{cite book|last=Finler|first=Joel Waldo|year=2003|title=The Hollywood Story|publisher=Wallflower Press|isbn=978-1-903364-66-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/hollywoodstory0000finl}} * {{cite book|last1=Hall|first1=Sheldon|last2=Neale|first2=Stephen|year=2010|title=Epics, Spectacles, and Blockbusters: A Hollywood History|url=https://archive.org/details/epicsspectaclesb0000hall|publisher=[[Wayne State University Press]]|isbn=978-0-8143-3008-1}} {{Refend}} == Dolenni allanol == * [https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ Grosiau Swyddfa Docynnau Holl Amser Byd-eang] yn Swyddfa Docynnau Mojo * [https://www.the-numbers.com/box-office-records/worldwide/all-movies/cumulative/all-time Ffilmiau â'r Gronfeydd Uchaf erioed yn y Byd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211227121104/https://www.the-numbers.com/box-office-records/worldwide/all-movies/cumulative/all-time |date=2021-12-27 }} yn The Numbers * [http://www.filmsite.org/boxoffice.html 100 Ffilm Orau o Bob Amser yn Box-Office] yn Filmsite.org [[Categori:Rhestrau ffilm]] n7n4cdcy6oh14p2wvqp3hcegb8z2hij Ymreolaeth gyllidol lawn i Gymru a'r Alban 0 455152 14891669 14801775 2026-05-09T13:26:42Z Craigysgafn 40536 14891669 wikitext text/x-wiki '''Mae ymreolaeth gyllidol lawn''' – a adwaenir hefyd fel '''datganoli max''', '''dat-uwch''' ('''''devo-max'')''',<ref>{{Cite news|url=http://www.scotsman.com/news/politics/embrace_devo_max_labour_told_1_1929545|title=Embrace devo-max, Labour told|date=26 October 2011|work=The Scotsman|access-date=15 November 2011}}</ref> neu '''ffederaliaeth gyllidol''' <ref name="MacDonald">{{Cite web|url=http://ideas.repec.org/p/uct/uconnp/2004-42.html#provider|title=The Economic Case for Fiscal Federalism in Scotland|last=MacDonald|first=Ronald|last2=Hallwood, Paul|date=Gorffennaf 2004|website=Working papers|publisher=University of Connecticut, Department of Economics|pages=95|access-date=18 Tachwedd 2011|location=Stamford}}</ref> – yn fath o [[Datganoli|ddatganoli]] pellgyrhaeddol a gynigir ar gyfer yr Alban a [[Cymru|Chymru]]. Mae’r term yn disgrifio trefniant cyfansoddiadol lle byddai Senedd yr [[Senedd yr Alban|Alban]] neu [[Senedd Cymru|Senedd]] Cymru, yn lle cael grant bloc gan Drysorlys y DU fel ar hyn o bryd, yn cael yr holl drethiant a godwyd yng Nghymru neu’r Alban; byddai'n gyfrifol am y rhan fwyaf o wariant yng Nghymru neu'r Alban ond byddai'n gwneud taliadau i [[Llywodraeth y Deyrnas Unedig|lywodraeth y DU]] i dalu am gyfran yr Alban neu Gymru o'r gost o ddarparu rhai gwasanaethau penodol i'r DU gyfan. Byddai hyn yn cynnwys amddiffyn a chysylltiadau tramor yn bennaf. Fel arfer hyrwyddir ymreolaeth gyllidol yr Alban/Cymru gan rai sydd yn cefnogi Teyrnas Unedig ffederal. == Hanes == === Yr Alban === Mor gynnar â Gorffennaf 2001, dywedodd cyn-ganghellor [[Y Blaid Geidwadol (DU)|y Blaid Geidwadol]], [[Kenneth Clarke]], ei fod yn credu y byddai'n "drychinebus i economi'r Alban".<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/1459121.stm Clarke warns on Scots freedom]</ref> Ar y llaw arall, dywedodd Robert Crawford, cyn bennaeth Scottish Enterprise, ym mis Chwefror 2004 y gallai economi'r Alban gael ei wella gan ymreolaeth gyllidol.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/3453233.stm Crawford backs fiscal autonomy]</ref> Dywedodd [[David Cameron]], arweinydd y Blaid Geidwadol ar y pryd, yn 2005 na fyddai’n rhwystro rhoi pwerau trethu llawn i Senedd yr Alban pe bai’r datganoli hyn yn cael ei gefnogi ganBlaid Geidwadol yr Alban.<ref>{{Cite news|date=21 Rhagfyr 2005|title=Cameron says Scotland can have fiscal autonomy if Tories want it|work=The Scotsman|publisher=Johnston Publishing|url=http://www.scotsman.com/news/politics/top-stories/cameron-says-scotland-can-have-fiscal-autonomy-if-tories-want-it-1-686822|access-date=14 Ebrill 2014}}</ref> Dangosodd Arolwg Agweddau Cymdeithasol yr Alban 2011 fod 32% o’r ymatebwyr yn cefnogi annibyniaeth i’r Alban, <ref name="Dinwoodie">{{Cite news|last=Dinwoodie|first=Robbie|date=5 Rhagfyr 2011|title=Independence support climbs to six-year high|work=The Herald|location=Glasgow|url=http://www.heraldscotland.com/politics/political-news/independence-support-climbs-to-six-year-high.16050855|access-date=12 Rhagfyr 2011}}</ref> ac roedd 43% yn cefnogi mwy o ymreolaeth yn y DU. Roedd 29% o ymatebwyr yn cefnogi dat-uwch, ond dim ond 21% oedd yn cefnogi'r status quo. <ref name="Carrell">{{Cite news|last=Carrell|first=Severin|date=5 Rhagfyr 2011|title=Scots back independence – but at a price, survey finds|work=The Guardian|location=London|url=https://www.theguardian.com/uk/2011/dec/05/scottish-back-independence-price-survey|access-date=12 Rhagfyr 2011}}</ref> Daeth etholiad mwyafrif llywodraeth [[Plaid Genedlaethol yr Alban]] ym mis Mai 2011, a ymrwymodd i gynnal refferendwm annibyniaeth, hefyd â’r posibilrwydd y gallai d fod yn opsiwn ychwanegol yn y bleidlais. <ref>[https://www.theguardian.com/politics/2011/may/08/scotland-independence-vote-financial-autonomy Scotland independence vote could contain 'financial autonomy' option] www.guardian.co.uk, 8 Mai 2011</ref> Mae rhai o uwch ffigurau [[Plaid Lafur yr Alban]] hefyd wedi awgrymu y bydden nhw’n cefnogi devo max, gan gynnwys Malcolm Chisholm MSP, Mark Lazarowicz AS,<ref>[http://www.scotsman.com/news/salmond_gives_backing_to_devo_max_ballot_choice_1_1925360 Salmond gives backing to ‘devo max’ ballot choice] www.scotsman.com, 23 Hydref 2011</ref> a’r cyn [[Prif Weinidog yr Alban|Brif Weinidog]] Henry McLeish . Ni chafodd yr opsiwn "dat-uwch" ei gynnwys yn [[Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014|refferendwm annibyniaeth 2014]], fodd bynnag, gan fod Cytundeb Caeredin yn nodi bod yn rhaid i'r refferendwm fod yn ddewis deuaidd clir rhwng annibyniaeth neu'r trefniadau datganoli presennol. <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-19942638|title=Scottish independence: Cameron and Salmond strike referendum deal|first=Andrew|last=Black|website=BBC News|publisher=BBC|date=15 Hydref 2012|access-date=14 Ebrill 2014}}</ref> === Cymru === Yn 2017 roedd un o Aelod Seneddol Llafur Cymru, [[Mike Hedges|Mike Hedges (gwleidydd)]] yn gefnogol o gytundeb datganoli dat-uwch hirdymor i Gymru. <ref>{{Cite web|last=admin|date=2017-10-16|title=Devo Max|url=https://www.iwa.wales/agenda/2017/10/devo-max/|access-date=2022-10-26|website=Institute of Welsh Affairs|language=en-US}}</ref> Yn 2021, cynhyrchodd bapur ar dat-uwch posibl ar gyfer y Senedd. Ynddo, amlinellodd gwestiynau ar oedran pensiwn, system nawdd cymdeithasol gan gynnwys lefel cyfraniadau a thaliad, treth alcohol a thybaco, trethi’r DU a datganoledig a’u casglu, dosbarthu cymorth ariannol i ranbarthau tlotach. <ref>{{Cite web|title=Devolution Maximum (DevoMax)|url=https://www.mikehedges.org.uk/wp-content/uploads/2022/07/Devo-Max-Research-Paper.pdf}}</ref> Yn 2021, galwodd [[Prif Weinidog Cymru|prif weinidog Cymru]], [[Mark Drakeford]] am “ymreolaeth” i Gymru, a ddisgrifiwyd yn ddiweddarach fel galwad am dat-uwch.<ref>{{Cite web|last=Shipton|first=Martin|date=2021-02-26|title=First Minister Mark Drakeford demands 'home rule' for Wales|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/mark-drakeford-devolution-labour-senedd-19919246|access-date=2022-10-26|website=WalesOnline|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-08-30|title=Support for Welsh independence is growing – people are fed up with being forgotten {{!}} Will Hayward|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/aug/30/support-welsh-independence-growing-scotland-uk|access-date=2022-10-26|website=the Guardian|language=en}}</ref> Yn 2022, galwodd maer Llafur Manceinion [[Andrew Burnham|Andy Burnham]] am ddatganoli “mwyaf” i Gymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Cynigiodd hefyd senedd o’r cenhedloedd a’r rhanbarthau a fyddai’n disodli Tŷ’r Arglwyddi. <ref>{{Cite web|last=Association|first=Martina Bet, Press|last2=Jones|first2=Branwen|date=2022-09-26|title=Andy Burnham says Wales should have 'maximum' devolution|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/andy-burnham-says-wales-should-25104791|access-date=2022-10-26|website=WalesOnline|language=en}}</ref> Mae Devo-max yn cael ei ystyried ar hyn o bryd fel opsiwn ar gyfer diwygio cyfansoddiadol gan gomisiwn annibynnol ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru, a sefydlwyd gan [[Llywodraeth Cymru|Lywodraeth Cymru]] dan arweiniad [[Laura McAllister]] a [[Rowan Williams]].<ref>{{Cite web|last=McAllister|first=Laura|date=2021-11-06|title=How you can help shape Wales' future {{!}} Laura McAllister|url=https://www.walesonline.co.uk/news/news-opinion/a-chance-grasp-control-destiny-22068892|access-date=2022-10-30|website=WalesOnline|language=en}}</ref> == Barn y cyhoedd == === Alban === Nododd arolwg barn cyhoeddus a gynhaliwyd ar ddiwedd Hydref 2011 ar gyfer y [[BBC]] ''Politics Show'' mai devo-max oedd yr opsiwn mwyaf poblogaidd gyda phleidleiswyr yr Alban: roedd 33% yn cefnogi devo-max, 28% yn cefnogi annibyniaeth a 29% yn cefnogi dim newid cyfansoddiadol pellach.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-15610909|title=BBC survey indicates support for Scottish 'devo-max'|date=6 November 2011|access-date=21 Mai 2013|work=BBC News}}</ref> Nododd arolwg barn cyhoeddus a gynhaliwyd ym mis Mawrth 2013 ar gyfer yr SNP fod 52% o ymatebwyr yn credu y dylai Llywodraeth yr Alban fod yn gyfrifol am yr holl benderfyniadau treth a gwariant yn yr Alban. Hefyd, roedd 53% o’r ymatebwyr yn credu mai llywodraeth yr Alban fyddai’n fwyaf addas i benderfynu ar bolisi lles a phensiynau ar gyfer yr Alban. <ref>{{Cite web|url=http://www.snp.org/media-centre/news/2013/mar/poll-majority-want-all-decisions-made-scotland|title=Poll: Majority want all decisions made in Scotland|date=23 Mawrth 2013|access-date=21 Mai 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130325095632/http://www.snp.org/media-centre/news/2013/mar/poll-majority-want-all-decisions-made-scotland|archivedate=25 Mawrth 2013}}</ref> === Cymru === Yng Nghymru, dangosodd arolwg barn YouGov yn 2020 fod 59% o’r ymatebwyr a oedd â barn yn cefnogi ‘devo-max’ i Gymru mewn refferendwm (40% o blaid, 28% yn erbyn). Gofynnodd y cwestiwn a oedd ymatebwyr o blaid trosglwyddo pwerau ar gyfer rheoli treth a lles, ond heb gynnwys amddiffyn a materion tramor i’r Senedd. Roedd cefnogaeth fesul grŵp oedran fel a ganlyn 82% o bobl 18-24 oed, 73% o bobl 25-49 oed, 51% o bobl 50-64 oed a 43% o bobl 65+ oed.<ref>{{Cite web|date=2020-11-18|title=59% would support 'devo max' for Wales in a referendum, new YouGov poll shows|url=https://nation.cymru/news/59-would-support-devo-max-for-wales-in-a-referendum-new-yougov-poll-shows/|access-date=2022-10-26|website=Nation.Cymru|language=en-GB}}</ref> Yn yr un arolwg barn yn 2022, dywedodd 56% oedd â barn eu bod yn cefnogi 'devo-max' i Gymru mewn refferendwm (40% o blaid, 32% yn erbyn).<ref>{{Cite web|title=YesCymru_Results_221125.xlsm|url=https://docs.google.com/spreadsheets/d/1--VGWSMjebItM-P_tyQ0JiHGvqUNspsy/edit?usp=embed_facebook|access-date=2022-12-22|website=Google Docs|language=en-US}}</ref> == Effeithiau == === Alban === Mae effeithiau economaidd ymreolaeth gyllidol lawn wedi bod yn destun dadl. Cyhoeddodd y Sefydliad Astudiaethau Cyllid adroddiad ym mis Mawrth 2015 a gyfrifodd y byddai bwlch o £7.6 ar gyfer y flwyddyn 2015–16&nbsp;biliwn yng nghyllideb yr Alban o dan FFA, o gymharu â'r system bresennol ar gyfer dosbarthu gwariant. <ref>{{Cite news|url=http://www.ifs.org.uk/publications/7652|title=Scotland's fiscal position: an update in light of the OBR’s March Forecasts|date=19 Mawrth 2015|access-date=9 Mai 2015|work=IFS}}</ref> Mae’r dadansoddiad hwn wedi’i feirniadu gan ddirprwy arweinydd yr SNP, [[Stewart Hosie]], ar y sail ei fod yn cynrychioli ffigurau am flwyddyn yn unig a’i fod yn diystyru’r twf ychwanegol y mae’r SNP yn dweud y gall ei gynhyrchu gyda mwy o bwerau. <ref>{{Cite news|url=http://www.thenational.scot/politics/ifs-report-on-snp-fiscal-plans-slated-by-partys-deputy-leader-stewart-hosie.2001|title=IFS report on SNP fiscal plans slated by party's deputy leader Stewart Hosie|date=14 Ebrill 2015|access-date=9 Mai 2015|work=The National}}</ref> Ymatebodd y Sefydliad Astudiaethau Cyllid i rai o'r beirniadaethau hyn mewn adroddiad diweddarach. Roedd yn dadlau: “Ni fyddai gohirio symud i gyfrifoldeb llawn am rai blynyddoedd ar ei ben ei hun yn delio â’r bwlch cyllidol. . . . Yn wir, os rhywbeth, o ystyried y rhagolygon gwariant a refeniw cyfredol, mae’n debygol y byddai’r bwlch yn tyfu yn hytrach na chrebachu dros yr ychydig flynyddoedd nesaf. Byddai’n dal yn wir y byddai cyfrifoldeb cyllidol llawn yn debygol o olygu toriadau sylweddol mewn gwariant neu godiadau treth yn yr Alban. Er y gallai adlam mawr a pharhaus mewn refeniw olew neu dwf sylweddol uwch yn yr Alban liniaru hyn, ni all fod unrhyw ragdybiaeth y byddai'r naill na'r llall yn digwydd. “Mae yna nifer o agweddau ar ymreolaeth gyllidol sy’n aneglur; lefel y taliadau i lywodraeth y DU (ar gyfer llog dyled ac adnewyddu Trident), gallu’r sector olew i adleoli i feysydd eraill sy’n llenwi’r bwlch cynhyrchiant, ac a yw’n economaidd. mae twf yn yr Alban yn cael ei gefnogi’n well gan lywodraeth Caeredin neu Lundain”.<ref>{{Cite news|url=http://www.ifs.org.uk/publications/7722|title=Full fiscal autonomy delayed? The SNP's plans for further devolution to Scotland|date=21 Ebrill 2015|access-date=9 Mai 2015|work=IFS}}</ref> === Cymru === Byddai Devo-max yn golygu trosglwyddo pwerau o San Steffan i’r Senedd sy’n cynnwys yr hawl i reoli cyllidebau treth a lles.<ref>{{Cite web|last=Zorzut|first=Adrian|date=2020-11-18|title=Majority of Welsh want Westminster to give Senedd more powers, new polling finds|url=https://www.theneweuropean.co.uk/brexit-news-westminster-news-yougov-poll-shows-majority-of-welsh-back-senedd-power-surge-6354512/|access-date=2022-10-30|website=The New European|language=en-GB}}</ref> Awgrymodd Sioned Williams, AS Plaid Cymru y dylid datganoli pwerau trethu llawn i’r Senedd oherwydd “bydd unrhyw ddiwygiadau i fynd i’r afael â thlodi yr ydym yn eu gwneud yng Nghymru bob amser yn gyfyngedig” heb bwerau trethu llawn. <ref>{{Cite web|title='Wales needs full control over welfare and taxation'|url=https://www.thenational.wales/news/19838305.sioned-williams-welfare-taxation-devolved-wales/|access-date=2022-02-05|website=The National Wales|language=en|archive-date=2022-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205005743/https://www.thenational.wales/news/19838305.sioned-williams-welfare-taxation-devolved-wales/|url-status=dead}}</ref> == Gweler hefyd == === Yr Alban === * Trethiant yn yr Alban * cyllideb yr Alban * Economi yr Alban * Gwariant a Refeniw Llywodraeth yr Alban * Gwleidyddiaeth yr Alban * Annibyniaeth yr Alban * Comisiwn ar Ddatganoli yn yr Alban === Cymru === * [[Datganoli Cymru|datganoli Cymreig]] * Cydbwysedd cyllidol Cymru * Trethiant yng Nghymru * [[Economi Cymru]] * [[Annibyniaeth i Gymru|Annibyniaeth Gymreig]] * [[Gwleidyddiaeth Cymru]] === Arall === * Ffederaliaeth yn y Deyrnas Unedig * Cydffederasiwn Arfaethedig y Deyrnas Unedig * Ffederaliaeth gyllidol * Ffederaliaeth anghymesur * Rheol gartref * Difidend undeb * Gwariant y Llywodraeth yn y Deyrnas Unedig == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * [http://www.scotland.gov.uk/Publications/2009/02/23092643/0 Ymreolaeth Gyllidol yn yr Alban: Yr achos dros newid ac opsiynau ar gyfer diwygio] * [http://www.policyforumscotland.com/index.php/publication/view_details/15/ Yr Alban: Setliad Cyllidol Newydd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307234143/http://www.policyforumscotland.com/index.php/publication/view_details/15/ |date=2012-03-07 }} * [http://www.ifs.org.uk/uploads/publications/bns/bn149.pdf Sefydliad Astudiaethau Cyllid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306090229/https://ifs.org.uk/uploads/publications/bns/bn149.pdf |date=2022-03-06 }} * [http://www.heraldscotland.com/politics/scottish-politics/snp-attack-absolutely-irrelevant-full-fiscal-autonomy-think-tank-study.1428930629 Erthygl Herald Scotland] * [http://www.ifs.org.uk/publications/6881 Refeniw treth yng Nghymru, Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon] * [https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/359890/disag-method.pdf Methodoleg dadgyfuno derbyniadau treth CThEM rhwng Cymru, Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon] * [https://www.telegraph.co.uk/news/general-election-2015/debates/11523763/Nicola-Sturgeon-says-SNP-prepared-to-vote-for-full-fiscal-autonomy.html Telegraph yn adrodd Nicola Sturgeon ar ymreolaeth ariannol] * [http://www.ft.com/cms/s/0/dba27fa0-c7ea-11e4-9226-00144feab7de.html#axzz3XmAidIIG FT yn adrodd ar gynnig cyffredinol SNP Nicola Sturgeon ar gyfer ymreolaeth ariannol] * [http://www.umbrella.co.uk/industry-news/2014/09/are-devolved-regional-taxation-powers-possible-post-referendum-uk#sthash.70RX3WtA.dpbs Barn wedi'i hadrodd o'r sector corfforaethol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230114223836/https://www.umbrella.co.uk/industry-news/2014/09/are-devolved-regional-taxation-powers-possible-post-referendum-uk#sthash.70RX3WtA.dpbs |date=14 Ionawr 2023 }} * [https://www.gov.uk/government/collections/income-tax-statistics-and-distributions Ystadegau a dosbarthiadau Treth Incwm y DU] * [http://www.gov.scot/resource/0043/00439021.pdf Dyfodol yr Alban – ‘Papur Gwyn’ Llywodraeth yr Alban Tachwedd 2013] * [http://www.ifs.org.uk/comms/r88.pdf Cynaliadwyedd Cyllidol Alban Annibynnol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220507120500/https://ifs.org.uk/comms/r88.pdf |date=2022-05-07 }} * [http://www.ifs.org.uk/bns/bn135.pdf Annibyniaeth yr Alban: y cyd-destun cyllidol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024155220/https://ifs.org.uk/bns/bn135.pdf |date=2021-10-24 }} * [http://www.ifs.org.uk/uploads/publications/bns/bn149.pdf Polisïau ar gyfer Alban annibynnol?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306090229/https://ifs.org.uk/uploads/publications/bns/bn149.pdf |date=2022-03-06 }} [http://www.ifs.org.uk/uploads/publications/bns/bn149.pdf Rhoi’r Papur Gwyn ar Annibyniaeth yn ei gyd-destun cyllidol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306090229/https://ifs.org.uk/uploads/publications/bns/bn149.pdf |date=2022-03-06 }} * [http://www.ifs.org.uk/publications/7652 Sefyllfa gyllidol yr Alban: diweddariad yng ngoleuni Rhagolygon mis Mawrth yr OBR] {{Datganoli Cymru}} {{Economi Cymru}} [[Categori:Datganoli yng Nghymru]] [[Categori:Datganoli yn yr Alban]] 44p1su9qol59fgkmo0dcnk4bwn2yrft Byrddau Iechyd Cymru 0 457738 14892075 14720109 2026-05-10T08:04:23Z Craigysgafn 40536 14892075 wikitext text/x-wiki Mae gan Gymru saith '''fwrdd iechyd lleol''' sy'n darparu gwasanaeth iechyd cyhoeddus Cymru.[[Delwedd:Wales_Health_Boards_Map.svg|bawd| Map o 7 Bwrdd Iechyd Lleol GIG Cymru]] == Hanes == Lansiwyd y byrddau iechyd lleol ar 1 Ebrill 2003, <ref>{{Cite web|url=http://www.wales.nhs.uk/documents/lhb-leaflet-e.pdf|title=Your Local Health Service|publisher=NHS Wales|date=Mawrth 2003|access-date=3 Awst 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/wsi/2003/148/contents/made|title=The Local Health Boards (Establishment) (Wales) Order 2003|publisher=National Assembly for Wales|date=Ionawr 2003|access-date=10 Mai 2019}}</ref> Yn 2009, ad-drefnwyd y byrddau iechyd a’u huno ag ymddiriedolaethau ysbytai GIG lleol yn saith bwrdd iechyd lleol mwy, gan ddod i rym ar 1 Hydref 2009, gan ddisodli’r system a ddefnyddiwyd ers 2003.<ref>{{Cite web|url=http://www.wales.nhs.uk/documents/NHS%20Reform%20leaflet_October%202009.pdf|title=NHS in Wales: why are we changing the structure?|publisher=Welsh Assembly Government|date=Hydref 2009|access-date=10 Mai 2019}}</ref> Ochr yn ochr â’r saith bwrdd iechyd lleol mae tair ymddiriedolaeth GIG Cymru gyfan sef GIG Cymru sef [[Iechyd Cyhoeddus Cymru]], Ymddiriedolaeth GIG Prifysgol Felindre a [[Gwasanaeth Ambiwlans Cymru]].<ref>{{Cite web|url=https://www.wales.nhs.uk/nhswalesaboutus/structure|title=Health in Wales: Structure|publisher=Welsh Government|access-date=10 Mai 2019|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901035422/http://www.wales.nhs.uk/nhswalesaboutus/structure|url-status=dead}}</ref> Mae hefyd Awdurdod Iechyd Arbennig sef Addysg a Gwella Iechyd Cymru. <ref>{{Cite web|url=https://heiw.nhs.wales/|title=Health Education and Improvement Wales|publisher=Health Education and Improvement Wales|access-date=10 Mai 2019}}</ref> == Rhestr byrddau iechyd lleol == Y saith bwrdd iechyd lleol presennol yng Nghymru yw: * [[Bwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg|Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe]], <ref>{{Cite web|url=https://sbuhb.nhs.wales/news/swansea-bay-health-news/hello-to-swansea-bay-university-health-board/|title=Press Release: Hello To Swansea Bay University Health Board|publisher=Swansea Bay University Health Board|date=1 Ebrill 2019|access-date=10 Mai 2019}}</ref> Bwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg gynt * [[Bwrdd Iechyd Aneurin Bevan|Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan]], yr enw gweithredol ar gyfer Bwrdd Iechyd Lleol Aneurin Bevan * [[Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr]] * [[Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro]] * [[Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg]], <ref>{{Cite web|url=https://cwmtaf.wales/we-are-cwm-taf-morgannwg-university-health-board/|title=We Are Cwm Taf Morgannwg University Health Board|publisher=Cwm Taf Morgannwg University Health Board|date=1 Ebrill 2019|access-date=10 Mai 2019|archive-date=28 Mai 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528231246/https://cwmtaf.wales/we-are-cwm-taf-morgannwg-university-health-board/|url-status=dead}}</ref> gynt Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf * [[Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda]], yr enw gweithredol ar gyfer Bwrdd Iechyd Lleol Hywel Dda * [[Bwrdd Iechyd Addysgu Powys]] Mae map o’r saith bwrdd iechyd lleol yng Nghymru i’w weld isod. Mae pob bwrdd iechyd yn gyfrifol am ddarparu holl wasanaethau gofal iechyd y GIG o fewn ardal ddaearyddol, wedi'i rhannu'n nifer o Glystyrau Rhwydwaith.<ref>{{Cite web|url=https://www.healthmapswales.wales.nhs.uk/IAS/home/|title=Health Maps Wales|access-date=2020-04-25|date=March 2019}}</ref> {| class="wikitable" |[[Delwedd:NHS_Wales_Map.svg|996x996px]] | [[Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr]] * Ynys Mon * Arfon * Canolbarth a De Sir Ddinbych * Dwyrain Conwy * gorllewin Conwy * Gogledd-ddwyrain Sir y Fflint * Dwyfor * Gogledd Orllewin Sir y Fflint * Meirionnydd * De Sir y Fflint * Gogledd Sir Ddinbych * De Wrecsam * Gogledd a Gorllewin Wrecsam * Canol Wrecsam [[Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda]] * Aman/Gwendraeth * Llanelli * Gogledd Ceredigion * Gogledd Sir Benfro * De Ceredigion * De Sir Benfro * Taf/Tywi [[Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg]] * Rhwydwaith Dwyrain Pen-y-bont ar Ogwr * Rhwydwaith Gogledd Pen-y-bont ar Ogwr * Rhwydwaith Gorllewin Pen-y-bont ar Ogwr * Gogledd Cynon * Gogledd Merthyr Tudful * Gogledd Rhondda * Gogledd Taf Elai * De Cynon * De Merthyr Tudful * De Rhondda * De Taf Elái | [[Bwrdd Iechyd Addysgu Powys]] * Canolbarth Powys * Gogledd Powys * De Powys [[Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro]] * Dwyrain Caerdydd * De-ddwyrain Caerdydd * Dinas a De Caerdydd * Gogledd Caerdydd * De Orllewin Caerdydd * Gorllewin Caerdydd * Canol y Fro * Dwyrain y Fro * Gorllewin y Fro [[Bwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg|Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe]] * Afan * Iechyd y Bae * Iechyd y Ddinas * Cwmtawe * Llwchwr * Castellnedd * Penderi * Cymoedd Uchaf [[Bwrdd Iechyd Aneurin Bevan|Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan]] * Dwyrain Blaenau Gwent * Gorllewin Blaenau Gwent * Dwyrain Caerffili * Gogledd Caerffili * De Caerffili * Gogledd Sir Fynwy * De Sir Fynwy * Gogledd Casnewydd * Dwyrain Casnewydd * Gorllewin Casnewydd * Gogledd Torfaen * De Torfaen |} == Cyfeiriadau == {{Cyfeiriadau}} {{Iechyd Cymru}} [[Categori:GIG Cymru]] pilcuesu0z1yzuyqns58ewdzwsaot2b Instytut Adama Mickiewicza 0 460244 14891693 14372205 2026-05-09T13:50:55Z Craigysgafn 40536 14891693 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata=ALL | suppressfields= gwladwriaeth}} [[File:Miod14DSC 1246.jpg|thumb|260px|Sefydliad Adam Mickiewicz sydd yn y ''Palas Siwgr'', yn y briddinas, [[Warsaw]]]] Sefydliad yw '''Instytut Adama Mickiewicza''', ('Sefydliad [[Adam Mickiewicz]]') a ariennir gan Weinyddiaeth Diwylliant a Threftadaeth Genedlaethol [[Gwlad Pwyl]], ac sydd â'i bencadlys yn ulica Mokotowska 25 (Palas Siwgr) yn [[Warsaw]]. Fe'i hadwaenir yn flaenorol fel ''Centrum Międzynarodowej Współpracy Kulturalnej Instytut Adama Mickiewicza''<ref>{{cite web |title = Instytut Adama Mickiewicza |date = 2009-04-27 |access-date = 2018-12-27 |publisher = Onet Wiadomości |url = http://wiadomosci.onet.pl/prasa/instytut-adama-mickiewicza/q4f4v |lang = pl}}</ref> ('Canolfan Cydweithrediad Diwylliannol Rhyngwladol Sefydliad Adam Mickiewicz') Wedi'i enwi ar ôl y bardd cenedlaethol Pwylaidd, [[Adam Mickiewicz]] (1798–1855), ei nod yw hyrwyddo'r iaith [[Pwyleg|Bwyleg]] a diwylliant Pwylaidd dramor.<ref>[http://www.iam.pl/en/about-us/about-the-institute Adam Mickiewicz Institute: About us] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130212025613/http://www.iam.pl/en/about-us/about-the-institute |date=12 Chwefror 2013 }}</ref> Mae'r sefydliad yn cynnal gwefan o'r enw "culture.pl", a sefydlwyd ar 1 Mawrth 2000, sydd bellach yn bedair-ieithog ([[Pwyleg]], [[Saesneg]], [[Rwseg]] ac [[Wcreineg]]). ==Gweithgareddau== Yn ogystal â nifer fawr o feirdd, traethodyddion, llenorion, cyfieithwyr, arlunwyr cysylltiedig; beirniaid llenyddol, cerdd, a ffilm; a churaduron, mae'r Sefydliad yn cynnwys Barbara Schabowska, y Cyfarwyddwr (y cyntaf oedd Krzysztof Olendzki<ref>{{Cite web|url=http://classicalsource.com/db_control/db_news.php?id=3993|title=Ambassador Krzysztof Olendzki appointed Director of the Adam Mickiewicz Institute @www.classicalsource.com|website=classicalsource.com|language=en|access-date=2018-12-27|archive-date=2018-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228035035/http://classicalsource.com/db_control/db_news.php?id=3993|url-status=dead}}</ref> a Paweł Potoroczyn),<ref name="Potoroczyn">{{cite web|url=http://www.iam.pl/en/about-us/structure/director.html |archive-url=https://archive.today/20130705192621/http://www.iam.pl/en/about-us/structure/director.html |url-status=dead |archive-date=2013-07-05 |title=Director: Paweł Potoroczyn |publisher=Instytut Adama Mickiewicza |date=2013 |access-date=2013-05-09 |author=IAM }}</ref> yn ogystal â thri dirprwy gyfarwyddwr a nifer o reolwyr prosiectau a rhaglenni allweddol. Yn ogystal â Sefydliad Adam Mickiewicz a noddir gan y Weinyddiaeth Ddiwylliant, mae Sefydliadau Diwylliannol Pwylaidd, a noddir gan Weinyddiaeth Materion Tramor Gwlad Pwyl,<ref>{{cite web|url=http://www.msz.gov.pl/Instytuty,Polskie,20909.html |title=Instytuty Polskie |publisher=Msz.gov.pl |access-date=2012-05-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216225043/http://www.msz.gov.pl/Instytuty%2CPolskie%2C20909.html |archive-date=2012-02-16 }}</ref> mewn dros 22 o ddinasoedd tramor mawr, gan gynnwys [[Berlin]], [[Bratislava]], [[Budapest]], [[Bucharest]], [[Düsseldorf]], [[Kyiv]], [[Leipzig]], [[Llundain]], [[Minsk|Minsg]], [[Moscfa|Mosgo]], [[Dinas Efrog Newydd]], [[Paris]], [[Prag|Prâg]], [[Rhufain]], [[St Petersburg]], [[Sofia]], [[Stockholm]], [[Tel Aviv]], [[Fienna]], a [[Vilnius]]. Tra bod Sefydliad Adam Mickiewicz yn cydweithio'n aml â'r Sefydliadau Diwylliannol Pwylaidd, mae pob sefydliad yn annibynnol ar ei gilydd ac yn cael ei noddi gan weinidogaeth lywodraethol Bwylaidd wahanol.<ref>[https://web.archive.org/web/20101230021524/http://www.culture.pl/en/culture/instytucje/instytuty_polskie Polish Cultural Institutes around the world – arranged according to cities in an alphabetical order.] Internet Archive. Adalwyd 9 Mai 2013.</ref> === Prosiectau === Mae'r Sefydliad wedi cynllunio dros 400 o fentrau diwylliannol fel rhan o'r Rhaglen Lywodraethol Amlflwydd "Niepodległa".<ref>{{cite web |title = Program Wieloletni NIEPODLEGŁA MKiDN - Projekty |access-date = 2018-12-27 |url = http://www.mkidn.gov.pl/pages/posts/program-wieloletni-niepodlegla-7535.php |lang = pl |archive-date = 2021-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417192850/http://www.mkidn.gov.pl/pages/posts/program-wieloletni-niepodlegla-7535.php |url-status = dead }}</ref> Mae'r Sefydliad yn rhoi gwybod am ei weithgareddau ar broffiliau ar [[Youtube]], cyfryngau cymdeithasol (gan gynnwys [[Facebook]] a [[Twitter]]). * [https://iam.pl/en/programmes/polska-100-programme Polska 100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330094050/https://iam.pl/en/programmes/polska-100-programme |date=2023-03-30 }} – i nodi canmlwyddiant annibyniaeth Gwlad Pwyl gan lawer o weithgareddau mewn chwe maes: cerddoriaeth, dylunio, celfyddydau gweledol, ffilm, theatr, a thechnolegau newydd. * [https://web.archive.org/web/20180501145523/https://iam.pl/en/programmes/i-culture-orchestra-programme I, CULTURE Orchestra] – prosiect cerddorol i gerddorion ifanc o Wlad Pwyl, Armenia, Azerbaijan, Belarws, Georgia, Hwngari, Moldofa a Wcráin.<ref>{{Cite web|url=https://www.askonasholt.co.uk/tours-and-projects/touring-partners/i-culture-orchestra/|title=I, CULTURE Orchestra|website=Askonas Holt|language=en-US|access-date=2018-12-27|archive-date=2018-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034927/https://www.askonasholt.co.uk/tours-and-projects/touring-partners/i-culture-orchestra/|url-status=dead}}</ref> * [https://iam.pl/en/programmes/digital-culture Digital Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330094109/https://iam.pl/en/programmes/digital-culture |date=2023-03-30 }} – i gefnogi presenoldeb rhyngwladol artistiaid digidol Pwylaidd (mae'r gynhadledd Diwylliannau Digidol ymhlith gweithgareddau eraill ar y trac hwn<ref>{{Cite web|url=http://digitalcultures.pl/|title=Digital Cultures Conference 24–25.09.2018 / Warsaw|website=digitalcultures.pl|language=en|access-date=2018-12-27}}</ref>). * [https://iam.pl/en/programmes/polska-design-programme Polska Design Programme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330094058/https://iam.pl/en/programmes/polska-design-programme |date=2023-03-30 }}<ref>{{Cite web|url=https://www.bybrosha.com/exhibitions/2017/10/1/london-design-fair|title=LONDON DESIGN FAIR|website=DANA JUSZCZYK|language=en-US|access-date=2018-12-27|archive-date=2018-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20181227230640/https://www.bybrosha.com/exhibitions/2017/10/1/london-design-fair|url-status=dead}}</ref> * [https://iam.pl/en/programmes/dont-panic-were-from-poland-programme Don`t Panic! We`re from Poland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330094048/https://iam.pl/en/programmes/dont-panic-were-from-poland-programme |date=2023-03-30 }} – yn hyrwyddo cerddoriaeth Bwylaidd gyfoes dramor == Oriel == <gallery> Delwedd:Miod16DSC 1248.jpg|Plac coffaol wedi'i gyflwyno i sylfaenwyr Sefydliad Adam Mickiewicz Delwedd:Miod15DSC 1247.jpg|Mynediad i'r Instytutu Delwedd:Druga edycja konferencji "Digital Cultures" organizowanej przez Instytut Adama Mickiewicza, 2018.jpg|Ail rifyn y gynhadledd "Diwylliannau Digidol" Delwedd:Testowanie rozszerzonej rzeczywistości podczas konferencji "Digital Cultures".jpg|Ail rifyn y gynhadledd "Diwylliannau Digidol" Delwedd:Konferencja "Digital Cultures" 2017 (jedna z sal do wystąpień w Centrum Nauki Kopernik).jpg|Argraffiad cyntaf y gynhadledd "Diwylliannau Digidol" ('Digital Cultures') Delwedd:Prezentacja projektów EthnoWiki podczas 1. edycji konferencji "Digital Cultures".jpg|Cyflwyniad o brosiectau EthnoWiki yn rhifyn 1af y gynhadledd "Diwylliannau Digidol" Delwedd:Szkolenie w Instytucie Adama Mickiewicza.jpg|Hyfforddiant ar rifyn Wicipedia i weithwyr Sefydliad Adam Mickiewicz </gallery> ==Sefydliadau tebyg== Mae Instytut Adama Mickiewicza yn debyg i sawl sefydliad gan genedl wladwriaethau eraill er mwyn hyrwyddo diwylliant, iaith a buddion eu gwledydd. Y Basgwyr (gydag [[Etxepare Euskal Institutua]]) a'r Catalaniaid (gyda [[Institut Ramon Llull]]) yw'r unig ddau genedl ddi-wladwriaeth sydd â sefydliad mor soffistigedig a strategol. Hyd yma, nid yw Cymru wedi gweld yn dda i sefydlu asiantaeth debyg. ==Gweler hefyd== * [[Rhestr o sefydliadau hyrwyddo iaith a diwylliant ryngwladol]] ==Cyfeiriadau== {{Cyfeiriadau|2}} ==Dolenni allanol== * [https://iam.pl/pl Gwefan swyddogol] * [https://culture.pl/ Gwefan culture.pl] pedair ieithog: [[Pwyleg]], [[Wcreineg]], [[Rwsieg]], [[Saesneg]] * [https://www.youtube.com/@InstytutAM Sianel youtube Instytut AM] {{Rheoli awdurdod}} [[Categori:Gwlad Pwyl]] [[Categori:Diwylliant Gwlad Pwyl]] [[Categori:Pwyleg]] [[Categori:Sefydliadau 2000]] [[Categori:Sefydliadau rhyngwladol]] {{eginyn Gwlad Pwyl}} g7p4tzxxnvrj4wq04jqz7146lifl6cp Ansawdd aer dan do 0 463008 14891675 14817559 2026-05-09T13:31:04Z Craigysgafn 40536 14891675 wikitext text/x-wiki {{Pethau| suppressfields= | fetchwikidata = ALL }} '''Ansawdd aer dan do''' (yn rhyngwladol: '''IAQ''') yw [[Llygredd aer|ansawdd yr aer]] o fewn ac o amgylch [[Adeilad|adeiladau]] a strwythurau eraill. Mae'n hysbys bod IAQ yn effeithio ar [[iechyd]], [[iechyd meddwl]], cysur a lles deiliaid adeiladau. Mae ansawdd aer gwael wedi'i gysylltu â'r hyn a elwir yn "syndrom adeiladu sâl", llai o waith neu gynhyrchiant, a diffyg dysgu mewn ysgolion. Mae llygryddion cyffredin aer dan do'n cynnwys: mwg tybaco ail-law, [[radon]], llwydni (ffwng) ac [[Alergen|alergenau]] eraill, [[carbon monocsid]], [[cyfansoddion organig anweddol]], [[legionella]] a bacteria eraill, [[Asbestos|ffibrau asbestos]], [[carbon deuocsid]],<ref>{{Cite journal|last=Carroll|first=GT|last2=Kirschman|first2=DL|last3=Mammana|first3=A|date=2022|title=Increased CO2 levels in the operating room correlate with the number of healthcare workers present: an imperative for intentional crowd control|journal=Patient Safety in Surgery|volume=16|issue=35|doi=10.1186/s13037-022-00343-8}}</ref> [[osôn]] a [[Mater gronynnol|gronynnau]]. Gellir hidlo'r aer, a defnyddio awyru i wanhau halogion er mwyn gwella ansawdd yr aer dan do yn y rhan fwyaf o adeiladau. Mae canfod safon yr IAQ yn cynnwys casglu samplau aer, monitro amlygiad dynol i lygryddion, casglu samplau ar arwynebau adeiladau, a modelu llif aer y tu mewn i adeiladau ar gyfrifiadur. Gall goleuadau, ansawdd gweledol, acwsteg, a chysur thermol) hefyd effeithio ar ansawdd yr aer.<ref>{{Cite web|last=KMC Controls|title=What's Your IQ on IAQ and IEQ?|date=24 Medi 2015|url=https://www.kmccontrols.com/blog/whats-your-iq-on-iaq-ieq/|access-date=12 Ebrill 2021|archivedate=12 Ebrill 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210412190226/https://www.kmccontrols.com/blog/whats-your-iq-on-iaq-ieq/}}</ref> Mae gweithleoedd dan do i'w cael mewn llawer o amgylcheddau gwaith megis swyddfeydd, mannau gwerthu, ysbytai, llyfrgelloedd, ysgolion a chyfleusterau gofal plant cyn ysgol. Mewn gweithleoedd o'r fath, ni chyflawnir unrhyw dasgau sy'n ymwneud â sylweddau peryglus, ac nid ydynt yn cynnwys ardaloedd sŵn uchel. Serch hynny, gall gweithwyr gynnwys symptomau sy'n perthyn i'r syndrom adeilad sâl fel llosgi'r llygaid, gwddf crafu, trwyn wedi'i rwystro, a chur pen. Yn aml ni ellir priodoli'r cystuddiau hyn i un achos, ac mae angen dadansoddiad cynhwysfawr yn ogystal â phrofi ansawdd yr aer. Mae'n rhaid caniatáu ar gyfer ffactorau megis dyluniad y gweithle, goleuo, sŵn, amgylchedd thermol, ymbelydredd ïoneiddio ac agweddau [[Seicoleg|seicolegol]] a meddyliol hefyd. Gall adroddiad gan Sefydliad Diogelwch ac Iechyd Galwedigaethol Yswiriant Damweiniau Cymdeithasol yr Almaen gefnogi ymchwiliad systematig i broblemau iechyd unigol sy'n codi mewn gweithleoedd dan do, a chanfod atebion ymarferol.<ref name=":0">{{Cite web|last=Institute for Occupational Safety and Health of the German Social Accident Insurance|title=Indoor workplaces – Recommended procedure for the investigation of working environment|url=https://www.dguv.de/ifa/praxishilfen/innenraumarbeitsplaetze/index-2.jsp|access-date=2020-06-10|archivedate=2021-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211103172404/https://www.dguv.de/ifa/praxishilfen/innenraumarbeitsplaetze/index-2.jsp}}</ref> [[Delwedd:Stacken_0c149d_1755.jpg|bawd| Hidlydd aer yn cael ei lanhau]] Ceir adroddiadau ar ansawdd yr aer yn gyffredinol gan bob cyngor y g Nghymru, ond nid o dan do. https://airquality.gov.wales/about-air-quality/ Mae [[radon]] yn broblem mawr yng Nghymru, fel ag y mae llwydni hefyd, yn enwedig mewn tai rhad megis fflatiau ayb. Mae llygredd aer dan do yn berygl enfawr mewn gwledydd sy'n datblygu a chyfeirir ato'n gyffredin fel "llygredd aer y cartref" yn y cyd-destun hwnnw.<ref>{{Cite journal|last=Bruce|first=N|last2=Perez-Padilla|first2=R|last3=Albalak|first3=R|date=2000|title=Indoor air pollution in developing countries: a major environmental and public health challenge.|journal=Bulletin of the World Health Organization|volume=78|issue=9|pages=1078–92|pmc=2560841|pmid=11019457}}</ref> Mae'n ymwneud yn bennaf â dulliau coginio a gwresogi trwy losgi tanwydd biomas, ar ffurf [[pren]], [[Golosg|siarcol]], tail, a gweddillion cnwd, dan do mewn cartref sydd heb ei awyru'n briodol. Mae miliynau o bobl, menywod a phlant yn bennaf, yn wynebu risgiau iechyd difrifol. Yn gyfan gwbl, mae tua thri biliwn o bobl mewn gwledydd sy'n datblygu yn cael eu heffeithio gan y broblem hon. Mae [[Sefydliad Iechyd y Byd]] (WHO) yn amcangyfrif bod llygredd aer dan do sy'n gysylltiedig â choginio yn achosi 3.8 miliwn o farwolaethau blynyddol. <ref>{{Cite web|date=8 Mai 2018|title=Household air pollution and health: fact sheet|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/household-air-pollution-and-health|access-date=2020-11-21|website=WHO|language=en|archivedate=2021-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211112161107/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/household-air-pollution-and-health}}</ref> Amcangyfrifodd yr astudiaeth Baich Clefydau Byd-eang fod nifer y marwolaethau yn 2017 yn 1.6 miliwn. <ref>{{Cite journal|last=Ritchie|first=Hannah|last2=Roser|first2=Max|date=2019|title=Access to Energy|url=https://ourworldindata.org/indoor-air-pollution#indoor-air-pollution-is-one-of-the-leading-risk-factors-for-premature-death|journal=Our World in Data|access-date=1 Ebrill 2021|archive-date=1 Tachwedd 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101224356/https://ourworldindata.org/indoor-air-pollution#indoor-air-pollution-is-one-of-the-leading-risk-factors-for-premature-death}}</ref> Yn Ionawr 2023, cyhoeddwyd awgrymiadau ar gyfer lleihau llygredd aer dan do wrth ddefnyddio [[Stof nwy|stôf nwy]], sy'n gysylltiedig â risg uwch o [[asthma]] a salwch posibl eraill, yn ''[[The New York Times|y New York Times]]''.<ref name="NYT-20230113">{{Cite news|last=Blum|first=Dani|title=Gas Stoves Are Tied to Health Concerns. Here's How to Lower Your Risk.- Emissions from gas stoves have been connected to an increased risk for childhood asthma, among other things. You can mitigate the effects with a few simple steps.|url=https://www.nytimes.com/2023/01/11/well/live/gas-stoves-health-risks.html|date= 11 Ionawr 2023|work=New York Times|access-date= 13 Ionawr 2023|archive-date= 13 Ionawr 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113001824/https://www.nytimes.com/2023/01/11/well/live/gas-stoves-health-risks.html}}</ref> == Llygryddion cyffredin == === Radon === Mae [[radon]] yn nwy atomig anweledig, ymbelydrol sy'n deillio o ddadfeiliad ymbelydrol [[radiwm]], y gellir ei ddarganfod mewn ffurfiannau creigiau o dan adeiladau neu mewn rhai deunyddiau adeiladu eu hunain. Mae'n debyg mai radon yw'r perygl difrifol mwyaf treiddiol i aer dan do yn yr Unol Daleithiau ac Ewrop, ac mae'n debyg ei fod yn gyfrifol am ddegau o filoedd o farwolaethau o ganser yr ysgyfaint bob blwyddyn.<ref>{{Cite web|url=http://www.epa.gov/radon/index.html|title=U.S. EPA Indoor Environment Division, Radon|publisher=Epa.gov|access-date=2012-03-02|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924134043/http://www.epa.gov/radon/index.html}}</ref> Mae yna becynnau prawf cymharol syml ar gyfer profion nwy radon, ond os yw cartref ar werth rhaid i'r profion gael eu gwneud gan berson trwyddedig yng Nghymru. Mae nwy radon yn mynd i mewn i'r adeiladau fel nwy pridd ac mae'n nwy trwm ac felly bydd yn tueddu i gronni ar y lefel isaf. Yn Rhuthun, er enghraifft, mae radon difrifol o uchel yng ngwaelodion y dre (llawr y ddyfryn), a fawr ddim yn rhan ucha'r dre, ger y ddwy ysgol uwchradd. Gall radon hefyd gael ei gyflwyno i adeilad trwy ddŵr yfed, yn enwedig o gawodydd ystafell ymolchi. Gall deunyddiau adeiladu fod yn ffynhonnell radon brin, ond ychydig o brofion a wneir ar gyfer cynhyrchion carreg, craig neu deils a gludir i safleoedd adeiladu; mewn cartrefi sydd wedi'u hinswleiddio'n dda y mae'r croniad radon mwyaf gan nad yw'n medru gadael yr adeilad. Hanner oes radon yw 3.8 diwrnod, sy'n dangos, unwaith y bydd y ffynhonnell yn cael ei thynnu, y bydd y perygl yn cael ei leihau'n fawr o fewn ychydig wythnosau. Mae dulliau lliniaru radon yn cynnwys selio lloriau slabiau concrit, sylfeini islawr, systemau draenio dŵr, neu drwy gynyddu awyru.<ref>{{Cite web|url=http://radon-solution.com/pg_mitigation_methods.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081215190050/http://radon-solution.com/pg_mitigation_methods.php|archivedate=2008-12-15|title=Radon Mitigation Methods|access-date=2008-12-02|publisher=Radon Solution—Raising Radon Awareness}}</ref> Maent fel arfer yn gost-effeithiol a gallant leihau neu hyd yn oed ddileu'r halogiad a'r risgiau iechyd cysylltiedig. === Llwydni ac alergenau eraill === Gall llwydni ddeillio am sawl rheswm, ond mae dau ddosbarth cyffredin: (a) lleithder a (b) sylweddau naturiol sy'n cael eu rhyddhau i'r aer ee [[paill]] planhigion. Mae llwydni bob amser yn gysylltiedig â lleithder a diffyg haul,<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/mold/dampness_facts.htm|title=CDC – Mold – General Information – Facts About Mold and Dampness|date=2018-12-04|access-date=2017-06-23|archivedate=2019-12-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191216124251/https://www.cdc.gov/mold/dampness_facts.htm}}</ref> a gellir atal ei dwf trwy gadw lefelau lleithder o dan 50%. Gall lleithder y tu mewn i adeiladau ddeillio o damprwydd yn treiddio i groen yr adeilad drwy blymio gwael neu do'n gollwng. Gall [[Cyddwyso|anwedd]] oherwydd diffyg awyruei achosi hefyd, neu o leithder daear sy'n codi oherwydd insiwleiddio lloriau gwael. Gall hyd yn oed rhywbeth mor syml â sychu dillad dan do ar reiddiaduron gynyddu’r risg o ddod i gysylltiad ag Aspergillus (ymhlith pethau eraill) – llwydni hynod beryglus a all fod yn angheuol i ddioddefwyr asthma a’r henoed. === Carbon monocsid === Un o'r halogion aer (dan do) mwyaf gwenwynig yw [[carbon monocsid]] (CO), nwy di-liw a heb arogl sy'n sgil-gynnyrch [[hylosgiad]] anghyflawn. Ffynonellau cyffredin o garbon monocsid yw mwg tybaco, gwresogyddion sy'yn defnyddio [[tanwydd ffosil]], ffwrneisi gwres canol diffygiol a peipen fwg ceir. Trwy amddifadu'r ymennydd o ocsigen, gall lefelau uchel o garbon monocsid arwain at gyfog, mynd yn anymwybol a marwolaeth. Yn ôl Cynhadledd America o Hylenwyr Diwydiannol Llywodraethol (ACGIH), y terfyn amser cyfartalog (TWA) ar gyfer carbon monocsid (630-08-0) yw 25 ppm. === Clefyd y llengfilwyr === Mae [[clefyd y llengfilwyr]] yn cael ei achosi gan facteriwm (Legionella) a gludir gan ddŵr sy'n tyfu orau mewn dŵr cynnes sy'n symud yn araf neu'n llonydd. Y prif lwybr yw trwy greu effaith aerosol, yn fwyaf cyffredin o dyrau oeri anweddol neu bennau cawod. Un ffynhonnell gyffredin o Legionella mewn adeiladau masnachol yw tyrau oeri anweddol sydd wedi'u gosod neu eu cynnal yn wael, sy'n aml yn rhyddhau dŵr mewn aerosol a allai fynd i mewn i gyfarpar awyru. Ceir sawl achosn mewn cyfleusterau meddygol a chartrefi nyrsio, lle mae gan y cleifion imiwnedd isel. === Ffibrau asbestos === Mae llawer o ddeunyddiau adeiladu cyffredin a ddefnyddiwyd cyn 1975 yn cynnwys [[asbestos]], megis rhai teils llawr, teils nenfwd, byrddau atal tân, systemau gwresogi, stwff lapio pibelli, mastig, a deunyddiau inswleiddio eraill. Fel arfer, ni fydd gollyngiadau sylweddol o ffibr asbestos yn digwydd oni bai bod tarfu arno, megis trwy ei dorri, ei lyfnu gyda phapur llyfnu, drilio neu ailfodelu adeiladau. Nid yw cael gwared ar ddeunyddiau sy'n cynnwys asbestos bob amser yn gwneud synnwyr, oherwydd gall y ffibrau gael eu lledaenu i'r aer yn ystod y broses o'u symud. Yn aml, argymhellir rhaglen reoli ar gyfer deunyddiau cyfan sy'n cynnwys asbestos yn lle hynny: prese ddrud iawn i'r perchennog! == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} === Ffynonellau === {{Refbegin}} * {{cite book |last1 = May |first1 = Jeffrey C. |title = The mold survival guide for your home and for your health |url = https://archive.org/details/moldsurvivalguid00jeff |url-access=registration |year=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |isbn=978-0-8018-7938-8 |author3=Ouellette, John J. |author2=Connie L. May |author4=Reed, Charles E. }} * {{cite book |last=May |first=Jeffrey C. |title = My house is killing me! : the home guide for families with allergies and asthma |url=https://archive.org/details/myhouseiskilling00jeff |year=2001 |publisher=The Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |isbn=978-0-8018-6730-9 }} * {{cite book |last=May |first = Jeffrey C. |title = My office is killing me! : the sick building survival guide |year = 2006 |publisher = The Johns Hopkins University Press |location = Baltimore |isbn=978-0-8018-8342-2 |url-access=registration |url = https://archive.org/details/myofficeiskillin0000mayj }} * {{cite book |editor = Salthammer, T. |title = Organic Indoor Air Pollutants — Occurrence, Measurement, Evaluation |publisher=Wiley-VCH |year=1999 |isbn=978-3-527-29622-4 |url-access=registration |url = https://archive.org/details/organicindoorair0000unse }} * {{cite book |author1 = Spengler, J.D. |author2 = Samet, J.M. |title = Indoor air pollution: A health perspective |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |year=1991 |isbn=978-0-8018-4125-5 |url-access=registration |url = https://archive.org/details/indoorairpolluti0000unse_m9a3 }} * {{cite book |author1=Samet, J.M. |author2=McCarthy, J.F. |title = Indoor Air Quality Handbook |url=https://archive.org/details/isbn_9780074455494 |publisher=McGraw–Hill |location=NY |year=2001 |isbn=978-0-07-445549-4 }} * {{cite book |author=Tichenor, B. |title = Characterizing Sources of Indoor Air Pollution and Related Sink Effects |url=https://archive.org/details/characterizingso0000unse |publisher=ASTM |location = West Conshohocken, PA |year=1996 |isbn=978-0-8031-2030-3 |series = ASTM STP 1287 }} * Apte, MG, et al., [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18333994 Outdoor ozone and building related symptoms in the BASE study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723195058/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18333994 |date=2018-07-23 }}, ''Indoor Air'', 18(2) (Ebrill 2008):156–70 * [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=14594337 Bad In-Flight Air Exacerbated by Passengers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211215041942/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=14594337 |date=2021-12-15 }}, Talk of the Nation, [[National Public Radio]], September 21, 2007. * [https://web.archive.org/web/20020601212819/http://www.epa.gov/ebtpages/airindoorairpollution.html Indoor Air Pollution index page], [[United States Environmental Protection Agency]]. * {{cite journal |doi=10.1016/j.buildenv.2016.11.009 |title = Ten questions concerning air fresheners and indoor built environments |journal = Building and Environment |volume=111 |pages=279–284 |year=2017 |last1 = Steinemann |first1 = Anne |doi-access=free }} {{Refend}} == Dolenni allanol == * [http://www.epa.gov/iaq/ Gwybodaeth Asiantaeth Diogelu'r Amgylchedd yr Unol Daleithiau ar IAQ] * [https://www.epa.gov/indoor-air-quality-iaq/best-practices-indoor-air-quality-when-remodeling-your-home Arferion Gorau ar gyfer Ansawdd Aer Dan Do wrth Ailfodelu Eich Cartref, EPA UDA] * [https://www.epa.gov/indoor-air-quality-iaq/addressing-indoor-environmental-concerns-during-remodeling Mynd i'r afael â Phryderon Amgylcheddol Dan Do Yn ystod Ailfodelu, EPA UDA] * [https://www.epa.gov/iaq-schools/renovation-and-repair-part-indoor-air-quality-design-tools-schools Adnewyddu a Thrwsio, Rhan o Offer Dylunio Ansawdd Aer Dan Do ar gyfer Ysgolion, EPA UDA] {{Rheoli awdurdod}} [[Categori:Adeiladau ac adeiladwaith]] [[Categori:Gwresogi]] [[Categori:Llygredd aer]] co15xhc85b7e6lmkdcvkkm0lma222fg Gwastraff electronig 0 463067 14891670 14640436 2026-05-09T13:28:59Z Craigysgafn 40536 14891670 wikitext text/x-wiki {{Pethau| suppressfields= | fetchwikidata = ALL }} [[Delwedd:Ewaste-pile.jpg|bawd| Offer electronig diffygiol a darfodedig]] Mae '''gwastraff electronig''' neu '''e-wastraff''' yn disgrifio [[Electroneg|dyfeisiau trydanol neu electronig]] diangen sy'n cael eu taflu.<ref>{{Cite journal|last=Kahhat|first=Ramzy|last2=Kim|first2=Junbeum|last3=Xu|first3=Ming|last4=Allenby|first4=Braden|last5=Williams|first5=Eric|last6=Zhang|first6=Peng|title=Exploring e-waste management systems in the United States|journal=Resources, Conservation and Recycling|date=Mai 2008|volume=52|issue=7|page=956|doi=10.1016/j.resconrec.2008.03.002}}</ref> Mae offer electroneg sydd wedi'i ddefnyddio sydd i fod i gael ei adnewyddu, ei ailddefnyddio, ei ailwerthu, ei ailgylchu trwy adfer deunyddiau, neu ei waredu hefyd yn cael ei ystyried yn e-wastraff. Gall prosesu e-wastraff yn anffurfiol mewn gwledydd sy'n datblygu arwain at effeithiau andwyol ar iechyd pobl a [[Llygredd|llygredd amgylcheddol]]. Mae <u>offer trydanol</u> yn cynnwys oeriaduron, meicrodonau, ffonau, a batris, ac mae <u>offer electronig</u> yn cynnwys cyfrifiaduron, radios a chyfrifiaduron. Gelwir y ddau grwp yn e-wastraff. Ers diwedd yr [[20g]], cafwyd defnydd cynyddol o nwyddau electronig, oherwydd y [[Chwyldro digidol|'chwyldro digidol']] ac arloesiadau mewn gwyddoniaeth a thechnoleg, megis [[bitcoin]]. Arweiniodd hyn at broblem a pheryglon e-wastraff byd-eang. Mae'r cynnydd esbonyddol cyflym hwn mewn e-wastraff yn ganlyniad i'r arferiad o greu model newydd o'r gem, y cyfarpar neu'r ddyfais, ac yn cael ei ryddhau'n aml a phryniannau diangen o'r offer trydanol ac electronig, cylchoedd arloesi byr a chyfraddau ailgylchu isel, a gostyngiad yn oes cyfartalog cyfrifiaduron.<ref>{{Cite journal|last=Perkins|first=Devin N.|last2=Drisse|first2=Marie-Noel Brune|last3=Nxele|first3=Tapiwa|last4=Sly|first4=Peter D.|title=E-Waste: A Global Hazard|date=25 November 2014|volume=80|issue=4|pages=286|doi=10.1016/j.aogh.2014.10.001}}</ref> [[Delwedd:Ewaste-crtkid.jpg|bawd| Mae gwastraff electronig yn aml yn cael ei allforio i wledydd sy'n datblygu.]] [[Delwedd:Agbogbloshie.JPG|bawd| Canolfan E-wastraff Agbogbloshie, [[Ghana]], lle mae gwastraff electronig yn cael ei losgi a'i ddadosod heb unrhyw ystyriaethau diogelwch nac amgylcheddol.]] Mae cydrannau sgrap offer electronig, megis [[Uned brosesu ganolog|CPUs]], yn cynnwys deunyddiau a allai fod yn niweidiol fel [[plwm]], [[cadmiwm]], [[beriliwm]], neu atalyddion fflam wedi'u bromineiddio. Gall ailgylchu a gwaredu e-wastraff olygu risg sylweddol i iechyd gweithwyr a'u cymunedau.<ref>{{Cite news|last=Sakar|first=Anne|date=12 Chwefror 2016|title=Dad brought home lead, kids got sick|work=[[The Cincinnati Enquirer]]|url=https://www.cincinnati.com/story/news/2016/02/12/dad-brought-home-lead-kids-got-sick/80078164/|access-date=8 Tachwedd 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329114114/https://www.cincinnati.com/story/news/2016/02/12/dad-brought-home-lead-kids-got-sick/80078164/|archive-date=29 Mawrth 2022}}</ref> Yn yr Unol Daleithiau, mae Asiantaeth Diogelu'r Amgylchedd yr Unol Daleithiau (EPA) yn dosbarthu e-wastraff yn ddeg categori: # Offer cartref mawr, gan gynnwys offer oeri a rhewi # Offer cartref bach # [[Technoleg gwybodaeth|Offer TG]], gan gynnwys monitorau # Electroneg defnyddwyr, gan gynnwys setiau teledu # Lampau a goleuadau # Teganau # Offer # Dyfeisiau meddygol # Offerynnau monitro a rheoli a # Dosbarthwyr awtomatig == Nifer == [[Delwedd:Brokencircuitboard2011.jpg|bawd| Darn o fwrdd cylched wedi'i daflu.]] Ystyrir mai e-wastraff yw'r "llif wastraff sy'n tyfu gyflymaf yn y byd"<ref name=":7">{{Cite web|date=24 Ionawr 2019|title=A New Circular Vision for Electronics, Time for a Global Reboot|url=https://www.weforum.org/reports/a-new-circular-vision-for-electronics-time-for-a-global-reboot/|access-date=23 Mawrth 2021|website=World Economic Forum}}</ref> gyda 44.7 miliwn tunnell yn cael ei gynhyrchu yn 2016- sy'n cyfateb i 4500 o dyrau Eiffel.<ref name=":6">Baldé, C. P., et al., The Global E-waste Monitor 2017, UNU, ITU, ISWA, 2017</ref> Yn 2018, adroddwyd amcangyfrif fod 50 miliwn tunnell o e-wastraff, a thrwy hynny bathwyd yr term 'tsunami o e-wastraff' a roddwyd gan y Cenhedloedd Unedig.<ref name=":7" /> Mae ei werth o leiaf $62.5 biliwn y flwyddyn.<ref name=":7" /> Yn 2006, amcangyfrifodd y Cenhedloedd Unedig fod cyfanswm y gwastraff electronig byd-eang a deflir bob blwyddyn yn 50 miliwn o dunelli metrig.<ref>{{Cite news|last=Blau|first=J|date=November 2006|title=UN Summit on e-waste: Nokia, Vodafone and Others to Attend UN Summit on e-waste|work=CIO business magazine|url=http://www.cio.co.uk/concern/change/news/index.cfm?articleid=316}}{{Dolen marw|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Yn ôl adroddiad gan UNEP o'r enw, ''Ailgylchu - o e-wastraff i Adnoddau'' gallai maint yr e-wastraff sy'n cael ei gynhyrchu - gan gynnwys ffonau symudol a chyfrifiaduron - godi cymaint â 500 y cant dros y degawd nesaf mewn rhai gwledydd, megis India.<ref>{{Cite web|last=Section|first=United Nations News Service|date=22 Chwefror 2010|title=As e-waste mountains soar, UN urges smart technologies to protect health|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=33845&Cr=waste&Cr1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120724005105/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=33845&Cr=waste&Cr1|archivedate=24 Gorffennaf 2012|access-date=12 Mawrth 2012|website=United Nations-DPI/NMD – UN News Service Section}}</ref> Yr Unol Daleithiau yw'r gwaethaf o ran cynhyrchu gwastraff electronig, gan daflu tua 3 miliwn o dunelli bob blwyddyn.<ref name="unep.org">{{Cite web|title=Urgent need to prepare developing countries for surges in E-Waste|url=http://www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?DocumentID=612&ArticleID=6471|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110531144909/http://www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?DocumentID=612&ArticleID=6471|archivedate=31 Mai 2011}}</ref> Yn 2010 roedd Tsieina'n cynhyrchu tua 2.3&nbsp;miliwn o dunelli, yn ddomestig, yr ail wlad waethaf. Ac, er gwaethaf gwahardd mewnforion e-wastraff, mae Tsieina yn parhau i fod yn faes dympio e-wastraff mawr i wledydd datblygedig.<ref name="unep.org" /> === E-wastraff yn 2021 === Yn 2021, cynhyrchwyd amcangyfrif o 57.4 Mt o e-wastraff yn fyd-eang. Yn ôl amcangyfrifon yn Ewrop, lle mae'r broblem yn cael ei hastudio orau, mae 11 o bob 72 eitem electronig yn y cartref cyffredin bellach wedi torri neu'n dda i ddim. Bob blwyddyn fesul dinesydd, mae pob person yn cadw 4 i 5 kg arall o offer sydd wedi torri, neu'n eistedd yn gwneud dim, cyn eu taflu.<ref>{{Cite web|date=13 October 2021|title=International E-Waste Day: 57.4M Tonnes Expected in 2021 {{!}} WEEE Forum|url=https://weee-forum.org/ws_news/international-e-waste-day-2021/|access-date=11 January 2022|website=weee-forum.org|language=en-US}}</ref> Yn 2021, roedd llai nag 20 y cant o'r e-wastraff yn cael ei gasglu a'i ailgylchu.<ref>{{Cite news|last=Gill|first=Victoria|date=7 Mai 2022|title=Mine e-waste, not the Earth, say scientists|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-61350996|access-date=8 Mai 2022}}</ref> == Fframweithiau deddfwriaethol e-wastraff == Aeth yr [[Yr Undeb Ewropeaidd|Undeb Ewropeaidd]] i'r afael â mater gwastraff electronig drwy gyflwyno dau ddarn o ddeddfwriaeth. Daeth y gyntaf, y Gyfarwyddeb Offer Trydanol ac Electronig Gwastraff (Cyfarwyddeb WEEE) i rym yn 2003.[https://eur-lex.europa.eu/resource.html?uri=cellar:ac89e64f-a4a5-4c13-8d96-1fd1d6bcaa49.0004.02/DOC_1&format=PDF] Prif nod y gyfarwyddeb hon oedd rheoleiddio a chymell ailgylchu ac ailddefnyddio gwastraff electronig mewn aelod-wladwriaethau ar yr adeg honno. Fe'i diwygiwyd yn 2008, gan ddod i rym yn 2014.[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32012L0019&from=EN] Ymhellach, mae'r UE hefyd wedi gweithredu'r Gyfarwyddeb ar gyfyngu ar y defnydd o sylweddau peryglus penodol mewn offer trydanol ac electronig o 2003 ymlaen [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32002L0095&from=EN] Cafodd y dogfennau hyn eu hadolygu yn 2012.[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32011L0065&from=EN] === Cytundebau rhyngwladol === Mae adroddiad gan Grŵp Rheoli Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig<ref>{{Cite web|date=2017|title="Supporting the 2030 Agenda for Sustainable Development by enhancing UN system-wide collaboration and coherent responses on environmental matters"United Nations System-wide Response to Tackling E-waste|url=https://unemg.org/images/emgdocs/ewaste/E-Waste-EMG-FINAL.pdf|access-date=23 Mawrth 2021|website=unemg.org}}</ref> yn rhestru prosesau a chytundebau allweddol a wnaed gan sefydliadau amrywiol yn fyd-eang mewn ymdrech i reoli e-wastraff. Gellir cael manylion am y polisïau yn y dolenni isod. * [[MARPOL 73/78|Confensiwn Rhyngwladol er Atal Llygredd o Llongau]] (MARPOL) (73/78/97) <ref>{{Cite web|title=International Convention for the Prevention of Pollution from Ships (MARPOL)|url=http://www.imo.org/en/About/Conventions/ListOfConventions/Pages/International-Convention-for-the-Prevention-of-Pollution-from-Ships-(MARPOL).aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150622034749/http://www.imo.org/en/About/Conventions/ListOfConventions/Pages/International-Convention-for-the-Prevention-of-Pollution-from-Ships-(MARPOL).aspx|archivedate=22 Mehefin 2015|access-date=17 Ionawr 2022|website=www.imo.org}}</ref> * [[Confensiwn Basel|Confensiwn Basel ar Reoli Symudiadau Trawsffiniol o Wastraffoedd Peryglus a'u Gwaredu]] (1989) <ref>{{Cite web|last=Convention|first=Basel|date=22 Mawrth 1989|title=Basel Convention > The Convention > Overview|url=http://www.basel.int/TheConvention/Overview/tabid/1271/Default.aspx|access-date=23 Mawrth 2021|website=Basel Convention Home Page}}</ref> * [[Protocol Montreal]] ar Sylweddau sy'n Disbyddu'r Osôn (1989) <ref>{{Cite web|title=The Montreal Protocol on Substances that Deplete the Ozone Layer|url=https://ozone.unep.org/treaties/montreal-protocol|access-date=23 Mawrth 2021|website=Ozone Secretariat}}</ref> * [[Confensiwn Cemegolion|Confensiwn y Sefydliad Llafur Rhyngwladol (ILO) ar Gemegau]], yn ymwneud â diogelwch wrth ddefnyddio cemegau yn y gwaith (1990) <ref>{{Cite web|date=6 June 1990|title=Convention C170 – Chemicals Convention, 1990 (No. 170)|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C170|access-date=23 Mawrth 2021|website=International Labour Organization}}</ref> * [https://legalinstruments.oecd.org/en/instruments/OECD-LEGAL-0266 Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd (OECD), Cytundeb Gwastraff Penderfyniad y Cyngor (1992)] * [https://unfccc.int/process-and-meetings/the-convention/what-is-the-united-nations-framework-convention-on-climate-change Confensiwn Fframwaith y Cenhedloedd Unedig ar Newid Hinsawdd (UNFCCC) (1994)] * [https://web.archive.org/web/20150826233746/http://www.who.int/ipcs/iccm4/en/ Cynhadledd Ryngwladol ar Reoli Cemegau (ICCM) (1995)] * [http://www.pic.int/ Confensiwn Rotterdam ar y Weithdrefn Caniatâd Gwybodus Ymlaen Llaw ar gyfer Cemegau a Phlaladdwyr Peryglus Penodol mewn Masnach Ryngwladol (1998)] * [[Confensiwn Stockholm ar Lygryddion Organig Parhaus]] (2001) <ref>{{Cite web|last=Convention|first=Stockholm|date=19 Chwefror 2021|title=Home page|url=http://chm.pops.int/|access-date=23 Mawrth 2021|website=Stockholm Convention}}</ref> * [https://www.who.int/about/governance/world-health-assembly Sefydliad Iechyd y Byd (WHO), Penderfyniadau Cynulliad Iechyd y Byd (2006–2016)] * [http://www.imo.org/en/OurWork/Environment/ShipRecycling/Pages/Default.aspx Confensiwn Rhyngwladol Hong Kong ar gyfer Ailgylchu Llongau yn Ddiogel ac yn Gadarn yn Amgylcheddol (2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200123072432/http://www.imo.org/en/OurWork/Environment/ShipRecycling/Pages/Default.aspx |date=2020-01-23 }} Archived * [[Confensiwn Minamata ar Arian Byw|Confensiwn Minamata ar Fercwri]] (2013) <ref>{{Cite web|last=Mercury|first=Minamata Convention on|title=Minamata Convention on Mercury > Home|url=http://www.mercuryconvention.org/Home/tabid/3360/language/en-US/Default.aspx|access-date=23 Mawrth 2021|website=Minamata Convention on Mercury}}</ref> * [[Cytundeb Paris (2016)|Cytundeb Hinsawdd Paris]] (2015) o dan Gonfensiwn Fframwaith y Cenhedloedd Unedig ar Newid Hinsawdd <ref>{{Cite web|title=The Paris Agreement|url=https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-agreement|access-date=23 Mawrth 2021|website=unfccc.int}}</ref> * [https://www.itu.int/en/ITU-D/LDCs/Pages/Connect-2020-Agenda.aspx Agenda Connect 2020 ar gyfer Telathrebu Byd-eang/Datblygu TGCh (2014)] == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} [[Categori:Electroneg]] [[Categori:Gwastraff]] [[Categori:Iechyd]] [[Categori:Diogelwch rhyngwladol]] [[Categori:Llygredd]] qs0hnckole72lewnbdduqgkyvzhoz0i Etholiad arweinydd Plaid Cymru 2023 0 463080 14891700 11892622 2026-05-09T13:55:51Z Craigysgafn 40536 14891700 wikitext text/x-wiki {{Gwella}} Mae disgwyl am etholiad ar gyfer arweinydd y blaid wleidyddol Gymreig [[Plaid Cymru]] ddechrau yn dilyn ymddiswyddiad yr arweinydd Adam Price a ddisgwylir yr wythnos sy'n dechrau 15 Mai 2023.<ref>{{Cite web|title=Adam Price yn cyhoeddi y bydd yn camu i lawr yr wythnos nesaf|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/14251|website=newyddion.s4c.cymru|access-date=2023-05-11|language=cy}}</ref> == Cefndir == Mae [[Adam Price]] wedi gwasanaethu fel arweinydd Plaid Cymru ers 28 Medi 2018 ar ôl trechu’r ddau ymgeisydd arall.<ref name="pricewins">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-45656718|title=Plaid Cymru leadership contest: Adam Price wins|last=<!--Not stated-->|date=28 September 2018|publisher=[[BBC News]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200207184456/https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-45656718|archivedate=7 February 2020}}</ref> Cynigwyd etholiad arweinyddol posib ar ôl siom cynyddol o fewn y Blaid yn dilyn canlyniadau etholiad gwael<ref>{{Cite news|last=Mosalski|first=Ruth|date=11 Mai 2021|title=Plaid's goal of independence took a step back in the election - Leanne Wood|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/leanne-wood-says-plaids-goal-20574143|access-date=9 Mai 2023|work=WalesOnline|language=en-GB|archive-date=13 Mai 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513095920/https://www.walesonline.co.uk/news/politics/leanne-wood-says-plaids-goal-20574143}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.cymru/news/plaid-cymru-leader-adam-price-wont-resign-following-election-disappointment/|title=Plaid Cymru leader Adam Price won't resign following election disappointment|date=12 Mai 2021|work=[[Nation.Cymru]]|access-date=12 Mai 2021|archive-date=12 Mai 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512130717/https://nation.cymru/news/plaid-cymru-leader-adam-price-wont-resign-following-election-disappointment/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Hallett|first=Ruan|title=NoCymru: How Plaid Cymru’s failure does not necessarily mean the end for Welsh independence|url=https://cardiffjournalism.co.uk/intercardiff/politics-social-justice/nocymru-after-a-disappointing-election-result-for-plaid-cymru-is-independence-still-influencing-welsh-voters|website=InterCardiff|access-date=9 Mai 2023}}</ref><ref>{{Cite web|last=Jones|first=Ifan Morgan|title=This was a bad election for Plaid Cymru – but they seem to be winning without winning elections|url=https://nation.cymru/opinion/this-was-a-bad-election-for-plaid-cymru-but-they-seem-to-be-winning-without-winning-elections/|website=Nation.Cymru|access-date=9 Mai 2023}}</ref> ac adroddiad yn amlygu'r hyn a ddisgrifiwyd fel "diwylliant o aflonyddu, bwlio a misogyny" o fewn y blaid<ref>{{Cite web|title=Plaid Cymru: Probe finds bullying and misogyny culture in party|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-65469558|website=BBC News|access-date=9 Mai 2023}}</ref> gyda thri o Aelodau Seneddol y blaid eisiau i Price ymddiswyddo.<ref>{{Cite web|title=Plaid Cymru: Politicians' texts say they wanted Adam Price out|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-65480558|website=BBC News|access-date=9 Mai 2023}}</ref> == Cyfeiriadau == {{Cyfeiriadau}} [[Categori:2023 yng Nghymru]] itgsz83zyulcaqn4w4sus87ls4fpa89 Grace Bumbry 0 463085 14891679 13053818 2026-05-09T13:34:41Z Craigysgafn 40536 14891679 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= dinasyddiaeth | nationality = {{banergwlad|UDA}} | dateformat = dmy}} Cantores opera Affricanaidd-Americanaidd oedd '''Grace Melzia Bumbry''' ([[4 Ionawr]] [[1937]] &ndash; [[7 Mai]] [[2023]]). Roedd hi'n un o brif [[mezzo-soprano]] ei chenhedlaeth. Cafodd ei geni, fel Grace Ann Melzia Bumbry, yn [[St. Louis, Missouri|St. Louis]], Missouri, UDA,<ref name=":1">{{Cite web|title=Singer – Grace Bumbry|url=https://www.kennedy-center.org/artists/b/bo-bz/grace-bumbry/|access-date=2023-05-09|website=[[The Kennedy Center]]}}</ref> trydydd plentyn Benjamin Bumbry, gweithiwr rheilffordd, a'i wraig Melzia, athrawes.<ref name=":1" /><ref name=":0">{{Cite journal|last=Bailey|first=Peter|date=December 1973|title=Grace Bumbry: Singing Is Terrific—But Living Is an Art|url=https://archive.org/details/sim_ebony_1973-12_29_2/page/n68|journal=Ebony|volume=29|issue=2|pages=67–75}}</ref> Astudiodd Bumbry piano clasurol gan ddechrau yn 7 oed, ond roedd hi'n eisiau dod yn gantores ar ôl gweld [[Marian Anderson]] mewn cyngerdd.<ref name="Gates">{{Cite news|last=Gates|first=Brandon|date=2023-05-08|title=Grace Bumbry, a trailblazing Black opera singer, has died at age 86|work=NPR|url=https://www.npr.org/2023/05/08/1174875998/grace-bumbry-a-trailblazing-black-opera-singer-has-died-at-age-86}}</ref> Cafodd Bumbry ei addysg yn yr Ysgol Uwchradd fawreddog Charles Sumner, yr ysgol uwchradd ddu gyntaf i'r gorllewin o'r [[Afon Mississippi|Mississippi]].<ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE2DC1331F933A25756C0A964958260 "Black History in St. Louis"], ''New York Times'', 10 Mai 1992. </ref> Roedd hi'n disgybl yr athro llais Kenneth BillupsEnillodd gystadleuaeth dalent a noddwyd gan orsaf radio St Louis KMOX.<ref name="Blyth">{{Cite news|last=Blyth|first=Alan|date=8 Mai 2023|title=Grace Bumbry obituary|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/music/2023/may/08/grace-bumbry-obituary|access-date=2023-05-09}}</ref> Yn embaras, trefnodd hyrwyddwyr y gystadleuaeth iddi ymddangos ar raglen genedlaethol ''Talent Scouts'', gan ganu aria Verdi o ''[[Don Carlos]]'' . Arweiniodd llwyddiant y perfformiad hwnnw at gyfle i astudio yng Ngholeg Celfyddydau Cain Prifysgol Boston,<ref name=":0"/> ac wedyn ym Mhrifysgol Northwestern, lle cyfarfu â [[Lotte Lehmann]], soprano ddramatig Almaeneg. Gwahoddodd Lehmann hi i astudio yn ei Music Academy of the West yn Santa Barbara, Califfornia. Ym 1963, priododd a'r tenor o Wlad Pwyl, Erwin Jaeckel.<ref name="Blyth"/> Fe wnaethon nhw ysgaru yn 1972.<ref name="Blum">{{Cite news|last=Blum|first=Richard|date=8 Mai 2023|title=Grace Bumbry, 1st Black singer at Bayreuth, dies at 86|agency=[[Associated Press]]|url=https://apnews.com/article/grace-bumbry-mezzosoprano-57440bbfa65ebafffa5c302f808199cf|access-date=8 Mai 2023}}</ref> Bu farw Jack Lunzer, ei phartner, yn 2016.<ref name="Blyth" /> Ar 20 Hydref 2022, cafodd Bumbry strôc. Bu farw o gymhlethdodau cysylltiedig mewn ysbyty yn Fienna, yn 86 oed.<ref name="Blyth"/><ref name="ORF">{{Cite web|url=https://wien.orf.at/stories/3206389/|title=Opernstar Grace Bumbry gestorben|website=ORF|date=8 Mai 2023|language=de|access-date=8 Mai 2023}}</ref><ref name="Blum"/> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Bumbry, Grace}} [[Categori:Genedigaethau 1937]] [[Categori:Marwolaethau 2023]] [[Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd]] [[Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Cantorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Cantorion opera o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Merched a aned yn y 1930au]] 0gbzgvcqqygmivakgzg5g2g2hewrwr0 Llygredd aer yn y cartref 0 463091 14891674 14719804 2026-05-09T13:30:14Z Craigysgafn 40536 14891674 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Share_of_deaths_from_indoor_air_pollution,_OWID.svg|bawd|300x300px| Cyfran o farwolaethau fesul gwlad o lygredd aer yn y cartref yn 2017.]] Mae '''llygredd aer cartrefi''' (''Household air polution''; '''HAP''') yn fath sylweddol o [[Ansawdd aer dan do|lygredd aer dan do,]] yn bennaf yn ymwneud â dulliau coginio a gwresogi a ddefnyddir mewn gwledydd sy'n datblygu.<ref name="WHO2018">{{Cite web|title=Household air pollution and health|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/household-air-pollution-and-health|website=who.int|access-date=16 Gorffennaf 2021|language=en}}</ref> Gan fod llawer o'r coginio yn cael ei wneud gyda thanwydd biomas ee pren neu goed tân, [[Golosg|siarcol]], tail sych, eithin a gweddillion cnwd, dan do mewn cegin sydd heb ei hwyru'n priodol, mae miliynau o bobl, menywod a phlant yn bennaf, yn wynebu risgiau iechyd difrifol. Yn gyfangwbwl, mae tua thri biliwn o bobl mewn gwledydd sy'n datblygu yn cael eu heffeithio gan y broblem hon. Mae [[Sefydliad Iechyd y Byd]] (WHO) yn amcangyfrif bod llygredd sy'n gysylltiedig â choginio yn achosi 3.8 miliwn o farwolaethau blynyddol.<ref>{{Cite web|date=8 Mai 2018|title=Household air pollution and health: fact sheet|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/household-air-pollution-and-health|access-date=2020-11-21|website=WHO|language=en}}</ref> Amcangyfrifodd yr astudiaeth Baich Clefydau Byd-eang (''Global Burden of Disease'') fod cyfanswm y marwolaethau yn 2017 yn 1.6 miliwn.<ref>{{Cite journal|last=Ritchie|first=Hannah|last2=Roser|first2=Max|date=2019|title=Access to Energy|url=https://ourworldindata.org/indoor-air-pollution#indoor-air-pollution-is-one-of-the-leading-risk-factors-for-premature-death|journal=Our World in Data|access-date=1 Ebrill 2021|quote="According to the Global Burden of Disease study 1.6 million people died prematurely in 2017 as a result of indoor air pollution ... But it's worth noting that the WHO publishes a substantially larger number of indoor air pollution deaths.."}}</ref> Mae cysylltiad agos rhwng y broblem a [[Tlodi ynni a choginio|thlodi ynni a choginio]]. Mae mwg o hylosgi tanwydd solet yn y cartref traddodiadol yn aml yn cynnwys amrywiaeth o gynhyrchion hylosgi anghyflawn, gan gynnwys [[Mater gronynnol|deunydd gronynnol]] mân a bras (ee, [[Mater gronynnol|PM <sub>2.5</sub>]], [[Mater gronynnol|PM <sub>10</sub>]]), [[carbon monocsid]] (CO), [[nitrogen deuocsid]] (NO <sub>2</sub>), [[sylffwr deuocsid]] (SO <sub>2</sub>), ac amrywiaeth o lygryddion aer organig. Mae atebion sy'n seiliedig ar dechnoleg i'r broblem hon yn tueddu i ganolbwyntio ar gyflenwad [[Tlodi ynni a choginio|gwell o ffyrnau (podai) coginio]] er y gall newidiad ymddygiad fod yn bwysig hefyd. == Disgrifiad o'r broblem a graddfa'r broblem == [[Delwedd:Cooking_Stoves,_Tigray_(14425218394).jpg|bawd|250px|Tanau llosgi coed traddodiadol, sy'n achosi [[llygredd]] aer yn y cartref.]] Mae tri biliwn o bobl mewn gwledydd sy'n datblygu'n dibynnu ar danwydd biomas fel eu tanwydd [[coginio]] a gwresogi domestig. Gan fod llawer o'r coginio yn cael ei wneud dan do mewn amgylcheddau sydd heb awyru priodol, mae miliynau o bobl, menywod a phlant yn bennaf, yn wynebu risgiau iechyd difrifol. Mae prif ffynonellau llygredd dan do'n cynnwys hylosgi a deunyddiau adeiladu.<ref name="IJCM">{{Cite journal|last=Kankaria|first=A|last2=Nongkynrih|first2=B|last3=Gupta|first3=SK|date=October 2014|title=Indoor air pollution in India: implications on health and its control.|journal=Indian Journal of Community Medicine|volume=39|issue=4|pages=203–7|doi=10.4103/0970-0218.143019|pmc=4215499|pmid=25364142}}</ref> Rhanbarthau De-ddwyrain Asia a Gorllewin y Môr Tawel sy'n ysgwyddo'r rhan fwyaf o'r baich gyda 1.69 a 1.62 miliwn o farwolaethau, yn y drefn honno. Mae bron i 600,000 o farwolaethau yn digwydd yn Affrica, 200,000 yn rhanbarth Dwyrain Môr y Canoldir, 99,000 yn Ewrop ac 81,000 yn yr Americas. Mae'r 19,000 o farwolaethau sy'n weddill yn digwydd mewn gwledydd incwm uchel.<ref name="WHO1">{{Cite web|date=2014-03-24|title=Burden of disease from Indoor Air Pollution for 2012|url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/FINAL_HAP_AAP_BoD_24March2014.pdf?ua=1|access-date=2014-03-28|publisher=WHO}}</ref> Dros y degawdau diwethaf, bu nifer o astudiaethau yn ymchwilio i'r llygredd aer a gynhyrchir gan hylosgi tanwydd solet cartref traddodiadol ar gyfer gwresogi, goleuo a choginio mewn gwledydd sy'n datblygu. Mae wedi'i hen sefydlu bellach, ledled llawer o'r byd sy'n datblygu, bod llosgi tanwydd solet dan do (biomas, glo, ac ati) heb eu hawyru'n ddigonol yn aml, yn arwain at lygredd uwch yn aer y cartref. Mae hyn oherwydd effeithlonrwydd hylosgi gwael y dyfeisiau hylosgi a natur uchel yr allyriadau. Yn ogystal, maent yn aml yn cael eu rhyddhau'n uniongyrchol i ardaloedd byw.<ref name="Long et al., 2014">[http://cornerstonemag.net/evolution-of-cleaner-solid-fuel-combustion/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403085138/http://cornerstonemag.net/evolution-of-cleaner-solid-fuel-combustion/ |date=2015-04-03 }}, Long, C., Valberg, P., 2014. Evolution of Cleaner Solid Fuel Combustion, Cornerstone, http://cornerstonemag.net/evolution-of-cleaner-solid-fuel-combustion/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403085138/http://cornerstonemag.net/evolution-of-cleaner-solid-fuel-combustion/ |date=2015-04-03 }}</ref> Mae mwg o hylosgi tanwydd solet cartref traddodiadol yn aml yn cynnwys amrywiaeth o gynhyrchion hylosgi anghyflawn, gan gynnwys [[Mater gronynnol|deunydd gronynnol]] mân a bras ee, [[Mater gronynnol|PM <sub>2.5</sub>]], [[Mater gronynnol|PM <sub>10</sub>]]), [[carbon monocsid]] (CO), [[nitrogen deuocsid]] (NO <sub>2</sub>), [[sylffwr deuocsid]] (SO <sub>2</sub>), ac amrywiaeth o lygryddion aer organig (ee, fformaldehyd, 1,3-biwtadïen, [[bensen]], asetaldehyde, acrolein, ffenolau, pyren, benzopyrene, benso(a)pyrene, dibenzopyrenes, [[Dibenzocarbazole|dibenzocarbazoles]]), a cresols.<ref name="Long et al., 2014" /> Mewn stôf tanwydd solet nodweddiadol, mae tua 6-20% o'r tanwydd solet yn cael ei drawsnewid yn allyriadau gwenwynig (yn ôl màs). Mae'r union faint a chyfansoddiad cymharol yn cael eu pennu gan ffactorau megis y math o danwydd a chynnwys lleithder, math y stôf a sut mae'n cael ei ddefnyddio.<ref name="Long et al., 2014" /> === Menywod === Merched sy'n bennaf gyfrifol am gasglu coed tanwydd ar gyfer coginio yn y rhan fwyaf o gartrefi, yn enwedig mewn cymunedau gwledig ac mewn gwersylloedd ffoaduriaid. Merched hefyd yw'r rhan fwyaf sy'n marw o lygredd aer yn y cartref.<ref>{{Cite journal|last=Alexander|first=Donee A.|arxiv=etal|title=Pregnancy Outcomes and Ethanol Cook Stove Intervention: A Randomized-Controlled Trial in Ibadan, Nigeria|journal=Environment International|date=2018|volume=111|pages=152–163|doi=10.1016/j.envint.2017.11.021|pmid=29216559}}</ref> Dangoswyd bod gosod stofiau ethanol glanach yn lle stofiau cerosin/coed tân traddodiadol yn Nigeria yn gwella'r sefyllfa.<ref>{{Cite web|title=Burning Opportunity: Clean Household Energy for Health, Sustainable Development, and Wellbeing of Women and Children|url=https://www.who.int/indoorair/publications/burning-opportunities/en/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160404041214/http://www.who.int/indoorair/publications/burning-opportunities/en/|archivedate=4 Ebrill 2016|website=World Health Organization|publisher=World Health Organization}}</ref> [[Delwedd:Solar-Panel-Cooker-in-front-of-hut.jpg|bawd|250px|Mae poptai solar yn defnyddio golau'r haul fel ffynhonnell ynni ar gyfer coginio yn yr awyr agored.]] == Gweler hefyd == * [[Tlodi ynni a choginio]] == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} == Dolenni allanol == * [https://www.who.int/indoorair/en/ Tudalen Sefydliad Iechyd y Byd ar Lygredd Aer Dan Do] * [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/13/AR2007091301663.html Erthygl Washington Post ar Lygredd Aer Dan Do yn Asia] * [https://web.archive.org/web/20100103162022/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=36052 Stori IPS ar Gost IAP i Iechyd Menywod] * [http://www.practicalaction.org/?id=smoke_index& Gweithredu Ymarferol] * [https://web.archive.org/web/20090410171209/http://www.worldpneumoniaday.org/ Mae 2 Tachwedd yn Ddiwrnod Niwmonia y Byd] * [https://www.nnbnetworks.com/2022/06/hair-loss-and-air-pollution-l-air.html Llygredd Aer a Cholled Gwallt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230424190044/https://www.nnbnetworks.com/2022/06/hair-loss-and-air-pollution-l-air.html |date=2023-04-24 }} [[Categori:Llygredd aer]] [[Categori:Datblygu rhyngwladol]] [[Categori:Adeiladu]] [[Categori:Tlodi]] [[Categori:Amgylchedd]] 0lbhmk750v5hyvco4rhe9dtyixjhkyb Garry Kasparov 0 464615 14891668 14762338 2026-05-09T13:25:39Z Craigysgafn 40536 14891668 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= cenedl dinasyddiaeth | dateformat = dmy }} Mae '''Garry Kimovich Kasparov''' (ganwyd [[13 Ebrill]] [[1963]]) yn uwchfeistr [[Uwchfeistr (gwyddbwyll)|gwyddbwyll]] o Rwsia, yn gyn Bencampwr Gwyddbwyll y Byd (1985 - 2000), yn gyn wleidydd ac [[Ysgrifennwr|yn awdur]]. Roedd ei radd gwyddbwyll uchaf [[FIDE]] ym 1991 yn 2851,<ref>{{Cite web|url=http://www.chess.com/article/view/who-is-the-strongest-chess-player|title=Who is the Strongest Chess Player?|access-date=2 Mawrth 2009|date=27 Hydref 2008|website=Bill Wall|publisher=Chess.com|archivedate=31 Mawrth 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200331020751/https://www.chess.com/article/view/who-is-the-strongest-chess-player}}</ref> Hwn oedd yr uchaf a gofnodwyd nes i Magnus Carlsen ei basio yn 2013. O 1984 nes iddo ymddeol o wyddbwyll cystadleuol rheolaidd yn 2005, Kasparov oedd rhif Un y byd am 255 mis, yr hiraf erioed. Mae Kasparov hefyd yn dal y record am y buddugoliaethau twrnamaint proffesiynol mwyaf yn olynol (15) ac Oscar Gwyddbwyll (11). Daeth Kasparov yn Bencampwr y Byd yn ddwy-ar-hugain oed ym 1985 pan drechodd [[Anatoly Karpov|Anatoly Karpov.]] Amddiffynnodd y teitl yn erbyn Karpov deirgwaith, ym 1986, 1987 a 1990. 'Roedd Kasparov yn bencampwr swyddogol FIDE tan 1993, ond yn dilyn ei anghydfod gyda FIDE dechreuodd sefydliad newydd, Cymdeithas y Chwaraewyr Gwyddbwyll Proffesiynol (CCGP). Ym 1997, ef oedd y pencampwr y byd cyntaf i golli gêm i gyfrifiadur o dan reolaeth amser clasurol pan drechwyd ef gan uwchgyfrifiadur IBM [[:en:Deep_Blue_(chess_computer)|Deep Blue]] mewn gornest a gafodd gyhoeddusrwydd byd-eang. Daliodd teitl pencampwr y byd y CCGP tan y flwyddyn 2000 pan gollodd i Vladimir Kramnik. Er hyn, parhaodd i ennill twrnameintiau ac ef oedd y chwaraewr â'r sgôr Elo uchaf yn y byd ar adeg ei ymddeoliad. Hyfforddodd Kasparov Carlsen yn 2009-10, ac yn ystod y cyfnod hwnnw cododd Carlsen i rif Un yn y byd. Ymdrechodd Kasparov yn aflwyddiannus am arlywyddiaeth FIDE yn 2013-2014. Ar ol ymddeol o wyddbwyll proffesiynol, mae Kasparov wedi troi at awdura a gwleidyddiaeth. Ysgrifennodd ei gyfres o lyfrau '''My Great Predecessors''', a gyhoeddwyd gyntaf yn 2003, yn manylu ar hanes a gemau'r chwaraewyr a'i rhagflaenodd fel Pencampwyr y Byd. Yn wleidyddol ffurfiodd fudiad y Ffrynt Sifil Unedig a bu'n aelod o 'Y Rwsia Arall', clymblaid gwrthwynebus i [[Vladimir Putin]]. Yn 2008, cyhoeddodd ei fwriad i ymgeisio am arlywyddiaeth Rwsia, ond yn y diwedd tynnodd yn ôl gan feio " rhwystri swyddogol" gan y weinyddiaeth. Yn sgil y protestiadau torfol a ddechreuodd yn Rwsia yn 2011, cyhoeddodd ym mis Mehefin 2013 ei fod wedi gadael Rwsia rhag ofn erledigaeth. Ar ôl ffoi'r wlad, bu'n byw yn Ninas Efrog Newydd gyda'i deulu. Yn 2014, cafodd ddinasyddiaeth gan Croatia ac mae'n cynnal preswylfa ger [[Split]]. Mae Kasparov yn gadeirydd y 'Sefydliad Hawliau Dynol' ac yn cadeirio ei Gyngor Rhyngwladol. Yn 2017, sefydlodd y "Menter Adnewyddu Democratiaeth", sefydliad gwleidyddol Americanaidd i hyrwyddo ac amddiffyn democratiaeth rhyddfrydol yn yr Unol Daleithiau a thramor, ac mae'n gwasanaethu fel cadeirydd y grŵp. Mae hefyd yn llysgennad diogelwch ar gyfer y cwmni meddalwedd Avast. == Bywyd cynnar == Ganwyd Kasparov yn Garik Kimovich Weinstein (Rwsieg: Гарик Кимович Вайнштейн, Garik Kimovich Vainshtein) yn [[Baku]], GSS Azerbaijan ([[Aserbaijan|Azerbaijan]] bellach), [[yr Undeb Sofietaidd]]. Iddew oedd ei dad, Kim Moiseyevich Weinstein, ac Armeneg oedd ei fam, Klara Shagenovna Kasparova, ac roedd ei rhieni hi yn Armeniaid o [[Nagorno-Karabakh]]. Galwodd Kasparov ei hun yn "Gristion hunan-apwyntiedig", er yn "ddifater iawn" ac yn uniaethu fel [[Rwsiaid|Rwsieg]] : " Er fy mod yn hanner-Armenaidd, ac yn hanner Iddewig, rwy'n ystyried fy hun yn Rwsieg oherwydd mai Rwsieg yw fy iaith frodorol, a thyfais i fyny gyda diwylliant Rwsieg." Bu'n rhaid i Kasparov a'i deulu " ffoi Baku rhag pogromau gwrth-Armenaidd ym mis Ionawr 1990 a gydlynwyd gan arweinwyr lleol gyda chydsyniad y Sofietiaid ". === Cyflwyniad i wyddbwyll === Dechreuodd Kasparov astudio [[gwyddbwyll]] go iawn ar ôl cynnig ateb i broblem gwyddbwyll yr oedd ei rieni wedi'i adael ar y bwrdd. Pan oedd yn saith mlwydd oed bu farw ei dad o [[Liwcemia|lewcemia]] . Yn ddeuddeg oed, mabwysiadodd Kasparov, ar gais ei fam Klara a chyda chaniatâd y teulu, y cyfenw Kasparov, er mwyn osgoi'r teimladau [[Gwrth-Semitiaeth|gwrth-Semitaidd]] posibl a oedd yn gyffredin yn yr [[Yr Undeb Sofietaidd|Undeb Sofietaidd]] ar y pryd. Yn saith oed, dechreuodd Kasparov fynychu Plas yr Arloeswyr Ifanc yn [[Baku]] a pan yn ddeg, dechreuodd hyfforddi yn ysgol gwyddbwyll Mikhail Botvinnik o dan yr hyfforddwr Vladimir Makogonov. Helpodd Makogonov ddatblygu sgiliau lleoli Kasparov a'i ddysgu i chwarae'r Amddiffyniad Caro-Kann a System Tartakower yng Ngambit y Frenhines. Enillodd Kasparov Bencampwriaeth Iau Sofietaidd yn [[Tbilisi]] ym 1976, gan sgorio 7/9, pan yn dair-ar-ddeg oed. Ail-adroddodd y gamp y flwyddyn ganlynol, gan ennill gyda sgôr o 8.5/9 tra'n cael ei hyfforddi gan Alexander Shakarov. Ym 1978, chwaraeodd Kasparov yn nhwrnamaint Coffa Sokolsky ym [[Minsk]] . Roedd wedi derbyn gwahoddiad arbennig i gymryd rhan yn y twrnamaint a gorffennodd yn gyntaf a chael ei urddo'n Feistr Gwyddbwyll. Pwysleisiodd Kasparov bod y digwyddiad hwn yn drobwynt yn ei fywyd a'i fod wedi ei argyhoeddi i ddewis gwyddbwyll fel gyrfa: Ysgrifennodd "Fe gofiaf Cofeb Sokolsky cyhyd ag y byddaf byw". Dywedodd ei fod yn meddwl fod ganddo gyfle da iawn am bencampwriaeth y byd ar ôl y fuddugoliaeth hon.<ref>{{cite web|url=http://www.chessclub.com/help/interview|title=ICC Help: interview|access-date=11 August 2007|publisher=Internet Chess Club|archive-date=27 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927235149/http://www.chessclub.com/help/interview|url-status=live}}</ref> == Gyrfa gwyddbwyll == === Gwella'n Gyflym === Cymhwysodd ar gyfer Pencampwriaeth Gwyddbwyll yr Undeb Sofietaidd am y tro cyntaf ym 1978, yn bymtheg oed, y chwaraewr ieuengaf erioed i wneud hyn. Enillodd dwrnamaint system y Swistir 64-chwaraewr yn Daugavpils ac mewn gêm ail-gyfle yn erbyn Igor V. Ivanov llwyddodd i gipio'r unig safle rhagbrofol.<ref>{{Cite web|url=https://www.chessgames.com/player/garry_kasparov.html|title=The chess games of Garry Kasparov|website=Chessgames.com|date=|access-date=2022-06-11}}</ref> Cododd Kasparov yn gyflym i fyny system graddio FIDE. Oherwydd amryfusedd gan Ffederasiwn Gwyddbwyll Rwsia, a oedd yn credu bod twrnamaint mawreddog ym Manja Luka, (Iwgoslafia, ar y pryd) ar gyfer plant iau, chwaraeodd yno ym 1979 tra'n dal heb ei raddio. Cymerodd le Viktor Korchnoi a wahoddwyd yn wreiddiol ond a dynnodd yn ôl oherwydd bygythiad boicot gan y Sofietiaid . Enillodd Kasparov y twrnamaint safon uchel hwn, gyda sgôr Elo rhagbrofol o 2595, sgôr digon uchel i'w roi yn rhif 15 yn y byd ar y pryd. Y flwyddyn nesaf, 1980, enillodd Bencampwriaeth Gwyddbwyll Iau y Byd yn [[Dortmund|Nortmund]], Gorllewin yr Almaen . Yn ddiweddarach y flwyddyn honno, gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf fel ail eilydd i'r Undeb Sofietaidd yn yr Olympiad Gwyddbwyll yn [[Valletta]], [[Malta]], a daeth yn Uwchfeistr. Yn ei arddegau, daeth Kasparov yn gydradd gyntaf ym Mhencampwriaeth Gwyddbwyll yr Undeb Sofietaidd (efo 12.5/17) gyda Lev Psakhis, er i Psakhis ennill eu gêm unigol. Cafodd ei fuddugoliaeth gyntaf mewn twrnamaint rhyngwladol lefel uwch-ddosbarth yn Bugojno, yn Iwgoslafia ym 1982. Enillodd le yn nhwrnamaint Rhwngzonal Moscow 1982, ac ennill, i gymhwyso ar gyfer Twrnamaint yr Ymgeiswyr.<ref name="chessmetrics">{{Cite web|url=http://chessmetrics.com/cm/CM2/PlayerProfile.asp?Params=199510SSSSS3S062926000000111000000000000010100|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120308054908/http://chessmetrics.com/cm/CM2/PlayerProfile.asp?Params=199510SSSSS3S062926000000111000000000000010100|title=Chessmetrics Player Profile: Garry Kasparov|archivedate=8 Mawrth 2012|website=Chessmetrics.com|access-date=11 Mehefin 2022}}</ref> Yn bedair-ar bymtheg oed, ef oedd yr Ymgeisydd ieuengaf ers [[Bobby Fischer]], a oedd yn bymtheg oed pan gymhwysodd ef ym 1958. Erbyn hyn, roedd yn ail ar restr graddio FIDE, tu ôl i Bencampwr y Byd Karpov ar restr Ionawr 1983.<ref>{{Cite web|url=https://chessentials.com/kasparov-karpov-1984/|title=Kasparov – Karpov World Championship Match 1984|date=6 June 2018|website=Chessentials|access-date=18 Mehefin 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618234847/https://chessentials.com/kasparov-karpov-1984/|archivedate=18 Mehefin 2018}}</ref> [[Delwedd:Garry_Kasparov_1980_Dortmund.jpg|alt=refer to caption|de|bawd|280x280px|Pencampwr Iau y Byd. Dortmund 1980]] Roedd ei gêm Ymgeiswyr cyntaf (go gyn-derfynol) yn erbyn Alexander Beliavsky, ac fe enillodd 6–3 (+4, -1, =4).<ref>{{Cite web|url=http://www.mark-weeks.com/chess/8284$cix.htm|title=World Chess Championship 1982–84 Candidates Matches|access-date=11 August 2007|publisher=Mark Weeks' Chess Pages|archivedate=15 September 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070915055615/http://www.mark-weeks.com/chess/8284$cix.htm}}</ref> Roedd gwleidyddiaeth yn bygwth gêm gyn-derfynol Kasparov yn erbyn Korchnoi, a oedd i fod i gael ei chwarae ym [[Pasadena, Califfornia|Mhasadena, California]]. Roedd Korchnoi wedi gadael yr Undeb Sofietaidd ym 1976 ac ef bryd hynny oedd y chwaraewr cryfaf nad oedd yn Sofietaidd. Nid oedd yr awdurdodau Sofietaidd am ganiatáu i Kasparov deithio i'r Unol Daleithiau, ac felly gallai Korchnoi ennill heb chwarae.<ref>{{Cite news|last=Barden|first=Leonard|date=6 Mehefin 2016|title=Viktor Korchnoi obituary|url=https://www.theguardian.com/sport/2016/jun/06/viktor-korchnoi-obituary|work=[[The Guardian]]|access-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925075912/https://www.theguardian.com/sport/2016/jun/06/viktor-korchnoi-obituary|archive-date=25 September 2021}}</ref> Nid oedd y byd gwyddbwyll yn hapus â hyn, a chytunodd Korchnoi i chwarae'r ornest yn Llundain, ar y cyd â'r gêm gyn-derfynol arall a drefnwyd eisoes rhwng [[Vasily Smyslov]] a Zoltan Ribli. Trefnwyd gornest Kasparov-Korchnoi ar fyr rybudd gan Raymond Keene. Collodd Kasparov y gêm gyntaf ond bu'n fuddugol yn y diwedd 7-4 (+4, -1, =6).<ref>{{Cite news|last=Byrne|first=Robert|date=17 December 1983|title=KASPAROV BEATS KORCHNOI TO WIN CHESS SEMIFINAL|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1983/12/17/nyregion/kasparov-beats-korchnoi-to-win-chess-semifinal.html|access-date=24 Mehefin 2021|issn=0362-4331|archive-date=25 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625035139/https://www.nytimes.com/1983/12/17/nyregion/kasparov-beats-korchnoi-to-win-chess-semifinal.html}}</ref> Ym mis Ionawr, 1984 cododd Kasparov i rif Un yn y byd ar restr graddio FIDE, gyda gradd o 2710. Ef oedd y rhif Un ieuengaf erioed, record a barhaodd am 12 mlynedd nes i Kramnik ei dorri yn Ionawr 1996.<ref>{{Cite news|title=No1|work=The New York Times|date=14 January 1990|url=https://www.nytimes.com/1990/01/14/magazine/kasparov-beats-deep-thought.html|access-date=24 June 2021|archive-date=25 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625035223/https://www.nytimes.com/1990/01/14/magazine/kasparov-beats-deep-thought.html}}</ref> Yr un flwyddyn, enillodd rownd derfynol yr Ymgeiswyr 8½–4½ (+4, =9) yn erbyn cyn-bencampwr y byd Smyslov yn [[Vilnius]], gan gymhwyso i chwarae Karpov ar gyfer Pencampwriaeth y Byd.<ref>{{Cite news|last=Byrne|first=Robert|date=9 Ebrill 1984|title=KASPAROV DEFEATS SMYSLOV IN CHESS|url=https://www.nytimes.com/1984/04/09/nyregion/kasparov-defeats-smyslov-in-chess.html|work=The New York Times|access-date=24 Mai 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524152724/https://www.nytimes.com/1984/04/09/nyregion/kasparov-defeats-smyslov-in-chess.html|archive-date=24 Mai 2015}}</ref> === Pencampwriaeth y byd 1984 === 'Roedd yr ornest am Bencampwriaeth Gwyddbwyll y Byd 1984 rhwng Kasparov a Karpov yn llawn cyffro ond gorffennodd yn ddadleuol tu hwnt. Dechreuodd Karpov yn dda iawn, ac ar ôl naw gêm roedd Kasparov yn colli 4-0 mewn gornest 'cyntaf i chwech buddugoliaeth'. Roedd ei gyd chwaraewyr yn rhagweld cyflafan 6-0 mewn 18 gêm. Yn annisgwyl iawn, cafwyd cyfres o 17 gêm gyfartal yn olynol, rhai yn gymharol fyr, eraill wedi'u cytuno'n gyfartal mewn sefyllfaoedd ansefydlog. Collodd Kasparov gêm 27, gan fynd 5-0 i lawr, yna brwydrodd yn ôl gyda chyfres o gemau cyfartal tan gêm 32, pan enillodd ei fuddugoliaeth gyntaf erioed yn erbyn Pencampwr y Byd a dod â'r sgôr i 5-1. Daeth 14 gêm gyfartal arall, tan cyrraedd gêm 46; y record flaenorol ar gyfer gornest teitl byd oedd 34 gêm ( José Raúl Capablanca vs. Alexander Alekhine ym 1927). Enillodd Kasparov gemau 47 a 48 i ddod â'r sgôr i 5-3 o blaid Karpov. Yna daethpwyd â'r ornest i ben heb ganlyniad gan Lywydd [[FIDE]] Florencio Campomanes, a threfnwyd gornest newydd i ddechrau ychydig fisoedd yn ddiweddarach. Roedd y terfyniad hwn yn ddadleuol iawn, a datganodd y ddau chwaraewr ei bod yn well ganddynt i'r gemau barhau.<ref>{{Cite news|last=Mydans|first=Seth|date=16 Chwefror 1985|title=END OF THE GAME: AN UNEXPECTED FINISH TO 5 MONTHS OF CHESS|url=https://www.nytimes.com/1985/02/16/world/end-of-the-game-an-unexpected-finish-to-5-months-of-chess.html|work=The New York Times|access-date=24 Mehefin 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20171128172102/https://www.nytimes.com/1985/02/16/world/end-of-the-game-an-unexpected-finish-to-5-months-of-chess.html|archive-date=28 November 2017}}</ref><ref>{{Cite news|last=Eaton|first=William J.|date=16 Chwefror 1985|title=World Chess Championship Is Canceled : Both Contestants in Marathon Five-Month Match Protest Move|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1985-02-16-mn-2877-story.html|work=Los Angeles Times|access-date=24 Mehefin 2021}}</ref> Wrth gyhoeddi ei benderfyniad, cyfeiriodd Campomanes at iechyd y chwaraewyr, a oedd dan straen oherwydd hyd yr ornest.<ref>{{Cite news|last=Mclellan|first=Joseph|date=8 October 1990|title=Rematch of the Chess Kings|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1990/10/08/rematch-of-the-chess-kings/f0c537b6-afc4-4884-9fbc-f78b16a09f29/|access-date=11 Tachwedd 2021|archive-date=22 Mawrth 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322122251/https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1990/10/08/rematch-of-the-chess-kings/f0c537b6-afc4-4884-9fbc-f78b16a09f29/}}</ref> Yn ôl yr Uwchfeistri Boris Gulko a Korchnoi, a'r haneswyr Vladimir Popow ac Yuri Felshtinsky yn eu llyfr ''The KGB Plays Chess'', roedd Campomanes wedi bod yn asiant i'r KGB ac fe'i orchmynnwyd i atal gorchfygiad Karpov. Daeth y gêm i ben tra bod Karpov yn dal ar y blaen i osgoi'r argraff hwn,<ref name="chessbase-25-years-ago">{{Cite web|url=https://en.chessbase.com/post/25-years-ago-termination-of-the-first-k-k-match|title=25 years ago: termination of the first K-K match|date=15 Chwefror 2010|website=ChessBase|access-date=12 Gorffennaf 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150712204200/https://en.chessbase.com/post/25-years-ago-termination-of-the-first-k-k-match|archivedate=12 Gorffennaf 2015}}</ref> ond mae hyn yn ddadleuol. Dyma'r tro cyntaf, a hyd yn hyn yn unig dro i bencampwriaeth y byd gael ei stopio fel hyn. Daeth straen ar berthynas Kasparov â Campomanes a FIDE,<ref name="chessbase-25-years-ago"/><ref>{{Cite news|last=Lundstrom|first=Harold|date=27 August 1993|title=ABORTED K-K MATCH STILL HAUNTS FEDERATION|url=https://www.deseret.com/1993/8/27/19063065/aborted-k-k-match-still-haunts-federation|work=[[Deseret News]]|access-date=12 Gorffennaf 2015}}</ref> o'r herwydd a daeth pethau i ben ym 1993 pan dorrodd Kasparov i ffwrdd o FIDE.<ref>{{Cite news|last=McLellan|first=Joseph|last2=Kavalek|first2=Lubomir|date=2 Tachwedd 1993|title=CHESS|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1993/11/02/chess/980f7885-9aa6-4eb0-94ed-8b71a4aa2032/|work=Washington Post|access-date=11 Mehefin 2022}}</ref> === Pencampwr y byd === [[Delwedd:Kasparov-1.jpg|alt=refer to caption|de|bawd|Pencampwr y Byd 1985]] Trefnwyd yr ail ornest Karpov-Kasparov ym 1985, ym Moscow. Byddai'r chwaraewr cyntaf i sgorio 12½ pwynt mewn 24 gêm yn hawlio'r teitl. Ni fyddai'r sgoriau o'r ornest a derfynwyd yn cario drosodd; ond, pe bai'n gorffen yn 12-12, byddai Karpov yn cadw'r teitl. Ar 9 Tachwedd,1985 sicrhaodd Kasparov y bencampwriaeth gyda sgôr o 13–11. Roedd angen i Karpov, gyda Gwyn, ennill y 24ain gêm i gadw ei deitl ond Kasparov aeth a hi gyda'r Amddiffyniad Sisilaidd.<ref>{{Cite web|url=https://www.chessgames.com/perl/chesscollection?cid=1022866|title=1985 World Chess Championship|access-date=16 Mai 2021|archivedate=6 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210606091718/https://www.chessgames.com/perl/chesscollection?cid=1022866}}</ref> Roedd yn 22 oed ar y pryd, ac felly'n dod yn Bencampwr y Byd ieuengaf erioed,<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/12/25/world/asia/25chess.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220102/https://www.nytimes.com/2010/12/25/world/asia/25chess.html|archive-date=2 January 2022|title=Record Set for World's Youngest Chess Champion|last=Dylan Loeb McClain|work=The New York Times|date=24 December 2010}}</ref> record a ddaliwyd tan hynny gan [[Mikhail Tal]] ers dros 20 mlynedd.<ref>{{Cite web|url=http://www.worldchesshof.org/hall-of-fame/world-chess-hall-of-fame/mikhail-tal/|title=Mikhail Tal|publisher=[[World Chess Hall of Fame]]|access-date=22 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120206023152/http://worldchesshof.org/hall-of-fame/world-chess-hall-of-fame/mikhail-tal/|archivedate=6 Chwefror 2012}}</ref> Mae buddugoliaeth Kasparov gyda Du yn yr 16eg gêm yn cael ei chydnabod fel un o gampweithiau gwyddbwyll, ac fe'i dewiswyd (drwy bleidlais) fel y gêm orau a chwaraewyd yn ystod 64 rhifyn cyntaf y cylchgrawn Chess Informant.<ref>{{Cite news|title=Kasparov Wins Game 16|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1985/10/16/kasparov-wins-game-16/e8bfcc28-594c-4ae1-bf7b-8371511bdf15/|work=The Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web|title=World Chess Championship 1985: Game 16 (Karpov vs. Kasparov)|url=https://www.chess.com/blog/ThummimS/world-chess-championship-1985-game-16-karpov-vs-kasparov|access-date=18 Ebrill 2022|website=Chess.com|language=en-US}}</ref> Fel rhan o'r trefniadau yn dilyn erthyliad y gêm gyntaf, cafodd Karpov yr hawl i ail-chwarae, pe collai. Felly cynhaliwyd gornest arall ym 1986, a drefnwyd ar y cyd rhwng Llundain a [[St Petersburg|Leningrad]],<ref>London-Leningrad Championship Games by Garry Kasparov {{ISBN|978-1-870207-05-8}}</ref><ref name="chessgames_55017">{{Cite web|title=Kasparov – Karpov World Championship Rematch (1986)|url=https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=55017|access-date=23 Mai 2021|website=chessgames.com|archivedate=4 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170704002131/http://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=55017}}</ref> gyda 12 gêm yr un yn y ddwy dinas . Ar un adeg, aeth Kasparov ar y blaen o dri phwynt ac edrychai fod cyflafan i ddod. Ond brwydrodd Karpov yn ôl trwy ennill tair gêm yn olynol i unioni'r sgôr yn hwyr yn y gêm. Yna, diswyddodd Kasparov un o'i eilyddion, yr Uwchfeistr Evgeny Vladimirov, gan ei gyhuddo o werthu ei baratoadau agoriadol i dîm Karpov (fel y disgrifir yn hunangofiant Kasparov ''Unlimited Challenge'', pennod Stab in the Back). Sgoriodd Kasparov un fuddugoliaeth arall gan gadw ei deitl gyda'r sgôr agos iawn 12½–11½.<ref name="chessgames_55017" /> Cymhwysodd Karpov trwy Gemau'r Ymgeiswyr i fod yr heriwr swyddogol unwaith eto, a cynhaliwyd y bedwaredd ornest rhyngddynt am Bencampwriaeth y Byd ym 1987 yn [[Sevilla|Seville]].<ref>{{Cite web|title=Kasparov – Karpov World Championship Match (1987)|url=https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=55128|access-date=23 Mai 2021|website=chessgames.com|archivedate=4 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170704000232/http://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=55128}}</ref> Roedd y gêm hon yn agos iawn hefyd, gyda'r naill chwaraewr na'r llall fwy nag un pwynt ar y blaen ar unrhyw adeg. Gydag un gêm ar ôl, roedd Kasparov ar ei hôl hi o un pwynt ac angen buddugoliaeth i ennill y gêm i gadw ei deitl (gyda sgôr cyfartal). Ar ôl gêm llawn tyndra gwnaeth Karpov gamgymeriad a colli gwerinwr ychydig cyn y rheoliad amser cyntaf. Enillodd Kasparov ddiweddglo hir i gadw'r teitl gyda sgôr o 12-12.<ref>{{Cite web|url=https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=55128|title=Kasparov – Karpov World Championship Match (1987)|website=Chessgames.com|date=|access-date=2022-06-11}}</ref> Cyfarfu Kasparov a Karpov am y pumed tro, y tro hwn yn [[Dinas Efrog Newydd|Ninas Efrog Newydd]] a [[Lyon]] ym 1990, eto gyda 12 gêm yn y ddwy ddinas. Bu canlyniad agos unwaith eto, gyda Kasparov yn fuddugol o 12½–11½. Yn eu pum gornest am Bencampwriaeth y Byd, cafodd Kasparov 21 buddugoliaeth, 19 colled a 104 gêm gyfartal dros 144 gêm.<ref>{{Cite web|title=Kasparov – Karpov World Championship Match (1990)|url=https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=55223|access-date=25 Mehefin 2021|website=chessgames.com|archivedate=19 Ebrill 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190419154037/http://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=55223}}</ref> === Torri gyda FIDE a'i ddiarddel === [[Delwedd:Kasparov-10.jpg|alt=refer to caption|bawd|Kasparov ac Anand ar ben Canolfan Masnach y BydEfrog Newydd 1995 ]] Ym mis Tachwedd, 1986 sefydlodd Kasparov 'Cymdeithas yr Uwchfeistri' i gynrychioli chwaraewyr proffesiynol a rhoi mwy o lais iddynt yng ngweithgareddau FIDE.<ref name="GMA">{{Cite web|url=https://en.chessbase.com/post/garry-kasparov-a-history-of-profesional-che|title=Garry Kasparov: A History of Profesional Chess|date=8 Ebrill 2002|website=ChessBase|access-date=11 Mehefin 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717124440/https://en.chessbase.com/post/garry-kasparov-a-history-of-profesional-che|archivedate=17 Gorffennaf 2022}}</ref> Gyda Kasparov yn arwain, prif gamp CYU oedd trefnu cyfres o chwe thwrnamaint Cwpan y Byd ar gyfer y chwaraewyr cryfaf.<ref>{{Cite news|title=Grandmasters Form Association to Get More Say in Chess|url=https://apnews.com/article/5974827ee1d250de58acc1d1337fea0d|work=[[Associated Press]]|date=15 Chwefror 1987|access-date=11 Mehefin 2022}}</ref> Datblygodd berthynas anesmwyth rhwng Kasparov a FIDE oherwydd hyn.<ref>{{Cite news|last=McLellan|first=Joseph|date=10 August 1989|title=CHESS MATCH GETS RECORD BID|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1989/08/10/chess-match-gets-record-bid/afeba6c4-8306-4e22-b107-4f619dcd58ef/|work=The Washington Post|access-date=11 June 2022}}</ref> Y mis blaenorol roedd Kasparov wedi gwneud ei deimladau’n glir i’w gyd-Uwchfeistr Keene: “Rhaid i Campomanes fynd. Mae'n rhyfel i'r diwedd ag ef cyn belled ag yr wyf i yn y cwestiwn. Fe wnaf popeth o fewn fy ngallu i gael gwared ag ef”. <ref>Raymond Keene & David Goodman (1986). ''The Centenary Match. Kasparov v Karpov III'' (Batsford, London), p. 124, 8 Hydref 1986</ref> Parhaodd pethau'n ddrwg tan 1993, ac erbyn hynny roedd heriwr newydd wedi cymhwyso trwy'r cylch Ymgeiswyr: Uwchfeistr Nigel Short o Loegr oedd wedi trechu Karpov mewn gêm ragbrofol, a Jan Timman yn y rownd derfynol a gynhaliwyd yn gynnar ym 1993.<ref>[https://www.365chess.com/tournaments/Candidates_final_1993 'Candidates final 1993']. 365Chess.com, undated, retrieved 10 Mawrth 2023</ref> Ar ôl i broses ddryslyd a chywasgedig o chwilio am nawdd gynhyrchu amcangyfrifon ariannol is na'r disgwyl,<ref>Cathy Forbes, ''Nigel Short: Quest for the Crown'' (Everyman, 1993)</ref> gwrthododd pencampwr y byd a'i heriwr gais FIDE am ornest ym mis Awst ym Manceinion a penderfynasant chwarae y tu allan i awdurdodaeth FIDE.<ref>{{Cite news|last=McLellan|first=Joseph|date=24 Mawrth 1993|title=KASPAROV STRIPPED OF TITLE|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1993/03/24/kasparov-stripped-of-title/86f3a3eb-fd8e-4450-b6ae-6e81bdd6d479/|work=The Washington Post|access-date=27 Ionawr 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127035208/https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1993/03/24/kasparov-stripped-of-title/86f3a3eb-fd8e-4450-b6ae-6e81bdd6d479/?utm_term=.e3d305ef9e29|archive-date=27 January 2019}}</ref><ref>{{Cite news|last=Hartston|first=William|date=24 November 1995|title=Endgame in bitter chess battle|url=https://www.independent.co.uk/news/endgame-in-bitter-chess-battle-1583373.html|work=[[The Independent]]|access-date=9 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709204119/https://www.independent.co.uk/news/endgame-in-bitter-chess-battle-1583373.html|archive-date=9 July 2022}}</ref> Cynhaliwyd eu gêm o dan nawdd y Gymdeithas Gwyddbwyll Proffesiynol (CGP), sefydliad â grewyd gan Kasparov a Short.<ref name="GMA"/><ref>[https://www.britannica.com/topic/Professional-Chess-Association&sa=U&ved=2ahUKEwjl-9LVzNH9AhWJglwKHb2HDYQQFnoECAIQAg&usg=AOvVaw1n2G23ELqJQ9iWYRSrmeuH 'Professional Chess Association']. Britannica, undated, retrieved 10 Mawrth 2023</ref> Felly daeth toriad yn llinach Pencampwriaeth y Byd FIDE. Mewn cyfweliad yn 2007, dywedodd Kasparov mai'r toriad gyda FIDE ym 1993 oedd camgymeriad gwaethaf ei yrfa, ac wedi gwneud drwg i wyddbwyll yn y pen draw. Diarddelwyd Kasparov a Short gan FIDE a chwaraewyd eu gornest yn Llundain ym Medi 1993, dan nawdd y CGP.<ref>{{Cite news|title=Chess Wars: Let the Fighting Begin|url=https://www.nytimes.com/1993/09/07/arts/chess-wars-let-the-fighting-begin.html|work=The New York Times|date=7 September 1993|access-date=12 Awst 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812063243/https://www.nytimes.com/1993/09/07/arts/chess-wars-let-the-fighting-begin.html|archive-date=12 Awst 2014}}</ref> Enillodd Kasparov yn hawdd gyda sgôr o 12½–7½. Cododd hyn broffil gwyddbwyll yn sylweddol yn y DU, gyda gryn dipyn o sylw ar [[Channel 4]].<ref>{{Cite news|last=Deans|first=Jason|date=10 November 2005|title=BBC plots chess move|url=https://www.theguardian.com/media/2005/nov/10/broadcasting.bbc|work=[[The Guardian]]|access-date=20 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920042416/https://www.theguardian.com/media/2005/nov/10/broadcasting.bbc|archive-date=20 September 2014}}</ref><ref>{{Cite news|title=Hype for Kasparov-Short chess match may have outstropped public interest|url=https://www.upi.com/Archives/1993/09/06/Hype-for-Kasparov-Short-chess-match-may-have-outstropped-public-interest/1707747288000/|work=[[United Press International]]|date=6 September 1993|access-date=20 September 2014}}</ref> Yn y cyfamser, trefnodd FIDE ornest am bencampwriaeth y byd rhwng Timman (y cystadleuydd a gollodd yn rownd derfynol yr Ymgeiswyr) a chyn-bencampwr y byd Karpov (y cystadleuydd a gollodd yn rownd gynderfynol yr Ymgeiswyr), ac enillodd Karpov.<ref>{{Cite news|title=Karpov wins three in a row over Timman in FIDE chess championship|url=https://www.upi.com/Archives/1993/10/22/Karpov-wins-three-in-a-row-over-Timman-in-FIDE-chess-championship/8965751262400/|work=United Press International|date=22 October 1993|access-date=11 June 2022}}</ref><ref>{{Cite news|last=McLellan|first=Joseph|last2=Kavalek|first2=Lubomir|date=24 September 1993|title=CHESS|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1993/09/24/chess/3fd58dba-e409-4403-a54f-b34581baced0/|work=The Washington Post|access-date=11 June 2022}}</ref> Tynnwyd Kasparov a Short oddi ar restr graddio FIDE. Yn dilyn hynny, creodd y CGP ei restr graddio ei hun, yn cynnwys holl chwaraewyr gorau'r byd. Bellach roedd dau bencampwr byd: pencampwr CGP Kasparov a phencampwr FIDE Karpov.<ref>{{Cite news|last=Evans|first=Larry|date=4 November 1995|title=CONTROVERSY OVER TWO RIVAL RATING SYSTEMS|url=https://www.sun-sentinel.com/news/fl-xpm-1995-11-05-9511010243-story.html|work=[[Sun-Sentinel]]|access-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702070806/https://www.sun-sentinel.com/news/fl-xpm-1995-11-05-9511010243-story.html|archive-date=2 July 2021}}</ref> Bu'r teitl yn rhanedig am 13 mlynedd. Amddiffynnodd Kasparov ei deitl CGP ym 1995 yn erbyn Viswanathan Anand yng [[Canolfan Masnach y Byd|Nghanolfan Masnach y Byd]] yn Ninas Efrog Newydd. Enillodd Kasparov yr ornest 10.5/7.5 (+4, -1, =13).<ref>{{Cite web|date=18 June 2021|title=Throwback Thursday: Kasparov and Anand atop the World Trade Center|url=https://en.chessbase.com/post/throwback-thursday-pca-world-championship-1995|access-date=27 January 2022|website=Chess News|language=en|archivedate=14 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220114194312/https://en.chessbase.com/post/throwback-thursday-pca-world-championship-1995}}</ref> Ceisiodd Kasparov drefnu gornest arall am bencampwriaeth y byd o dan sefydliad gwahanol eto, Cymdeithas Gwyddbwyll y Byd (CGB), gyda threfnydd Twrnamaint Linares, Luis Rentero. Chwaraeodd [[Alexei Shirov]] a Kramnik gemau rhagbrofol i benderfynu ar yr heriwr, ac enillodd Shirov, yn groes i'r disgwyl. Ond pan gyfaddefodd Rentero nad oedd yr arian oedd ei angen ac a addawyd wedi dod i'r fei, cwympodd y CGB. Daeth corff arall i'r adwy, BrainGames.com, dan arweiniad Raymond Keene. Pan na allai BrainGames.com ddod i gytundeb gyda Shirov, ac yna chwalodd eu trafodaethau gydag Anand, trefnwyd gornest gyda Kramnik yn lle hynny.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2000/11/05/nyregion/chess-how-kramnik-kept-kasparov-off-his-game.html|title=CHESS; How Kramnik Kept Kasparov Off His Game|work=[[The New York Times]]|date=2000-11-05|access-date=2022-06-11}}</ref> Tua'r adeg yma, cysylltodd Ysgol Oakham yn Lloegr â Kasparov, yr unig ysgol yn y wlad ar y pryd â hyfforddwr gwyddbwyll llawn amser,<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/education/expateducation/4179931/Tradition-with-an-eye-on-the-future.html|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/education/expateducation/4179931/Tradition-with-an-eye-on-the-future.html|archivedate=11 Ionawr 2022|title=Tradition with an eye on the future|date=6 November 2001|website= Daily Telegraph|access-date=2 Mai 2015}}</ref> a datblygodd Kasparov ddiddordeb yn y defnydd o wyddbwyll mewn addysg. Ym 1997 cefnogodd Kasparov raglen ysgoloriaeth yn yr ysgol.<ref>{{Cite web|url=https://www.newsshopper.co.uk/news/6318657.local-youngsters-lead-the-way/|title=Local youngsters lead the way|date=8 July 2002|website=News Shopper|access-date=9 Ebrill 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221228235023/https://www.newsshopper.co.uk/news/6318657.local-youngsters-lead-the-way/|archivedate=28 December 2022}}</ref> Hefyd yn ystod y flwyddyn enillodd Dlws Marca Levenda.<ref>{{Cite web|title=Marca Leyenda|url=https://www.marca.com/marca-leyenda.html|website=Marca|location=Spain|date=3 Ebrill 2018|access-date=22 July 2021|archivedate=17 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180717072614/http://www.marca.com/marca-leyenda.html}}</ref> === Colli'r teitl === [[Delwedd:Kasparov-11.jpg|alt=refer to caption|bawd|Kasparov yn chwarae Kramnik Cofeb Botvinnik Moscow, 2001]] Cynhaliwyd gornest Kasparov-Kramnik yn Llundain yn ystod ail hanner 2000. Bu Kramnik yn fyfyriwr i Kasparov yn ysgol wyddbwyll enwog Botvinnik/Kasparov yn Rwsia a gwasanaethodd ar dîm Kasparov ar gyfer ei ornest gydag Anand ym 1995.<ref>{{Cite web|url=https://www.mark-weeks.com/chess/95ka$$.htm|title=1995 Kasparov – Anand : World Chess Championship|website=Mark-weeks.com|date=|access-date=2022-06-11}}</ref> Gyda paratoad gwell enillodd Kramnik gêm 2 yn erbyn Amddiffyniad Grunfeld Kasparov a cafodd sefyllfaoedd buddugol yng ngemau 4 a 6, ond cafodd Kasparov gemau cyfartal yn y ddwy yn y diwedd. Cafwyd camgymeriad gwael gan Kasparov yn y 10fed gêm gyda'r Amddiffyniad Nimzo-Indiaidd, ac enillodd Kramnik mewn 25 symudiad. Fel Gwyn, ni allai Kasparov wneud dim yn erbyn amddiffyniad cadarn y Berlin yn y Ruy Lopez a llwyddodd Kramnik i gael gemau cyfartal gyda Du. Felly enillodd Kramnik 8.5-6.5.<ref>{{Cite web|url=https://theweekinchess.com/html/twic313.html#2|title=The Week in Chess 313|website=Theweekinchess.com|date=|access-date=2022-06-11}}</ref> Enillodd Kasparov gyfres o dwrnameintiau mawr a pharhaodd y chwaraewr â'r sgôr rhif Un yn y byd ar restr graddio y CGP, ar y blaen i Kramnik a phencampwr y byd FIDE. Yn 2001 gwrthododd wahoddiad i Dwrnamaint yr Ymgeiswyr yn Dortmund 2002 ar gyfer y teitl Clasurol, gan honni bod ei ganlyniadau gwych yn rhoi'r hawl iddo ail-chwarae â Kramnik.<ref>{{Cite press release|title=BGN/Dortmund Event|publisher=This Week in Chess|date=6 September 2001|url=http://www.chesscenter.com/twic/owenbrain.html|access-date=11 Awst 2001|archivedate=2007-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071219020648/http://www.chesscenter.com/twic/owenbrain.html}}</ref> Chwaraeodd Kasparov a Karpov ornest bedair gêm gyda rheoli-amser cyflym ym mis Rhagfyr 2002 yn Ninas Efrog Newydd. Synnwyd rhai pan gollodd Kasparov (1.5 - 2.5). Oherwydd canlyniadau cryf Kasparov a'i statws Rhif Un ar restr graddio FIDE, cafodd ei gynnwys yn yr hyn a elwir yn "Cytundeb Prague", a greuwyd gan Yasser Seirawan er mwyn uno y ddwy bencampwriaeth y byd. Roedd Kasparov i chwarae gornest yn erbyn Pencampwr y Byd FIDE (Ponomariov erbyn hyn) ym mis Medi 2003.<ref>{{Cite web|url=https://en.chessbase.com/post/peace-in-our-time|title=Peace in our time|date=6 Mai 2002|website=ChessBase|access-date=11 Tachwedd 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131111132303/https://en.chessbase.com/post/peace-in-our-time|archivedate=11 Tachwedd 2013}}</ref> Ond cafodd yr ornest hon ei gohirio ar ôl i Ponomariov wrthod arwyddo ei gytundeb. Wedi hyn, trefnwyd gornest yn erbyn Rustam Kasimdzhanov, enillydd Pencampwriaeth y Byd FIDE, 2004, i'w gynnal ym mis Ionawr 2005 yn yr [[Yr Emiradau Arabaidd Unedig|Emiriaethau Arabaidd Unedig]], ond ni ddigwyddodd hyn oherwydd diffyg nawdd. Wedyn cafwyd cynlluniau i gynnal y gêm yn Nhwrci ond aeth hyn i'r wal hefyd. Cyhoeddodd Kasparov ym mis Ionawr 2005 ei fod wedi blino aros i FIDE drefnu gornest a'i fod wedi penderfynu rhoi'r gorau i bob ymdrech i uno'r teitl a dod yn bencampwr y byd unwaith eto.<ref name="chessbase1">{{Cite web|last=ChessBase|url=https://en.chessbase.com/post/kasparov-to-fide-enough-is-enough|title=Kasparov to FIDE: Enough is enough &#124; ChessBase|website=En.chessbase.com|date=18 Ionawr 2005|access-date=11 June 2022}}</ref> === Ymddeol o wyddbwyll cystadleuol rheolaidd === Ar ôl iddo ennill Twrnamaint Linares am y nawfed tro, cyhoeddodd Kasparov ar 10 Mawrth, 2005 y byddai'n ymddeol o wyddbwyll cystadleuol rheolaidd. Nododd fel y rheswm nad oedd ganddo uchelgais personol ar ôl yn y byd gwyddbwyll. Wrth ennill Pencampwriaeth Rwsia yn 2004, dywedodd mai hwn oedd y teitl mawr olaf iddo nad oedd erioed wedi ennill (heblaw am ddod yn gyfartal gyntaf) a mynegodd rwystredigaeth ynghylch â'r methiant i aduno pencampwriaeth y byd.<ref>{{Cite web|url=https://theweekinchess.com/html/twic525.html#2|title=The Week in Chess 525|website=Theweekinchess.com|date=|access-date=2022-06-11}}</ref><ref name="chessbase1"/> Dywedodd Kasparov ei fod yn bwriadu chwarae mewn rhai digwyddiadau gwyddbwyll cyflym am hwyl, ac am dreulio mwy o amser yn ysgrifennu, gan gynnwys y gyfres ''My Great Predecessors'', a gweithio ar y cysylltiadau rhwng gwneud penderfyniadau mewn gwyddbwyll a meysydd eraill o fywyd. Dywedodd hefyd y byddai'n parhau i ymwneud â gwleidyddiaeth Rwsia, a oedd yn ei farn ef yn "mynd i lawr llwybr cyfeiliornus" <ref>{{Cite news|last=Heintz|first=Jim|date=12 Mawrth 2005|title=Chess Genius Kasparov Retires|language=en-US|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2005/03/12/chess-genius-kasparov-retires/426a2569-9469-4c6f-ad8c-b7d81e22b7f3/|access-date=21 Tachwedd 2021|issn=0190-8286|archive-date=22 Mawrth 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322122252/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2005/03/12/chess-genius-kasparov-retires/426a2569-9469-4c6f-ad8c-b7d81e22b7f3/}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2005/mar/14/russia.chess|title=The endgame &#124; Russia|work=[[The Guardian]]|date=|access-date=2022-06-11}}</ref> === Gwyddbwyll ar ôl ymddeol === Ar 22 Awst 2006, yn ei gemau gwyddbwyll cyhoeddus cyntaf ers ei ymddeoliad, chwaraeodd Kasparov yn Nhwrnamaint Pencampwyr Gwyddbwyll Lichthof, gornest blitz a chwaraewyd ar reolaeth amser o bum munud bob ochr a chynyddiadau tair eiliad fesul bob symudiad. Gorffennodd Kasparov yn gydradd gyntaf gyda Karpov, gan sgorio 4½/6.<ref>{{Cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=3310|title=The Credit Suisse Blitz – in pictures|access-date=11 Awst 2007|date=27 Awst 2006|publisher=Chessbase|archivedate=29 September 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929120016/http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=3310}}</ref> Chwaraewyd gornest 12 gêm rhwng Kasparov a Karpov rhwng 21 a 24 Medi, 2009 yn [[Valencia]], Sbaen. Gyda pedair gêm gyflym (neu lled gyflym), lle enillodd Kasparov 3-1, ac wyth gêm blitz, lle enillodd Kasparov 6-2, bu Kasparov yn fuddugol gyda chanlyniad terfynol o 9-3. Daeth hyn union 25 mlynedd ar ôl y cyfarfod anorffenedig y ddau chwaraewr ym Mhencampwriaeth Gwyddbwyll y Byd 1984.<ref>{{Cite web|url=http://previews.chessdom.com/kasparov-karpov-valencia-2009|title=Kasparov and Karpov to play 12 games match in Valencia|access-date=8 Gorffennaf 2009|publisher=Chessdom|archivedate=12 Gorffennaf 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090712002707/http://previews.chessdom.com/kasparov-karpov-valencia-2009}}</ref> Gan ddechrau ym mis Chwefror, 2009 bu Kasparov yn hyfforddi Magnus Carlsen ac arhosodd y cydweithio yn gyfrinachol tan fis Medi 2009.<ref>{{Cite web|url=http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5742|title=Breaking news: Carlsen and Kasparov join forces|access-date=8 Medi 2009|date=7 Medi 2009|publisher=Chessbase|archivedate=22 Gorffennaf 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722010319/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5742}}</ref> O dan hyfforddiant Kasparov, ym mis Hydref, 2009 daeth Carlsen yr ieuengaf erioed i gael gradd FIDE dros 2800, a chododd o rif pedwar y byd i rif Un y Byd. Er bod y ddau wedi bwriadu gweithio gyda'i gilydd ar y dechrau trwy gydol 2010, ym mis Mawrth cyhoeddwyd bod Carlsen wedi gwahanu oddi wrth Kasparov ac na fyddai'n hyfforddi efo mwyach.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2010/mar/13/chess-magnus-carlsen-garry-kasparov|title=World No 1 Magnus Carlsen parts company with mentor Garry Kasparov|last=Barden|first=Leonard|date=13 Mawrth 2010|work=The Guardian|location=UK|access-date=14 Mawrth 2010|archive-date=14 Mai 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101144/https://www.theguardian.com/sport/2010/mar/13/chess-magnus-carlsen-garry-kasparov}}</ref> Yn ôl cyfweliad gyda'r cylchgrawn Almaeneg ''[[Der Spiegel]]'', dywedodd Carlsen y byddai'n parhau mewn cysylltiad ac y byddai'n parhau i fynychu sesiynau hyfforddi gyda Kasparov; fodd bynnag, ni chynhaliwyd unrhyw sesiynau hyfforddi pellach, a daeth y cydweithio i ben yn ystod y gwanwyn. <ref>"NIC's Cafe: Last Call", New in Chess Magazine, 2011/07, p. 6.</ref> Yn 2011, dywedodd Carlsen: “Diolch i [Kasparov] dechreuais ddeall dosbarth cyfan o sefyllfaoedd yn well.&nbsp;. . . Rhoddodd Kasparov lawer iawn o help ymarferol i mi.”<ref name="a">{{Cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=7778|title=Magnus Carlsen&nbsp;– 'I don't quite fit into the usual schemes'|publisher=ChessBase News|date=22 December 2011|access-date=9 September 2013}}</ref> Yn 2012, pan ofynnwyd iddo beth a ddysgodd o weithio gyda Kasparov, atebodd Carlsen: “Sefyllfaoedd cymhleth. Dyna oedd y peth pwysicaf.” <ref>{{Cite web|last=Lubin, Gus|url=http://www.businessinsider.com/an-evening-with-magnus-carlsen-2012-9|title=An Evening With Magnus Carlsen|website=Business Insider|date=4 Medi 2012|access-date=9 Medi 2013}}</ref> Ym mis Mai 2010 chwaraeodd ac enillodd Kasparov 30 gêm ar-y-pryd ym Mhrifysgol Tel Aviv yn Israel.<ref>{{Cite news|url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=175227|title=Kasparov beats 30 challengers in simultaneous play at TAU|work=The Jerusalem Post|access-date=2 Mai 2015|archive-date=20 Medi 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020031553/http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=175227}}</ref> Yn yr un mis, datgelwyd ei fod wedi bod yn cynorthwyo Anand yn ei baratoadau ar gyfer Pencampwriaeth Gwyddbwyll y Byd 2010 yn erbyn yr heriwr Veselin Topolov. Enillodd Anand 6½–5½ a cadw ei teitl.<ref>{{Cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6346|title=Chess News – Anand in Playchess – the helpers in Sofia|access-date=19 Mai 2010|date=19 Mai 2010|publisher=Chessbase|archivedate=22 Mai 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100522043142/http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6346}}</ref> [[Delwedd:Garry_Kasparov_(23954609358).jpg|alt=refer to caption|bawd|208x208px|Kasparov yn Arizona Hydref 2017]] Dechreuodd Kasparov hyfforddi'r uwchfeistr o'r Unol Daleithiau Hikaru Nakamura ym mis Ionawr, 2011. Cynhaliwyd y cyntaf o nifer o sesiynau hyfforddi yn Efrog Newydd ychydig cyn i Nakamura gymryd rhan yn nhwrnamaint Gwyddbwyll Tata Steel yn Wijk aan Zee, yr Iseldiroedd.<ref>Peterson, Macauley. "The Spirit of Saint Louis" New in Chess Magazine, 2001/07, p. 12.</ref> Ym mis Rhagfyr, 2011 daeth eu cydweithrediad i ben.<ref>{{Cite web|title=Now it's official: Kasparov no longer training Nakamura|url=http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=7764|website=Chessbase Publishing|date=16 December 2011|publisher=Chessbase|access-date=16 December 2011|archivedate=7 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107175401/http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=7764}}</ref> Chwaraeodd Kasparov mewn dwy ornest arddangos blitz yn yr hydref 2011. Roedd y cyntaf ym mis Medi yn erbyn yr Uwchfeistr Ffrengig Maxime Vachier-Lagrave, yng Nghlichy (Ffrainc), ac enillodd Kasparov 1½–½.<ref>{{Cite web|url=https://www.chess.com/news/view/kasparov-back-at-the-chessboard-beats-vachier-lagrave|title=Kasparov back at the chessboard, beats Vachier-Lagrave|last=Doggers|first=Peter|date=18 Medi 2011|website=Chess.com|access-date=8 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211208233842/https://www.chess.com/news/view/kasparov-back-at-the-chessboard-beats-vachier-lagrave|archivedate=8 December 2011}}</ref> Roedd yr ail yn ornest hirach ac yn cynnwys wyth gêm blitz a chwaraewyd ar 9 Hydref, yn erbyn yr Uwchfeistr o Loegr, Nigel Short. Enillodd Kasparov 4½–3½.<ref>{{Cite web|url=https://theweekinchess.com/chessnews/events/your-next-move-2011/kasparov-narrowly-beats-short-in-blitz-match-with-classy-final-game-win|title=Kasparov narrowly beats Short in blitz match with classy final game win|last=Crowther|first=Mark|date=9 October 2011|website=The Week in Chess|access-date=2 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130602052259/https://theweekinchess.com/chessnews/events/your-next-move-2011/kasparov-narrowly-beats-short-in-blitz-match-with-classy-final-game-win|archivedate=2 June 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.chess.com/news/view/kasparov-beats-short-in-blitz-match-6429|title=Kasparov Beats Short In Blitz Match|last=Emmett|first=Ryan|date=9 October 2011|website=Chess.com|access-date=8 Mai 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210508082952/https://www.chess.com/news/view/kasparov-beats-short-in-blitz-match-6429|archivedate=8 Mai 2021}}</ref> Ychydig wedi hynny, ym mis Hydref, 2011 chwaraeodd Kasparov a curo pedwar ar ddeg o wrthwynebwyr mewn arddangosfa ar-y-pryd a gynhaliwyd ym [[Bratislava|Mratislava]].<ref>{{Cite web|url=http://news.chessfriends.com/diary/kasparov-defeated-all-fourteen-opponents-game-photographs/|title=Kasparov Defeated All Fourteen Opponents|access-date=21 Gorffennaf 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160704222148/http://news.chessfriends.com/diary/kasparov-defeated-all-fourteen-opponents-game-photographs/|archivedate=4 Gorffennaf 2016}}</ref> Ar 25 a 26 Ebrill 2015 chwaraeodd Kasparov ornest fach yn erbyn Nigel Short. Roedd yr ornest yn cynnwys dwy gêm gyflym ac wyth gêm blitz a ymladdwyd dros ddau ddiwrnod. Dywedodd y sylwebwyr yr Uwchfeistri Maurice Ashley ac Alejandro Ramirez fod Kasparov yn 'fochyn mentro' trwy gydol y gêm, ac yn gwrthod â chaniatáu i Short ennill unrhyw gyfle yn y gemau. Enillodd Kasparov yr ornest yn hawdd (8½–1½),<ref>{{Cite web|url=http://en.chessbase.com/post/battle-of-the-legends-2-2|title=Battle of the Legends (2/2)|website=Chess News|date=27 Ebrill 2015|access-date=2 Mai 2015|archivedate=1 Mai 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150501012701/http://en.chessbase.com/post/battle-of-the-legends-2-2}}</ref> ac ennill y pum gêm ar yr ail ddiwrnod. ==== Ymgeisio am arlywyddiaeth FIDE ==== Ar 7 Hydref 2013, mewn cyfarfod yn [[Tallinn|Nhallinn]], Estonia lle cynhaliwyd y 84ain Cyngres FIDE cyhoeddodd Kasparov ei fod am ymgeisio am arlywyddiaeth Ffederasiwn Gwyddbwyll y Byd.<ref>{{Cite news|title=Kasparov Announces Candidacy for FIDE President|publisher=[[Chess.com]]|date=7 Hydref 2013|url=http://www.chess.com/news/breaking-kasparov-announces-candidacy-for-fide-president-1854|access-date=8 Hydref 2013|archive-date=9 Hydref 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009072032/http://www.chess.com/news/breaking-kasparov-announces-candidacy-for-fide-president-1854}}</ref> Fe'i cefnogwyd gan Bencampwr a rhif Un y Byd FIDE, Magnus Carlsen.<ref>{{Cite news|url=http://www.championat.com/other/news-1849106-karlsen-podderzhivaju-kasparova-na-vyborakh-prezidenta-fide.html|title=Карлсен: поддерживаю Каспарова на выборах президента FIDE|date=4 June 2014|publisher=Championat.com|access-date=8 June 2014|language=ru|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143806/http://www.championat.com/other/news-1849106-karlsen-podderzhivaju-kasparova-na-vyborakh-prezidenta-fide.html}}</ref> Ond yng Nghynulliad Cyffredinol FIDE ym mis Awst 2014, collodd Kasparov yr etholiad arlywyddol i’r daliwr Kirsan Ilyumzhinov, o 110–61.<ref>{{Cite web|url=https://www.chess.com/news/breaking-ilyumzhinov-beats-kasparov-110-61-at-fide-presidential-elections-4528|title=Ilyumzhinov Beats Kasparov 110–61 at FIDE Presidential Elections|date=11 August 2014|website=Chess.com|language=en-US|access-date=13 Awst 2016|archivedate=21 Medi 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160921015246/https://www.chess.com/news/breaking-ilyumzhinov-beats-kasparov-110-61-at-fide-presidential-elections-4528}}</ref> Ychydig ddyddiau cyn yr etholiad, cyhoeddodd y ''New York Times Magazine'' adroddiad ar yr ymgyrch a ymladdwyd mor ffyrnig. Yn gynwysedig yn yr adroddiad roedd gwybodaeth am gontract gudd rhwng Kasparov a chyn-Ysgrifennydd Cyffredinol FIDE Ignatius Leong o Singapôr, lle dywedir bod ymgyrch Kasparov “wedi cynnig talu UDA$500,000 i Leong a thalu $250,000 y flwyddyn am bedair blynedd i Academi Gwyddbwyll ASEAN, sefydliad helpodd Leong ei greu i ddysgu a hyrwyddo'r gêm yn Asia, gyda'r gytundeb y byddai Leong yn gyfrifol am gyflwyno 11 pleidlais o'i ranbarth [. . . ]".<ref>{{Cite news|last=Myers|first=Steven Lee|title=Vladimir Putin's Chess-Master Nemesis|url=https://www.nytimes.com/2014/08/10/magazine/garry-kasparov.html|work=The New York Times Magazine|date=6 Awst 2014|access-date=8 Chwefror 2017|archive-date=15 Rhagfyr 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215232718/http://www.nytimes.com/2014/08/10/magazine/garry-kasparov.html?_r=0}}</ref> Ym Medi 2015 dywedodd Comisiwn Moeseg FIDE fod Kasparov a Leong yn euog o dorri eu Cod Moeseg<ref>{{Cite web|title=Kasparov, Leong Found Guilty of Breaching FIDE Code of Ethics|website=Chess.com|date=9 September 2015|url=https://www.chess.com/news/kasparov-leong-found-guilty-of-breaching-fide-code-of-ethics-6538?page=2|access-date=14 Awst 2016|archivedate=10 Mawrth 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310053524/https://www.chess.com/news/kasparov-leong-found-guilty-of-breaching-fide-code-of-ethics-6538?page=2}}</ref> ac yn ddiweddarach fe'i hataliwyd am ddwy flynedd o holl swyddogaethau a chyfarfodydd FIDE.<ref>{{Cite web|title=Ethics Commission Judgement|date=21 Hydref 2015|website=Fide.com|url=https://www.fide.com/component/content/article/1-fide-news/9132-ethics-commission-judgement.html|access-date=14 Awst 2016|archivedate=16 Awst 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160816025939/http://www.fide.com/component/content/article/1-fide-news/9132-ethics-commission-judgement.html}}</ref> === Dychwelyd o ymddeoliad gwyddbwyll === Daeth Kasparov allan o ymddeoliad i gystadlu yn nhwrnamaint Cyflym a Blitz cyntaf St. Louis 14 i 19 Awst 2017, gan sgorio 3.5/9 yn y gemau cyflym a 9/18 yn y blitz. Gorffennodd yn wythfed allan o ddeg, yn cynnwys Nakamura, Caruana, cyn-bencampwr y byd Anand a'r enillydd, Levon Aronian.<ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/news/us/articles/2017-07-15/chess-legend-kasparov-picks-st-louis-competition-for-return|title=Chess Legend Kasparov Picks St. Louis Competition for Return|website=[[U.S. News & World Report]]|date=15 Gorffennaf 2017|access-date=16 Awst 2017|first=Jim|last=Salter|archivedate=17 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170817043227/https://www.usnews.com/news/us/articles/2017-07-15/chess-legend-kasparov-picks-st-louis-competition-for-return}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/early-lead/wp/2017/08/15/chess-legend-garry-kasparov-proving-hes-still-got-it-in-first-competitive-tournament-in-12-years/|title=Chess legend Garry Kasparov proving he's still got it in first competitive tournament in 12 years|work=[[The Washington Post]]|date=15 August 2017|access-date=16 August 2017|first=Marissa|last=Payne|archive-date=25 Awst 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825021613/https://www.washingtonpost.com/news/early-lead/wp/2017/08/15/chess-legend-garry-kasparov-proving-hes-still-got-it-in-first-competitive-tournament-in-12-years/}}</ref> Addawodd Kasparov y byddai unrhyw arian twrnamaint a enillodd yn mynd tuag at elusennau i hyrwyddo gwyddbwyll yn Affrica. <ref>{{Cite news|last=Payne|first=Marissa|title=Chess legend Garry Kasparov proving he's still got it in first competitive tournament in 12 years|url=https://www.washingtonpost.com/news/early-lead/wp/2017/08/15/chess-legend-garry-kasparov-proving-hes-still-got-it-in-first-competitive-tournament-in-12-years/|access-date=10 Awst 2021|work=The Washington Post|date=15 Awst 2017|archive-date=8 Mawrth 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308000811/https://www.washingtonpost.com/news/early-lead/wp/2017/08/15/chess-legend-garry-kasparov-proving-hes-still-got-it-in-first-competitive-tournament-in-12-years/}}</ref> Yn 2020, cymerodd ran yn 9LX, twrnamaint 'Gwyddbwyll 960', a gorffennodd yn wythfed allan o ddeg. <ref>{{Cite web|url=https://uschesschamps.com/tags/2020-champions-showdown-chess-9lx|title=2020 Champions Showdown: Chess 9LX {{!}} www.uschesschamps.com|access-date=16 November 2021|archivedate=16 November 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211116172516/https://uschesschamps.com/tags/2020-champions-showdown-chess-9lx}}</ref> Cafodd gêm gyfartal yn erbyn Carlsen, a orffennodd yn gydradd gyntaf. <ref>{{Cite web|url=https://www.chess.com/news/view/kasparov-carlsen-chess9lx|title=Kasparov Escapes Vs Carlsen In 1st Clash In 16 Years|last=Doggers|first=Peter|date=12 Medi 2020|website=Chess.com|access-date=26 Medi 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926010232/https://www.chess.com/news/view/kasparov-carlsen-chess9lx|archivedate=26 Medi 2020}}</ref> Yn 2021, lansiodd Kasparovchess, cymuned gwyddbwyll ar-lein sy'n seiliedig ar danysgrifiadau, lle ceir rhaglenni dogfen, gwersi, posau, podlediadau, erthyglau, cyfweliadau a pharthau chwarae. <ref>{{Cite news|last=Mascarenhas|first=Natasha|title=Garry Kasparov launches a community-first chess platform|url=https://techcrunch.com/2021/04/15/garry-kasparov-launches-a-community-first-chess-platform/|access-date=22 Ebrill 2021|work=[[TechCrunch]]|date=15 Ebrill 2021|archive-date=21 Ebrill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421182729/https://techcrunch.com/2021/04/15/garry-kasparov-launches-a-community-first-chess-platform/}}</ref> Chwaraeodd Kasparov yn adran blitz y 'Grand Chess Tour 2021' yn [[Zagreb]], Croatia. Perfformiodd yn wael, fodd bynnag, gan sgorio 0.5/9 y diwrnod cyntaf a 2/9 ar yr ail ddiwrnod, gydag un buddugoliaeth yn unig yn erbyn Jorden Van Foreest.<ref>{{Cite web|url=https://grandchesstour.org/2021-grand-chess-tour/2021-croatia-rapid-blitz/pairings-results-blitz-a|title=Pairings & Results – Blitz A &#124; Grand Chess Tour|access-date=12 Gorffennaf 2021|archivedate=11 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210711164417/https://grandchesstour.org/2021-grand-chess-tour/2021-croatia-rapid-blitz/pairings-results-blitz-a}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://grandchesstour.org/2021-grand-chess-tour/2021-croatia-rapid-blitz/pairings-results-blitz-b|title=Pairings & Results – Blitz B &#124; Grand Chess Tour|access-date=12 Gorffennaf 2021|archivedate=12 Gorffennaf 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210712040741/https://grandchesstour.org/2021-grand-chess-tour/2021-croatia-rapid-blitz/pairings-results-blitz-b}}</ref> Cymerodd ran hefyd yn 9LX 2, gan orffen yn bumed allan o ddeg, gyda sgôr o 5/9.<ref>{{Cite web|url=https://chess24.com/en/read/news/chess-9lx-2-kasparov-is-back-dominguez-leads|title=Chess 9LX 2: Kasparov is back! Dominguez leads|access-date=16 November 2021|archivedate=16 November 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211116172507/https://chess24.com/en/read/news/chess-9lx-2-kasparov-is-back-dominguez-leads}}</ref> == Cystadleuthau tîm ac Olympiad == [[Delwedd:Garry_Kasparov_1980_Malta.jpg|alt=refer to caption|de|bawd|230x230px|Kasparov yn Valletta 1980]] Chwaraeodd Kasparov mewn cyfanswm o wyth Olympiad Gwyddbwyll gan gynrychioli yr Undeb Sofietaidd bedair gwaith, a Rwsia bedair gwaith yn dilyn chwalfa'r Undeb Sofietaidd ym 1991. Ar ei ymddangosiad cyntaf ym 1980, ef, yn ddau-ar-bumtheg oed, oedd y chwaraewr ieuengaf i gynrychioli'r Undeb Sofietaidd neu Rwsia ar y lefel honno, record a dorrwyd gan Kramnik ym 1992. Mewn 82 o gemau, sgoriodd (+50, −3, =29), sef 78.7%, ac enillodd gyfanswm o bedwar ar bymtheg o fedalau, gan gynnwys medalau aur y tîm yr wyth gwaith y cystadlodd.<ref>{{Cite web|title=The chess games of Garry Kasparov|url=https://www.chessgames.com/player/garry_kasparov.html|access-date=2022-06-26|website=www.chessgames.com}}</ref> Ar gyfer Olympiad Moscow 1994, cafodd rôl trefnu sylweddol wrth iddo helpu cynllunio'r digwyddiad ar fyr rybudd, ar ôl i [[Thessaloníci|Thessaloniki]] dynnu'n ôl eu cynnig i'w gynnal ychydig wythnosau cyn y dyddiadau a drefnwyd. Mae canlyniadau Kasparov mewn Olympiad fel a ganlyn:<ref>{{Cite web|url=http://www.olimpbase.org/players/ssimw2af.html|title=Kasparov, Garry: Men's Chess Olympiads|website=OlympBase|access-date=30 Ebrill 2021|archivedate=25 Tachwedd 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111125005032/http://www.olimpbase.org/players/ssimw2af.html}}</ref> * Valletta 1980 Ail eilydd Undeb Sofietaidd, 9½/12 (+8, −1, =3), medal aur tîm, efydd bwrdd; * Lucerne 1982, Ail fwrdd yr Undeb Sofietaidd, 8½/11 (+6. −0, =5), medal aur tîm, efydd bwrdd; * Dubai 1986, bwrdd Un yr Undeb Sofietaidd, 8½/11 (+7, −1, =3), medal aur tîm, aur bwrdd, aur perfformiad; * Thessaloniki 1988, bwrdd Un yr Undeb Sofietaidd, 8½/10 (+7, −0, =3), medal aur tîm, aur bwrdd, aur perfformiad; * Manila 1992, bwrdd Un Rwsia, 8½/10 (+7, −0, =3), medal aur tîm, aur bwrdd, arian perfformiad; * Moscow 1994, bwrdd Un Rwsia, 6½/10 (+4, −1, =5), medal aur tîm; * Yerevan 1996, bwrdd Un Rwsia, 7/9 (+5, −0, =4), medal aur tîm, arian bwrdd, aur perfformiad; * Bled 2002, bwrdd Un Rwsia, 7½/9 (+6, −0, =3), medal aur tîm, aur perfformiad. Gwnaeth Kasparov ei ymddangosiad rhyngwladol cyntaf i'r Undeb Sofietaidd yn un-ar-bymtheg ym Mhencampwriaeth Tîm Ewropeaidd 1980 a chwaraeodd i Rwsia yn rhifyn 1992 o'r bencampwriaeth honno. Enillodd gyfanswm o bum medal, fel a ganlyn:<ref>{{Cite web|url=http://www.olimpbase.org/playerse/ssimw2af.html|title=Kasparov, Garry: European Men's Team Chess Championship|website=OlympBase.org|access-date=30 Ebrill 2021|archivedate=13 Awst 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120813084902/http://www.olimpbase.org/playerse/ssimw2af.html}}</ref> * Skara 1980, Ail eilydd yr Undeb Sofietaidd, 5½/6 (+5, −0, =1), medal aur tîm, aur bwrdd; * Debrecen 1992, bwrdd Un Rwsia, 6/8 (+4, −0, =4), medal aur tîm, aur bwrdd, arian perfformiad. Cynrychiolodd Kasparov yr Undeb Sofietaidd unwaith yn yr Olympiad Ieuenctid, yn Awstria (1981). Sgoriodd 9/10 (+8, -0, =2, ) ar bwrdd Un ac enillodd y tîm y teitl.<ref>[https://www.chessgames.com/player/garry_kasparov.html?kpage=18 'The chess games of Garry Kasparov']. Chessgames, undated, adalwyd 25 Chwefror 2023</ref> == Asesiad ac etifeddiaeth == Cafodd Kasparov un-ar-ddeg Oscar Gwyddbwyll fel chwaraewr gorau'r flwyddyn, ym 1982-1983, 1985-1988, 1995-1996, 1999, a 2001-2002.<ref>{{Cite web|title=Meet the Legends|url=https://www.uschesschamps.com/battle-legends-kasparov-vs-short/information/meet-legends|access-date=21 November 2021|website=www.uschesschamps.com|archivedate=21 November 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211121212954/https://www.uschesschamps.com/battle-legends-kasparov-vs-short/information/meet-legends}}</ref> Rhwng 1981 a 1991, enillodd neu bu'n gydradd gyntaf ym mhob twrnamaint lle bu'n cystadlu.<ref>{{Cite web|url=http://www.fide.com/component/content/article/4-tournaments/2810-1301-new-york-sports-commission-endorses-man-vs-machine.html|title=New York Sports Commission Endorses Man vs Machine|date=20 January 2003|website=FIDE|access-date=30 Mawrth 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311054110/http://www.fide.com/component/content/article/4-tournaments/2810-1301-new-york-sports-commission-endorses-man-vs-machine.html|archivedate=11 Mawrth 2012}}</ref> Ym 1999, cafodd Kasparov radd Elo o 2851, record a safodd am dros dair blynedd ar ddeg: ar 10 Rhagfyr 2012 cafodd Carlsen radd answyddogol o 2861, a daeth ar frig y rhestr a ryddhawyd nesaf ym mis Ionawr, 2013. <ref>{{Cite news|last=Kavalek|first=Lubomir|date=13 Rhagfyr 2012|title=Magnus Carlsen Breaks Kasparov's Record at the London Chess Classic|url=https://www.huffpost.com/entry/magnus-carlsen-breaks-kas_b_2264091|work=HuffPost|access-date=4 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415093733/https://www.huffpost.com/entry/magnus-carlsen-breaks-kas_b_2264091|archive-date=15 Ebrill 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last=McClain|first=Dylan Loeb|date=15 December 2012|title=Highest-Ever Ranking Is Milestone for Carlsen|url=https://www.nytimes.com/2012/12/16/crosswords/chess/highest-ever-ranking-is-milestone-for-carlsen.html|work= New York Times|access-date=4 Ionawr 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121216190830/www.nytimes.com/2012/12/16/crosswords/chess/highest-ever-ranking-is-milestone-for-carlsen.html|archive-date=16 Rhagfyr 2012}}</ref> Ac eithrio'r cyfnod y CUP, a bod yn gyfartal gyntaf gyda Kramnik ym 1997, roedd Kasparov ar frig y rhestr graddio o 1985 i 2006. Ar 1 Ionawr 2006 Kasparov oedd ar y brig gyda gradd o 2812. Fodd bynnag, fe'i eithriwyd o restr graddio FIDE 1 Ebrill 2006 am nad oedd wedi cystadlu mewn twrnameintiau yn ystod y deuddeg mis blaenorol.<ref>{{Cite news|title=В списке не значится Гарри Каспаров исключен из рейтинг-листа Международной федерации шахмат|url=https://lenta.ru/articles/2006/04/04/kasparov/|work=Lenta.ru|language=Russian|date=4 Ebrill 2006|access-date=11 Medi 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911005713/https://lenta.ru/articles/2006/04/04/kasparov/|archive-date=11 Medi 2014}}</ref> Roedd yr ymryson rhwng Kasparov a Karpov<ref>{{Cite news|last=Grigoryan|first=Mark|date=25 Medi 2009|title=Два "К" "обречены играть друг с другом всю жизнь"|url=https://www.bbc.com/russian/sport/2009/09/090925_karpov_kasparov_grigoryan|work=BBC News|language=Russian|access-date=16 Mawrth 2011}}</ref> yn un o'r mwyaf yn hanes gwyddbwyll. Mewn chwe blynedd chwaraesont bum gornest gyda 144 o gemau. <ref>{{Cite news|last=Hoffman|first=Paul|date=21 Rhagfyr 2002|title=Karpov Defeats an Old Rival in a Four-Game Rapid-Chess Match|url=https://www.nytimes.com/2002/12/21/nyregion/karpov-defeats-an-old-rival-in-a-four-game-rapid-chess-match.html|work=The New York Times|access-date=17 Mawrth 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150527214503/https://www.nytimes.com/2002/12/21/nyregion/karpov-defeats-an-old-rival-in-a-four-game-rapid-chess-match.html|archive-date=27 Mai 2015}}</ref><ref name="Weaver-Guardian">{{Cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=21 Medi 2009|title=Chess legends Anatoly Karpov and Garry Kasparov renew epic battle|url=https://www.theguardian.com/sport/2009/sep/21/karpov-kasparov-chess-rematch|work=The Guardian|access-date=17 Mawrth 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130907130305/https://www.theguardian.com/sport/2009/sep/21/karpov-kasparov-chess-rematch|archive-date=7 Medi 2013}}</ref> Am amser hir bu gelyniaeth bersonol rhyngddynt. Roedd arwyddocâd gwleidyddol i'r gwrthdaro rhwng y ddau hefyd. Ystyriwyd Karpov yn gynrychiolydd o'r Sofietiaid, tra bod Kasparov yn ifanc ac yn boblogaidd, yn gosod ei hun fel "plentyn newid", yn barod i roi cyfweliadau gonest ac (yn enwedig yn y Gorllewin) roedd ganddo naws rebel, er na fu erioed yn 'dissident'. <ref name="Weaver-Guardian" /> Roedd buddugoliaeth Kasparov ym 1985 yn cyd-fynd â dechrau Perestroika yn yr Undeb Sofietaidd. Dywed Carlsen am Kasparov: "Dwi erioed wedi gweld neb sydd â'r fath ymdeimlad o ddeinameg mewn sefyllfaoedd cymhleth."<ref>{{Cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=7778|title=Magnus Carlsen&nbsp;– 'I don't quite fit into the usual schemes'|publisher=ChessBase News|date=22 December 2011|access-date=13 August 2013|archivedate=9 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121109162157/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=7778}}</ref> Mae Kramnik wedi dweud bod “gallu astudio heb ei ail” gan Kasparov, gan ychwanegu “ Does dim byd mewn gwyddbwyll nad yw wedi medru delio ag ef.”<ref>{{Cite web|url=http://www.kramnik.com/eng/interviews/getinterview.aspx?id=61|title=The most important interviews by GM Vladimir Kramnik, World Chess Champion 2000–2007|publisher=Kramnik.com|access-date=20 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080512052013/http://www.kramnik.com/eng/interviews/getinterview.aspx?id=61|archivedate=12 Mai 2008}}</ref> Yn 2007, cyhoeddodd y cwmni ymgynghori rhyngwladol Synectics radd i 100 o athrylithion byw mewn gwyddoniaeth, gwleidyddiaeth, celf ac entrepreneuriaeth, ac roedd Kasparov yn y 25fed safle.<ref>{{Cite news|title=Top 100 living geniuses|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1567544/Top-100-living-geniuses.html|work=[[The Daily Telegraph]]|date=30 Hydref 2007|access-date=16 Mawrth 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207153501/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1567544/Top-100-living-geniuses.html|archive-date=7 Chwefror 2011}}</ref> === Arddull chwarae === Dywed Kramnik fod Kasparov yn chwaraewr gwyddbwyll heb fawr ddim gwendidau.<ref>{{Cite web|url=https://e3e5.com/article.php?id=190|title=В.Крамник. "ОТ СТЕЙНИЦА ДО КАСПАРОВА"|trans-title=V. Kramnyk. "FROM STEYNITSA TO KASPAROV"|date=1 Gorffennaf 2005|website=e3e5.com|language=Russian|access-date=12 Rhagfyr 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726141013/http://www.e3e5.com/article.php?id=190|archivedate=26 Gorffennaf 2011}}</ref> Nodweddir ei gemau gan arddull chwarae deinamig gyda'r ffocws ar dactegau, dyfnder strategaeth, cyfrifo cynnil a syniadau [[Agoriadau gwyddbwyll|agoriadol]] gwreiddiol.<ref name="Rocher-BBC">{{Cite news|last=Rocher|first=Finlo|date=12 Mawrth 2005|title=Каспаров: король уходит со сцены|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sport/newsid_4342000/4342613.stm|work=BBC News|language=Russian|access-date=4 Rhagfyr 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203025747/http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sport/newsid_4342000/4342613.stm|archive-date=3 Rhagfyr 2013}}</ref> Roedd Kasparov yn nodweddiadol am ei baratoi agoriadol helaeth a'i chwarae ymosodol ynddynt.<ref>{{Cite news|last=Byrne|first=Robert|title=Chess: How Kramnik Kept Kasparov Off His Game|url=https://www.nytimes.com/2000/11/05/nyregion/chess-how-kramnik-kept-kasparov-off-his-game.html|work=The New York Times|date=5 November 2000|access-date=8 Chwefror 2017|archive-date=5 Chwefror 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205081555/http://www.nytimes.com/2000/11/05/nyregion/chess-how-kramnik-kept-kasparov-off-his-game.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://articles.sun-sentinel.com/1997-05-08/news/9705160275_1_deep-blue-garry-kasparov-45th-move|title=Game 4: Ibm, Kasparov Draw – Sun Sentinel|website=Sun-Sentinel|date=8 Mai 1997|access-date=20 Hydref 2013|archivedate=4 Ebrill 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404101039/http://articles.sun-sentinel.com/1997-05-08/news/9705160275_1_deep-blue-garry-kasparov-45th-move}}</ref> Ystyriodd Sergey Shipov rinweddau moesol a gwirfoddol Kasparov (byrbwylltra ac ansefydlogrwydd seicolegol) a'i dibyniaeth ormodol ar opsiynau gwahanol, a all arwain at orweithio a chamgymeriadau, ymhlith ei ychydig ddiffygion. <ref>{{Cite web|url=https://chesspro.ru/statistic/kasparov.shtml|title=Garry Kasparov|website=ChessPro|language=Russian|access-date=3 Rhagfyr 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824220909/http://www.chesspro.ru/statistic/kasparov.shtml|archivedate=24 Awst 2011}}</ref> Mae arddull ymosodol Kasparov o chwarae wedi cael ei gymharu gan lawer i Alekhine,<ref>{{Cite web|url=http://articles.sun-sentinel.com/2000-02-06/entertainment/0002040830_1_garry-kasparov-judit-polgar-viswanathan-anand|title=Poll Picks Bobby Fischer As Favorite Player|website=Sun-Sentinel|date=6 Chwefror 2000|access-date=20 October 2013|archivedate=4 Ebrill 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404071100/http://articles.sun-sentinel.com/2000-02-06/entertainment/0002040830_1_garry-kasparov-judit-polgar-viswanathan-anand}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://archive.spectator.co.uk/article/26th-july-1986/45/chess|title=Chess '25 Jul 1986' The Spectator Archive|website=The Spectator|date=25 Gorffennaf 1986|access-date=20 Hydref 2013|archivedate=24 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131024165057/http://archive.spectator.co.uk/article/26th-july-1986/45/chess}}</ref> a fu'n eilun ganddo ers ei blentyndod. Disgrifiodd Kasparov ei arddull fel un sydd wedi’i ddylanwadu’n bennaf gan Alekhine, Tal a Fischer. <ref>Kasparov, Garry (2003). ''My Great Predecessors, part I''. Everyman Chess. {{ISBN|1-85744-330-6}}. p. 9 {{OCLC|223602528}}.</ref> Dylanwadau eraill ar Kasparov oedd ei hyfforddwyr cynnar. Pan yn ifanc, cyfarfu a'r athrawon profiadol Alexander Nitikin ac Alexander Shakarov. Casglodd a threfnusodd Shakarov ei ddefnyddiau, ac yna daeth yn geidwad 'banc gwybodaeth' Kasparov. Cam chwyldroadol y pryd hynny oedd defnyddio rhaglenni cyfrifiadurol wrth ddadansoddi gemau, a Kasparov a'i dîm gymerodd y camau cyntaf yn hyn o beth. <ref>{{Cite web|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/2158/|title=GARRY - GAME PRODUCER AND GENIUS (continued)|trans-title=ГАРРИ - ВУНДЕРКИНД И ГЕНИЙ ИГРЫ|date=2005|website=Nauka i Zhizn|access-date=21 Chwefror 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728004825/http://www.nkj.ru/archive/articles/2158/|archivedate=28 July 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chessbase.com/events/events.asp?pid=50|title=FRANKFURT CHESS CLASSIC 1999 PORTRAITS|website=ChessBase|access-date=16 Mawrth 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604141851/http://www.chessbase.com/events/events.asp?pid=50|archivedate=4 Mehefin 2011}}</ref> Ym 1973, aeth Kasparov i ysgol Botvinnik a denodd sylw yn syth. Dywedodd Botvinnik am y bachgen ysgol ifanc: “Mae cyflymder a gallu cof Garry yn anhygoel. Gall weld amrywiadau'n ddwfn a dod o hyd i symudiadau annisgwyl. Mae'i allu gweledigaeth gyfunol yn ei wneud yn debyg i Alekhine." <ref name="nkj1">{{Cite web|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/1791/|title=GARRY - GAME PRODUCER AND GENIUS|trans-title=ГАРРИ - ВУНДЕРКИНД И ГЕНИЙ ИГРЫ|date=2005|website=[[Nauka i Zhizn]]|access-date=21 Chwefror 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081206171234/http://www.nkj.ru/archive/articles/1791/|archivedate=6 Rhagfyr 2008}}</ref> === Cyfraniad at ddamcaniaeth agoriadol === Cydnabyddir cyfraniad Kasparov i ddamcaniaeth agoriadol. Yn y 1990au, datblygodd yn systematig amrywiadau newydd gyda rhaglenni cyfrifiadurol. Hoff systemau agoriadol Kasparov oedd Agoriad Indiaidd y Frenhines efo Gwyn ac amrywiadau o'r Amddiffyniad Sisilaidd gyda Du. <ref name="nkj1"/><ref>[https://www.365chess.com/players/Garry_Kasparov 'Garry Kasparov']. 365Chess, undated, retrieved 24 Chwefror 2023</ref> Fe wnaeth hefyd "ail-wneud" y gêm Scotaidd mewn cystadlaethau lefel uchaf. Defnyddiodd Kasparov yr agoriad hwn, a ystyriwyd yn hen ffasiwn, yn llwyddiannus, mewn gêm ym 1990 yn erbyn Karpov ac mewn gemau gyda Short ac Anand. <ref>{{Cite book|last=Linder|first=Isaak|date=2009|title=Garry Kasparov. Life and the Game|url=https://xchess.ru/shakhmatnye-knigi/garri-kasparov-zhizn-i-igra.html?ysclid=l519mpgrrn549081242|publisher=AST Publishing|page=398|isbn=978-5-17-057379-0|access-date=2023-06-25|archive-date=2022-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20221113042514/https://xchess.ru/shakhmatnye-knigi/garri-kasparov-zhizn-i-igra.html?ysclid=l519mpgrrn549081242|url-status=dead}}</ref> Gelwir un cangen o'r Amrywiad Szen yn yr Amddiffyniad Sisilaidd yn Gambit Kasparov.<ref name="gameknot">{{Cite web|url=https://gameknot.com/chess-opening/sicilian-szen-variation-dely-kasparov-gambit-b44?nd=573|title=Chess Openings, Sicilian, Szen variation, Dely-Kasparov gambit (B44)|website=GameKnot|access-date=12 Rhagfyr 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111101022631/http://gameknot.com/chess-opening/sicilian-szen-variation-dely-kasparov-gambit-b44?nd=573|archivedate=1 Tachwedd 2011}}</ref> Defnyddiodd Kasparov yr amrywiad hwn yn y 12fed a'r 16eg gêm yn yr ornest gyda Karpov ym 1985; ac yn yr ail o'r gemau hyn, fe enillodd.<ref name="gameknot" /> Enghraifft enwog arall o ennill gêm bwysig gyda symudiad newydd agoriadol yw 10fed gêm Kasparov yn ei ornest ym 1995 yn erbyn Anand. Ar y 14fed symudiad, mewn sefyllfa adnabyddus yn amrywiad Agored yn y Rui Lopez, chwaraeodd Kasparov symudiad newydd ac aberthu castell, a cael ymosodiad llwyddiannus. {{Sfn|Linder|2009}} Mae Kasparov wedi cyd-ysgrifennu nifer o lyfrau ar theori agoriadol. <ref name="Modern-Chess-Part-One">{{Cite book|last=Kasparov|first=Garry|year=2007|title=Modern Chess, Part One: Revolution in the 70s|publisher=Everyman Chess|isbn=978-1-85744-422-3}}</ref> === Gradd gwyddbwyll === Deil Kasparov y record am yr amser hiraf fel y chwaraewr yn safle Rhif Un y Byd - o 1984 i 2005 (rhannodd Kramnik safle rhif Un gydag ef unwaith, ar restr graddio Ionawr, 1996 FIDE). <ref>{{Cite web|url=http://chess.eusa.ed.ac.uk/Chess/Trivia/AlltimeList.html|title=All Time rankings|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091126000035/http://chess.eusa.ed.ac.uk/Chess/Trivia/AlltimeList.html|archivedate=26 Tachwedd 2009}}</ref> Roedd ar frig rhestr graddio y CGP ar ôl cael ei ddiarddel gan FIDE. Ar adeg ei ymddeoliad, roedd yn dal i fod yn Rhif Un yn y byd, gyda sgôr o 2812. Mae ei radd yn cael ei nodi fel 'segur' ers rhestr graddio Ionawr 2006. <ref>{{Cite web|url=http://www.fide.com/ratings/toparc.phtml?cod=81|title=FIDE Archive: Top 100 Players July 2005|access-date=11 Awst 2007|date=18 Ebrill 2007|publisher=World Chess Federation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070629035231/http://www.fide.com/ratings/toparc.phtml?cod=81|archivedate=29 Mehefin 2007}}</ref> Ym mis Ionawr, 1990 cafodd Kasparov y gradd FIDE uchaf erioed (ar y pryd), gan basio 2800 a thorri record Fischer o 2785. Erbyn rhestr graddio FIDE yng Ngorffennaf, 1999 ac Ionawr, 2000, roedd Kasparov wedi cyrraedd Gradd Elo o 2851, yr uchaf erioed ar y pryd. Daliodd y record honno nes i Carlsen gyrraedd 2861 ym mis Ionawr, 2013. <ref name="chessvibesDec2012">{{Cite web|url=http://www.chessvibes.com/reports/carlsen-beats-kasparovs-rating-record-in-london|title=Carlsen beats Kasparov's rating record in London|date=8 December 2012|publisher=Chessvibes|access-date=3 Ionawr 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116094745/http://www.chessvibes.com/reports/carlsen-beats-kasparovs-rating-record-in-london|archivedate=16 Ionawr 2013}}</ref> === Campau eraill === Mae Kasparov yn dal y record am y nifer fwyaf o fuddugoliaethau twrnamaint proffesiynol yn olynol, gan ddod yn gyntaf, neu'n gyfartal gyntaf mewn pymtheg twrnamaint unigol rhwng 1981 a 1990. <ref>{{Cite book|last=Roudik|first=Peter|title=Culture and Customs of the Caucasus|url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000roud|publisher=Greenwood Press|year=2009|isbn=978-0-313-34885-3|location=Westport, Connecticut|page=[https://archive.org/details/culturecustomsof0000roud/page/186 186]}}</ref> Gorffennodd y rhediad yn Linares 1991, pan orffennodd Kasparov yn ail, hanner pwynt y tu ôl i Ivanchuk ar ôl colli eu gêm unigol. Dyma fanylion y rhediad:<ref name="chessmetrics"/> * Frunze1981, Pencampwriaeth yr Undeb Sofietaidd, 12½/17, =1af; * Bugojno1982, 9½/13, 1af; * Moscow 1982, Rhwngzonal, 10/13, 1af; * Niksic 1983, 11/14, 1af; * OHRA [[Rhanbarth Brwsel-Prifddinas|Brwsel]] 1986, 7½/10, 1af; * [[Rhanbarth Brwsel-Prifddinas|Brwsel]] SWIFT 1987, 8½/11, =1af; * [[Amsterdam]] Optiebeurs 1988, 9/12, 1af; * [[Belfort]] (Cwpan y Byd) 1988, 11½/15, 1af; * Moscow 1988, Pencampwriaeth yr Undeb Sofietaidd, 11½/17, =1af; * [[Reykjavík]] (Cwpan y Byd) 1988, 11/17, 1af; * [[Barcelona]] (Cwpan y Byd) 1989, 11/16, =1af; * Skellefteå (Cwpan y Byd) 1989, 9½/15, =1af; * [[Tilburg]] 1989, 12/14, 1af; * [[Beograd|Belgrâd]] (Banc Buddsoddi) 1989, 9½/11, 1af; * Linares1990, 8/11, 1af. Aeth Kasparov am naw mlynedd gan ennill pob uwch-dwrnamaint a chwaraeodd, yn ogystal â ymladd ei bum gornest gyda Karpov. Ei unig fethiant yn y cyfnod hwn mewn twrnamaint neu gemau oedd yr ornest am Bencampwriaeth y Byd ym 1984 yn erbyn Karpov. Ar ddiwedd y 1990au, aeth Kasparov ar rediad hir arall o ddeg buddugoliaeth uwch-dwrnamaint yn olynol.<ref>{{Cite web|title=Kramnik-Leko, Anand-Kasparov Drawn. Leko Takes Title|date=9 Mawrth 2003|url=https://en.chessbase.com/post/kramnik-leko-anand-kasparov-drawn-leko-takes-title|access-date=3 Medi 2003|archivedate=3 Medi 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903132310/http://en.chessbase.com/post/kramnik-leko-anand-kasparov-drawn-leko-takes-title}}</ref> * Wijk aan Zee Hoogovens 1999, 10/13, 1af; * Linares 1999, 10½/14, 1af; * [[Sarajevo]] 1999, 7/9, 1af; * Wijk aan Zee Corus 2000, 9½/13, 1af; Linares 2000, 6/10, =1af; * [[Sarajevo]] 2000, 8½/11, 1af; * Wijk aan Zee Corus 2001, 9/13, 1af; * Linares 2001, 7.5/10, 1af; * [[Astana]] 2001, 7/10, 1af; * Linares 2002, 8/12, 1af. Yn y buddugoliaethau twrnamaint hyn, cafodd Kasparov 53 buddugoliaeth, 61 gêm gyfartal ac 1 colled mewn 115 gêm, ei unig golled yn erbyn Ivan Sokolov yn Wijk aan Zee 1999. == Gwyddbwyll a chyfrifiaduron == Gweithredodd Acorn Computers fel un o'r noddwyr i ornest gyn-derfynol Ymgeiswyr Kasparov yn erbyn Korchnoi ym 1983, a dyma gyflwyniad cyntaf Kasparov i gyfrifiaduron. Dyfarnwyd BBC Micro iddo, ac aeth ag o yn ôl gydag ef i Baku, gan ei wneud efallai yn un o'r microgyfrifiaduron Gorllewinol cyntaf i gyrraedd yr Undeb Sofietaidd bryd hynny.<ref>{{Cite web|title=How it all started|date=24 Rhagfyr 2017|url=https://en.chessbase.com/post/garry-kasparov-on-how-it-all-started|access-date=14 Hydref 2019|archivedate=14 Hydref 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191014160038/https://en.chessbase.com/post/garry-kasparov-on-how-it-all-started}}</ref> [[Garry Kasparov yn erbyn Deep Blue|Chwaraeodd Kasparov yn erbyn deep Blue,]] uwchgyfrifiadur IBM, mewn dwy ornest o chwech gêm. [[Delwedd:Kasparov-18.jpg|alt=refer to caption|de|bawd| Gwisgodd Kasparov sbectol 3D yn ei gêm yn erbyn y rhaglen X3D Fritz.]] Ym mis Ionawr 2003, cymerodd ran mewn gornest chwe gêm gyda rheoli amser clasurol, efo cronfa gwobr $1miliwn, yn erbyn 'Deep Junior'. Galwyd hon yn 'Bencampwriaeth y Byd - Dyn vs Peiriant'.<ref>{{Cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=599|title=Kasparov vs Deep Junior in January 2003|date=15 November 2002|access-date=11 August 2007|publisher=ChessBase|archivedate=26 Medi 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926223847/http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=599}}</ref> Gallai'r peiriant werthuso tair miliwn o safleoedd yr eiliad.<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2003/TECH/fun.games/02/08/cnna.kasparov/|title=Kasparov: "Intuition versus the brute force of calculation"|access-date=11 Awst 2007|date=10 Chwefror 2003|publisher=CNN|archive-date=11 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070911023617/http://www.cnn.com/2003/TECH/fun.games/02/08/cnna.kasparov/}}</ref> Ar ôl buddugoliaeth yr un a thair gêm gyfartal, doedd dim ond un gêm i fynd. Ar ôl cyrraedd safle teilwng, cynigiodd Kasparov gêm gyfartal, a dderbyniwyd gan dîm Deep Junior. Pan ofynnwyd iddo pam ei fod wedi cynnig gêm gyfartal, dywedodd Kasparov ei fod ofn gwneud camgymeriad. <ref>{{Cite web|url=http://www.thechessdrum.net/tournaments/Kasparov-DeepJr/|title=Kasparov & Deep Junior fight 3–3 to draw!|access-date=11 Awst 2007|last=Shabazz|first=Damian|publisher=The Chess Drum|archivedate=27 Medi 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927222722/http://www.thechessdrum.net/tournaments/Kasparov-DeepJr/}}</ref> Deep Junior oedd y peiriant cyntaf i guro Kasparov gyda Du gyda rheolaeth amser safonol. <ref>{{Cite web|title=Kasparov knows more about Deep Junior than we do|publisher=[[ChessBase]]|date=15 Chwefror 2003|url=http://en.chessbase.com/home/TabId/211/PostId/4000799|archiveurl=https://archive.today/20130829184940/http://en.chessbase.com/home/TabId/211/PostId/4000799|archivedate=29 August 2013|access-date=27 August 2013}}</ref> == Gwleidyddiaeth a safbwyntiau gwleidyddol == === Rwsia === ==== Gweithgareddau gwleidyddol cynnar ==== Roedd taid Kasparov yn gomiwnydd rhonc, ond dechreuodd Garry gael amheuon am system wleidyddol yr Undeb Sofietaidd yn dair-ar ddeg oed pan deithiodd dramor am y tro cyntaf ym 1976 i Baris ar gyfer twrnamaint gwyddbwyll. <ref>[https://www.persuasion.community/p/kasparov#details 'Garry Kasparov on Resisting Authoritarianism']. Persuasion, 27 Tachwedd 2021, adalwyd 5 Ebrill 2023</ref> Ym 1981, yn ddeunaw oed, darllenodd 'The Gulag Archipelago' gan [[Aleksandr Solzhenitsyn]], ar ôl prynu copi ohono tra dramor. <ref>{{Cite web|url=https://conversationswithbillkristol.org/transcript/garry-kasparov-transcript|title=Garry Kasparov Transcript|date=25 Ebrill 2018|website=Conversations with Bill Kristol|publisher=The Foundation for Constitutional Government|access-date=6 Mehefin 2017|archivedate=20 Gorffennaf 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180720165728/http://conversationswithbillkristol.org/transcript/garry-kasparov-transcript/}}</ref> Serch hynny, ymunodd Kasparov â Phlaid Gomiwnyddol yr Undeb Sofietaidd ym 1984, ac fe'i hetholwyd i Bwyllgor Canolog y Komsomol (Comiwnyddion Ifanc) ym 1987. Gadawodd y blaid ym 1990. <ref>{{Cite web|title=Kasparov|url=https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/dv/afet24052007_cvkasparov_/afet24052007_cvkasparov_en.pdf|access-date=24 June 2021|archivedate=5 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205100817/https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/dv/afet24052007_cvkasparov_/afet24052007_cvkasparov_en.pdf}}</ref> Ym mis Mai, 1990 bu Kasparov yn helpu creu 'Plaid Ddemocrataidd Rwsia', <ref>Nick Gillespie, [https://www.kasparov.com/garry-kasparovs-gambit-reason-november-19-2021/ 'Garry Kasparov's Gambit|Reason|November 19, 2021']. Garry Kasparov official website, 19 Tachwedd 2021, adalwyd 5 Ebrill 2023</ref> ond gadawodd y blaid ar 28 Ebrill, 1991 ar ôl ei chynhadledd. <ref>{{Cite web|url=http://friends-partners.org/friends/news/omri/1991/04/910429.html(opt,text,unix,english,,new)|title=Split in Democratic Party of Russia|last=Tolz|first=Vera|date=29 Ebrill 2018|website=friends-partners.org|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|access-date=17 Medi 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180917105402/http://friends-partners.org/friends/news/omri/1991/04/910429.html(opt,text,unix,english,,new)|archivedate=17 Medi 2018}}</ref> Bu Kasparov hefyd yn ymwneud â chreu bloc partïon "Dewis Rwsia" ym mis Mehefin, 1993. Cymerodd ran yn ymgyrch etholiadol [[Boris Yeltsin]] yn 1996. Yn 2001 mynegodd ei gefnogaeth i'r sianel deledu Rwsiaidd NTV. Wedi iddo ymddeol o wyddbwyll yn 2005, trodd Kasparov at wleidyddiaeth a chreu'r Ffrynt Sifil Unedig, mudiad cymdeithasol gyda'r prif nod o "weithio i warchod democratiaeth [[Etholiad|etholiadol]] yn Rwsia". <ref>{{Cite news|url=http://www.mosnews.com/news/2005/05/18/kasparovfront.shtml|archive-url=https://archive.today/20070509165213/http://www.mosnews.com/news/2005/05/18/kasparovfront.shtml|archive-date=9 Mai 2007|publisher=MOSNeWS.com|title=Russian Chess Legend Kasparov to Establish United Civil Front|date=18 Mai 2005}}</ref> Mae wedi addo "adfer democratiaeth" yn Rwsia trwy adfer 'rheolaeth y gyfraith'.<ref>{{Cite news|title=Kasparov leads demonstration against Putin's rule|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/kasparov-leads-demonstration-against-putins-rule-452536.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090310204529/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/kasparov-leads-demonstration-against-putins-rule-452536.html|archive-date=10 Mawrth 2009|work=The Independent on Sunday|date=10 Mehefin 2007|access-date=17 Tachwedd 2010}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4155/is_20050312/ai_n13466947|title=Chess champ Kasparov's new gambit: politics|access-date=11 Awst 2007|date=12 Mawrth 2005|work=Chicago Sun-Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825064913/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4155/is_20050312/ai_n13466947|archive-date=25 Awst 2013}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3724/is_20070421/ai_n19047082|title=Why Putin will stop at nothing to smash the new Russian revolution|access-date=11 Awst 2007|date=21 Ebrill 2007|work=The Spectator|location=UK|first=Anne|last=Applebaum|archive-url=https://web.archive.org/web/20080622055528/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3724/is_20070421/ai_n19047082|archive-date=22 June 2008}}</ref> Flwyddyn yn ddiweddarach i hyn daeth y Ffrynt Sifil Unedig yn rhan o glymblaid 'Y Rwsia Arall'. Bu Kasparov yn allweddol wrth sefydlu'r glymblaid, sy'n gwrthwynebu llywodraeth Putin. Cafodd y Rwsia Arall ei boicotio gan arweinwyr gwrthbleidiau eraill Rwsia, Yaboko ac Undeb y Lluoedd Cywir, oherwydd ei bod yn cynnwys grwpiau cenedlaetholgar a radicalaidd. Mae Kasparov wedi beirniadu'r ddwy blaid hon fel rhai sydd mewn gwirionedd o dan adain y [[Y Cremlin|Kremlin]].<ref>{{Cite web|url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=46B73D00E4AC1|title=Non-partying system|access-date=19 Awst 2007|archivedate=12 Awst 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070812040535/http://www.kasparov.ru/material.php?id=46B73D00E4AC1}}</ref> Ym mis Ebrill, 2005 cafodd Kasparov ei daro yn ei ben gyda bwrdd gwyddbwyll yr oedd newydd ei arwyddo. Dywedwyd i'r ymosodwr ddatgan: "Roeddwn i'n eich edmygu fel chwaraewr gwyddbwyll, ond fe wnaethoch chi roi'r gorau i hynny dros wleidyddiaeth" yn union cyn yr ymosodiad. <ref>{{Cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2344|title=Pictures of the Moscow assault|access-date=11 Awst 2007|date=22 Ebrill 2005|website=The Federal Post|publisher=Chessbase|archivedate=12 Awst 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070812033554/http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2344}}</ref> Bu sawl digwyddiad arall ers hynny, gan gynnwys creulondeb yr heddlu ac aflonyddu honedig gan wasanaeth cudd Rwsia. <ref>{{Cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2393|title=Kasparov manhandled by police at Moscow protest|access-date=11 Awst 2007|date=16 Mai 2005|website=Moscow Times|publisher=Chessbase|archivedate=7 Awst 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070807184733/http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2393}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2486|title=Breaking news: Kasparov assaulted again|access-date=11 Awst 2007|date=30 Mehefin 2005|website=Mosnewsm.com|publisher=Chessbase|archivedate=7 Awst 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070807102236/http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2486}}</ref> [[Delwedd:MarchNesoglas09juneSpB1.jpg|alt=refer to caption|de|bawd| Kasparov yn nhrydedd Orymdaith yr Anghydffurfwyr yn [[St Petersburg]] ar 9 Mehefin 2007]] Helpodd Kasparov i drefnu 'Gorymdaith yr Anghydffurfwyr' yn St. Petersburg 3 Mawrth 2007 a 'Gorymdaith yr Anghydffurfwyr' 24 Mawrth 2007 y ddau yn cynnwys miloedd o bobl yn gorymdeithio yn erbyn Putin a Llywodraethwraig St Petersburg Valentina Matviyenko.<ref>{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2007/WORLD/europe/03/03/russia.protest.ap/index.html|title=Anti-Kremlin protesters beaten by police|access-date=11 Awst 2007|date=3 Mawrth 2007|publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20070314235206/http://edition.cnn.com/2007/WORLD/europe/03/03/russia.protest.ap/index.html|archive-date=14 Mawrth 2007}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6492447.stm|title=Russian opposition demo quashed|access-date=11 Awst 2007|date=25 Mawrth 2005|work=BBC News|location=London|archive-date=30 Mawrth 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330040944/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6492447.stm}}</ref> Arweiniodd Kasparov wrthdystiad o blaid democratiaeth ym Moscow ym mis Ebrill 2007. Ar ôl iddo ddechrau fodd bynnag, daeth dros 9,000 o heddlu a chipio bron pawb. Rhybuddiwyd Kasparov gan swyddfa’r erlyniad ddiwrnod cyn yr orymdaith bod unrhyw un sy’n cymryd rhan mewn perygl o gael ei arestio. Daliwyd ef am ryw ddeg awr ac yna dirwywyd ef a'i ryddhau. <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6554989.stm|title=Kasparov arrested at Moscow rally|access-date=11 Awst 2007|date=17 Ebrill 2007|work=BBC News|location=London|archive-date=17 August 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070817115217/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6554989.stm}}</ref> Yn ddiweddarach cafodd ei alw i ateb cyhuddiad gan yr [[Gwasanaeth Diogelwch Ffederal (Ffederasiwn Rwsia)|FSB]] am dorri cyfreithiau gwrth-eithafiaeth Rwsia. <ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/cms/s/27e706a8-ed4a-11db-9520-000b5df10621.html|title=Russian intelligence to quiz Kasparov over "inciting extremism"|access-date=11 Awst 2007|last=Buckley|first=neil|date=18 Ebrill 2007|website=Financial Times|archivedate=12 Medi 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070912094736/http://www.ft.com/cms/s/27e706a8-ed4a-11db-9520-000b5df10621.html}}</ref> Wrth siarad am Kasparov yn 2007, dywedodd y cyn-asiant KGB Oleg Kalugin: "Nid wyf yn siarad yn fanwl&nbsp;- mae pobl oedd yn eu hadnabod i gyd wedi marw nawr oherwydd eu bod wedi lleisio, roedden nhw'n agored. Rwy'n dawel. Dim ond un dyn sy'n lleisiol ac efallai ei fod mewn trafferth: pencampwr gwyddbwyll y byd Kasparov. Mae wedi bod yn ddi-flewyn-ar-dafod yn ei ymosodiadau ar Putin a chredaf ei bod yn debyg mai ef sydd nesaf ar y rhestr." ==== Ymgeisydd arlywyddol (2008) ==== Ar 30 Medi, 2007 ymunodd Kasparov â ras arlywyddol Rwsia, gan dderbyn 379 o 498 o bleidleisiau mewn cyngres y glymblaid 'Y Rwsia Arall' a gynhaliwyd ym Moscow. <ref>{{Cite news|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2007-09-30-kasparov_N.htm|title=Kasparov runs for Russian presidency|date=1 Hydref 2007|agency=Associated Press|access-date=26 Mawrth 2017|archive-date=5 Mawrth 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305104042/http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2007-09-30-kasparov_N.htm}}</ref> Ym mis Hydref 2007, cyhoeddodd Kasparov ei fwriad i sefyll am arlywyddiaeth Rwsia fel ymgeisydd 'Y Rwsia Arall' ac addawodd ymladd dros Rwsia "ddemocrataidd a chyfiawn". Yn ddiweddarach y mis hwnnw teithiodd i'r Unol Daleithiau, ac ymddangosodd ar nifer o raglenni teledu poblogaidd. <ref>{{Cite web|date=2007-10-24|title=Kasparov vs Wolf Blitzer on CNN's Late Edition|url=https://en.chessbase.com/post/kasparov-vs-wolf-blitzer-on-cnn-s-late-edition|access-date=2022-06-27|website=Chess News|language=en}}</ref> Ym mis Tachwedd, 2007 cafodd Kasparov a phrotestwyr eraill eu cadw gan yr heddlu mewn rali Rwsia Arall ym Moscow, a ddenodd 3,000 o wrthdystwyr i brotestio yn erbyn twyll etholiadol. Yn dilyn ymgais gan tua 100 o brotestwyr i orymdeithio trwy linellau'r heddlu i’r comisiwn etholiadol, a oedd wedi gwahardd ymgeiswyr Rwsia Arall rhag etholiadau seneddol, gwnaethpwyd arestiadau. Dywedodd yr awdurdodau yn Rwsia fod rali wedi'i chymeradwyo ond nid unrhyw orymdaith, gan arwain at gadw nifer o wrthdystwyr. <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7110910.stm|title=Kasparov seized by Russian Police|access-date=24 Tachwedd 2007|date=24 Tachwedd 2007|work=BBC News|location=London|archive-date=22 Mawrth 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322122242/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7110910.stm}}</ref> Wedi hynny cafodd Kasparov ei gyhuddo o geisio gwrthsefyll ei arestio a threfnu protest anawdurdodedig, a chafodd ddedfryd o garchar am bum niwrnod. Apeliodd Kasparov y cyhuddiadau, gan ddweud ei fod wedi bod yn dilyn gorchmynion a roddwyd gan yr heddlu. Cafodd ei ryddhau o'r carchar ar 29 Tachwedd. <ref>{{Cite news|first=Misha|last=Japaridze|title=Kasparov released from Moscow jail|url=https://www.usatoday.com/news/world/2007-11-29-kasparov-released_N.htm|agency=Associated Press|date=28 Tachwedd 2007|access-date=28 Tachwedd 2007|archive-date=9 Mai 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509084226/http://www.usatoday.com/news/world/2007-11-29-kasparov-released_N.htm}}</ref> Gwawdiodd Putin Kasparov am ei ddefnydd o Saesneg yn hytrach na Rwsieg wrth siarad yn y rali.<ref>[https://web.archive.org/web/20071221162206/http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757_1691279,00.html A Bible, But No E-mail] ''Time''</ref> Ym mis Rhagfyr, 2007 cyhoeddodd Kasparov ei fod rhaid iddo dynnu ei ymgeisyddiaeth arlywyddol yn ôl oherwydd ei anallu i rentu neuadd gyfarfod lle gallai o leiaf 500 o'i gefnogwyr ymgynnull. Gyda'r dyddiad cau yn dod i ben ar y dyddiad hwnnw, eglurodd ei bod yn amhosibl iddo redeg. Roedd cyfreithiau etholiad Rwsia yn gofyn am ddigon o le mewn neuadd gyfarfod ar gyfer cefnogwyr. Cyhuddodd llefarydd Kasparov y llywodraeth o ddefnyddio'u dylanwad i atal unrhyw un rhag rhentu neuadd addas iddynt a dywedodd fod y comisiwn etholiadol wedi gwrthod cynnig a fyddai wedi caniatáu niferoedd llai yn hytrach nag un cynulliad mawr mewn neuadd gyfarfod. ==== Gwrthwynebiad i weinyddiaeth Putin (2010-2013) ==== Roedd Kasparov yn drefnydd allweddol ac ymhlith y llofnodwyr cyntaf o'r ymgyrch ar-lein "Rhaid i Putin fynd", “ a ddechreuwyd ar 10 Mawrth 2010. Ynddo ceir galwad ar i asiantaethau gorfodi'r gyfraith yn Rwsia i anwybyddu gorchmynion Putin. Erbyn Mehefin 2011, roedd 90,000 wedi llofnodi. Er bod awdur y ddeiseb yn parhau i fod yn ddienw, bu cryn ddyfalu mai Kasparov ydoedd mewn gwirionedd.<ref name="kasparov0604">{{Cite web|url=http://www.ej.ru/?a=note&id=10000|title=Гарри Каспаров. Возьмемся за руки, друзья... "ЕЖ", 6 Ebrill 2010|publisher=Ej.ru|access-date=17 January 2012|archivedate=11 Mawrth 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311162237/http://www.ej.ru/?a=note&id=10000}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://igeid.livejournal.com/51463.html|title=Игорь Эйдман. Открытое письмо организаторам кампании по сбору подписей|publisher=Igeid.livejournal.com|date=25 Mawrth 2010|access-date=17 Ionawr 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120305151607/http://igeid.livejournal.com/51463.html|archivedate=5 Mawrth 2012}}</ref> Ar 31 Ionawr 2012 cynhaliodd Kasparov gyfarfod o arweinwyr y gwrthbleidiau oedd yn cynllunio gorymdaith dorfol ar 4 Chwefror 2012. Ymhlith arweinwyr gwrthbleidiau eraill a fynychodd roedd Alexey Navalny ac Yevgeniya Chirikova.<ref>{{Cite news|title=Protest Organizers Meet to Settle on Demands|pages=12–27|work=[[Moscow Times]]|date=1 Chwefror 2012|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/protest-organizers-meet-to-settle-on-demands/452086.html|access-date=3 Chwefror 2012|archive-date=4 Chwefror 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204063932/http://www.themoscowtimes.com/news/article/protest-organizers-meet-to-settle-on-demands/452086.html}}</ref> Cafodd Kasparov ei arestio a’i guro y tu allan i lys ym Moscow ar 17 Awst 2012 tra’n mynychu’r ddedfryd yn ymwneud â’r band pync [[Pussy Riot]].<ref>{{Cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=8416|title=Breaking news: Kasparov arrested and beaten at Pussy Riot trial|publisher=Chessbase|date=17 August 2012|access-date=20 October 2013|archivedate=19 Awst 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120819012034/http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=8416}}</ref> Ar 24 Awst, cafodd y cyhuddiadau yn ei erbyn ei fod wedi cymryd rhan mewn protest anawdurdodedig eu rhoi o'r neilltu. Dywedodd y Barnwr Yekaterina Veklich nad oedd "unrhyw sail i gredu tystiolaeth yr heddlu".<ref>{{Cite news|title=Moscow court acquits Garry Kasparov|url=https://www.tert.am/en/news/2012/08/25/kasparov/1289403|work=[[Tert.am]]|date=25 Awst 2012|access-date=6 Rhagfyr 2021|archive-date=21 Chwefror 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230221221503/https://www.tert.am/en/news/2012/08/25/kasparov/1289403}}</ref> Yn ddiweddarach diolchodd Kasparov i'r holl blogwyr a gohebwyr a ddarparodd dystiolaeth fideo a oedd wedi gwrth-ddweud tystiolaeth yr heddlu.<ref>{{Cite web|url=http://www.kasparov.com/314/|title=Kasparov Declared Innocent in Unprecedented Case|date=21 Ionawr 2013|website=Kasparov|access-date=12 Chwefror 2020|archivedate=12 Chwefror 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200212184326/http://www.kasparov.com/314/}}</ref> Ysgrifennodd Kasparov ym mis Chwefror 2013 fod “ffasgaeth wedi dod i Rwsia. . . . Nid yw Prosiect Putin, yn union fel yr hen Brosiect Hitler, ddim byd ond cynllwyn gan y bobl fawr sy'n rheoli. Nid oedd rheolaeth ffasgaidd erioed yn ganlyniad o ewyllys rydd y bobl. Roedd yn ffrwyth cynllwyn gan y bobl fawr oedd yn rheoli!”<ref>{{Cite web|last=Kasparov|first=Garry|title=Fascism in Our Own Backyard|url=http://www.kasparov.com/fascism-in-our-own-backyard/|publisher=Garry Kasparov|access-date=2 Tachwedd 2013|date=6 Chwefror 2013|archivedate=3 Tachwedd 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103061911/http://www.kasparov.com/fascism-in-our-own-backyard/}}</ref> Ym mis Ebrill 2013 gwadodd Kasparov sibrydion ei fod yn bwriadu gadael Rwsia am byth. “Rwyf yn gweld y sibrydion hyn yn drist iawn ac, yn fwy na hynny, yn syndod,” ysgrifennodd. “Doeddwn i ddim yn gallu ymateb ar unwaith oherwydd roeddwn i mewn cymaint o sioc fel bod datganiad mor anhygoel o anghywir.<ref>{{Cite web|last=Kasparov|first=Garry|title=The Doubling of VVP|url=http://www.kasparov.com/the-doubling-of-vvp/|publisher=Garry Kasparov|access-date=7 Tachwedd 2013|date=24 Ebrill 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131026063733/http://www.kasparov.com/the-doubling-of-vvp/|archivedate=26 Hydref 2013}}</ref> Tri mis yn ddiweddarach, fodd bynnag, ffodd Kasparov Rwsia. Ar 6 Mehefin 2013 cyhoeddodd ei fod wedi gadael ei famwlad oherwydd ofn erledigaeth am ei safbwyntiau gwleidyddol. <ref>Kirit Radia, [https://abcnews.go.com/International/chess-grand-master-garry-kasparov-latest-russian-flee/story?id=19339362 'Chess Grand Master Is Latest Russian To Flee']. ABC News, 6 Mehefin 2013, retrieved 1 Mawrth 2023</ref> Yng nghynhadledd Menywod yn y Byd 2013, dywedodd Kasparov wrth Michael Moynihan o'r 'The Daily Beast' nad oedd democratiaeth bellach yn bodoli yn yr hyn a alwodd yn “unbennaeth” Rwsia. <ref name="dailybeast">{{Cite news|last=Kasparov|first=Garry|title=I Will Not Return to the Dark Reality of Putin's Russia|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/06/20/my-fight-for-russia-goes-on-garry-kasparov-declares.html|work=The Daily Beast|access-date=14 Tachwedd 2013|date=20 Mehefin 2013|archive-date=27 Tachwedd 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127203941/http://www.thedailybeast.com/articles/2013/06/20/my-fight-for-russia-goes-on-garry-kasparov-declares.html}}</ref> [[Delwedd:Oslo_Freedom_Forum_2018_Press_Conference_(103112).jpg|alt=refer to caption|bawd| Kasparov yn Fforwm Rhyddid Oslo 2018]] Dywedodd Kasparov mewn cynhadledd i'r wasg ym mis Mehefin, 2013 ei fod yn amau pe bai'n dychwelyd i Rwsia, na fyddai'n cael gadael, yn arbennig o ystyried gwrthdaro parhaus Putin a'r anghydffurfwyr. “Felly am y tro,” meddai, “rwy'n ymatal rhag dychwelyd i Rwsia.” Esboniodd yn fuan wedi hynny mewn erthygl yn ''The Daily Beast'' na fwriadodd hyn fel “datganiad o adael fy ngwlad enedigol, yn barhaol neu fel arall”, ond fel mynegiant o “realiti tywyll y sefyllfa yn Rwsia heddiw, lle mae bron i hanner aelodau Cyngor Cydlynu'r wrthblaid yn destun ymchwiliad troseddol ar gyhuddiadau di-sail". Nododd fod swyddfa'r erlynydd ym Moscow yn "agor ymchwiliad a fyddai'n cyfyngu ar fy ngallu i deithio", a fyddai'n gwneud yn amhosibl iddo gyflawni "ymrwymiadau siarad proffesiynol" ac yn rhwystro ei "waith ar gyfer Sefydliad Gwyddbwyll Kasparov di-elw, sydd â chanolfannau yn Ninas Efrog Newydd, Brwsel a Johannesburg, er hyrwyddo gwyddbwyll mewn addysg".<ref name="dailybeast"/> Ysgrifennodd Kasparov ymhellach yn ei erthygl yn y ''Daily Beast'' ym mis Mehefin, 2013 fod y protestiadau torfol ym Moscow deunaw mis ynghynt yn erbyn yr etholiadau twyllodrus yn Rwsia wedi bod yn “eiliad falch i mi”. Roedd yn cofio, ar ôl ymuno â mudiad yr wrthblaid ym mis Mawrth, 2005 ei fod wedi cael ei feirniadu am geisio uno "pob elfen gwrth-Pwtin yn y wlad i orymdeithio gyda'i gilydd waeth beth fo'u ideoleg". Felly, roedd gweld "cannoedd o faneri yn cynrychioli pob grŵp o ryddfrydwyr i genedlaetholwyr i gyd yn gorymdeithio gyda'i gilydd ar gyfer 'Rwsia Heb Putin' yn gwireddu breuddwyd." Ac eto roedd y mwyafrif o Rwsiaid, meddai, yn parhau i “gysgu” hyd yn oed wrth i Putin “dynnu mwgwd simsan democratiaeth i ffwrdd a datgelu ei hun fel y darpar unben KGB y buodd erioed”. <ref>{{Cite news|last=Kasparov|first=Garry|title=I Will Not Return to the Dark Reality of Putin's Russia|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/06/20/my-fight-for-russia-goes-on-garry-kasparov-declares.html|work=The Daily Beast|access-date=18 Tachwedd 2013|date=20 June 2013|archive-date=27 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127203941/http://www.thedailybeast.com/articles/2013/06/20/my-fight-for-russia-goes-on-garry-kasparov-declares.html}}</ref> Ymatebodd Kasparov gan bostio ar Trydar am erthygl ym mis Medi 2013 o'r ''[[The New York Times]]'' gan Putin. “Rwy’n gobeithio bod Putin wedi cymryd gofal digonol,” trydarodd. “Mae'n newyddiadurwr Rwsiaidd ac fe all ei fywyd fod mewn perygl difrifol!” Hefyd: “Fedra ni ddisgwyl erthyglau yn y ''New York Times'' gan [[Robert Mugabe|Mugabe]] ar etholiadau teg, [[Fidel Castro|Castro]] ar ryddid llefaru, a [[Kim Jong-un]] ar ddiwygio carchardai? Echel Rhagrith." <ref>{{Cite web|title=Checkmate: Garry Kasparov rips apart 'pathetic' NYT for providing Putin a platform for 'condescending propaganda'|url=http://twitchy.com/2013/09/11/checkmate-garry-kasparov-rips-apart-pathetic-nyt-for-providing-putin-a-platform-for-condescending-propaganda/|publisher=Twitchy|access-date=5 December 2013|date=11 September 2013|archivedate=16 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131216072350/http://twitchy.com/2013/09/11/checkmate-garry-kasparov-rips-apart-pathetic-nyt-for-providing-putin-a-platform-for-condescending-propaganda/}}</ref> Ysgrifennodd Kasparov ym mis Gorffennaf 2013 am y prawf yn Kirov o un o arweinyddion yr wrthblaid, Navalny, a oedd wedi'i ddyfarnu'n euog "ar gyhuddiadau di-sail o ladrad", yn gweld yr erlynydd, er syndod mawr, yn gofyn am ei ryddhau drannoeth tra'n aros apêl. “Mae’r broses farnwrol a’r broses ddemocrataidd yn Rwsia,” ysgrifennodd Kasparov, “yn watwariaeth gywrain a grëwyd i dynnu sylw’r dinesydd cartref, ac i helpu arweinwyr y Gorllewin osgoi wynebu’r ffaith lletchwith bod Rwsia unwaith eto yn unbennaeth”. Eto i gyd, teimlai Kasparov, beth bynnag oedd yn gyfrifol am hyn, “mae fy optimistiaeth yn dweud wrthyf ei fod yn arwydd cadarnhaol. Ar ôl mwy na 13 mlynedd o ormes o dan Putin, mae unrhyw beth gwahanol yn dda."<ref>{{Cite web|last=Kasparov|first=Garry|title=Kasparov: Why cracks are starting to appear in Putin's Russia|url=http://edition.cnn.com/2013/07/26/opinion/opinion-kasparov-russia/|publisher=CNN|access-date=27 Tachwedd 2013|date=26 Gorffennaf 2013|archivedate=7 Hydref 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131007090901/http://edition.cnn.com/2013/07/26/opinion/opinion-kasparov-russia/}}</ref> Siaradodd Kasparov yn erbyn uno anghyfreithlon Crimea a Rwsia yn 2014 ac mae wedi datgan y dylid dychwelyd rheolaeth o [[Penrhyn y Crimea|Crimea]] i’r Wcráin heb unrhyw amodau, ar ôl dymchwel Putin. Rhwystrwyd gwefan Kasparov gan asiantaeth sensoriaeth Rwsia, Roskomnadzor, ar gais yr erlynydd cyhoeddus, oherwydd mae'n debyg barn Kasparov ar yr argyfwng yn Crimea. Rhwystrwyd nifer o wefannau eraill yn Rwsia yr un pryd dan gyhuddiad o ysgogi dicter cyhoeddus. Yn ôl y sôn, derbyniodd nifer o'r safleoedd sydd wedi'u rhwystro affidafid yn nodi eu troseddau. Fodd bynnag, dywedodd Kasparov nad oedd ei wefan ef wedi derbyn unrhyw rybudd o'r fath.<ref>{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/2014/03/13_a_5949065.shtml|title=В России заблокировали несколько интернет-СМИ и блог Алексея Навального – Газета.Ru|publisher=Gazeta.ru|date=17 Mehefin 2013|access-date=17 Mawrth 2014|archivedate=17 Mawrth 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140317034508/http://www.gazeta.ru/politics/2014/03/13_a_5949065.shtml}}</ref> Yn 2015, tynnwyd nodyn cyfan ar Kasparov o wyddoniadur Rwsieg am y chwaraewyr gwyddbwyll Sofietaidd gorau ar ôl ymyrraeth gan "uchel swyddogion". <ref>{{Cite web|url=https://www.znak.com/2015-07-18/imya_garri_kasparova_vycherknuli_iz_knigi_posvyachennoy_pobedam_sovetskogo_sporta|title=Имя Гарри Каспарова вычеркнули из книги, посвященной победам советского спорта|website=znak.com|access-date=25 November 2019|archivedate=20 November 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191120160644/https://www.znak.com/2015-07-18/imya_garri_kasparova_vycherknuli_iz_knigi_posvyachennoy_pobedam_sovetskogo_sporta}}</ref> Siaradodd Kasparov yn erbyn [[Goresgyniad Wcráin gan Rwsia yn 2022|goresgyniad Wcráin gan Rwsia]] ar Trydar: “Yr unig ffordd y daw hyn i ben mewn gwirionedd yw trwy gwymp cyfundrefn Putin yn dilyn cwymp economi Rwsia ar ôl cael eu trechu yn Wcráin.”<ref>{{Cite tweet|title=The time for long maneuvering games are over. The only way this really ends is the fall of Putin's regime by collapse of Russian economy and defeat in Ukraine. Everything else is waiting for the next crisis.|author=Garry Kasparov|date=28 Chwefror 2022|access-date=3 Mawrth 2022}}</ref> Credai hefyd fod yn rhaid "cario ymlaen gyda'r pwyso" o ran Sancsiynau a chondemniadau yn erbyn gweithredoedd Rwsia <ref>{{Cite tweet|title=As Harry Truman said in 1951, "Good leaders ... do not stop to measure sacrifices with a teaspoon while the fight is on. We cannot lead the forces of freedom from behind." I hope the WH catches up soon, but the pressure must be kept up until that happens.|author=Garry Kasparov|date=28 Chwefror 2022}}</ref> ac ymunodd â Rwsiaid alltud amlwg eraill i ffurfio Pwyllgor Gwrth-Ryfel Rwsia. <ref>{{Cite news|url=https://www.rferl.org/a/31727940.html|last=RFE/RL's Russian Service|date=28 Chwefror 2022|access-date=18 Mawrth 2022|title=Group Of Exiled Russian Public Figures Creates Anti-War Committee|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]}}</ref> Dywedodd y dylai Rwsia gael ei “taflu’n ôl i Oes y Cerrig i wneud yn siŵr na all y diwydiant olew a nwy ac unrhyw ddiwydiannau sensitif eraill sy’n hanfodol ar gyfer goroesiad y gyfundrefn weithredu heb gefnogaeth dechnolegol y Gorllewin.” <ref>{{Cite news|last=Michalska|first=Aleksandra|last2=Harte|first2=Julia|date=4 Mawrth 2022|title=Kasparov calls on world powers to throw Russia 'back into the Stone Age'|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/kasparov-calls-world-powers-throw-russia-back-into-stone-age-2022-03-03/|access-date=17 Mawrth 2022|archive-date=17 Mawrth 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317092333/https://www.reuters.com/world/europe/kasparov-calls-world-powers-throw-russia-back-into-stone-age-2022-03-03/}}</ref> Ar 20 Mai, 2022 dynodwyd Kasparov yn “asiant tramor” gan Weinyddiaeth Gyfiawnder Ffederasiwn Rwsia.<ref>{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/russia-foreign-agent-kasparov-khodorkovsky/31861022.html|title=Russia Adds Chess Champion Kasparov, Former Tycoon Khodorkovsky To 'Foreign Agents' Registry|website=Rferl.org|date=2022-05-21|access-date=2022-06-11}}</ref> Ym mis Mai 2023 bu Kasparov ynghyd â grŵp mawr o'i gyd-alltudion yn helpu Mikhail Khodorkovsky ddrafftio "Datganiad o Luoedd Democrataidd Rwsia." <ref name="yahopp">{{Cite news|title=Russian political opposition sign declaration in Europe against Putin's regime and war in Ukraine|url=https://news.yahoo.com/russian-political-opposition-sign-declaration-183410842.html|agency=Ukrayinska Pravda|publisher=Yahoo|date=1 Mai 2023}}</ref> === Yr Unol Daleithiau === [[Delwedd:Garry_Kasparov_&_Grover_Norquist_(37807627601).jpg|alt=refer to caption|bawd| Kasparov a'r gweriniaethwr Americanaidd Grover Norquist yn 2017]] Yn ystod [[Etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau, 2016|etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau yn 2016]], disgrifiodd Kasparov y [[Plaid Weriniaethol (Unol Daleithiau)|Gweriniaethwr]] [[Donald Trump]] fel “arwerthwr seleb gyda gogwyddiadau hiliol a thueddiadau awdurdodaidd” <ref>{{Cite web|url=http://www.kasparov.com/parties-pledges-and-principles-medium-march-6th-2016/|title=Parties, Pledges and Principles|first=Garry|last=Kasparov|date=6 Mawrth 2016|access-date=13 Mawrth 2016|archivedate=13 Mawrth 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313121714/http://www.kasparov.com/parties-pledges-and-principles-medium-march-6th-2016/}}</ref> a’i feirniadu am alw am gysylltiadau agosach â Putin.<ref>{{Cite web|url=http://www.kasparov.com/blog-post/trump-putin-and-real-fascism/|title=Trump, Putin, and Real Fascism|first=Garry|last=Kasparov|date=11 Rhagfyr 2015|access-date=13 Mawrth 2016|archivedate=13 Mawrth 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313122238/http://www.kasparov.com/blog-post/trump-putin-and-real-fascism/}}</ref> Ar ôl i ddarpar is-arlywydd Trump, [[Mike Pence]], alw Putin yn arweinydd cryf, dywedodd Kasparov fod Putin yn arweinydd cryf “yn yr un modd ag mae arsenig yn ddiod gref”.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/kasparov63/status/773996059949404160|title=Garry Kasparov's response to Mike Pence on Twitter|access-date=10 Hydref 2016|archivedate=3 Hydref 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161003231818/https://twitter.com/kasparov63/status/773996059949404160}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thedispatch.com/p/from-tucker-with-love?utm_campaign=post&s=r|title=From Tucker with Love|date=10 Rhagfyr 2021}}</ref> Bu hefyd yn dilorni polisïau economaidd ymgeisydd y [[Plaid Ddemocrataidd (Unol Daleithiau)|Democratiaid]] [[Bernie Sanders]], ond galwodd ef yn "siaradwr carismatig a oedd yn credu'n angerddol yn ei achos".<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/10/garry-kasparov-hey-bernie-don-t-lecture-me-about-socialism-i-lived-through-it.html|title=Garry Kasparov: Hey, Bernie, Don't Lecture Me About Socialism. I Lived Through It.|first=Garry|last=Kasparov|work=The Daily Beast|date=10 Mawrth 2016|access-date=13 Mawrth 2016|archive-date=13 Mawrth 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313123826/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/10/garry-kasparov-hey-bernie-don-t-lecture-me-about-socialism-i-lived-through-it.html}}</ref> Dywedodd Kasparov fod [[Henry Kissinger]] “yn ceisio gwerthu’r syniad i Trump o ddrych o 1972 [ymweliad Richard Nixon â Tsieina], heblaw, yn hytrach na chynghrair Sino-UDA yn erbyn yr Undeb Sofietaidd, cynghrair Rwsiaidd-Americanaidd yn erbyn Tsieina oedd y syniad." <ref name="Incorrigible">{{Cite news|last=Gessen|first=Masha|title=Garry Kasparov Says We Are Living in Chaos, But Remains an Incorrigible Optimist|url=https://www.newyorker.com/culture/the-new-yorker-interview/garry-kasparov-says-we-are-living-in-chaos-but-remains-an-incorrigible-optimist|access-date=22 Ebrill 2021|work=[[The New Yorker]]|date=4 Rhagfyr 2018|archive-date=4 Rhagfyr 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204130512/https://www.newyorker.com/culture/the-new-yorker-interview/garry-kasparov-says-we-are-living-in-chaos-but-remains-an-incorrigible-optimist}}</ref> === Armenia === Mewn cyfweliad yn trafod gwrthdaro Nagorno-Karabakh, dywedodd Kasparov fod gan Weriniaeth Artsakh hawl i annibyniaeth ac nad oes gan Azerbaijan hawl sofran drosto. Ystyria'r safiad hwn yn wrthrychol a heb ragfarn, gan fod cyfraith Sofietaidd yn caniatáu i weriniaethau ymreolaethol (fel Oblast Ymreolaethol Nagorno-Karabakh) yr hawl i bleidleisio dros annibyniaeth, rhywbeth y teimlai ei fod yn aml yn cael ei anwybyddu. <ref>{{Cite news|title=Kasparov: Start of Karabakh Tragedy Was Sumgait Pogrom|url=https://mirrorspectator.com/2020/10/15/kasparov-start-of-karabakh-tragedy-was-sumgait-pogrom/|work=[[The Armenian Mirror-Spectator]]|date=15 Hydref 2020|access-date=16 Hydref 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026005825/https://mirrorspectator.com/2020/10/15/kasparov-start-of-karabakh-tragedy-was-sumgait-pogrom/|archive-date=26 October 2020}}</ref> Cafodd Kasparov ei feirniadu gan Armeniaid am beidio â chymryd safiad cryf pan ddechreuodd y gwrthdaro yn Karabakh ym 1988, ac eglurodd ei fod yn byw yn [[Baku]] gyda 200,000 o Armeniaid eraill ar y pryd ac nad oedd am gynyddu tensiynau. Yn ddiweddarach ffodd Kasparov a'i deulu Baku ym mis Ionawr 1990 i ddianc rhag pogromau gwrth-Armeniaid. <ref>{{Cite web|url=http://kasparovchessfoundation.org/About/bio.html|title=Kasparov Chess Foundation - Bio|website=kasparovchessfoundation.org|access-date=15 Mai 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071225100427/http://kasparovchessfoundation.org/About/bio.html|archivedate=25 Rhagfyr 2007}}</ref> Croesawodd Kasparov y 'Chwyldro Melfed' yn [[Armenia]] yn 2018, <ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/europe/kasparov-armenia-unrest-political-bellwether|title=Kasparov: Armenia Unrest Is Political Bellwether|publisher=Voice of America|language=en|access-date=18 Chwefror 2020|archivedate=18 Chwefror 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218145547/https://www.voanews.com/europe/kasparov-armenia-unrest-political-bellwether}}</ref> ac mae'n cefnogi cydnabyddiaeth hil-laddiad Armenia. <ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/Kasparov63/status/988758617607286784|title=A day of mourning and of hope. My solidarity and admiration for the heroic people of Armenia on the anniversary of the Genocide, who once again face the tide of history with courage and determination|last=Kasparov|first=Garry|date=24 Ebrill 2018|website=@Kasparov63|language=en|access-date=18 Chwefror 2020|archivedate=9 Gorffennaf 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200709055310/https://twitter.com/Kasparov63/status/988758617607286784}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.am/eng/news/263724.html|title=Garry Kasparov: We must be brave enough to call evil by its name|website=news.am|language=en|access-date=18 Chwefror 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218145547/https://news.am/eng/news/263724.html|archivedate=18 Chwefror 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/Kasparov63/status/856554032420225024|title=My note on Armenian Genocide Mem Day. 'Denial of atrocity is denial of humanity–of the victims and of ourselves.'|last=Kasparov|first=Garry|date=24 Ebrill 2017|website=@Kasparov63|language=en|access-date=18 Chwefror 2020|archivedate=9 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200709061705/https://twitter.com/Kasparov63/status/856554032420225024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://armenpress.am/eng/news/803160|title=Garry Kasparov calls on the world to recognise Armenian Genocide}}</ref> === Materion rhyngwladol eraill === Yn ystod Rhyfeloedd Iwgoslafia, galwodd Kasparov ar i'r byd Gorllewinol ddinistrio Byddin Iwgoslafia a cyhuddodd [[Slobodan Milošević]] o greu "meddylfryd gwarchae" i gadw rheolaeth dros [[Serbia]] . <ref>{{Cite news|last=Raphael|first=Therese|date=26 Mawrth 1999|title=How to Checkmate Milosevic|url=https://www.wsj.com/articles/SB922401596272154289|work=The Wall Street Journal|access-date=18 Mai 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518093829/https://www.wsj.com/articles/SB922401596272154289|archive-date=18 Mai 2021}}</ref> Ym 1997, dyfarnwyd dinasyddiaeth anrhydeddus iddo gan [[Bosnia a Hertsegofina|Fosnia a Hertsegofina]] am ei gefnogaeth i Bosnia yn ystod [[Rhyfel Bosnia]]. <ref>{{Cite news|url=https://oconnorinstitute.org/civic-programs/civic-engagement-activities-events-speaker-series/garry-kasparov/#:~:text=|title=Garry Kasparov: World Chess Legend, Russian Pro-Democracy Leader and Chairman of Human Rights Foundation|work=[[Sandra Day O'Connor Institute]]|access-date=4 Awst 2020|archive-date=14 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814071756/https://oconnorinstitute.org/civic-programs/civic-engagement-activities-events-speaker-series/garry-kasparov/#:~:text=In}}</ref> Enwyd Kasparov yn Gadeirydd y Sefydliad Hawliau Dynol yn 2011.<ref>{{Cite web|title=HRF Elects Garry Kasparov as New Chairman|url=http://humanrightsfoundation.org/news/hrf-elects-garry-kasparov-as-new-chairman-0067|publisher=Human Rights Foundation|access-date=31 Hydref 2013|date=4 Mai 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150502164312/http://humanrightsfoundation.org/news/hrf-elects-garry-kasparov-as-new-chairman-0067|archivedate=2 Mai 2015}}</ref> Yn ogystal, cyflwynwyd Gwobr Hawliau Dynol Morris B. Abram, gwobr hawliau dynol flynyddol Gwyliadwriaeth y Cenhedloedd Unedig, i Kasparov yn 2013. Canmolodd y sefydliad ef fel "nid yn unig un o ddynion craffaf y byd" ond "hefyd ymhlith y dewraf". <ref>{{Cite web|title=Russian Dissident & Chess Champion Wins Human Rights Award|url=http://www.unwatch.org/cms.asp?id=3936405&campaign_id=65378|publisher=UN Watch|access-date=7 Tachwedd 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131216090902/http://www.unwatch.org/cms.asp?id=3936405&campaign_id=65378|archivedate=16 December 2013}}</ref> Bu Kasparov yn feirniadol o’r trais a gafwyd gan heddlu Sbaen yn erbyn [[Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2017|refferendwm annibyniaeth 2017 yng Nghatalwnia]] a cyhuddodd Prif Weinidog Sbaen, [[Mariano Rajoy]], o “fradychu” addewid heddwch Ewrop. <ref>{{Cite web|title=Kasparov acusa a Rajoy de "traicionar" la promesa europea del fin de la fuerza|url=https://www.elnacional.cat/es/politica/kasparov-rajoy-represion-referendum_197727_102.html|website=El Nacional|access-date=12 Chwefror 2018|language=es|date=2 Hydref 2017|archivedate=12 Chwefror 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180212084213/https://www.elnacional.cat/es/politica/kasparov-rajoy-represion-referendum_197727_102.html}}</ref> Ar ôl etholiad rhanbarthol Catalwnia a gynhaliwyd yn ddiweddarach yr un flwyddyn, ysgrifennodd Kasparov: “Er gwaethaf pwysau digynsail o Madrid, enillodd y cenedlaetholwyr yng Nghatalwnia fwyafrif. Rhaid i Ewrop helpu dod o hyd i lwybr heddychlon er osgoi mwy o drais."<ref>{{Cite news|url=https://www.huffingtonpost.es/2017/12/22/el-mensaje-de-kasparov-a-la-union-europea-tras-las-elecciones-en-cataluna_a_23315340|title=El mensaje de Kasparov a la Unión Europea tras las elecciones en Cataluña|work=[[HuffPost]]|language=es|date=22 Rhagfyr 2017|access-date=3 Hydref 2018|archive-date=4 Hydref 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021445/https://www.huffingtonpost.es/2017/12/22/el-mensaje-de-kasparov-a-la-union-europea-tras-las-elecciones-en-cataluna_a_23315340/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/Kasparov63/status/944222399867904000|title=Despite unprecedented pressure from Madrid, Catalonian separatists won a majority. Europe must speak and help find a peaceful path toward resolution and avoid more violence|first=Garry|last=Kasparov|access-date=12 Chwefror 2018|archivedate=2022-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220322122326/https://twitter.com/Kasparov63/status/944222399867904000}}</ref> Argymhellodd Kasparov y dylai Sbaen edrych ar be ddigwyddodd ym Mhrydain efo [[Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014|refferendwm annibyniaeth yr Alban yn 2014]], gan ychwanegu: “edrychwch yn unig ar sut mae Twrci ac Irac wedi trin y Cwrdiaid. Ni all hyn fod y ffordd i Sbaen a Chatalwnia.” <ref>{{Cite news|title=Kasparov recommends Spain look towards the UK instead of Turkey|url=https://www.elnacional.cat/en/news/kasparov-catalonia-spain-turkey-iraq_431774_102.html|work=El Nacional|date=2 Rhagfyr 2019|access-date=3 Ionawr 2021|archive-date=22 Mawrth 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322122243/https://www.elnacional.cat/en/news/kasparov-catalonia-spain-turkey-iraq_431774_102.html}}</ref> Ar achlysur canmlwyddiant [[hil-laddiad Armenia]] yn 2015, dywedodd Kasparov ei fod wedi galw yn 2002 am dderbyn Twrci yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd pe bai Twrci yn cydnabod yr hil-laddiad. <ref>{{Cite news|title=Garry Kasparov calls on the world to recognize Armenian Genocide|url=https://armenpress.am/eng/news/803160.html|work=[[Armenpress]]|date=24 Ebrill 2015|access-date=3 Ionawr 2021|archive-date=22 Mawrth 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322122240/https://armenpress.am/eng/news/803160.html}}</ref> Condemniodd lofruddiaeth y newyddiadurwr [[Sawdi Arabia|Saudi]] Jamal Khashoggi.<ref name="Kasparov-Salon">{{Cite news|title=Jamal Khashoggi died for an important cause: We must not forget it|url=https://www.salon.com/2018/10/24/jamal-khashoggi-died-for-an-important-cause-we-must-not-forget-it/|work=Salon|date=24 October 2018|access-date=3 January 2021|archive-date=5 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210105112037/https://www.salon.com/2018/10/24/jamal-khashoggi-died-for-an-important-cause-we-must-not-forget-it/}}</ref> Yn Hydref 2018 ysgrifennodd Kasparov fod cyfundrefn yr [[Recep Tayyip Erdoğan|Arlywydd Erdoğan]] yn Nhwrci “wedi carcharu mwy o newyddiadurwyr nag unrhyw wlad arall yn y byd a bod ugeiniau ohonynt yn parhau yn y carchar. Ers 2016, mae asiantaeth cudd Twrci wedi cipio o leiaf 80 o bobl mewn deunaw o wledydd.” <ref name="Kasparov-Salon" /> === Dinasyddiaeth Croatia === Mae gan Kasparov dy haf yn ninas Makarska, Croatia. Ym mis Chwefror 2014 gwnaeth gais am ddinasyddiaeth yng Nghroatia, gan ddweud ei fod yn ei chael hi'n fwyfwy anodd byw yn Rwsia. Yn ôl erthygl yn ''[[The Guardian]]'', roedd “cytundeb eang” fod Kasparov wedi bod yn gefnogwr i annibyniaeth Croatia yn ystod y 1990au cynnar. <ref name="CroatianCitizen">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/28/chess-champion-garry-kasparov-croatian-citizenship|title=Chess champion Garry Kasparov granted Croatian citizenship|work=The Guardian|location=London|date=28 Chwefror 2014|access-date=18 Ebrill 2014|archive-date=20 Mehefin 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620042610/http://www.theguardian.com/world/2014/feb/28/chess-champion-garry-kasparov-croatian-citizenship}}</ref> Yn ddiweddarach ym mis Chwefror cymeradwywyd ei gais am frodoriaeth a chafodd gyfarfod â phrif weinidog Croatia Zoran Milanović ar 27 Chwefror. <ref name="dnevnik" /> Nododd y wasg yn Croatia ei fod wedi "cefnogi Croatia ym 1991 "fel sail ar gyfer y brodoriaeth cyflym. <ref name="dnevnik">{{Cite news|url=https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/gari-kasparov-dobio-hrvatsko-drzavljanstvo---325283.html|title=Gari Kasparov dobio hrvatsko državljanstvo|work=Dnevnik|date=27 Chwefror 2014|access-date=23 Tachwedd 2021|language=hr|archive-date=23 Tachwedd 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123012433/https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/gari-kasparov-dobio-hrvatsko-drzavljanstvo---325283.html}}</ref> Mewn cyfweliad mewn papur newydd Croat a gyhoeddwyd ym mis Chwefror, 2022 dywedodd Kasparov ei fod yn "ddiolchgar iawn" i Milanović am yr help a roddwyd ganddo (fel prif weinidog) i gael dinasyddiaeth Croateg. === ''Mae'r gaeaf yn dod'' === Ym mis Hydref, 2015 cyhoeddodd Kasparov lyfr o'r enw ''Winter Is Coming: Why Vladimir Putin and the Enemies of the Free World must Be Stopped'' . Mae'r teitl yn gyfeiriad at y gyfres deledu [[HBO]] ''[[Game of Thrones]].'' Yn y llyfr, mae Kasparov yn ysgrifennu am yr angen am sefydliad sy'n cynnwys gwledydd democrataidd yn unig i ddisodli'r Cenhedloedd Unedig. Mewn cyfweliad, galwodd y Cenhedloedd Unedig yn 'catwalk' i unbeniaid. <ref name="Kristol">{{Cite web|url=http://conversationswithbillkristol.org/transcript/garry-kasparov-v-transcript/|title=Garry Kasparov V Transcript|date=25 Ebrill 2018|website=Conversations with Bill Kristol|publisher=The Foundation for Constitutional Government|access-date=6 Mehefin 2017|archivedate=20 Gorffennaf 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180720165728/http://conversationswithbillkristol.org/transcript/garry-kasparov-v-transcript/}}</ref> == Bywyd personol == Mae Kasparov wedi byw yn Ninas Efrog Newydd ers 2013.<ref>{{Cite news|last=Edwards|first=Jim|title=Garry Kasparov told us what it's like to live in fear of being assassinated by Putin|url=https://www.businessinsider.com/garry-kasparov-fear-of-being-assassinated-by-putin-2018-1|access-date=22 Ebrill 2021|work=[[Business Insider]]|date=23 Ionawr 2018|archive-date=22 Ebrill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030352/https://www.businessinsider.com/garry-kasparov-fear-of-being-assassinated-by-putin-2018-1}}</ref><ref name="Incorrigible"/> Mae wedi bod yn briod deirgwaith: gyda Masha, cawsant ferch, Polina, cyn ysgaru; <ref name="political move">{{Cite news|last=Cowing|first=Emma|title=Kasparov makes his first political move on Putin|url=http://news.scotsman.com/international.cfm?id=1024232006|work=[[The Scotsman]]|date=14 Gorffennaf 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060829054248/http://news.scotsman.com/international.cfm?id=1024232006|archive-date=29 Awst 2006}}</ref> gyda Yulia, cawsant fab, Vadim, cyn ysgaru yn 2005; <ref name="political move" /> a Daria (Dasha), mae ganddynt ddau o blant, merch, Aida a aned yn 2006, a mab, Nickolas a aned yn 2015.<ref name="Incorrigible"/><ref>Garry Kasparov (2017). ''Deep Thinking. Where machine intelligence ends and human creativity begins'' (Llundain: John Murray), tudalen cyflwyniad</ref> Mae ei wraig yn rheoli ei weithgareddau busnes ledled y byd trwy 'Kasparov International Management Inc'.<ref>{{Cite web|date=6 Hydref 2014|title=Team|url=https://www.kasparov.com/team/|access-date=26 Rhagfyr 2021|website=Kasparov|archivedate=26 Rhagfyr 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211226171752/https://www.kasparov.com/team/}}</ref> ==Gweler hefyd== * [[Garry Kasparov yn erbyn Deep Blue]]] ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Kasparov, Garry}} [[Categori:Chwaraewyr gwyddbwyll o'r Undeb Sofietaidd]] [[Categori:Chwaraewyr gwyddbwyll o Rwsia]] [[Categori:Genedigaethau 1963]] [[Categori:Pencampwyr gwyddbwyll y byd]] h5ws5wgd48p0g20eidovcu0jajvk881 Rubin Colwill 0 465191 14891681 14254681 2026-05-09T13:36:29Z Craigysgafn 40536 14891681 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Rubin Colwill | image = | full_name = Rubin James Colwill<ref>{{cite web |url=https://www.efl.com/contentassets/d29fb86f37b0462589f320b680f6787d/efl-professional-retain-list---2020-21.pdf |title=Club list of registered players: Cardiff City |publisher=English Football League |page=13 |access-date=29 Gorffennaf 2021|language=en}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2002|4|27|df=y}} | birth_place = [[Castell-nedd]], [[Cymru]] | height = 1.89 m<ref>{{cite web |title=R. Colwill: Summary |url=https://ca.soccerway.com/players/rubin-colwill/574955/ |website=soccerway |access-date=16 Gorffennaf 2023}}</ref> | position = [[Canol Cae]] | currentclub = [[C.P.D. Dinas Caerdydd|Caerdydd]] | clubnumber = 10 | youthyears1 = 2010–2021 | youthclubs1 = Caerdydd | years1 = 2021– | clubs1 = Caerdydd | caps1 = 150 | goals1 = 10 | nationalyears1 = 2018 | nationalteam1 = [[Tîm Pêl-droed Cenedlaethol Cymru dan 17|Cymru dan 17]] | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2021– | nationalteam2 = [[Tîm Pêl-droed Cenedlaethol Cymru dan 21|Cymru dan 21]] | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 5 | nationalyears3 = 2021– | nationalteam3 = [[Tîm Pêl-droed Cenedlaethol Cymru|Cymru]] | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 1 | pcupdate = 8 Mai 2023 (UTC) | ntupdate = 20:21, 20 June 2023 (UTC) }} Pêl-droediwr o Gymro yw '''Rubin James Colwill''' (ganed [[27 Ebrill]] [[2002]]) sy'n chwarae i Gaerdydd a Chymru. Mae'n hanu o Gastell-Nedd. Mynychodd [[Ysgol Gymraeg Ystalyfera Bro Dur]] lle bu'n chwarae pêl-droed ers yn blentyn ifanc.<ref>{{Cite web|title=Euro 2020: Cymru yn 'ysbrydoli' disgyblion Ysgol Ystalyfera|url=https://newyddion.s4c.cymru/article/1768|website=newyddion.s4c.cymru|date=2024-01-12|access-date=2024-01-12|language=cy}}</ref> ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} ==Dolenni allanol== * {{Soccerway|rubin-colwill/574955}} {{DEFAULTSORT:Colwill, Rubin}} [[Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Caerdydd]] [[Categori:Genedigaethau 2002]] [[Categori:Pêl-droedwyr o Gymru]] [[Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru]] [[Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera]] f4c3h2j6htha8t2iin0kvothmgdfd1r Carly Fiorina 0 505453 14891694 14682112 2026-05-09T13:51:39Z Craigysgafn 40536 14891694 wikitext text/x-wiki {{Gwybodlen person/Wicidata | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= dinasyddiaeth | nationality = | dateformat = dmy}}{{Angen cywiro iaith}} Mae '''Cara “ Carly ” Carleton Fiorina''' {{IPAc-en|ˌ|f|iː|ə|ˈ|r|iː|n|ə}} (ganwyd [[6 Medi]] [[1954]]) yn wraig fusnes a gwleidydd o'r [[Unol Daleithiau America|Unol Daleithiau]] sydd fwyaf adnabyddus am ei chyfnod fel prif swyddog gweithredol Hewlett- Packard HP rhwng 1999 a 2005. Hi oedd y ferch gyntaf i greu ac arwain cwmni ''Fortune'' Top-20.<ref name="Sellers09">{{Cite news|last=Sellers|first=Patricia|title=Behind Fortune's Most Powerful Women|url=http://fortune.com/2009/03/23/behind-fortunes-most-powerful-women/|access-date=1 Ebrill 2015|work=Fortune|date=23 Mawrth 2009}}</ref> Goruchwyliodd Fiorina yr uniad sector technoleg mwyaf mewn hanes (yr adeg honno), pan gaffaelodd HP wneuthurwr [[Cyfrifiadur personol|cyfrifiaduron personol]] cystadleuol, Compaq yn 2002. Gwnaeth hyn HP yn werthwr mwya'r byd ym maes cyfrifiaduron personol.<ref>{{Cite web|title=The H-P/Compaq Union, From Controversy to Success|url=https://blogs.wsj.com/deals/2007/08/16/the-h-pcompaq-union-from-controversy-to-success/|website=WSJ Blogs – Deal Journal|date=16 Awst 2007|access-date=8 Hydref 2015|first=Stephen|last=Grocer}}</ref><ref>Bagley, Constance. ''[https://books.google.com/books?id=WjVBBAAAQBAJ&pg=PA599&lpg=PA599 Managers and the Legal Environment: Strategies for the 21st Century]'', tud. 599 (Cengage Learning 2015).</ref> ers hynny diswyddodd HP 30,000 o weithwyr yn yr Unol Daleithiau.<ref>{{Cite web|title=Carly Fiorina: Secretary to CEO|url=http://www.fromsecretarytoceo.com/|website=Carly Fiorina: Secretary to CEO|access-date=6 Ionawr 2016|archive-date=2024-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226133447/http://www.fromsecretarytoceo.com/|url-status=dead}}</ref><ref name="Farley">Farley, Robert. [http://www.politifact.com/truth-o-meter/statements/2010/sep/17/barbara-boxer/ad-sen-barbara-boxer-attacks-carly-fiorina-layoffs/ "Ad from Sen. Barbara Boxer attacks Carly Fiorina for layoffs at HP"], [[PolitiFact]] (17 Medi 2010)</ref><ref name="Goldman">{{cite web|author=Goldman, David|url=https://money.cnn.com/2015/09/21/technology/fiorina-layoffs/|title=Behind Carly Fiorina's 30,000 HP layoffs|publisher=[[CNN]]|date=21 Medi 2015|language=en}}</ref> Yn Chwefror 2005 bu'n rhaid iddi ymddiswyddo fel Prif Swyddog Gweithredol a chadeirydd yn dilyn anghytundeb ystafell bwrdd.<ref name="stanford">{{Cite web|title=Leadership Challenges at Hewlett-Packard: Through the looking Glass|url=https://www.gsb.stanford.edu/sites/gsb/files/publication-pdf/cgri-closer-look-21-hp-leadership-challenges.pdf|publisher=Stanford Graduate School of Business|access-date=14 Awst 2015}}</ref><ref name="PuiWing">{{Cite news|last=Tam|first=Pui-Wing|title=H-P's Board Ousts Fiorina as CEO|url=https://www.wsj.com/articles/SB110795431536149934|access-date= 9 Mai 2015|work=The Wall Street Journal|date=10 Chwefror 2005}}</ref><ref name="Burrows">{{Cite news|first=Peter|last=Burrows|first2=Ben|last2=Elgin|title=The Surprise Player Behind The Coup At HP|date=14 Mawrth 2005|work=Bloomberg BusinessWeek|url=https://www.bloomberg.com/bw/stories/2005-03-13/the-surprise-player-behind-the-coup-at-hp|access-date=9 Mai 2015|language=en}}</ref> Gwasanaethodd wedyn fel Cadeirydd y sefydliad dyngarol Good360 .<ref>[https://www.nbcbayarea.com/news/local/the-interview-carly-fiorina/1953596/ Good360 interview] NBC, 13 Medi 2013</ref><ref>[https://www.forbes.com/sites/kerryadolan/2014/10/08/carly-fiorinas-latest-quest-rallying-corporate-america-to-help-fight-ebola/?sh=5fb06a9712d8 Latest quest] 8 Hydref, 2014, Forbes</ref> == Bywyd cynnar ac addysg == Cafodd Cara Carleton ei geni ar 5 Medi 1954 yn [[Austin|Austin, Texas]], yn ferch i Madelon Montross (née Juergens) a Joseph Tyree Sneed III.<ref name="bookref1">{{Cite book|last=Fiorina|first=Carly|title=Tough Choices: a memoir|publisher=Portfolio|year=2006|page=[https://archive.org/details/toughchoices000carl/page/1 1]|url=https://archive.org/details/toughchoices000carl/page/1|isbn=159184133X}}</ref> Mae'r enw "Carleton", yn deillio ohono, wedi'i ddefnyddio ym mhob cenhedlaeth o'r teulu Sneed ers y [[Rhyfel Cartref America]]. Ar adeg ei geni, roedd tad Fiorina yn athro yn Ysgol y Gyfraith Prifysgol Texas.<ref name="9thcircuit">{{Cite web|url=http://cdn.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2008/02/12/COAJudgeSneedPassing.pdf|title=Court of Appeals Mourns Loss of Senior Circuit Judge Joseph T. Sneed|publisher=United States Courts for the 9th Circuit|date=13 Chwefror 2008|access-date=August 12, 2015}}</ref><ref name="sjmercobit">{{Cite news|url=http://www.mercurynews.com/news/ci_8280583|title=Joseph Sneed, judge, father of Carly Fiorina|work=San Jose Mercury News|date=16 Chwefror 2008|access-date=August 12, 2015|last=Connie Skipitares}}</ref><ref>{{Cite news|last=Egelko|first=Bob|date=14 Chwefror 2008|work=San Francisco Chronicle|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/02/14/BAVIV1OI4.DTL|title=Joseph Sneed dies – longtime 9th Circuit judge|access-date=2019-01-01|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306010247/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/02/14/BAVIV1OI4.DTL|url-status=dead}}</ref> Byddai'n ddeon Ysgol y Gyfraith Prifysgol Dug, yn Ddirprwy Dwrnai Cyffredinol yr Unol Daleithiau, ac yn farnwr ar Lys Apeliadau'r Unol Daleithiau ar gyfer y Nawfed Gylchdaith .<ref>{{Cite web|url=http://www.fjc.gov/servlet/nGetInfo?jid=2234&cid=999&ctype=na&instate=na|title=History of the Federal Judiciary|publisher=fjc.gov}}</ref> Arlunydd haniaethol oedd ei mam. == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} {{DEFAULTSORT:Fiorina, Carly}} [[Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Stanford]] [[Categori:Cyn-Anglicaniaid]] [[Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig]] [[Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig]] [[Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau]] [[Categori:Genedigaethau 1954]] [[Categori:Erthyglau LLGC 2023]] jn6eilkv5lm8o1kf6b9lzunffpyodm5 Uwch Gynghrair Lloegr 2024–25 0 528951 14891738 14792363 2026-05-09T14:44:04Z Lloyd Jones Cymru 94837 /* Stadiwm a lleoliadau */ 14891738 wikitext text/x-wiki {{Pethau | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no | dateformat = dmy }} '''Uwch Gynghrair Lloegr 2024–25''' oedd 33ain tymor [[Uwch Gynghrair Lloegr]] a 126ain tymor cyffredinol [[pêl-droed]] fel yr haen uchaf yn [[Lloegr]]. Dechreuodd y tymor ar 16 Awst 2024 a daeth i ben ar 25 Mai 2025. [[Manchester City F.C.|Manchester City]] oedd pencampwyr [[Uwch Gynghrair Lloegr 2023–24|y tymor blaenorol]], wedi iddynt ennill eu pedwerydd teitl o'r fron. Enillodd [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] eu hail deitl Uwch Gynghrair a'u 20fed teitl cynghrair erioed, gan ddod yn gyfartal â record [[Manchester United F.C.|Manchester United]]. Disgynnodd [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]], [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] a [[Southampton F.C.|Southampton]] i'r [[Y Bencampwriaeth (pêl-droed)|Bencampwriaeth]]. Y tri thîm yma hefyd oedd y tri gafodd eu dyrchafu o'r Bencampwriaeth [[Y Bencampwriaeth 2023–24|y tymor blaenorol]]. Daeth Southampton y tîm cyntaf erioed i ddisgyn o Uwch Gynghrair Lloegr gyda saith gêm neu fwy ar ôl i'w chwarae.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2025/apr/06/tottenham-southampton-relegated-premier-league-match-report|title=Southampton endure historic Premier League relegation after defeat at Spurs|author=Jonathan Wilson|work=[[The Guardian]]|date=6 Ebrill 2025|lang=en}}</ref> Y tymor hwn oedd y tymor olaf y byddai [[Everton F.C.|Everton]] yn chwarae eu gemau cartref ar [[Parc Goodison|Barc Goodison]]. ==Timau== Mae 20 tîm yn cystadlu yn y gynghrair: yr 17 tîm gorau o'r [[Uwch Gynghrair Lloegr 2023–24|tymor blaenorol]] a'r tri thîm a gafodd ddyrchafiad o'r [[Y Bencampwriaeth (pêl-droed)|Bencampwriaeth]] yn [[Y Bencampwriaeth 2023–24|y tymor blaenorol]]. Gorffennodd [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] ac [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] yn gyntaf ac yn ail yn y drefn honno yn y Bencampwriaeth y tymor blaenorol a chawsant ddyrchafiad yn awtomatig, tra gorffennodd [[Southampton F.C.|Southampton]] yn bedwerydd gan gymhwyso ar gyfer [[2024 gemau ail gyfle Cynghrair Pêl-droed Lloegr|y gemau ail gyfle]]. Yn [[Gêm derfynol gemau ail gyfle Pencampwriaeth 2024|y gêm derfynol]] yn erbyn [[Leeds United F.C.|Leeds United]], a ddaeth yn drydydd, enillodd Southampton 1-0 ac felly cawsant ddyrchafiad i'r Uwch Gynghrair. Dychwelodd Caerlŷr a Southampton ar ôl blwyddyn o absenoldeb tra dychwelodd Ipswich Town ar ôl absenoldeb o 22 mlynedd, pan chwaraeodd Ipswich Town yn yr Uwch Gynghrair yn nhymor 2001-02. Yn ogystal, sicrhawyd dyrchafiadau gefn wrth gefn i Ipswich Town, ar ôl cael dyrchafiad i'r Bencampwriaeth o [[Cynghrair Un|Gynghrair Un]] yn [[Cynghrair Un 2022–23|nhymor 2022-23]]. Gorffennodd [[Luton Town F.C.|Luton Town]], [[Burnley F.C.|Burnley]] a [[Sheffield United F.C.|Sheffield United]] yn y 18fed, 19eg ac 20fed safle yn y drefn honno yn y tymor blaenorol yn yr Uwch Gynghrair, gan ddisgyn i'r Bencampwriaeth. Y tri thîm hyn gafodd eu dyrchafu yn [[Uwch Gynghrair Lloegr 2022–23|nhymor 2022–23]], a thymor 2023-24 oedd y tro cyntaf ers [[Uwch Gynghrair Lloegr 1997–98|tymor 1997–98]] i bob un o'r tri thîm a gafodd ddyrchafiad ddisgyn syth yn ôl. ===Stadiwm a lleoliadau=== Tymor 2024–25 yw'r tymor olaf y bydd [[Everton F.C.|Everton]] yn chwarae eu gemau cartref ar [[Parc Goodison|Barc Goodison]], sydd wedi bod yn stadiwm cartref Everton ers 1892. Ar ôl diwedd y tymor, bydd y stadiwm yn cael ei ddymchwel a bydd y safle'n cael ei ailddatblygu. {| class="wikitable sortable" ! Clwb ! Dinas neu dref ! Stadiwm ! Yn dal<ref name="PLhandbook"/> |- | [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | [[Llundain]] <small>([[Holloway]])</small> | [[Stadiwm Emirates]] | align="center" | 60,704 |- | [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | [[Birmingham]] <small>([[Aston]])</small> | [[Parc Villa]] | align="center" | 42,918 |- | [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] | [[Bournemouth]] <small>([[Boscombe]])</small> | [[Dean Court|Stadiwm Vitality]] | align="center" | 11,307 |- | [[Brentford F.C.|Brentford]] | [[Llundain]] <small>([[Brentford]])</small> | [[Stadiwm Cymunedol Brentford|Stadiwm Cymunedol Gtech]] | align="center" | 17,250 |- | [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] | [[Falmer]] | [[Stadiwm Falmer|Stadiwm American Express]] | align="center" | 31,876 |- | [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] | [[Caerlŷr]] | [[Stadiwm King Power]] | align="center" | 32,259 |- | [[Chelsea F.C.|Chelsea]] | [[Llundain]] <small>([[Fulham]]) | [[Stamford Bridge (stadiwm)|Stamford Bridge]] | align="center" | 40,173 |- | [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] | [[Llundain]] <small>([[Selhurst]])</small> | [[Parc Selhurst]] | align="center" | 25,194 |- | [[Everton F.C.|Everton]] | [[Lerpwl]] <small>([[Walton, Lerpwl|Walton]])</small> | [[Parc Goodison]] | align="center" | 39,414 |- | [[Fulham F.C.|Fulham]] | [[Llundain]] <small>([[Fulham]])</small> | [[Craven Cottage]] | align="center" | 24,500 |- | [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] | [[Ipswich]] | [[Portman Road]] | align="center" | 29,813 |- | [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] | [[Lerpwl]] <small>([[Anfield (maestref)|Anfield]])</small> | [[Anfield]] | align="center" | 61,276 |- | [[Manchester City F.C.|Manchester City]] | [[Manceinion]] <small>([[Bradford, Manceinion|Bradford]])</small> | [[Stadiwm Dinas Manceinion|Stadiwm Etihad]] | align="center" | 52,900 |- | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | [[Manceinion]] <small>([[Salford]])</small> | [[Old Trafford]] | align="center" | 74,197 |- | [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] | [[Newcastle upon Tyne]] | [[Parc St James]] | align="center" | 52,258 |- | [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] | [[West Bridgford]] | [[City Ground]] | align="center" | 30,404 |- | [[Southampton F.C.|Southampton]] | [[Southampton]] | [[Stadiwm Santes Fair]] | align="center" | 32,384 |- | [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] | [[Llundain]] <small>([[Tottenham]])</small> | [[Stadiwm Tottenham Hotspur]] | align="center" | 62,850 |- | [[West Ham United F.C.|West Ham United]] | [[Llundain]] <small>([[Stratford, Llundain|Stratford]])</small> | [[Stadiwm Olympaidd Llundain|Stadiwm Llundain]] | align="center" | 62,500 |- | [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] | [[Wolverhampton]] | [[Stadiwm Molineux]] | align="center" | 31,750 |} ===Newidiadau tîm=== {| class="wikitable" |- ! Timau newydd ! Hen dimau |- ! Wedi'u dyrchafu o'r [[Y Bencampwriaeth 2023–24|Bencampwriaeth]] ! Wedi disgyn i'r [[Y Bencampwriaeth 2024–25|Bencampwriaeth]] |- style="vertical-align:top;" | * [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] * [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] * [[Southampton F.C.|Southampton]] | * [[Luton Town F.C.|Luton Town]] * [[Burnley F.C.|Burnley]] * [[Sheffield United F.C.|Sheffield United]] |} ===Personél a chitiau=== {| class="wikitable sortable" ! Clwb ! Rheolwr ! Capten ! Gwneuthurwr cit ! Noddwr crys (brest) ! Noddwr crys (llawes) |- | [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | {{baner|Sbaen}} [[Mikel Arteta]] | {{baner|Norwy}} [[Martin Ødegaard]] | [[Adidas]] | [[Emirates]] | [[Bwrdd Datblygu Rwanda|Visit Rwanda]] |- | [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | {{baner|Sbaen}} [[Unai Emery]] | {{baner|Yr Alban}} [[John McGinn]] | [[Adidas]] | Betano | Trade Nation |- | [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] | {{baner|Sbaen}} [[Andoni Iraola]] | {{baner|Lloegr}} [[Adam Smith (pêl-droediwr, ganed 1991)|Adam Smith]] | [[Umbro]] | Bj88 | LEOS International |- | [[Brentford F.C.|Brentford]] | {{baner|Denmarc}} [[Thomas Frank]] | {{baner|Denmarc}} [[Christian Nørgaard]] | [[Umbro]] | [[Hollywoodbets]] | [[PensionBee]] |- | [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Fabian Hürzeler]] | {{baner|Lloegr}} [[Lewis Dunk]] | [[Nike]] | [[American Express]] | [[Kissimmee, Florida|Experience Kissimmee]] |- | [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] | {{baner|Yr Iseldiroedd}} [[Ruud van Nistelrooij]] | {{baner|Lloegr}} [[Jamie Vardy]] | [[Adidas]] | [[BC.GAME]] | [[Bia Saigon]] |- | [[Chelsea F.C.|Chelsea]] | {{baner|Yr Eidal}} [[Enzo Maresca]] | {{baner|Lloegr}} [[Reece James (pêl-droediwr, ganed 1999)|Reece James]] | [[Nike]] | | Fever |- | [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] | {{baner|Awstria}} [[Oliver Glasner]] | {{baner|Lloegr}} [[Marc Guéhi]] | [[Macron (dillad chwaraeon)|Macron]] | [[NET88]] | [[Kaiyun Sports]] |- | [[Everton F.C.|Everton]] | {{baner|Yr Alban}} [[David Moyes]] | {{baner|Iwerddon}} [[Séamus Coleman]] | [[Castore]] | [[Stake.com]] | [[Christopher Ward (oriadurwr)|Christopher Ward]] |- | [[Fulham F.C.|Fulham]] | {{baner|Portiwgal}} [[Marco Silva]] | {{baner|Yr Alban}} [[Tom Cairney]] | [[Adidas]] | [[SBOTOP]] | WebBeds |- | [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] | {{baner|Gogledd Iwerddon}} [[Kieran McKenna]] | {{baner|Yr Aifft}} [[Sam Morsy]] | [[Umbro]] | [[+–=÷× Tour]] | HaloITSM |- | [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] | {{baner|Yr Iseldiroedd}} [[Arne Slot]] | {{baner|Yr Iseldiroedd}} [[Virgil van Dijk]] | [[Nike]] | [[Standard Chartered]] | [[Expedia]] |- | [[Manchester City F.C.|Manchester City]] | {{baner|Sbaen}} [[Pep Guardiola]] | {{baner|Gwlad Belg}} [[Kevin De Bruyne]] | [[Puma]] | [[Etihad Airways]] | [[OKX]] |- | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | {{baner|Portiwgal}} [[Ruben Amorim]] | {{baner|Portiwgal}} [[Bruno Fernandes]] | [[Nike]] | [[Qualcomm Snapdragon]] | [[DXC Technology]] |- | [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] | {{baner|Lloegr}} [[Eddie Howe]] | {{baner|Brasil}} [[Bruno Guimarães]] | [[Adidas]] | [[Sela]] | Noon |- | [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] | {{baner|Portiwgal}} [[Nuno Espírito Santo]] | {{baner|Lloegr}} [[Ryan Yates]] | [[Adidas]] | [[Kaiyun Sports]] | Ideagen |- | [[Southampton F.C.|Southampton]] | {{baner|Yr Alban}} [[Simon Rusk]] (interim) | {{baner|Lloegr}} [[Jack Stephens (pêl-droediwr)|Jack Stephens]] | [[Puma]] | [[Rollbit]] | [[P&O Cruises]] |- | [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] | {{baner|Awstralia}} [[Ange Postecoglou]] | {{baner|De Corea}} [[Son Heung-min]] | [[Nike]] | [[AIA Group]] | [[Kraken]] |- | [[West Ham United F.C.|West Ham United]] | {{baner|Lloegr}} [[Graham Potter]] | {{baner|Lloegr}} [[Jarrod Bowen]] | [[Umbro]] | [[Betway]] | [[QuickBooks]] |- | [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] | {{baner|Portiwgal}} [[Vítor Pereira]] | {{baner|Portiwgal}} [[Nelson Semedo]]{{Note|WolvesCapt}} | Sudu | [[DEBET]] | [[JD Sports]] |} :[a].{{Note|WolvesCapt}}[[Mario Lemina]] oedd capten clwb Wolves tan 13 Rhagfyr 2024, lle collodd ei rôl yn dilyn digwyddiad yn y gêm flaenorol yn erbyn West Ham.<ref>{{cite web |title= Mario Lemina stripped of Wolves captaincy after heated incident against West Ham|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/mario-lemina-wolves-captain-west-ham-nelson-semedo-b2663978.html|access-date=13 Rhagfyr 2024 |publisher=[[The Independent]]|first=Jamie|last=Braidwood|date=13 Rhagfyr 2024|lang=en}}</ref> ===Newid rheolwyr=== {| class="wikitable sortable" ! Clwb ! Rheolwr sy'n gadael ! Modd yr ymadawodd ! Dyddiad y daeth y swydd yn wag ! Safle yn y tabl ! Rheolwr sy'n dod i mewn ! Dyddiad penodi |- | [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] | {{baner|Yr Eidal}} [[Roberto De Zerbi]] | Cytundeb ar y cyd | rowspan="3"|19 Mai 2024 | rowspan="5"|''Cyn i'r tymor ddechrau'' | {{baner|Yr Almaen}} [[Fabian Hürzeler]] | 15 Mehefin 2024 |- | [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Jürgen Klopp]] | Ymddiswyddodd | {{baner|Yr Iseldiroedd}} [[Arne Slot]] | 1 Mehefin 2024 |- | [[West Ham United F.C.|West Ham United]] | {{baner|Yr Alban}} [[David Moyes]] | Diwedd contract | {{baner|Sbaen}} [[Julen Lopetegui]] | 1 Gorffennaf 2024 |- | [[Chelsea F.C.|Chelsea]] | {{baner|Yr Ariannin}} [[Mauricio Pochettino]] | Cytundeb ar y cyd | 21 Mai 2024 | {{baner|Yr Eidal}} [[Enzo Maresca]] | 3 Mehefin 2024 |- | [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] | {{baner|Yr Eidal}} [[Enzo Maresca]] | Arwyddwyd gan [[Chelsea F.C.|Chelsea]] | 3 Mehefin 2024 | {{baner|Cymru}} [[Steve Cooper]] | 20 Mehefin 2024 |- | rowspan="2" | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | {{baner|Yr Iseldiroedd}} [[Erik ten Hag]] | Wedi'i ddiswyddo | 28 Hydref 2024 | 14eg | {{baner|Yr Iseldiroedd}} [[Ruud van Nistelrooy]] (interim) | 20 Hydref 2024 |- | {{baner|Yr Iseldiroedd}} [[Ruud van Nistelrooy]] | Diwedd y cyfnod interim | 11 Tachwedd 2024 | 13eg | {{baner|Portiwgal}} [[Ruben Amorim]] | 11 Tachwedd 2024 |- | rowspan="2" | [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] | {{baner|Cymru}} [[Steve Cooper]] | Wedi'i ddiswyddo | 24 Tachwedd 2024 | rowspan="2" | 16eg | {{baner|Lloegr}} [[Ben Dawson]] (interim) | 24 Tachwedd 2024 |- | {{baner|Lloegr}} [[Ben Dawson]] | Diwedd y cyfnod interim | 1 Rhagfyr 2024 | {{baner|Yr Iseldiroedd}} [[Ruud van Nistelrooy]] | 1 Rhagfyr 2024 |- | [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] | {{baner|Lloegr}} [[Gary O'Neil]] | rowspan="2" |Wedi'i ddiswyddo | rowspan="2" |15 Rhagfyr 2024 | 19eg | {{baner|Portiwgal}} [[Vítor Pereira (pêl-droediwr, ganed 1968)|Vítor Pereira]] | 19 Rhagfyr 2024 |- | rowspan="2" | [[Southampton F.C.|Southampton]] | {{baner|Yr Alban}} [[Russell Martin]] | rowspan="2" | 20fed | 15 Rhagfyr 2024 | {{baner|Lloegr}} [[Simon Rusk]] (interim) |- | {{baner|Lloegr}} [[Simon Rusk]] | Diwedd y cyfnod interim | 22 Rhagfyr 2024 | {{baner|Croatia}} [[Ivan Jurić]] | 22 Rhagfyr 2024 |- | [[West Ham United F.C.|West Ham United]] | {{baner|Sbaen}} [[Julen Lopetegui]] | rowspan="2" | Wedi'i ddiswyddo | 8 Ionawr 2025 | 14eg | {{baner|Lloegr}} [[Graham Potter]] | rowspan="2" | 9 Ionawr 2025 |- | rowspan="2" | [[Everton F.C.|Everton]] | {{baner|Lloegr}} [[Sean Dyche]] | 9 Ionawr 2025 | rowspan="2" | 16eg | {{baner|Lloegr}} [[Leighton Barnes]] (interim) |- | {{baner|Lloegr}} [[Leighton Barnes]] | Diwedd y cyfnod interim | 11 Ionawr 2025 | {{baner|Yr Alban}} [[David Moyes]] | 11 Ionawr 2025 |- | [[Southampton F.C.|Southampton]] | {{baner|Croatia}} [[Ivan Jurić]] | Cytundeb ar y cyd | 7 Ebrill 2025 | 20fed | {{baner|ENG}} [[Simon Rusk]] (interim) | 7 Ebrill 2025 |} ==Tabl cynghrair== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL|source=[https://www.premierleague.com/tables?co=1&se=719&ha=-1 Uwch Gynghrair Lloegr] |result1=CLLS |result2=CLLS |result3=CLLS |result4=CLLS |result5=CLLS |result6=ELLS |result7=ECLPO |result12=ELLSCW |result17=ELTH |result18=REL |result19=REL |result20=REL <!--Diweddaru swyddi tîm yma.--> |team_order = LIV, ARS, MCI, CHE, NEW, AVL, NFO, BHA, BOU, BRE, FUL, CRY, EVE, WHU, MUN, WOL, TOT, LEI, IPS, SOU <!--Diweddaru canlyniadau tîm yma ac yna (os oes angen) safleoedd uchod. Peidiwch ag anghofio diweddaru'r dyddiad (paramedr diweddaru).--> |update=complete |win_ARS=20|draw_ARS=14|loss_ARS=4 |gf_ARS=69|ga_ARS=34 |win_AVL=19|draw_AVL=9 |loss_AVL=10 |gf_AVL=58|ga_AVL=51 |win_BOU=15|draw_BOU=11|loss_BOU=12|gf_BOU=58|ga_BOU=46 |win_BRE=16|draw_BRE=8 |loss_BRE=14|gf_BRE=66|ga_BRE=57 |win_BHA=16|draw_BHA=13|loss_BHA=9 |gf_BHA=66|ga_BHA=59 |win_CHE=20|draw_CHE=9 |loss_CHE=9 |gf_CHE=64|ga_CHE=43 |win_CRY=13|draw_CRY=14|loss_CRY=11|gf_CRY=51|ga_CRY=51 |win_EVE=11|draw_EVE=15|loss_EVE=12|gf_EVE=42|ga_EVE=44 |win_FUL=15|draw_FUL=9 |loss_FUL=14|gf_FUL=54|ga_FUL=54 |win_IPS=4 |draw_IPS=10|loss_IPS=24|gf_IPS=36|ga_IPS=82 |win_LEI=6 |draw_LEI=7 |loss_LEI=25|gf_LEI=33|ga_LEI=80 |win_LIV=25|draw_LIV=9 |loss_LIV=4 |gf_LIV=86|ga_LIV=41 |win_MCI=21|draw_MCI=8 |loss_MCI=9 |gf_MCI=72|ga_MCI=44 |win_MUN=11|draw_MUN=9 |loss_MUN=18|gf_MUN=44|ga_MUN=54 |win_NEW=20|draw_NEW=6 |loss_NEW=12|gf_NEW=68|ga_NEW=47 |win_NFO=19|draw_NFO=8 |loss_NFO=11|gf_NFO=58|ga_NFO=46 |win_SOU=2 |draw_SOU=6|loss_SOU=30|gf_SOU=26|ga_SOU=86 |win_TOT=11|draw_TOT=5 |loss_TOT=22|gf_TOT=64|ga_TOT=65 |win_WHU=11|draw_WHU=10|loss_WHU=17|gf_WHU=46|ga_WHU=62 |win_WOL=12|draw_WOL=6 |loss_WOL=20|gf_WOL=54|ga_WOL=69 <!--Diffiniadau tîm (dolenni wici yn y tabl)--> |name_ARS=[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |name_AVL=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |name_BOU=[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |name_BHA=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] |name_BRE=[[Brentford F.C.|Brentford]] |name_CHE=[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |name_CRY=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |name_EVE=[[Everton F.C.|Everton]] |name_FUL=[[Fulham F.C.|Fulham]] |name_IPS=[[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] |name_LEI=[[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] |name_LIV=[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |name_MCI=[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |name_MUN=[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |name_NEW=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] |name_NFO=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |name_SOU=[[Southampton F.C.|Southampton]] |name_TOT=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |name_WHU=[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |name_WOL=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] <!--Statws--> |status_IPS=R |status_LEI=R |status_LIV=C |status_SOU=R |status_text_C=Pencampwyr |status_text_R=Disgynnodd |show_limit=5 |class_rules= 1) Pwyntiau; 2) Gwahaniaeth goliau; 3) Goliau wedi eu sgorio; 4) Os nad yw rheolau 1 i 3 yn gallu pennu'r pencampwyr, y timau sy'n disgyn neu'r timau sy'n cymhwyso ar gyfer cystadlaethau UEFA, bydd rheolau 4.1 i 4.3 yn cael eu gweithredu – 4.1) Pwyntiau a enillwyd yn y record benben rhwng timau o'r fath; 4.2) Goliau a sgoriwyd oddi cartref mewn record benben rhwng timau o'r fath; 4.3) Gemau ail gyfle<ref name="PLhandbook">{{Cite book|url= https://resources.premierleague.com/premierleague/document/2024/07/26/e6332e5a-4ca6-4411-bf01-9f8ab76c6fb4/TM1534-PL_Handbook-and-Collateral-2024-25_25.07_V2.pdf|title=Premier League Handbook: Season 2024/25|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|date=25 Gorffennaf 2024|lang=en}}</ref> <!--Diffiniadau colofn cymhwyso ar gyfer Ewrop a disgyn o'r adran--> |res_col_header=QR |col_CLLS=green1 |text_CLLS=Cymhwyso ar gyfer {{nowrap|[[Cynghrair Pencampwyr UEFA 2025–26|cam cynghrair]] [[Cynghrair y Pencampwyr UEFA|Cynghrair y Pencampwyr]]}} |col_ELTH=green1 |text_ELTH=Cymhwyso ar gyfer {{nowrap|[[Cynghrair Pencampwyr UEFA 2025–26|cam cynghrair]] [[Cynghrair y Pencampwyr UEFA|Cynghrair y Pencampwyr]]}} |col_ELLS=blue1 |text_ELLS=Cymhwyso ar gyfer {{nowrap|[[Cynghrair Europa UEFA 2025–26|cam cynghrair]] [[Cynghrair Europa UEFA|Cynghrair Europa]]}} |col_ELLSCW=blue1 |text_ELLSCW=Cymhwyso ar gyfer {{nowrap|[[Cynghrair Europa UEFA 2025–26|cam cynghrair]] [[Cynghrair Europa UEFA|Cynghrair Europa]]}} |col_ECLPO=yellow1 |text_ECLPO=Cymhwyso ar gyfer {{nowrap|[[Cynghrair Cyngres UEFA 2025–26|rownd y gemau ail gyfle]] [[Cynghrair Cyngres UEFA|Cynghrair y Gyngres]]}} |col_REL=red1 |text_REL=[[Y Bencampwriaeth 2025–26|Disgyn i'r]] {{nowrap|[[Y Bencampwriaeth (pêl-droed)|Bencampwriaeth]]}} |note_res_ELTH=Cymhwysodd Tottenham Hotspur fel enillwyr [[Cynghrair Europa UEFA 2024–25|Cynghrair Europa 2024–25]]. |note_res_ELLSCW=Cymhwysodd Crystal Palace fel enillwyr [[Cwpan Lloegr 2024–25]]. |note_res_ECLPO=Mae enillwyr [[Cwpan Cynghrair Lloegr 2024–25]], Newcastle United, yn gymwys ar gyfer rownd y gemau ail gyfle Cynghrair Cyngres. Os byddant yn cymhwyso ar gyfer Cynghrair y Pencampwyr neu Gynghrair Europa drwy eu safle yn y gynghrair, bydd lle yng Nghynghrair y Gyngres yn trosglwyddo i'r tîm yn y safle uchaf ond sydd ddim eisoes wedi cymhwyso ar gyfer cystadleuaeth Ewropeaidd. }}</onlyinclude> ==Canlyniadau== {{#invoke:sports results|main | source = [https://www.premierleague.com/results Uwch Gynghrair Lloegr] | update = complete | a_note = yes | matches_style = FBR |team1=ARS |team2=AVL |team3=BOU |team4=BRE |team5=BHA |team6=LEI |team7=CHE |team8=CRY |team9=EVE |team10=FUL |team11=IPS |team12=LIV |team13=MCI |team14=MUN |team15=NEW |team16=NFO |team17=SOU |team18=TOT |team19=WHU |team20=WOL | name_ARS = [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | name_AVL = [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | name_BOU = [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] | name_BRE = [[Brentford F.C.|Brentford]] | name_BHA = [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] | name_LEI = [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] | name_CHE = [[Chelsea F.C.|Chelsea]] | name_CRY = [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] | name_EVE = [[Everton F.C.|Everton]] | name_FUL = [[Fulham F.C.|Fulham]] | name_IPS = [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] | name_LIV = [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] | name_MCI = [[Manchester City F.C.|Manchester City]] | name_MUN = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | name_NEW = [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] | name_NFO = [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] | name_SOU = [[Southampton F.C.|Southampton]] | name_TOT = [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] | name_WHU = [[West Ham United F.C.|West Ham United]] | name_WOL = [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] | match_ARS_AVL = 2–2 | match_ARS_BHA = 1–1 | match_ARS_BOU = 1–2 | match_ARS_BRE = 1–1 | match_ARS_CHE = [[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Chelsea F.C.|1–0]] | match_ARS_CRY = 2–2 | match_ARS_EVE = 0–0 | match_ARS_FUL = 2–1 | match_ARS_IPS = 1–0 | match_ARS_LEI = 4–2 | match_ARS_LIV = 2–2 | match_ARS_MCI = [[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Manchester City F.C.|5–1]] | match_ARS_MUN = [[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Manchester United F.C.|2–0]] | match_ARS_NEW = 1–0 | match_ARS_NFO = 3–0 | match_ARS_SOU = 3–1 | match_ARS_TOT = [[Darbi Gogledd Llundain|2–1]] | match_ARS_WHU = [[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–West Ham United F.C.|0–1]] | match_ARS_WOL = 2–0 | match_AVL_ARS = 0–2 | match_AVL_BHA = 2–2 | match_AVL_BOU = 1–1 | match_AVL_BRE = 3–1 | match_AVL_CHE = 2–1 | match_AVL_CRY = 2–2 | match_AVL_EVE = 3–2 | match_AVL_FUL = 1–0 | match_AVL_IPS = 1–1 | match_AVL_LEI = 2–1 | match_AVL_LIV = 2–2 | match_AVL_MCI = 2–1 | match_AVL_MUN = 0–0 | match_AVL_NEW = 4–1 | match_AVL_NFO = 2–1 | match_AVL_SOU = 1–0 | match_AVL_TOT = 2–0 | match_AVL_WHU = 1–1 | match_AVL_WOL = 3–1 | match_BHA_ARS = 1–1 | match_BHA_AVL = 0–3 | match_BHA_BOU = 2–1 | match_BHA_BRE = 0–0 | match_BHA_CHE = 3–0 | match_BHA_CRY = [[Darbi M23|1–3]] | match_BHA_EVE = 0–1 | match_BHA_FUL = 2–1 | match_BHA_IPS = 0–0 | match_BHA_LEI = 2–2 | match_BHA_LIV = 3–2 | match_BHA_MCI = 2–1 | match_BHA_MUN = 2–1 | match_BHA_NEW = 1–1 | match_BHA_NFO = 2–2 | match_BHA_SOU = 1–1 | match_BHA_TOT = 3–2 | match_BHA_WHU = 3–2 | match_BHA_WOL = 2–2 | match_BOU_ARS = 2–0 | match_BOU_AVL = 0–1 | match_BOU_BHA = 1–2 | match_BOU_BRE = 1–2 | match_BOU_CHE = 0–1 | match_BOU_CRY = 0–0 | match_BOU_EVE = 1–0 | match_BOU_FUL = 1–0 | match_BOU_IPS = 1–2 | match_BOU_LEI = 2–0 | match_BOU_LIV = 0–2 | match_BOU_MCI = 2–1 | match_BOU_MUN = 1–1 | match_BOU_NEW = 1–1 | match_BOU_NFO = 5–0 | match_BOU_SOU = 3–1 | match_BOU_TOT = 1–0 | match_BOU_WHU = 1–1 | match_BOU_WOL = 0–1 | match_BRE_ARS = 1–3 | match_BRE_AVL = 0–1 | match_BRE_BHA = 4–2 | match_BRE_BOU = 3–2 | match_BRE_CHE = [[Darbi Gorllewin Llundain|0–0]] | match_BRE_CRY = 2–1 | match_BRE_EVE = 1–1 | match_BRE_FUL = [[Darbi Gorllewin Llundain|2-3]] | match_BRE_IPS = 4–3 | match_BRE_LEI = 4–1 | match_BRE_LIV = 0–2 | match_BRE_MCI = 2–2 | match_BRE_MUN = 4–3 | match_BRE_NEW = 4–2 | match_BRE_NFO = 0–2 | match_BRE_SOU = 3–1 | match_BRE_TOT = 0–2 | match_BRE_WHU = 1–1 | match_BRE_WOL = 5–3 | match_CHE_ARS = [[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Chelsea F.C.|1–1]] | match_CHE_AVL = 3–0 | match_CHE_BHA = 4–2 | match_CHE_BOU = 2–2 | match_CHE_BRE = [[Darbi Gorllewin Llundain|2–1]] | match_CHE_CRY = [[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–Crystal Palace F.C.|1–1]] | match_CHE_EVE = 1–0 | match_CHE_FUL = [[Darbi Gorllewin Llundain|1–2]] | match_CHE_IPS = 2–2 | match_CHE_LEI = 1–0 | match_CHE_LIV = [[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–C.P.D. Lerpwl|3–1]] | match_CHE_MCI = 0–2 | match_CHE_MUN = 1–0 | match_CHE_NEW = 2–1 | match_CHE_NFO = 1–1 | match_CHE_SOU = 4–0 | match_CHE_TOT = [[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–Tottenham Hotspur F.C.|1–0]] | match_CHE_WHU = 2–1 | match_CHE_WOL = 3–1 | match_CRY_ARS = 1–5 | match_CRY_AVL = 4–1 | match_CRY_BHA = [[Darbi M23|2–1]] | match_CRY_BOU = 0–0 | match_CRY_BRE = 1–2 | match_CRY_CHE = [[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–Crystal Palace F.C.|1–1]] | match_CRY_EVE = 1–2 | match_CRY_FUL = 0–2 | match_CRY_IPS = 1–0 | match_CRY_LEI = 2–2 | match_CRY_LIV = 0–1 | match_CRY_MCI = 2–2 | match_CRY_MUN = 0–0 | match_CRY_NEW = 1–1 | match_CRY_NFO = 1–1 | match_CRY_SOU = 2–1 | match_CRY_TOT = 1–0 | match_CRY_WHU = 0–2 | match_CRY_WOL = 4–2 | match_EVE_ARS = 1–1 | match_EVE_AVL = 0–1 | match_EVE_BHA = 0–3 | match_EVE_BOU = 2–3 | match_EVE_BRE = 0–0 | match_EVE_CHE = 0–0 | match_EVE_CRY = 2–1 | match_EVE_FUL = 1–1 | match_EVE_IPS = 2–2 | match_EVE_LEI = 4–0 | match_EVE_LIV = [[Darbi Glannau Merswy|2–2]] | match_EVE_MCI = 0–2 | match_EVE_MUN = 2–2 | match_EVE_NEW = 0–0 | match_EVE_NFO = 0–2 | match_EVE_SOU = 2–0 | match_EVE_TOT = 3–2 | match_EVE_WHU = 1–1 | match_EVE_WOL = 4–0 | match_FUL_ARS = 1–1 | match_FUL_AVL = 1–3 | match_FUL_BHA = 3–1 | match_FUL_BOU = 2–2 | match_FUL_BRE = [[Darbi Gorllewin Llundain|2–1]] | match_FUL_CHE = [[Darbi Gorllewin Llundain|1–2]] | match_FUL_CRY = 0–2 | match_FUL_EVE = 1–3 | match_FUL_IPS = 2–2 | match_FUL_LEI = 2–1 | match_FUL_LIV = 3–2 | match_FUL_MCI = 0–2 | match_FUL_MUN = 0–1 | match_FUL_NEW = 3–1 | match_FUL_NFO = 2–1 | match_FUL_SOU = 0–0 | match_FUL_TOT = 2–0 | match_FUL_WHU = 1–1 | match_FUL_WOL = 1–4 | match_IPS_ARS = 0–4 | match_IPS_AVL = 2–2 | match_IPS_BHA = 0–2 | match_IPS_BOU = 1–2 | match_IPS_BRE = 0–1 | match_IPS_CHE = 2–0 | match_IPS_CRY = 0–1 | match_IPS_EVE = 0–2 | match_IPS_FUL = 1–1 | match_IPS_LEI = 1–1 | match_IPS_LIV = 0–2 | match_IPS_MCI = 0–6 | match_IPS_MUN = 1–1 | match_IPS_NEW = 0–4 | match_IPS_NFO = 2–4 | match_IPS_SOU = 1–2 | match_IPS_TOT = 1–4 | match_IPS_WHU = 1–3 | match_IPS_WOL = 1–2 | match_LEI_ARS = 0–2 | match_LEI_AVL = 1–2 | match_LEI_BHA = 2–2 | match_LEI_BOU = 1–0 | match_LEI_BRE = 0–4 | match_LEI_CHE = 1–2 | match_LEI_CRY = 0–2 | match_LEI_EVE = 1–1 | match_LEI_FUL = 0–2 | match_LEI_IPS = 2-0 | match_LEI_LIV = 0–1 | match_LEI_MCI = 0–2 | match_LEI_MUN = 0–3 | match_LEI_NEW = 0–3 | match_LEI_NFO = [[Cystadleuaeth Leicester City F.C.–Nottingham Forest F.C.|1–3]] | match_LEI_SOU = 2–0 | match_LEI_TOT = 1–1 | match_LEI_WHU = 3–1 | match_LEI_WOL = 0–3 | match_LIV_ARS = 2–2 | match_LIV_AVL = 2–0 | match_LIV_BHA = 2–1 | match_LIV_BOU = 3–0 | match_LIV_BRE = 2–0 | match_LIV_CHE = [[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–C.P.D. Lerpwl|2–1]] | match_LIV_CRY = 1–1 | match_LIV_EVE = [[Darbi Glannau Merswy|1–0]] | match_LIV_FUL = 2–2 | match_LIV_IPS = 4–1 | match_LIV_LEI = 3–1 | match_LIV_MCI = [[Cystadleuaeth C.P.D. Lerpwl–Manchester City F.C.|2–0]] | match_LIV_MUN = [[Cystadleuaeth C.P.D. Lerpwl–Manchester United F.C.|2–2]] | match_LIV_NEW = 2–0 | match_LIV_NFO = 0–1 | match_LIV_SOU = 3–1 | match_LIV_TOT = 5–1 | match_LIV_WHU = 2–1 | match_LIV_WOL = 2–1 | match_MCI_ARS = [[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Manchester City F.C.|2–2]] | match_MCI_AVL = 2–1 | match_MCI_BHA = 2–2 | match_MCI_BOU = 3–1 | match_MCI_BRE = 2–1 | match_MCI_CHE = 3–1 | match_MCI_CRY = 5–2 | match_MCI_EVE = 1–1 | match_MCI_FUL = 3–2 | match_MCI_IPS = 4–1 | match_MCI_LEI = 2–0 | match_MCI_LIV = [[Cystadleuaeth C.P.D. Lerpwl–Manchester City F.C.|0–2]] | match_MCI_MUN = [[Darbi Manceinion|1–2]] | match_MCI_NEW = 4–0 | match_MCI_NFO = 3–0 | match_MCI_SOU = 1–0 | match_MCI_TOT = 0–4 | match_MCI_WHU = 4–1 | match_MCI_WOL = 1–0 | match_MUN_ARS = [[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Manchester City F.C.|1–1]] | match_MUN_AVL = 2–0 | match_MUN_BHA = 1–3 | match_MUN_BOU = 0–3 | match_MUN_BRE = 2–1 | match_MUN_CHE = 1–1 | match_MUN_CRY = 0–2 | match_MUN_EVE = 4–0 | match_MUN_FUL = 1–0 | match_MUN_IPS = 3–2 | match_MUN_LEI = 3–0 | match_MUN_LIV = [[Cystadleuaeth C.P.D. Lerpwl–Manchester United F.C.|0–3]] | match_MUN_MCI = [[Darbi Manceinion|0–0]] | match_MUN_NEW = 0–2 | match_MUN_NFO = 2–3 | match_MUN_SOU = 3–1 | match_MUN_TOT = 0–3 | match_MUN_WHU = 0–2 | match_MUN_WOL = 0–1 | match_NEW_ARS = 1–0 | match_NEW_AVL = 3–0 | match_NEW_BHA = 0–1 | match_NEW_BOU = 1–4 | match_NEW_BRE = 2–1 | match_NEW_CHE = 2–0 | match_NEW_CRY = 5–0 | match_NEW_EVE = 0–1 | match_NEW_FUL = 1–2 | match_NEW_IPS = 3–0 | match_NEW_LEI = 4–0 | match_NEW_LIV = 3–3 | match_NEW_MCI = 1–1 | match_NEW_MUN = 4–1 | match_NEW_NFO = 4–3 | match_NEW_SOU = 1–0 | match_NEW_TOT = 2–1 | match_NEW_WHU = 0–2 | match_NEW_WOL = 3–0 | match_NFO_ARS = 0–0 | match_NFO_AVL = 2–1 | match_NFO_BHA = 7–0 | match_NFO_BOU = 1–1 | match_NFO_BRE = 0–2 | match_NFO_CHE = 0–1 | match_NFO_CRY = 1–0 | match_NFO_EVE = 0–1 | match_NFO_FUL = 0–1 | match_NFO_IPS = 1–0 | match_NFO_LEI = [[Cystadleuaeth Leicester City F.C.–Nottingham Forest F.C.|2–2]] | match_NFO_LIV = 1–1 | match_NFO_MCI = 1–0 | match_NFO_MUN = 1–0 | match_NFO_NEW = 1–3 | match_NFO_SOU = 3–2 | match_NFO_TOT = 1–0 | match_NFO_WHU = 3–0 | match_NFO_WOL = 1–1 | match_SOU_ARS = 1–2 | match_SOU_AVL = 0–3 | match_SOU_BHA = 0–4 | match_SOU_BOU = 1–3 | match_SOU_BRE = 0–5 | match_SOU_CHE = 1–5 | match_SOU_CRY = 1–1 | match_SOU_EVE = 1–0 | match_SOU_FUL = 1–2 | match_SOU_IPS = 1–1 | match_SOU_LEI = 2–3 | match_SOU_LIV = 2–3 | match_SOU_MCI = 0–0 | match_SOU_MUN = 0–3 | match_SOU_NEW = 1–3 | match_SOU_NFO = 0–1 | match_SOU_TOT = 0–5 | match_SOU_WHU = 0–1 | match_SOU_WOL = 1–2 | match_TOT_ARS = [[Darbi Gogledd Llundain|0–1]] | match_TOT_AVL = 4–1 | match_TOT_BHA = 1–4 | match_TOT_BOU = 2–2 | match_TOT_BRE = 3–1 | match_TOT_CHE = [[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–Tottenham Hotspur F.C.|3–4]] | match_TOT_CRY = 0–2 | match_TOT_EVE = 4–0 | match_TOT_FUL = 1–1 | match_TOT_IPS = 1–2 | match_TOT_LEI = 1–2 | match_TOT_LIV = 3–6 | match_TOT_MCI = 0–1 | match_TOT_MUN = 1–0 | match_TOT_NEW = 1–2 | match_TOT_NFO = 1–2 | match_TOT_SOU = 3–1 | match_TOT_WHU = [[Cystadleuaeth Tottenham Hotspur F.C.–West Ham United F.C.|4–1]] | match_TOT_WOL = 2–2 | match_WHU_ARS = [[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–West Ham United F.C.|2–5]] | match_WHU_AVL = 1–2 | match_WHU_BHA = 1–1 | match_WHU_BOU = 2–2 | match_WHU_BRE = 0–1 | match_WHU_CHE = 0–3 | match_WHU_CRY = 0–2 | match_WHU_EVE = 0–0 | match_WHU_FUL = 3–2 | match_WHU_IPS = 4–1 | match_WHU_LEI = 2–0 | match_WHU_LIV = 0–5 | match_WHU_MCI = 1–3 | match_WHU_MUN = 2–1 | match_WHU_NEW = 0–1 | match_WHU_NFO = 1-2 | match_WHU_SOU = 1–1 | match_WHU_TOT = [[Cystadleuaeth Tottenham Hotspur F.C.–Tottenham Hotspur F.C.|1–1]] | match_WHU_WOL = 2–1 | match_WOL_ARS = 0–1 | match_WOL_AVL = 2–0 | match_WOL_BHA = 0–2 | match_WOL_BOU = 2–4 | match_WOL_BRE = 1–1 | match_WOL_CHE = 2–6 | match_WOL_CRY = 2–2 | match_WOL_EVE = 1–1 | match_WOL_FUL = 1–2 | match_WOL_IPS = 1–2 | match_WOL_LEI = 3–0 | match_WOL_LIV = 1–2 | match_WOL_MCI = 1–2 | match_WOL_MUN = 2–0 | match_WOL_NEW = 1–2 | match_WOL_NFO = 0–3 | match_WOL_SOU = 2–0 | match_WOL_TOT = 4–2 | match_WOL_WHU = 1–0 }} ==Tarian y Gymuned== {{Prif|Tarian y Gymuned 2025}} <onlyinclude>{{football box |date=9 Awst 2025 |time=16:30 [[Amser Haf Prydain|BST]] |team1=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |score=1–1 |penaltyscore=3–2 |report=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/cy7y0p1p7ezt |team2=[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |goals1= *[[Jean-Philippe Mateta|Mateta]] {{gôl|17|p}} *[[Ismaïla Sarr|Sarr]] {{gôl|77}} |goals2= *[[Hugo Ekitike|Ekitike]] {{gôl|4}} *[[Jeremie Frimpong|Frimpong]] {{gôl|21}} |penalties1= *[[Jean-Philippe Mateta|Mateta]] {{pengoal}} *[[Eberechi Eze|Eze]] {{penmiss}} *[[Ismaïla Sarr|Sarr]] {{pengoal}} *[[Borna Sosa|Sosa]] {{penmiss}} *[[Justin Devenny|Devenny]] {{pengoal}} |penaltyscore=3–2 |penalties2= *{{penmiss}} [[Mohamed Salah|Salah]] *{{penmiss}} [[Alexis Mac Allister|Mac Allister]] *{{pengoal}} [[Cody Gakpo|Gakpo]] *{{penmiss}} [[Harvey Elliott|Elliott]] *{{pengoal}} [[Dominik Szoboszlai|Szoboszlai]] |stadium=[[Stadiwm Wembley]], [[London]] |attendance=82,645 |referee=[[Chris Kavanagh (dyfarnwr)|Chris Kavanagh]] ([[Manceinion]]) }}</onlyinclude> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _crystalpalace2526h |pattern_b = _crystalpalace2526h |pattern_ra = _crystalpalace2526h |pattern_sh = _crystalpalace2526h |pattern_so = _crystalpalace2526hl |leftarm = 0033FF |body = 0033FF |rightarm = 0033FF |shorts = 0033FF |socks = 0033FF |title = {{nowrap|Crystal Palace}} }} |{{Football kit |pattern_la = _liverpool2526a |pattern_b = _liverpool2526a |pattern_ra = _liverpool2526a |pattern_sh = _liverpool2526a |pattern_so = _liverpool2526al |leftarm = EAE6E3 |body = EAE6E3 |rightarm = EAE6E3 |shorts = 000000 |socks = EAE6E3 |title = Lerpwl }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GG ||'''1''' ||{{flagicon|ENG}} [[Dean Henderson]] |- |AC ||'''26'''||{{flagicon|USA}} [[Chris Richards (pêl-droediwr)|Chris Richards]] |- |AC ||'''5''' ||{{flagicon|FRA}} [[Maxence Lacroix]] |- |AC ||'''6''' ||{{flagicon|ENG}} [[Marc Guéhi]] ([[Capten (pêl-droed)|c]]) || || {{suboff|90+4}} |- |CCI ||'''2''' ||{{flagicon|COL}} [[Daniel Muñoz (pêl-droediwr)|Daniel Muñoz]] |- |CCC ||'''20'''||{{flagicon|ENG}} [[Adam Wharton]] || || {{suboff|85}} |- |CCC ||'''18'''||{{flagicon|JPN}} [[Daichi Kamada]] || || {{suboff|29}} |- |CCCh ||'''3''' ||{{flagicon|ENG}} [[Tyrick Mitchell]] || || {{suboff|79}} |- |AD ||'''7''' ||{{flagicon|SEN}} [[Ismaïla Sarr]] |- |ACh ||'''10'''||{{flagicon|ENG}} [[Eberechi Eze]] |- |YG ||'''14'''||{{flagicon|FRA}} [[Jean-Philippe Mateta]] |- |colspan=3|'''Eilyddion:''' |- |GG ||'''44'''||{{flagicon|ARG}} [[Walter Benítez (pêl-droediwr)|Walter Benítez]] |- |AM ||'''17'''||{{flagicon|ENG}} [[Nathaniel Clyne]] |- |AM ||'''24'''||{{flagicon|CRO}} [[Borna Sosa]] || || {{subon|79}} |- |AM ||'''59'''||{{flagicon|TRI}} [[Rio Cardines]] |- |CC ||'''8''' ||{{flagicon|COL}} [[Jefferson Lerma]] || || {{subon|85}} |- |CC ||'''19'''||{{flagicon|ENG}} [[Will Hughes]] || || {{subon|29}} |- |CC ||'''55'''||{{flagicon|NIR}} [[Justin Devenny]] || || {{subon|90+4}} |- |YM ||'''21'''||{{flagicon|ENG}} [[Romain Esse]] |- |YM ||'''22'''||{{flagicon|FRA}} [[Odsonne Édouard]] |- |colspan=3|'''Rheolwr:''' |- |colspan=3|{{flagicon|AUT}} [[Oliver Glasner]] |} |valign="top"|[[File:Crystal Palace vs Liverpool 2025-08-10.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GG ||'''1''' ||{{flagicon|BRA}} [[Álisson Becker]] |- |AI ||'''30'''||{{flagicon|NED}} [[Jeremie Frimpong]] |- |AC ||'''4''' ||{{flagicon|NED}} [[Virgil van Dijk]] ([[Capten (pêl-droed)|c]]) |- |AC ||'''5''' ||{{flagicon|FRA}} [[Ibrahima Konaté]] || {{yel|43}} |- |ACh ||'''6''' ||{{flagicon|HUN}} [[Milos Kerkez]] || || {{suboff|84}} |- |CCC ||'''17'''||{{flagicon|ENG}} [[Curtis Jones (pêl-droediwr, ganed 2001)|Curtis Jones]] || || {{suboff|71}} |- |CCC ||'''8''' ||{{flagicon|HUN}} [[Dominik Szoboszlai]] |- |AI ||'''11'''||{{flagicon|EGY}} [[Mohamed Salah]] || {{yel|87}} |- |YC ||'''7''' ||{{flagicon|GER}} [[Florian Wirtz]] || {{yel|44}} || {{suboff|84}} |- |ACh ||'''18'''||{{flagicon|NED}} [[Cody Gakpo]] |- |YG ||'''22'''||{{flagicon|FRA}} [[Hugo Ekitike]] || || {{suboff|71}} |- |colspan=3|'''Eilyddion:''' |- |GG ||'''25'''||{{flagicon|GEO}} [[Giorgi Mamardashvili]] |- |AM ||'''26'''||{{flagicon|SCO}} [[Andy Robertson]] || || {{subon|84}} |- |CC ||'''3''' ||{{flagicon|JPN}} [[Wataru Endo]] || || {{subon|71}} |- |CC ||'''10'''||{{flagicon|ARG}} [[Alexis Mac Allister]] || || {{subon|71}} |- |CC ||'''19'''||{{flagicon|ENG}} [[Harvey Elliott]] || || {{subon|84}} |- |CC ||'''42'''||{{flagicon|ENG}} [[Trey Nyoni]] |- |YM ||'''14'''||{{flagicon|ITA}} [[Federico Chiesa]] |- |YM ||'''50'''||{{flagicon|SCO}} [[Ben Doak]] |- |YM ||'''73'''||{{flagicon|ENG}} [[Rio Ngumoha]] |- |colspan=3|'''Rheolwr:''' |- |colspan=3|{{flagicon|NED}} [[Arne Slot]] |} |} ==Ystadegau tymor== ===Prif sgorwyr goliau=== [[File:Mohamed Salah, Liverpool FC gegen 1. FSV Mainz 05 (Testspiel 23. Juli 2021) 26.jpg|thumb|upright=.9|Enillodd [[Mohamed Salah]] ei bedwaredd [[Esgid Aur yr Uwch Gynghrair Lloegr]], gan sgorio 29 gôl i [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]].]] {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Safle ! Chwaraewr ! Clwb ! Goliau<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/stats/top/players/goals|title=Premier League Player Stats: Goals|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en|access-date=2024-10-23|archive-date=2019-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201143457/https://www.premierleague.com/stats/top/players/goals|url-status=dead}}</ref> |- |1 |align="left"|{{flagicon|EGY}} [[Mohamed Salah]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |29 |- |2 |align="left"|{{flagicon|SWE}} [[Alexander Isak]] |align="left"|[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] |23 |- |3 |align="left"|{{flagicon|NOR}} [[Erling Haaland]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |22 |- |4 |align="left"|{{flagicon|NZL}} [[Chris Wood (pêl-droediwr, ganed 1991)|Chris Wood]] |align="left"|[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |rowspan="2"|20 |- |rowspan="2"|5 |align="left"|{{flagicon|CMR}} [[Bryan Mbeumo]] |rowspan="2" align="left"|[[Brentford F.C.|Brentford]] |- |align="left"|{{flagicon|DRC}} [[Yoane Wissa]] |19 |- |7 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Ollie Watkins]] |align="left"|[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |16 |- |rowspan="2"|8 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Matheus Cunha]] |align="left"|[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |rowspan="2"|15 |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Cole Palmer]] |align="left"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |- |rowspan="2"|10 |align="left"|{{flagicon|FRA}} [[Jean-Philippe Mateta]] |align="left"|[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |rowspan="2"|14 |- |align="left"|{{flagicon|NOR}} [[Jørgen Strand Larsen]] |align="left"|[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |} ====Hat-triciau==== {{Prif|Rhestr o hat-triciau Uwch Gynghrair Lloegr}} [[Delwedd:RC Lens - OGC Nice (10-04-2022) 15.jpg|bawd|upright=.9|[[Justin Kluivert]] o [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] oedd y chwaraewr cyntaf i sgorio hat tric o [[Cic o'r smotyn|giciau o'r smotyn]] mewn gêm Uwch Gynghrair.]] {| class="wikitable" |- ! Chwaraewr !! Clwb !! Yn erbyn !! Canlyniad !! Dyddiad |- |{{flagicon|NOR}} [[Erling Haaland]] |[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |[[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] |4–1 (H)<ref>{{cite news|first=Gary|last=Rose|title=Haaland scores hat-trick as Man City beat Ipswich after early scare|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/cj62y51klz0t|work=BBC Chwaraeon|publisher=[[BBC|Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=24 Awst 2024|access-date=24 Awst 2024|lang=en}}</ref> |24 Awst 2024 |- |{{flagicon|ENG}} [[Noni Madueke]] |[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |6–2 (H)<ref>{{cite news|first=Abraham|last=Timothy|title=Wolves 2–6 Chelsea: Noni Madueke's hat-trick gives Enzo Maresca first Premier League win|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/cgjvyxxqj11t|work=BBC Chwaraeon|publisher=[[BBC|Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig|Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=25 Awst 2024|access-date=25 Awst 2024|lang=en}}</ref> |25 Awst 2024 |- |{{flagicon|NOR}} [[Erling Haaland]] |[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |3–1 (A)<ref>{{cite news|first=Gary|last=Rose|title=Back-to-back Haaland hat-tricks as Man City beat West Ham|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/cy0r9yjw8jxt|work=BBC Chwaraeon|publisher=[[BBC|Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=31 Awst 2024|access-date=31 Awst 2024|lang=en}}</ref> |31 Awst 2024 |- |{{flagicon|ENG}} [[Cole Palmer]]<sup>4</sup> |[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove]] |4–2 (H)<ref>{{cite news|first=Tom|last=Rostance|title=Chelsea 4–2 Brighton: Cole Palmer scores four first-half goals in stunning Premier League win|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/czeg10p13l9t|work=BBC Chwaraeon|publisher=[[BBC|Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=28 Medi 2024|access-date=28 Medi 2024|lang=en}}</ref> |28 Medi 2024 |- |{{flagicon|GER}} [[Kevin Schade]] |[[Brentford F.C.|Brentford]] |[[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] |4–1 (H)<ref>{{cite news|first=Nick|last=Mashiter|title=Brentford 4-1 Leicester City: Schade hat-trick sees Bees thrash Leicester in front of Van Nistelrooy |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c2e79z9wem3t|work=BBC Chwaraeon|publisher=[[BBC|Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=30 Tachwedd 2024|access-date=30 Tachwedd 2024|lang=en}}</ref> |rowspan="2"|30 Tachwedd 2024 |- |{{flagicon|NED}} [[Justin Kluivert]] |[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |4–2 (A)<ref>{{cite news|first=Michael|last=Emons|title=Wolverhampton Wanderers 2-4 AFC Bournemouth: Justin Kluivert's hat-trick of penalties helps Bournemouth beat Wolves |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c3dej1jkd0dt|work=BBC Chwaraeon|publisher=[[BBC|Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=30 Tachwedd 2024|access-date=30 Tachwedd 2024|lang=en}}</ref> |- |{{flagicon|SWE}} [[Alexander Isak]] |[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] |[[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] |4–0 (A)<ref>{{cite news|first=Michael|last=Emons|title=Ipswich Town 0–4 Newcastle United: Alexander Isak scores hat-trick as superb Newcastle thrash Ipswich |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/clygjv8dk8rt|work=BBC Chwaraeon|publisher=[[BBC|Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=21 Rhagfyr 2024|access-date=21 Rhagfyr 2024|lang=en}}</ref> |21 Rhagfyr 2024 |- |{{flagicon|CIV}} [[Amad Diallo]] |[[Manchester United F.C.|Manchester City]] |[[Southampton F.C.|Southampton]] |3–1 (H)<ref>{{cite news|first=Simon|last=Stone|title=Manchester United 3–1 Southampton: Late Diallo hat-trick sees Man Utd beat Southampton|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/clygjv8dk8rt|work=BBC Sport|publisher=[[BBC|Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=16 Ionawr 2025|access-date=16 Ionawr 2025|lang=en}}</ref> |16 Ionawr 2025 |- |{{flagicon|NED}} [[Justin Kluivert]] |rowspan="2" | [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] |4–1 (A)<ref>{{cite news|first=Matthew|last=Howarth|title=Newcastle United 1–4 AFC Bournemouth: Justin Kluivert scores hat-trick in thumping win|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/clyev7z2nyvt|work=BBC Chwaraeon|publisher=[[BBC|Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=18 Ionawr 2025|access-date=18 Ionawr 2025}}</ref> |18 Ionawr 2025 |- |{{flagicon|BFA}} [[Dango Ouattara]] |[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |5–0 (H)<ref>{{cite news|first=Phil|last=McNulty|title=Bournemouth 5–0 Nottingham Forest: Dango Ouattara scores hat-trick as Cherries extend record run|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cj48518eyzwt|work=BBC Sport|publisher=[[BBC|Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=25 Ionawr 2025|access-date=25 Ionawr 2025}}</ref> |25 Ionawr 2025 |- |{{flagicon|NZL}} [[Chris Wood (pêl-droediwr, ganed 1991)|Chris Wood]] |[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove]] |7–0 (H)<ref>{{cite news|first=Matthew|last=Howarth|title=Nottingham Forest 7–0 Brighton: Chris Wood hat-trick helps hosts thump Seagulls|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c62qln7ny5wt|work=BBC Chwaraeon|publisher=[[BBC|Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=1 Chwefror 2025|access-date=1 Chwefror 2025|lang=en}}</ref> |1 Chwefror 2025 |- |{{flagicon|EGY}} [[Omar Marmoush]] |[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] |4–0 (H)<ref>{{cite news|first=Simon|last=Stone|title=Manchester City 4-0 Newcastle United: Omar Marmoush hits hat-trick in thumping win|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c2k57y0dnnyt|work=BBC Chwaraeon|publisher=[[BBC|Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=15 Chwefror 2025|access-date=15 Chwefror 2025|lang=en}}</ref> |15 Chwefror 2025 |} :'''Nodyn:''' <sup>4</sup> – sgoriodd y chwaraewr bedair gôl ===Nifer mwyaf o basiau yn arwain at gôl=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Safle ! Chwaraewr ! Clwb ! Pas yn arwain at gôl<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/stats/top/players/goal_assist|title=Premier League Player Stats: Assists|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en|access-date=2025-04-06|archive-date=2017-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170624144700/https://www.premierleague.com/stats/top/players/goal_assist|url-status=dead}}</ref> |- | 1 |align="left"|{{flagicon|EGY}} [[Mohamed Salah]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] | 18 |- | 2 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Jacob Murphy]] |align="left"|[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] | 12 |- | 3 |align="left"|{{flagicon|SWE}} [[Anthony Elanga]] |align="left"|[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] | 11 |- | rowspan="5" | 4 |align="left"|{{flagicon|DEN}} [[Mikel Damsgaard]] |align="left"|[[Brentford F.C.|Brentford]] | rowspan="5" | 10 |- |align="left"|{{flagicon|POR}} [[Bruno Fernandes]] |align="left"|[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |- |align="left"|{{flagicon|USA}} [[Antonee Robinson]] |align="left"|[[Fulham F.C.|Fulham]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Morgan Rogers]] |align="left"|[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Bukayo Saka]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- | 9 |align="left"|{{flagicon|KOR}} [[Son Heung-min]] |align="left"|[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] | 9 |- | rowspan="7" | 10 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Jarrod Bowen]] |align="left"|[[West Ham United F.C.|West Ham United]] | rowspan="7" | 8 |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Eberechi Eze]] |align="left"|[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Morgan Gibbs-White]] |align="left"|[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |- |align="left"|{{flagicon|NOR}} [[Martin Ødegaard]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Cole Palmer]] |align="left"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |- |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Savinho]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Ollie Watkins]] |align="left"|[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |} ===Llechi glân=== {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | header = | image1 = Gent-Zenit (15).jpg | width1 = | image2 = RC Lens - Arsenal FC (03-10-2023) 21 (cropped).jpg | width2 = | total_width = 300 | caption_align = center | footer = Enillodd [[Matz Sels]] a [[David Raya]] [[Maneg Aur yr Uwch Gynghrair Lloegr]] gan eu bod ill dau yn cadw 13 llechi lân ar gyfer [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] ac [[Arsenal F.C.|Arsenal]] yn y drefn honno yn yr hyn yw Menig Aur gyntaf Uwch Gynghrair Sels ac ail yn olynol Raya. }} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Safle ! Chwaraewr ! Clwb ! Llechi glân<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/stats/top/players/clean_sheet|title=Premier League Player Stats: Clean Sheets|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en|access-date=2024-10-23|archive-date=2017-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619142908/https://www.premierleague.com/stats/top/players/clean_sheet|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="2"|1 |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[David Raya]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |rowspan="2"|13 |- |align="left"|{{flagicon|BEL}} [[Matz Sels]] |align="left"|[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |- |3 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Jordan Pickford]] |align="left"|[[Everton F.C.|Everton]] |12 |- |4 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Dean Henderson]] |align="left"|[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |11 |- |rowspan="2"|5 |align="left"|{{flagicon|CMR}} [[André Onana]] |align="left"|[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |rowspan="2"|10 |- |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[Robert Sánchez]] |align="left"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |- |rowspan="2"|7 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Alisson Becker|Alisson]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |rowspan="2"|9 |- |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Ederson (pêl-droediwr, ganed 1993)|Ederson]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |- |rowspan="2"|9 |align="left"|{{flagicon|ARG}} [[Emiliano Martínez]] |align="left"|[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |rowspan="2"|8 |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Nick Pope (pêl-droediwr)|Nick Pope]] |align="left"|[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] |} ===Disgyblaeth=== ====Chwaraewr==== * Y nifer mwyaf o gardiau melyn: '''12'''<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/stats/top/players/yellow_card|title=Premier League Player Stats: Yellow Cards|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en|access-date=2024-10-23|archive-date=2017-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170624144825/https://www.premierleague.com/stats/top/players/yellow_card|url-status=dead}}</ref> **{{baner|ENG}} [[Liam Delap]] ([[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]]) **{{baner|ENG}} [[Flynn Downes]] ([[Southampton F.C.|Southampton]]) **{{baner|SRB}} [[Saša Lukić]] ([[Fulham F.C.|Fulham]]) * Y nifer mwyaf o gardiau coch: '''2'''<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/stats/top/players/red_card|title=Premier League Player Stats: Red Cards|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en|access-date=2024-10-23|archive-date=2020-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200105084814/https://www.premierleague.com/stats/top/players/red_card|url-status=dead}}</ref> **{{baner|POR}} [[Bruno Fernandes]] ([[Manchester United F.C.|Manchester United]]) **{{baner|ENG}} [[Myles Lewis-Skelly]] ([[Arsenal F.C.|Arsenal]]) **{{baner|ENG}} [[Jack Stephens (pêl-droediwr)|Jack Stephens]] ([[Southampton F.C.|Southampton]]) ====Clwb==== * Y nifer mwyaf o gardiau melyn: '''99'''<ref name="cardiau melyn">{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/stats/top/clubs/total_yel_card|title=Premier League Club Stats: Yellow Cards|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en|access-date=2024-10-23|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514122311/https://www.premierleague.com/stats/top/clubs/total_yel_card|url-status=dead}}</ref> **[[Chelsea F.C.|Chelsea]] * Y nifer lleiaf o gardiau melyn: '''57'''<ref name="cardiau melyn"/> **[[Manchester City F.C.|Manchester City]] * Y nifer mwyaf o gardiau coch: '''6'''<ref name="cardiau coch">{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/stats/top/clubs/total_red_card|title=Premier League Club Stats: Red Cards|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en|access-date=2024-10-23|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514122311/https://www.premierleague.com/stats/top/clubs/total_red_card|url-status=dead}}</ref> **[[Arsenal F.C.|Arsenal]] * Y nifer lleiaf o gardiau coch: '''0'''<ref name="cardiau coch"/> **[[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] ===Ystadegau gêm=== ====Goliau==== * Buddugoliaeth gartref fwyaf: ** [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] 7–0 [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove]] (1 Chwefror 2025) * Buddugoliaeth oddi cartref fwyaf: ** [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] 0–6 [[Manchester City F.C.|Manchester City]] (19 Ionawr 2025) * Sgôr uchaf: ** [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] 3–6 [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] (22 Rhagfyr 2024) ====Torf==== * Torf uchaf: 73,829 ** [[Manchester United F.C.|Manchester United]] 3–0 [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] (10 Tachwedd 2024) * Torf isaf: 11,129 ** [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] 0–0 [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] (26 Rhagfyr 2024) ==Gwobrau== ===Gwobrau misol=== {| class="wikitable" |- !rowspan="2"|Mis !colspan="2"|[[Rheolwr y Mis (Uwch Gynghrair Lloegr)|Rheolwr y Mis]] !colspan="2"|[[Chwaraewr y Mis (Uwch Gynghrair Lloegr)|Chwaraewr y Mis]] !colspan="2"|[[Gôl y Mis (Uwch Gynghrair Lloegr)|Gôl y Mis]] !colspan="2"|[[Arbediad y Mis (Uwch Gynghrair Lloegr)|Arbediad y Mis]] !rowspan="2"|Cyfeiriadau |- !Rheolwr !Clwb !Chwaraewr !Clwb !Chwaraewr !Clwb !Chwaraewr !Clwb |- |Awst |{{flagicon|GER}} [[Fabian Hürzeler]] |[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] |{{flagicon|NOR}} [[Erling Haaland]] |[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |{{flagicon|ENG}} [[Cole Palmer]] |[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |{{flagicon|ESP}} [[David Raya]] |[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |align="center"|<ref>{{cite web |title=Hurzeler makes history with Barclays Manager of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4110693 |access-date=13 Medi 2024 |date=13 Medi 2024 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en }}</ref><ref>{{cite news |title=Haaland voted EA SPORTS Player of the Month |url=https://www.premierleague.com/news/4110692 |date=13 Medi 2024 |access-date=13 Medi 2024 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |archive-date=13 Medi 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913101551/https://www.premierleague.com/news/4110692 |url-status=live |lang=en }}</ref><ref>{{cite web |title=Palmer lob voted Guinness Goal of the Month |url=https://www.premierleague.com/news/4110694 |access-date=13 Medi 2024 |date=13 Medi 2024 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en }}</ref><ref>{{cite web |title=Raya wins Premier League Save of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4110695 |access-date=13 Medi 2024 |date=13 Medi 2024 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en }}</ref> |- |Medi |{{flagicon|ITA}} [[Enzo Maresca]] |[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |{{flagicon|ENG}} [[Cole Palmer]] |[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |{{flagicon|COL}} [[Jhon Durán]]{{efn|Ar 31 Ionawr 2025, symudodd [[Jhon Durán]] i glwb [[Uwch Gynghrair Sawdi Arabia]] [[Al Nassr FC|Al Nassr]].}} |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |{{flagicon|CMR}} [[André Onana]] |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |align="center"|<ref>{{cite web |title=Maresca named Barclays Manager of the Month |url=https://www.premierleague.com/news/4145565 |access-date=11 Hydref 2024 |date=11 Hydref 2024 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en }}</ref><ref>{{cite web |title=Palmer voted EA SPORTS Player of the Month |url=https://www.premierleague.com/news/4145071 |access-date=11 Hydref 2024 |date=11 Hydref 2024 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en }}</ref><ref>{{cite web |title=Duran's stunner voted Guinness Goal of the Month |url=https://www.premierleague.com/news/4145589 |access-date=11 Hydref 2024 |date=11 Hydref 2024 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en }}</ref><ref>{{cite web |title=Onana wins Premier League Save of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4145472 |access-date=11 Hydref 2024 |date=11 Hydref 2024 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en }}</ref> |- |Hydref |{{flagicon|POR}} [[Nuno Espírito Santo]] |[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |{{flagicon|NZL}} [[Chris Wood (pêl-droediwr, ganed 1991)|Chris Wood]] |[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |{{flagicon|SEN}} [[Nicolas Jackson]] |[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |{{flagicon|ESP}} [[Robert Sánchez]] |[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |align="center"|<ref>{{cite web |title=Nuno wins FIFTH Barclays Manager of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4164753 |access-date=8 Tachwedd 2024 |date=8 Tachwedd 2024 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en }}</ref><ref>{{cite web |title=Wood makes HISTORY with EA SPORTS Player of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4164752 |access-date=8 Tachwedd 2024 |date=8 Tachwedd 2024 |publisher=Uwch Gynghrair |lang=en }}</ref><ref>{{cite web |title=Jackson wins Guinness Goal of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4164754 |access-date=8 Tachwedd 2024 |date=8 Tachwedd 2024 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en }}</ref><ref>{{cite web |title=Sanchez wins Premier League Save of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4164755 |access-date=8 Tachwedd 2024 |date=8 Tachwedd 2024 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en }}</ref> |- |Tachwedd |{{flagicon|NED}} [[Arne Slot]] |[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |{{flagicon|EGY}} [[Mohamed Salah]] |[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |{{flagicon|WAL}} [[Harry Wilson (pêl-droediwr, ganed 1997)|Harry Wilson]] |[[Fulham F.C.|Fulham]] |{{flagicon|CMR}} [[André Onana]] |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |align="center"| <ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/4192860 |title=Slot named Barclays Manager of the Month |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en |date=13 Rhagfyr 2024 |access-date=13 Rhagfyr 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/4192741 |title=Salah wins SIXTH EA SPORTS Player of the Month award |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en |date=13 Rhagfyr 2024 |access-date=13 Rhagfyr 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Wilson's incredible flick voted Guinness Goal of the Month |url=https://www.premierleague.com/news/4193496 |access-date=13 Rhagfyr 2024 |date=13 Rhagfyr 2024 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en }}</ref><ref>{{cite web |title=Onana makes history with Premier League Save of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4192816 |access-date=13 Rhagfyr 2024 |date=13 Rhagfyr 2024 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en }}</ref> |- |Rhagfyr |{{flagicon|POR}} [[Nuno Espírito Santo]] |[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |{{flagicon|SWE}} [[Alexander Isak]] |[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] |{{flagicon|SWE}} [[Alexander Isak]] |[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] |{{flagicon|ARG}} [[Emiliano Martínez]] |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |align="center"|<ref>{{cite web |title=Nuno wins SIXTH Barclays Manager of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4220283 |date=10 Ionawr 2025 |access-date=10 Ionawr 2025 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en }}</ref><ref>{{cite web |title=Isak voted EA SPORTS Player of the Month |url=https://www.premierleague.com/news/4220282 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=10 Ionawr 2025 |access-date=10 Ionawr 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Isak wins awards DOUBLE with Guinness Goal of the Month |url=https://www.premierleague.com/news/4220284 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=10 Ionawr 2025 |access-date=10 Ionawr 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Martinez wins Premier League Save of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4220285 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=10 Ionawr 2025 |access-date=10 Ionawr 2025 |lang=en}}</ref> |- |Ionawr |{{flagicon|ESP}} [[Andoni Iraola]] |[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |{{flagicon|NED}} [[Justin Kluivert]] |[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |{{flagicon|WAL}} [[David Brooks]] |[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |{{flagicon|SVK}} [[Martin Dúbravka]] |[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] |align="center"|<ref>{{cite web |title=Iraola named Barclays Manager of the Month |url=http://premierleague.com/news/4243106 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=7 Chwefror 2025 |access-date=7 Chwefror 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Kluivert wins first EA SPORTS Player of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4243105 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=7 Chwefror 2025 |access-date=7 Chwefror 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Brooks gives Bournemouth awards TREBLE with Guinness Goal of the Month |url=https://www.premierleague.com/news/4243107 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=7 Chwefror 2025 |access-date=7 Chwefror 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Dubravka wins Premier League Save of the Month award |url=http://premierleague.com/news/4243108 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=7 Chwefror 2025 |access-date=7 Chwefror 2025 |lang=en}}</ref> |- |Chwefror |{{flagicon|SCO}} [[David Moyes]] |[[Everton F.C.|Everton]] |{{flagicon|EGY}} [[Mohamed Salah]] |[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |{{flagicon|JPN}} [[Kaoru Mitoma]] |[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton]] |{{flagicon|ESP}} [[Kepa Arrizabalaga]] |[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |align="center"|<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/4266802 |title=Moyes wins ELEVENTH Barclays Manager of the Month award |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en |date=14 Mawrth 2025 |access-date=14 Mawrth 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/4266801 |title=Salah matches record with seventh EA SPORTS Player of the Month award |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en |date=14 Mawrth 2025 |access-date=14 Mawrth 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Mitoma's stunner wins Guinness Goal of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4266803 |access-date=14 Mawrth 2025|date=14 Mawrth 2025 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Kepa wins Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en Save of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4266804 |access-date=14 Mawrth 2025|date=14 Mawrth 2025 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en}}</ref> |- |Mawrth |{{flagicon|POR}} [[Nuno Espírito Santo]] |[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |{{flagicon|POR}} [[Bruno Fernandes]] |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |{{flagicon|SWE}} [[Jens Cajuste]] |[[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] |{{flagicon|ESP}} [[David Raya]] |[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |align="center"|<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/4273687 |title=Nuno wins SEVENTH Barclays Manager of the Month award |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=4 Ebrill 2025 |access-date=4 Ebrill 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/4273684 |title=Fernandes matches Rooney with fifth EA SPORTS Player of the Month award |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=4 Ebrill 2025 |access-date=4 Ebrill 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Cajuste's stunner wins Guinness Goal of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4273689 |access-date=4 Ebrill 2025|date=4 Ebrill 2025 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Raya wins Premier League Save of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4273692 |access-date=4 Ebrill 2025|date=4 Ebrill 2025 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en}}</ref> |- |Ebrill |{{flagicon|POR}} [[Vítor Pereira (pêl-droediwr, ganed 1968)|Vítor Pereira]] |[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |{{flagicon|ARG}} [[Alexis Mac Allister]] |[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |{{flagicon|CMR}} [[Carlos Baleba]] |[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] |{{flagicon|ITA}} [[Guglielmo Vicario]] |[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |align="center"|<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/4303609 |title=Pereira named Barclays Manager of the Month |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=9 Mai 2025 |access-date=9 Mai 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/4303608 |title=Mac Allister wins EA SPORTS Player of the Month award |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=9 Mai 2025 |access-date=9 Mai 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Baleba's stunner wins Guinness Goal of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4303610 |access-date=9 Mai 2025|date=9 Mai 2025 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Vicario wins Premier League Save of the Month award |url=https://www.premierleague.com/news/4303611 |access-date=9 Mai 2025|date=9 Mai 2025 |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref> |} {{Notelist}} ===Gwobrau blynyddol=== {| class="wikitable" |- !Gwobr !Enillydd !Clwb |- |[[Arbediad y Tymor Uwch Gynghrair Lloegr]]<ref>{{cite news |url=https://www.premierleague.com/news/4322209|title=Martinez wins Premier League Save of the Season award |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=31 Mai 2025|access-date=31 Mai 2025 |lang=en}}</ref> |{{baner|ARG}} [[Emiliano Martínez]] |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |- |[[Chwaraewr Ifanc y Tymor Uwch Gynghrair Lloegr]]<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/news/4314802|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|date=24 Mai 2025|access-date=24 Mai 2025|title=Gravenberch wins 2024/25 Hublot Young Player of the Season|lang=en}}</ref> |{{baner|NED}} [[Ryan Gravenberch]] |rowspan="2" | [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |- |[[Chwaraewr y Tymor Uwch Gynghrair Lloegr]]<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/news/4314799|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|date=24 Mai 2025|access-date=24 Mai 2025|title=Salah wins 2024/25 EA SPORTS Player of the Season award|lang=en}}</ref> |{{baner|EGY}} [[Mohamed Salah]] |- |[[Gôl y Tymor Uwch Gynghrair Lloegr]]<ref>{{cite news |url=https://www.premierleague.com/news/4322208|title=Marmoush wins Guinness Goal of the Season award |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=31 Mai 2025|access-date=31 Mai 2025 |lang=en}}</ref> |{{baner|EGY}} [[Omar Marmoush]] |[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |- |[[Pêl-droediwr y Flwyddyn FWA]]<ref>{{cite news|url=https://footballwriters.co.uk/uncategorized/mohammed-salah-and-alessia-russo-are-our-footballers-of-the-year/|title=Mohamed Salah and Alessia Russo voted Footballers of the Year|publisher=[[Cymdeithas Ysgrifenwyr Pêl-droed]]|access-date=9 Mai 2025|date=9 Mai 2025|lang=en}}</ref> |{{baner|EGY}} [[Mohamed Salah]] |rowspan="2" | [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |- |[[Rheolwr y Tymor Uwch Gynghrair Lloegr]]<ref>{{cite web|url=https://www.premierleague.com/news/4314840|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |access-date=27 Mai 2025|title=Slot thanks fans and football community for response to parade incident |date=27 Mai 2025 |lang=en}}</ref> |{{baner|NED}} [[Arne Slot]] |} ==Cyfeiriadau== {{Reflist}} {{Tymhorau Uwch Gynghrair Lloegr}} [[Categori:Uwch Gynghrair Lloegr|2024–25]] [[Categori:Pêl-droed yn Lloegr 2024–25]] 82hqvqdun83kj8pqwsz6xc49mpaerkx Uwch Gynghrair Lloegr 2025–26 0 532180 14891695 14873844 2026-05-09T13:51:55Z Lloyd Jones Cymru 94837 /* Tabl cynghrair */ 14891695 wikitext text/x-wiki {{Tymor presennol}} {{Pethau | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no | dateformat = dmy }} '''Uwch Gynghrair Lloegr 2025–26''' yw'r 34ain tymor [[Uwch Gynghrair Lloegr]] a 127ain tymor cyffredinol [[pêl-droed]] hen uchaf [[Lloegr]]. Dechreuodd y tymor ar 16 Awst 2024 a daw i ben ar 24 Mai 2025. [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] oedd pencampwyr [[Uwch Gynghrair Lloegr 2024–25|y tymor blaenorol]], ar ôl ennill eu hail Uwch Gynghrair a'u 20fed teitl haen uchaf. Y tymor hwn yw'r cyntaf ers [[Uwch Gynghrair Lloegr 2015–16|2015–16]] i gynnwys [[darbi Tyne-Wear]] (rhwng [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] a [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]), yn dilyn dyrchafiad Sunderland o'r [[Y Bencampwriaeth 2024–25|Bencampwriaeth]] trwy'r [[Gemau ail gyfle Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2024–25#Y Bencampwriaeth|gemau ail gyfle]]. Y tymor hwn yw'r cyntaf lle mae [[Everton F.C.|Everton]] yn chwarae yn [[Stadiwm Hill Dickinson]], ar ôl gadael [[Parc Goodison]]. Disgynnodd [[Burnley F.C.|Burnley]]<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cn9qw01ex8nt|title=Premier League: Man City go top as Burnley relegated, Leeds level in injury time at Bournemouth|trans-title=Uwch Gynghrair: Man City yn mynd i'r brig wrth i Burnley ddisgyn, Leeds yn gyfartal mewn amser anafiadau yn erbyn Bournemouth|work=[[BBC Chwaraeon]]|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=22 Ebrill 2026|lang=en}}</ref> a [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]<ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/football/news/11706/13534165/crystal-palace-0-0-west-ham-united-wolves-relegated-as-hammers-restore-two-point-advantage-over-spurs|title=Crystal Palace 0–0 West Ham United: Wolves relegated as Hammers restore two-point advantage over Spurs|trans-title=Crystal Palace 0–0 West Ham United: mae'r Wolves yn disgyn wrth i'r Hammers adfer mantais o ddau bwynt dros Spurs|first=Zinny|last=Boswell|publisher=[[Sky Sports]]|date=21 Ebrill 2026|lang=en}}</ref> i'r [[Y Bencampwriaeth (pêl-droed)|Bencampwriaeth]]. ==Timau== ===Stadiwm a lleoliadau=== Y tymor hwn yw'r tymor cyntaf y bydd [[Everton F.C.|Everton]] yn ei chwarae yn [[Stadiwm Everton]] newydd. Cyn hynny roeddent wedi defnyddio [[Parc Goodison]] rhwng 1892 a 2025. {| class="wikitable sortable" ! Clwb ! Dinas ! Stadiwm ! Yn dal |- | [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | [[Llundain]] <small>([[Holloway]])</small> | [[Stadiwm Emirates]] | 60,704 |- | [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | [[Birmingham]] <small>([[Aston]])</small> | [[Parc Villa]] | 42,918 |- | [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] | [[Bournemouth]] <small>([[Boscombe]])</small> | [[Dean Court|Stadiwm Vitality]] | 11,307 |- | [[Brentford F.C.|Brentford]] | [[Llundain]] <small>([[Brentford]])</small> | [[Stadiwm Cymunedol Brentford|Stadiwm Cymunedol Gtech]] | 17,250 |- | [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] | [[Falmer]] | [[Stadiwm Falmer|Stadiwm American Express]] | 31,876 |- | [[Burnley F.C.|Burnley]] | [[Burnley]] | [[Turf Moor]] | 21,944 |- | [[Chelsea F.C.|Chelsea]] | [[Llundain]] <small>([[Fulham]])</small> | [[Stamford Bridge (stadiwm)|Stamford Bridge]] | 40,173 |- | [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] | [[Llundain]] <small>([[Selhurst]])</small> | [[Parc Selhurst]] | 25,194 |- | [[Everton F.C.|Everton]] | [[Lerpwl]] <small>([[Vauxhall, Lerpwl|Vauxhall]])</small> | [[Stadiwm Hill Dickinson]] | 52,888 |- | [[Fulham F.C.|Fulham]] | [[Llundain]] <small>([[Fulham]])</small> | [[Craven Cottage]] | 24,500 |- | [[Leeds United F.C.|Leeds United]] | [[Leeds]] {{bach|([[Beeston, Leeds|Beeston]])}} | [[Elland Road]] | 37,608 |- | [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] | [[Lerpwl]] <small>([[Anfield (maestref)|Anfield]])</small> | [[Anfield]] | 61,276 |- | [[Manchester City F.C.|Manchester City]] | [[Manceinion]] <small>([[Bradford, Manceinion|Bradford]])</small> | [[Stadiwm Dinas Manceinion]] | 52,900 |- | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | [[Manceinion]] <small>([[Salford]])</small> | [[Old Trafford]] | 74,197 |- | [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] | [[Newcastle upon Tyne]] | [[Parc St James]] | 52,258 |- | [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] | [[Nottingham]] <small>([[West Bridgford]])</small> | [[City Ground]] | 30,404 |- | [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] | [[Sunderland]] <small>([[Monkwearmouth]])</small> | [[Stadiwm y Goleuni, Sunderland|Stadiwm y Goleuni]] | 49,000 |- | [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] | [[Llundain]] <small>([[Tottenham]])</small> | [[Stadiwm Tottenham Hotspur]] | 62,850 |- | [[West Ham United F.C.|West Ham United]] | [[Llundain]] <small>([[Stratford, Llundain|Stratford]])</small> | [[Stadiwm Olympaidd Llundain|Stadiwm Llundain]] | 62,500 |- | [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] | [[Wolverhampton]] | [[Stadiwm Molineux]] | 31,750 |} ===Timau gwahanol=== {| class="wikitable" |- ! Timau newydd ! Timau blaenorol |- ! Wedi'u dyrchafu o'r [[Y Bencampwriaeth 2024–25|Bencampwriaeth]] ! Wedi disgyn i'r [[Y Bencampwriaeth 2025–26|Bencampwriaeth]] |- style="vertical-align:top;" | * [[Leeds United F.C.|Leeds United]] * [[Burnley F.C.|Burnley]] * [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] | * [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] * [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] * [[Southampton F.C.|Southampton]] |} ===Personél a chitiau=== {| class="wikitable sortable" ! Clwb ! Rheolwr ! Capten ! Gwneuthurwr cit ! Noddwr crys (brest) ! Noddwr crys (llawes) |- | [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | {{baner|Sbaen}} [[Mikel Arteta]] | {{baner|Norwy}} [[Martin Ødegaard]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Emirates]] | [[Bwrdd Datblygu Rwanda|Visit Rwanda]] |- | [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | {{baner|Sbaen}} [[Unai Emery]] | {{baner|Yr Alban}} [[John McGinn]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | Betano | Trade Nation |- | [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] | {{baner|Sbaen}} [[Andoni Iraola]] | {{baner|Lloegr}} [[Adam Smith (pêl-droediwr, ganed 1991)|Adam Smith]] | {{baner|Lloegr}} [[Umbro]] | [[Las Vegas]] | LEOS International |- | [[Brentford F.C.|Brentford]] | {{baner|Iwerddon}} [[Keith Andrews (pêl-droediwr)|Keith Andrews]] | {{baner|Iwerddon}} [[Nathan Collins]] | {{baner|Sbaen}} [[Joma]] | [[Hollywoodbets]] | [[Cazoo]] |- | [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Fabian Hürzeler]] | {{baner|Lloegr}} [[Lewis Dunk]] | {{baner|UDA}} [[Nike]] | [[American Express]] | [[Kissimmee, Florida|Experience Kissimmee]] |- | [[Burnley F.C.|Burnley]] | {{flagicon|Lloegr}} [[Scott Parker]] | {{flagicon|Iwerddon}} [[Josh Cullen]] | {{baner|Lloegr}} [[Castore]] | 96.com | TBA |- | [[Chelsea F.C.|Chelsea]] | {{baner|Lloegr}} [[Liam Rosenior]] | {{baner|Lloegr}} [[Reece James (pêl-droediwr, ganed 1999)|Reece James]] | {{baner|UDA}} [[Nike]] | TBA | TBA |- | [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] | {{baner|Awstria}} [[Oliver Glasner]] | {{baner|Lloegr}} [[Marc Guéhi]] | {{baner|Yr Eidal}} [[Macron (dillad chwaraeon)|Macron]] | [[NET88]] | Kaiyun Sports |- | [[Everton F.C.|Everton]] | {{baner|Yr Alban}} [[David Moyes]] | {{baner|Iwerddon}} [[Séamus Coleman]] | {{baner|Lloegr}} [[Castore]] | [[Stake.com]] | [[Christopher Ward Llundain|Christopher Ward]] |- | [[Fulham F.C.|Fulham]] | {{baner|Portiwgal}} [[Marco Silva]] | {{baner|Yr Alban}} [[Tom Cairney]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[SBOTOP]] | WebBeds |- | [[Leeds United F.C.|Leeds United]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Daniel Farke]] | {{baner|Cymru}} [[Ethan Ampadu]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Red Bull GmbH|Red Bull]] | [[Parimatch]] |- | [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] | {{baner|Yr Iseldiroedd}} [[Arne Slot]] | {{baner|Yr Iseldiroedd}} [[Virgil van Dijk]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Standard Chartered]] | [[Expedia]] |- | [[Manchester City F.C.|Manchester City]] | {{baner|Sbaen}} [[Pep Guardiola]] | {{baner|Portiwgal}} [[Bernardo Silva]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Puma]] | [[Etihad Airways]] | [[OKX]] |- | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | {{baner|Lloegr}} [[Michael Carrick]] | {{baner|Portiwgal}} [[Bruno Fernandes]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Qualcomm Snapdragon]] | [[DXC Technology]] |- | [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] | {{baner|Lloegr}} [[Eddie Howe]] | {{baner|Brasil}} [[Bruno Guimarães]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Sela]] | Noon |- | [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] | {{baner|Portiwgal}} [[Vítor Pereira (pêl-droediwr, ganed 1968)|Vítor Pereira]] | {{baner|Lloegr}} [[Ryan Yates]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Bally's Corporation|Bally's]] | Ideagen |- | [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] | {{baner|Ffrainc}} [[Régis Le Bris]] | {{baner|Y Swistir}} [[Granit Xhaka]] | {{baner|Denmarc}} [[Hummel International|Hummel]] | W88 | LiveScore |- | [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] | {{baner|Croatia}} [[Igor Tudor]] | {{baner|Yr Ariannin}} [[Cristian Romero]] | {{baner|UDA}} [[Nike]] | [[AIA Group|AIA]] | [[Kraken]] |- | [[West Ham United F.C.|West Ham United]] | {{baner|Portiwgal}} [[Nuno Espírito Santo]] | {{baner|Lloegr}} [[Jarrod Bowen]] | {{baner|Lloegr}} [[Umbro]] | [[BoyleSports]] | [[QuickBooks]] |- | [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] | {{baner|Cymru}} [[Rob Edwards (pêl-droediwr, ganed 1982)|Rob Edwards]] | {{baner|Portiwgal}} [[Toti Gomes]] | {{baner|Lloegr}} [[Sudu]] | DEBET | [[JD Sports]] |} ===Newid rheolwyr=== {| class="wikitable sortable" ! Clwb ! Rheolwr wnaeth adael ! Modd gadael ! Dyddiad y daeth y swydd yn wag ! Safle yn y tabl ! Rheolwr wnaeth ddod i mewn ! Dyddiad penodi |- |[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |{{baner|Awstralia}} [[Ange Postecoglou]] |Wedi'i ddiswyddo |6 Mehefin 2025<ref>{{cite news |date=6 Mehefin 2025 |title=Club statement - Ange Postecoglou Departs |url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2025/june/club-statement-ange-postecoglou-departs/ |access-date=6 Mehefin 2025 |publisher=[[Tottenham Hotspur F.C.]] |lang=en}}</ref> |rowspan="2"|''Cyn y tymor'' |{{baner|Denmarc}} [[Thomas Frank]] |12 Mehefin 2025 |- |[[Brentford F.C.|Brentford]] |{{baner|Denmarc}} [[Thomas Frank]] |Wedi'i arwyddo gan [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |12 Mehefin 2025<ref>{{cite news|date=12 Mehefin 2025|url=https://www.brentfordfc.com/en/news/article/first-team-thomas-frank-appointed-tottenham-head-coach-brentford-premier-league|title=Frank leaves Brentford to join Tottenham as head coach|access-date=12 Mehefin 2025|publisher=[[Brentford F.C.]]|lang=en}}</ref> |{{baner|IRL}} [[Keith Andrews (pêl-droed)|Keith Andrews]] |27 Mehefin 2025<ref>{{Cite web |date=27 Mehefin 2025|title=Brentford appoint Keith Andrews as head coach |url=https://www.brentfordfc.com/en/news/article/first-team-keith-andrews-appointed-brentford-head-coach |access-date=27 Mehefin 2025|publisher=[[Brentford F.C.]]|lang=en}}</ref> |- |[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |{{baner|Portiwgal}} [[Nuno Espírito Santo]] |rowspan="4"|Wedi'i ddiswyddo |8 Medi 2025<ref>{{Cite web|url=https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2025/september/08/club-statement--nuno-esp-rito-santo/|title=Club Statement: Nuno Espírito Santo|publisher=[[Nottingham Forest F.C.]]|date=8 Medi 2025|lang=en}}</ref> |10fed |{{baner|Awstralia}} [[Ange Postecoglou]] |9 Medi 2025<ref>{{Cite web|url=https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2025/september/09/forest-appoint-ange-postecoglou-as-head-coach/|title=Forest appoint Ange Postecoglou as head coach|publisher=[[Nottingham Forest F.C.]]|date=9 Medi 2025|lang=en}}</ref> |- |[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |{{flagicon|ENG}} [[Graham Potter]] |27 Medi 2025<ref>{{Cite news |date=27 Medi 2025 |title=Club Statement {{!}} Graham Potter |url=https://www.whufc.com/news/club-statement-graham-potter |access-date=27 Medi 2025 |publisher=[[West Ham United F.C.]]} |lang=en}}</ref> |19eg |{{flagicon|POR}} [[Nuno Espírito Santo]] |27 Medi 2025<ref>{{Cite news |date=27 Medi 2025 |title=West Ham United appoint Nuno Espírito Santo as Head Coach |url=https://www.whufc.com/news/west-ham-united-appoint-nuno-espirito-santo-head-coach |access-date=27 Medi 2025 |publisher=[[West Ham United F.C.]] |lang=en}}</ref> |- |[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |{{baner|AUS}} [[Ange Postecoglou]] |18 Hydref 2025<ref>{{cite web | title=Ange Postecoglou: Nottingham Forest sack manager after just 39 days in charge | website=[[BBC|BBC Chwaraeon]] | date=18 Hydref 2025 | url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/clyqvv94p0go | access-date=18 Hydref 2025 | lang=en}}</ref> |17eg |{{baner|ENG}} [[Sean Dyche]] |21 Tachwedd 2025<ref>{{cite web | title=Sean Dyche appointed Forest head coach | date=21 Tachwedd 2025 | url= https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2025/october/21/sean-dyche-appointed-forest-head-coach/ | access-date=21 Tachwedd 2025| publisher=[[Nottingham Forest F.C.]] |lang=en}}</ref> |- |rowspan="2"|[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |{{baner|POR}} [[Vítor Pereira (pêl-droediwr, ganed 1968)|Vítor Pereira]] |2 Tachwedd 2025<ref name="WWFC2Nov">{{cite web | title=Wolves part company with Vítor Pereira | date=2 Tachwedd 2025 | url= https://www.wolves.co.uk/news/mens-first-team/20251102-wolves-part-company-with-vitor-pereira/ | access-date=2 Tachwedd 2025| publisher=[[Wolverhampton Wanderers F.C.]] |lang=en}}</ref> |rowspan="2"|20fed |{{flagicon|ENG}} [[Jamie Collins (pêl-droediwr, ganed 1978)|Jamie Collins]] (interim) |2 Tachwedd 2025<ref name="WWFC2Nov"/> |- |{{Flagicon|ENG}} [[Jamie Collins (pêl-droediwr, ganed 1978)|Jamie Collins]] |Diwedd cyfnod interim |12 Tachwedd 2025<ref name="WWFC12Nov">{{cite web | title=Edwards becomes new Wolves head coach | date=12 November 2025 | url= https://www.wolves.co.uk/news/mens-first-team/20251112-edwards-becomes-new-wolves-head-coach/| access-date=12 November 2025| publisher=[[Wolverhampton Wanderers F.C.]]|lang=en}}</ref> |{{flagicon|WAL}} [[Rob Edwards (pêl-droediwr, ganed 1982)|Rob Edwards]] |12 Tachwedd 2025<ref name="WWFC12Nov"/> |- |[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |{{flagicon|ITA}} [[Enzo Maresca]] |Cydsyniad cydfuddiannol |1 Ionawr 2026<ref>{{cite web | title=Club statement: Enzo Maresca | date=1 Ionawr 2026 | url=https://www.chelseafc.com/en/news/article/club-statement-enzo-maresca | access-date=1 Ionawr 2026| publisher=[[Chelsea F.C.]]|lang=en}}</ref> |5ed |{{flagicon|ENG}} [[Calum McFarlane]] (interim) |2 Ionawr 2026 |- |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |{{flagicon|POR}} [[Ruben Amorim]] |Wedi'i ddiswyddo |5 Ionawr 2026<ref name="MUFC5Jan">{{Cite news |title=Ruben Amorim departs role as head coach of Man Utd|url=https://www.manutd.com/en/news/detail/ruben-amorim-departs-role-as-head-coach-of-man-utd |publisher=[[Manchester United F.C.]] |date=5 Ionawr 2026 |access-date=5 Ionawr 2026 |lang=en}}</ref> |6ed |{{flagicon|SCO}} [[Darren Fletcher]] (interim) |5 Ionawr 2026<ref name="MUFC5Jan" /> |- |[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |nowrap|{{flagicon|ENG}} [[Calum McFarlane]] |rowspan="2"|Diwedd cyfnod interim |8 Ionawr 2026<ref name=":2">{{Cite web |title=Liam Rosenior appointed Chelsea head coach |url=https://www.chelseafc.com/en/news/article/liam-rosenior-appointed-chelsea-head-coach |access-date=6 Ionawr 2026|date=6 Ionawr 2026|publisher=[[Chelsea F.C.]]|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Calum McFarlane delivers Chelsea team news ahead of Fulham |url=https://www.chelseafc.com/en/news/article/calum-mcfarlane-delivers-chelsea-team-news-ahead-of-fulham |access-date=6 Ionawr 2026|date=6 Ionawr 2026|publisher=[[Chelsea F.C.]]|lang=en}}</ref> |8fed |nowrap|{{flagicon|ENG}} [[Liam Rosenior]] |8 Ionawr 2026<ref name=":2" /> |- |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |{{Flagicon|SCO}} [[Darren Fletcher]] |13 Ionawr 2026<ref name="MUFC13Jan">{{Cite news |title=Official statement: Manchester United appoint Michael Carrick as head coach |url= https://www.manutd.com/en/news/detail/official-statement-manchester-united-appoint-michael-carrick-as-head-coach |publisher=[[Manchester United F.C.]] |lang=en |date=13 Ionawr 2026 |access-date=13 Ionawr 2026}}</ref> |6ed |{{flagicon|ENG}} [[Michael Carrick]] |13 Ionawr 2026<ref name="MUFC13Jan" /> |- |[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |{{flagicon|DEN}} [[Thomas Frank (rheolwr pêl-droediwr)|Thomas Frank]] |rowspan="2"|Wedi'i ddiswyddo |11 Chwefror 2026<ref>{{cite web | title=Club statement — Thomas Frank | date=11 Chwefror 2026 | url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2026/february/club-statement-thomas-frank | access-date=11 Chwefror 2026 | publisher=[[Tottenham Hotspur F.C.]]| website=TottenhamHotspur.com|lang=en}}</ref> |16eg |nowrap|{{flagicon|CRO}} [[Igor Tudor]] |14 Chwefror 2026<ref>{{cite news |date=14 February 2026 |title=Men's Head Coach Update — Igor Tudor |url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2026/february/men-s-head-coach-update-igor-tudor/ |access-date=14 Chwefror 2026 |publisher=[[Tottenham Hotspur F.C.]]|website=TottenhamHotspur.com|lang=en}}</ref> |- |[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |{{flagicon|ENG}} [[Sean Dyche]] |12 Chwefror 2026<ref>{{cite web | title=Club statement | date=12 Chwefror 2026 | url=https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2026/february/12/club-statement |access-date=12 Chwefror 2026 |publisher = [[Nottingham Forest F.C.]]| website=NottinghamForest.co.uk|lang=en}}</ref> |17eg |{{flagicon|POR}} [[Vítor Pereira (pêl-droediwr, ganed 1968)|Vítor Pereira]] |15 Chwefror 2026<ref>{{Cite news |title=VÍTOR PEREIRA APPOINTED FOREST HEAD COACH|url=https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2026/february/15/vitor-pereira-appointed-forest-head-coach/|website=nottinghamforest.co.uk|publisher=[[Nottingham Forest F.C.]]|date=15 Chwefror 2026 |access-date=15 Chwefror 2026|lang=en}}</ref> |} ==Tabl cynghrair== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL|source=[https://www.premierleague.com/tables?co=1&se=719&ha=-1 Uwch Gynghrair Lloegr] |result1=CLLS |result2=CLLS |result3=CLLS |result4=CLLS |result5=CLLS |result6=ELLS |result7=COPO |result18=REL |result19=REL |result20=REL <!--Diweddaru swyddi tîm yma.--> |team_order = ARS, MCI, MUN, LIV, AVL, BOU, BRE, BHA, CHE, FUL, EVE, SUN, NEW, LEE, CRY, NFO, TOT, WHU, BUR, WOL <!--Diweddaru canlyniadau tîm yma ac yna (os oes angen) safleoedd uchod. Peidiwch ag anghofio diweddaru'r dyddiad (paramedr diweddaru).--> |update=8 Mai 2026 |win_ARS=23|draw_ARS=7 |loss_ARS=5 |gf_ARS=67|ga_ARS=26<!-- Arsenal --> |win_AVL=17|draw_AVL=7 |loss_AVL=11|gf_AVL=48|ga_AVL=44<!-- Aston Villa --> |win_BOU=12|draw_BOU=16|loss_BOU=7 |gf_BOU=55|ga_BOU=52<!-- Bournemouth --> |win_BRE=14|draw_BRE=9 |loss_BRE=12|gf_BRE=52|ga_BRE=46<!-- Brentford --> |win_BHA=13|draw_BHA=11|loss_BHA=11|gf_BHA=49|ga_BHA=42<!-- Brighton & Hove Albion --> |win_BUR=4 |draw_BUR=8 |loss_BUR=23|gf_BUR=35|ga_BUR=71<!-- Burnley --> |win_CHE=13|draw_CHE=10 |loss_CHE=13|gf_CHE=55|ga_CHE=49<!-- Chelsea --> |win_CRY=11|draw_CRY=10|loss_CRY=13|gf_CRY=36|ga_CRY=42<!-- Crystal Palace --> |win_EVE=13|draw_EVE=9 |loss_EVE=13|gf_EVE=44|ga_EVE=44<!-- Everton --> |win_FUL=14|draw_FUL=6 |loss_FUL=15|gf_FUL=44|ga_FUL=49<!-- Fulham --> |win_LEE=10|draw_LEE=13|loss_LEE=12|gf_LEE=47|ga_LEE=52<!-- Leeds United --> |win_LIV=17|draw_LIV=8 |loss_LIV=11|gf_LIV=60|ga_LIV=48<!-- Liverpool --> |win_MCI=21|draw_MCI=8 |loss_MCI=5 |gf_MCI=69|ga_MCI=32<!-- Manchester City --> |win_MUN=18|draw_MUN=10|loss_MUN=7 |gf_MUN=63|ga_MUN=48<!-- Manchester United --> |win_NEW=13|draw_NEW=6 |loss_NEW=16|gf_NEW=49|ga_NEW=51<!-- Newcastle United --> |win_NFO=11|draw_NFO=9 |loss_NFO=15|gf_NFO=44|ga_NFO=46<!-- Nottingham Forest --> |win_SUN=12|draw_SUN=11|loss_SUN=12|gf_SUN=37|ga_SUN=46<!-- Sunderland --> |win_TOT=9 |draw_TOT=10|loss_TOT=16|gf_TOT=45|ga_TOT=54<!-- Tottenham Hotspur --> |win_WHU=9 |draw_WHU=9 |loss_WHU=17|gf_WHU=42|ga_WHU=61<!-- West Ham United --> |win_WOL=3 |draw_WOL=9|loss_WOL=23|gf_WOL=25|ga_WOL=63<!-- Wolverhampton Wanderers --> <!--Team status--> |status_ARS=Q |status_BUR=R |status_MCI=Q |status_MUN=Q |status_WOL=R |status_text_Q=Cymhwyso ar gyfer y cyfnod a nodwyd |status_text_R=Disgynnodd |status_text_X=Yn sicr o o leiaf gam cynghrair [[Cynghrair Europa UEFA 2026–27|Cynghrair Europa]], ond mae'n bosibl y byddant yn gymwys ar gyfer [[Cynghrair y Pencampwyr UEFA 2026–27|Cynghrair y Pencampwyr]] |status_text_Y=Yn sicr o o leiaf rownd ail gyfle [[Cynghrair Cyngres UEFA 2026–27|Cynghrair Cyngres]], ond mae'n bosibl y byddant yn gymwys ar gyfer [[Cynghrair y Pencampwyr UEFA 2026–27|Cynghrair y Pencampwyr]] neu [[Cynghrair Europa UEFA 2026–27|Gynghrair Europa]] <!--Diffiniadau tîm (dolenni wici yn y tabl)--> |name_ARS=[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |name_AVL=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |name_BOU=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]] |name_BRE=[[Brentford F.C.|Brentford]] |name_BHA=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] |name_BUR=[[Burnley F.C.|Burnley]] |name_CHE=[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |name_CRY=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |name_EVE=[[Everton F.C.|Everton]] |name_FUL=[[Fulham F.C.|Fulham]] |name_LEE=[[Leeds United F.C.|Leeds United]] |name_LIV=[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |name_MCI=[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |name_MUN=[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |name_NEW=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] |name_NFO=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |name_SUN=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |name_TOT=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |name_WHU=[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |name_WOL=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |show_limit=5 |class_rules= 1) Pwyntiau; 2) Gwahaniaeth goliau; 3) Goliau wedi eu sgorio; 4) Os nad yw rheolau 1 i 3 yn gallu pennu'r pencampwyr, y timau sy'n disgyn neu'r timau cymwys ar gyfer cystadlaethau UEFA, bydd rheolau 4.1 i 4.3 yn cael eu gweithredu – 4.1) Pwyntiau a enillwyd yn y record benben rhwng timau o'r fath; 4.2) Sgoriwyd goliau oddi cartref mewn record pen-i-ben rhwng timau o'r fath; 4.3) Gemau ail gyfle <!--Diffiniadau colofn cymhwyster a diarddel--> |res_col_header=QR |col_CLLS=green1 |text_CLLS=Cymhwyso ar gyfer {{nowrap|[[Cynghrair y Pencampwyr UEFA 2026–27|cam cynghrair]] [[Cynghrair y Pencampwyr UEFA|Cynghrair y Pencampwyr]]}} |col_ELLS=blue1 |text_ELLS=Cymhwyso ar gyfer {{nowrap|[[Cynghrair Europa UEFA 2026–27|cam cynghrair]] [[Cynghrair Europa UEFA|Cynghrair Europa]]}} |col_COPO=yellow1 |text_COPO=Cymhwyso posibl ar gyfer {{nowrap|[[Cynghrair y Gynhadledd UEFA 2026–27|cam cynghrair]] [[Cynghrair Cyngres UEFA|Cynghrair Cyngres]]}} |col_REL=red1 |text_REL=[[Y Bencampwriaeth 2025–26|Disgyn i'r]] {{nowrap|[[Y Bencampwriaeth (pêl-droed)|Bencampwriaeth]]}} }}</onlyinclude> ==Canlyniadau== {{#invoke:sports results|main|source=[https://www.premierleague.com/en/matches?competition=8&season=2025 Uwch Gynghrair Lloegr] |update=4 Mai 2026 |a_note=yes|matches_style=FBR |team1=ARS|team2=AVL|team3=BOU|team4=BRE|team5=BHA|team6=BUR|team7=CHE|team8=CRY|team9=EVE|team10=FUL|team11=LEE|team12=LIV|team13=MCI|team14=MUN|team15=NEW|team16=NFO|team17=SUN|team18=TOT|team19=WHU|team20=WOL |name_ARS=[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |match_ARS_AVL=4–1 |match_ARS_BOU=1–2 |match_ARS_BRE=[[Darbïau Llundain|2–0]] |match_ARS_BHA=2–1 |match_ARS_BUR= |match_ARS_CHE=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Chelsea F.C.|2–1]] |match_ARS_CRY=[[Darbïau Llundain|1–0]] |match_ARS_EVE=2–0 |match_ARS_FUL=[[Darbïau Llundain|3–0]] |match_ARS_LEE=5–0 |match_ARS_LIV=0–0 |match_ARS_MCI=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Manchester City F.C.|1–1]] |match_ARS_MUN=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Manchester United F.C.|2–3]] |match_ARS_NEW=1–0 |match_ARS_NFO=3–0 |match_ARS_SUN=3–0 |match_ARS_TOT=[[Darbi Gogledd Llundain|4–1]] |match_ARS_WHU=[[Darbïau Llundain|2–0]] |match_ARS_WOL=2–1 |name_AVL=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |match_AVL_ARS=2–1 |match_AVL_BOU=4–0 |match_AVL_BRE=0–1 |match_AVL_BHA=1–0 |match_AVL_BUR=2–1 |match_AVL_CHE=1–4 |match_AVL_CRY=0–3 |match_AVL_EVE=0–1 |match_AVL_FUL=3–1 |match_AVL_LEE=1–1 |match_AVL_LIV= |match_AVL_MCI=1–0 |match_AVL_MUN=2–1 |match_AVL_NEW=0–0 |match_AVL_NFO=3–1 |match_AVL_SUN=4–3 |match_AVL_TOT=1–2 |match_AVL_WHU=2–0 |match_AVL_WOL=1–0 |name_BOU=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]] |match_BOU_ARS=2–3 |match_BOU_AVL=1–1 |match_BOU_BRE=0–0 |match_BOU_BHA=2–1 |match_BOU_BUR=1–1 |match_BOU_CHE=0–0 |match_BOU_CRY=3–0 |match_BOU_EVE=0–1 |match_BOU_FUL=3–1 |match_BOU_LEE=2–2 |match_BOU_LIV=3–2 |match_BOU_MCI= |match_BOU_MUN=2–2 |match_BOU_NEW=0–0 |match_BOU_NFO=2–0 |match_BOU_SUN=1–1 |match_BOU_TOT=3–2 |match_BOU_WHU=2–2 |match_BOU_WOL=1–0 |name_BRE=[[Brentford F.C.|Brentford]] |match_BRE_ARS=[[Darbïau Llundain|1–1]] |match_BRE_AVL=1–0 |match_BRE_BOU=4–1 |match_BRE_BHA=0–2 |match_BRE_BUR=3–1 |match_BRE_CHE=[[Darbi Gorllewin Llundain|2–2]] |match_BRE_CRY=[[Darbïau Llundain|a]] |match_BRE_EVE=2–2 |match_BRE_FUL=[[Darbi Gorllewin Llundain|0–0]] |match_BRE_LEE=1–1 |match_BRE_LIV=3–2 |match_BRE_MCI=0–1 |match_BRE_MUN=3–1 |match_BRE_NEW=3–1 |match_BRE_NFO=0–2 |match_BRE_SUN=3–0 |match_BRE_TOT=[[Darbïau Llundain|0–0]] |match_BRE_WHU=[[Darbïau Llundain|3–0]] |match_BRE_WOL=2–2 |name_BHA=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] |match_BHA_ARS=0–1 |match_BHA_AVL=3–4 |match_BHA_BOU=1–1 |match_BHA_BRE=2–1 |match_BHA_BUR=2–0 |match_BHA_CHE=3–0 |match_BHA_CRY=[[Darbi M23|a]] |match_BHA_EVE=1–1 |match_BHA_FUL=1–1 |match_BHA_LEE=3–0 |match_BHA_LIV=2–1 |match_BHA_MCI=2–1 |match_BHA_MUN= |match_BHA_NEW=2–1 |match_BHA_NFO=2–1 |match_BHA_SUN=0–0 |match_BHA_TOT=2–2 |match_BHA_WHU=1–1 |match_BHA_WOL= |name_BUR=[[Burnley F.C.|Burnley]] |match_BUR_ARS=0–2 |match_BUR_AVL= |match_BUR_BOU=0–0 |match_BUR_BRE=3–4 |match_BUR_BHA=0–2 |match_BUR_CHE=0–2 |match_BUR_CRY=0–1 |match_BUR_EVE=0–0 |match_BUR_FUL=2–3 |match_BUR_LEE=2–0 |match_BUR_LIV=0–1 |match_BUR_MCI=0–1 |match_BUR_MUN=2–2 |match_BUR_NEW=1–3 |match_BUR_NFO=1–1 |match_BUR_SUN=2–0 |match_BUR_TOT=2–2 |match_BUR_WHU=0–2 |match_BUR_WOL= |name_CHE=[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |match_CHE_ARS=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Chelsea F.C.|1–1]] |match_CHE_AVL=1–2 |match_CHE_BOU=2–2 |match_CHE_BRE=[[Darbi Gorllewin Llundain|2–0]] |match_CHE_BHA= |match_CHE_BUR=1–1 |match_CHE_CRY=[[Darbïau Llundain|0–0]] |match_CHE_EVE=2–0 |match_CHE_FUL=[[Darbi Gorllewin Llundain|2–0]] |match_CHE_LEE=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–Leeds United F.C.|2–2]] |match_CHE_LIV=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–C.P.D. Lerpwl|2–1]] |match_CHE_MCI=0–3 |match_CHE_MUN=0–1 |match_CHE_NEW=0–1 |match_CHE_NFO=1–3 |match_CHE_SUN=1–2 |match_CHE_TOT=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–Tottenham Hotspur F.C.|a]] |match_CHE_WHU=[[Darbïau Llundain|3–2]] |match_CHE_WOL=3–0 |name_CRY=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |match_CRY_ARS=[[Darbïau Llundain|a]] |match_CRY_AVL=0–0 |match_CRY_BOU=3–3 |match_CRY_BRE=[[Darbïau Llundain|2–0]] |match_CRY_BHA=[[Darbi M23|0–0]] |match_CRY_BUR=2–3 |match_CRY_CHE=[[Darbïau Llundain|1–3]] |match_CRY_EVE= |match_CRY_FUL=[[Darbïau Llundain|1–1]] |match_CRY_LEE=0–0 |match_CRY_LIV= |match_CRY_MCI=0–3 |match_CRY_MUN=1–2 |match_CRY_NEW=2–1 |match_CRY_NFO=1–1 |match_CRY_SUN=0–0 |match_CRY_TOT=[[Darbïau Llundain|0–1]] |match_CRY_WHU=[[Darbïau Llundain|0–0]] |match_CRY_WOL=1–0 |name_EVE=[[Everton F.C.|Everton]] |match_EVE_ARS=0–1 |match_EVE_AVL=0–0 |match_EVE_BOU=1–2 |match_EVE_BRE=2–4 |match_EVE_BHA=2–0 |match_EVE_BUR=2–0 |match_EVE_CHE=3–0 |match_EVE_CRY=2–1 |match_EVE_FUL=2–0 |match_EVE_LEE=1–1 |match_EVE_LIV=[[Darbi Glannau Merswy|1–2]] |match_EVE_MCI=3–3 |match_EVE_MUN=0–1 |match_EVE_NEW=1–4 |match_EVE_NFO=3–0 |match_EVE_SUN= |match_EVE_TOT=0–3 |match_EVE_WHU=1–1 |match_EVE_WOL=1–1 |name_FUL=[[Fulham F.C.|Fulham]] |match_FUL_ARS=[[Darbïau Llundain|0–1]] |match_FUL_AVL=1–0 |match_FUL_BOU= |match_FUL_BRE=[[Darbi Gorllewin Llundain|3–1]] |match_FUL_BHA=2–1 |match_FUL_BUR=3–1 |match_FUL_CHE=[[Darbi Gorllewin Llundain|2–1]] |match_FUL_CRY=[[Darbïau Llundain|1–2]] |match_FUL_EVE=1–2 |match_FUL_LEE=1–0 |match_FUL_LIV=2–2 |match_FUL_MCI=4–5 |match_FUL_MUN=1–1 |match_FUL_NEW= |match_FUL_NFO=1–0 |match_FUL_SUN=1–0 |match_FUL_TOT=[[Darbïau Llundain|2–1]] |match_FUL_WHU=[[Darbïau Llundain|0–1]] |match_FUL_WOL=3–0 |name_LEE=[[Leeds United F.C.|Leeds United]] |match_LEE_ARS=0–4 |match_LEE_AVL=1–2 |match_LEE_BOU= |match_LEE_BRE=0–0 |match_LEE_BHA= |match_LEE_BUR=3–1 |match_LEE_CHE=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–Leeds United F.C.|3–1]] |match_LEE_CRY=4–1 |match_LEE_EVE=1–0 |match_LEE_FUL=1–0 |match_LEE_LIV=3–3 |match_LEE_MCI=0–1 |match_LEE_MUN=[[Darbi Rhosod|1–1]] |match_LEE_NEW=0–0 |match_LEE_NFO=3–1 |match_LEE_SUN=0–1 |match_LEE_TOT=1–2 |match_LEE_WHU=2–1 |match_LEE_WOL=3–0 |name_LIV=[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |match_LIV_ARS=1–0 |match_LIV_AVL= |match_LIV_BOU=4–2 |match_LIV_BRE= |match_LIV_BHA=2–0 |match_LIV_BUR=1–1 |match_LIV_CHE=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–C.P.D. Lerpwl|a]] |match_LIV_CRY=3–1 |match_LIV_EVE= [[Darbi Glannau Merswy|2–1]] |match_LIV_FUL=2–0 |match_LIV_LEE=0–0 |match_LIV_MCI=[[Cystadleuaeth C.P.D.–Manchester City F.C. rivalry|a]] |match_LIV_MUN=[[C.P.D. Lerpwl–Manchester United F.C.|1–2]] |match_LIV_NEW=4–1 |match_LIV_NFO=0–3 |match_LIV_SUN=1–1 |match_LIV_TOT=1–1 |match_LIV_WHU=5–2 |match_LIV_WOL=2–1 |name_MCI=[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |match_MCI_ARS=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Manchester City F.C.|2–1]] |match_MCI_AVL= |match_MCI_BOU=3–1 |match_MCI_BRE= |match_MCI_BHA=1–1 |match_MCI_BUR= |match_MCI_CHE=1–1 |match_MCI_CRY= |match_MCI_EVE=2–0 |match_MCI_FUL=3–0 |match_MCI_LEE=3–2 |match_MCI_LIV=[[Cystadleuaeth C.P.D. Lerpwl–Manchester City F.C. rivalry|3–0]] |match_MCI_MUN=[[Darbi Manceinion|3–0]] |match_MCI_NEW=2–1 |match_MCI_NFO=2–2 |match_MCI_SUN=3–0 |match_MCI_TOT=0–2 |match_MCI_WHU=3–0 |match_MCI_WOL=2–0 |name_MUN=[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |match_MUN_ARS=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Manchester United F.C.|0–1]] |match_MUN_AVL=3–1 |match_MUN_BOU=4–4 |match_MUN_BRE=2–1 |match_MUN_BHA=4–2 |match_MUN_BUR=3–2 |match_MUN_CHE=2–1 |match_MUN_CRY=2–1 |match_MUN_EVE=0–1 |match_MUN_FUL=3–2 |match_MUN_LEE=[[Darbi Rhosod|1–2]] |match_MUN_LIV= [[Cystadleuaeth C.P.D. Lerpwl–Manchester United F.C.|3–2]] |match_MUN_MCI=[[Darbi Manceinion|2–0]] |match_MUN_NEW=1–0 |match_MUN_NFO= |match_MUN_SUN=2–0 |match_MUN_TOT= |match_MUN_WHU=1–1 |match_MUN_WOL=1–1 |name_NEW=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] |match_NEW_ARS=1–2 |match_NEW_AVL=0–2 |match_NEW_BOU=1–2 |match_NEW_BRE=2–3 |match_NEW_BHA=3–1 |match_NEW_BUR=2–1 |match_NEW_CHE=2–2 |match_NEW_CRY=2–0 |match_NEW_EVE=2–3 |match_NEW_FUL=2–1 |match_NEW_LEE=4–3 |match_NEW_LIV=2–3 |match_NEW_MCI=2–1 |match_NEW_MUN=2–1 |match_NEW_NFO=2–0 |match_NEW_SUN=[[Darbi Tyne–Wear|1–2]] |match_NEW_TOT=2–2 |match_NEW_WHU= |match_NEW_WOL=1–0 |name_NFO=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |match_NFO_ARS=0–0 |match_NFO_AVL=1–1 |match_NFO_BOU= |match_NFO_BRE=3–1 |match_NFO_BHA=0–2 |match_NFO_BUR=4–1 |match_NFO_CHE=0–3 |match_NFO_CRY=1–1 |match_NFO_EVE=0–2 |match_NFO_FUL=0–0 |match_NFO_LEE=3–1 |match_NFO_LIV=0–1 |match_NFO_MCI=1–2 |match_NFO_MUN=2–2 |match_NFO_NEW= |match_NFO_SUN=0–1 |match_NFO_TOT=3–0 |match_NFO_WHU=0–3 |match_NFO_WOL=0–0 |name_SUN=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |match_SUN_ARS=2–2 |match_SUN_AVL=1–1 |match_SUN_BOU=3–2 |match_SUN_BRE=2–1 |match_SUN_BHA=0–1 |match_SUN_BUR=3–0 |match_SUN_CHE= |match_SUN_CRY=2–1 |match_SUN_EVE=1–1 |match_SUN_FUL=1–3 |match_SUN_LEE=1–1 |match_SUN_LIV=0–1 |match_SUN_MCI=0–0 |match_SUN_MUN= |match_SUN_NEW=[[Darbi Tyne–Wear|1–0]] |match_SUN_NFO=0–5 |match_SUN_TOT=1–0 |match_SUN_WHU=3–0 |match_SUN_WOL=2–0 |name_TOT=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |match_TOT_ARS=[[Darbi Gogledd Llundain|1–4]] |match_TOT_AVL=1–2 |match_TOT_BOU=0–1 |match_TOT_BRE=[[Darbïau Llundain|2–0]] |match_TOT_BHA=2–2 |match_TOT_BUR=3–0 |match_TOT_CHE=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–Tottenham Hotspur F.C.|a]] |match_TOT_CRY=[[Darbïau Llundain|1–3]] |match_TOT_EVE= |match_TOT_FUL=[[Darbïau Llundain|1–2]] |match_TOT_LEE= |match_TOT_LIV=1–2 |match_TOT_MCI=2–2 |match_TOT_MUN=2–2 |match_TOT_NEW=1–2 |match_TOT_NFO=0–3 |match_TOT_SUN=1–1 |match_TOT_WHU=[[Cystadleuaeth Tottenham Hotspur F.C.–West Ham United F.C.|1–2]] |match_TOT_WOL=1–1 |name_WHU=[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |match_WHU_ARS=[[Darbïau Llundain|a]] |match_WHU_AVL=2–3 |match_WHU_BOU=0–0 |match_WHU_BRE=[[Darbïau Llundain|0–2]] |match_WHU_BHA=2–2 |match_WHU_BUR=3–2 |match_WHU_CHE=[[Darbïau Llundain|1–5]] |match_WHU_CRY=[[Darbïau Llundain|1–2]] |match_WHU_EVE=2–1 |match_WHU_FUL=[[Darbïau Llundain|0–1]] |match_WHU_LEE= |match_WHU_LIV=0–2 |match_WHU_MCI=1–1 |match_WHU_MUN=1–1 |match_WHU_NEW=3–1 |match_WHU_NFO=1–2 |match_WHU_SUN=3–1 |match_WHU_TOT=[[Cystadleuaeth Tottenham Hotspur F.C.–West Ham United F.C.|0–3]] |match_WHU_WOL=4–0 |name_WOL=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |match_WOL_ARS=2–2 |match_WOL_AVL=2–0 |match_WOL_BOU=0–2 |match_WOL_BRE=0–2 |match_WOL_BHA=1–1 |match_WOL_BUR=2–3 |match_WOL_CHE=1–3 |match_WOL_CRY=0–2 |match_WOL_EVE=2–3 |match_WOL_FUL= |match_WOL_LEE=1–3 |match_WOL_LIV=2–1 |match_WOL_MCI=0–4 |match_WOL_MUN=1–4 |match_WOL_NEW=0–0 |match_WOL_NFO=0–1 |match_WOL_SUN=1–1 |match_WOL_TOT=0–1 |match_WOL_WHU=3–0 }} ==Ystadegau tymor== {{Updated|20 Ebrill 2026}} ===Prif sgorwyr goliau=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Safle ! Chwaraewr ! Clwb ! Goliau<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/players?statMetric=goals&season=2025|title=Premier League Player Stats: Goals|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en|access-date=2025-02-28}}</ref> |- |1 |align="left"|{{flagicon|NOR}} [[Erling Haaland]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |23 |- |2 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Igor Thiago]] |align="left"|[[Brentford F.C.|Brentford]] |21 |- |3 |align="left"|{{flagicon|GHA}} [[Antoine Semenyo]] |align="left"|[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] / [[Manchester City F.C.|Manchester City]] |15 |- |4 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[João Pedro (pêl-droediwr, ganed 2001)|João Pedro]] |align="left"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |14 |- |rowspan=3|5 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Morgan Gibbs-White]] |align="left"|[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |rowspan=3|12 |- |align="left"|{{flagicon|SWE}} [[Viktor Gyökeres]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Danny Welbeck]] |align="left"|[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] |- |rowspan=3|8 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Dominic Calvert-Lewin]] |align="left"|[[Leeds United F.C.|Leeds United]] |rowspan=3|11 |- |align="left"|{{flagicon|FRA}} [[Hugo Ekitiké]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Ollie Watkins]] |align="left"|[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |} ====Hat-triciau==== {{Prif|Rhestr o hat-triciau Uwch Gynghrair Lloegr}} {| class="wikitable" |- ! Chwaraewr !! Clwb !! Yn erbyn !! Canlyniad !! Dyddiad |- |{{baner|FRA}} [[Jean-Philippe Mateta]] |[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |3–3 (H)<ref>{{Cite news|first=Michael|last=Emons|title=Crystal Palace 3–3 Bournemouth: Jean-Philippe Mateta hat-trick salvages draw|trans-title=Crystal Palace 3–3 Bournemouth: Hat-tric Jean-Philippe Mateta yn achub gêm gyfartal|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/cj0e8p58v9yt|work=[[BBC Chwaraeon]]|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=18 Hydref 2025|access-date=18 Hydref 2025|url-status=live|lang=en}}</ref> |18 Hydref 2025 |- |{{baner|ENG}} [[Eberechi Eze]] |[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |[[Darbi Gogledd Llundain|4–1]] (H)<ref>{{Cite news |last=Anderson|first=Jess|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c70j2y8pk44t|title=Arsenal 4–1 Tottenham Hotspur: Eberechi Eze scores hat-trick in North London derby|trans-title=Arsenal 4–1 Tottenham Hotspur: Eberechi Eze yn sgorio hat-tric yn nharbi Gogledd Llundain|work=[[BBC Chwaraeon]]|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=23 Tachwedd 2025|access-date=23 Tachwedd 2025|url-status=live|lang=en}}</ref> |23 Tachwedd 2025 |- |{{baner|GER}} [[Kevin Schade]] |rowspan="2"|[[Brentford F.C.|Brentford]] |[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |4–1 (H)<ref>{{cite news |last=Sutcliffe|first=Steve|title=Brentford 4–1 Bournemouth: Kevin Schade hits a hat-trick as Bees claim impressive win|trans-title=Brentford 4–1 Bournemouth: Kevin Schade yn taro hat-tric wrth i'r Bees hawlio buddugoliaeth drawiadol|work=[[BBC Chwaraeon]]|date=27 Rhagfyr 2025 |access-date=27 Rhagfyr 2025 |publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]] |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/cwyvq88n01wt |lang=en}}</ref> |27 Rhagfyr 2025 |- |{{baner|BRA}} [[Igor Thiago]] |[[Everton F.C.|Everton]] |4–2 (A)<ref>{{cite news|first=Adwaidh|last=Rajan|title=Everton 2–4 Brentford: Igor Thiago hat-trick helps the Bees ease past the hosts|trans-title=Everton 2–4 Brentford: Hat-tric Igor Thiago yn helpu'r Bees i guro'r tîm cartref yn rhwydd|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c5y23mym183t|date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |work=[[BBC Chwaraeon]] |publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|lang=en}}</ref> |4 Ionawr 2026 |- |{{flagicon|ENG}} [[Cole Palmer]] |rowspan="2"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |3–1 (A)<ref>{{cite news|first=Gary|last=Rose|title=Wolves 1–3 Chelsea: Palmer scores first-half hat-trick in Chelsea win|trans-title=Bleiddiaid 1–3 Chelsea: Palmer yn sgorio hat-tric yn yr hanner cyntaf ym muddugoliaeth Chelsea|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c9dvzlg498dt|date=7 Chwefror 2026|access-date=7 Chwefror 2026|work=[[BBC Chwaraeon]]|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|lang=en}}</ref> |7 Chwefror 2026 |- |{{flagicon|BRA}} [[João Pedro (pêl-droediwr, ganed 2001)|João Pedro]] |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |4–1 (A)<ref>{{cite news|first=Nick|last=Mashiter|title=Aston Villa 1–4 Chelsea: João Pedro hat-trick sends Champions League message|trans-title=Aston Villa 1–4 Chelsea: Mae hat-tric João Pedro yn anfon neges i Gynghrair y Pencampwyr|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c20zeq095r9t|date=4 Mawrth 2026|access-date=4 Mawrth 2026|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|work=[[BBC Chwaraeon]]|lang=en}}</ref> |4 Mawrth 2026 |- |{{flagicon|ENG}} [[Morgan Gibbs-White]] |[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |[[Burnley F.C.|Burnley]] |4–1 (H)<ref>{{Cite news|first=Nick|last=Mashiter|title=Nottingham Forest 4–1 Burnley: Gibbs-White hat-trick fires Forest closer to safety|trans-title=Nottingham Forest 4–1 Burnley: hat-tric Gibbs-White yn rhoi Forest yn nes at ddiogelwch|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cpqxx45x0jxt|date=19 Ebrill 2026 |access-date=19 Ebrill 2026|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|work=[[BBC Chwaraeon]]|lang=en}}</ref> |19 Ebrill 2026 |} ===Nifer mwyaf o basiau yn arwain at gôl=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Safle ! Chwaraewr ! Clwb ! Pas yn arwain at gôl<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/players?statMetric=goalAssists&season=2025|title=Premier League Player Stats: Assists|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en|access-date=2025-04-06}}</ref> |- |1 |align="left"|{{flagicon|POR}} [[Bruno Fernandes]] |align="left"|[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |18 |- |2 |align="left"|{{flagicon|FRA}} [[Rayan Cherki]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |10 |- |3 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Jarrod Bowen]] |align="left"|[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |8 |- |4 |align="left"|{{flagicon|NOR}} [[Erling Haaland]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |7 |- |rowspan="4"|5 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[James Garner (pêl-droediwr)|James Garner]] |rowspan="2" align="left"|[[Everton F.C.|Everton]] |rowspan="4"|6 |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Jack Grealish]] |- |align="left"|{{flagicon|EGY}} [[Mohamed Salah]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |- |align="left"|{{flagicon|WAL}} [[Harry Wilson]] |align="left"|[[Fulham F.C.|Fulham]] |- |rowspan="17"|9 |align="left"|{{flagicon|USA}} [[Brendon Aaronson]] |align="left"|[[Leeds United F.C.|Leeds United]] |rowspan="17"|5 |- |align="left"|{{flagicon|FRA}} [[Lucas Digne]] |align="left"|[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Cody Gakpo]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Quilindschy Hartman]] |align="left"|[[Burnley F.C.|Burnley]] |- |align="left"|{{flagicon|GHA}} [[Mohamed Kudus]] |align="left"|[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |- |align="left"|{{flagicon|FRA}} [[Enzo Le Fée]] |align="left"|[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |- |align="left"|{{flagicon|SEN}} [[El Hadji Malick Diouf]] |align="left"|[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |- |align="left"|{{flagicon|POR}} [[Matheus Nunes]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |- |align="left"|{{flagicon|NOR}} [[Martin Ødegaard]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[João Pedro (pêl-droediwr, ganed 2001)|João Pedro]] |align="left"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Declan Rice]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Morgan Rogers]] |align="left"|[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Xavi Simons]] |align="left"|[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Jurriën Timber]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- |align="left"|{{flagicon|BEL}} [[Leandro Trossard]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Adam Wharton]] |align="left"|[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |- |align="left"|{{flagicon|SUI}} [[Granit Xhaka]] |align="left"|[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |} ===Llechi glân=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Safle ! Chwaraewr ! Clwb ! Llechi glân<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/players?statMetric=cleanSheets&season=2025|title=Premier League Player Stats: Clean Sheets|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en|access-date=2025-02-28}}</ref> |- |1 |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[David Raya]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |15 |- |2 |align="left"|{{flagicon|ITA}} [[Gianluigi Donnarumma]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |11 |- |rowspan="2"|3 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Dean Henderson]] |align="left"|[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |rowspan="2"|11 |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Jordan Pickford]] |align="left"|[[Everton F.C.|Everton]] |- |rowspan="2"|5 |align="left"|{{flagicon|SRB}} [[Đorđe Petrović (pêl-droediwr)|Đorđe Petrović]] |align="left"|[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |rowspan="2"|9 |- |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[Robert Sánchez]] |align="left"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |- |rowspan="2"|7 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Álisson Becker|Álisson]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |rowspan="2"|8 |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Robin Roefs]] |align="left"|[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |- |rowspan="4"|5 |align="left"|{{flagicon|IRE}} [[Caoimhín Kelleher]] |align="left"|[[Brentford F.C.|Brentford]] |rowspan="4"|9 |- |align="left"|{{flagicon|SRB}} [[Đorđe Petrović (pêl-droediwr)|Đorđe Petrović]] |align="left"|[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Robin Roefs]] |align="left"|[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |- |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[Robert Sánchez]] |align="left"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |- |rowspan="3"|9 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Álisson Becker|Álisson]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |rowspan="3"|8 |- |align="left"|{{flagicon|ARG}} [[Emiliano Martínez]] |align="left"|[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Bart Verbruggen]] |align="left"|[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] |} ===Disgyblaeth=== ====Chwaraewr==== * Y rhan fwyaf o gardiau melyn: '''10'''<ref>{{cite web|title=Premier League Top Player Stats – Yellow Cards|trans-title=Ystadegau Chwaraewyr Gorau'r Uwch Gynghrair – Cardiau Melyn|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/players?statMetric=yellowCards&season=2025|lang=en}}</ref> **{{baner|ENG}} [[Lewis Dunk]] ([[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]]) **{{baner|BRA}} [[Joelinton]] ([[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]) **{{baner|COL}} [[Yerson Mosquera]] ([[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]) * Y rhan fwyaf o gardiau coch: '''2'''<ref>{{cite web|title=Premier League Top Player Stats – Red Cards|trans-title=Ystadegau Chwaraewyr Gorau'r Uwch Gynghrair – Cardiau Coch|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/players?statMetric=totalRedCards&season=2025|publisher=[[Uwch Gynghrair Lloegr]]|lang=en}}</ref> **{{baner|ARG}} [[Cristian Romero]] ([[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]) ====Clwb==== * Y rhan fwyaf o gardiau melyn: '''81'''<ref name="cardiau melyn">{{cite web|title=Premier League Top Club Stats – Yellow Cards|trans-title=Ystadegau Clybiau Gorau'r Uwch Gynghrair – Cardiau Melyn|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/clubs?statMetric=yellowCards&season=2025|publisher=[[Uwch Gynghrair Lloegr]]|lang=en}}</ref> **[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] **[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] * Y nifer lleiaf o gardiau melyn: '''43'''<ref name="cardiau melyn"/> **[[Arsenal F.C.|Arsenal]] * Y rhan fwyaf o gardiau coch: '''7'''<ref name="cardiau coch">{{cite web|title=Premier League Top Club Stats – Red Cards|trans-title= Ystadegau Clybiau Gorau'r Uwch Gynghrair – Cardiau Coch|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/clubs?statMetric=totalRedCards&season=2025|publisher=Premier League|lang=en}}</ref> **[[Chelsea F.C.|Chelsea]] * Y nifer lleiaf o gardiau coch: '''0'''<ref name="cardiau coch"/> **[[Arsenal F.C.|Arsenal]] **[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] **[[Fulham F.C.|Fulham]] **[[Manchester City F.C.|Manchester City]] ===Ystadegau gêm=== ====Goliau==== * Buddugoliaeth gartref fwyaf: ** [[Arsenal F.C.|Arsenal]] 5–0 [[Leeds United F.C.|Leeds United]] (23 Awst 2025) * Buddugoliaeth oddi cartref fwyaf: ** [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] 0–4 [[Manchester City F.C.|Manchester City]] (16 Awst 2025) ** [[West Ham United F.C.|West Ham United]] 1–5 [[Chelsea F.C.|Chelsea]] (22 Awst 2025) ** [[Leeds United F.C.|Leeds United]] 0–4 [[Arsenal F.C.|Arsenal]] (31 Ionawr 2026) * Sgôr uchaf: ** [[Fulham F.C.|Fulham]] 4–5 [[Manchester City F.C.|Manchester City]] (22 Rhagfyr 2025) ====Torfeydd==== * Torf uchaf: 74,257 ** [[Manchester United F.C.|Manchester United]] 3–2 [[Burnley F.C.|Burnley]] (30 Awst 2025) * Torf isaf: 10,762 ** [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] 1–1 [[Burnley F.C.|Burnley]] (20 Rhagfyr 2025) ==Gwobrau== ===Gwobrau misol=== {| class="wikitable" |- !rowspan="2"|Mis !colspan="2"|[[Rheolwr y Mis (Uwch Gynghrair Lloegr)|Rheolwr y Mis]] !colspan="2"|[[Chwaraewr y Mis (Uwch Gynghrair Lloegr)|Chwaraewr y Mis]] !colspan="2"|[[Gôl y Mis (Uwch Gynghrair Lloegr)|Gôl y Mis]] !colspan="2"|[[Arbediad y Mis (Uwch Gynghrair Lloegr)|Arbediad y Mis]] !rowspan="2"|Cyfeiriadau |- !Rheolwr !Clwb !Chwaraewr !Clwb !Chwaraewr !Clwb !Chwaraewr !Clwb |- |Awst |{{baner|NED}} [[Arne Slot]] |[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |{{baner|ENG}} [[Jack Grealish]] |[[Everton F.C.|Everton]] |{{baner|HUN}} [[Dominik Szoboszlai]] |[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |{{baner|ENG}} [[James Trafford]] |rowspan="2"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4407271/voted-august-2025-barclays-manager-of-the-month |title=Slot named Barclays Manager of the Month |trans-title=Slot wedi'i gyhoeddi'n Rheolwr y Mis Barclays |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=12 Medi 2025 |access-date=12 Medi 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4407220/grealish-wins-first-ever-ea-sports-player-of-the-month-award |title=Grealish wins first ever EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Grealish yn ennill ei wobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS gyntaf erioed |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=12 Medi 2025 |access-date=12 Medi 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4407226/szoboszlais-stunner-wins-guinness-goal-of-the-month-award-for-august |title=Szoboszlai makes history with Guinness Goal of the Month award |trans-title=Szoboszlai yn gwneud hanes gyda gwobr Gôl y Mis Guinness |publisher=Uwcl Gynghrair Lloegr |date=12 Medi 2025 |access-date=12 Medi 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4407234/trafford-wins-coca-cola-save-of-the-month-award |title=Trafford wins Coca-Cola Save of the Month award |trans-title=Trafford yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=12 Medi 2025 |access-date=12 Medi 2025 |lang=en}}</ref> |- |Medi |{{baner|AUT}} [[Oliver Glasner]] |[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |{{baner|NOR}} [[Erling Haaland]] |[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |{{baner|ESP}} [[Martín Zubimendi]] |[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |{{baner|ITA}} [[Gianluigi Donnarumma]] |<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4437276/glasner-named-barclays-manager-of-the-month |title=Glasner named Barclays Manager of the Month |trans-title=Glasner wedi'i gyhoeddi'n Rheolwr y Mis Barclays |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=10 Hydref 2025 |access-date=10 Hydref 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Haaland wins fourth EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Haaland yn ennill ei bedwerydd wobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS erioed |url=https://www.premierleague.com/en/news/4437437/haaland-wins-fourth-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=10 Hydref 2025|date=10 Hydref 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Zubimendi wins Guinness Goal of the Month |trans-title=Zubimendi yn ennill Gôl y Mis Guinness |url=https://www.premierleague.com/en/news/4437285/zubimendi-wins-guinness-goal-of-the-month |access-date=10 Hydref 2025|date=10 Hydref 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4437238/donnarumma-wins-coca-cola-save-of-the-month-award |title=Donnarumma wins Coca-Cola Save of the Month award |trans-title=Trafford yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=10 Hydref 2025 |access-date=10 Hydref 2025 |lang=en}}</ref> |- |Hydref |{{baner|POR}} [[Ruben Amorim]] |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |{{baner|CMR}} [[Bryan Mbeumo]] |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |{{baner|ARG}} [[Emiliano Buendía]] |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |{{baner|SVK}} [[Martin Dúbravka]] |[[Burnley F.C.|Burnley]] |<ref>{{Cite web |title=Amorim named Barclays Manager of the Month |trans-title=Amorim wedi'i gyhoeddi'n Rheolwr y Mis Barclays |url=https://www.premierleague.com/en/news/4455472/amorim-named-barclays-manager-of-the-month |access-date=7 Tachwedd 2025|date=7 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mbeumo wins his first EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Mbeumo yn ennill ei wobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS gyntaf erioed |url=https://www.premierleague.com/en/news/4455047/mbeumo-wins-his-first-ever-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=7 Tachwedd 2025|date=7 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Buendia wins Guinness Goal of the Month |trans-title=Buendia yn ennill Gôl y Mis Guinness |url=https://www.premierleague.com/en/news/4455467/buendia-wins-guinness-goal-of-the-month |access-date=7 Tachwedd 2025|date=7 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dúbravka claims Coca-Cola Save of the Month |trans-title=Dúbravka yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola |url=https://www.premierleague.com/en/news/4455647/dubravka-claims-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=7 Tachwedd 2025|date=7 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref> |- |Tachwedd |{{baner|ITA}} [[Enzo Maresca]] |[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |{{baner|BRA}} [[Igor Thiago]] |[[Brentford F.C.|Brentford]] |{{baner|USA}} [[Tyler Adams]] |[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |{{baner|ENG}} [[Jordan Pickford]] |[[Everton F.C.|Everton]] |<ref>{{Cite web |title= Maresca named Barclays Manager of the Month|trans-title=Maresca wedi'i gyhoeddi'n Rheolwr y Mis Barclays|url=https://www.premierleague.com/en/news/4497487/maresca-named-barclays-manager-of-the-month |access-date=12 Rhagfyr 2025|date=12 Rhagfyr 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Thiago wins his first EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Thiago yn ennill ei wobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS gyntaf erioed |url=https://www.premierleague.com/en/news/4497486/thiago-wins-his-first-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=12 Rhagfyr 2025|date=12 Rhagfyr 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Adams becomes first American to win Guinness Goal of the Month |trans-title=Adams yw'r Americanwr cyntaf i ennill Gôl y Mis Guinness |url=https://www.premierleague.com/en/news/4497488/adams-becomes-first-american-to-win-guinness-goal-of-the-month |access-date=12 Tachwedd 2025|date=12 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pickford equals record for Coca-Cola Save of the Month award |trans-title=Pickford yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola |url=https://www.premierleague.com/en/news/4497963/pickford-equals-record-for-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=12 Tachwedd 2025|date=12 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref> |- |Rhagfyr |{{baner|ESP}} [[Unai Emery]] |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |{{baner|ENG}} [[Dominic Calvert-Lewin]] |[[Leeds United F.C.|Leeds United]] |{{baner|WAL}} [[Harry Wilson]] |rowspan="2"|[[Fulham F.C.|Fulham]] |{{baner|ESP}} [[David Raya]] |[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |<ref>{{Cite web |title=Emery named December Barclays Manager of the Month|trans-title=Emery wedi'i enwi'n Rheolwr y Mis Barclays ym mis Rhagfyr|url=https://www.premierleague.com/en/news/4549078/emery-named-barclays-manager-of-the-month |access-date=16 Ionawr 2026|date=16 Ionawr 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Calvert-Lewin wins first EA SPORTS Player of the Month award for six years|trans-title=Calvert-Lewin yn ennill gwobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS am y tro cyntaf ers chwe blynedd|url=https://www.premierleague.com/en/news/4544215/calvert-lewin-wins-first-ea-sports-player-of-the-month-award-for-six-years |access-date=16 Ionawr 2026|date=16 Ionawr 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wilson wins Guinness Goal of the Month for the second time|trans-title=Wilson yn ennill Gôl y Mis Guinness am yr ail dro|url= https://www.premierleague.com/en/news/4549088/wilson-wins-guinness-goal-of-the-month-for-second-time |access-date=16 Ionawr 2026|date=16 Ionawr 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Raya equals record for Coca-Cola Save of the Month award|trans-title=Raya yn cyrraedd y record am wobr Arbediad y Mis Coca-Cola|url=https://www.premierleague.com/en/news/4549091/raya-equals-record-for-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=16 Ionawr 2026|date=16 Ionawr 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref> |- |Ionawr |{{baner|ENG}} [[Michael Carrick]] |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |{{baner|BRA}} [[Igor Thiago]] |[[Brentford F.C.|Brentford]] |{{baner|ENG}} [[Harrison Reed (pêl-droediwr)|Harrison Reed]] |{{baner|FRA}} [[Alphonse Areola]] |[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |<ref>{{Cite web |title=Carrick wins first Barclays Manager of the Month award |trans-title=Carrick yn ennill gwobr Rheolwr y Mis Barclays am y tro cyntaf |url=https://www.premierleague.com/en/news/4587333/januarys-barclays-manager-of-the-month |access-date=13 February 2026|date=13 February 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{Cite web |title=Thiago makes history after winning EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Thiago yn gwneud hanes ar ôl ennill gwobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS |url=https://www.premierleague.com/en/news/4587125/thiago-makes-history-after-winning-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=13 Chwefror 2026|date=13 Chwefror 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Reed wins Guinness Goal of the Month award |trans-title=Reed yn ennill gwobr Gôl y Mis Guinness |url=https://www.premierleague.com/en/news/4587385/reed-wins-guinness-goal-of-the-month-award |access-date=13 Chwefror 2026|date=13 Chwefror 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Areola wins Coca-Cola Save of the Month award |trans-title=Areola yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola |url=https://www.premierleague.com/en/news/4587584/areola-wins-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=13 Chwefror 2026|date=13 Chwefror 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref> |- |Chwefror |{{baner|ESP}} [[Pep Guardiola]] |[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |{{baner|GHA}} [[Antoine Semenyo]] |[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |{{baner|ENG}} [[Dominic Solanke]] |[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |{{baner|ENG}} [[Jordan Pickford]] |[[Everton F.C.|Everton]] |<ref>{{Cite web |title=Semenyo wins his first EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Semenyo yn ennill ei wobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS gyntaf |url=https://www.premierleague.com/en/news/4611431/semenyo-wins-his-first-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=13 Mawrth 2026|date=13 Mawrth 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Guardiola named Barclays Manager of the Month |trans-title=Guardiola wedi'i enwi'n Rheolwr y Mis Barclays |url=https://www.premierleague.com/en/news/4611433/guardiola-named-barclays-manager-of-the-month |access-date=13 Mawrth 2026|date=13 Mawrth 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Solanke wins Guinness Goal of the Month award |trans-title=Solanke yn ennill gwobr Gôl y Mis Guinness |url=https://www.premierleague.com/en/news/4611596/solanke-wins-guinness-goal-of-the-month |access-date=13 Mawrth 2026|date=13 Mawrth 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pickford wins record fourth Coca-Cola Save of the Month award |trans-title=Pickford yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola am y bedwaredd tro, sef record |url=https://www.premierleague.com/en/news/4611611/pickford-wins-record-fourth-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=13 Mawrth 2026|date=13 Mawrth 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref> |} ==Gweler hefyd== * [[Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26]] ==Cyfeiriadau== {{Reflist}} {{Tymhorau Uwch Gynghrair Lloegr}} [[Categori:Pêl-droed yn Lloegr 2025–26]] [[Categori:Uwch Gynghrair Lloegr|2025–26]] 2ztel5gkw39jwt5dll9nlzid3trw8gb 14891696 14891695 2026-05-09T13:52:26Z Lloyd Jones Cymru 94837 /* Canlyniadau */ 14891696 wikitext text/x-wiki {{Tymor presennol}} {{Pethau | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no | dateformat = dmy }} '''Uwch Gynghrair Lloegr 2025–26''' yw'r 34ain tymor [[Uwch Gynghrair Lloegr]] a 127ain tymor cyffredinol [[pêl-droed]] hen uchaf [[Lloegr]]. Dechreuodd y tymor ar 16 Awst 2024 a daw i ben ar 24 Mai 2025. [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] oedd pencampwyr [[Uwch Gynghrair Lloegr 2024–25|y tymor blaenorol]], ar ôl ennill eu hail Uwch Gynghrair a'u 20fed teitl haen uchaf. Y tymor hwn yw'r cyntaf ers [[Uwch Gynghrair Lloegr 2015–16|2015–16]] i gynnwys [[darbi Tyne-Wear]] (rhwng [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] a [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]), yn dilyn dyrchafiad Sunderland o'r [[Y Bencampwriaeth 2024–25|Bencampwriaeth]] trwy'r [[Gemau ail gyfle Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2024–25#Y Bencampwriaeth|gemau ail gyfle]]. Y tymor hwn yw'r cyntaf lle mae [[Everton F.C.|Everton]] yn chwarae yn [[Stadiwm Hill Dickinson]], ar ôl gadael [[Parc Goodison]]. Disgynnodd [[Burnley F.C.|Burnley]]<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cn9qw01ex8nt|title=Premier League: Man City go top as Burnley relegated, Leeds level in injury time at Bournemouth|trans-title=Uwch Gynghrair: Man City yn mynd i'r brig wrth i Burnley ddisgyn, Leeds yn gyfartal mewn amser anafiadau yn erbyn Bournemouth|work=[[BBC Chwaraeon]]|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=22 Ebrill 2026|lang=en}}</ref> a [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]<ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/football/news/11706/13534165/crystal-palace-0-0-west-ham-united-wolves-relegated-as-hammers-restore-two-point-advantage-over-spurs|title=Crystal Palace 0–0 West Ham United: Wolves relegated as Hammers restore two-point advantage over Spurs|trans-title=Crystal Palace 0–0 West Ham United: mae'r Wolves yn disgyn wrth i'r Hammers adfer mantais o ddau bwynt dros Spurs|first=Zinny|last=Boswell|publisher=[[Sky Sports]]|date=21 Ebrill 2026|lang=en}}</ref> i'r [[Y Bencampwriaeth (pêl-droed)|Bencampwriaeth]]. ==Timau== ===Stadiwm a lleoliadau=== Y tymor hwn yw'r tymor cyntaf y bydd [[Everton F.C.|Everton]] yn ei chwarae yn [[Stadiwm Everton]] newydd. Cyn hynny roeddent wedi defnyddio [[Parc Goodison]] rhwng 1892 a 2025. {| class="wikitable sortable" ! Clwb ! Dinas ! Stadiwm ! Yn dal |- | [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | [[Llundain]] <small>([[Holloway]])</small> | [[Stadiwm Emirates]] | 60,704 |- | [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | [[Birmingham]] <small>([[Aston]])</small> | [[Parc Villa]] | 42,918 |- | [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] | [[Bournemouth]] <small>([[Boscombe]])</small> | [[Dean Court|Stadiwm Vitality]] | 11,307 |- | [[Brentford F.C.|Brentford]] | [[Llundain]] <small>([[Brentford]])</small> | [[Stadiwm Cymunedol Brentford|Stadiwm Cymunedol Gtech]] | 17,250 |- | [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] | [[Falmer]] | [[Stadiwm Falmer|Stadiwm American Express]] | 31,876 |- | [[Burnley F.C.|Burnley]] | [[Burnley]] | [[Turf Moor]] | 21,944 |- | [[Chelsea F.C.|Chelsea]] | [[Llundain]] <small>([[Fulham]])</small> | [[Stamford Bridge (stadiwm)|Stamford Bridge]] | 40,173 |- | [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] | [[Llundain]] <small>([[Selhurst]])</small> | [[Parc Selhurst]] | 25,194 |- | [[Everton F.C.|Everton]] | [[Lerpwl]] <small>([[Vauxhall, Lerpwl|Vauxhall]])</small> | [[Stadiwm Hill Dickinson]] | 52,888 |- | [[Fulham F.C.|Fulham]] | [[Llundain]] <small>([[Fulham]])</small> | [[Craven Cottage]] | 24,500 |- | [[Leeds United F.C.|Leeds United]] | [[Leeds]] {{bach|([[Beeston, Leeds|Beeston]])}} | [[Elland Road]] | 37,608 |- | [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] | [[Lerpwl]] <small>([[Anfield (maestref)|Anfield]])</small> | [[Anfield]] | 61,276 |- | [[Manchester City F.C.|Manchester City]] | [[Manceinion]] <small>([[Bradford, Manceinion|Bradford]])</small> | [[Stadiwm Dinas Manceinion]] | 52,900 |- | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | [[Manceinion]] <small>([[Salford]])</small> | [[Old Trafford]] | 74,197 |- | [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] | [[Newcastle upon Tyne]] | [[Parc St James]] | 52,258 |- | [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] | [[Nottingham]] <small>([[West Bridgford]])</small> | [[City Ground]] | 30,404 |- | [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] | [[Sunderland]] <small>([[Monkwearmouth]])</small> | [[Stadiwm y Goleuni, Sunderland|Stadiwm y Goleuni]] | 49,000 |- | [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] | [[Llundain]] <small>([[Tottenham]])</small> | [[Stadiwm Tottenham Hotspur]] | 62,850 |- | [[West Ham United F.C.|West Ham United]] | [[Llundain]] <small>([[Stratford, Llundain|Stratford]])</small> | [[Stadiwm Olympaidd Llundain|Stadiwm Llundain]] | 62,500 |- | [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] | [[Wolverhampton]] | [[Stadiwm Molineux]] | 31,750 |} ===Timau gwahanol=== {| class="wikitable" |- ! Timau newydd ! Timau blaenorol |- ! Wedi'u dyrchafu o'r [[Y Bencampwriaeth 2024–25|Bencampwriaeth]] ! Wedi disgyn i'r [[Y Bencampwriaeth 2025–26|Bencampwriaeth]] |- style="vertical-align:top;" | * [[Leeds United F.C.|Leeds United]] * [[Burnley F.C.|Burnley]] * [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] | * [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] * [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] * [[Southampton F.C.|Southampton]] |} ===Personél a chitiau=== {| class="wikitable sortable" ! Clwb ! Rheolwr ! Capten ! Gwneuthurwr cit ! Noddwr crys (brest) ! Noddwr crys (llawes) |- | [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | {{baner|Sbaen}} [[Mikel Arteta]] | {{baner|Norwy}} [[Martin Ødegaard]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Emirates]] | [[Bwrdd Datblygu Rwanda|Visit Rwanda]] |- | [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | {{baner|Sbaen}} [[Unai Emery]] | {{baner|Yr Alban}} [[John McGinn]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | Betano | Trade Nation |- | [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] | {{baner|Sbaen}} [[Andoni Iraola]] | {{baner|Lloegr}} [[Adam Smith (pêl-droediwr, ganed 1991)|Adam Smith]] | {{baner|Lloegr}} [[Umbro]] | [[Las Vegas]] | LEOS International |- | [[Brentford F.C.|Brentford]] | {{baner|Iwerddon}} [[Keith Andrews (pêl-droediwr)|Keith Andrews]] | {{baner|Iwerddon}} [[Nathan Collins]] | {{baner|Sbaen}} [[Joma]] | [[Hollywoodbets]] | [[Cazoo]] |- | [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Fabian Hürzeler]] | {{baner|Lloegr}} [[Lewis Dunk]] | {{baner|UDA}} [[Nike]] | [[American Express]] | [[Kissimmee, Florida|Experience Kissimmee]] |- | [[Burnley F.C.|Burnley]] | {{flagicon|Lloegr}} [[Scott Parker]] | {{flagicon|Iwerddon}} [[Josh Cullen]] | {{baner|Lloegr}} [[Castore]] | 96.com | TBA |- | [[Chelsea F.C.|Chelsea]] | {{baner|Lloegr}} [[Liam Rosenior]] | {{baner|Lloegr}} [[Reece James (pêl-droediwr, ganed 1999)|Reece James]] | {{baner|UDA}} [[Nike]] | TBA | TBA |- | [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] | {{baner|Awstria}} [[Oliver Glasner]] | {{baner|Lloegr}} [[Marc Guéhi]] | {{baner|Yr Eidal}} [[Macron (dillad chwaraeon)|Macron]] | [[NET88]] | Kaiyun Sports |- | [[Everton F.C.|Everton]] | {{baner|Yr Alban}} [[David Moyes]] | {{baner|Iwerddon}} [[Séamus Coleman]] | {{baner|Lloegr}} [[Castore]] | [[Stake.com]] | [[Christopher Ward Llundain|Christopher Ward]] |- | [[Fulham F.C.|Fulham]] | {{baner|Portiwgal}} [[Marco Silva]] | {{baner|Yr Alban}} [[Tom Cairney]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[SBOTOP]] | WebBeds |- | [[Leeds United F.C.|Leeds United]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Daniel Farke]] | {{baner|Cymru}} [[Ethan Ampadu]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Red Bull GmbH|Red Bull]] | [[Parimatch]] |- | [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] | {{baner|Yr Iseldiroedd}} [[Arne Slot]] | {{baner|Yr Iseldiroedd}} [[Virgil van Dijk]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Standard Chartered]] | [[Expedia]] |- | [[Manchester City F.C.|Manchester City]] | {{baner|Sbaen}} [[Pep Guardiola]] | {{baner|Portiwgal}} [[Bernardo Silva]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Puma]] | [[Etihad Airways]] | [[OKX]] |- | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | {{baner|Lloegr}} [[Michael Carrick]] | {{baner|Portiwgal}} [[Bruno Fernandes]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Qualcomm Snapdragon]] | [[DXC Technology]] |- | [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] | {{baner|Lloegr}} [[Eddie Howe]] | {{baner|Brasil}} [[Bruno Guimarães]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Sela]] | Noon |- | [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] | {{baner|Portiwgal}} [[Vítor Pereira (pêl-droediwr, ganed 1968)|Vítor Pereira]] | {{baner|Lloegr}} [[Ryan Yates]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Bally's Corporation|Bally's]] | Ideagen |- | [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] | {{baner|Ffrainc}} [[Régis Le Bris]] | {{baner|Y Swistir}} [[Granit Xhaka]] | {{baner|Denmarc}} [[Hummel International|Hummel]] | W88 | LiveScore |- | [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] | {{baner|Croatia}} [[Igor Tudor]] | {{baner|Yr Ariannin}} [[Cristian Romero]] | {{baner|UDA}} [[Nike]] | [[AIA Group|AIA]] | [[Kraken]] |- | [[West Ham United F.C.|West Ham United]] | {{baner|Portiwgal}} [[Nuno Espírito Santo]] | {{baner|Lloegr}} [[Jarrod Bowen]] | {{baner|Lloegr}} [[Umbro]] | [[BoyleSports]] | [[QuickBooks]] |- | [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] | {{baner|Cymru}} [[Rob Edwards (pêl-droediwr, ganed 1982)|Rob Edwards]] | {{baner|Portiwgal}} [[Toti Gomes]] | {{baner|Lloegr}} [[Sudu]] | DEBET | [[JD Sports]] |} ===Newid rheolwyr=== {| class="wikitable sortable" ! Clwb ! Rheolwr wnaeth adael ! Modd gadael ! Dyddiad y daeth y swydd yn wag ! Safle yn y tabl ! Rheolwr wnaeth ddod i mewn ! Dyddiad penodi |- |[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |{{baner|Awstralia}} [[Ange Postecoglou]] |Wedi'i ddiswyddo |6 Mehefin 2025<ref>{{cite news |date=6 Mehefin 2025 |title=Club statement - Ange Postecoglou Departs |url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2025/june/club-statement-ange-postecoglou-departs/ |access-date=6 Mehefin 2025 |publisher=[[Tottenham Hotspur F.C.]] |lang=en}}</ref> |rowspan="2"|''Cyn y tymor'' |{{baner|Denmarc}} [[Thomas Frank]] |12 Mehefin 2025 |- |[[Brentford F.C.|Brentford]] |{{baner|Denmarc}} [[Thomas Frank]] |Wedi'i arwyddo gan [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |12 Mehefin 2025<ref>{{cite news|date=12 Mehefin 2025|url=https://www.brentfordfc.com/en/news/article/first-team-thomas-frank-appointed-tottenham-head-coach-brentford-premier-league|title=Frank leaves Brentford to join Tottenham as head coach|access-date=12 Mehefin 2025|publisher=[[Brentford F.C.]]|lang=en}}</ref> |{{baner|IRL}} [[Keith Andrews (pêl-droed)|Keith Andrews]] |27 Mehefin 2025<ref>{{Cite web |date=27 Mehefin 2025|title=Brentford appoint Keith Andrews as head coach |url=https://www.brentfordfc.com/en/news/article/first-team-keith-andrews-appointed-brentford-head-coach |access-date=27 Mehefin 2025|publisher=[[Brentford F.C.]]|lang=en}}</ref> |- |[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |{{baner|Portiwgal}} [[Nuno Espírito Santo]] |rowspan="4"|Wedi'i ddiswyddo |8 Medi 2025<ref>{{Cite web|url=https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2025/september/08/club-statement--nuno-esp-rito-santo/|title=Club Statement: Nuno Espírito Santo|publisher=[[Nottingham Forest F.C.]]|date=8 Medi 2025|lang=en}}</ref> |10fed |{{baner|Awstralia}} [[Ange Postecoglou]] |9 Medi 2025<ref>{{Cite web|url=https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2025/september/09/forest-appoint-ange-postecoglou-as-head-coach/|title=Forest appoint Ange Postecoglou as head coach|publisher=[[Nottingham Forest F.C.]]|date=9 Medi 2025|lang=en}}</ref> |- |[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |{{flagicon|ENG}} [[Graham Potter]] |27 Medi 2025<ref>{{Cite news |date=27 Medi 2025 |title=Club Statement {{!}} Graham Potter |url=https://www.whufc.com/news/club-statement-graham-potter |access-date=27 Medi 2025 |publisher=[[West Ham United F.C.]]} |lang=en}}</ref> |19eg |{{flagicon|POR}} [[Nuno Espírito Santo]] |27 Medi 2025<ref>{{Cite news |date=27 Medi 2025 |title=West Ham United appoint Nuno Espírito Santo as Head Coach |url=https://www.whufc.com/news/west-ham-united-appoint-nuno-espirito-santo-head-coach |access-date=27 Medi 2025 |publisher=[[West Ham United F.C.]] |lang=en}}</ref> |- |[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |{{baner|AUS}} [[Ange Postecoglou]] |18 Hydref 2025<ref>{{cite web | title=Ange Postecoglou: Nottingham Forest sack manager after just 39 days in charge | website=[[BBC|BBC Chwaraeon]] | date=18 Hydref 2025 | url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/clyqvv94p0go | access-date=18 Hydref 2025 | lang=en}}</ref> |17eg |{{baner|ENG}} [[Sean Dyche]] |21 Tachwedd 2025<ref>{{cite web | title=Sean Dyche appointed Forest head coach | date=21 Tachwedd 2025 | url= https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2025/october/21/sean-dyche-appointed-forest-head-coach/ | access-date=21 Tachwedd 2025| publisher=[[Nottingham Forest F.C.]] |lang=en}}</ref> |- |rowspan="2"|[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |{{baner|POR}} [[Vítor Pereira (pêl-droediwr, ganed 1968)|Vítor Pereira]] |2 Tachwedd 2025<ref name="WWFC2Nov">{{cite web | title=Wolves part company with Vítor Pereira | date=2 Tachwedd 2025 | url= https://www.wolves.co.uk/news/mens-first-team/20251102-wolves-part-company-with-vitor-pereira/ | access-date=2 Tachwedd 2025| publisher=[[Wolverhampton Wanderers F.C.]] |lang=en}}</ref> |rowspan="2"|20fed |{{flagicon|ENG}} [[Jamie Collins (pêl-droediwr, ganed 1978)|Jamie Collins]] (interim) |2 Tachwedd 2025<ref name="WWFC2Nov"/> |- |{{Flagicon|ENG}} [[Jamie Collins (pêl-droediwr, ganed 1978)|Jamie Collins]] |Diwedd cyfnod interim |12 Tachwedd 2025<ref name="WWFC12Nov">{{cite web | title=Edwards becomes new Wolves head coach | date=12 November 2025 | url= https://www.wolves.co.uk/news/mens-first-team/20251112-edwards-becomes-new-wolves-head-coach/| access-date=12 November 2025| publisher=[[Wolverhampton Wanderers F.C.]]|lang=en}}</ref> |{{flagicon|WAL}} [[Rob Edwards (pêl-droediwr, ganed 1982)|Rob Edwards]] |12 Tachwedd 2025<ref name="WWFC12Nov"/> |- |[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |{{flagicon|ITA}} [[Enzo Maresca]] |Cydsyniad cydfuddiannol |1 Ionawr 2026<ref>{{cite web | title=Club statement: Enzo Maresca | date=1 Ionawr 2026 | url=https://www.chelseafc.com/en/news/article/club-statement-enzo-maresca | access-date=1 Ionawr 2026| publisher=[[Chelsea F.C.]]|lang=en}}</ref> |5ed |{{flagicon|ENG}} [[Calum McFarlane]] (interim) |2 Ionawr 2026 |- |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |{{flagicon|POR}} [[Ruben Amorim]] |Wedi'i ddiswyddo |5 Ionawr 2026<ref name="MUFC5Jan">{{Cite news |title=Ruben Amorim departs role as head coach of Man Utd|url=https://www.manutd.com/en/news/detail/ruben-amorim-departs-role-as-head-coach-of-man-utd |publisher=[[Manchester United F.C.]] |date=5 Ionawr 2026 |access-date=5 Ionawr 2026 |lang=en}}</ref> |6ed |{{flagicon|SCO}} [[Darren Fletcher]] (interim) |5 Ionawr 2026<ref name="MUFC5Jan" /> |- |[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |nowrap|{{flagicon|ENG}} [[Calum McFarlane]] |rowspan="2"|Diwedd cyfnod interim |8 Ionawr 2026<ref name=":2">{{Cite web |title=Liam Rosenior appointed Chelsea head coach |url=https://www.chelseafc.com/en/news/article/liam-rosenior-appointed-chelsea-head-coach |access-date=6 Ionawr 2026|date=6 Ionawr 2026|publisher=[[Chelsea F.C.]]|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Calum McFarlane delivers Chelsea team news ahead of Fulham |url=https://www.chelseafc.com/en/news/article/calum-mcfarlane-delivers-chelsea-team-news-ahead-of-fulham |access-date=6 Ionawr 2026|date=6 Ionawr 2026|publisher=[[Chelsea F.C.]]|lang=en}}</ref> |8fed |nowrap|{{flagicon|ENG}} [[Liam Rosenior]] |8 Ionawr 2026<ref name=":2" /> |- |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |{{Flagicon|SCO}} [[Darren Fletcher]] |13 Ionawr 2026<ref name="MUFC13Jan">{{Cite news |title=Official statement: Manchester United appoint Michael Carrick as head coach |url= https://www.manutd.com/en/news/detail/official-statement-manchester-united-appoint-michael-carrick-as-head-coach |publisher=[[Manchester United F.C.]] |lang=en |date=13 Ionawr 2026 |access-date=13 Ionawr 2026}}</ref> |6ed |{{flagicon|ENG}} [[Michael Carrick]] |13 Ionawr 2026<ref name="MUFC13Jan" /> |- |[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |{{flagicon|DEN}} [[Thomas Frank (rheolwr pêl-droediwr)|Thomas Frank]] |rowspan="2"|Wedi'i ddiswyddo |11 Chwefror 2026<ref>{{cite web | title=Club statement — Thomas Frank | date=11 Chwefror 2026 | url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2026/february/club-statement-thomas-frank | access-date=11 Chwefror 2026 | publisher=[[Tottenham Hotspur F.C.]]| website=TottenhamHotspur.com|lang=en}}</ref> |16eg |nowrap|{{flagicon|CRO}} [[Igor Tudor]] |14 Chwefror 2026<ref>{{cite news |date=14 February 2026 |title=Men's Head Coach Update — Igor Tudor |url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2026/february/men-s-head-coach-update-igor-tudor/ |access-date=14 Chwefror 2026 |publisher=[[Tottenham Hotspur F.C.]]|website=TottenhamHotspur.com|lang=en}}</ref> |- |[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |{{flagicon|ENG}} [[Sean Dyche]] |12 Chwefror 2026<ref>{{cite web | title=Club statement | date=12 Chwefror 2026 | url=https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2026/february/12/club-statement |access-date=12 Chwefror 2026 |publisher = [[Nottingham Forest F.C.]]| website=NottinghamForest.co.uk|lang=en}}</ref> |17eg |{{flagicon|POR}} [[Vítor Pereira (pêl-droediwr, ganed 1968)|Vítor Pereira]] |15 Chwefror 2026<ref>{{Cite news |title=VÍTOR PEREIRA APPOINTED FOREST HEAD COACH|url=https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2026/february/15/vitor-pereira-appointed-forest-head-coach/|website=nottinghamforest.co.uk|publisher=[[Nottingham Forest F.C.]]|date=15 Chwefror 2026 |access-date=15 Chwefror 2026|lang=en}}</ref> |} ==Tabl cynghrair== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL|source=[https://www.premierleague.com/tables?co=1&se=719&ha=-1 Uwch Gynghrair Lloegr] |result1=CLLS |result2=CLLS |result3=CLLS |result4=CLLS |result5=CLLS |result6=ELLS |result7=COPO |result18=REL |result19=REL |result20=REL <!--Diweddaru swyddi tîm yma.--> |team_order = ARS, MCI, MUN, LIV, AVL, BOU, BRE, BHA, CHE, FUL, EVE, SUN, NEW, LEE, CRY, NFO, TOT, WHU, BUR, WOL <!--Diweddaru canlyniadau tîm yma ac yna (os oes angen) safleoedd uchod. Peidiwch ag anghofio diweddaru'r dyddiad (paramedr diweddaru).--> |update=8 Mai 2026 |win_ARS=23|draw_ARS=7 |loss_ARS=5 |gf_ARS=67|ga_ARS=26<!-- Arsenal --> |win_AVL=17|draw_AVL=7 |loss_AVL=11|gf_AVL=48|ga_AVL=44<!-- Aston Villa --> |win_BOU=12|draw_BOU=16|loss_BOU=7 |gf_BOU=55|ga_BOU=52<!-- Bournemouth --> |win_BRE=14|draw_BRE=9 |loss_BRE=12|gf_BRE=52|ga_BRE=46<!-- Brentford --> |win_BHA=13|draw_BHA=11|loss_BHA=11|gf_BHA=49|ga_BHA=42<!-- Brighton & Hove Albion --> |win_BUR=4 |draw_BUR=8 |loss_BUR=23|gf_BUR=35|ga_BUR=71<!-- Burnley --> |win_CHE=13|draw_CHE=10 |loss_CHE=13|gf_CHE=55|ga_CHE=49<!-- Chelsea --> |win_CRY=11|draw_CRY=10|loss_CRY=13|gf_CRY=36|ga_CRY=42<!-- Crystal Palace --> |win_EVE=13|draw_EVE=9 |loss_EVE=13|gf_EVE=44|ga_EVE=44<!-- Everton --> |win_FUL=14|draw_FUL=6 |loss_FUL=15|gf_FUL=44|ga_FUL=49<!-- Fulham --> |win_LEE=10|draw_LEE=13|loss_LEE=12|gf_LEE=47|ga_LEE=52<!-- Leeds United --> |win_LIV=17|draw_LIV=8 |loss_LIV=11|gf_LIV=60|ga_LIV=48<!-- Liverpool --> |win_MCI=21|draw_MCI=8 |loss_MCI=5 |gf_MCI=69|ga_MCI=32<!-- Manchester City --> |win_MUN=18|draw_MUN=10|loss_MUN=7 |gf_MUN=63|ga_MUN=48<!-- Manchester United --> |win_NEW=13|draw_NEW=6 |loss_NEW=16|gf_NEW=49|ga_NEW=51<!-- Newcastle United --> |win_NFO=11|draw_NFO=9 |loss_NFO=15|gf_NFO=44|ga_NFO=46<!-- Nottingham Forest --> |win_SUN=12|draw_SUN=11|loss_SUN=12|gf_SUN=37|ga_SUN=46<!-- Sunderland --> |win_TOT=9 |draw_TOT=10|loss_TOT=16|gf_TOT=45|ga_TOT=54<!-- Tottenham Hotspur --> |win_WHU=9 |draw_WHU=9 |loss_WHU=17|gf_WHU=42|ga_WHU=61<!-- West Ham United --> |win_WOL=3 |draw_WOL=9|loss_WOL=23|gf_WOL=25|ga_WOL=63<!-- Wolverhampton Wanderers --> <!--Team status--> |status_ARS=Q |status_BUR=R |status_MCI=Q |status_MUN=Q |status_WOL=R |status_text_Q=Cymhwyso ar gyfer y cyfnod a nodwyd |status_text_R=Disgynnodd |status_text_X=Yn sicr o o leiaf gam cynghrair [[Cynghrair Europa UEFA 2026–27|Cynghrair Europa]], ond mae'n bosibl y byddant yn gymwys ar gyfer [[Cynghrair y Pencampwyr UEFA 2026–27|Cynghrair y Pencampwyr]] |status_text_Y=Yn sicr o o leiaf rownd ail gyfle [[Cynghrair Cyngres UEFA 2026–27|Cynghrair Cyngres]], ond mae'n bosibl y byddant yn gymwys ar gyfer [[Cynghrair y Pencampwyr UEFA 2026–27|Cynghrair y Pencampwyr]] neu [[Cynghrair Europa UEFA 2026–27|Gynghrair Europa]] <!--Diffiniadau tîm (dolenni wici yn y tabl)--> |name_ARS=[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |name_AVL=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |name_BOU=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]] |name_BRE=[[Brentford F.C.|Brentford]] |name_BHA=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] |name_BUR=[[Burnley F.C.|Burnley]] |name_CHE=[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |name_CRY=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |name_EVE=[[Everton F.C.|Everton]] |name_FUL=[[Fulham F.C.|Fulham]] |name_LEE=[[Leeds United F.C.|Leeds United]] |name_LIV=[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |name_MCI=[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |name_MUN=[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |name_NEW=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] |name_NFO=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |name_SUN=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |name_TOT=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |name_WHU=[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |name_WOL=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |show_limit=5 |class_rules= 1) Pwyntiau; 2) Gwahaniaeth goliau; 3) Goliau wedi eu sgorio; 4) Os nad yw rheolau 1 i 3 yn gallu pennu'r pencampwyr, y timau sy'n disgyn neu'r timau cymwys ar gyfer cystadlaethau UEFA, bydd rheolau 4.1 i 4.3 yn cael eu gweithredu – 4.1) Pwyntiau a enillwyd yn y record benben rhwng timau o'r fath; 4.2) Sgoriwyd goliau oddi cartref mewn record pen-i-ben rhwng timau o'r fath; 4.3) Gemau ail gyfle <!--Diffiniadau colofn cymhwyster a diarddel--> |res_col_header=QR |col_CLLS=green1 |text_CLLS=Cymhwyso ar gyfer {{nowrap|[[Cynghrair y Pencampwyr UEFA 2026–27|cam cynghrair]] [[Cynghrair y Pencampwyr UEFA|Cynghrair y Pencampwyr]]}} |col_ELLS=blue1 |text_ELLS=Cymhwyso ar gyfer {{nowrap|[[Cynghrair Europa UEFA 2026–27|cam cynghrair]] [[Cynghrair Europa UEFA|Cynghrair Europa]]}} |col_COPO=yellow1 |text_COPO=Cymhwyso posibl ar gyfer {{nowrap|[[Cynghrair y Gynhadledd UEFA 2026–27|cam cynghrair]] [[Cynghrair Cyngres UEFA|Cynghrair Cyngres]]}} |col_REL=red1 |text_REL=[[Y Bencampwriaeth 2025–26|Disgyn i'r]] {{nowrap|[[Y Bencampwriaeth (pêl-droed)|Bencampwriaeth]]}} }}</onlyinclude> ==Canlyniadau== {{#invoke:sports results|main|source=[https://www.premierleague.com/en/matches?competition=8&season=2025 Uwch Gynghrair Lloegr] |update=8 Mai 2026 |a_note=yes|matches_style=FBR |team1=ARS|team2=AVL|team3=BOU|team4=BRE|team5=BHA|team6=BUR|team7=CHE|team8=CRY|team9=EVE|team10=FUL|team11=LEE|team12=LIV|team13=MCI|team14=MUN|team15=NEW|team16=NFO|team17=SUN|team18=TOT|team19=WHU|team20=WOL |name_ARS=[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |match_ARS_AVL=4–1 |match_ARS_BOU=1–2 |match_ARS_BRE=[[Darbïau Llundain|2–0]] |match_ARS_BHA=2–1 |match_ARS_BUR= |match_ARS_CHE=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Chelsea F.C.|2–1]] |match_ARS_CRY=[[Darbïau Llundain|1–0]] |match_ARS_EVE=2–0 |match_ARS_FUL=[[Darbïau Llundain|3–0]] |match_ARS_LEE=5–0 |match_ARS_LIV=0–0 |match_ARS_MCI=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Manchester City F.C.|1–1]] |match_ARS_MUN=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Manchester United F.C.|2–3]] |match_ARS_NEW=1–0 |match_ARS_NFO=3–0 |match_ARS_SUN=3–0 |match_ARS_TOT=[[Darbi Gogledd Llundain|4–1]] |match_ARS_WHU=[[Darbïau Llundain|2–0]] |match_ARS_WOL=2–1 |name_AVL=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |match_AVL_ARS=2–1 |match_AVL_BOU=4–0 |match_AVL_BRE=0–1 |match_AVL_BHA=1–0 |match_AVL_BUR=2–1 |match_AVL_CHE=1–4 |match_AVL_CRY=0–3 |match_AVL_EVE=0–1 |match_AVL_FUL=3–1 |match_AVL_LEE=1–1 |match_AVL_LIV= |match_AVL_MCI=1–0 |match_AVL_MUN=2–1 |match_AVL_NEW=0–0 |match_AVL_NFO=3–1 |match_AVL_SUN=4–3 |match_AVL_TOT=1–2 |match_AVL_WHU=2–0 |match_AVL_WOL=1–0 |name_BOU=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]] |match_BOU_ARS=2–3 |match_BOU_AVL=1–1 |match_BOU_BRE=0–0 |match_BOU_BHA=2–1 |match_BOU_BUR=1–1 |match_BOU_CHE=0–0 |match_BOU_CRY=3–0 |match_BOU_EVE=0–1 |match_BOU_FUL=3–1 |match_BOU_LEE=2–2 |match_BOU_LIV=3–2 |match_BOU_MCI= |match_BOU_MUN=2–2 |match_BOU_NEW=0–0 |match_BOU_NFO=2–0 |match_BOU_SUN=1–1 |match_BOU_TOT=3–2 |match_BOU_WHU=2–2 |match_BOU_WOL=1–0 |name_BRE=[[Brentford F.C.|Brentford]] |match_BRE_ARS=[[Darbïau Llundain|1–1]] |match_BRE_AVL=1–0 |match_BRE_BOU=4–1 |match_BRE_BHA=0–2 |match_BRE_BUR=3–1 |match_BRE_CHE=[[Darbi Gorllewin Llundain|2–2]] |match_BRE_CRY=[[Darbïau Llundain|a]] |match_BRE_EVE=2–2 |match_BRE_FUL=[[Darbi Gorllewin Llundain|0–0]] |match_BRE_LEE=1–1 |match_BRE_LIV=3–2 |match_BRE_MCI=0–1 |match_BRE_MUN=3–1 |match_BRE_NEW=3–1 |match_BRE_NFO=0–2 |match_BRE_SUN=3–0 |match_BRE_TOT=[[Darbïau Llundain|0–0]] |match_BRE_WHU=[[Darbïau Llundain|3–0]] |match_BRE_WOL=2–2 |name_BHA=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] |match_BHA_ARS=0–1 |match_BHA_AVL=3–4 |match_BHA_BOU=1–1 |match_BHA_BRE=2–1 |match_BHA_BUR=2–0 |match_BHA_CHE=3–0 |match_BHA_CRY=[[Darbi M23|a]] |match_BHA_EVE=1–1 |match_BHA_FUL=1–1 |match_BHA_LEE=3–0 |match_BHA_LIV=2–1 |match_BHA_MCI=2–1 |match_BHA_MUN= |match_BHA_NEW=2–1 |match_BHA_NFO=2–1 |match_BHA_SUN=0–0 |match_BHA_TOT=2–2 |match_BHA_WHU=1–1 |match_BHA_WOL= |name_BUR=[[Burnley F.C.|Burnley]] |match_BUR_ARS=0–2 |match_BUR_AVL= |match_BUR_BOU=0–0 |match_BUR_BRE=3–4 |match_BUR_BHA=0–2 |match_BUR_CHE=0–2 |match_BUR_CRY=0–1 |match_BUR_EVE=0–0 |match_BUR_FUL=2–3 |match_BUR_LEE=2–0 |match_BUR_LIV=0–1 |match_BUR_MCI=0–1 |match_BUR_MUN=2–2 |match_BUR_NEW=1–3 |match_BUR_NFO=1–1 |match_BUR_SUN=2–0 |match_BUR_TOT=2–2 |match_BUR_WHU=0–2 |match_BUR_WOL= |name_CHE=[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |match_CHE_ARS=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Chelsea F.C.|1–1]] |match_CHE_AVL=1–2 |match_CHE_BOU=2–2 |match_CHE_BRE=[[Darbi Gorllewin Llundain|2–0]] |match_CHE_BHA= |match_CHE_BUR=1–1 |match_CHE_CRY=[[Darbïau Llundain|0–0]] |match_CHE_EVE=2–0 |match_CHE_FUL=[[Darbi Gorllewin Llundain|2–0]] |match_CHE_LEE=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–Leeds United F.C.|2–2]] |match_CHE_LIV=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–C.P.D. Lerpwl|2–1]] |match_CHE_MCI=0–3 |match_CHE_MUN=0–1 |match_CHE_NEW=0–1 |match_CHE_NFO=1–3 |match_CHE_SUN=1–2 |match_CHE_TOT=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–Tottenham Hotspur F.C.|a]] |match_CHE_WHU=[[Darbïau Llundain|3–2]] |match_CHE_WOL=3–0 |name_CRY=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |match_CRY_ARS=[[Darbïau Llundain|a]] |match_CRY_AVL=0–0 |match_CRY_BOU=3–3 |match_CRY_BRE=[[Darbïau Llundain|2–0]] |match_CRY_BHA=[[Darbi M23|0–0]] |match_CRY_BUR=2–3 |match_CRY_CHE=[[Darbïau Llundain|1–3]] |match_CRY_EVE= |match_CRY_FUL=[[Darbïau Llundain|1–1]] |match_CRY_LEE=0–0 |match_CRY_LIV= |match_CRY_MCI=0–3 |match_CRY_MUN=1–2 |match_CRY_NEW=2–1 |match_CRY_NFO=1–1 |match_CRY_SUN=0–0 |match_CRY_TOT=[[Darbïau Llundain|0–1]] |match_CRY_WHU=[[Darbïau Llundain|0–0]] |match_CRY_WOL=1–0 |name_EVE=[[Everton F.C.|Everton]] |match_EVE_ARS=0–1 |match_EVE_AVL=0–0 |match_EVE_BOU=1–2 |match_EVE_BRE=2–4 |match_EVE_BHA=2–0 |match_EVE_BUR=2–0 |match_EVE_CHE=3–0 |match_EVE_CRY=2–1 |match_EVE_FUL=2–0 |match_EVE_LEE=1–1 |match_EVE_LIV=[[Darbi Glannau Merswy|1–2]] |match_EVE_MCI=3–3 |match_EVE_MUN=0–1 |match_EVE_NEW=1–4 |match_EVE_NFO=3–0 |match_EVE_SUN= |match_EVE_TOT=0–3 |match_EVE_WHU=1–1 |match_EVE_WOL=1–1 |name_FUL=[[Fulham F.C.|Fulham]] |match_FUL_ARS=[[Darbïau Llundain|0–1]] |match_FUL_AVL=1–0 |match_FUL_BOU= |match_FUL_BRE=[[Darbi Gorllewin Llundain|3–1]] |match_FUL_BHA=2–1 |match_FUL_BUR=3–1 |match_FUL_CHE=[[Darbi Gorllewin Llundain|2–1]] |match_FUL_CRY=[[Darbïau Llundain|1–2]] |match_FUL_EVE=1–2 |match_FUL_LEE=1–0 |match_FUL_LIV=2–2 |match_FUL_MCI=4–5 |match_FUL_MUN=1–1 |match_FUL_NEW= |match_FUL_NFO=1–0 |match_FUL_SUN=1–0 |match_FUL_TOT=[[Darbïau Llundain|2–1]] |match_FUL_WHU=[[Darbïau Llundain|0–1]] |match_FUL_WOL=3–0 |name_LEE=[[Leeds United F.C.|Leeds United]] |match_LEE_ARS=0–4 |match_LEE_AVL=1–2 |match_LEE_BOU= |match_LEE_BRE=0–0 |match_LEE_BHA= |match_LEE_BUR=3–1 |match_LEE_CHE=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–Leeds United F.C.|3–1]] |match_LEE_CRY=4–1 |match_LEE_EVE=1–0 |match_LEE_FUL=1–0 |match_LEE_LIV=3–3 |match_LEE_MCI=0–1 |match_LEE_MUN=[[Darbi Rhosod|1–1]] |match_LEE_NEW=0–0 |match_LEE_NFO=3–1 |match_LEE_SUN=0–1 |match_LEE_TOT=1–2 |match_LEE_WHU=2–1 |match_LEE_WOL=3–0 |name_LIV=[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |match_LIV_ARS=1–0 |match_LIV_AVL= |match_LIV_BOU=4–2 |match_LIV_BRE= |match_LIV_BHA=2–0 |match_LIV_BUR=1–1 |match_LIV_CHE=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–C.P.D. Lerpwl|1–1]] |match_LIV_CRY=3–1 |match_LIV_EVE= [[Darbi Glannau Merswy|2–1]] |match_LIV_FUL=2–0 |match_LIV_LEE=0–0 |match_LIV_MCI=[[Cystadleuaeth C.P.D.–Manchester City F.C. rivalry|a]] |match_LIV_MUN=[[C.P.D. Lerpwl–Manchester United F.C.|1–2]] |match_LIV_NEW=4–1 |match_LIV_NFO=0–3 |match_LIV_SUN=1–1 |match_LIV_TOT=1–1 |match_LIV_WHU=5–2 |match_LIV_WOL=2–1 |name_MCI=[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |match_MCI_ARS=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Manchester City F.C.|2–1]] |match_MCI_AVL= |match_MCI_BOU=3–1 |match_MCI_BRE= |match_MCI_BHA=1–1 |match_MCI_BUR= |match_MCI_CHE=1–1 |match_MCI_CRY= |match_MCI_EVE=2–0 |match_MCI_FUL=3–0 |match_MCI_LEE=3–2 |match_MCI_LIV=[[Cystadleuaeth C.P.D. Lerpwl–Manchester City F.C. rivalry|3–0]] |match_MCI_MUN=[[Darbi Manceinion|3–0]] |match_MCI_NEW=2–1 |match_MCI_NFO=2–2 |match_MCI_SUN=3–0 |match_MCI_TOT=0–2 |match_MCI_WHU=3–0 |match_MCI_WOL=2–0 |name_MUN=[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |match_MUN_ARS=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Manchester United F.C.|0–1]] |match_MUN_AVL=3–1 |match_MUN_BOU=4–4 |match_MUN_BRE=2–1 |match_MUN_BHA=4–2 |match_MUN_BUR=3–2 |match_MUN_CHE=2–1 |match_MUN_CRY=2–1 |match_MUN_EVE=0–1 |match_MUN_FUL=3–2 |match_MUN_LEE=[[Darbi Rhosod|1–2]] |match_MUN_LIV= [[Cystadleuaeth C.P.D. Lerpwl–Manchester United F.C.|3–2]] |match_MUN_MCI=[[Darbi Manceinion|2–0]] |match_MUN_NEW=1–0 |match_MUN_NFO= |match_MUN_SUN=2–0 |match_MUN_TOT= |match_MUN_WHU=1–1 |match_MUN_WOL=1–1 |name_NEW=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] |match_NEW_ARS=1–2 |match_NEW_AVL=0–2 |match_NEW_BOU=1–2 |match_NEW_BRE=2–3 |match_NEW_BHA=3–1 |match_NEW_BUR=2–1 |match_NEW_CHE=2–2 |match_NEW_CRY=2–0 |match_NEW_EVE=2–3 |match_NEW_FUL=2–1 |match_NEW_LEE=4–3 |match_NEW_LIV=2–3 |match_NEW_MCI=2–1 |match_NEW_MUN=2–1 |match_NEW_NFO=2–0 |match_NEW_SUN=[[Darbi Tyne–Wear|1–2]] |match_NEW_TOT=2–2 |match_NEW_WHU= |match_NEW_WOL=1–0 |name_NFO=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |match_NFO_ARS=0–0 |match_NFO_AVL=1–1 |match_NFO_BOU= |match_NFO_BRE=3–1 |match_NFO_BHA=0–2 |match_NFO_BUR=4–1 |match_NFO_CHE=0–3 |match_NFO_CRY=1–1 |match_NFO_EVE=0–2 |match_NFO_FUL=0–0 |match_NFO_LEE=3–1 |match_NFO_LIV=0–1 |match_NFO_MCI=1–2 |match_NFO_MUN=2–2 |match_NFO_NEW= |match_NFO_SUN=0–1 |match_NFO_TOT=3–0 |match_NFO_WHU=0–3 |match_NFO_WOL=0–0 |name_SUN=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |match_SUN_ARS=2–2 |match_SUN_AVL=1–1 |match_SUN_BOU=3–2 |match_SUN_BRE=2–1 |match_SUN_BHA=0–1 |match_SUN_BUR=3–0 |match_SUN_CHE= |match_SUN_CRY=2–1 |match_SUN_EVE=1–1 |match_SUN_FUL=1–3 |match_SUN_LEE=1–1 |match_SUN_LIV=0–1 |match_SUN_MCI=0–0 |match_SUN_MUN= |match_SUN_NEW=[[Darbi Tyne–Wear|1–0]] |match_SUN_NFO=0–5 |match_SUN_TOT=1–0 |match_SUN_WHU=3–0 |match_SUN_WOL=2–0 |name_TOT=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |match_TOT_ARS=[[Darbi Gogledd Llundain|1–4]] |match_TOT_AVL=1–2 |match_TOT_BOU=0–1 |match_TOT_BRE=[[Darbïau Llundain|2–0]] |match_TOT_BHA=2–2 |match_TOT_BUR=3–0 |match_TOT_CHE=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–Tottenham Hotspur F.C.|a]] |match_TOT_CRY=[[Darbïau Llundain|1–3]] |match_TOT_EVE= |match_TOT_FUL=[[Darbïau Llundain|1–2]] |match_TOT_LEE= |match_TOT_LIV=1–2 |match_TOT_MCI=2–2 |match_TOT_MUN=2–2 |match_TOT_NEW=1–2 |match_TOT_NFO=0–3 |match_TOT_SUN=1–1 |match_TOT_WHU=[[Cystadleuaeth Tottenham Hotspur F.C.–West Ham United F.C.|1–2]] |match_TOT_WOL=1–1 |name_WHU=[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |match_WHU_ARS=[[Darbïau Llundain|a]] |match_WHU_AVL=2–3 |match_WHU_BOU=0–0 |match_WHU_BRE=[[Darbïau Llundain|0–2]] |match_WHU_BHA=2–2 |match_WHU_BUR=3–2 |match_WHU_CHE=[[Darbïau Llundain|1–5]] |match_WHU_CRY=[[Darbïau Llundain|1–2]] |match_WHU_EVE=2–1 |match_WHU_FUL=[[Darbïau Llundain|0–1]] |match_WHU_LEE= |match_WHU_LIV=0–2 |match_WHU_MCI=1–1 |match_WHU_MUN=1–1 |match_WHU_NEW=3–1 |match_WHU_NFO=1–2 |match_WHU_SUN=3–1 |match_WHU_TOT=[[Cystadleuaeth Tottenham Hotspur F.C.–West Ham United F.C.|0–3]] |match_WHU_WOL=4–0 |name_WOL=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |match_WOL_ARS=2–2 |match_WOL_AVL=2–0 |match_WOL_BOU=0–2 |match_WOL_BRE=0–2 |match_WOL_BHA=1–1 |match_WOL_BUR=2–3 |match_WOL_CHE=1–3 |match_WOL_CRY=0–2 |match_WOL_EVE=2–3 |match_WOL_FUL= |match_WOL_LEE=1–3 |match_WOL_LIV=2–1 |match_WOL_MCI=0–4 |match_WOL_MUN=1–4 |match_WOL_NEW=0–0 |match_WOL_NFO=0–1 |match_WOL_SUN=1–1 |match_WOL_TOT=0–1 |match_WOL_WHU=3–0 }} ==Ystadegau tymor== {{Updated|20 Ebrill 2026}} ===Prif sgorwyr goliau=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Safle ! Chwaraewr ! Clwb ! Goliau<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/players?statMetric=goals&season=2025|title=Premier League Player Stats: Goals|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en|access-date=2025-02-28}}</ref> |- |1 |align="left"|{{flagicon|NOR}} [[Erling Haaland]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |23 |- |2 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Igor Thiago]] |align="left"|[[Brentford F.C.|Brentford]] |21 |- |3 |align="left"|{{flagicon|GHA}} [[Antoine Semenyo]] |align="left"|[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] / [[Manchester City F.C.|Manchester City]] |15 |- |4 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[João Pedro (pêl-droediwr, ganed 2001)|João Pedro]] |align="left"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |14 |- |rowspan=3|5 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Morgan Gibbs-White]] |align="left"|[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |rowspan=3|12 |- |align="left"|{{flagicon|SWE}} [[Viktor Gyökeres]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Danny Welbeck]] |align="left"|[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] |- |rowspan=3|8 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Dominic Calvert-Lewin]] |align="left"|[[Leeds United F.C.|Leeds United]] |rowspan=3|11 |- |align="left"|{{flagicon|FRA}} [[Hugo Ekitiké]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Ollie Watkins]] |align="left"|[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |} ====Hat-triciau==== {{Prif|Rhestr o hat-triciau Uwch Gynghrair Lloegr}} {| class="wikitable" |- ! Chwaraewr !! Clwb !! Yn erbyn !! Canlyniad !! Dyddiad |- |{{baner|FRA}} [[Jean-Philippe Mateta]] |[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |3–3 (H)<ref>{{Cite news|first=Michael|last=Emons|title=Crystal Palace 3–3 Bournemouth: Jean-Philippe Mateta hat-trick salvages draw|trans-title=Crystal Palace 3–3 Bournemouth: Hat-tric Jean-Philippe Mateta yn achub gêm gyfartal|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/cj0e8p58v9yt|work=[[BBC Chwaraeon]]|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=18 Hydref 2025|access-date=18 Hydref 2025|url-status=live|lang=en}}</ref> |18 Hydref 2025 |- |{{baner|ENG}} [[Eberechi Eze]] |[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |[[Darbi Gogledd Llundain|4–1]] (H)<ref>{{Cite news |last=Anderson|first=Jess|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c70j2y8pk44t|title=Arsenal 4–1 Tottenham Hotspur: Eberechi Eze scores hat-trick in North London derby|trans-title=Arsenal 4–1 Tottenham Hotspur: Eberechi Eze yn sgorio hat-tric yn nharbi Gogledd Llundain|work=[[BBC Chwaraeon]]|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=23 Tachwedd 2025|access-date=23 Tachwedd 2025|url-status=live|lang=en}}</ref> |23 Tachwedd 2025 |- |{{baner|GER}} [[Kevin Schade]] |rowspan="2"|[[Brentford F.C.|Brentford]] |[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |4–1 (H)<ref>{{cite news |last=Sutcliffe|first=Steve|title=Brentford 4–1 Bournemouth: Kevin Schade hits a hat-trick as Bees claim impressive win|trans-title=Brentford 4–1 Bournemouth: Kevin Schade yn taro hat-tric wrth i'r Bees hawlio buddugoliaeth drawiadol|work=[[BBC Chwaraeon]]|date=27 Rhagfyr 2025 |access-date=27 Rhagfyr 2025 |publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]] |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/cwyvq88n01wt |lang=en}}</ref> |27 Rhagfyr 2025 |- |{{baner|BRA}} [[Igor Thiago]] |[[Everton F.C.|Everton]] |4–2 (A)<ref>{{cite news|first=Adwaidh|last=Rajan|title=Everton 2–4 Brentford: Igor Thiago hat-trick helps the Bees ease past the hosts|trans-title=Everton 2–4 Brentford: Hat-tric Igor Thiago yn helpu'r Bees i guro'r tîm cartref yn rhwydd|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c5y23mym183t|date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |work=[[BBC Chwaraeon]] |publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|lang=en}}</ref> |4 Ionawr 2026 |- |{{flagicon|ENG}} [[Cole Palmer]] |rowspan="2"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |3–1 (A)<ref>{{cite news|first=Gary|last=Rose|title=Wolves 1–3 Chelsea: Palmer scores first-half hat-trick in Chelsea win|trans-title=Bleiddiaid 1–3 Chelsea: Palmer yn sgorio hat-tric yn yr hanner cyntaf ym muddugoliaeth Chelsea|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c9dvzlg498dt|date=7 Chwefror 2026|access-date=7 Chwefror 2026|work=[[BBC Chwaraeon]]|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|lang=en}}</ref> |7 Chwefror 2026 |- |{{flagicon|BRA}} [[João Pedro (pêl-droediwr, ganed 2001)|João Pedro]] |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |4–1 (A)<ref>{{cite news|first=Nick|last=Mashiter|title=Aston Villa 1–4 Chelsea: João Pedro hat-trick sends Champions League message|trans-title=Aston Villa 1–4 Chelsea: Mae hat-tric João Pedro yn anfon neges i Gynghrair y Pencampwyr|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c20zeq095r9t|date=4 Mawrth 2026|access-date=4 Mawrth 2026|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|work=[[BBC Chwaraeon]]|lang=en}}</ref> |4 Mawrth 2026 |- |{{flagicon|ENG}} [[Morgan Gibbs-White]] |[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |[[Burnley F.C.|Burnley]] |4–1 (H)<ref>{{Cite news|first=Nick|last=Mashiter|title=Nottingham Forest 4–1 Burnley: Gibbs-White hat-trick fires Forest closer to safety|trans-title=Nottingham Forest 4–1 Burnley: hat-tric Gibbs-White yn rhoi Forest yn nes at ddiogelwch|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cpqxx45x0jxt|date=19 Ebrill 2026 |access-date=19 Ebrill 2026|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|work=[[BBC Chwaraeon]]|lang=en}}</ref> |19 Ebrill 2026 |} ===Nifer mwyaf o basiau yn arwain at gôl=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Safle ! Chwaraewr ! Clwb ! Pas yn arwain at gôl<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/players?statMetric=goalAssists&season=2025|title=Premier League Player Stats: Assists|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en|access-date=2025-04-06}}</ref> |- |1 |align="left"|{{flagicon|POR}} [[Bruno Fernandes]] |align="left"|[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |18 |- |2 |align="left"|{{flagicon|FRA}} [[Rayan Cherki]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |10 |- |3 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Jarrod Bowen]] |align="left"|[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |8 |- |4 |align="left"|{{flagicon|NOR}} [[Erling Haaland]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |7 |- |rowspan="4"|5 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[James Garner (pêl-droediwr)|James Garner]] |rowspan="2" align="left"|[[Everton F.C.|Everton]] |rowspan="4"|6 |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Jack Grealish]] |- |align="left"|{{flagicon|EGY}} [[Mohamed Salah]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |- |align="left"|{{flagicon|WAL}} [[Harry Wilson]] |align="left"|[[Fulham F.C.|Fulham]] |- |rowspan="17"|9 |align="left"|{{flagicon|USA}} [[Brendon Aaronson]] |align="left"|[[Leeds United F.C.|Leeds United]] |rowspan="17"|5 |- |align="left"|{{flagicon|FRA}} [[Lucas Digne]] |align="left"|[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Cody Gakpo]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Quilindschy Hartman]] |align="left"|[[Burnley F.C.|Burnley]] |- |align="left"|{{flagicon|GHA}} [[Mohamed Kudus]] |align="left"|[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |- |align="left"|{{flagicon|FRA}} [[Enzo Le Fée]] |align="left"|[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |- |align="left"|{{flagicon|SEN}} [[El Hadji Malick Diouf]] |align="left"|[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |- |align="left"|{{flagicon|POR}} [[Matheus Nunes]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |- |align="left"|{{flagicon|NOR}} [[Martin Ødegaard]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[João Pedro (pêl-droediwr, ganed 2001)|João Pedro]] |align="left"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Declan Rice]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Morgan Rogers]] |align="left"|[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Xavi Simons]] |align="left"|[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Jurriën Timber]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- |align="left"|{{flagicon|BEL}} [[Leandro Trossard]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Adam Wharton]] |align="left"|[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |- |align="left"|{{flagicon|SUI}} [[Granit Xhaka]] |align="left"|[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |} ===Llechi glân=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Safle ! Chwaraewr ! Clwb ! Llechi glân<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/players?statMetric=cleanSheets&season=2025|title=Premier League Player Stats: Clean Sheets|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en|access-date=2025-02-28}}</ref> |- |1 |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[David Raya]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |15 |- |2 |align="left"|{{flagicon|ITA}} [[Gianluigi Donnarumma]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |11 |- |rowspan="2"|3 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Dean Henderson]] |align="left"|[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |rowspan="2"|11 |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Jordan Pickford]] |align="left"|[[Everton F.C.|Everton]] |- |rowspan="2"|5 |align="left"|{{flagicon|SRB}} [[Đorđe Petrović (pêl-droediwr)|Đorđe Petrović]] |align="left"|[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |rowspan="2"|9 |- |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[Robert Sánchez]] |align="left"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |- |rowspan="2"|7 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Álisson Becker|Álisson]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |rowspan="2"|8 |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Robin Roefs]] |align="left"|[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |- |rowspan="4"|5 |align="left"|{{flagicon|IRE}} [[Caoimhín Kelleher]] |align="left"|[[Brentford F.C.|Brentford]] |rowspan="4"|9 |- |align="left"|{{flagicon|SRB}} [[Đorđe Petrović (pêl-droediwr)|Đorđe Petrović]] |align="left"|[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Robin Roefs]] |align="left"|[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |- |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[Robert Sánchez]] |align="left"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |- |rowspan="3"|9 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Álisson Becker|Álisson]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |rowspan="3"|8 |- |align="left"|{{flagicon|ARG}} [[Emiliano Martínez]] |align="left"|[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Bart Verbruggen]] |align="left"|[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] |} ===Disgyblaeth=== ====Chwaraewr==== * Y rhan fwyaf o gardiau melyn: '''10'''<ref>{{cite web|title=Premier League Top Player Stats – Yellow Cards|trans-title=Ystadegau Chwaraewyr Gorau'r Uwch Gynghrair – Cardiau Melyn|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/players?statMetric=yellowCards&season=2025|lang=en}}</ref> **{{baner|ENG}} [[Lewis Dunk]] ([[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]]) **{{baner|BRA}} [[Joelinton]] ([[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]) **{{baner|COL}} [[Yerson Mosquera]] ([[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]) * Y rhan fwyaf o gardiau coch: '''2'''<ref>{{cite web|title=Premier League Top Player Stats – Red Cards|trans-title=Ystadegau Chwaraewyr Gorau'r Uwch Gynghrair – Cardiau Coch|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/players?statMetric=totalRedCards&season=2025|publisher=[[Uwch Gynghrair Lloegr]]|lang=en}}</ref> **{{baner|ARG}} [[Cristian Romero]] ([[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]) ====Clwb==== * Y rhan fwyaf o gardiau melyn: '''81'''<ref name="cardiau melyn">{{cite web|title=Premier League Top Club Stats – Yellow Cards|trans-title=Ystadegau Clybiau Gorau'r Uwch Gynghrair – Cardiau Melyn|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/clubs?statMetric=yellowCards&season=2025|publisher=[[Uwch Gynghrair Lloegr]]|lang=en}}</ref> **[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] **[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] * Y nifer lleiaf o gardiau melyn: '''43'''<ref name="cardiau melyn"/> **[[Arsenal F.C.|Arsenal]] * Y rhan fwyaf o gardiau coch: '''7'''<ref name="cardiau coch">{{cite web|title=Premier League Top Club Stats – Red Cards|trans-title= Ystadegau Clybiau Gorau'r Uwch Gynghrair – Cardiau Coch|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/clubs?statMetric=totalRedCards&season=2025|publisher=Premier League|lang=en}}</ref> **[[Chelsea F.C.|Chelsea]] * Y nifer lleiaf o gardiau coch: '''0'''<ref name="cardiau coch"/> **[[Arsenal F.C.|Arsenal]] **[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] **[[Fulham F.C.|Fulham]] **[[Manchester City F.C.|Manchester City]] ===Ystadegau gêm=== ====Goliau==== * Buddugoliaeth gartref fwyaf: ** [[Arsenal F.C.|Arsenal]] 5–0 [[Leeds United F.C.|Leeds United]] (23 Awst 2025) * Buddugoliaeth oddi cartref fwyaf: ** [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] 0–4 [[Manchester City F.C.|Manchester City]] (16 Awst 2025) ** [[West Ham United F.C.|West Ham United]] 1–5 [[Chelsea F.C.|Chelsea]] (22 Awst 2025) ** [[Leeds United F.C.|Leeds United]] 0–4 [[Arsenal F.C.|Arsenal]] (31 Ionawr 2026) * Sgôr uchaf: ** [[Fulham F.C.|Fulham]] 4–5 [[Manchester City F.C.|Manchester City]] (22 Rhagfyr 2025) ====Torfeydd==== * Torf uchaf: 74,257 ** [[Manchester United F.C.|Manchester United]] 3–2 [[Burnley F.C.|Burnley]] (30 Awst 2025) * Torf isaf: 10,762 ** [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] 1–1 [[Burnley F.C.|Burnley]] (20 Rhagfyr 2025) ==Gwobrau== ===Gwobrau misol=== {| class="wikitable" |- !rowspan="2"|Mis !colspan="2"|[[Rheolwr y Mis (Uwch Gynghrair Lloegr)|Rheolwr y Mis]] !colspan="2"|[[Chwaraewr y Mis (Uwch Gynghrair Lloegr)|Chwaraewr y Mis]] !colspan="2"|[[Gôl y Mis (Uwch Gynghrair Lloegr)|Gôl y Mis]] !colspan="2"|[[Arbediad y Mis (Uwch Gynghrair Lloegr)|Arbediad y Mis]] !rowspan="2"|Cyfeiriadau |- !Rheolwr !Clwb !Chwaraewr !Clwb !Chwaraewr !Clwb !Chwaraewr !Clwb |- |Awst |{{baner|NED}} [[Arne Slot]] |[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |{{baner|ENG}} [[Jack Grealish]] |[[Everton F.C.|Everton]] |{{baner|HUN}} [[Dominik Szoboszlai]] |[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |{{baner|ENG}} [[James Trafford]] |rowspan="2"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4407271/voted-august-2025-barclays-manager-of-the-month |title=Slot named Barclays Manager of the Month |trans-title=Slot wedi'i gyhoeddi'n Rheolwr y Mis Barclays |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=12 Medi 2025 |access-date=12 Medi 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4407220/grealish-wins-first-ever-ea-sports-player-of-the-month-award |title=Grealish wins first ever EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Grealish yn ennill ei wobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS gyntaf erioed |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=12 Medi 2025 |access-date=12 Medi 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4407226/szoboszlais-stunner-wins-guinness-goal-of-the-month-award-for-august |title=Szoboszlai makes history with Guinness Goal of the Month award |trans-title=Szoboszlai yn gwneud hanes gyda gwobr Gôl y Mis Guinness |publisher=Uwcl Gynghrair Lloegr |date=12 Medi 2025 |access-date=12 Medi 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4407234/trafford-wins-coca-cola-save-of-the-month-award |title=Trafford wins Coca-Cola Save of the Month award |trans-title=Trafford yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=12 Medi 2025 |access-date=12 Medi 2025 |lang=en}}</ref> |- |Medi |{{baner|AUT}} [[Oliver Glasner]] |[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |{{baner|NOR}} [[Erling Haaland]] |[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |{{baner|ESP}} [[Martín Zubimendi]] |[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |{{baner|ITA}} [[Gianluigi Donnarumma]] |<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4437276/glasner-named-barclays-manager-of-the-month |title=Glasner named Barclays Manager of the Month |trans-title=Glasner wedi'i gyhoeddi'n Rheolwr y Mis Barclays |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=10 Hydref 2025 |access-date=10 Hydref 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Haaland wins fourth EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Haaland yn ennill ei bedwerydd wobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS erioed |url=https://www.premierleague.com/en/news/4437437/haaland-wins-fourth-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=10 Hydref 2025|date=10 Hydref 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Zubimendi wins Guinness Goal of the Month |trans-title=Zubimendi yn ennill Gôl y Mis Guinness |url=https://www.premierleague.com/en/news/4437285/zubimendi-wins-guinness-goal-of-the-month |access-date=10 Hydref 2025|date=10 Hydref 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4437238/donnarumma-wins-coca-cola-save-of-the-month-award |title=Donnarumma wins Coca-Cola Save of the Month award |trans-title=Trafford yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=10 Hydref 2025 |access-date=10 Hydref 2025 |lang=en}}</ref> |- |Hydref |{{baner|POR}} [[Ruben Amorim]] |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |{{baner|CMR}} [[Bryan Mbeumo]] |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |{{baner|ARG}} [[Emiliano Buendía]] |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |{{baner|SVK}} [[Martin Dúbravka]] |[[Burnley F.C.|Burnley]] |<ref>{{Cite web |title=Amorim named Barclays Manager of the Month |trans-title=Amorim wedi'i gyhoeddi'n Rheolwr y Mis Barclays |url=https://www.premierleague.com/en/news/4455472/amorim-named-barclays-manager-of-the-month |access-date=7 Tachwedd 2025|date=7 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mbeumo wins his first EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Mbeumo yn ennill ei wobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS gyntaf erioed |url=https://www.premierleague.com/en/news/4455047/mbeumo-wins-his-first-ever-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=7 Tachwedd 2025|date=7 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Buendia wins Guinness Goal of the Month |trans-title=Buendia yn ennill Gôl y Mis Guinness |url=https://www.premierleague.com/en/news/4455467/buendia-wins-guinness-goal-of-the-month |access-date=7 Tachwedd 2025|date=7 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dúbravka claims Coca-Cola Save of the Month |trans-title=Dúbravka yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola |url=https://www.premierleague.com/en/news/4455647/dubravka-claims-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=7 Tachwedd 2025|date=7 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref> |- |Tachwedd |{{baner|ITA}} [[Enzo Maresca]] |[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |{{baner|BRA}} [[Igor Thiago]] |[[Brentford F.C.|Brentford]] |{{baner|USA}} [[Tyler Adams]] |[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |{{baner|ENG}} [[Jordan Pickford]] |[[Everton F.C.|Everton]] |<ref>{{Cite web |title= Maresca named Barclays Manager of the Month|trans-title=Maresca wedi'i gyhoeddi'n Rheolwr y Mis Barclays|url=https://www.premierleague.com/en/news/4497487/maresca-named-barclays-manager-of-the-month |access-date=12 Rhagfyr 2025|date=12 Rhagfyr 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Thiago wins his first EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Thiago yn ennill ei wobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS gyntaf erioed |url=https://www.premierleague.com/en/news/4497486/thiago-wins-his-first-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=12 Rhagfyr 2025|date=12 Rhagfyr 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Adams becomes first American to win Guinness Goal of the Month |trans-title=Adams yw'r Americanwr cyntaf i ennill Gôl y Mis Guinness |url=https://www.premierleague.com/en/news/4497488/adams-becomes-first-american-to-win-guinness-goal-of-the-month |access-date=12 Tachwedd 2025|date=12 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pickford equals record for Coca-Cola Save of the Month award |trans-title=Pickford yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola |url=https://www.premierleague.com/en/news/4497963/pickford-equals-record-for-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=12 Tachwedd 2025|date=12 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref> |- |Rhagfyr |{{baner|ESP}} [[Unai Emery]] |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |{{baner|ENG}} [[Dominic Calvert-Lewin]] |[[Leeds United F.C.|Leeds United]] |{{baner|WAL}} [[Harry Wilson]] |rowspan="2"|[[Fulham F.C.|Fulham]] |{{baner|ESP}} [[David Raya]] |[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |<ref>{{Cite web |title=Emery named December Barclays Manager of the Month|trans-title=Emery wedi'i enwi'n Rheolwr y Mis Barclays ym mis Rhagfyr|url=https://www.premierleague.com/en/news/4549078/emery-named-barclays-manager-of-the-month |access-date=16 Ionawr 2026|date=16 Ionawr 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Calvert-Lewin wins first EA SPORTS Player of the Month award for six years|trans-title=Calvert-Lewin yn ennill gwobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS am y tro cyntaf ers chwe blynedd|url=https://www.premierleague.com/en/news/4544215/calvert-lewin-wins-first-ea-sports-player-of-the-month-award-for-six-years |access-date=16 Ionawr 2026|date=16 Ionawr 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wilson wins Guinness Goal of the Month for the second time|trans-title=Wilson yn ennill Gôl y Mis Guinness am yr ail dro|url= https://www.premierleague.com/en/news/4549088/wilson-wins-guinness-goal-of-the-month-for-second-time |access-date=16 Ionawr 2026|date=16 Ionawr 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Raya equals record for Coca-Cola Save of the Month award|trans-title=Raya yn cyrraedd y record am wobr Arbediad y Mis Coca-Cola|url=https://www.premierleague.com/en/news/4549091/raya-equals-record-for-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=16 Ionawr 2026|date=16 Ionawr 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref> |- |Ionawr |{{baner|ENG}} [[Michael Carrick]] |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |{{baner|BRA}} [[Igor Thiago]] |[[Brentford F.C.|Brentford]] |{{baner|ENG}} [[Harrison Reed (pêl-droediwr)|Harrison Reed]] |{{baner|FRA}} [[Alphonse Areola]] |[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |<ref>{{Cite web |title=Carrick wins first Barclays Manager of the Month award |trans-title=Carrick yn ennill gwobr Rheolwr y Mis Barclays am y tro cyntaf |url=https://www.premierleague.com/en/news/4587333/januarys-barclays-manager-of-the-month |access-date=13 February 2026|date=13 February 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{Cite web |title=Thiago makes history after winning EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Thiago yn gwneud hanes ar ôl ennill gwobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS |url=https://www.premierleague.com/en/news/4587125/thiago-makes-history-after-winning-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=13 Chwefror 2026|date=13 Chwefror 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Reed wins Guinness Goal of the Month award |trans-title=Reed yn ennill gwobr Gôl y Mis Guinness |url=https://www.premierleague.com/en/news/4587385/reed-wins-guinness-goal-of-the-month-award |access-date=13 Chwefror 2026|date=13 Chwefror 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Areola wins Coca-Cola Save of the Month award |trans-title=Areola yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola |url=https://www.premierleague.com/en/news/4587584/areola-wins-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=13 Chwefror 2026|date=13 Chwefror 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref> |- |Chwefror |{{baner|ESP}} [[Pep Guardiola]] |[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |{{baner|GHA}} [[Antoine Semenyo]] |[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |{{baner|ENG}} [[Dominic Solanke]] |[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |{{baner|ENG}} [[Jordan Pickford]] |[[Everton F.C.|Everton]] |<ref>{{Cite web |title=Semenyo wins his first EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Semenyo yn ennill ei wobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS gyntaf |url=https://www.premierleague.com/en/news/4611431/semenyo-wins-his-first-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=13 Mawrth 2026|date=13 Mawrth 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Guardiola named Barclays Manager of the Month |trans-title=Guardiola wedi'i enwi'n Rheolwr y Mis Barclays |url=https://www.premierleague.com/en/news/4611433/guardiola-named-barclays-manager-of-the-month |access-date=13 Mawrth 2026|date=13 Mawrth 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Solanke wins Guinness Goal of the Month award |trans-title=Solanke yn ennill gwobr Gôl y Mis Guinness |url=https://www.premierleague.com/en/news/4611596/solanke-wins-guinness-goal-of-the-month |access-date=13 Mawrth 2026|date=13 Mawrth 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pickford wins record fourth Coca-Cola Save of the Month award |trans-title=Pickford yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola am y bedwaredd tro, sef record |url=https://www.premierleague.com/en/news/4611611/pickford-wins-record-fourth-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=13 Mawrth 2026|date=13 Mawrth 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref> |} ==Gweler hefyd== * [[Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26]] ==Cyfeiriadau== {{Reflist}} {{Tymhorau Uwch Gynghrair Lloegr}} [[Categori:Pêl-droed yn Lloegr 2025–26]] [[Categori:Uwch Gynghrair Lloegr|2025–26]] fwvbrrt1n4p946wr2uhkk7jdj78hidr 14891734 14891696 2026-05-09T14:42:02Z Lloyd Jones Cymru 94837 /* Stadiwm a lleoliadau */ 14891734 wikitext text/x-wiki {{Tymor presennol}} {{Pethau | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no | dateformat = dmy }} '''Uwch Gynghrair Lloegr 2025–26''' yw'r 34ain tymor [[Uwch Gynghrair Lloegr]] a 127ain tymor cyffredinol [[pêl-droed]] hen uchaf [[Lloegr]]. Dechreuodd y tymor ar 16 Awst 2024 a daw i ben ar 24 Mai 2025. [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] oedd pencampwyr [[Uwch Gynghrair Lloegr 2024–25|y tymor blaenorol]], ar ôl ennill eu hail Uwch Gynghrair a'u 20fed teitl haen uchaf. Y tymor hwn yw'r cyntaf ers [[Uwch Gynghrair Lloegr 2015–16|2015–16]] i gynnwys [[darbi Tyne-Wear]] (rhwng [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] a [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]]), yn dilyn dyrchafiad Sunderland o'r [[Y Bencampwriaeth 2024–25|Bencampwriaeth]] trwy'r [[Gemau ail gyfle Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2024–25#Y Bencampwriaeth|gemau ail gyfle]]. Y tymor hwn yw'r cyntaf lle mae [[Everton F.C.|Everton]] yn chwarae yn [[Stadiwm Hill Dickinson]], ar ôl gadael [[Parc Goodison]]. Disgynnodd [[Burnley F.C.|Burnley]]<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cn9qw01ex8nt|title=Premier League: Man City go top as Burnley relegated, Leeds level in injury time at Bournemouth|trans-title=Uwch Gynghrair: Man City yn mynd i'r brig wrth i Burnley ddisgyn, Leeds yn gyfartal mewn amser anafiadau yn erbyn Bournemouth|work=[[BBC Chwaraeon]]|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=22 Ebrill 2026|lang=en}}</ref> a [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]<ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/football/news/11706/13534165/crystal-palace-0-0-west-ham-united-wolves-relegated-as-hammers-restore-two-point-advantage-over-spurs|title=Crystal Palace 0–0 West Ham United: Wolves relegated as Hammers restore two-point advantage over Spurs|trans-title=Crystal Palace 0–0 West Ham United: mae'r Wolves yn disgyn wrth i'r Hammers adfer mantais o ddau bwynt dros Spurs|first=Zinny|last=Boswell|publisher=[[Sky Sports]]|date=21 Ebrill 2026|lang=en}}</ref> i'r [[Y Bencampwriaeth (pêl-droed)|Bencampwriaeth]]. ==Timau== ===Stadiwm a lleoliadau=== {{OSM Location map | coord = {{#invoke:Coordinates|coord|53|-1.5}} | zoom = 7 | width = 700 | height = 800 | magnify = 1 | nolabels = 1 | title = Timau yn Uwch Gynghrair Lloegr 2025–26 | float = right | shape1 = circle | shape-color1 = hard blue | shape-outline1 = black | mark-size1 = 8 | mark-coord1 = {{#invoke:Coordinates|coord|52.509112|-1.884783}} | label1 = [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | mark-title1 = [[Aston Villa F.C.]] | ldx1=90| ldy1=10 | label-pos1 = top, with-line | label-size1 = 18, outline, beigeground | mark-coord2 = {{#invoke:Coordinates|coord|51.555|-0.108333}} | label2 = [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | mark-title2 = [[Arsenal F.C.]] | ldx2=-30| ldy2=-60 | mark-coord3 = {{#invoke:Coordinates|coord|50.7470|-1.8868}} | label3 = [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] | mark-title3 = [[A.F.C. Bournemouth]] | ldx3=15| ldy3=45 | mark-coord4 = {{#invoke:Coordinates|coord|51.4882|-0.3026}} | label4 = [[Brentford F.C.|Brentford]] | mark-title4 = [[Brentford F.C.]] | ldx4=-90| ldy4=0 | mark-coord5 = {{#invoke:Coordinates|coord|50.861551|-0.083624}} | label5 = [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] | mark-title5 = [[Brighton & Hove Albion F.C.]] | ldx5=15| ldy5=45 | mark-coord6 = {{#invoke:Coordinates|coord|53.789|-2.248}} | label6 = [[Burnley F.C.|Burnley]] | mark-title6 = [[Burnley F.C.]] | ldx6=0| ldy6=-40 | mark-coord7 = {{#invoke:Coordinates|coord|51.481667|-0.191111}} | label7 = [[Chelsea F.C.|Chelsea]] | mark-title7 = [[Chelsea F.C.]] | ldx7=-90| ldy7=-50 | mark-coord8 = {{#invoke:Coordinates|coord|51.398333|-0.085556}} | label8 = [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] | mark-title8 = [[Crystal Palace F.C.]] | ldx8=90| ldy8=40 | mark-coord9 = {{#invoke:Coordinates|coord|53.4251|-3.0028}} | label9 = [[Everton F.C.|Everton]] | mark-title9 = [[Everton F.C.]] | ldx9=-20| ldy9=-40 | mark-coord10 = {{#invoke:Coordinates|coord|51.475|-0.221667}} | label10 = [[Fulham F.C.|Fulham]] | mark-title10 = [[Fulham F.C.]] | ldx10=-50| ldy10=50 | mark-coord11 = {{#invoke:Coordinates|coord|53.7778|-1.5722 }} | label11 = [[Leeds United F.C.|Leeds United]] | mark-title11 = [[Leeds United F.C.]] | ldx11=55| ldy11=-25 | mark-coord12 = {{#invoke:Coordinates|coord|53.430845|-2.960223 }} | label12 = [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] | mark-title12 = [[C.P.D. Lerpwl]] | ldx12=-40| ldy12=80 | mark-coord13 = {{#invoke:Coordinates|coord|53.483056|-2.200278}} | label13 = [[Manchester City F.C.|Manchester City]] | mark-title13 = [[Manchester City F.C.]] | ldx13=90| ldy13=10 | mark-coord14 = {{#invoke:Coordinates|coord|53.463056|-2.291389}} | label14 = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | mark-title14 = [[Manchester United F.C.]] | ldx14=0| ldy14=55 | mark-coord15 = {{#invoke:Coordinates|coord|54.9756|-1.621667}} | label15 = [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] | mark-title15 = [[Newcastle United F.C.]] | ldx15=40| ldy15=-30 | mark-coord16 = {{#invoke:Coordinates|coord|52.9399|-1.1329}} | label16 = [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] | mark-title16 = [[Nottingham Forest F.C.]] | ldx16=90| ldy16=10 | mark-coord17 = {{#invoke:Coordinates|coord|54.9146|-1.3884}} | label17 = [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] | mark-title17 = [[Sunderland A.F.C.]] | ldx17=90| ldy17=10 | mark-coord18 = {{#invoke:Coordinates|coord|51.6044|-0.0664}} | label18 = [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] | mark-title18 = [[Tottenham Hotspur F.C.]] | ldx18=40| ldy18=-90 | mark-coord19 = {{#invoke:Coordinates|coord|51.538611|-0.016389}} | label19 = [[West Ham United F.C.|West Ham United]] | mark-title19 = [[West Ham United F.C.]] | ldx19=90| ldy19=10 | mark-coord20 = {{#invoke:Coordinates|coord|52.590225|-2.130389}} | label20 = [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] | mark-title20 = [[Wolverhampton Wanderers F.C.]] | ldx20=-30 |ldy20=50 }} Y tymor hwn yw'r tymor cyntaf y bydd [[Everton F.C.|Everton]] yn ei chwarae yn [[Stadiwm Everton]] newydd. Cyn hynny roeddent wedi defnyddio [[Parc Goodison]] rhwng 1892 a 2025. {| class="wikitable sortable" ! Clwb ! Dinas ! Stadiwm ! Yn dal |- | [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | [[Llundain]] <small>([[Holloway]])</small> | [[Stadiwm Emirates]] | align="center" | 60,704 |- | [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | [[Birmingham]] <small>([[Aston]])</small> | [[Parc Villa]] | align="center" | 42,918 |- | [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] | [[Bournemouth]] <small>([[Boscombe]])</small> | [[Dean Court|Stadiwm Vitality]] | align="center" | 11,307 |- | [[Brentford F.C.|Brentford]] | [[Llundain]] <small>([[Brentford]])</small> | [[Stadiwm Cymunedol Brentford|Stadiwm Cymunedol Gtech]] | align="center" | 17,250 |- | [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] | [[Falmer]] | [[Stadiwm Falmer|Stadiwm American Express]] | align="center" | 31,876 |- | [[Burnley F.C.|Burnley]] | [[Burnley]] | [[Turf Moor]] | align="center" | 21,944 |- | [[Chelsea F.C.|Chelsea]] | [[Llundain]] <small>([[Fulham]])</small> | [[Stamford Bridge (stadiwm)|Stamford Bridge]] | align="center" | 40,173 |- | [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] | [[Llundain]] <small>([[Selhurst]])</small> | [[Parc Selhurst]] | align="center" | 25,194 |- | [[Everton F.C.|Everton]] | [[Lerpwl]] <small>([[Vauxhall, Lerpwl|Vauxhall]])</small> | [[Stadiwm Hill Dickinson]] | align="center" | 52,888 |- | [[Fulham F.C.|Fulham]] | [[Llundain]] <small>([[Fulham]])</small> | [[Craven Cottage]] | align="center" | 24,500 |- | [[Leeds United F.C.|Leeds United]] | [[Leeds]] {{bach|([[Beeston, Leeds|Beeston]])}} | [[Elland Road]] | align="center" | 37,608 |- | [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] | [[Lerpwl]] <small>([[Anfield (maestref)|Anfield]])</small> | [[Anfield]] | align="center" | 61,276 |- | [[Manchester City F.C.|Manchester City]] | [[Manceinion]] <small>([[Bradford, Manceinion|Bradford]])</small> | [[Stadiwm Dinas Manceinion]] | align="center" | 52,900 |- | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | [[Manceinion]] <small>([[Salford]])</small> | [[Old Trafford]] | align="center" | 74,197 |- | [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] | [[Newcastle upon Tyne]] | [[Parc St James]] | align="center" | 52,258 |- | [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] | [[Nottingham]] <small>([[West Bridgford]])</small> | [[City Ground]] | align="center" | 30,404 |- | [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] | [[Sunderland]] <small>([[Monkwearmouth]])</small> | [[Stadiwm y Goleuni, Sunderland|Stadiwm y Goleuni]] | align="center" | 49,000 |- | [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] | [[Llundain]] <small>([[Tottenham]])</small> | [[Stadiwm Tottenham Hotspur]] | align="center" | 62,850 |- | [[West Ham United F.C.|West Ham United]] | [[Llundain]] <small>([[Stratford, Llundain|Stratford]])</small> | [[Stadiwm Olympaidd Llundain|Stadiwm Llundain]] | align="center" | 62,500 |- | [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] | [[Wolverhampton]] | [[Stadiwm Molineux]] | align="center" | 31,750 |} ===Timau gwahanol=== {| class="wikitable" |- ! Timau newydd ! Timau blaenorol |- ! Wedi'u dyrchafu o'r [[Y Bencampwriaeth 2024–25|Bencampwriaeth]] ! Wedi disgyn i'r [[Y Bencampwriaeth 2025–26|Bencampwriaeth]] |- style="vertical-align:top;" | * [[Leeds United F.C.|Leeds United]] * [[Burnley F.C.|Burnley]] * [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] | * [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] * [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] * [[Southampton F.C.|Southampton]] |} ===Personél a chitiau=== {| class="wikitable sortable" ! Clwb ! Rheolwr ! Capten ! Gwneuthurwr cit ! Noddwr crys (brest) ! Noddwr crys (llawes) |- | [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | {{baner|Sbaen}} [[Mikel Arteta]] | {{baner|Norwy}} [[Martin Ødegaard]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Emirates]] | [[Bwrdd Datblygu Rwanda|Visit Rwanda]] |- | [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | {{baner|Sbaen}} [[Unai Emery]] | {{baner|Yr Alban}} [[John McGinn]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | Betano | Trade Nation |- | [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] | {{baner|Sbaen}} [[Andoni Iraola]] | {{baner|Lloegr}} [[Adam Smith (pêl-droediwr, ganed 1991)|Adam Smith]] | {{baner|Lloegr}} [[Umbro]] | [[Las Vegas]] | LEOS International |- | [[Brentford F.C.|Brentford]] | {{baner|Iwerddon}} [[Keith Andrews (pêl-droediwr)|Keith Andrews]] | {{baner|Iwerddon}} [[Nathan Collins]] | {{baner|Sbaen}} [[Joma]] | [[Hollywoodbets]] | [[Cazoo]] |- | [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Fabian Hürzeler]] | {{baner|Lloegr}} [[Lewis Dunk]] | {{baner|UDA}} [[Nike]] | [[American Express]] | [[Kissimmee, Florida|Experience Kissimmee]] |- | [[Burnley F.C.|Burnley]] | {{flagicon|Lloegr}} [[Scott Parker]] | {{flagicon|Iwerddon}} [[Josh Cullen]] | {{baner|Lloegr}} [[Castore]] | 96.com | TBA |- | [[Chelsea F.C.|Chelsea]] | {{baner|Lloegr}} [[Liam Rosenior]] | {{baner|Lloegr}} [[Reece James (pêl-droediwr, ganed 1999)|Reece James]] | {{baner|UDA}} [[Nike]] | TBA | TBA |- | [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] | {{baner|Awstria}} [[Oliver Glasner]] | {{baner|Lloegr}} [[Marc Guéhi]] | {{baner|Yr Eidal}} [[Macron (dillad chwaraeon)|Macron]] | [[NET88]] | Kaiyun Sports |- | [[Everton F.C.|Everton]] | {{baner|Yr Alban}} [[David Moyes]] | {{baner|Iwerddon}} [[Séamus Coleman]] | {{baner|Lloegr}} [[Castore]] | [[Stake.com]] | [[Christopher Ward Llundain|Christopher Ward]] |- | [[Fulham F.C.|Fulham]] | {{baner|Portiwgal}} [[Marco Silva]] | {{baner|Yr Alban}} [[Tom Cairney]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[SBOTOP]] | WebBeds |- | [[Leeds United F.C.|Leeds United]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Daniel Farke]] | {{baner|Cymru}} [[Ethan Ampadu]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Red Bull GmbH|Red Bull]] | [[Parimatch]] |- | [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] | {{baner|Yr Iseldiroedd}} [[Arne Slot]] | {{baner|Yr Iseldiroedd}} [[Virgil van Dijk]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Standard Chartered]] | [[Expedia]] |- | [[Manchester City F.C.|Manchester City]] | {{baner|Sbaen}} [[Pep Guardiola]] | {{baner|Portiwgal}} [[Bernardo Silva]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Puma]] | [[Etihad Airways]] | [[OKX]] |- | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | {{baner|Lloegr}} [[Michael Carrick]] | {{baner|Portiwgal}} [[Bruno Fernandes]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Qualcomm Snapdragon]] | [[DXC Technology]] |- | [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] | {{baner|Lloegr}} [[Eddie Howe]] | {{baner|Brasil}} [[Bruno Guimarães]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Sela]] | Noon |- | [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] | {{baner|Portiwgal}} [[Vítor Pereira (pêl-droediwr, ganed 1968)|Vítor Pereira]] | {{baner|Lloegr}} [[Ryan Yates]] | {{baner|Yr Almaen}} [[Adidas]] | [[Bally's Corporation|Bally's]] | Ideagen |- | [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] | {{baner|Ffrainc}} [[Régis Le Bris]] | {{baner|Y Swistir}} [[Granit Xhaka]] | {{baner|Denmarc}} [[Hummel International|Hummel]] | W88 | LiveScore |- | [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] | {{baner|Croatia}} [[Igor Tudor]] | {{baner|Yr Ariannin}} [[Cristian Romero]] | {{baner|UDA}} [[Nike]] | [[AIA Group|AIA]] | [[Kraken]] |- | [[West Ham United F.C.|West Ham United]] | {{baner|Portiwgal}} [[Nuno Espírito Santo]] | {{baner|Lloegr}} [[Jarrod Bowen]] | {{baner|Lloegr}} [[Umbro]] | [[BoyleSports]] | [[QuickBooks]] |- | [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] | {{baner|Cymru}} [[Rob Edwards (pêl-droediwr, ganed 1982)|Rob Edwards]] | {{baner|Portiwgal}} [[Toti Gomes]] | {{baner|Lloegr}} [[Sudu]] | DEBET | [[JD Sports]] |} ===Newid rheolwyr=== {| class="wikitable sortable" ! Clwb ! Rheolwr wnaeth adael ! Modd gadael ! Dyddiad y daeth y swydd yn wag ! Safle yn y tabl ! Rheolwr wnaeth ddod i mewn ! Dyddiad penodi |- |[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |{{baner|Awstralia}} [[Ange Postecoglou]] |Wedi'i ddiswyddo |6 Mehefin 2025<ref>{{cite news |date=6 Mehefin 2025 |title=Club statement - Ange Postecoglou Departs |url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2025/june/club-statement-ange-postecoglou-departs/ |access-date=6 Mehefin 2025 |publisher=[[Tottenham Hotspur F.C.]] |lang=en}}</ref> |rowspan="2"|''Cyn y tymor'' |{{baner|Denmarc}} [[Thomas Frank]] |12 Mehefin 2025 |- |[[Brentford F.C.|Brentford]] |{{baner|Denmarc}} [[Thomas Frank]] |Wedi'i arwyddo gan [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |12 Mehefin 2025<ref>{{cite news|date=12 Mehefin 2025|url=https://www.brentfordfc.com/en/news/article/first-team-thomas-frank-appointed-tottenham-head-coach-brentford-premier-league|title=Frank leaves Brentford to join Tottenham as head coach|access-date=12 Mehefin 2025|publisher=[[Brentford F.C.]]|lang=en}}</ref> |{{baner|IRL}} [[Keith Andrews (pêl-droed)|Keith Andrews]] |27 Mehefin 2025<ref>{{Cite web |date=27 Mehefin 2025|title=Brentford appoint Keith Andrews as head coach |url=https://www.brentfordfc.com/en/news/article/first-team-keith-andrews-appointed-brentford-head-coach |access-date=27 Mehefin 2025|publisher=[[Brentford F.C.]]|lang=en}}</ref> |- |[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |{{baner|Portiwgal}} [[Nuno Espírito Santo]] |rowspan="4"|Wedi'i ddiswyddo |8 Medi 2025<ref>{{Cite web|url=https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2025/september/08/club-statement--nuno-esp-rito-santo/|title=Club Statement: Nuno Espírito Santo|publisher=[[Nottingham Forest F.C.]]|date=8 Medi 2025|lang=en}}</ref> |10fed |{{baner|Awstralia}} [[Ange Postecoglou]] |9 Medi 2025<ref>{{Cite web|url=https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2025/september/09/forest-appoint-ange-postecoglou-as-head-coach/|title=Forest appoint Ange Postecoglou as head coach|publisher=[[Nottingham Forest F.C.]]|date=9 Medi 2025|lang=en}}</ref> |- |[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |{{flagicon|ENG}} [[Graham Potter]] |27 Medi 2025<ref>{{Cite news |date=27 Medi 2025 |title=Club Statement {{!}} Graham Potter |url=https://www.whufc.com/news/club-statement-graham-potter |access-date=27 Medi 2025 |publisher=[[West Ham United F.C.]]} |lang=en}}</ref> |19eg |{{flagicon|POR}} [[Nuno Espírito Santo]] |27 Medi 2025<ref>{{Cite news |date=27 Medi 2025 |title=West Ham United appoint Nuno Espírito Santo as Head Coach |url=https://www.whufc.com/news/west-ham-united-appoint-nuno-espirito-santo-head-coach |access-date=27 Medi 2025 |publisher=[[West Ham United F.C.]] |lang=en}}</ref> |- |[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |{{baner|AUS}} [[Ange Postecoglou]] |18 Hydref 2025<ref>{{cite web | title=Ange Postecoglou: Nottingham Forest sack manager after just 39 days in charge | website=[[BBC|BBC Chwaraeon]] | date=18 Hydref 2025 | url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/clyqvv94p0go | access-date=18 Hydref 2025 | lang=en}}</ref> |17eg |{{baner|ENG}} [[Sean Dyche]] |21 Tachwedd 2025<ref>{{cite web | title=Sean Dyche appointed Forest head coach | date=21 Tachwedd 2025 | url= https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2025/october/21/sean-dyche-appointed-forest-head-coach/ | access-date=21 Tachwedd 2025| publisher=[[Nottingham Forest F.C.]] |lang=en}}</ref> |- |rowspan="2"|[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |{{baner|POR}} [[Vítor Pereira (pêl-droediwr, ganed 1968)|Vítor Pereira]] |2 Tachwedd 2025<ref name="WWFC2Nov">{{cite web | title=Wolves part company with Vítor Pereira | date=2 Tachwedd 2025 | url= https://www.wolves.co.uk/news/mens-first-team/20251102-wolves-part-company-with-vitor-pereira/ | access-date=2 Tachwedd 2025| publisher=[[Wolverhampton Wanderers F.C.]] |lang=en}}</ref> |rowspan="2"|20fed |{{flagicon|ENG}} [[Jamie Collins (pêl-droediwr, ganed 1978)|Jamie Collins]] (interim) |2 Tachwedd 2025<ref name="WWFC2Nov"/> |- |{{Flagicon|ENG}} [[Jamie Collins (pêl-droediwr, ganed 1978)|Jamie Collins]] |Diwedd cyfnod interim |12 Tachwedd 2025<ref name="WWFC12Nov">{{cite web | title=Edwards becomes new Wolves head coach | date=12 November 2025 | url= https://www.wolves.co.uk/news/mens-first-team/20251112-edwards-becomes-new-wolves-head-coach/| access-date=12 November 2025| publisher=[[Wolverhampton Wanderers F.C.]]|lang=en}}</ref> |{{flagicon|WAL}} [[Rob Edwards (pêl-droediwr, ganed 1982)|Rob Edwards]] |12 Tachwedd 2025<ref name="WWFC12Nov"/> |- |[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |{{flagicon|ITA}} [[Enzo Maresca]] |Cydsyniad cydfuddiannol |1 Ionawr 2026<ref>{{cite web | title=Club statement: Enzo Maresca | date=1 Ionawr 2026 | url=https://www.chelseafc.com/en/news/article/club-statement-enzo-maresca | access-date=1 Ionawr 2026| publisher=[[Chelsea F.C.]]|lang=en}}</ref> |5ed |{{flagicon|ENG}} [[Calum McFarlane]] (interim) |2 Ionawr 2026 |- |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |{{flagicon|POR}} [[Ruben Amorim]] |Wedi'i ddiswyddo |5 Ionawr 2026<ref name="MUFC5Jan">{{Cite news |title=Ruben Amorim departs role as head coach of Man Utd|url=https://www.manutd.com/en/news/detail/ruben-amorim-departs-role-as-head-coach-of-man-utd |publisher=[[Manchester United F.C.]] |date=5 Ionawr 2026 |access-date=5 Ionawr 2026 |lang=en}}</ref> |6ed |{{flagicon|SCO}} [[Darren Fletcher]] (interim) |5 Ionawr 2026<ref name="MUFC5Jan" /> |- |[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |nowrap|{{flagicon|ENG}} [[Calum McFarlane]] |rowspan="2"|Diwedd cyfnod interim |8 Ionawr 2026<ref name=":2">{{Cite web |title=Liam Rosenior appointed Chelsea head coach |url=https://www.chelseafc.com/en/news/article/liam-rosenior-appointed-chelsea-head-coach |access-date=6 Ionawr 2026|date=6 Ionawr 2026|publisher=[[Chelsea F.C.]]|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Calum McFarlane delivers Chelsea team news ahead of Fulham |url=https://www.chelseafc.com/en/news/article/calum-mcfarlane-delivers-chelsea-team-news-ahead-of-fulham |access-date=6 Ionawr 2026|date=6 Ionawr 2026|publisher=[[Chelsea F.C.]]|lang=en}}</ref> |8fed |nowrap|{{flagicon|ENG}} [[Liam Rosenior]] |8 Ionawr 2026<ref name=":2" /> |- |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |{{Flagicon|SCO}} [[Darren Fletcher]] |13 Ionawr 2026<ref name="MUFC13Jan">{{Cite news |title=Official statement: Manchester United appoint Michael Carrick as head coach |url= https://www.manutd.com/en/news/detail/official-statement-manchester-united-appoint-michael-carrick-as-head-coach |publisher=[[Manchester United F.C.]] |lang=en |date=13 Ionawr 2026 |access-date=13 Ionawr 2026}}</ref> |6ed |{{flagicon|ENG}} [[Michael Carrick]] |13 Ionawr 2026<ref name="MUFC13Jan" /> |- |[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |{{flagicon|DEN}} [[Thomas Frank (rheolwr pêl-droediwr)|Thomas Frank]] |rowspan="2"|Wedi'i ddiswyddo |11 Chwefror 2026<ref>{{cite web | title=Club statement — Thomas Frank | date=11 Chwefror 2026 | url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2026/february/club-statement-thomas-frank | access-date=11 Chwefror 2026 | publisher=[[Tottenham Hotspur F.C.]]| website=TottenhamHotspur.com|lang=en}}</ref> |16eg |nowrap|{{flagicon|CRO}} [[Igor Tudor]] |14 Chwefror 2026<ref>{{cite news |date=14 February 2026 |title=Men's Head Coach Update — Igor Tudor |url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2026/february/men-s-head-coach-update-igor-tudor/ |access-date=14 Chwefror 2026 |publisher=[[Tottenham Hotspur F.C.]]|website=TottenhamHotspur.com|lang=en}}</ref> |- |[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |{{flagicon|ENG}} [[Sean Dyche]] |12 Chwefror 2026<ref>{{cite web | title=Club statement | date=12 Chwefror 2026 | url=https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2026/february/12/club-statement |access-date=12 Chwefror 2026 |publisher = [[Nottingham Forest F.C.]]| website=NottinghamForest.co.uk|lang=en}}</ref> |17eg |{{flagicon|POR}} [[Vítor Pereira (pêl-droediwr, ganed 1968)|Vítor Pereira]] |15 Chwefror 2026<ref>{{Cite news |title=VÍTOR PEREIRA APPOINTED FOREST HEAD COACH|url=https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2026/february/15/vitor-pereira-appointed-forest-head-coach/|website=nottinghamforest.co.uk|publisher=[[Nottingham Forest F.C.]]|date=15 Chwefror 2026 |access-date=15 Chwefror 2026|lang=en}}</ref> |} ==Tabl cynghrair== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL|source=[https://www.premierleague.com/tables?co=1&se=719&ha=-1 Uwch Gynghrair Lloegr] |result1=CLLS |result2=CLLS |result3=CLLS |result4=CLLS |result5=CLLS |result6=ELLS |result7=COPO |result18=REL |result19=REL |result20=REL <!--Diweddaru swyddi tîm yma.--> |team_order = ARS, MCI, MUN, LIV, AVL, BOU, BRE, BHA, CHE, FUL, EVE, SUN, NEW, LEE, CRY, NFO, TOT, WHU, BUR, WOL <!--Diweddaru canlyniadau tîm yma ac yna (os oes angen) safleoedd uchod. Peidiwch ag anghofio diweddaru'r dyddiad (paramedr diweddaru).--> |update=8 Mai 2026 |win_ARS=23|draw_ARS=7 |loss_ARS=5 |gf_ARS=67|ga_ARS=26<!-- Arsenal --> |win_AVL=17|draw_AVL=7 |loss_AVL=11|gf_AVL=48|ga_AVL=44<!-- Aston Villa --> |win_BOU=12|draw_BOU=16|loss_BOU=7 |gf_BOU=55|ga_BOU=52<!-- Bournemouth --> |win_BRE=14|draw_BRE=9 |loss_BRE=12|gf_BRE=52|ga_BRE=46<!-- Brentford --> |win_BHA=13|draw_BHA=11|loss_BHA=11|gf_BHA=49|ga_BHA=42<!-- Brighton & Hove Albion --> |win_BUR=4 |draw_BUR=8 |loss_BUR=23|gf_BUR=35|ga_BUR=71<!-- Burnley --> |win_CHE=13|draw_CHE=10 |loss_CHE=13|gf_CHE=55|ga_CHE=49<!-- Chelsea --> |win_CRY=11|draw_CRY=10|loss_CRY=13|gf_CRY=36|ga_CRY=42<!-- Crystal Palace --> |win_EVE=13|draw_EVE=9 |loss_EVE=13|gf_EVE=44|ga_EVE=44<!-- Everton --> |win_FUL=14|draw_FUL=6 |loss_FUL=15|gf_FUL=44|ga_FUL=49<!-- Fulham --> |win_LEE=10|draw_LEE=13|loss_LEE=12|gf_LEE=47|ga_LEE=52<!-- Leeds United --> |win_LIV=17|draw_LIV=8 |loss_LIV=11|gf_LIV=60|ga_LIV=48<!-- Liverpool --> |win_MCI=21|draw_MCI=8 |loss_MCI=5 |gf_MCI=69|ga_MCI=32<!-- Manchester City --> |win_MUN=18|draw_MUN=10|loss_MUN=7 |gf_MUN=63|ga_MUN=48<!-- Manchester United --> |win_NEW=13|draw_NEW=6 |loss_NEW=16|gf_NEW=49|ga_NEW=51<!-- Newcastle United --> |win_NFO=11|draw_NFO=9 |loss_NFO=15|gf_NFO=44|ga_NFO=46<!-- Nottingham Forest --> |win_SUN=12|draw_SUN=11|loss_SUN=12|gf_SUN=37|ga_SUN=46<!-- Sunderland --> |win_TOT=9 |draw_TOT=10|loss_TOT=16|gf_TOT=45|ga_TOT=54<!-- Tottenham Hotspur --> |win_WHU=9 |draw_WHU=9 |loss_WHU=17|gf_WHU=42|ga_WHU=61<!-- West Ham United --> |win_WOL=3 |draw_WOL=9|loss_WOL=23|gf_WOL=25|ga_WOL=63<!-- Wolverhampton Wanderers --> <!--Team status--> |status_ARS=Q |status_BUR=R |status_MCI=Q |status_MUN=Q |status_WOL=R |status_text_Q=Cymhwyso ar gyfer y cyfnod a nodwyd |status_text_R=Disgynnodd |status_text_X=Yn sicr o o leiaf gam cynghrair [[Cynghrair Europa UEFA 2026–27|Cynghrair Europa]], ond mae'n bosibl y byddant yn gymwys ar gyfer [[Cynghrair y Pencampwyr UEFA 2026–27|Cynghrair y Pencampwyr]] |status_text_Y=Yn sicr o o leiaf rownd ail gyfle [[Cynghrair Cyngres UEFA 2026–27|Cynghrair Cyngres]], ond mae'n bosibl y byddant yn gymwys ar gyfer [[Cynghrair y Pencampwyr UEFA 2026–27|Cynghrair y Pencampwyr]] neu [[Cynghrair Europa UEFA 2026–27|Gynghrair Europa]] <!--Diffiniadau tîm (dolenni wici yn y tabl)--> |name_ARS=[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |name_AVL=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |name_BOU=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]] |name_BRE=[[Brentford F.C.|Brentford]] |name_BHA=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] |name_BUR=[[Burnley F.C.|Burnley]] |name_CHE=[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |name_CRY=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |name_EVE=[[Everton F.C.|Everton]] |name_FUL=[[Fulham F.C.|Fulham]] |name_LEE=[[Leeds United F.C.|Leeds United]] |name_LIV=[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |name_MCI=[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |name_MUN=[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |name_NEW=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] |name_NFO=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |name_SUN=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |name_TOT=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |name_WHU=[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |name_WOL=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |show_limit=5 |class_rules= 1) Pwyntiau; 2) Gwahaniaeth goliau; 3) Goliau wedi eu sgorio; 4) Os nad yw rheolau 1 i 3 yn gallu pennu'r pencampwyr, y timau sy'n disgyn neu'r timau cymwys ar gyfer cystadlaethau UEFA, bydd rheolau 4.1 i 4.3 yn cael eu gweithredu – 4.1) Pwyntiau a enillwyd yn y record benben rhwng timau o'r fath; 4.2) Sgoriwyd goliau oddi cartref mewn record pen-i-ben rhwng timau o'r fath; 4.3) Gemau ail gyfle <!--Diffiniadau colofn cymhwyster a diarddel--> |res_col_header=QR |col_CLLS=green1 |text_CLLS=Cymhwyso ar gyfer {{nowrap|[[Cynghrair y Pencampwyr UEFA 2026–27|cam cynghrair]] [[Cynghrair y Pencampwyr UEFA|Cynghrair y Pencampwyr]]}} |col_ELLS=blue1 |text_ELLS=Cymhwyso ar gyfer {{nowrap|[[Cynghrair Europa UEFA 2026–27|cam cynghrair]] [[Cynghrair Europa UEFA|Cynghrair Europa]]}} |col_COPO=yellow1 |text_COPO=Cymhwyso posibl ar gyfer {{nowrap|[[Cynghrair y Gynhadledd UEFA 2026–27|cam cynghrair]] [[Cynghrair Cyngres UEFA|Cynghrair Cyngres]]}} |col_REL=red1 |text_REL=[[Y Bencampwriaeth 2025–26|Disgyn i'r]] {{nowrap|[[Y Bencampwriaeth (pêl-droed)|Bencampwriaeth]]}} }}</onlyinclude> ==Canlyniadau== {{#invoke:sports results|main|source=[https://www.premierleague.com/en/matches?competition=8&season=2025 Uwch Gynghrair Lloegr] |update=8 Mai 2026 |a_note=yes|matches_style=FBR |team1=ARS|team2=AVL|team3=BOU|team4=BRE|team5=BHA|team6=BUR|team7=CHE|team8=CRY|team9=EVE|team10=FUL|team11=LEE|team12=LIV|team13=MCI|team14=MUN|team15=NEW|team16=NFO|team17=SUN|team18=TOT|team19=WHU|team20=WOL |name_ARS=[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |match_ARS_AVL=4–1 |match_ARS_BOU=1–2 |match_ARS_BRE=[[Darbïau Llundain|2–0]] |match_ARS_BHA=2–1 |match_ARS_BUR= |match_ARS_CHE=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Chelsea F.C.|2–1]] |match_ARS_CRY=[[Darbïau Llundain|1–0]] |match_ARS_EVE=2–0 |match_ARS_FUL=[[Darbïau Llundain|3–0]] |match_ARS_LEE=5–0 |match_ARS_LIV=0–0 |match_ARS_MCI=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Manchester City F.C.|1–1]] |match_ARS_MUN=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Manchester United F.C.|2–3]] |match_ARS_NEW=1–0 |match_ARS_NFO=3–0 |match_ARS_SUN=3–0 |match_ARS_TOT=[[Darbi Gogledd Llundain|4–1]] |match_ARS_WHU=[[Darbïau Llundain|2–0]] |match_ARS_WOL=2–1 |name_AVL=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |match_AVL_ARS=2–1 |match_AVL_BOU=4–0 |match_AVL_BRE=0–1 |match_AVL_BHA=1–0 |match_AVL_BUR=2–1 |match_AVL_CHE=1–4 |match_AVL_CRY=0–3 |match_AVL_EVE=0–1 |match_AVL_FUL=3–1 |match_AVL_LEE=1–1 |match_AVL_LIV= |match_AVL_MCI=1–0 |match_AVL_MUN=2–1 |match_AVL_NEW=0–0 |match_AVL_NFO=3–1 |match_AVL_SUN=4–3 |match_AVL_TOT=1–2 |match_AVL_WHU=2–0 |match_AVL_WOL=1–0 |name_BOU=[[AFC Bournemouth|Bournemouth]] |match_BOU_ARS=2–3 |match_BOU_AVL=1–1 |match_BOU_BRE=0–0 |match_BOU_BHA=2–1 |match_BOU_BUR=1–1 |match_BOU_CHE=0–0 |match_BOU_CRY=3–0 |match_BOU_EVE=0–1 |match_BOU_FUL=3–1 |match_BOU_LEE=2–2 |match_BOU_LIV=3–2 |match_BOU_MCI= |match_BOU_MUN=2–2 |match_BOU_NEW=0–0 |match_BOU_NFO=2–0 |match_BOU_SUN=1–1 |match_BOU_TOT=3–2 |match_BOU_WHU=2–2 |match_BOU_WOL=1–0 |name_BRE=[[Brentford F.C.|Brentford]] |match_BRE_ARS=[[Darbïau Llundain|1–1]] |match_BRE_AVL=1–0 |match_BRE_BOU=4–1 |match_BRE_BHA=0–2 |match_BRE_BUR=3–1 |match_BRE_CHE=[[Darbi Gorllewin Llundain|2–2]] |match_BRE_CRY=[[Darbïau Llundain|a]] |match_BRE_EVE=2–2 |match_BRE_FUL=[[Darbi Gorllewin Llundain|0–0]] |match_BRE_LEE=1–1 |match_BRE_LIV=3–2 |match_BRE_MCI=0–1 |match_BRE_MUN=3–1 |match_BRE_NEW=3–1 |match_BRE_NFO=0–2 |match_BRE_SUN=3–0 |match_BRE_TOT=[[Darbïau Llundain|0–0]] |match_BRE_WHU=[[Darbïau Llundain|3–0]] |match_BRE_WOL=2–2 |name_BHA=[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] |match_BHA_ARS=0–1 |match_BHA_AVL=3–4 |match_BHA_BOU=1–1 |match_BHA_BRE=2–1 |match_BHA_BUR=2–0 |match_BHA_CHE=3–0 |match_BHA_CRY=[[Darbi M23|a]] |match_BHA_EVE=1–1 |match_BHA_FUL=1–1 |match_BHA_LEE=3–0 |match_BHA_LIV=2–1 |match_BHA_MCI=2–1 |match_BHA_MUN= |match_BHA_NEW=2–1 |match_BHA_NFO=2–1 |match_BHA_SUN=0–0 |match_BHA_TOT=2–2 |match_BHA_WHU=1–1 |match_BHA_WOL= |name_BUR=[[Burnley F.C.|Burnley]] |match_BUR_ARS=0–2 |match_BUR_AVL= |match_BUR_BOU=0–0 |match_BUR_BRE=3–4 |match_BUR_BHA=0–2 |match_BUR_CHE=0–2 |match_BUR_CRY=0–1 |match_BUR_EVE=0–0 |match_BUR_FUL=2–3 |match_BUR_LEE=2–0 |match_BUR_LIV=0–1 |match_BUR_MCI=0–1 |match_BUR_MUN=2–2 |match_BUR_NEW=1–3 |match_BUR_NFO=1–1 |match_BUR_SUN=2–0 |match_BUR_TOT=2–2 |match_BUR_WHU=0–2 |match_BUR_WOL= |name_CHE=[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |match_CHE_ARS=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Chelsea F.C.|1–1]] |match_CHE_AVL=1–2 |match_CHE_BOU=2–2 |match_CHE_BRE=[[Darbi Gorllewin Llundain|2–0]] |match_CHE_BHA= |match_CHE_BUR=1–1 |match_CHE_CRY=[[Darbïau Llundain|0–0]] |match_CHE_EVE=2–0 |match_CHE_FUL=[[Darbi Gorllewin Llundain|2–0]] |match_CHE_LEE=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–Leeds United F.C.|2–2]] |match_CHE_LIV=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–C.P.D. Lerpwl|2–1]] |match_CHE_MCI=0–3 |match_CHE_MUN=0–1 |match_CHE_NEW=0–1 |match_CHE_NFO=1–3 |match_CHE_SUN=1–2 |match_CHE_TOT=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–Tottenham Hotspur F.C.|a]] |match_CHE_WHU=[[Darbïau Llundain|3–2]] |match_CHE_WOL=3–0 |name_CRY=[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |match_CRY_ARS=[[Darbïau Llundain|a]] |match_CRY_AVL=0–0 |match_CRY_BOU=3–3 |match_CRY_BRE=[[Darbïau Llundain|2–0]] |match_CRY_BHA=[[Darbi M23|0–0]] |match_CRY_BUR=2–3 |match_CRY_CHE=[[Darbïau Llundain|1–3]] |match_CRY_EVE= |match_CRY_FUL=[[Darbïau Llundain|1–1]] |match_CRY_LEE=0–0 |match_CRY_LIV= |match_CRY_MCI=0–3 |match_CRY_MUN=1–2 |match_CRY_NEW=2–1 |match_CRY_NFO=1–1 |match_CRY_SUN=0–0 |match_CRY_TOT=[[Darbïau Llundain|0–1]] |match_CRY_WHU=[[Darbïau Llundain|0–0]] |match_CRY_WOL=1–0 |name_EVE=[[Everton F.C.|Everton]] |match_EVE_ARS=0–1 |match_EVE_AVL=0–0 |match_EVE_BOU=1–2 |match_EVE_BRE=2–4 |match_EVE_BHA=2–0 |match_EVE_BUR=2–0 |match_EVE_CHE=3–0 |match_EVE_CRY=2–1 |match_EVE_FUL=2–0 |match_EVE_LEE=1–1 |match_EVE_LIV=[[Darbi Glannau Merswy|1–2]] |match_EVE_MCI=3–3 |match_EVE_MUN=0–1 |match_EVE_NEW=1–4 |match_EVE_NFO=3–0 |match_EVE_SUN= |match_EVE_TOT=0–3 |match_EVE_WHU=1–1 |match_EVE_WOL=1–1 |name_FUL=[[Fulham F.C.|Fulham]] |match_FUL_ARS=[[Darbïau Llundain|0–1]] |match_FUL_AVL=1–0 |match_FUL_BOU= |match_FUL_BRE=[[Darbi Gorllewin Llundain|3–1]] |match_FUL_BHA=2–1 |match_FUL_BUR=3–1 |match_FUL_CHE=[[Darbi Gorllewin Llundain|2–1]] |match_FUL_CRY=[[Darbïau Llundain|1–2]] |match_FUL_EVE=1–2 |match_FUL_LEE=1–0 |match_FUL_LIV=2–2 |match_FUL_MCI=4–5 |match_FUL_MUN=1–1 |match_FUL_NEW= |match_FUL_NFO=1–0 |match_FUL_SUN=1–0 |match_FUL_TOT=[[Darbïau Llundain|2–1]] |match_FUL_WHU=[[Darbïau Llundain|0–1]] |match_FUL_WOL=3–0 |name_LEE=[[Leeds United F.C.|Leeds United]] |match_LEE_ARS=0–4 |match_LEE_AVL=1–2 |match_LEE_BOU= |match_LEE_BRE=0–0 |match_LEE_BHA= |match_LEE_BUR=3–1 |match_LEE_CHE=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–Leeds United F.C.|3–1]] |match_LEE_CRY=4–1 |match_LEE_EVE=1–0 |match_LEE_FUL=1–0 |match_LEE_LIV=3–3 |match_LEE_MCI=0–1 |match_LEE_MUN=[[Darbi Rhosod|1–1]] |match_LEE_NEW=0–0 |match_LEE_NFO=3–1 |match_LEE_SUN=0–1 |match_LEE_TOT=1–2 |match_LEE_WHU=2–1 |match_LEE_WOL=3–0 |name_LIV=[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |match_LIV_ARS=1–0 |match_LIV_AVL= |match_LIV_BOU=4–2 |match_LIV_BRE= |match_LIV_BHA=2–0 |match_LIV_BUR=1–1 |match_LIV_CHE=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–C.P.D. Lerpwl|1–1]] |match_LIV_CRY=3–1 |match_LIV_EVE= [[Darbi Glannau Merswy|2–1]] |match_LIV_FUL=2–0 |match_LIV_LEE=0–0 |match_LIV_MCI=[[Cystadleuaeth C.P.D.–Manchester City F.C. rivalry|a]] |match_LIV_MUN=[[C.P.D. Lerpwl–Manchester United F.C.|1–2]] |match_LIV_NEW=4–1 |match_LIV_NFO=0–3 |match_LIV_SUN=1–1 |match_LIV_TOT=1–1 |match_LIV_WHU=5–2 |match_LIV_WOL=2–1 |name_MCI=[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |match_MCI_ARS=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Manchester City F.C.|2–1]] |match_MCI_AVL= |match_MCI_BOU=3–1 |match_MCI_BRE= |match_MCI_BHA=1–1 |match_MCI_BUR= |match_MCI_CHE=1–1 |match_MCI_CRY= |match_MCI_EVE=2–0 |match_MCI_FUL=3–0 |match_MCI_LEE=3–2 |match_MCI_LIV=[[Cystadleuaeth C.P.D. Lerpwl–Manchester City F.C. rivalry|3–0]] |match_MCI_MUN=[[Darbi Manceinion|3–0]] |match_MCI_NEW=2–1 |match_MCI_NFO=2–2 |match_MCI_SUN=3–0 |match_MCI_TOT=0–2 |match_MCI_WHU=3–0 |match_MCI_WOL=2–0 |name_MUN=[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |match_MUN_ARS=[[Cystadleuaeth Arsenal F.C.–Manchester United F.C.|0–1]] |match_MUN_AVL=3–1 |match_MUN_BOU=4–4 |match_MUN_BRE=2–1 |match_MUN_BHA=4–2 |match_MUN_BUR=3–2 |match_MUN_CHE=2–1 |match_MUN_CRY=2–1 |match_MUN_EVE=0–1 |match_MUN_FUL=3–2 |match_MUN_LEE=[[Darbi Rhosod|1–2]] |match_MUN_LIV= [[Cystadleuaeth C.P.D. Lerpwl–Manchester United F.C.|3–2]] |match_MUN_MCI=[[Darbi Manceinion|2–0]] |match_MUN_NEW=1–0 |match_MUN_NFO= |match_MUN_SUN=2–0 |match_MUN_TOT= |match_MUN_WHU=1–1 |match_MUN_WOL=1–1 |name_NEW=[[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] |match_NEW_ARS=1–2 |match_NEW_AVL=0–2 |match_NEW_BOU=1–2 |match_NEW_BRE=2–3 |match_NEW_BHA=3–1 |match_NEW_BUR=2–1 |match_NEW_CHE=2–2 |match_NEW_CRY=2–0 |match_NEW_EVE=2–3 |match_NEW_FUL=2–1 |match_NEW_LEE=4–3 |match_NEW_LIV=2–3 |match_NEW_MCI=2–1 |match_NEW_MUN=2–1 |match_NEW_NFO=2–0 |match_NEW_SUN=[[Darbi Tyne–Wear|1–2]] |match_NEW_TOT=2–2 |match_NEW_WHU= |match_NEW_WOL=1–0 |name_NFO=[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |match_NFO_ARS=0–0 |match_NFO_AVL=1–1 |match_NFO_BOU= |match_NFO_BRE=3–1 |match_NFO_BHA=0–2 |match_NFO_BUR=4–1 |match_NFO_CHE=0–3 |match_NFO_CRY=1–1 |match_NFO_EVE=0–2 |match_NFO_FUL=0–0 |match_NFO_LEE=3–1 |match_NFO_LIV=0–1 |match_NFO_MCI=1–2 |match_NFO_MUN=2–2 |match_NFO_NEW= |match_NFO_SUN=0–1 |match_NFO_TOT=3–0 |match_NFO_WHU=0–3 |match_NFO_WOL=0–0 |name_SUN=[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |match_SUN_ARS=2–2 |match_SUN_AVL=1–1 |match_SUN_BOU=3–2 |match_SUN_BRE=2–1 |match_SUN_BHA=0–1 |match_SUN_BUR=3–0 |match_SUN_CHE= |match_SUN_CRY=2–1 |match_SUN_EVE=1–1 |match_SUN_FUL=1–3 |match_SUN_LEE=1–1 |match_SUN_LIV=0–1 |match_SUN_MCI=0–0 |match_SUN_MUN= |match_SUN_NEW=[[Darbi Tyne–Wear|1–0]] |match_SUN_NFO=0–5 |match_SUN_TOT=1–0 |match_SUN_WHU=3–0 |match_SUN_WOL=2–0 |name_TOT=[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |match_TOT_ARS=[[Darbi Gogledd Llundain|1–4]] |match_TOT_AVL=1–2 |match_TOT_BOU=0–1 |match_TOT_BRE=[[Darbïau Llundain|2–0]] |match_TOT_BHA=2–2 |match_TOT_BUR=3–0 |match_TOT_CHE=[[Cystadleuaeth Chelsea F.C.–Tottenham Hotspur F.C.|a]] |match_TOT_CRY=[[Darbïau Llundain|1–3]] |match_TOT_EVE= |match_TOT_FUL=[[Darbïau Llundain|1–2]] |match_TOT_LEE= |match_TOT_LIV=1–2 |match_TOT_MCI=2–2 |match_TOT_MUN=2–2 |match_TOT_NEW=1–2 |match_TOT_NFO=0–3 |match_TOT_SUN=1–1 |match_TOT_WHU=[[Cystadleuaeth Tottenham Hotspur F.C.–West Ham United F.C.|1–2]] |match_TOT_WOL=1–1 |name_WHU=[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |match_WHU_ARS=[[Darbïau Llundain|a]] |match_WHU_AVL=2–3 |match_WHU_BOU=0–0 |match_WHU_BRE=[[Darbïau Llundain|0–2]] |match_WHU_BHA=2–2 |match_WHU_BUR=3–2 |match_WHU_CHE=[[Darbïau Llundain|1–5]] |match_WHU_CRY=[[Darbïau Llundain|1–2]] |match_WHU_EVE=2–1 |match_WHU_FUL=[[Darbïau Llundain|0–1]] |match_WHU_LEE= |match_WHU_LIV=0–2 |match_WHU_MCI=1–1 |match_WHU_MUN=1–1 |match_WHU_NEW=3–1 |match_WHU_NFO=1–2 |match_WHU_SUN=3–1 |match_WHU_TOT=[[Cystadleuaeth Tottenham Hotspur F.C.–West Ham United F.C.|0–3]] |match_WHU_WOL=4–0 |name_WOL=[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |match_WOL_ARS=2–2 |match_WOL_AVL=2–0 |match_WOL_BOU=0–2 |match_WOL_BRE=0–2 |match_WOL_BHA=1–1 |match_WOL_BUR=2–3 |match_WOL_CHE=1–3 |match_WOL_CRY=0–2 |match_WOL_EVE=2–3 |match_WOL_FUL= |match_WOL_LEE=1–3 |match_WOL_LIV=2–1 |match_WOL_MCI=0–4 |match_WOL_MUN=1–4 |match_WOL_NEW=0–0 |match_WOL_NFO=0–1 |match_WOL_SUN=1–1 |match_WOL_TOT=0–1 |match_WOL_WHU=3–0 }} ==Ystadegau tymor== {{Updated|20 Ebrill 2026}} ===Prif sgorwyr goliau=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Safle ! Chwaraewr ! Clwb ! Goliau<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/players?statMetric=goals&season=2025|title=Premier League Player Stats: Goals|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en|access-date=2025-02-28}}</ref> |- |1 |align="left"|{{flagicon|NOR}} [[Erling Haaland]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |23 |- |2 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Igor Thiago]] |align="left"|[[Brentford F.C.|Brentford]] |21 |- |3 |align="left"|{{flagicon|GHA}} [[Antoine Semenyo]] |align="left"|[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] / [[Manchester City F.C.|Manchester City]] |15 |- |4 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[João Pedro (pêl-droediwr, ganed 2001)|João Pedro]] |align="left"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |14 |- |rowspan=3|5 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Morgan Gibbs-White]] |align="left"|[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |rowspan=3|12 |- |align="left"|{{flagicon|SWE}} [[Viktor Gyökeres]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Danny Welbeck]] |align="left"|[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] |- |rowspan=3|8 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Dominic Calvert-Lewin]] |align="left"|[[Leeds United F.C.|Leeds United]] |rowspan=3|11 |- |align="left"|{{flagicon|FRA}} [[Hugo Ekitiké]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Ollie Watkins]] |align="left"|[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |} ====Hat-triciau==== {{Prif|Rhestr o hat-triciau Uwch Gynghrair Lloegr}} {| class="wikitable" |- ! Chwaraewr !! Clwb !! Yn erbyn !! Canlyniad !! Dyddiad |- |{{baner|FRA}} [[Jean-Philippe Mateta]] |[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |3–3 (H)<ref>{{Cite news|first=Michael|last=Emons|title=Crystal Palace 3–3 Bournemouth: Jean-Philippe Mateta hat-trick salvages draw|trans-title=Crystal Palace 3–3 Bournemouth: Hat-tric Jean-Philippe Mateta yn achub gêm gyfartal|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/cj0e8p58v9yt|work=[[BBC Chwaraeon]]|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=18 Hydref 2025|access-date=18 Hydref 2025|url-status=live|lang=en}}</ref> |18 Hydref 2025 |- |{{baner|ENG}} [[Eberechi Eze]] |[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |[[Darbi Gogledd Llundain|4–1]] (H)<ref>{{Cite news |last=Anderson|first=Jess|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c70j2y8pk44t|title=Arsenal 4–1 Tottenham Hotspur: Eberechi Eze scores hat-trick in North London derby|trans-title=Arsenal 4–1 Tottenham Hotspur: Eberechi Eze yn sgorio hat-tric yn nharbi Gogledd Llundain|work=[[BBC Chwaraeon]]|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|date=23 Tachwedd 2025|access-date=23 Tachwedd 2025|url-status=live|lang=en}}</ref> |23 Tachwedd 2025 |- |{{baner|GER}} [[Kevin Schade]] |rowspan="2"|[[Brentford F.C.|Brentford]] |[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |4–1 (H)<ref>{{cite news |last=Sutcliffe|first=Steve|title=Brentford 4–1 Bournemouth: Kevin Schade hits a hat-trick as Bees claim impressive win|trans-title=Brentford 4–1 Bournemouth: Kevin Schade yn taro hat-tric wrth i'r Bees hawlio buddugoliaeth drawiadol|work=[[BBC Chwaraeon]]|date=27 Rhagfyr 2025 |access-date=27 Rhagfyr 2025 |publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]] |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/cwyvq88n01wt |lang=en}}</ref> |27 Rhagfyr 2025 |- |{{baner|BRA}} [[Igor Thiago]] |[[Everton F.C.|Everton]] |4–2 (A)<ref>{{cite news|first=Adwaidh|last=Rajan|title=Everton 2–4 Brentford: Igor Thiago hat-trick helps the Bees ease past the hosts|trans-title=Everton 2–4 Brentford: Hat-tric Igor Thiago yn helpu'r Bees i guro'r tîm cartref yn rhwydd|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c5y23mym183t|date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |work=[[BBC Chwaraeon]] |publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|lang=en}}</ref> |4 Ionawr 2026 |- |{{flagicon|ENG}} [[Cole Palmer]] |rowspan="2"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |[[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] |3–1 (A)<ref>{{cite news|first=Gary|last=Rose|title=Wolves 1–3 Chelsea: Palmer scores first-half hat-trick in Chelsea win|trans-title=Bleiddiaid 1–3 Chelsea: Palmer yn sgorio hat-tric yn yr hanner cyntaf ym muddugoliaeth Chelsea|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c9dvzlg498dt|date=7 Chwefror 2026|access-date=7 Chwefror 2026|work=[[BBC Chwaraeon]]|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|lang=en}}</ref> |7 Chwefror 2026 |- |{{flagicon|BRA}} [[João Pedro (pêl-droediwr, ganed 2001)|João Pedro]] |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |4–1 (A)<ref>{{cite news|first=Nick|last=Mashiter|title=Aston Villa 1–4 Chelsea: João Pedro hat-trick sends Champions League message|trans-title=Aston Villa 1–4 Chelsea: Mae hat-tric João Pedro yn anfon neges i Gynghrair y Pencampwyr|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c20zeq095r9t|date=4 Mawrth 2026|access-date=4 Mawrth 2026|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|work=[[BBC Chwaraeon]]|lang=en}}</ref> |4 Mawrth 2026 |- |{{flagicon|ENG}} [[Morgan Gibbs-White]] |[[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |[[Burnley F.C.|Burnley]] |4–1 (H)<ref>{{Cite news|first=Nick|last=Mashiter|title=Nottingham Forest 4–1 Burnley: Gibbs-White hat-trick fires Forest closer to safety|trans-title=Nottingham Forest 4–1 Burnley: hat-tric Gibbs-White yn rhoi Forest yn nes at ddiogelwch|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cpqxx45x0jxt|date=19 Ebrill 2026 |access-date=19 Ebrill 2026|publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]]|work=[[BBC Chwaraeon]]|lang=en}}</ref> |19 Ebrill 2026 |} ===Nifer mwyaf o basiau yn arwain at gôl=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Safle ! Chwaraewr ! Clwb ! Pas yn arwain at gôl<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/players?statMetric=goalAssists&season=2025|title=Premier League Player Stats: Assists|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en|access-date=2025-04-06}}</ref> |- |1 |align="left"|{{flagicon|POR}} [[Bruno Fernandes]] |align="left"|[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |18 |- |2 |align="left"|{{flagicon|FRA}} [[Rayan Cherki]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |10 |- |3 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Jarrod Bowen]] |align="left"|[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |8 |- |4 |align="left"|{{flagicon|NOR}} [[Erling Haaland]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |7 |- |rowspan="4"|5 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[James Garner (pêl-droediwr)|James Garner]] |rowspan="2" align="left"|[[Everton F.C.|Everton]] |rowspan="4"|6 |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Jack Grealish]] |- |align="left"|{{flagicon|EGY}} [[Mohamed Salah]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |- |align="left"|{{flagicon|WAL}} [[Harry Wilson]] |align="left"|[[Fulham F.C.|Fulham]] |- |rowspan="17"|9 |align="left"|{{flagicon|USA}} [[Brendon Aaronson]] |align="left"|[[Leeds United F.C.|Leeds United]] |rowspan="17"|5 |- |align="left"|{{flagicon|FRA}} [[Lucas Digne]] |align="left"|[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Cody Gakpo]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Quilindschy Hartman]] |align="left"|[[Burnley F.C.|Burnley]] |- |align="left"|{{flagicon|GHA}} [[Mohamed Kudus]] |align="left"|[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |- |align="left"|{{flagicon|FRA}} [[Enzo Le Fée]] |align="left"|[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |- |align="left"|{{flagicon|SEN}} [[El Hadji Malick Diouf]] |align="left"|[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |- |align="left"|{{flagicon|POR}} [[Matheus Nunes]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |- |align="left"|{{flagicon|NOR}} [[Martin Ødegaard]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[João Pedro (pêl-droediwr, ganed 2001)|João Pedro]] |align="left"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Declan Rice]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Morgan Rogers]] |align="left"|[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Xavi Simons]] |align="left"|[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Jurriën Timber]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- |align="left"|{{flagicon|BEL}} [[Leandro Trossard]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Adam Wharton]] |align="left"|[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |- |align="left"|{{flagicon|SUI}} [[Granit Xhaka]] |align="left"|[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |} ===Llechi glân=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Safle ! Chwaraewr ! Clwb ! Llechi glân<ref>{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/players?statMetric=cleanSheets&season=2025|title=Premier League Player Stats: Clean Sheets|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en|access-date=2025-02-28}}</ref> |- |1 |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[David Raya]] |align="left"|[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |15 |- |2 |align="left"|{{flagicon|ITA}} [[Gianluigi Donnarumma]] |align="left"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |11 |- |rowspan="2"|3 |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Dean Henderson]] |align="left"|[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |rowspan="2"|11 |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[Jordan Pickford]] |align="left"|[[Everton F.C.|Everton]] |- |rowspan="2"|5 |align="left"|{{flagicon|SRB}} [[Đorđe Petrović (pêl-droediwr)|Đorđe Petrović]] |align="left"|[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |rowspan="2"|9 |- |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[Robert Sánchez]] |align="left"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |- |rowspan="2"|7 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Álisson Becker|Álisson]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |rowspan="2"|8 |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Robin Roefs]] |align="left"|[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |- |rowspan="4"|5 |align="left"|{{flagicon|IRE}} [[Caoimhín Kelleher]] |align="left"|[[Brentford F.C.|Brentford]] |rowspan="4"|9 |- |align="left"|{{flagicon|SRB}} [[Đorđe Petrović (pêl-droediwr)|Đorđe Petrović]] |align="left"|[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Robin Roefs]] |align="left"|[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |- |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[Robert Sánchez]] |align="left"|[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |- |rowspan="3"|9 |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[Álisson Becker|Álisson]] |align="left"|[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |rowspan="3"|8 |- |align="left"|{{flagicon|ARG}} [[Emiliano Martínez]] |align="left"|[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[Bart Verbruggen]] |align="left"|[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] |} ===Disgyblaeth=== ====Chwaraewr==== * Y rhan fwyaf o gardiau melyn: '''10'''<ref>{{cite web|title=Premier League Top Player Stats – Yellow Cards|trans-title=Ystadegau Chwaraewyr Gorau'r Uwch Gynghrair – Cardiau Melyn|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/players?statMetric=yellowCards&season=2025|lang=en}}</ref> **{{baner|ENG}} [[Lewis Dunk]] ([[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]]) **{{baner|BRA}} [[Joelinton]] ([[Newcastle United F.C.|Newcastle United]]) **{{baner|COL}} [[Yerson Mosquera]] ([[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]]) * Y rhan fwyaf o gardiau coch: '''2'''<ref>{{cite web|title=Premier League Top Player Stats – Red Cards|trans-title=Ystadegau Chwaraewyr Gorau'r Uwch Gynghrair – Cardiau Coch|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/players?statMetric=totalRedCards&season=2025|publisher=[[Uwch Gynghrair Lloegr]]|lang=en}}</ref> **{{baner|ARG}} [[Cristian Romero]] ([[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]) ====Clwb==== * Y rhan fwyaf o gardiau melyn: '''81'''<ref name="cardiau melyn">{{cite web|title=Premier League Top Club Stats – Yellow Cards|trans-title=Ystadegau Clybiau Gorau'r Uwch Gynghrair – Cardiau Melyn|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/clubs?statMetric=yellowCards&season=2025|publisher=[[Uwch Gynghrair Lloegr]]|lang=en}}</ref> **[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] **[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] * Y nifer lleiaf o gardiau melyn: '''43'''<ref name="cardiau melyn"/> **[[Arsenal F.C.|Arsenal]] * Y rhan fwyaf o gardiau coch: '''7'''<ref name="cardiau coch">{{cite web|title=Premier League Top Club Stats – Red Cards|trans-title= Ystadegau Clybiau Gorau'r Uwch Gynghrair – Cardiau Coch|url=https://www.premierleague.com/en/stats/top/clubs?statMetric=totalRedCards&season=2025|publisher=Premier League|lang=en}}</ref> **[[Chelsea F.C.|Chelsea]] * Y nifer lleiaf o gardiau coch: '''0'''<ref name="cardiau coch"/> **[[Arsenal F.C.|Arsenal]] **[[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] **[[Fulham F.C.|Fulham]] **[[Manchester City F.C.|Manchester City]] ===Ystadegau gêm=== ====Goliau==== * Buddugoliaeth gartref fwyaf: ** [[Arsenal F.C.|Arsenal]] 5–0 [[Leeds United F.C.|Leeds United]] (23 Awst 2025) * Buddugoliaeth oddi cartref fwyaf: ** [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton Wanderers]] 0–4 [[Manchester City F.C.|Manchester City]] (16 Awst 2025) ** [[West Ham United F.C.|West Ham United]] 1–5 [[Chelsea F.C.|Chelsea]] (22 Awst 2025) ** [[Leeds United F.C.|Leeds United]] 0–4 [[Arsenal F.C.|Arsenal]] (31 Ionawr 2026) * Sgôr uchaf: ** [[Fulham F.C.|Fulham]] 4–5 [[Manchester City F.C.|Manchester City]] (22 Rhagfyr 2025) ====Torfeydd==== * Torf uchaf: 74,257 ** [[Manchester United F.C.|Manchester United]] 3–2 [[Burnley F.C.|Burnley]] (30 Awst 2025) * Torf isaf: 10,762 ** [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] 1–1 [[Burnley F.C.|Burnley]] (20 Rhagfyr 2025) ==Gwobrau== ===Gwobrau misol=== {| class="wikitable" |- !rowspan="2"|Mis !colspan="2"|[[Rheolwr y Mis (Uwch Gynghrair Lloegr)|Rheolwr y Mis]] !colspan="2"|[[Chwaraewr y Mis (Uwch Gynghrair Lloegr)|Chwaraewr y Mis]] !colspan="2"|[[Gôl y Mis (Uwch Gynghrair Lloegr)|Gôl y Mis]] !colspan="2"|[[Arbediad y Mis (Uwch Gynghrair Lloegr)|Arbediad y Mis]] !rowspan="2"|Cyfeiriadau |- !Rheolwr !Clwb !Chwaraewr !Clwb !Chwaraewr !Clwb !Chwaraewr !Clwb |- |Awst |{{baner|NED}} [[Arne Slot]] |[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |{{baner|ENG}} [[Jack Grealish]] |[[Everton F.C.|Everton]] |{{baner|HUN}} [[Dominik Szoboszlai]] |[[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] |{{baner|ENG}} [[James Trafford]] |rowspan="2"|[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4407271/voted-august-2025-barclays-manager-of-the-month |title=Slot named Barclays Manager of the Month |trans-title=Slot wedi'i gyhoeddi'n Rheolwr y Mis Barclays |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=12 Medi 2025 |access-date=12 Medi 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4407220/grealish-wins-first-ever-ea-sports-player-of-the-month-award |title=Grealish wins first ever EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Grealish yn ennill ei wobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS gyntaf erioed |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=12 Medi 2025 |access-date=12 Medi 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4407226/szoboszlais-stunner-wins-guinness-goal-of-the-month-award-for-august |title=Szoboszlai makes history with Guinness Goal of the Month award |trans-title=Szoboszlai yn gwneud hanes gyda gwobr Gôl y Mis Guinness |publisher=Uwcl Gynghrair Lloegr |date=12 Medi 2025 |access-date=12 Medi 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4407234/trafford-wins-coca-cola-save-of-the-month-award |title=Trafford wins Coca-Cola Save of the Month award |trans-title=Trafford yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=12 Medi 2025 |access-date=12 Medi 2025 |lang=en}}</ref> |- |Medi |{{baner|AUT}} [[Oliver Glasner]] |[[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]] |{{baner|NOR}} [[Erling Haaland]] |[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |{{baner|ESP}} [[Martín Zubimendi]] |[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |{{baner|ITA}} [[Gianluigi Donnarumma]] |<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4437276/glasner-named-barclays-manager-of-the-month |title=Glasner named Barclays Manager of the Month |trans-title=Glasner wedi'i gyhoeddi'n Rheolwr y Mis Barclays |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=10 Hydref 2025 |access-date=10 Hydref 2025 |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Haaland wins fourth EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Haaland yn ennill ei bedwerydd wobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS erioed |url=https://www.premierleague.com/en/news/4437437/haaland-wins-fourth-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=10 Hydref 2025|date=10 Hydref 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Zubimendi wins Guinness Goal of the Month |trans-title=Zubimendi yn ennill Gôl y Mis Guinness |url=https://www.premierleague.com/en/news/4437285/zubimendi-wins-guinness-goal-of-the-month |access-date=10 Hydref 2025|date=10 Hydref 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/news/4437238/donnarumma-wins-coca-cola-save-of-the-month-award |title=Donnarumma wins Coca-Cola Save of the Month award |trans-title=Trafford yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola |publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |date=10 Hydref 2025 |access-date=10 Hydref 2025 |lang=en}}</ref> |- |Hydref |{{baner|POR}} [[Ruben Amorim]] |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |{{baner|CMR}} [[Bryan Mbeumo]] |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |{{baner|ARG}} [[Emiliano Buendía]] |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |{{baner|SVK}} [[Martin Dúbravka]] |[[Burnley F.C.|Burnley]] |<ref>{{Cite web |title=Amorim named Barclays Manager of the Month |trans-title=Amorim wedi'i gyhoeddi'n Rheolwr y Mis Barclays |url=https://www.premierleague.com/en/news/4455472/amorim-named-barclays-manager-of-the-month |access-date=7 Tachwedd 2025|date=7 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mbeumo wins his first EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Mbeumo yn ennill ei wobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS gyntaf erioed |url=https://www.premierleague.com/en/news/4455047/mbeumo-wins-his-first-ever-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=7 Tachwedd 2025|date=7 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Buendia wins Guinness Goal of the Month |trans-title=Buendia yn ennill Gôl y Mis Guinness |url=https://www.premierleague.com/en/news/4455467/buendia-wins-guinness-goal-of-the-month |access-date=7 Tachwedd 2025|date=7 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dúbravka claims Coca-Cola Save of the Month |trans-title=Dúbravka yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola |url=https://www.premierleague.com/en/news/4455647/dubravka-claims-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=7 Tachwedd 2025|date=7 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref> |- |Tachwedd |{{baner|ITA}} [[Enzo Maresca]] |[[Chelsea F.C.|Chelsea]] |{{baner|BRA}} [[Igor Thiago]] |[[Brentford F.C.|Brentford]] |{{baner|USA}} [[Tyler Adams]] |[[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] |{{baner|ENG}} [[Jordan Pickford]] |[[Everton F.C.|Everton]] |<ref>{{Cite web |title= Maresca named Barclays Manager of the Month|trans-title=Maresca wedi'i gyhoeddi'n Rheolwr y Mis Barclays|url=https://www.premierleague.com/en/news/4497487/maresca-named-barclays-manager-of-the-month |access-date=12 Rhagfyr 2025|date=12 Rhagfyr 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Thiago wins his first EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Thiago yn ennill ei wobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS gyntaf erioed |url=https://www.premierleague.com/en/news/4497486/thiago-wins-his-first-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=12 Rhagfyr 2025|date=12 Rhagfyr 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Adams becomes first American to win Guinness Goal of the Month |trans-title=Adams yw'r Americanwr cyntaf i ennill Gôl y Mis Guinness |url=https://www.premierleague.com/en/news/4497488/adams-becomes-first-american-to-win-guinness-goal-of-the-month |access-date=12 Tachwedd 2025|date=12 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pickford equals record for Coca-Cola Save of the Month award |trans-title=Pickford yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola |url=https://www.premierleague.com/en/news/4497963/pickford-equals-record-for-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=12 Tachwedd 2025|date=12 Tachwedd 2025|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref> |- |Rhagfyr |{{baner|ESP}} [[Unai Emery]] |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |{{baner|ENG}} [[Dominic Calvert-Lewin]] |[[Leeds United F.C.|Leeds United]] |{{baner|WAL}} [[Harry Wilson]] |rowspan="2"|[[Fulham F.C.|Fulham]] |{{baner|ESP}} [[David Raya]] |[[Arsenal F.C.|Arsenal]] |<ref>{{Cite web |title=Emery named December Barclays Manager of the Month|trans-title=Emery wedi'i enwi'n Rheolwr y Mis Barclays ym mis Rhagfyr|url=https://www.premierleague.com/en/news/4549078/emery-named-barclays-manager-of-the-month |access-date=16 Ionawr 2026|date=16 Ionawr 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Calvert-Lewin wins first EA SPORTS Player of the Month award for six years|trans-title=Calvert-Lewin yn ennill gwobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS am y tro cyntaf ers chwe blynedd|url=https://www.premierleague.com/en/news/4544215/calvert-lewin-wins-first-ea-sports-player-of-the-month-award-for-six-years |access-date=16 Ionawr 2026|date=16 Ionawr 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wilson wins Guinness Goal of the Month for the second time|trans-title=Wilson yn ennill Gôl y Mis Guinness am yr ail dro|url= https://www.premierleague.com/en/news/4549088/wilson-wins-guinness-goal-of-the-month-for-second-time |access-date=16 Ionawr 2026|date=16 Ionawr 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Raya equals record for Coca-Cola Save of the Month award|trans-title=Raya yn cyrraedd y record am wobr Arbediad y Mis Coca-Cola|url=https://www.premierleague.com/en/news/4549091/raya-equals-record-for-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=16 Ionawr 2026|date=16 Ionawr 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref> |- |Ionawr |{{baner|ENG}} [[Michael Carrick]] |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |{{baner|BRA}} [[Igor Thiago]] |[[Brentford F.C.|Brentford]] |{{baner|ENG}} [[Harrison Reed (pêl-droediwr)|Harrison Reed]] |{{baner|FRA}} [[Alphonse Areola]] |[[West Ham United F.C.|West Ham United]] |<ref>{{Cite web |title=Carrick wins first Barclays Manager of the Month award |trans-title=Carrick yn ennill gwobr Rheolwr y Mis Barclays am y tro cyntaf |url=https://www.premierleague.com/en/news/4587333/januarys-barclays-manager-of-the-month |access-date=13 February 2026|date=13 February 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{Cite web |title=Thiago makes history after winning EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Thiago yn gwneud hanes ar ôl ennill gwobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS |url=https://www.premierleague.com/en/news/4587125/thiago-makes-history-after-winning-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=13 Chwefror 2026|date=13 Chwefror 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Reed wins Guinness Goal of the Month award |trans-title=Reed yn ennill gwobr Gôl y Mis Guinness |url=https://www.premierleague.com/en/news/4587385/reed-wins-guinness-goal-of-the-month-award |access-date=13 Chwefror 2026|date=13 Chwefror 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Areola wins Coca-Cola Save of the Month award |trans-title=Areola yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola |url=https://www.premierleague.com/en/news/4587584/areola-wins-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=13 Chwefror 2026|date=13 Chwefror 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref> |- |Chwefror |{{baner|ESP}} [[Pep Guardiola]] |[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |{{baner|GHA}} [[Antoine Semenyo]] |[[Manchester City F.C.|Manchester City]] |{{baner|ENG}} [[Dominic Solanke]] |[[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] |{{baner|ENG}} [[Jordan Pickford]] |[[Everton F.C.|Everton]] |<ref>{{Cite web |title=Semenyo wins his first EA SPORTS Player of the Month award |trans-title=Semenyo yn ennill ei wobr Chwaraewr y Mis EA SPORTS gyntaf |url=https://www.premierleague.com/en/news/4611431/semenyo-wins-his-first-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=13 Mawrth 2026|date=13 Mawrth 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Guardiola named Barclays Manager of the Month |trans-title=Guardiola wedi'i enwi'n Rheolwr y Mis Barclays |url=https://www.premierleague.com/en/news/4611433/guardiola-named-barclays-manager-of-the-month |access-date=13 Mawrth 2026|date=13 Mawrth 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Solanke wins Guinness Goal of the Month award |trans-title=Solanke yn ennill gwobr Gôl y Mis Guinness |url=https://www.premierleague.com/en/news/4611596/solanke-wins-guinness-goal-of-the-month |access-date=13 Mawrth 2026|date=13 Mawrth 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pickford wins record fourth Coca-Cola Save of the Month award |trans-title=Pickford yn ennill gwobr Arbediad y Mis Coca-Cola am y bedwaredd tro, sef record |url=https://www.premierleague.com/en/news/4611611/pickford-wins-record-fourth-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=13 Mawrth 2026|date=13 Mawrth 2026|publisher=Uwch Gynghrair Lloegr|lang=en}}</ref> |} ==Gweler hefyd== * [[Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26]] ==Cyfeiriadau== {{Reflist}} {{Tymhorau Uwch Gynghrair Lloegr}} [[Categori:Pêl-droed yn Lloegr 2025–26]] [[Categori:Uwch Gynghrair Lloegr|2025–26]] lowe16xgg7wp5fyv22u58osw3yv4jyg Cymunedoli 0 541055 14892185 14667131 2026-05-10T11:11:52Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892185 wikitext text/x-wiki [[File:Y Pengwern Community Pub - geograph.org.uk - 6203407.jpg|thumb|Gwesty'r Pengwern yn Llan Ffestiniog. Ail agorwyd y dafarn yn 2011 o dan berchnogaeth gymunedol]]Mae '''Cymunedoli''' yn derm am syniad o ddatblygu economaidd ble mae aelodau cymuned leol yn dod at ei gilydd i greu mentrau busnes fel ffordd o wella'r economi er budd y gymuned yna. Y nod yw bydd pobl yr ardal yn buddsoddi eu hamser ac arian yn y mentrau fel bod perchnogaeth a rheolaeth gymunedol ar asedion lleol a bod yr incwm sy’n cael ei greu yn cael ei gadw’n lleol er budd y gymuned. Mae’r term yn cael ei gysylltu’n arbennig gyda mentrau sefydlwyd yng Ngwynedd o tua 2006 ymlaen fel ymateb i broblemau economaidd ardaloedd fel [[Ffestiniog]]. Sefydlwyd nifer o fentrau lleol ac wedyn [http://cwmnibro.cymru/ Cwmni Bro Ffestiniog] yn 2008, rhwydwaith o 16 menter gymdeithasol yr ardal. Yna yn 2023 sefydlwyd [https://cymunedoli.cymru/ Cymunedoli Cyf]{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. rhwydwaith o 36 o fentrau cymunedol ar draws sir Gwynedd. <ref>https://socialcare.wales/cms-assets/documents/hub-downloads/What_are_user-led_co-operatives.pdf</ref> == Cymunedoli Cyf== Mae ''Cymunedoli Cyf'' yn fudiad sydd yn cyd-gysylltu mentrau cymdeithasol sydd yn hyrwyddo mentergarwch cymunedol. Yn 2025 datganodd ''Cymunedoli Cyf'' bod gan ei aelodau cyfanswm trosiant o £13.56m, gyda 239 cyflogai amser llawn, 215 cyflogai rhan amser a 536 o wirfoddolwyr rhwng y wahanol fentrau.<ref>https://cymunedoli.cymru/amdanom-ni/</ref><ref>https://www.iaith.cymru/uploads/general-uploads/CYMUNEDOLI_Galeri.pdf</ref><ref>https://golwg.360.cymru/noddwyd/2024/fforwm-genedlaethol-cymunedoli-dechrau-ddyfodol</ref> [[Delwedd:Marinaleda 2014 Visita Cooperativismo.jpg|alt=Grŵp o ogledd Cymru yn ymweld â menter cydweithredol Somonte yn Andalucia|bawd|Grŵp o ogledd Cymru yn ymweld â menter cydweithredol Somonte yn Andalucia yn 2014]] Dywedodd un o gefnogwyr Cymunedoli am fentrau cymunedol ardal Ffestiniog: <blockquote>'bod yr incwm, i raddau helaeth, yn aros a chylchdroi a lluosogi o fewn yr ardal. Am bob punt sy’n cael ei derbyn fel grantiau neu fenthyciadau, mae 98 ceiniog yn cael ei wario’n lleol "... "Mae hyn yn groes i’r sefyllfa yn achos corfforaethau a chwmnïau mawr preifat sy’n derbyn y rhan fwyaf o’r incwm ac mae arian yn llifo allan o’r cymunedau sy’n rhedeg y cyfleusterau ac adnoddau ar gyfer twristiaid". <ref>{{Cite web|title=Cymunedoli|url=https://golwg.360.cymru/newyddion/arian-a-busnes/2113757-cymunedoli|website=Golwg360|date=2023-01-25|access-date=2025-03-13|language=cy}}</ref></blockquote>Cafwyd ysbrydoliaeth i greu mentrau o’r fath gan lwyddiant Mentrau cydweithredol Mondragon yng [[Gwlad y Basg|Ngwlad y Basg]] a Marinaleda a Somonte yn [[Andalucía|Andalucia]]. Cafwyd ysbrydoliaeth hefyd gan hanes y mudiad Cydweithredol yng Nghymru yn y gorffennol. Yn ôl ymchwil gyhoeddwyd gan ''Sefydliad Worldwatch'' mae tua biliwn o bobl mewn 96 o wledydd yn 2012 wedi dod yn aelodau o o leiaf un cwmni cydweithredol. Cyrhaeddodd trosiant y tri chant o gwmnïau cydweithredol mwyaf yn y byd $2.2 triliwn. <ref>"The World Co-operative Monitor". monitor.coop. Archived from the original on 22 Hydref 2017. Adalwyd 20 Mehefin 2015..</ref> == Hanes y mudiad Cydweithredol yng Nghymru == [[Delwedd:Portrait of Robert Owen (1771 - 1858) by John Cranch, 1845.jpg|200px|bawd|Robert Owen yn 1845]] Mae busnes cydweithredol yn fusnes ble mae'r gweithwyr yn berchenogion ar y cwmni ac yn cael pleidleisio ar sut mae rheoli yn hytrach na chyfranddalwyr. Bu nifer fawr o fentrau cydweithredol trwy dde Cymru yn ystod hanner cyntaf yr 20g. Gellir olrhain gwreiddiau’r mudiad cydweithredol yn ôl i 1815 pan gyhoeddodd [[Robert Owen]] o’r [[Drenewydd]] ei ''Observations on the Effects of the Manufacturing System''. Aeth ymlaen i arloesi busnesau oedd yn ceisio bod yn llawer tecach i'w gweithwyr na rhai eraill y cyfnod. Dechreuwyd y Gymdeithas Gydweithredol gyntaf a gofnodwyd gan 28 o weithwyr melin gotwm yn [[Rochdale]], [[Swydd Gaerhirfryn]], ym 1841. Sefydlwyd y cymdeithasau cydweithredol cyntaf yng Nghymru yn fuan wedyn, gan gynnwys un a ddechreuwyd gan [[Siartiaeth|Siartwy]]<nowiki/>r ym [[Pontypridd|Mhontypridd]]. Sefydlwyd y fenter gydweithredol gyntaf a barhaodd yng Nghwmbach, ym 1859/60, a fodelwyd ar y fenter gydweithredol arloesi, yn Rochdale. Mae menter gydweithredol [[Cwm-bach, Rhondda Cynon Taf|Cwmbach]] wedi’i gweld fel ‘dechrau’ cydweithredu yng Nghymru.<ref>https://cynonvalleymuseum.wales/2021/01/20/the-history-of-the-aberdare-and-district-co-operative-society-part-1/</ref> Mae enwau cymdeithasau cynnar yn dweud llawer, megis ''The Tonyrefail Pioneer'', 1864, a ''Chymdeithas Ddyfalbarhad Brynmawr'', a sefydlwyd ym 1865, ar ôl methiant menter gynharach. O ystyried y niferoedd mawr o gymdeithasau a fethodd, yn enwedig rhwng 1860 a 1900, parhaodd pobl i fuddsoddi ynddynt, gan beryglu eu cynilion, a dangos eu hymrwymiad i wneud i gydweithredu gweithio. Yng ngogledd Cymru, roedd ''Cymdeithas Brymbo'' yn weithredol yn 1872 ond, fel yng ngweddill Cymru, araf oedd y cydweithio i ddatblygu o gymharu â Lloegr. Roedd cryfder y mudiad yn Ne Cymru mewn pentrefi bach yn y cymoedd fel [[Troed-y-rhiw|Troedyrhiw]] a [[Tredegar Newydd]], oedd yn adlewyrchu'r ffordd y datblygodd y diwydiant glo. Yng Ngogledd Cymru, tyfodd nhw mewn cymunedau glo a llechi fel [[Coed-llai]] a [[Llanberis]]. Yn y canolbarth, datblygon nhw mewn trefi fel [[y Drenewydd]], a'r [[Y Trallwng|Trallwng]]. Ni ddatblygodd trefi arfordirol [[Caerdydd]] a [[Casnewydd|Chasnewydd]] gymdeithasau cydweithredol cryf i ddechrau oherwydd bod gan y docwyr a’r morwyr waith afreolaidd, a oedd yn rhwystro trefniadaeth gydweithredol. <ref>https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/society/industry-cooperative-movement.shtml</ref> ==Gweler hefyd == * [[Robert Owen]] (1771 – 1858), Y Drenewydd - Arloeswr y mudiad cydweithredol * [[William Hazell]] (1890 - 1964), Ynysybŵl, Y Rhondda - arloeswr y syniad o gymuned gydweithredol * [[Selwyn Williams]] (1945 - 2025) - Arloeswr Cymunedoli * [[Arrasate (Mondragón)|Mentrau cydweithredol Mondragon]] Gwlad y Basg * Cymunedol Cymru https://cymunedoli.cymru/{{Dolen marw|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Neo-ryddfrydiaeth]] - ideoleg sydd yn dadlau bod yr economi'n gweithio'n fwy effeithlon os bydd marchnad cwbl rydd == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} [[Categori:Ffestiniog]] [[Categori:Sosialaeth]] [[Categori:Damcaniaethau gwyddor gwleidyddiaeth|Cysylltiadau rhyngwladol]] [[Categori:Ideolegau economaidd]] [[Categori:Sbectrwm gwleidyddol]] [[Categori:Economeg]] [[Categori:Athroniaeth wleidyddol]] 2tirfpft8qz5p2y0myruhb9evwzl3wn Bangor Conwy Môn (etholaeth Senedd) 0 552836 14891774 14816439 2026-05-09T17:19:04Z Ham II 133 /* Etholiad 2026 */ [[Mair Rowlands]] ➝ [[Mair Rowlands (gwleidydd)]]; sillafu [[Elfed Williams]] 14891774 wikitext text/x-wiki {{Pethau |gwlad = {{banergwlad|Cymru}} |suppressfields= |fetchwikidata=ALL |image = BangorConwyMon2026SeneddConstituency.svg }} Un o etholaethau'r [[Senedd Cymru|Senedd]] yw '''Bangor Conwy Môn''', a ffurfiwyd ar gyfer [[etholiad 2026 y Senedd|etholiad 2026]]; ceir 16 etholaeth drwy Gymru. 'Bangor Aberconwy Môn' a awgrymwyd yn wreiddiol, ond symlhawyd yr enw hwnnw i 'Fangor Conwy Môn' yn Rhagfyr 2024.<ref>{{Cite news |date=17 Rhagfyr 2024 |title=Proposed Senedd constituency names divides opinion |url=https://www.itv.com/news/wales/2024-12-17/proposed-senedd-constituency-names-divides-opinion |work=[[ITV News]] |language=en }}</ref> Yr enw Cymraeg a ddefnyddir hefyd yn Saesneg. Bydd yr etholaeth hon yn ethol chwe [[Aelod o'r Senedd]] (ASau). Fe'i cynigiwyd yn dilyn adolygiad o etholaethau'r Senedd yn 2024, ac fe'i ffurfiwyd drwy uno dwy [[etholaethau seneddol Cymru|etholaeth Senedd y Deyrnas Unedig]], sef [[Bangor Aberconwy (etholaeth seneddol)|Bangor Aberconwy]] ac [[Ynys Môn (etholaeth seneddol)|Ynys Môn]]. Bydd adolygiad arall o'r ffiniau cyn etholiad 2030. == Ffiniau == Cadarnhawyd yr enw a'r ffiniau Cymraeg yn unig yn argymhellion terfynol y comisiwn ym mis Mawrth 2025.<ref>{{Cite web |last=Price |first=Emily |date=2025-03-11 |title=New Senedd ‘super constituencies’ confirmed |url=https://nation.cymru/news/new-senedd-super-constituencies-confirmed/ |access-date=2025-03-11 |website=[[Nation.Cymru]] |language=en-GB }}</ref> Mae'n cynnwys [[Ynys Môn]] gyfan, a rhannau o [[Conwy (sir)|Fwrdeistref Sirol Conwy]], [[Sir Ddinbych]] a [[Gwynedd]] yng [[Gogledd Cymru|Ngogledd Cymru]]. Mae'r etholaeth i'w sefydlu erbyn 2026, yn dilyn pasio Deddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) 2024. Y ddeddf hon sy'n dod a'r newidiadau i rym, fel ag i greu 16 "uwch-etholaeth" mwy, gan uno 32 [[etholaethau seneddol Cymru|etholaeth Senedd y DU yng Nghymru]], a defnyddio system bleidleisio newydd sy'n gwbl gyfrannol, gyda phob etholaeth yn ethol chwe [[Aelod o'r Senedd]] (ASau) yn hytrach nag un fel a wnaed yn y gorffennol.<ref name=":0">{{Cite news |last=Hayward |first=Will |date=2024-09-02 |title=The full details of Wales' 16 new constituencies for Senedd elections |url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/every-new-constituency-proposed-wales-29853759 |access-date=2025-02-28 |work=[[Wales Online]] |language=en }}</ref> Mae Ynys Môn fel arfer yn cael ei thrin yn arbennig o ran ffiniau etholaethau, gan ei bod yn Ynys, ond roedd yn rhaid ei chyfuno gydag ardaloedd o siroedd eraill o dan y drefn newydd.<ref name=":1">{{Cite web|title=Bangor-Conwy-Môn|url=https://golwg.360.cymru/cylchgrawn/2192272-bangor-conwy|website=Golwg360|date=2026-02-24|access-date=2026-03-02|language=cy}}</ref> == Etholiadau == === Etholiad 2026 === {{Dechrau bocs etholiad| |teitl= [[Etholiad 2026 y Senedd]]: Bangor Gwynedd Môn}} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Blaid Geidwadol (DU) |ymgeisydd = <nowiki/> # [[Janet Finch-Saunders]] # [[Harry Saville]]<ref name=":1" /> # Martin Peet # Sam Cotton # David Ashworth # Lucinda Samuel |pleidleisiau = |canran = |newid = }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Plaid Gomiwnyddol Prydain |ymgeisydd = <nowiki/> [[Jaime Fitter]]<ref>https://morningstaronline.co.uk/article/welsh-communists-launch-senedd-election-manifesto</ref> |pleidleisiau = |canran = |newid = }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Plaid Cymru |ymgeisydd = <nowiki/> # [[Rhun ap Iorwerth]] # [[Mair Rowlands (gwleidydd)|Mair Rowlands]] # [[Elfed Williams]] # Dyfed Jones<ref>{{cite news |url=https://golwg.360.cymru/newyddion/2178026-rhun-iorwerth-rhestr-plaid-mangor-aberconwy |title=Rhun ap Iorwerth ar ben rhestr Plaid ym Mangor Aberconwy Môn |work=[[Golwg360]] |date=2025-06-27 |access-date=2026-01-10 }}</ref> # Nia Clwyd Owen # Vivek Thuppil # Lisa Elfyn Butler # Beca Roberts |pleidleisiau = |canran = |newid = }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Democratiaid Rhyddfrydol |ymgeisydd = <nowiki/> # Leena Sarah Farhart<ref name=":1" /> # David McBride # Mark Rosenthal # Rob Atenstaedt # Sarah Jackson # Preben Vangberg<ref>{{cite web |url=https://www.demrhydd.cymru/bangor-conwy-mon |title=Bangor Conwy Môn |publisher=[[Welsh Liberal Democrats]] |date= |access-date=2026-01-08 }}</ref> |pleidleisiau = |canran = |newid = }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Plaid Werdd Cymru a Lloegr |ymgeisydd = <nowiki/> #[[Tomos Barlow]]<ref name=":1" /> #Linda Rogers #Nick Bounds #Francis Cookson #Vanessa Hall #David Bunker |pleidleisiau = |canran = |newid = }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Heritage (plaid wleidyddol) |ymgeisydd = <nowiki/> [[Mark Edwards]] |pleidleisiau = |canran = |newid = }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Blaid Lafur (DU) |ymgeisydd = <nowiki/> # [[Joanna Stallard]]<ref>{{cite web |url=https://labourlist.org/2025/12/senedd-elections-2026-welsh-labour-party-candidates-who-my-local/ |title=Senedd elections 2026: Who are Welsh Labour’s candidates? |trans-title=Etholiadau Senedd 2026: Pwy sy'n ymgeiswyr Llafur Cymru? |first=Daniel |last=Green |work=[[LabourList]] |date=2025-12-02 |access-date=2026-01-06 }}</ref> # Emily Owen <ref name=":1" /> # Margaret Lewis # Rebecca Gibbons # Huw Vaughan Jones # Natasha Jose |pleidleisiau = |canran = |newid = }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Y Blaid Lafur Sosialaidd (DU) |ymgeisydd = Kathrine Jones |pleidleisiau = |canran = |newid = }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Reform UK |ymgeisydd = <nowiki/> # Helen Jenner<ref name="Wales Online 2026-03-25">{{cite news |url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/reform-wales-publishes-full-list-33661202 |title=Reform Wales publishes full list of candidates for the Welsh Senedd election |first=Lucy |last=John |work=[[Wales Online]] |date=2026-03-25 |access-date=2026-03-25 |language=en }}</ref> # Thomas Clarke # Richard John Jones # Andrew Winston-Jones # Craig Jones # David Wyn Thomas<ref name="Golwg 2026-03-26">{{cite news |url=https://golwg.360.cymru/newyddion/2194366-reformwyr-cymru |title=Pwy ydi Reformwyr Cymru? |first=Rhys |last=Owen |work=[[Golwg]] |date=2026-03-26 |access-date=2026-03-26 |language=cy }}</ref> |pleidleisiau = |canran = |newid = }} {{Bocs ymgeisydd etholiad gyda dolen plaid| |plaid = Official Monster Raving Loony Party |ymgeisydd = Sir Grumpus L Shorticus |pleidleisiau = |canran = |newid = }} {{Diwedd bocs etholiad}} == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} {{Etholaethau Senedd Cymru 2026}} [[Categori:Etholaethau Senedd Cymru 2026]] qakvv4kofmq46wrxd8dgx8v8scsgf8t Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26 0 554017 14891688 14891588 2026-05-09T13:48:40Z Lloyd Jones Cymru 94837 /* Y Bencampwriaeth */ 14891688 wikitext text/x-wiki {{Tymor presennol}} {{Gwybodlen EFL <!-- Y Bencampwriaeth --> | promoted1 = [[Coventry City F.C.|Coventry City]]<br>[[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]]<br>TBD | relegated1 = [[Oxford United F.C.|Rhydychen]]<br>[[Leicester City F.C.|Caerlŷr]]<br>[[Sheffield Wednesday F.C.|Sheffield Wednesday]] | topscorer1 = {{baner|SVN}} [[Žan Vipotnik]] (23) <!-- Cynghrair Un--> | promoted2 = [[Lincoln City F.C.|Lincoln City]]<br>[[C.P.D. Dinas Caerdydd|Dinas Caerdydd]]<br>TBD | relegated2 = [[Exeter City F.C.|Caerwysg]]<br>[[Rotherham United F.C.|Rotherham United]]<br>[[Port Vale F.C.|Port Vale]]<br>[[Northampton Town F.C.|Northampton Town]] | topscorer2 = {{baner|ENG}} [[Dom Ballard]] (23) <!-- Cynghrair Dau--> | promoted3 = [[Milton Keynes Dons F.C.|Milton Keynes Dons]]<br>[[Bromley F.C.|Bromley]]<br>[[Cambridge United F.C.|Caergrawnt]]<br>TBD | relegated3 = [[Harrogate Town A.F.C.|Harrogate Town]]<br>[[Barrow A.F.C.|Barrow]] | topscorer3 = {{baner|IRL}} [[Aaron Drinan]] (22) <!-- Gwaelod --> | prevseason = [[Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2024–25|2024–25]] | nextseason = ''[[Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2026–27|2026–27]]'' }} '''Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26''' yw 127ain tymor y [[Cynghrair Pêl-droed Lloegr]] (EFL). Yn ystod y tymor hwn, roedd pedwar thîm o [[Cymru|Gymru]]'n cymryd rhan: [[C.P.D. Dinas Abertawe|Dinas Abertawe]] a [[C.P.D. Wrecsam|Wrecsam]] yn [[#Y Bencampwriaeth|y Bencampwriaeth]], [[C.P.D. Dinas Caerdydd|Dinas Caerdydd]] yng [[#Cynghrair Un|Nghyngrair Un]] a [[C.P.D. Sir Casnewydd|Sir Casnewydd]] yng [[#Cynghrair Dau|Gynghrair Dau]]. ==Dyrchafiad a disgyn== {{col-begin}} {{col-3}} ===O'r Uwch Gynghrair=== ; Disgyn i'r [[Y Bencampwriaeth (pêl-droed)|Bencampwriaeth]] * [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] * [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] * [[Southampton F.C.|Southampton]] ===O'r Bencampwriaeth=== ; Dyrchafiad i'r [[Uwch Gynghrair Lloegr|Uwch Gynghrair]] * [[Leeds United F.C.|Leeds United]] * [[Burnley F.C.|Burnley]] * [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] ; Disgyn i [[Cynghrair Un|Gynghrair Un]] * [[Luton Town F.C.|Luton Town]] * [[Plymouth Argyle F.C.|Plymouth Argyle]] * [[C.P.D. Dinas Caerdydd|Dinas Caerdydd]] {{col-3}} ===O Gynghrair Un=== ; Dyrchafiad i'r [[Y Bencampwriaeth (pêl-droed)|Bencampwriaeth]] * [[Birmingham City F.C.|Birmingham City]] * [[C.P.D. Wrecsam|Wrecsam]] * [[Charlton Athletic F.C.|Charlton Athletic]] ; Disgyn i [[Cynghrair Dau|Gynghrair Dau]] * [[Crawley Town F.C.|Crawley Town]] * [[Bristol Rovers F.C.|Bristol Rovers]] * [[Cambridge United F.C.|Cambridge United]] * [[Shrewsbury Town F.C.|Amwythig]] {{col-3}} ===O Gynghrair Dau=== ; Dyrchafiad i [[Cynghrair Un|Gynghrair Un]] * [[Doncaster Rovers F.C.|Doncaster Rovers]] * [[Port Vale F.C.|Port Vale]] * [[Bradford City A.F.C.|Bradford City]] * [[AFC Wimbledon]] ; Disgyn i'r [[Cynghrair Cenedlaethol|Gynghrair Cenedlaethol]] * [[Carlisle United F.C.|Carlisle United]] * [[Morecambe F.C.|Morecambe]] ===O'r Gynghrair Cenedlaethol=== ; Dyrchafiad i [[Cynghrair Dau|Cynghrair Dau]] * [[Barnet F.C.|Barnet]] * [[Oldham Athletic A.F.C.|Oldham Athletic]] {{col-end}} ==Y Bencampwriaeth== {{Prif|Y Bencampwriaeth 2025–26}} ===Timau=== {| class="wikitable sortable" ! Clwb ! Dinas ! Stadiwm ! Yn dal |- | [[Birmingham City F.C.|Birmingham City]] | [[Birmingham]] {{small|([[Bordesley, Birmingham|Bordesley]])}} | [[Stadiwm Sant Andreas]] | align="center"| 29,409 |- | [[Blackburn Rovers F.C.|Blackburn Rovers]] | [[Blackburn]] | [[Parc Ewood]] | align="center"|31,367 |- | [[Bristol City F.C.|Bryste]] | [[Bryste]] {{small|([[Ashton Gate]])}} | [[Ashton Gate (stadiwm)|Ashton Gate]] | align="center"|26,462 |- | [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] | [[Caerlŷr]] | [[Stadiwm King Power]] | align="center"| 32,259 |- | [[Charlton Athletic F.C.|Charlton Athletic]] | [[Llundain]] {{small|([[Charlton, Llundain|Charlton]])}} | [[The Valley (stadiwm)|The Valley]] | align="center"| 27,111 |- | [[Coventry City F.C.|Coventry City]] | [[Coventry]] | {{nowrap|[[Coventry Building Society Arena]]}} | align="center"| 32,609 |- | [[Derby County F.C.|Derby County]] | [[Derby]] | [[Stadiwm Parc Balchder]] |align="center"|32,926 |- | [[C.P.D. Dinas Abertawe|Dinas Abertawe]] | [[Abertawe]] {{small|([[Glandŵr]])}} | [[Stadiwm Swansea.com]] | align="center" | 21,088 |- | [[Hull City A.F.C.|Hull City]] | [[Kingston upon Hull]] | [[Stadiwm MKM]] |align="center"|25,586 |- | [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] | [[Ipswich]] | [[Portman Road]] | align="center"| 30,056 |- | [[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]] | [[Middlesbrough]] {{small|([[Middlehaven]])}} | [[Stadiwm Glan yr Afon]] |align="center"|34,742 |- | [[Millwall F.C.|Millwall]] | [[Llundain]] {{small|([[Bermondsey]])}} | [[The Den]] | align="center"| 20,146 |- | [[Norwich City F.C.|Norwich City]] | [[Norwich]] | [[Carrow Road]] | align="center"| 27,359 |- | [[Portsmouth F.C.|Portsmouth]] | [[Portsmouth]] | [[Parc Fratton]] | align="center"| 20,899 |- | [[Preston North End F.C.|Preston North End]] | [[Preston]] {{small|([[Deepdale, Preston|Deepdale]])}} | [[Deepdale]] |align="center"|23,408 |- | [[Queens Park Rangers F.C.|Queens Park Rangers]] | [[Llundain]] {{small|([[Shepherd's Bush]])}} | [[Loftus Road]] | align="center"| 18,439 |- | [[Oxford United F.C.|Rhydychen]] | [[Rhydychen]] ({{small|[[Littlemore]])}} | [[Stadiwm Kassam]] | align="center"| 12,500 |- | [[Sheffield United F.C.|Sheffield United]] | [[Sheffield]] {{small|([[Highfield, Sheffield|Highfield]])}} | [[Bramall Lane]] | align="center"| 32,050 |- | [[Sheffield Wednesday F.C.|Sheffield Wednesday]] | [[Sheffield]] {{small|([[Hillsborough, Sheffield|Hillsborough]])}} | [[Stadiwm Hillsborough]] | align="center"| 39,732 |- | [[Southampton F.C.|Southampton]] | [[Southampton]] | [[Stadiwm Santes Fair]] | align="center" |32,384 |- | [[Stoke City F.C.|Stoke City]] | [[Stoke-on-Trent]] | [[Stadiwm bet365]] | align="center"| 30,089 |- | [[Watford F.C.|Watford]] | [[Watford]] | [[Vicarage Road]] | align="center" | 22,200 |- | [[West Bromwich Albion F.C.|West Bromwich Albion]] | [[West Bromwich]] | [[The Hawthorns]] | align="center"| 26,850 |- | [[C.P.D. Wrecsam|Wrecsam]] | [[Wrecsam]] | [[Y Cae Ras]] | align="center"| 10,771 |} ===Tabl cynghrair=== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://www.efl.com/competitions/efl-championship Cynghrair Pêl-droed Lloegr] <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=PL |result2=PL |result3=POSF |result4=POSF |result5=POSF |result6=POSF |result22=REL |result23=REL |result24=REL <!--Update team positions here--> |team_order = COV, IPS, MIL, SOU, MID, HUL, WRX, DER, NOR, BIR, SWA, BRC, SHU, PNE, QPR, WAT, STO, POR, CHA, BLB, WBA, OXF, LEI, SHW <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter).--> |update=complete |win_BIR=17|draw_BIR=13|loss_BIR=16|gf_BIR=57|ga_BIR=56<!-- Birmingham City --> |win_BLB=13|draw_BLB=13|loss_BLB=20|gf_BLB=42|ga_BLB=56<!-- Blackburn Rovers --> |win_BRC=17|draw_BRC=11|loss_BRC=18|gf_BRC=59|ga_BRC=59<!-- Bristol City --> |win_CHA=13|draw_CHA=14|loss_CHA=19|gf_CHA=44|ga_CHA=58<!-- Charlton Athletic --> |win_COV=28|draw_COV=11|loss_COV=7 |gf_COV=97|ga_COV=45<!-- Coventry City --> |win_DER=20|draw_DER=9 |loss_DER=17|gf_DER=67|ga_DER=59<!-- Derby County --> |win_HUL=21|draw_HUL=10|loss_HUL=15|gf_HUL=70|ga_HUL=66<!-- Hull City --> |win_IPS=23|draw_IPS=15|loss_IPS=8 |gf_IPS=80|ga_IPS=47<!-- Ipswich Town --> |win_LEI=12|draw_LEI=16|loss_LEI=18|gf_LEI=58|ga_LEI=68<!-- Leicester City --> |win_MID=22|draw_MID=14|loss_MID=10|gf_MID=72|ga_MID=47<!-- Middlesbrough --> |win_MIL=24|draw_MIL=11|loss_MIL=11|gf_MIL=64|ga_MIL=49<!-- Millwall --> |win_NOR=19|draw_NOR=8 |loss_NOR=19|gf_NOR=63|ga_NOR=56<!-- Norwich City --> |win_OXF=11|draw_OXF=14|loss_OXF=21|gf_OXF=45|ga_OXF=59<!-- Oxford United --> |win_PNE=15|draw_PNE=15|loss_PNE=16|gf_PNE=55|ga_PNE=62<!-- Preston North End --> |win_POR=14|draw_POR=13|loss_POR=19|gf_POR=49|ga_POR=64<!-- Portsmouth --> |win_QPR=16|draw_QPR=10|loss_QPR=20|gf_QPR=61|ga_QPR=73<!-- Queens Park Rangers --> |win_SHU=18|draw_SHU=6 |loss_SHU=22|gf_SHU=66|ga_SHU=66<!-- Sheffield United --> |win_SHW=2 |draw_SHW=12|loss_SHW=32|gf_SHW=29|ga_SHW=89<!-- Sheffield Wednesday --> |win_SOU=22|draw_SOU=14|loss_SOU=10|gf_SOU=82|ga_SOU=56<!-- Southampton --> |win_STO=15|draw_STO=10|loss_STO=21|gf_STO=51|ga_STO=56<!-- Stoke City --> |win_SWA=18|draw_SWA=10|loss_SWA=18|gf_SWA=57|ga_SWA=59<!-- Swansea City --> |win_WAT=14|draw_WAT=15|loss_WAT=17|gf_WAT=53|ga_WAT=65<!-- Watford --> |win_WBA=13|draw_WBA=14|loss_WBA=19|gf_WBA=48|ga_WBA=58<!-- West Bromwich Albion --> |win_WRX=19|draw_WRX=14|loss_WRX=13|gf_WRX=69|ga_WRX=65<!-- Wrexham --> |hth_SHW = Cafodd Sheffield Wednesday 12 pwynt ar 24 Hydref 2025 eu tynnu o'r gêm oherwydd ffeilio am weinyddiaeth.<ref>{{cite web |url=https://www.skysports.com/football/news/11688/13456407/sheffield-wednesday-championship-club-file-for-administration|publisher=[[Chwaraeon Sky]] |language=en |date=24 Hydref 2025 |access-date=24 Hydref 2025 |title=Sheffield Wednesday: Championship club file for administration}}</ref> Cafodd chwe phwynt arall eu didynnu ganddynt ar 1 Rhagfyr 2025 am fethu â chyflawni rhwymedigaethau talu.<ref>{{cite news |url= https://www.skysports.com/football/news/11095/13477838/sheffield-wednesday-handed-further-six-point-deduction-for-breaching-efl-regulations-after-going-into-administration|work=[[Chwaraeon Sky]] |language=en |date=1 Rhagfyr 2025 |access-date=1 Rhagfyr 2025 |title=Sheffield Wednesday handed further six-point deduction for breaching EFL regulations after going into administration}}</ref> |adjust_points_SHW = -18 |hth_LEI = Cafodd [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] chwe phwynt eu tynnu ar 5 Chwefror 2026 oherwydd torri'r [[Rheolau Elw a Chynaliadwyedd]] (PSR).<ref>{{cite news |url=https://www.efl.com/news/2026/february/05/premier-league-commission---/|work=[[Cynghrair Pêl-droed Lloegr|EFL]] |language=en |date=5 Chwefror 2026 |access-date=5 Chwefror 2026 |title=Premier League Commission – Leicester City Football Club}}</ref> |adjust_points_LEI = -6 |hth_WBA = Cafodd [[West Bromwich Albion City F.C.|West Bromwich Albion]] dau bwynt eu tynnu ar 24 Ebrill 2026 oherwydd torri'r [[Rheolau Elw a Chynaliadwyedd]] (PSR).<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/c70528784kjo |publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]] |work=[[BBC Chwaraeon]] |last=Wheeler |first=Dan |language=en |date=24 Ebrill 2026 |access-date=24 Ebrill 2026 |title=West Brom docked two points for financial breaches |trans-title=West Brom yn colli dau bwynt am dorriadau ariannol}}</ref> |adjust_points_WBA = -2 |status_COV=CP |status_IPS=P |status_OXF=R |status_LEI=R |status_SHW=R <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_BIR=[[Birmingham City F.C.|Birmingham City]] |name_BLB=[[Blackburn Rovers F.C.|Blackburn Rovers]] |name_BRC=[[Bristol City F.C.|Bryste]] |name_CHA=[[Charlton Athletic F.C.|Charlton Athletic]] |name_COV=[[Coventry City F.C.|Coventry City]] |name_DER=[[Derby County F.C.|Derby County]] |name_HUL=[[Hull City A.F.C.|Hull City]] |name_IPS=[[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] |name_LEI=[[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] |name_MID=[[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]] |name_MIL=[[Millwall F.C.|Millwall]] |name_NOR=[[Norwich City F.C.|Norwich City]] |name_OXF=[[Oxford United F.C.|Rhydychen]] |name_POR=[[Portsmouth F.C.|Portsmouth]] |name_PNE=[[Preston North End F.C.|Preston North End]] |name_QPR=[[Queens Park Rangers F.C.|Queens Park Rangers]] |name_SHU=[[Sheffield United F.C.|Sheffield United]] |name_SHW=[[Sheffield Wednesday F.C.|Sheffield Wednesday]] |name_SOU=[[Southampton F.C.|Southampton]] |name_STO=[[Stoke City F.C.|Stoke City]] |name_SWA=[[C.P.D. Dinas Abertawe|Dinas Abertawe]] |name_WAT=[[Watford F.C.|Watford]] |name_WBA=[[West Bromwich Albion F.C.|West Bromwich Albion]] |name_WRX=[[C.P.D. Wrecsam|Wrecsam]] <!--Team status--> |status_text_C=Pencampwyr |status_text_O=Enillydd y gemau ail gyfle |status_text_P=Dyrchafa |status_text_R=Disgynnodd |status_text_X=Wedi'i warantu o leiaf man gêm ail gyfle, ond gellir ei hyrwyddo'n uniongyrchol yn uniongyrchol <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules = 1) Pwyntiau; 2) Gwahaniaeth nod; 3) Nifer y goliau a sgoriwyd; 4) Canlyniadau pen-i-ben; 5) Yn ennill; 6) nodau i ffwrdd; 7) Pwyntiau cosb (sec 9.5); 8) Nifer y troseddau anfon 12 pwynt; 9) Cyfle cyfartal (dim ond os oes angen i benderfynu ar ddyrchafiad / diarddeliad)<ref name="EFL Regulationsb23-24">{{cite web|title=EFL Regulations Section 3 – The League; subsection 9 – Method of Determining League Positions|url=https://www.efl.com/governance/regulations#heading-method-of-determining-league-positions/|website=[[Cynghrair Pêl-droed Lloegr]]|access-date=8 Mehefin 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530171741/https://www.efl.com/governance/regulations/#heading-method-of-determining-league-positions/|archive-date=30 Mai 2024|url-status=live|lang=en}}</ref> <!--Qualification and relegation column definitions--> |res_col_header=PQR |col_PL=green1 |text_PL=Dyrchafiad i'r {{nowrap|[[Uwch Gynghrair Lloegr|Uwch Gynghrair]]}} |col_POSF=yellow1|text_POSF=Cymhwyso ar gyfer [[Gemau ail gyfle Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26#Y Bencampwriaeth|gemau ail gyfle'r Bencampwriaeth]] |col_REL=red1 |text_REL=Disgyn i {{nowrap|[[Cynghrair Un|Gynghrair Un]]}} }}</onlyinclude> ===Canlyniadau=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://www.efl.com/competitions/efl-championship/ Cynghrair Pêl-droed Lloegr] | update = complete | a_note = yes | matches_style = FBR |team1=BIR |team2=BLA |team3=BRI |team4=LEI |team5=CHA |team6=COV |team7=DER |team8=SWA |team9=HUL |team10=IPS |team11=MID |team12=MIL |team13=NOR |team14=OXF |team15=POR |team16=PNE |team17=QPR |team18=SHU |team19=SHW |team20=SOU |team21=STO |team22=WAT |team23=WBA |team24=WRX | name_BIR = [[Birmingham City F.C.|Birmingham City]] | name_BLA = [[Blackburn Rovers F.C.|Blackburn Rovers]] | name_BRI = [[Bristol City F.C.|Bryste]] | name_LEI = [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] | name_CHA = [[Charlton Athletic F.C.|Charlton Athletic]] | name_COV = [[Coventry City F.C.|Coventry City]] | name_DER = [[Derby County F.C.|Derby County]] | name_SWA = [[C.P.D. Dinas Abertawe|Dinas Abertawe]] | name_HUL = [[Hull City A.F.C.|Hull City]] | name_IPS = [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] | name_MID = [[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]] | name_MIL = [[Millwall F.C.|Millwall]] | name_NOR = [[Norwich City F.C.|Norwich City]] | name_POR = [[Portsmouth F.C.|Portsmouth]] | name_PNE = [[Preston North End F.C.|Preston North End]] | name_QPR = [[Queens Park Rangers F.C.|Queens Park Rangers]] | name_OXF = [[Oxford United F.C.|Rhydychen]] | name_SHU = [[Sheffield United F.C.|Sheffield United]] | name_SHW = [[Sheffield Wednesday F.C.|Sheffield Wednesday]] | name_SOU = [[Southampton F.C.|Southampton]] | name_STO = [[Stoke City F.C.|Stoke City]] | name_WAT = [[Watford F.C.|Watford]] | name_WBA = [[West Bromwich Albion F.C.|West Brom]] | name_WRX = [[C.P.D. Wrecsam|Wrecsam]] | match_BIR_BLA = 0-1 | match_BIR_BRI = 2-1 | match_BIR_CHA = 1–1 | match_BIR_COV = 3–2 | match_BIR_DER = 1–1 | match_BIR_HUL = 2–3 | match_BIR_IPS = 1–1 | match_BIR_LEI = 2–1 | match_BIR_MID = 1–3 | match_BIR_MIL = 4–0 | match_BIR_NOR = 4–1 | match_BIR_OXF = 1–0 | match_BIR_PNE = 2–1 | match_BIR_POR = 4–0 | match_BIR_QPR = 1–0 | match_BIR_SHU = 1–1 | match_BIR_SHW = 2–2 | match_BIR_SOU = 1–1 | match_BIR_STO = 1–1 | match_BIR_SWA = 1–0 | match_BIR_WAT = 2–1 | match_BIR_WBA = 0-0 | match_BIR_WRX = 2–0 | match_BLA_BIR = 1–2 | match_BLA_BRI = 1–2 | match_BLA_CHA = 2–2 | match_BLA_COV = 1–1 | match_BLA_DER = 1–2 | match_BLA_HUL = 0–1 | match_BLA_IPS = 1–1 | match_BLA_LEI = 0-1 | match_BLA_MID = 0–0 | match_BLA_MIL = 2–0 | match_BLA_NOR = 0–2 | match_BLA_OXF = 1–1 | match_BLA_POR = 1-1 | match_BLA_PNE = 1-0 | match_BLA_QPR = 0–1 | match_BLA_SHU = 1–3 | match_BLA_SHW = 1–0 | match_BLA_SOU = 2–1 | match_BLA_STO = 1–1 | match_BLA_SWA = 1–2 | match_BLA_WAT = 1–1 | match_BLA_WBA = 0-0 | match_BLA_WRX = 0–2 | match_BRI_BIR = 1–0 | match_BRI_BLA = 0–1 | match_BRI_CHA = 0–0 | match_BRI_COV = 0-2 | match_BRI_DER = 0–5 | match_BRI_HUL = 4–2 | match_BRI_IPS = 1–1 | match_BRI_LEI = 2–2 | match_BRI_MID = 2–0 | match_BRI_MIL = 0–1 | match_BRI_NOR = 2–4 | match_BRI_OXF = 1–3 | match_BRI_POR = 5–0 | match_BRI_PNE = 0–2 | match_BRI_QPR = 1–2 | match_BRI_SHU = 1-0 | match_BRI_SHW = 2–0 | match_BRI_SOU = 3–1 | match_BRI_STO = 2-0 | match_BRI_SWA = 3–0 | match_BRI_WAT = 1–2 | match_BRI_WBA = 0–1 | match_BRI_WRX = 2–2 | match_CHA_BIR = 1-0 | match_CHA_BLA = 3–0 | match_CHA_BRI = 1–2 | match_CHA_COV = 1–1 | match_CHA_DER = 1–2 | match_CHA_HUL = 2–1 | match_CHA_IPS = 1–2 | match_CHA_LEI = 0–1 | match_CHA_MID = 1–2 | match_CHA_MIL = [[Darbi De Llundain|1–1]] | match_CHA_NOR = 0–1 | match_CHA_OXF = 1–0 | match_CHA_POR = 1–3 | match_CHA_PNE = 1–2 | match_CHA_QPR = [[Darbïau Llundain|0–0]] | match_CHA_SHU = 1–0 | match_CHA_SHW = 2–1 | match_CHA_SOU = 1–5 | match_CHA_STO = 1-0 | match_CHA_SWA = 1–1 | match_CHA_WAT = 1–0 | match_CHA_WBA = 1–0 | match_CHA_WRX = 0–1 | match_COV_BIR = 3–0 | match_COV_BLA = 2–0 | match_COV_BRI = 1–0 | match_COV_CHA = 3–1 | match_COV_DER = 3–2 | match_COV_HUL = 0–0 | match_COV_IPS = 0–2 | match_COV_LEI = [[Darbi M69|2–1]] | match_COV_MID = 3–1 | match_COV_MIL = 2–1 | match_COV_NOR = 1–1 | match_COV_OXF = 0–0 | match_COV_PNE = 3–0 | match_COV_POR = 5–1 | match_COV_QPR = 7–1 | match_COV_SHU = 3–1 | match_COV_SHW = 0–0 | match_COV_SOU = 1–2 | match_COV_STO = 2–1 | match_COV_SWA = 1–0 | match_COV_WAT = 3–1 | match_COV_WBA = 3–2 | match_COV_WRX = 3–1 | match_DER_BIR = 1–0 | match_DER_BLA = 3–1 | match_DER_BRI = 1–1 | match_DER_CHA = 1–1 | match_DER_COV = 3–5 | match_DER_HUL = 2–1 | match_DER_IPS = 1–2 | match_DER_LEI = [[Cystadleuaeth Derby County F.C.–Leicester City F.C.|1–3]] | match_DER_MID = 1–0 | match_DER_MIL = 1–1 | match_DER_NOR = 1–0 | match_DER_OXF = 1–0 | match_DER_POR = 1–1 | match_DER_PNE = 0–1 | match_DER_QPR = 1–0 | match_DER_SHU = 1-2 | match_DER_SHW = 2-1 | match_DER_SOU = 1–1 | match_DER_STO = 2-0 | match_DER_SWA = 2–0 | match_DER_WAT = 2–3 | match_DER_WBA = 1–1 | match_DER_WRX = 1–2 | match_HUL_BIR = 1–1 | match_HUL_BLA = 0–3 | match_HUL_BRI = 2–3 | match_HUL_CHA = 1–1 | match_HUL_COV = 0–0 | match_HUL_DER = 4–2 | match_HUL_IPS = 0–2 | match_HUL_LEI = 2–1 | match_HUL_MID = 1–4 | match_HUL_MIL = 1-3 | match_HUL_NOR = 2-1 | match_HUL_OXF = 3–2 | match_HUL_POR = 3–2 | match_HUL_PNE = 2–2 | match_HUL_QPR = 1-3 | match_HUL_SHU = 1–0 | match_HUL_SHW = 3–1 | match_HUL_SOU = 3–1 | match_HUL_STO = 0–1 | match_HUL_SWA = 2–1 | match_HUL_WAT = 0–0 | match_HUL_WBA = 1–0 | match_HUL_WRX = 2–0 | match_IPS_BIR = 2-1 | match_IPS_BLA = 3–0 | match_IPS_BRI = 2–0 | match_IPS_CHA = 0–3 | match_IPS_COV = 3–0 | match_IPS_DER = 2–2 | match_IPS_HUL = 1–0 | match_IPS_LEI = 1-1 | match_IPS_MID = 2–2 | match_IPS_MIL = 1-1 | match_IPS_NOR = [[Darbi Dwyrain Anglia|3–1]] | match_IPS_OXF = 2–1 | match_IPS_POR = 2–1 | match_IPS_QPR = 3-0 | match_IPS_PNE = 1–1 | match_IPS_SHU = 5–0 | match_IPS_SHW = 3–1 | match_IPS_SOU = 1–1 | match_IPS_STO = 1–0 | match_IPS_SWA = 3–0 | match_IPS_WAT = 1–1 | match_IPS_WBA = 1–0 | match_IPS_WRX = 0–0 | match_LEI_BIR = 2–0 | match_LEI_BLA = 0–2 | match_LEI_BRI = 2–0 | match_LEI_CHA = 0–2 | match_LEI_COV = [[Darbi M69|0–0]] | match_LEI_DER = [[Chstadleuaeth Derby County F.C.–Leicester City F.C.|2–1]] | match_LEI_HUL = 2–2 | match_LEI_IPS = 3–1 | match_LEI_MIL = 1–1 | match_LEI_MID = 1–1 | match_LEI_NOR = 0–2 | match_LEI_OXF = 1–2 | match_LEI_POR = 1–1 | match_LEI_PNE = 2–2 | match_LEI_QPR = 1–3 | match_LEI_SHU = 2–3 | match_LEI_SHW = 2–1 | match_LEI_SOU = 3-4 | match_LEI_STO = 2–1 | match_LEI_SWA = 0–1 | match_LEI_WAT = 1–2 | match_LEI_WBA = 2–1 | match_LEI_WRX = 1–1 | match_MID_BIR = 2–1 | match_MID_BLA = 0–0 | match_MID_BRI = 1–1 | match_MID_CHA = 0–1 | match_MID_COV = 2–4 | match_MID_DER = 2–1 | match_MID_HUL = 0–1 | match_MID_IPS = 2–1 | match_MID_LEI = 1–1 | match_MID_MIL = 1–2 | match_MID_NOR = 1–0 | match_MID_OXF = 0-0 | match_MID_POR = 0–1 | match_MID_PNE = 4–0 | match_MID_QPR = 3–1 | match_MID_SHU = 1–0 | match_MID_SHW = 1–0 | match_MID_SOU = 4–0 | match_MID_STO = 0–0 | match_MID_SWA = 1–0 | match_MID_WAT = 5–1 | match_MID_WBA = 2–1 | match_MID_WRX = 1–1 | match_MIL_BIR = 3–0 | match_MIL_BLA = 1-2 | match_MIL_BRI = 2–1 | match_MIL_CHA = [[Darbi De Llundain|4–0]] | match_MIL_COV = 0–4 | match_MIL_DER = 1–0 | match_MIL_HUL = 1–3 | match_MIL_IPS = 0–0 | match_MIL_LEI = 1–0 | match_MIL_MID = 0–3 | match_MIL_NOR = 1-2 | match_MIL_OXF = 2-0 | match_MIL_POR = 1-3 | match_MIL_PNE = 1–1 | match_MIL_QPR = [[Darbïau Llundain|2–0]] | match_MIL_SHU = 1–1 | match_MIL_SHW = 1–0 | match_MIL_SOU = 3–2 | match_MIL_STO = 2–0 | match_MIL_SWA = 2–1 | match_MIL_WAT = 1–0 | match_MIL_WBA = 3–0 | match_MIL_WRX = 0–2 | match_NOR_BIR = 1-2 | match_NOR_BLA = 2–0 | match_NOR_BRI = 0–1 | match_NOR_CHA = 1–0 | match_NOR_COV = 2–1 | match_NOR_DER = 2–1 | match_NOR_HUL = 0–2 | match_NOR_IPS = [[Darbi Dwyrain Anglia|0–2]] | match_NOR_LEI = 1–2 | match_NOR_MID = 1–2 | match_NOR_MIL = 1–2 | match_NOR_OXF = 1–1 | match_NOR_POR = 1–1 | match_NOR_PNE = 2–0 | match_NOR_QPR = 3–1 | match_NOR_SHU = 2–1 | match_NOR_SHW = 2–0 | match_NOR_SOU = 2–1 | match_NOR_STO = 0–2 | match_NOR_SWA = 1-1 | match_NOR_WAT = 0–1 | match_NOR_WBA = 0–1 | match_NOR_WRX = 2–3 | match_OXF_BIR = 0–2 | match_OXF_BLA = 1–0 | match_OXF_BRI = 0–0 | match_OXF_CHA = 1–1 | match_OXF_COV = 2–2 | match_OXF_DER = 1–0 | match_OXF_HUL = 1-1 | match_OXF_IPS = 2–1 | match_OXF_LEI = 2–2 | match_OXF_MID = 1–1 | match_OXF_MIL = 2–2 | match_OXF_NOR = 0-3 | match_OXF_POR = 0–1 | match_OXF_PNE = 1–2 | match_OXF_QPR = 0–0 | match_OXF_SHU = 0–1 | match_OXF_SHW = 4-1 | match_OXF_SOU = 2–1 | match_OXF_STO = 0–3 | match_OXF_SWA = 0–1 | match_OXF_WAT = 2–0 | match_OXF_WBA = 2–1 | match_OXF_WRX = 0–1 | match_POR_BIR = 1-1 | match_POR_BLA = 2–1 | match_POR_BRI = 0–1 | match_POR_CHA = 2–1 | match_POR_COV = 1–2 | match_POR_DER = 0-1 | match_POR_HUL = 0–1 | match_POR_IPS = 2–0 | match_POR_LEI = 1–0 | match_POR_MID = 1–0 | match_POR_MIL = 3–1 | match_POR_NOR = 1–2 | match_POR_OXF = 2-2 | match_POR_PNE = 1–0 | match_POR_QPR = 1–1 | match_POR_SHU = 0–1 | match_POR_SHW = 0–2 | match_POR_SOU = [[Darbi Arfordir y De|1–1]] | match_POR_STO = 0–1 | match_POR_SWA = 1–2 | match_POR_WAT = 2–2 | match_POR_WBA = 3–0 | match_POR_WRX = 0–0 | match_PNE_BIR = 0–1 | match_PNE_BLA = 1–2 | match_PNE_BRI = 0–0 | match_PNE_CHA = 2–0 | match_PNE_COV = 1–1 | match_PNE_DER = 0–1 | match_PNE_HUL = 0–3 | match_PNE_IPS = 1–0 | match_PNE_LEI = 2–1 | match_PNE_MID = 2–2 | match_PNE_MIL = 0–2 | match_PNE_NOR = 1–1 | match_PNE_OXF = 1–3 | match_PNE_POR = 1–0 | match_PNE_QPR = 1-1 | match_PNE_SHU = 3–2 | match_PNE_SHW = 3–0 | match_PNE_SOU = 1-3 | match_PNE_STO = 3-1 | match_PNE_SWA = 2–1 | match_PNE_WAT = 2–2 | match_PNE_WBA = 0–2 | match_PNE_WRX = 1–1 | match_QPR_BIR = 2–1 | match_QPR_BLA = 1–3 | match_QPR_BRI = 0–0 | match_QPR_CHA = [[Darbïau Llundain|3–1]] | match_QPR_COV = 2–1 | match_QPR_DER = 2-3 | match_QPR_HUL = 3–2 | match_QPR_IPS = 1–4 | match_QPR_LEI = 4–1 | match_QPR_MID = 0-4 | match_QPR_MIL = [[Darbïau Llundain|1–2]] | match_QPR_NOR = 1–2 | match_QPR_OXF = 0–0 | match_QPR_POR = 6–1 | match_QPR_PNE = 1–1 | match_QPR_SHU = 0–2 | match_QPR_SHW = 3–0 | match_QPR_SOU = 1–2 | match_QPR_STO = 1–0 | match_QPR_SWA = 1–2 | match_QPR_WAT = 2–1 | match_QPR_WBA = 3–1 | match_QPR_WRX = 2–3 | match_SHU_BIR = 3–0 | match_SHU_BLA = 1–3 | match_SHU_BRI = 1–4 | match_SHU_CHA = 0–1 | match_SHU_COV = 1–2 | match_SHU_DER = 1–3 | match_SHU_HUL = 2–1 | match_SHU_IPS = 3–1 | match_SHU_LEI = 3–1 | match_SHU_MID = 1-2 | match_SHU_MIL = 0–1 | match_SHU_NOR = 1–1 | match_SHU_OXF = 3–1 | match_SHU_POR = 3–0 | match_SHU_PNE = 2-3 | match_SHU_QPR = 0–0 | match_SHU_STO = 4–0 | match_SHU_SHW = [[Darbi Sheffield|2–1]] | match_SHU_SOU = 1–2 | match_SHU_SWA = 3–3 | match_SHU_WAT = 1–0 | match_SHU_WBA = 1-1 | match_SHU_WRX = 1–2 | match_SHW_BIR = 0–2 | match_SHW_BLA = 0–0 | match_SHW_BRI = 0–3 | match_SHW_CHA = 1-1 | match_SHW_COV = 0–5 | match_SHW_DER = 0–3 | match_SHW_HUL = 2–2 | match_SHW_IPS = 0–2 | match_SHW_LEI = 1-1 | match_SHW_MID = 0–1 | match_SHW_MIL = 1–2 | match_SHW_NOR = 1–1 | match_SHW_OXF = 1–2 | match_SHW_POR = 0–1 | match_SHW_PNE = 2–3 | match_SHW_QPR = 1–1 | match_SHW_SHU = [[Darbi Sheffield|0–3]] | match_SHW_SOU = 1–3 | match_SHW_STO = 0–3 | match_SHW_SWA = 0–2 | match_SHW_WAT = 1–1 | match_SHW_WBA = 2-1 | match_SHW_WRX = 0–1 | match_SOU_BIR = 3–1 | match_SOU_BLA = 3–0 | match_SOU_BRI = 2–2 | match_SOU_CHA = 1-1 | match_SOU_COV = 1–1 | match_SOU_DER = 2–1 | match_SOU_HUL = 1–2 | match_SOU_IPS = 2–2 | match_SOU_LEI = 3–0 | match_SOU_MID = 1–1 | match_SOU_MIL = 0–0 | match_SOU_NOR = 1-0 | match_SOU_OXF = 2–0 | match_SOU_POR = [[Darbi Arfordir y De|0–0]] | match_SOU_PNE = 0–2 | match_SOU_QPR = 5–0 | match_SOU_SHU = 1–0 | match_SOU_SHW = 3–1 | match_SOU_STO = 1–2 | match_SOU_SWA = 0–0 | match_SOU_WAT = 1–0 | match_SOU_WBA = 3–2 | match_SOU_WRX = 2–1 | match_STO_BIR = 1–0 | match_STO_BLA = 1–1 | match_STO_BRI = 5–1 | match_STO_CHA = 3–0 | match_STO_COV = 0–1 | match_STO_DER = 3–1 | match_STO_HUL = 1–2 | match_STO_IPS = 3–3 | match_STO_LEI = 2-2 | match_STO_MID = 1–2 | match_STO_MIL = 1–3 | match_STO_NOR = 1–1 | match_STO_OXF = 2–1 | match_STO_POR = 1-3 | match_STO_PNE = 0–0 | match_STO_QPR = 0–0 | match_STO_SHU = 1–2 | match_STO_SHW = 2–0 | match_STO_SOU = 0–2 | match_STO_SWA = 2–1 | match_STO_WAT = 3–1 | match_STO_WBA = 0–1 | match_STO_WRX = 1–0 | match_SWA_BIR = 1–1 | match_SWA_BLA = 3–1 | match_SWA_BRI = 1-0 | match_SWA_CHA = 3-1 | match_SWA_COV = 0–3 | match_SWA_DER = 1–2 | match_SWA_HUL = 2–2 | match_SWA_IPS = 1–4 | match_SWA_LEI = 1–3 | match_SWA_MID = 2–2 | match_SWA_MIL = 1–1 | match_SWA_NOR = 2—1 | match_SWA_OXF = 2–0 | match_SWA_POR = 1–0 | match_SWA_PNE = 1–1 | match_SWA_QPR = 0–1 | match_SWA_SHU = 1–0 | match_SWA_SHW = 4–0 | match_SWA_SOU = 1–2 | match_SWA_STO = 2-0 | match_SWA_WAT = 1–1 | match_SWA_WBA = 1–0 | match_SWA_WRX = 2–1 | match_WAT_BIR = 3–0 | match_WAT_BLA = 0–1 | match_WAT_BRI = 1–1 | match_WAT_CHA = 1-1 | match_WAT_COV = 0-4 | match_WAT_DER = 2-0 | match_WAT_HUL = 2–1 | match_WAT_IPS = 0–2 | match_WAT_LEI = 0–0 | match_WAT_MID = 3–0 | match_WAT_MIL = 0–2 | match_WAT_NOR = 3–2 | match_WAT_OXF = 2–1 | match_WAT_POR = 1–1 | match_WAT_PNE = 1–1 | match_WAT_QPR = 2–1 | match_WAT_SHU = 0–2 | match_WAT_SHW = 1–1 | match_WAT_SOU = 2–2 | match_WAT_STO = 1–0 | match_WAT_SWA = 0–2 | match_WAT_WBA = 2–1 | match_WAT_WRX = 3-1 | match_WBA_BIR = 1–1 | match_WBA_BLA = 1–0 | match_WBA_BRI = 1–2 | match_WBA_CHA = 1–1 | match_WBA_COV = 0-2 | match_WBA_DER = 0–1 | match_WBA_HUL = 3–0 | match_WBA_IPS = 0–0 | match_WBA_LEI = 1–1 | match_WBA_MID = 2–3 | match_WBA_MIL = 0–0 | match_WBA_NOR = 0–5 | match_WBA_OXF = 2–1 | match_WBA_POR = 1–1 | match_WBA_PNE = 2–1 | match_WBA_QPR = 2–1 | match_WBA_SHU = 2–0 | match_WBA_SHW = 0–0 | match_WBA_SOU = 1–1 | match_WBA_SWA = 3–2 | match_WBA_STO = 0–0 | match_WBA_WAT = 3–0 | match_WBA_WRX = 2–2 | match_WRX_BLA = 1–1 | match_WRX_BIR = 1–1 | match_WRX_BRI = 2–0 | match_WRX_CHA = 1–0 | match_WRX_COV = 3–2 | match_WRX_DER = 1–1 | match_WRX_HUL = 1–2 | match_WRX_IPS = 5-3 | match_WRX_LEI = 1–1 | match_WRX_MID = 2-2 | match_WRX_MIL = 0–2 | match_WRX_OXF = 1–0 | match_WRX_POR = 2–1 | match_WRX_PNE = 2–1 | match_WRX_NOR = 1–2 | match_WRX_QPR = 1–3 | match_WRX_SHU = 5–3 | match_WRX_SHW = 2–2 | match_WRX_SOU = 1–5 | match_WRX_STO = 2–0 | match_WRX_SWA = 2–0 | match_WRX_WAT = 2–2 | match_WRX_WBA = 2–3 }} ==Cynghrair Un== {{Prif|Cynghrair Un 2025–26}} ===Timau=== {| class="wikitable sortable" |- ! Clwb ! Dinas ! Stadiwm ! Yn dal |- | [[AFC Wimbledon]] | [[Llundain]] {{small|([[Wimbledon, Llundain|Wimbledon]])}} | [[Plough Lane]] | align="center"| 9,215 |- | [[Barnsley F.C.|Barnsley]] | [[Barnsley]] | [[Oakwell]] | align="center"| 23,287 |- | [[Blackpool F.C.|Blackpool]] | [[Blackpool]] | [[Bloomfield Road]] | align="center"| 16,500 |- | [[Bolton Wanderers F.C.|Bolton Wanderers]] | [[Horwich]] | [[Stadiwm Cymuned Toughsheet]] | align="center"| 28,723 |- | [[Bradford City A.F.C.|Bradford City]] | [[Bradford]] | [[Valley Parade]] | align="center" | 24,840 |- | [[Burton Albion F.C.|Burton Albion]] | [[Burton upon Trent]] | [[Stadiwm Pirelli]] | align="center"| 6,912 |- | [[Exeter City F.C.|Caerwysg]] | [[Caerwysg]] | [[Parc Sant Iago (Caerwysg)|Parc Sant Iago]] | align="center"| 8,720 |- | [[C.P.D. Dinas Caerdydd|Dinas Caerdydd]] | [[Caerdydd]] {{small|([[Lecwydd]])}} | [[Stadiwm Dinas Caerdydd]] | align="center"| 33,280 |- | [[Doncaster Rovers F.C.|Doncaster Rovers]] | [[Doncaster]] | [[Stadiwm Eco-Power]] | align="center" | 15,231 |- | [[Huddersfield Town A.F.C.|Huddersfield Town]] | [[Huddersfield]] | [[Stadiwm Kirklees]] | align="center"| 24,121 |- | [[Leyton Orient F.C.|Leyton Orient]] | [[Llundain]] {{small|([[Leyton]])}} | [[Brisbane Road]] | align="center"| 9,271 |- | [[Lincoln City F.C.|Lincoln City]] | [[Lincoln]] | [[Sincil Bank]] | align="center"| 10,669 |- | [[Luton Town F.C.|Luton Town]] | [[Luton]] | [[Kenilworth Road]] | align="center"| 12,056 |- | [[Mansfield Town F.C.|Mansfield Town]] | [[Mansfield]] | [[Field Mill]] | align="center"| 9,186 |- | [[Northampton Town F.C.|Northampton Town]] | [[Northampton]] {{small|([[Sixfields]])}} | [[Stadiwm Sixfields]] | align="center"| 8,200 |- | [[Peterborough United F.C.|Peterborough United]] | [[Peterborough]] | [[Stadiwm London Road]] | align="center"|15,314 |- | [[Plymouth Argyle F.C.|Plymouth Argyle]] | [[Plymouth]] | [[Parc Cartref]] | align="center"| 17,900 |- | [[Port Vale F.C.|Port Vale]] | [[Stoke-on-Trent]] {{small|([[Burslem]])}} | [[Parc y Fro]] | align="center"| 15,036 |- | [[Reading F.C.|Reading]] | [[Reading]] | [[Stadiwm Madejski]] | align="center"| 24,161 |- | [[Rotherham United F.C.|Rotherham United]] | [[Rotherham]] | [[Stadiwm Efrog Newydd]] | align="center"| 12,021 |- | [[Stevenage F.C.|Stevenage]] | [[Stevenage]] | [[Broadhall Way]] | align="center"| 7,800 |- | [[Stockport County F.C.|Stockport County]] | [[Stockport]] {{small|([[Edgeley]])}} | [[Parc Edgeley]] | align="center"| 10,852 |- | [[Wigan Athletic F.C.|Wigan Athletic]] | [[Wigan]] | [[Stadiwm Cymuned The Brick]] | align="center"| 25,138 |- | [[Wycombe Wanderers F.C.|Wycombe Wanderers]] | [[High Wycombe]] | [[Parc Adams]] | align="center" | 10,137 |} ===Tabl cynghrair=== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://www.efl.com/competitions/efl-league-one Cynghrair Pêl-droed Lloegr] <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=PL |result2=PL |result3=POSF |result4=POSF |result5=POSF |result6=POSF |result21=REL |result22=REL |result23=REL |result24=REL <!--Update team positions here--> |team_order = LIN, CAR, STO, BRA, BOL, STE, LUT, PLY, HUD, MAN, WYC, REA, BLA, DON, BAR, WIG, BRT, PET, WIM, LEY, EXE, PVL, ROT, NOR <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter).--> |update=complete |win_WIM=15|draw_WIM=8 |loss_WIM=23|gf_WIM=51|ga_WIM=72<!-- Wimbledon--> |win_BAR=15|draw_BAR=14|loss_BAR=17|gf_BAR=68|ga_BAR=73<!-- Barnsley--> |win_BLA=17|draw_BLA=9 |loss_BLA=20|gf_BLA=54|ga_BLA=65<!-- Blackpool--> |win_BOL=19|draw_BOL=18|loss_BOL=9 |gf_BOL=70|ga_BOL=52<!-- Bolton Wanderers--> |win_BRA=22|draw_BRA=11|loss_BRA=13|gf_BRA=58|ga_BRA=51<!-- Bradford City--> |win_BRT=13|draw_BRT=15|loss_BRT=18|gf_BRT=50|ga_BRT=60<!-- Burton Albion--> |win_CAR=27|draw_CAR=10|loss_CAR=9 |gf_CAR=90|ga_CAR=50<!-- Cardiff City--> |win_DON=17|draw_DON=9 |loss_DON=20|gf_DON=50|ga_DON=69<!-- Doncaster Rovers --> |win_EXE=12|draw_EXE=13|loss_EXE=21|gf_EXE=52|ga_EXE=61<!-- Exeter City --> |win_HUD=18|draw_HUD=13|loss_HUD=15|gf_HUD=74|ga_HUD=64<!-- Huddersfield Town--> |win_LEY=14|draw_LEY=10|loss_LEY=22|gf_LEY=59|ga_LEY=71<!-- Leyton Orient--> |win_LIN=31|draw_LIN=10|loss_LIN=5 |gf_LIN=89|ga_LIN=41<!-- Lincoln City --> |win_LUT=21|draw_LUT=11|loss_LUT=14|gf_LUT=68|ga_LUT=56<!-- Luton Town --> |win_MAN=16|draw_MAN=17|loss_MAN=13|gf_MAN=62|ga_MAN=50<!-- Mansfield Town --> |win_NOR=9 |draw_NOR=8 |loss_NOR=29|gf_NOR=39|ga_NOR=74<!-- Northampton Town --> |win_PET=15|draw_PET=8 |loss_PET=23|gf_PET=64|ga_PET=68<!-- Peterborough United --> |win_PLY=22|draw_PLY=7 |loss_PLY=17|gf_PLY=75|ga_PLY=63<!-- Plymouth Argyle--> |win_PVL=10|draw_PVL=12|loss_PVL=24|gf_PVL=36|ga_PVL=61<!-- Port Vale --> |win_REA=16|draw_REA=15|loss_REA=15|gf_REA=64|ga_REA=60<!-- Reading --> |win_ROT=10|draw_ROT=11|loss_ROT=25|gf_ROT=41|ga_ROT=71<!-- Rotherham United --> |win_STE=21|draw_STE=12|loss_STE=13|gf_STE=49|ga_STE=46<!-- Stevenage --> |win_STO=22|draw_STO=11|loss_STO=13|gf_STO=71|ga_STO=58<!-- Stockport County --> |win_WIG=14|draw_WIG=14|loss_WIG=18|gf_WIG=49|ga_WIG=58<!-- Wigan Athletic --> |win_WYC=17|draw_WYC=12|loss_WYC=17|gf_WYC=69|ga_WYC=58<!-- Wycombe Wanderers --> |status_text_X=Wedi'i sicrhau o o leiaf rownd ail gyfle, ond efallai y bydd yn cael ei ddyrchafu'n awtomatig eto |status_LIN = CP |status_CAR = P |status_ROT = R |status_PVL = R |status_NOR = R |status_EXE = R <!--Team definitions (wikilinks in table)--> | name_WIM = [[AFC Wimbledon]] | name_BAR = [[Barnsley F.C.|Barnsley]] | name_BLA = [[Blackpool F.C.|Blackpool]] | name_BOL = [[Bolton Wanderers F.C.|Bolton Wanderers]] | name_BRA = [[Bradford City A.F.C.|Bradford City]] | name_BRT = [[Burton Albion F.C.|Burton Albion]] | name_EXE = [[Exeter City F.C.|Caerwysg]] | name_CAR = [[C.P.D. Dinas Caerdydd|Dinas Caerdydd]] | name_DON = [[Doncaster Rovers F.C. |Doncaster Rovers]] | name_HUD = [[Huddersfield Town A.F.C.|Huddersfield Town]] | name_LEY = [[Leyton Orient F.C.|Leyton Orient]] | name_LIN = [[Lincoln City F.C.|Lincoln City]] | name_LUT = [[Luton Town F.C.|Luton Town]] | name_MAN = [[Mansfield Town F.C.|Mansfield Town]] | name_NOR = [[Northampton Town F.C.|Northampton Town]] | name_PET = [[Peterborough United F.C.|Peterborough United]] | name_PLY = [[Plymouth Argyle F.C.|Plymouth Argyle]] | name_PVL = [[Port Vale F.C.|Port Vale]] | name_REA = [[Reading F.C.|Reading]] | name_ROT = [[Rotherham United F.C.|Rotherham United]] | name_STE = [[Stevenage F.C.|Stevenage]] | name_STO = [[Stockport County F.C. |Stockport County]] | name_WIG = [[Wigan Athletic F.C.|Wigan Athletic]] | name_WYC = [[Wycombe Wanderers F.C.|Wycombe Wanderers]] <!--Team status--> |status_text_C=Pencampwyr |status_text_O=Enillydd y gemau ail gyfle |status_text_P=Dyrchafa |status_text_R=Disgynnodd <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules = 1) Pwyntiau; 2) Gwahaniaeth nod; 3) Nifer y goliau a sgoriwyd; 4) Canlyniadau pen-i-ben; 5) Yn ennill; 6) nodau i ffwrdd; 7) Pwyntiau cosb (sec 9.5); 8) Nifer y troseddau anfon 12 pwynt; 9) Cyfle cyfartal (dim ond os oes angen i benderfynu ar ddyrchafiad / diarddeliad)<ref name="EFL Regulationsb23-24">{{cite web|title=EFL Regulations Section 3 – The League; subsection 9 – Method of Determining League Positions|url=https://www.efl.com/governance/regulations#heading-method-of-determining-league-positions/|website=[[Cynghrair Pêl-droed Lloegr]]|access-date=8 Mehefin 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530171741/https://www.efl.com/governance/regulations/#heading-method-of-determining-league-positions/|archive-date=30 Mai 2024|url-status=live|lang=en}}</ref> <!--Qualification and relegation column definitions--> |res_col_header=PQR |col_PL=green1 |text_PL=Dyrchafiad i'r {{nowrap|[[Y Bencampwriaeth (pêl-droed)|Bencampwriaeth]]}} |col_POSF=yellow1|text_POSF=Cymhwyso ar gyfer [[Gemau ail gyfle Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26#Cynghrair Un|gemau ail gyfle Cynghrair Un]] |col_REL=red1 |text_REL=Disgyn i {{nowrap|[[Cynghrair Dau|Gynghrair Dau]]}} }}</onlyinclude> ===Canlyniadau=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://www.bbc.co.uk/sport/football/league-one/table BBC Chwaraeon] | update = complete | a_note = yes | matches_style = FBR |team1=WIM |team2=BAR |team3=BLP |team4=BOL |team5=BRA |team6=BRT |team7=EXE |team8=CAR |team9=DON |team10=HUD |team11=LEY |team12=LIN |team13=LUT |team14=MAN |team15=NOR |team16=PET |team17=PLY |team18=PVL |team19=REA |team20=ROT |team21=STE |team22=STK |team23=WIG |team24=WYC | name_WIM = [[AFC Wimbledon]] | name_BAR = [[Barnsley F.C.|Barnsley]] | name_BLP = [[Blackpool F.C.|Blackpool]] | name_BOL = [[Bolton Wanderers F.C.|Bolton Wanderers]] | name_BRA = [[Bradford City A.F.C.|Bradford City]] | name_BRT = [[Burton Albion F.C.|Burton Albion]] | name_EXE = [[Exeter City F.C.|Caerwysg]] | name_CAR = [[C.P.D. Dinas Caerdydd|Dinas Caerdydd]] | name_DON = [[Doncaster Rovers F.C. |Doncaster Rovers]] | name_HUD = [[Huddersfield Town A.F.C.|Huddersfield Town]] | name_LEY = [[Leyton Orient F.C.|Leyton Orient]] | name_LIN = [[Lincoln City F.C.|Lincoln City]] | name_LUT = [[Luton Town F.C.|Luton Town]] | name_MAN = [[Mansfield Town F.C.|Mansfield Town]] | name_NOR = [[Northampton Town F.C.|Northampton Town]] | name_PET = [[Peterborough United F.C.|Peterborough United]] | name_PLY = [[Plymouth Argyle F.C.|Plymouth Argyle]] | name_PVL = [[Port Vale F.C.|Port Vale]] | name_REA = [[Reading F.C.|Reading]] | name_ROT = [[Rotherham United F.C.|Rotherham United]] | name_STE = [[Stevenage F.C.|Stevenage]] | name_STK = [[Stockport County F.C. |Stockport County]] | name_WIG = [[Wigan Athletic F.C.|Wigan Athletic]] | name_WYC = {{nowrap|[[Wycombe Wanderers F.C.|Wycombe Wanderers]]}} | match_WIM_BAR = 2-0 | match_WIM_BLP = 4-1 | match_WIM_BOL = 0-1 | match_WIM_BRA = 3-1 | match_WIM_BRT = 0-1 | match_WIM_CAR = 0-1 | match_WIM_DON = 0-1 | match_WIM_EXE = 0–1 | match_WIM_HUD = 0-4 | match_WIM_LEY = [[Darbïau Llundain|2-4]] | match_WIM_LIN = 2-0 | match_WIM_LUT = 0-3 | match_WIM_MAN = 0-0 | match_WIM_NOR = 1-0 | match_WIM_PET = 1-1 | match_WIM_PLY = 1-3 | match_WIM_PVL = 1-1 | match_WIM_REA = 3-2 | match_WIM_ROT = 2-1 | match_WIM_STE = 0-0 | match_WIM_STK = 0-2 | match_WIM_WIG = 1-2 | match_WIM_WYC = 2-1 | match_BAR_WIM = 3-3 | match_BAR_BLP = 2-1 | match_BAR_BOL = 1-1 | match_BAR_BRA = 2-2 | match_BAR_BRT = 3-2 | match_BAR_CAR = 1-1 | match_BAR_DON = 0-1 | match_BAR_EXE = 2-1 | match_BAR_HUD = 3-1 | match_BAR_LEY = 3-2 | match_BAR_LIN = 0-2 | match_BAR_LUT = 5-0 | match_BAR_MAN = 2-3 | match_BAR_NOR = 2-2 | match_BAR_PET = 2-1 | match_BAR_PLY = 0-3 | match_BAR_PVL = 0-2 | match_BAR_REA = 3-2 | match_BAR_ROT = 0-1 | match_BAR_STE = 3-1 | match_BAR_STK = 1-3 | match_BAR_WIG = 1-1 | match_BAR_WYC = 0-1 | match_BLP_WIM = 0-2 | match_BLP_BAR = 1-0 | match_BLP_BOL = 1-1 | match_BLP_BRA = 1-2 | match_BLP_BRT = 1-0 | match_BLP_CAR = 3-1 | match_BLP_DON = 1-0 | match_BLP_EXE = 1-0 | match_BLP_HUD = 3-2 | match_BLP_LEY = 1-0 | match_BLP_LIN = 2-2 | match_BLP_LUT = 2-2 | match_BLP_MAN = 1-0 | match_BLP_NOR = 2-0 | match_BLP_PET = 3-1 | match_BLP_PLY = 0-4 | match_BLP_PVL = 3-2 | match_BLP_REA = 0-3 | match_BLP_ROT = 4-0 | match_BLP_STE = 2-3 | match_BLP_STK = 1-2 | match_BLP_WIG = 1-1 | match_BLP_WYC = 1-1 | match_BOL_WIM = 3-0 | match_BOL_BAR = 3-2 | match_BOL_BLP = 2-2 | match_BOL_BRA = 0-0 | match_BOL_BRT = 2-1 | match_BOL_CAR = 1-0 | match_BOL_DON = 0-0 | match_BOL_EXE = 2-1 | match_BOL_HUD = 3-3 | match_BOL_LEY = 2-1 | match_BOL_LIN = 1-1 | match_BOL_LUT = 2-3 | match_BOL_MAN = 0-1 | match_BOL_NOR = 0-0 | match_BOL_PET = 2-1 | match_BOL_PLY = 2-0 | match_BOL_PVL = 4-0 | match_BOL_REA = 1-1 | match_BOL_ROT = 2-1 | match_BOL_STE = 5-1 | match_BOL_STK = 2-2 | match_BOL_WIG = 4-1 | match_BOL_WYC = 3-2 | match_BRA_WIM = 3-2 | match_BRA_BAR = 2-2 | match_BRA_BLP = 1-0 | match_BRA_BOL = 1-1 | match_BRA_BRT = 1-2 | match_BRA_CAR = 1-2 | match_BRA_DON = 1-0 | match_BRA_EXE = 1-0 | match_BRA_HUD = [[Darbïau Gorllewin Swydd Efrog#Bradford City a Huddersfield Town|3-1]] | match_BRA_LEY = 2-1 | match_BRA_LIN = 0-0 | match_BRA_LUT = 2-1 | match_BRA_MAN = 1-1 | match_BRA_NOR = 1-0 | match_BRA_PET = 2-0 | match_BRA_PLY = 1-1 | match_BRA_PVL = 1-0 | match_BRA_REA = 2-0 | match_BRA_ROT = 1-0 | match_BRA_STE = 0-1 | match_BRA_STK = 1-0 | match_BRA_WIG = 2-1 | match_BRA_WYC = 2-1 | match_BRT_WIM = 1-0 | match_BRT_BAR = 1-1 | match_BRT_BLP = 1-0 | match_BRT_BOL = 3-0 | match_BRT_BRA = 2-1 | match_BRT_CAR = 2-2 | match_BRT_DON = 1-2 | match_BRT_EXE = 1-1 | match_BRT_HUD = 3-1 | match_BRT_LEY = 0-4 | match_BRT_LIN = 0-1 | match_BRT_LUT = 0-3 | match_BRT_MAN = 2-1 | match_BRT_NOR = 5-1 | match_BRT_PET = 0-1 | match_BRT_PLY = 0-4 | match_BRT_PVL = 0-0 | match_BRT_REA = 1-2 | match_BRT_ROT = 1-0 | match_BRT_STE = 0-1 | match_BRT_STK = 3-0 | match_BRT_WIG = 0-2 | match_BRT_WYC = 0-0 | match_CAR_WIM = 4-1 | match_CAR_BAR = 4-0 | match_CAR_BLP = 0-0 | match_CAR_BOL = 2-0 | match_CAR_BRA = 1-3 | match_CAR_BRT = 0-1 | match_CAR_DON = 4-3 | match_CAR_EXE = 1-0 | match_CAR_HUD = 3-2 | match_CAR_LEY = 4-3 | match_CAR_LIN = 0-2 | match_CAR_LUT = 3-1 | match_CAR_MAN = 3-0 | match_CAR_NOR = 5-1 | match_CAR_PET = 2-1 | match_CAR_PLY = 4-0 | match_CAR_PVL = 1-0 | match_CAR_REA = 2-1 | match_CAR_ROT = 3-0 | match_CAR_STE = 2-1 | match_CAR_STK = 1-1 | match_CAR_WIG = 1-0 | match_CAR_WYC = 0-2 | match_DON_WIM = 1-2 | match_DON_BAR = 1-2 | match_DON_BLP = 2-1 | match_DON_BOL = 1-1 | match_DON_BRA = 3-1 | match_DON_BRT = 1-1 | match_DON_CAR = 0-4 | match_DON_EXE = 1-0 | match_DON_HUD = 1-0 | match_DON_LEY = 3-0 | match_DON_LIN = 0-2 | match_DON_LUT = 1-1 | match_DON_MAN = 0-2 | match_DON_NOR = 1-2 | match_DON_PET = 2-1 | match_DON_PLY = 1-5 | match_DON_PVL = 1-0 | match_DON_REA = 1-0 | match_DON_ROT = 1-0 | match_DON_STE = 1-1 | match_DON_STK = 0-2 | match_DON_WIG = 3-3 | match_DON_WYC = 1-1 | match_EXE_WIM = 1-0 | match_EXE_BAR = 3-0 | match_EXE_BLP = 4-1 | match_EXE_BOL = 1-5 | match_EXE_BRA = 1-2 | match_EXE_BRT = 1-1 | match_EXE_CAR = 0-4 | match_EXE_DON = 3-0 | match_EXE_HUD = 0-1 | match_EXE_LEY = 0-0 | match_EXE_LIN = 0-1 | match_EXE_LUT = 1-0 | match_EXE_MAN = 1-2 | match_EXE_NOR = 0-0 | match_EXE_PET = 3-0 | match_EXE_PLY = [[Darbi Gorllewin Lloegr#Pêl-droed|2-0]] | match_EXE_PVL = 0-2 | match_EXE_REA = 1-1 | match_EXE_ROT = 0-4 | match_EXE_STE = 3-0 | match_EXE_STK = 3-3 | match_EXE_WIG = 1-1 | match_EXE_WYC = 1-1 | match_HUD_WIM = 3-3 | match_HUD_BAR = 2-1 | match_HUD_BLP = 2-2 | match_HUD_BOL = 1-2 | match_HUD_BRA = [[Darbïau Gorllewin Swydd Efrog#Bradford City a Huddersfield Town|1-0]] | match_HUD_BRT = 0-0 | match_HUD_CAR = 1-1 | match_HUD_DON = 2-0 | match_HUD_EXE = 2-2 | match_HUD_LEY = 3-0 | match_HUD_LIN = 2-2 | match_HUD_LUT = 1-0 | match_HUD_MAN = 1-4 | match_HUD_NOR = 2-0 | match_HUD_PET = 3-2 | match_HUD_PLY = 3-1 | match_HUD_PVL = 5-0 | match_HUD_REA = 1-1 | match_HUD_ROT = 1-0 | match_HUD_STE = 1-0 | match_HUD_STK = 1-2 | match_HUD_WIG = 1-1 | match_HUD_WYC = 3-3 | match_LEY_WIM = [[Darbïau Llundain|1-3]] | match_LEY_BAR = 1-3 | match_LEY_BLP = 1-1 | match_LEY_BOL = 1-1 | match_LEY_BRA = 2-1 | match_LEY_BRT = 2-2 | match_LEY_CAR = 1-1 | match_LEY_DON = 4-0 | match_LEY_EXE = 2-1 | match_LEY_HUD = 1-2 | match_LEY_LIN = 1-0 | match_LEY_LUT = 1-1 | match_LEY_MAN = 0-0 | match_LEY_NOR = 0-1 | match_LEY_PET = 2-1 | match_LEY_PLY = 1-3 | match_LEY_PVL = 0-1 | match_LEY_REA = 3-1 | match_LEY_ROT = 0-2 | match_LEY_STE = 2-3 | match_LEY_STK = 2-2 | match_LEY_WIG = 2-0 | match_LEY_WYC = 2-0 | match_LIN_WIM = 1-0 | match_LIN_BAR = 3-1 | match_LIN_BLP = 4-0 | match_LIN_BOL = 1-1 | match_LIN_BRA = 3-0 | match_LIN_BRT = 2-1 | match_LIN_CAR = 2-1 | match_LIN_DON = 2-1 | match_LIN_EXE = 0-1 | match_LIN_HUD = 1-1 | match_LIN_LEY = 2-1 | match_LIN_LUT = 3-1 | match_LIN_MAN = 1-1 | match_LIN_NOR = 4-0 | match_LIN_PET = 5-2 | match_LIN_PLY = 3-2 | match_LIN_PVL = 1-0 | match_LIN_REA = 2-0 | match_LIN_ROT = 3-0 | match_LIN_STE = 1-0 | match_LIN_STK = 3-1 | match_LIN_WIG = 2-2 | match_LIN_WYC = 4-3 | match_LUT_WIM = 1-0 | match_LUT_BAR = 2-1 | match_LUT_BLP = 1-0 | match_LUT_BOL = 1-1 | match_LUT_BRA = 2-1 | match_LUT_BRT = 1-1 | match_LUT_CAR = 0-1 | match_LUT_DON = 1-0 | match_LUT_EXE = 3-2 | match_LUT_HUD = 2-1 | match_LUT_LEY = 3-0 | match_LUT_LIN = 2-2 | match_LUT_MAN = 0-2 | match_LUT_NOR = 2-1 | match_LUT_PET = 2-1 | match_LUT_PLY = 2-3 | match_LUT_PVL = 2-2 | match_LUT_REA = 2-3 | match_LUT_ROT = 0-0 | match_LUT_STE = 2-1 | match_LUT_STK = 1-1 | match_LUT_WIG = 1-0 | match_LUT_WYC = 4-0 | match_MAN_WIM = 2-2 | match_MAN_BAR = 2-2 | match_MAN_BLP = 2-0 | match_MAN_BOL = 0-1 | match_MAN_BRA = 3-0 | match_MAN_BRT = 0-0 | match_MAN_CAR = 5-4 | match_MAN_DON = 1-2 | match_MAN_EXE = 0-0 | match_MAN_HUD = 1-3 | match_MAN_LEY = 4-1 | match_MAN_LIN = 0-2 | match_MAN_LUT = 2-2 | match_MAN_NOR = 4-1 | match_MAN_PET = 1-2 | match_MAN_PLY = 2-0 | match_MAN_PVL = 3-0 | match_MAN_REA = 1-0 | match_MAN_ROT = 2-1 | match_MAN_STE = 1-1 | match_MAN_STK = 1-2 | match_MAN_WIG = 1-1 | match_MAN_WYC = 0-0 | match_NOR_WIM = 3-1 | match_NOR_BAR = 0-1 | match_NOR_BLP = 1-0 | match_NOR_BOL = 2-0 | match_NOR_BRA = 0-0 | match_NOR_BRT = 0-2 | match_NOR_CAR = 1-3 | match_NOR_DON = 1-3 | match_NOR_EXE = 2-0 | match_NOR_HUD = 1-1 | match_NOR_LEY = 1-2 | match_NOR_LIN = 0-1 | match_NOR_LUT = 0-1 | match_NOR_MAN = 2-1 | match_NOR_PET = [[Darbi Nene|1-1]] | match_NOR_PLY = 2-3 | match_NOR_PVL = 0-1 | match_NOR_REA = 0-2 | match_NOR_ROT = 1-2 | match_NOR_STE = 3-1 | match_NOR_STK = 0-0 | match_NOR_WIG = 1-3 | match_NOR_WYC = 1-2 | match_PET_WIM = 5-0 | match_PET_BAR = 0-1 | match_PET_BLP = 1-2 | match_PET_BOL = 3-1 | match_PET_BRA = 1-1 | match_PET_BRT = 1-1 | match_PET_CAR = 1-1 | match_PET_DON = 1-3 | match_PET_EXE = 3-3 | match_PET_HUD = 2-3 | match_PET_LEY = 1-0 | match_PET_LIN = 0-3 | match_PET_LUT = 0-2 | match_PET_MAN = 0-0 | match_PET_NOR = [[Darbi Nene|2-1]] | match_PET_PLY = 0-1 | match_PET_PVL = 1-3 | match_PET_REA = 1-1 | match_PET_ROT = 5-0 | match_PET_STE = 0-1 | match_PET_STK = 3-0 | match_PET_WIG = 6-1 | match_PET_WYC = 2-1 | match_PLY_WIM = 1-2 | match_PLY_BAR = 1-3 | match_PLY_BLP = 1-0 | match_PLY_BOL = 1-2 | match_PLY_BRA = 0-1 | match_PLY_BRT = 3-0 | match_PLY_CAR = 5-2 | match_PLY_DON = 2-1 | match_PLY_EXE = [[Darbi Gorllewin Lloegr#Pêl-droed|2-2]] | match_PLY_HUD = 3-1 | match_PLY_LEY = 0-1 | match_PLY_LIN = 1-4 | match_PLY_LUT = 1-0 | match_PLY_MAN = 1-1 | match_PLY_NOR = 0-3 | match_PLY_PET = 0-1 | match_PLY_PVL = 2-1 | match_PLY_REA = 1-4 | match_PLY_ROT = 1-0 | match_PLY_STE = 1-0 | match_PLY_STK = 4-2 | match_PLY_WIG = 1-1 | match_PLY_WYC = 1-1 | match_PVL_WIM = 0-1 | match_PVL_BAR = 0-0 | match_PVL_BLP = 5-1 | match_PVL_BOL = 1-0 | match_PVL_BRA = 0-2 | match_PVL_BRT = 2-2 | match_PVL_CAR = 0-0 | match_PVL_DON = 0-1 | match_PVL_EXE = 1-3 | match_PVL_HUD = 0-0 | match_PVL_LEY = 2-3 | match_PVL_LIN = 0-2 | match_PVL_LUT = 1-1 | match_PVL_MAN = 2-1 | match_PVL_NOR = 0-0 | match_PVL_PET = 0-1 | match_PVL_PLY = 0-1 | match_PVL_REA = 1-1 | match_PVL_ROT = 1-0 | match_PVL_STE = 1-2 | match_PVL_STK = 0-3 | match_PVL_WIG = 0-0 | match_PVL_WYC = 0-0 | match_REA_WIM = 1-2 | match_REA_BAR = 2-2 | match_REA_BLP = 0-1 | match_REA_BOL = 1-1 | match_REA_BRA = 2-1 | match_REA_BRT = 2-0 | match_REA_CAR = 1-3 | match_REA_DON = 1-1 | match_REA_EXE = 2-2 | match_REA_HUD = 0-2 | match_REA_LEY = 2-1 | match_REA_LIN = 1-2 | match_REA_LUT = 3-2 | match_REA_MAN = 1-1 | match_REA_NOR = 1-0 | match_REA_PET = 1-2 | match_REA_PLY = 2-2 | match_REA_PVL = 1-0 | match_REA_ROT = 1-1 | match_REA_STE = 1-0 | match_REA_STK = 1-0 | match_REA_WIG = 3-0 | match_REA_WYC = 3-2 | match_ROT_WIM = 1-1 | match_ROT_BAR = 1-3 | match_ROT_BLP = 0-3 | match_ROT_BOL = 2-2 | match_ROT_BRA = 2-2 | match_ROT_BRT = 2-2 | match_ROT_CAR = 0-3 | match_ROT_DON = 1-2 | match_ROT_EXE = 1-0 | match_ROT_HUD = 1-3 | match_ROT_LEY = 1-0 | match_ROT_LIN = 3-0 | match_ROT_LUT = 0-2 | match_ROT_MAN = 0-0 | match_ROT_NOR = 2-1 | match_ROT_PET = 0-2 | match_ROT_PLY = 1-0 | match_ROT_PVL = 2-1 | match_ROT_REA = 1-1 | match_ROT_STE = 0-0 | match_ROT_STK = 0-1 | match_ROT_WIG = 2-2 | match_ROT_WYC = 1-1 | match_STE_WIM = 1-0 | match_STE_BAR = 1-0 | match_STE_BLP = 1-0 | match_STE_BOL = 0-0 | match_STE_BRA = 1-1 | match_STE_BRT = 2-2 | match_STE_CAR = 0-1 | match_STE_DON = 0-0 | match_STE_EXE = 2-1 | match_STE_HUD = 1-0 | match_STE_LEY = 1-2 | match_STE_LIN = 2-2 | match_STE_LUT = 2-0 | match_STE_MAN = 1-1 | match_STE_NOR = 2-0 | match_STE_PET = 1-0 | match_STE_PLY = 1-1 | match_STE_PVL = 2-1 | match_STE_REA = 1-0 | match_STE_ROT = 1-0 | match_STE_STK = 2-1 | match_STE_WIG = 1-0 | match_STE_WYC = 1-0 | match_STK_WIM = 3-0 | match_STK_BAR = 1-1 | match_STK_BLP = 1-0 | match_STK_BOL = 2-0 | match_STK_BRA = 1-2 | match_STK_BRT = 2-1 | match_STK_CAR = 1-1 | match_STK_DON = 4-2 | match_STK_EXE = 1-0 | match_STK_HUD = 1-0 | match_STK_LEY = 0-0 | match_STK_LIN = 1-2 | match_STK_LUT = 0-3 | match_STK_MAN = 0-1 | match_STK_NOR = 2-1 | match_STK_PET = 3-1 | match_STK_PLY = 2-1 | match_STK_PVL = 1-2 | match_STK_REA = 1-1 | match_STK_ROT = 3-2 | match_STK_STE = 1-3 | match_STK_WIG = 4-2 | match_STK_WYC = 3-0 | match_WIG_WIM = 0-1 | match_WIG_BAR = 1-1 | match_WIG_BLP = 0-2 | match_WIG_BOL = 0-1 | match_WIG_BRA = 2-0 | match_WIG_BRT = 1-0 | match_WIG_CAR = 0-2 | match_WIG_DON = 3-0 | match_WIG_EXE = 2-0 | match_WIG_HUD = 1-0 | match_WIG_LEY = 0-0 | match_WIG_LIN = 0-1 | match_WIG_LUT = 1-0 | match_WIG_MAN = 2-1 | match_WIG_NOR = 3-1 | match_WIG_PET = 2-0 | match_WIG_PLY = 0-3 | match_WIG_PVL = 1-0 | match_WIG_REA = 1-2 | match_WIG_ROT = 3-0 | match_WIG_STE = 0-0 | match_WIG_STK = 1-1 | match_WIG_WYC = 0-1 | match_WYC_WIM = 2-0 | match_WYC_BAR = 2-2 | match_WYC_BLP = 0-1 | match_WYC_BOL = 2-1 | match_WYC_BRA = 1-2 | match_WYC_BRT = 3-0 | match_WYC_CAR = 1-1 | match_WYC_DON = 4-0 | match_WYC_EXE = 0-1 | match_WYC_HUD = 3-0 | match_WYC_LEY = 4-1 | match_WYC_LIN = 3-2 | match_WYC_LUT = 1-2 | match_WYC_MAN = 2-0 | match_WYC_NOR = 2-0 | match_WYC_PET = 0-2 | match_WYC_PLY = 0-1 | match_WYC_PVL = 4-0 | match_WYC_REA = 2-2 | match_WYC_ROT = 3-2 | match_WYC_STE = 3-1 | match_WYC_STK = 1-2 | match_WYC_WIG = 2-0 }} ==Cynghrair Dau== {{Prif|Cynghrair Dau 2025–26}} ===Timau=== {| class="wikitable sortable" |- ! Clwb ! Dinas ! Stadiwm ! Gallu |- | [[Accrington Stanley F.C.|Accrington Stanley]] | [[Accrington]] | [[Crown Ground]] | align="center"| 5,450 |- | [[Shrewsbury Town F.C.|Amwythig]] | [[Amwythig]] | [[New Meadow]] | align="center"| 9,875 |- | [[Barnet F.C.|Barnet]] | [[Llundain]] {{small|([[Canons Park]])}} | [[Stadiwm The Hive]] | align="center"| 6,418 |- | [[Barrow A.F.C.|Barrow]] | [[Barrow-in-Furness]] | [[Holker Street]] | align="center" | 6,500 |- | [[Bristol Rovers F.C.|Bristol Rovers]] | [[Bryste]] {{small|([[Horfield]])}} | [[Stadiwm Coffa (Bryste)|Stadiwm Coffa]] | align="center"| 9,832 |- | [[Bromley F.C.|Bromley]] | [[Llundain]] {{small|([[Bromley]])}} | [[Hayes Lane]] | align="center" | 5,300 |- | [[Cambridge United F.C.|Caergrawnt]] | [[Caergrawnt]] | [[Stadiwm Abbey]] | align="center"| 8,127 |- | [[Cheltenham Town F.C.|Cheltenham Town]] | [[Cheltenham]] | [[Whaddon Road]] | align="center" | 7,066 |- | [[Chesterfield F.C.|Chesterfield]] | [[Chesterfield]] | [[Stadiwm SMH Group]] | align="center" | 10,504 |- | [[Colchester United F.C.|Colchester United]] | [[Colchester]] | [[Stadiwm Cymuned Colchester]] | align="center" |10,105 |- | [[Crawley Town F.C.|Crawley Town]] | [[Crawley]] | [[Stadiwm Broadfield]] | align="center"| 5,996 |- | [[Crewe Alexandra F.C.|Crewe Alexandra]] | [[Crewe]] | [[Gresty Road]] | align="center" | 10,153 |- | [[Fleetwood Town F.C.|Fleetwood Town]] | [[Fleetwood]] | [[Stadiwm Highbury (Fleetwood)|Stadiwm Highbury]] | align="center"| 5,327 |- | [[Gillingham F.C.|Gillingham]] | [[Gillingham]] | [[Stadiwm Priestfield]] | align="center"| 11,582 |- | [[Grimsby Town F.C.|Grimsby Town]] | [[Cleethorpes]] | [[Parc Blundell]] | align="center" |9,052 |- | [[Harrogate Town A.F.C.|Harrogate Town]] | [[Harrogate]] | [[Wetherby Road]] | align="center"| 5,000 |- | [[Milton Keynes Dons F.C.|Milton Keynes Dons]] | [[Milton Keynes]] {{small|([[Denbigh, Milton Keynes|Denbigh]])}} | [[Stadiwm MK]] | align="center"| 30,500 |- | [[Notts County F.C.|Notts County]] | [[Nottingham]] | [[Meadow Lane]] | align="center"| 19,841 |- | [[Oldham Athletic A.F.C.|Oldham Athletic]] | [[Oldham]] | [[Parc y Ffin]] | align="center" | 13,513 |- | [[Salford City F.C.|Salford City]] | [[Salford]] | [[Moor Lane]] | align="center" |5,108 |- | [[C.P.D. Sir Casnewydd|Sir Casnewydd]] | [[Casnewydd]] | [[Rodney Parade]] | align="center"| 7,850 |- | [[Swindon Town F.C.|Swindon Town]] | [[Swindon]] | [[County Ground (Swindon)|County Ground]] | align="center"| 15,728 |- | [[Tranmere Rovers F.C.|Tranmere Rovers]] | [[Penbedw]] {{small|([[Prenton]])}} | [[Parc Prenton]] | align="center"| 16,789 |- | [[Walsall F.C.|Walsall]] | [[Walsall]] {{small|([[Bescot]])}} | [[Stadiwm Bescot]] | align="center" | 11,300 |} ===Tabl cynghrair=== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://www.efl.com/competitions/efl-league-two Cynghrair Pêl-droed Lloegr] <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=PL |result2=PL |result3=PL |result4=POSF |result5=POSF |result6=POSF |result7=POSF |result23=REL |result24=REL <!--Update team positions here--> |team_order = BRO, MIL, CAM, SAL, NCO, CFD, GRI, BRN, SWI, OLD, CRE, COL, WAL, BRI, FLE, ACC, GIL, CHE, SHR, NEW, TRA, CRA, HAR, BRW <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter).--> |update=complete |win_ACC=14|draw_ACC=11|loss_ACC=21|gf_ACC=47|ga_ACC=58<!-- Accrington Stanley --> |win_BRN=21|draw_BRN=13|loss_BRN=12|gf_BRN=70|ga_BRN=53<!-- Barnet --> |win_BRW=9|draw_BRW=9 |loss_BRW=28|gf_BRW=45|ga_BRW=78<!-- Barrow --> |win_BRI=19|draw_BRI=5 |loss_BRI=22|gf_BRI=56|ga_BRI=65<!-- Bristol Rovers --> |win_BRO=24|draw_BRO=15|loss_BRO=7 |gf_BRO=71|ga_BRO=46<!-- Bromley --> |win_CAM=22|draw_CAM=16|loss_CAM=8 |gf_CAM=66|ga_CAM=33<!-- Cambridge United --> |win_CFD=21|draw_CFD=16|loss_CFD=9 |gf_CFD=71|ga_CFD=56<!-- Chesterfield --> |win_CHE=14|draw_CHE=10|loss_CHE=22|gf_CHE=53|ga_CHE=79<!-- Cheltenham Town --> |win_COL=18|draw_COL=12|loss_COL=16|gf_COL=62|ga_COL=49<!-- Colchester United --> |win_CRA=8 |draw_CRA=16|loss_CRA=22|gf_CRA=44|ga_CRA=68<!-- Crawley Town --> |win_CRE=19|draw_CRE=10|loss_CRE=17|gf_CRE=64|ga_CRE=58<!-- Crewe Alexandra --> |win_FLE=15|draw_FLE=16|loss_FLE=15|gf_FLE=57|ga_FLE=58<!-- Fleetwood Town --> |win_GIL=13|draw_GIL=14|loss_GIL=19|gf_GIL=53|ga_GIL=72<!-- Gillingham --> |win_GRI=22|draw_GRI=12|loss_GRI=12|gf_GRI=74|ga_GRI=50<!-- Grimsby Town --> |win_HAR=10|draw_HAR=9 |loss_HAR=27|gf_HAR=39|ga_HAR=68<!-- Harrogate Town --> |win_MIL=24|draw_MIL=14|loss_MIL=8 |gf_MIL=86|ga_MIL=45<!-- Milton Keynes Dons --> |win_NCO=24|draw_NCO=8 |loss_NCO=14|gf_NCO=74|ga_NCO=52<!-- Notts County --> |win_NEW=12|draw_NEW=7|loss_NEW=27|gf_NEW=48|ga_NEW=77<!-- Newport County --> |win_OLD=18|draw_OLD=14|loss_OLD=14|gf_OLD=60|ga_OLD=44<!-- Oldham Athletic --> |win_SAL=25|draw_SAL=6 |loss_SAL=15|gf_SAL=61|ga_SAL=51<!-- Salford City --> |win_SHR=13|draw_SHR=10|loss_SHR=23|gf_SHR=42|ga_SHR=69<!-- Shrewsbury Town --> |win_SWI=22|draw_SWI=9 |loss_SWI=15|gf_SWI=70|ga_SWI=59<!-- Swindon Town --> |win_TRA=10|draw_TRA=11|loss_TRA=25|gf_TRA=54|ga_TRA=79<!-- Tranmere Rovers --> |win_WAL=18|draw_WAL=11|loss_WAL=17|gf_WAL=56|ga_WAL=56<!-- Walsall --> |status_BRO=CP |status_MIL=P |status_CAM=P |status_BRW=R |status_HAR=R <!--Team definitions (wikilinks in table)--> | name_ACC = [[Accrington Stanley F.C.|Accrington Stanley]] | name_SHR = [[Shrewsbury Town F.C.|Amwythig]] | name_BRN = [[Barnet F.C.|Barnet]] | name_BRW = [[Barrow A.F.C.|Barrow]] | name_BRI = [[Bristol Rovers F.C.|Bristol Rovers]] | name_BRO = [[Bromley F.C.|Bromley]] | name_CAM = [[Cambridge United F.C.|Caergrawnt]] | name_CFD = [[Chesterfield F.C.|Chesterfield]] | name_CHE = [[Cheltenham Town F.C.|Cheltenham Town]] | name_COL = [[Colchester United F.C.|Colchester United]] | name_CRA = [[Crawley Town F.C.|Crawley Town]] | name_CRE = [[Crewe Alexandra F.C.|Crewe Alexandra]] | name_FLE = [[Fleetwood Town F.C.|Fleetwood Town]] | name_GIL = [[Gillingham F.C.|Gillingham]] | name_GRI = [[Grimsby Town F.C.|Grimsby Town]] | name_HAR = [[Harrogate Town A.F.C.|Harrogate Town]] | name_MIL = [[Milton Keynes Dons F.C.|Milton Keynes Dons]] | name_NCO = [[Notts County F.C.|Notts County]] | name_OLD = [[Oldham Athletic A.F.C.|Oldham Athletic]] | name_SAL = [[Salford City F.C.|Salford City]] | name_NEW = [[C.P.D. Sir Casnewydd|Sir Casnewydd]] | name_SWI = [[Swindon Town F.C.|Swindon Town]] | name_TRA = [[Tranmere Rovers F.C.|Tranmere Rovers]] | name_WAL = [[Walsall F.C.|Walsall]] <!--Team status--> |status_text_C=Pencampwyr |status_text_O=Enillydd y gemau ail gyfle |status_text_P=Dyrchafa |status_text_R=Disgynnodd |status_text_X=Wedi'i warantu o leiaf man gêm ail gyfle, ond gellir ei hyrwyddo'n uniongyrchol yn uniongyrchol. <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules = 1) Pwyntiau; 2) Gwahaniaeth nod; 3) Nifer y goliau a sgoriwyd; 4) Canlyniadau pen-i-ben; 5) Yn ennill; 6) nodau i ffwrdd; 7) Pwyntiau cosb (sec 9.5); 8) Nifer y troseddau anfon 12 pwynt; 9) Cyfle cyfartal (dim ond os oes angen i benderfynu ar ddyrchafiad / diarddeliad)<ref name="EFL Regulationsb23-24">{{cite web|title=EFL Regulations Section 3 – The League; subsection 9 – Method of Determining League Positions|url=https://www.efl.com/governance/regulations#heading-method-of-determining-league-positions/|website=[[Cynghrair Pêl-droed Lloegr]]|access-date=8 Mehefin 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530171741/https://www.efl.com/governance/regulations/#heading-method-of-determining-league-positions/|archive-date=30 Mai 2024|url-status=live|lang=en}}</ref> <!--Qualification and relegation column definitions--> |res_col_header=PQR |col_PL=green1 |text_PL=Dyrchafiad i'r {{nowrap|[[Cynghrair Un|Gynghrair Un]]}} |col_POSF=yellow1|text_POSF=Cymhwyso ar gyfer [[Gemau ail gyfle Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26#Cynghrair Dau|gemau ail gyfle Cynghrair Dau]] |col_REL=red1 |text_REL=Disgyn i {{nowrap|[[Cynghrair Cenedlaethol|Gynghrair Cenedlaethol]]}} }}</onlyinclude> ===Canlyniadau=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://www.bbc.co.uk/sport/football/league-two/table BBC Chwaraeon] | update = complete | a_note = yes | matches_style = FBR | team_order = ACC, BNT, BRW, BRV, BRM, CAM, CHT, CHF, COL, CRA, CRE, FLE, GIL, GRI, HAR, MKD, NPC, NTC, OLD, SAL, SHR, SWI, TRA, WAL | name_ACC = [[Accrington Stanley F.C.|Accrington Stanley]] | name_BNT = [[Barnet F.C.|Barnet]] | name_BRW = [[Barrow A.F.C.|Barrow]] | name_BRV = [[Bristol Rovers F.C.|Bristol Rovers]] | name_BRM = [[Bromley F.C.|Bromley]] | name_CAM = [[Cambridge United F.C.|Caergrawnt]] | name_CHT = [[Cheltenham Town F.C.|Cheltenham Town]] | name_CHF = [[Chesterfield F.C.|Chesterfield]] | name_COL = [[Colchester United F.C.|Colchester United]] | name_CRA = [[Crawley Town F.C.|Crawley Town]] | name_CRE = [[Crewe Alexandra F.C.|Crewe Alexandra]] | name_FLE = [[Fleetwood Town F.C.|Fleetwood Town]] | name_GIL = [[Gillingham F.C.|Gillingham]] | name_GRI = [[Grimsby Town F.C.|Grimsby Town]] | name_HAR = [[Harrogate Town A.F.C.|Harrogate Town]] | name_MKD = [[Milton Keynes Dons F.C.|Milton Keynes Dons]] | name_NTC = [[Notts County F.C.|Notts County]] | name_OLD = [[Oldham Athletic A.F.C.|Oldham Athletic]] | name_SAL = [[Salford City F.C.|Salford City]] | name_SHR = [[Shrewsbury Town F.C.|Shrewsbury Town]] | name_NPC = [[C.P.D. Sir Casnewydd|Sir Casnewydd]] | name_SWI = [[Swindon Town F.C.|Swindon Town]] | name_TRA = [[Tranmere Rovers F.C.|Tranmere Rovers]] | name_WAL = [[Walsall F.C.|Walsall]] |match_ACC_BNT = 0-1 |match_ACC_BRW = 2–1 |match_ACC_BRV = 3-1 |match_ACC_BRM = 0-1 |match_ACC_CAM = 1-1 |match_ACC_CHT = 3-1 |match_ACC_CHF = 0-1 |match_ACC_COL = 1-0 |match_ACC_CRA = 3-3 |match_ACC_CRE = 2-0 |match_ACC_FLE = 1-2 |match_ACC_GIL = 1-1 |match_ACC_GRI = 1-1 |match_ACC_HAR = 1–0 |match_ACC_MKD = 0-2 |match_ACC_NPC = 0-1 |match_ACC_NTC = 0-4 |match_ACC_OLD = 1-0 |match_ACC_SAL = 1-0 |match_ACC_SHR = 0-2 |match_ACC_SWI = 4-0 |match_ACC_TRA = 1-1 |match_ACC_WAL = 1-3 |match_BNT_ACC = 2-0 |match_BNT_BRW = [[Darbïau Llundain|3-2]] |match_BNT_BRV = 4-0 |match_BNT_BRM = 2-2 |match_BNT_CAM = 1-0 |match_BNT_CHT = 0-0 |match_BNT_CHF = 1-0 |match_BNT_COL = 1-1 |match_BNT_CRA = 2-1 |match_BNT_CRE = 1-1 |match_BNT_FLE = 0-2 |match_BNT_GIL = 6-2 |match_BNT_GRI = 3-0 |match_BNT_HAR = 1-1 |match_BNT_MKD = 2-2 |match_BNT_NPC = 1-2 |match_BNT_NTC = 0-1 |match_BNT_OLD = 3-2 |match_BNT_SAL = 1–3 |match_BNT_SHR = 1-3 |match_BNT_SWI = 1-2 |match_BNT_TRA = 1-0 |match_BNT_WAL = 1-2 |match_BRW_ACC = 0-0 |match_BRW_BNT = [[Darbïau Llundain|2-2]] |match_BRW_BRV = 0-2 |match_BRW_BRM = 2-1 |match_BRW_CAM = 0-2 |match_BRW_CHT = 1-2 |match_BRW_CHF = 0-1 |match_BRW_COL = 1-0 |match_BRW_CRA = 0–1 |match_BRW_CRE = 1-0 |match_BRW_FLE = 0-1 |match_BRW_GIL = 0-1 |match_BRW_GRI = 2-2 |match_BRW_HAR = 0-1 |match_BRW_MKD = 0-2 |match_BRW_NPC = 1-2 |match_BRW_NTC = 2-1 |match_BRW_OLD = 3-2 |match_BRW_SAL = 1-2 |match_BRW_SHR = 0-0 |match_BRW_SWI = 1-3 |match_BRW_TRA = 0-3 |match_BRW_WAL = 1-3 |match_BRV_ACC = 2-0 |match_BRV_BNT = 0–2 |match_BRV_BRW = 2-1 |match_BRV_BRM = 2–3 |match_BRV_CAM = 1-0 |match_BRV_CHT = 4-0 |match_BRV_CHF = 2-3 |match_BRV_COL = 0-1 |match_BRV_CRA = 3-1 |match_BRV_CRE = 2-1 |match_BRV_FLE = 1-0 |match_BRV_GIL = 0-1 |match_BRV_GRI = 3-1 |match_BRV_HAR = 0-1 |match_BRV_MKD = 0-4 |match_BRV_NPC = 3-0 |match_BRV_NTC = 0-1 |match_BRV_OLD = 0-0 |match_BRV_SAL = 2-1 |match_BRV_SHR = 1-0 |match_BRV_SWI = 0-3 |match_BRV_TRA = 1-4 |match_BRV_WAL = 2-0 |match_BRM_ACC = 2-1 |match_BRM_BNT = 2-0 |match_BRM_BRW = 2-1 |match_BRM_BRV = 1-0 |match_BRM_CAM = 0-0 |match_BRM_CHT = 1-1 |match_BRM_CHF = 2-2 |match_BRM_COL = 1-0 |match_BRM_CRA = 3-1 |match_BRM_CRE = 2-2 |match_BRM_FLE = 2-2 |match_BRM_GIL = 2-2 |match_BRM_GRI = 2–0 |match_BRM_HAR = 2-0 |match_BRM_MKD = 2-1 |match_BRM_NPC = 2-1 |match_BRM_NTC = 1-1 |match_BRM_OLD = 0-0 |match_BRM_SAL = 2-0 |match_BRM_SHR = 2-1 |match_BRM_SWI = 2–1 |match_BRM_TRA = 3-3 |match_BRM_WAL = 3-1 |match_CAM_ACC = 2-0 |match_CAM_BNT = 0-0 |match_CAM_BRW = 3-0 |match_CAM_BRV = 3-1 |match_CAM_BRM = 2-1 |match_CAM_CHT = 1-0 |match_CAM_CHF = 1-1 |match_CAM_COL = 1-1 |match_CAM_CRA = 3-1 |match_CAM_CRE = 2-1 |match_CAM_FLE = 2-1 |match_CAM_GIL = 5-0 |match_CAM_GRI = 1-2 |match_CAM_HAR = 1-1 |match_CAM_MKD = 1-1 |match_CAM_NPC = 2-0 |match_CAM_NTC = 4-0 |match_CAM_OLD = 0-1 |match_CAM_SAL = 1-0 |match_CAM_SHR = 1-0 |match_CAM_SWI = 1-1 |match_CAM_TRA = 4–2 |match_CAM_WAL = 2-0 |match_CHT_ACC = 1-0 |match_CHT_BNT = 0-1 |match_CHT_BRW = 2-2 |match_CHT_BRV = 1-0 |match_CHT_BRM = 1-2 |match_CHT_CAM = 1-1 |match_CHT_CHF = 0-2 |match_CHT_COL = 1-4 |match_CHT_CRA = 3–0 |match_CHT_CRE = 1-1 |match_CHT_FLE = 2-0 |match_CHT_GIL = 2-1 |match_CHT_GRI = 0–2 |match_CHT_HAR = 1-1 |match_CHT_MKD = 2-3 |match_CHT_NPC = 1-0 |match_CHT_NTC = 1-2 |match_CHT_OLD = 0-3 |match_CHT_SAL = 3-2 |match_CHT_SHR = 3–1 |match_CHT_SWI = 0–2 |match_CHT_TRA = 1-3 |match_CHT_WAL = 1-0 |match_CHF_ACC = 3-3 |match_CHF_BNT = 3-1 |match_CHF_BRW = 1-0 |match_CHF_BRV = 3-1 |match_CHF_BRM = 0-0 |match_CHF_CAM = 0–1 |match_CHF_CHT = 1-0 |match_CHF_COL = 3-0 |match_CHF_CRA = 2-2 |match_CHF_CRE = 2-0 |match_CHF_FLE = 1-1 |match_CHF_GIL = 1-0 |match_CHF_GRI = 2-1 |match_CHF_HAR = 1-1 |match_CHF_MKD = 1-1 |match_CHF_NPC = 4-1 |match_CHF_NTC = 2–0 |match_CHF_OLD = 0-3 |match_CHF_SAL = 2-0 |match_CHF_SHR = 2-3 |match_CHF_SWI = 1-2 |match_CHF_TRA = 1-1 |match_CHF_WAL = 2-2 |match_COL_ACC = 2-1 |match_COL_BNT = 4-1 |match_COL_BRW = 0-2 |match_COL_BRV = 1-1 |match_COL_BRM = 0-2 |match_COL_CAM = 1-2 |match_COL_CHT = 2-0 |match_COL_CHF = 6-2 |match_COL_CRA = 0-0 |match_COL_CRE = 1-1 |match_COL_FLE = 2–1 |match_COL_GIL = 0-0 |match_COL_GRI = 0-1 |match_COL_HAR = 3-1 |match_COL_MKD = 1-0 |match_COL_NPC = 4–1 |match_COL_NTC = 0-1 |match_COL_OLD = 1-3 |match_COL_SAL = 0-1 |match_COL_SHR = 2-0 |match_COL_SWI = 3–0 |match_COL_TRA = 1-1 |match_COL_WAL = 1-1 |match_CRA_ACC = 1-1 |match_CRA_BNT = 1-1 |match_CRA_BRW = 1-2 |match_CRA_BRV = 4-0 |match_CRA_BRM = 1–3 |match_CRA_CAM = 0-3 |match_CRA_CHT = 2-0 |match_CRA_CHF = 1-1 |match_CRA_COL = 1–1 |match_CRA_CRE = 0-1 |match_CRA_FLE = 2-1 |match_CRA_GIL = 2-0 |match_CRA_GRI = 0-2 |match_CRA_HAR = 2-0 |match_CRA_MKD = 1-1 |match_CRA_NPC = 1-2 |match_CRA_NTC = 1-2 |match_CRA_OLD = 2-2 |match_CRA_SAL = 0-0 |match_CRA_SHR = 0-0 |match_CRA_SWI = 2-2 |match_CRA_TRA = 0-2 |match_CRA_WAL = 1-1 |match_CRE_ACC = 2-0 |match_CRE_BNT = 1-2 |match_CRE_BRW = 3-1 |match_CRE_BRV = 1-1 |match_CRE_BRM = 0-1 |match_CRE_CAM = 0-0 |match_CRE_CHT = 4-1 |match_CRE_CHF = 3-3 |match_CRE_COL = 1-0 |match_CRE_CRA = 1-0 |match_CRE_FLE = 0-1 |match_CRE_GIL = 1-0 |match_CRE_GRI = 3-2 |match_CRE_HAR = 1–1 |match_CRE_MKD = 1-3 |match_CRE_NPC = 2-2 |match_CRE_NTC = 2-1 |match_CRE_OLD = 2-1 |match_CRE_SAL = 1-0 |match_CRE_SHR = 3-1 |match_CRE_SWI = 0-3 |match_CRE_TRA = 2-1 |match_CRE_WAL = 0-3 |match_FLE_ACC = 2-1 |match_FLE_BNT = 2-5 |match_FLE_BRW = 3-2 |match_FLE_BRV = 2-1 |match_FLE_BRM = 1-2 |match_FLE_CAM = 1-2 |match_FLE_CHT = 2-2 |match_FLE_CHF = 1-1 |match_FLE_COL = 4-2 |match_FLE_CRA = 1-0 |match_FLE_CRE = 1-4 |match_FLE_GIL = 2–1 |match_FLE_GRI = 0-1 |match_FLE_HAR = 3-2 |match_FLE_MKD = 1-1 |match_FLE_NPC = 0-0 |match_FLE_NTC = 1-2 |match_FLE_OLD = 1-1 |match_FLE_SAL = 1-1 |match_FLE_SHR = 3-1 |match_FLE_SWI = 1-1 |match_FLE_TRA = 0-0 |match_FLE_WAL = 1-1 |match_GIL_ACC = 2-0 |match_GIL_BNT = 1-1 |match_GIL_BRW = 2-2 |match_GIL_BRV = 1-2 |match_GIL_BRM = 1-4 |match_GIL_CAM = 1–1 |match_GIL_CHT = 1-1 |match_GIL_CHF = 4-1 |match_GIL_COL = 1–1 |match_GIL_CRA = 2-2 |match_GIL_CRE = 1-0 |match_GIL_FLE = 1-1 |match_GIL_GRI = 1-4 |match_GIL_HAR = 0-1 |match_GIL_MKD = 1-5 |match_GIL_NPC = 3-2 |match_GIL_NTC = 1-0 |match_GIL_OLD = 0-3 |match_GIL_SAL = 1-2 |match_GIL_SHR = 1-0 |match_GIL_SWI = 0-2 |match_GIL_TRA = 2-1 |match_GIL_WAL = 1-0 |match_GRI_ACC = 1-0 |match_GRI_BNT = 1-0 |match_GRI_BRW = 5-0 |match_GRI_BRV = 0-1 |match_GRI_BRM = 1-1 |match_GRI_CAM = 1-1 |match_GRI_CHT = 7-1 |match_GRI_CHF = 0-1 |match_GRI_COL = 1-2 |match_GRI_CRA = 3-0 |match_GRI_CRE = 3-2 |match_GRI_FLE = 1-0 |match_GRI_GIL = 1-0 |match_GRI_HAR = 1-3 |match_GRI_MKD = 2-2 |match_GRI_NPC = 2-1 |match_GRI_NTC = 0-2 |match_GRI_OLD = 0–0 |match_GRI_SAL = 3-1 |match_GRI_SHR = 1–0 |match_GRI_SWI = 4-0 |match_GRI_TRA = 1-2 |match_GRI_WAL = 2-2 |match_HAR_ACC = 0-2 |match_HAR_BNT = 1-2 |match_HAR_BRW = 1-0 |match_HAR_BRV = 2-3 |match_HAR_BRM = 0-0 |match_HAR_CAM = 2-1 |match_HAR_CHT = 1-1 |match_HAR_CHF = 1-2 |match_HAR_COL = 1-0 |match_HAR_CRA = 0-1 |match_HAR_CRE = 1-2 |match_HAR_FLE = 1-2 |match_HAR_GIL = 0–3 |match_HAR_GRI = 3-3 |match_HAR_MKD = 0–4 |match_HAR_NPC = 0-3 |match_HAR_NTC = 0-2 |match_HAR_OLD = 0-1 |match_HAR_SAL = 0-1 |match_HAR_SHR = 2-0 |match_HAR_SWI = 0-1 |match_HAR_TRA = 0-2 |match_HAR_WAL = 0-2 |match_MKD_ACC = 1-2 |match_MKD_BNT = 1-3 |match_MKD_BRW = 0-0 |match_MKD_BRV = 1-0 |match_MKD_BRM = 2-1 |match_MKD_CAM = 1-1 |match_MKD_CHT = 5-0 |match_MKD_CHF = 2–2 |match_MKD_COL = 1-0 |match_MKD_CRA = 0-0 |match_MKD_CRE = 3-1 |match_MKD_FLE = 2-1 |match_MKD_GIL = 3-2 |match_MKD_GRI = 2-3 |match_MKD_HAR = 4-1 |match_MKD_NPC = 1-0 |match_MKD_NTC = 1–1 |match_MKD_OLD = 0-0 |match_MKD_SAL = 2-0 |match_MKD_SHR = 5–1 |match_MKD_SWI = 1–0 |match_MKD_TRA = 3-0 |match_MKD_WAL = 0-1 |match_NPC_ACC = 1-4 |match_NPC_BNT = 0–0 |match_NPC_BRW = 2-2 |match_NPC_BRV = 2-3 |match_NPC_BRM = 0-1 |match_NPC_CAM = 0-2 |match_NPC_CHT = 0-2 |match_NPC_CHF = 2–1 |match_NPC_COL = 1-2 |match_NPC_CRA = 0-2 |match_NPC_CRE = 2–0 |match_NPC_FLE = 0-2 |match_NPC_GIL = 1-3 |match_NPC_GRI = 0-0 |match_NPC_HAR = 2-1 |match_NPC_MKD = 1-2 |match_NPC_NTC = 1-1 |match_NPC_OLD = 3-2 |match_NPC_SAL = 0-1 |match_NPC_SHR = 1-0 |match_NPC_SWI = 0-1 |match_NPC_TRA = 3-1 |match_NPC_WAL = 2-4 |match_NTC_ACC = 0-1 |match_NTC_BNT = 1-2 |match_NTC_BRW = 2-1 |match_NTC_BRV = 1-1 |match_NTC_BRM = 2-2 |match_NTC_CAM = 2-0 |match_NTC_CHT = 5-2 |match_NTC_CHF = 2-3 |match_NTC_COL = 1-3 |match_NTC_CRA = 4-0 |match_NTC_CRE = 1-0 |match_NTC_FLE = 1-0 |match_NTC_GIL = 1-0 |match_NTC_GRI = 0-1 |match_NTC_HAR = 1-1 |match_NTC_MKD = 3-2 |match_NTC_NPC = 3-1 |match_NTC_OLD = 3-1 |match_NTC_SAL = 1-2 |match_NTC_SHR = 4-1 |match_NTC_SWI = 2-1 |match_NTC_TRA = 5-0 |match_NTC_WAL = 0–0 |match_OLD_ACC = 3-0 |match_OLD_BNT = 1-1 |match_OLD_BRW = 0-0 |match_OLD_BRV = 2-0 |match_OLD_BRM = 1-0 |match_OLD_CAM = 0-3 |match_OLD_CHT = 2-1 |match_OLD_CHF = 1-1 |match_OLD_COL = 1-1 |match_OLD_CRA = 2-0 |match_OLD_CRE = 0-0 |match_OLD_FLE = 1-1 |match_OLD_GIL = 0-1 |match_OLD_GRI = 1-0 |match_OLD_HAR = 1-0 |match_OLD_MKD = 1-1 |match_OLD_NPC = 3-0 |match_OLD_NTC = 3-0 |match_OLD_SAL = 1-2 |match_OLD_SHR = 2-2 |match_OLD_SWI = 1-2 |match_OLD_TRA = 3–1 |match_OLD_WAL = 0-1 |match_SAL_ACC = 2-1 |match_SAL_BNT = 2-0 |match_SAL_BRW = 3-1 |match_SAL_BRV = 1–0 |match_SAL_BRM = 2–0 |match_SAL_CAM = 0-0 |match_SAL_CHT = 1-1 |match_SAL_CHF = 0-1 |match_SAL_COL = 4-3 |match_SAL_CRA = 4-3 |match_SAL_CRE = 1-3 |match_SAL_FLE = 0–0 |match_SAL_GIL = 0-0 |match_SAL_GRI = 0-2 |match_SAL_HAR = 1–0 |match_SAL_MKD = 1-0 |match_SAL_NPC = 1-3 |match_SAL_NTC = 2-1 |match_SAL_OLD = 1-0 |match_SAL_SHR = 1-2 |match_SAL_SWI = 3-2 |match_SAL_TRA = 3-1 |match_SAL_WAL = 1-0 |match_SHR_ACC = 0-0 |match_SHR_BNT = 0-0 |match_SHR_BRW = 2-1 |match_SHR_BRV = 0-3 |match_SHR_BRM = 0-0 |match_SHR_CAM = 2-0 |match_SHR_CHT = 0-2 |match_SHR_CHF = 0–1 |match_SHR_COL = 0-2 |match_SHR_CRA = 1-0 |match_SHR_CRE = 0-4 |match_SHR_FLE = 2-2 |match_SHR_GIL = 3-3 |match_SHR_GRI = 1-1 |match_SHR_HAR = 1-0 |match_SHR_MKD = 1-2 |match_SHR_NPC = 1-0 |match_SHR_NTC = 1-0 |match_SHR_OLD = 1-0 |match_SHR_SAL = 1-3 |match_SHR_SWI = 3-1 |match_SHR_TRA = 1-0 |match_SHR_WAL = 1-2 |match_SWI_ACC = 2-2 |match_SWI_BNT = 0-2 |match_SWI_BRW = 3-1 |match_SWI_BRV = 1-1 |match_SWI_BRM = 2-0 |match_SWI_CAM = 3-2 |match_SWI_CHT = 0-1 |match_SWI_CHF = 1-2 |match_SWI_COL = 0-0 |match_SWI_CRA = 1–0 |match_SWI_CRE = 1-2 |match_SWI_FLE = 1-1 |match_SWI_GIL = 2-0 |match_SWI_GRI = 2-2 |match_SWI_HAR = 3-1 |match_SWI_MKD = 1-2 |match_SWI_NPC = 2-0 |match_SWI_NTC = 2-2 |match_SWI_OLD = 3-0 |match_SWI_SAL = 2-3 |match_SWI_SHR = 2-1 |match_SWI_TRA = 2-1 |match_SWI_WAL = 2-1 |match_TRA_ACC = 0-1 |match_TRA_BNT = 0-2 |match_TRA_BRW = 1–3 |match_TRA_BRV = 1-2 |match_TRA_BRM = 0–2 |match_TRA_CAM = 0-0 |match_TRA_CHT = 3-2 |match_TRA_CHF = 1-1 |match_TRA_COL = 0-1 |match_TRA_CRA = 2-0 |match_TRA_CRE = 1-4 |match_TRA_FLE = 1–0 |match_TRA_GIL = 1-1 |match_TRA_GRI = 1-1 |match_TRA_HAR = 0-3 |match_TRA_MKD = 2-2 |match_TRA_NPC = 1-1 |match_TRA_NTC = 1-2 |match_TRA_OLD = 1-3 |match_TRA_SAL = 0-2 |match_TRA_SHR = 4-0 |match_TRA_SWI = 0-1 |match_TRA_WAL = 1-3 |match_WAL_ACC = 0–0 |match_WAL_BNT = 1-3 |match_WAL_BRW = 1-2 |match_WAL_BRV = 2-1 |match_WAL_BRM = 3-1 |match_WAL_CAM = 0-0 |match_WAL_CHT = 0-4 |match_WAL_CHF = 1-0 |match_WAL_COL = 0-2 |match_WAL_CRA = 0-0 |match_WAL_CRE = 1–0 |match_WAL_FLE = 0-1 |match_WAL_GIL = 2-2 |match_WAL_GRI = 0-1 |match_WAL_HAR = 0-2 |match_WAL_MKD = 0-2 |match_WAL_NPC = 2-1 |match_WAL_NTC = 1-2 |match_WAL_OLD = 1–2 |match_WAL_SAL = 1-0 |match_WAL_SHR = 1-1 |match_WAL_SWI = 2-1 |match_WAL_TRA = 4-2 }} ==Gemau ail gyfle== {{Prif|Gemau ail gyfle Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26}} ===Y Bencampwriaeth=== {{4TeamBracket | sets=2/1 | aggregate=y | nowrap=y | boldwinner = y | RD1=Rowndiau cynderfynol | RD2=Rownd derfynol | RD1-seed1=3 | RD1-team1=[[Millwall F.C.|Millwall]] | RD1-score1-1=0 | RD1-score1-2= | RD1-score1-agg= | RD1-seed2=6 | RD1-team2=[[Hull City A.F.C.|Hull City]] | RD1-score2-1=0 | RD1-score2-2= | RD1-score2-agg= | RD1-seed3=4 | RD1-team3=[[Southampton F.C.|Southampton]] | RD1-score3-1=0 | RD1-score3-2=1 | RD1-score3-agg= | RD1-seed4=5 | RD1-team4=[[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]] | RD1-score4-1=0 | RD1-score4-2= | RD1-score4-agg= | RD2-seed1= | RD2-team1= | RD2-score1= | RD2-seed2= | RD2-team2= | RD2-score2= }} ===Cynghrair Un=== {{4TeamBracket | sets=2/1 | aggregate=y | nowrap=y | boldwinner = y | RD1=Rowndiau cynderfynol | RD2=Rownd derfynol | RD1-seed1=3 | RD1-team1=[[Stockport County F.C.|Stockport County]] | RD1-score1-1= | RD1-score1-2= | RD1-score1-agg= | RD1-seed2=6 | RD1-team2=[[Stevenage F.C.|Stevenage]] | RD1-score2-1= | RD1-score2-2= | RD1-score2-agg= | RD1-seed3=4 | RD1-team3=[[Bradford City A.F.C.|Bradford City]] | RD1-score3-1= | RD1-score3-2= | RD1-score3-agg= | RD1-seed4=5 | RD1-team4=[[Bolton Wanderers F.C.|Bolton Wanderers]] | RD1-score4-1= | RD1-score4-2= | RD1-score4-agg= | RD2-seed1= | RD2-team1= | RD2-score1= | RD2-seed2= | RD2-team2= | RD2-score2= }} ===Cynghrair Dau=== {{4TeamBracket | sets=2/1 | aggregate=y | nowrap=y | boldwinner = y | RD1=Rowndiau cynderfynol | RD2=Rownd derfynol | RD1-seed1=4 | RD1-team1=[[Salford City F.C.|Salford City]] | RD1-score1-1= | RD1-score1-2= | RD1-score1-agg= | RD1-seed2=7 | RD1-team2=[[Grimsby Town F.C.|Grimsby Town]] | RD1-score2-1= | RD1-score2-2= | RD1-score2-agg= | RD1-seed3=5 | RD1-team3=[[Notts County F.C.|Notts County]] | RD1-score3-1= | RD1-score3-2= | RD1-score3-agg= | RD1-seed4=6 | RD1-team4=[[Chesterfield F.C.|Chesterfield]] | RD1-score4-1= | RD1-score4-2= | RD1-score4-agg= | RD2-seed1= | RD2-team1= | RD2-score1= | RD2-seed2= | RD2-team2= | RD2-score2= }} ==Gweler hefyd== * [[Uwch Gynghrair Lloegr 2025–26]] ==Cyfeiriadau== {{Cyfeiriadau}} [[Categori:Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26| ]] [[Categori:Pêl-droed yn Lloegr 2025–26]] efh4v5o0o5zv1g4gcjcjjorj21ib42w 14891690 14891688 2026-05-09T13:49:10Z Lloyd Jones Cymru 94837 /* Y Bencampwriaeth */ 14891690 wikitext text/x-wiki {{Tymor presennol}} {{Gwybodlen EFL <!-- Y Bencampwriaeth --> | promoted1 = [[Coventry City F.C.|Coventry City]]<br>[[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]]<br>TBD | relegated1 = [[Oxford United F.C.|Rhydychen]]<br>[[Leicester City F.C.|Caerlŷr]]<br>[[Sheffield Wednesday F.C.|Sheffield Wednesday]] | topscorer1 = {{baner|SVN}} [[Žan Vipotnik]] (23) <!-- Cynghrair Un--> | promoted2 = [[Lincoln City F.C.|Lincoln City]]<br>[[C.P.D. Dinas Caerdydd|Dinas Caerdydd]]<br>TBD | relegated2 = [[Exeter City F.C.|Caerwysg]]<br>[[Rotherham United F.C.|Rotherham United]]<br>[[Port Vale F.C.|Port Vale]]<br>[[Northampton Town F.C.|Northampton Town]] | topscorer2 = {{baner|ENG}} [[Dom Ballard]] (23) <!-- Cynghrair Dau--> | promoted3 = [[Milton Keynes Dons F.C.|Milton Keynes Dons]]<br>[[Bromley F.C.|Bromley]]<br>[[Cambridge United F.C.|Caergrawnt]]<br>TBD | relegated3 = [[Harrogate Town A.F.C.|Harrogate Town]]<br>[[Barrow A.F.C.|Barrow]] | topscorer3 = {{baner|IRL}} [[Aaron Drinan]] (22) <!-- Gwaelod --> | prevseason = [[Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2024–25|2024–25]] | nextseason = ''[[Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2026–27|2026–27]]'' }} '''Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26''' yw 127ain tymor y [[Cynghrair Pêl-droed Lloegr]] (EFL). Yn ystod y tymor hwn, roedd pedwar thîm o [[Cymru|Gymru]]'n cymryd rhan: [[C.P.D. Dinas Abertawe|Dinas Abertawe]] a [[C.P.D. Wrecsam|Wrecsam]] yn [[#Y Bencampwriaeth|y Bencampwriaeth]], [[C.P.D. Dinas Caerdydd|Dinas Caerdydd]] yng [[#Cynghrair Un|Nghyngrair Un]] a [[C.P.D. Sir Casnewydd|Sir Casnewydd]] yng [[#Cynghrair Dau|Gynghrair Dau]]. ==Dyrchafiad a disgyn== {{col-begin}} {{col-3}} ===O'r Uwch Gynghrair=== ; Disgyn i'r [[Y Bencampwriaeth (pêl-droed)|Bencampwriaeth]] * [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] * [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] * [[Southampton F.C.|Southampton]] ===O'r Bencampwriaeth=== ; Dyrchafiad i'r [[Uwch Gynghrair Lloegr|Uwch Gynghrair]] * [[Leeds United F.C.|Leeds United]] * [[Burnley F.C.|Burnley]] * [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] ; Disgyn i [[Cynghrair Un|Gynghrair Un]] * [[Luton Town F.C.|Luton Town]] * [[Plymouth Argyle F.C.|Plymouth Argyle]] * [[C.P.D. Dinas Caerdydd|Dinas Caerdydd]] {{col-3}} ===O Gynghrair Un=== ; Dyrchafiad i'r [[Y Bencampwriaeth (pêl-droed)|Bencampwriaeth]] * [[Birmingham City F.C.|Birmingham City]] * [[C.P.D. Wrecsam|Wrecsam]] * [[Charlton Athletic F.C.|Charlton Athletic]] ; Disgyn i [[Cynghrair Dau|Gynghrair Dau]] * [[Crawley Town F.C.|Crawley Town]] * [[Bristol Rovers F.C.|Bristol Rovers]] * [[Cambridge United F.C.|Cambridge United]] * [[Shrewsbury Town F.C.|Amwythig]] {{col-3}} ===O Gynghrair Dau=== ; Dyrchafiad i [[Cynghrair Un|Gynghrair Un]] * [[Doncaster Rovers F.C.|Doncaster Rovers]] * [[Port Vale F.C.|Port Vale]] * [[Bradford City A.F.C.|Bradford City]] * [[AFC Wimbledon]] ; Disgyn i'r [[Cynghrair Cenedlaethol|Gynghrair Cenedlaethol]] * [[Carlisle United F.C.|Carlisle United]] * [[Morecambe F.C.|Morecambe]] ===O'r Gynghrair Cenedlaethol=== ; Dyrchafiad i [[Cynghrair Dau|Cynghrair Dau]] * [[Barnet F.C.|Barnet]] * [[Oldham Athletic A.F.C.|Oldham Athletic]] {{col-end}} ==Y Bencampwriaeth== {{Prif|Y Bencampwriaeth 2025–26}} ===Timau=== {| class="wikitable sortable" ! Clwb ! Dinas ! Stadiwm ! Yn dal |- | [[Birmingham City F.C.|Birmingham City]] | [[Birmingham]] {{small|([[Bordesley, Birmingham|Bordesley]])}} | [[Stadiwm Sant Andreas]] | align="center"| 29,409 |- | [[Blackburn Rovers F.C.|Blackburn Rovers]] | [[Blackburn]] | [[Parc Ewood]] | align="center"|31,367 |- | [[Bristol City F.C.|Bryste]] | [[Bryste]] {{small|([[Ashton Gate]])}} | [[Ashton Gate (stadiwm)|Ashton Gate]] | align="center"|26,462 |- | [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] | [[Caerlŷr]] | [[Stadiwm King Power]] | align="center"| 32,259 |- | [[Charlton Athletic F.C.|Charlton Athletic]] | [[Llundain]] {{small|([[Charlton, Llundain|Charlton]])}} | [[The Valley (stadiwm)|The Valley]] | align="center"| 27,111 |- | [[Coventry City F.C.|Coventry City]] | [[Coventry]] | {{nowrap|[[Coventry Building Society Arena]]}} | align="center"| 32,609 |- | [[Derby County F.C.|Derby County]] | [[Derby]] | [[Stadiwm Parc Balchder]] |align="center"|32,926 |- | [[C.P.D. Dinas Abertawe|Dinas Abertawe]] | [[Abertawe]] {{small|([[Glandŵr]])}} | [[Stadiwm Swansea.com]] | align="center" | 21,088 |- | [[Hull City A.F.C.|Hull City]] | [[Kingston upon Hull]] | [[Stadiwm MKM]] |align="center"|25,586 |- | [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] | [[Ipswich]] | [[Portman Road]] | align="center"| 30,056 |- | [[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]] | [[Middlesbrough]] {{small|([[Middlehaven]])}} | [[Stadiwm Glan yr Afon]] |align="center"|34,742 |- | [[Millwall F.C.|Millwall]] | [[Llundain]] {{small|([[Bermondsey]])}} | [[The Den]] | align="center"| 20,146 |- | [[Norwich City F.C.|Norwich City]] | [[Norwich]] | [[Carrow Road]] | align="center"| 27,359 |- | [[Portsmouth F.C.|Portsmouth]] | [[Portsmouth]] | [[Parc Fratton]] | align="center"| 20,899 |- | [[Preston North End F.C.|Preston North End]] | [[Preston]] {{small|([[Deepdale, Preston|Deepdale]])}} | [[Deepdale]] |align="center"|23,408 |- | [[Queens Park Rangers F.C.|Queens Park Rangers]] | [[Llundain]] {{small|([[Shepherd's Bush]])}} | [[Loftus Road]] | align="center"| 18,439 |- | [[Oxford United F.C.|Rhydychen]] | [[Rhydychen]] ({{small|[[Littlemore]])}} | [[Stadiwm Kassam]] | align="center"| 12,500 |- | [[Sheffield United F.C.|Sheffield United]] | [[Sheffield]] {{small|([[Highfield, Sheffield|Highfield]])}} | [[Bramall Lane]] | align="center"| 32,050 |- | [[Sheffield Wednesday F.C.|Sheffield Wednesday]] | [[Sheffield]] {{small|([[Hillsborough, Sheffield|Hillsborough]])}} | [[Stadiwm Hillsborough]] | align="center"| 39,732 |- | [[Southampton F.C.|Southampton]] | [[Southampton]] | [[Stadiwm Santes Fair]] | align="center" |32,384 |- | [[Stoke City F.C.|Stoke City]] | [[Stoke-on-Trent]] | [[Stadiwm bet365]] | align="center"| 30,089 |- | [[Watford F.C.|Watford]] | [[Watford]] | [[Vicarage Road]] | align="center" | 22,200 |- | [[West Bromwich Albion F.C.|West Bromwich Albion]] | [[West Bromwich]] | [[The Hawthorns]] | align="center"| 26,850 |- | [[C.P.D. Wrecsam|Wrecsam]] | [[Wrecsam]] | [[Y Cae Ras]] | align="center"| 10,771 |} ===Tabl cynghrair=== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://www.efl.com/competitions/efl-championship Cynghrair Pêl-droed Lloegr] <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=PL |result2=PL |result3=POSF |result4=POSF |result5=POSF |result6=POSF |result22=REL |result23=REL |result24=REL <!--Update team positions here--> |team_order = COV, IPS, MIL, SOU, MID, HUL, WRX, DER, NOR, BIR, SWA, BRC, SHU, PNE, QPR, WAT, STO, POR, CHA, BLB, WBA, OXF, LEI, SHW <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter).--> |update=complete |win_BIR=17|draw_BIR=13|loss_BIR=16|gf_BIR=57|ga_BIR=56<!-- Birmingham City --> |win_BLB=13|draw_BLB=13|loss_BLB=20|gf_BLB=42|ga_BLB=56<!-- Blackburn Rovers --> |win_BRC=17|draw_BRC=11|loss_BRC=18|gf_BRC=59|ga_BRC=59<!-- Bristol City --> |win_CHA=13|draw_CHA=14|loss_CHA=19|gf_CHA=44|ga_CHA=58<!-- Charlton Athletic --> |win_COV=28|draw_COV=11|loss_COV=7 |gf_COV=97|ga_COV=45<!-- Coventry City --> |win_DER=20|draw_DER=9 |loss_DER=17|gf_DER=67|ga_DER=59<!-- Derby County --> |win_HUL=21|draw_HUL=10|loss_HUL=15|gf_HUL=70|ga_HUL=66<!-- Hull City --> |win_IPS=23|draw_IPS=15|loss_IPS=8 |gf_IPS=80|ga_IPS=47<!-- Ipswich Town --> |win_LEI=12|draw_LEI=16|loss_LEI=18|gf_LEI=58|ga_LEI=68<!-- Leicester City --> |win_MID=22|draw_MID=14|loss_MID=10|gf_MID=72|ga_MID=47<!-- Middlesbrough --> |win_MIL=24|draw_MIL=11|loss_MIL=11|gf_MIL=64|ga_MIL=49<!-- Millwall --> |win_NOR=19|draw_NOR=8 |loss_NOR=19|gf_NOR=63|ga_NOR=56<!-- Norwich City --> |win_OXF=11|draw_OXF=14|loss_OXF=21|gf_OXF=45|ga_OXF=59<!-- Oxford United --> |win_PNE=15|draw_PNE=15|loss_PNE=16|gf_PNE=55|ga_PNE=62<!-- Preston North End --> |win_POR=14|draw_POR=13|loss_POR=19|gf_POR=49|ga_POR=64<!-- Portsmouth --> |win_QPR=16|draw_QPR=10|loss_QPR=20|gf_QPR=61|ga_QPR=73<!-- Queens Park Rangers --> |win_SHU=18|draw_SHU=6 |loss_SHU=22|gf_SHU=66|ga_SHU=66<!-- Sheffield United --> |win_SHW=2 |draw_SHW=12|loss_SHW=32|gf_SHW=29|ga_SHW=89<!-- Sheffield Wednesday --> |win_SOU=22|draw_SOU=14|loss_SOU=10|gf_SOU=82|ga_SOU=56<!-- Southampton --> |win_STO=15|draw_STO=10|loss_STO=21|gf_STO=51|ga_STO=56<!-- Stoke City --> |win_SWA=18|draw_SWA=10|loss_SWA=18|gf_SWA=57|ga_SWA=59<!-- Swansea City --> |win_WAT=14|draw_WAT=15|loss_WAT=17|gf_WAT=53|ga_WAT=65<!-- Watford --> |win_WBA=13|draw_WBA=14|loss_WBA=19|gf_WBA=48|ga_WBA=58<!-- West Bromwich Albion --> |win_WRX=19|draw_WRX=14|loss_WRX=13|gf_WRX=69|ga_WRX=65<!-- Wrexham --> |hth_SHW = Cafodd Sheffield Wednesday 12 pwynt ar 24 Hydref 2025 eu tynnu o'r gêm oherwydd ffeilio am weinyddiaeth.<ref>{{cite web |url=https://www.skysports.com/football/news/11688/13456407/sheffield-wednesday-championship-club-file-for-administration|publisher=[[Chwaraeon Sky]] |language=en |date=24 Hydref 2025 |access-date=24 Hydref 2025 |title=Sheffield Wednesday: Championship club file for administration}}</ref> Cafodd chwe phwynt arall eu didynnu ganddynt ar 1 Rhagfyr 2025 am fethu â chyflawni rhwymedigaethau talu.<ref>{{cite news |url= https://www.skysports.com/football/news/11095/13477838/sheffield-wednesday-handed-further-six-point-deduction-for-breaching-efl-regulations-after-going-into-administration|work=[[Chwaraeon Sky]] |language=en |date=1 Rhagfyr 2025 |access-date=1 Rhagfyr 2025 |title=Sheffield Wednesday handed further six-point deduction for breaching EFL regulations after going into administration}}</ref> |adjust_points_SHW = -18 |hth_LEI = Cafodd [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] chwe phwynt eu tynnu ar 5 Chwefror 2026 oherwydd torri'r [[Rheolau Elw a Chynaliadwyedd]] (PSR).<ref>{{cite news |url=https://www.efl.com/news/2026/february/05/premier-league-commission---/|work=[[Cynghrair Pêl-droed Lloegr|EFL]] |language=en |date=5 Chwefror 2026 |access-date=5 Chwefror 2026 |title=Premier League Commission – Leicester City Football Club}}</ref> |adjust_points_LEI = -6 |hth_WBA = Cafodd [[West Bromwich Albion City F.C.|West Bromwich Albion]] dau bwynt eu tynnu ar 24 Ebrill 2026 oherwydd torri'r [[Rheolau Elw a Chynaliadwyedd]] (PSR).<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/c70528784kjo |publisher=[[Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig]] |work=[[BBC Chwaraeon]] |last=Wheeler |first=Dan |language=en |date=24 Ebrill 2026 |access-date=24 Ebrill 2026 |title=West Brom docked two points for financial breaches |trans-title=West Brom yn colli dau bwynt am dorriadau ariannol}}</ref> |adjust_points_WBA = -2 |status_COV=CP |status_IPS=P |status_OXF=R |status_LEI=R |status_SHW=R <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_BIR=[[Birmingham City F.C.|Birmingham City]] |name_BLB=[[Blackburn Rovers F.C.|Blackburn Rovers]] |name_BRC=[[Bristol City F.C.|Bryste]] |name_CHA=[[Charlton Athletic F.C.|Charlton Athletic]] |name_COV=[[Coventry City F.C.|Coventry City]] |name_DER=[[Derby County F.C.|Derby County]] |name_HUL=[[Hull City A.F.C.|Hull City]] |name_IPS=[[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] |name_LEI=[[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] |name_MID=[[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]] |name_MIL=[[Millwall F.C.|Millwall]] |name_NOR=[[Norwich City F.C.|Norwich City]] |name_OXF=[[Oxford United F.C.|Rhydychen]] |name_POR=[[Portsmouth F.C.|Portsmouth]] |name_PNE=[[Preston North End F.C.|Preston North End]] |name_QPR=[[Queens Park Rangers F.C.|Queens Park Rangers]] |name_SHU=[[Sheffield United F.C.|Sheffield United]] |name_SHW=[[Sheffield Wednesday F.C.|Sheffield Wednesday]] |name_SOU=[[Southampton F.C.|Southampton]] |name_STO=[[Stoke City F.C.|Stoke City]] |name_SWA=[[C.P.D. Dinas Abertawe|Dinas Abertawe]] |name_WAT=[[Watford F.C.|Watford]] |name_WBA=[[West Bromwich Albion F.C.|West Bromwich Albion]] |name_WRX=[[C.P.D. Wrecsam|Wrecsam]] <!--Team status--> |status_text_C=Pencampwyr |status_text_O=Enillydd y gemau ail gyfle |status_text_P=Dyrchafa |status_text_R=Disgynnodd |status_text_X=Wedi'i warantu o leiaf man gêm ail gyfle, ond gellir ei hyrwyddo'n uniongyrchol yn uniongyrchol <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules = 1) Pwyntiau; 2) Gwahaniaeth nod; 3) Nifer y goliau a sgoriwyd; 4) Canlyniadau pen-i-ben; 5) Yn ennill; 6) nodau i ffwrdd; 7) Pwyntiau cosb (sec 9.5); 8) Nifer y troseddau anfon 12 pwynt; 9) Cyfle cyfartal (dim ond os oes angen i benderfynu ar ddyrchafiad / diarddeliad)<ref name="EFL Regulationsb23-24">{{cite web|title=EFL Regulations Section 3 – The League; subsection 9 – Method of Determining League Positions|url=https://www.efl.com/governance/regulations#heading-method-of-determining-league-positions/|website=[[Cynghrair Pêl-droed Lloegr]]|access-date=8 Mehefin 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530171741/https://www.efl.com/governance/regulations/#heading-method-of-determining-league-positions/|archive-date=30 Mai 2024|url-status=live|lang=en}}</ref> <!--Qualification and relegation column definitions--> |res_col_header=PQR |col_PL=green1 |text_PL=Dyrchafiad i'r {{nowrap|[[Uwch Gynghrair Lloegr|Uwch Gynghrair]]}} |col_POSF=yellow1|text_POSF=Cymhwyso ar gyfer [[Gemau ail gyfle Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26#Y Bencampwriaeth|gemau ail gyfle'r Bencampwriaeth]] |col_REL=red1 |text_REL=Disgyn i {{nowrap|[[Cynghrair Un|Gynghrair Un]]}} }}</onlyinclude> ===Canlyniadau=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://www.efl.com/competitions/efl-championship/ Cynghrair Pêl-droed Lloegr] | update = complete | a_note = yes | matches_style = FBR |team1=BIR |team2=BLA |team3=BRI |team4=LEI |team5=CHA |team6=COV |team7=DER |team8=SWA |team9=HUL |team10=IPS |team11=MID |team12=MIL |team13=NOR |team14=OXF |team15=POR |team16=PNE |team17=QPR |team18=SHU |team19=SHW |team20=SOU |team21=STO |team22=WAT |team23=WBA |team24=WRX | name_BIR = [[Birmingham City F.C.|Birmingham City]] | name_BLA = [[Blackburn Rovers F.C.|Blackburn Rovers]] | name_BRI = [[Bristol City F.C.|Bryste]] | name_LEI = [[Leicester City F.C.|Caerlŷr]] | name_CHA = [[Charlton Athletic F.C.|Charlton Athletic]] | name_COV = [[Coventry City F.C.|Coventry City]] | name_DER = [[Derby County F.C.|Derby County]] | name_SWA = [[C.P.D. Dinas Abertawe|Dinas Abertawe]] | name_HUL = [[Hull City A.F.C.|Hull City]] | name_IPS = [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] | name_MID = [[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]] | name_MIL = [[Millwall F.C.|Millwall]] | name_NOR = [[Norwich City F.C.|Norwich City]] | name_POR = [[Portsmouth F.C.|Portsmouth]] | name_PNE = [[Preston North End F.C.|Preston North End]] | name_QPR = [[Queens Park Rangers F.C.|Queens Park Rangers]] | name_OXF = [[Oxford United F.C.|Rhydychen]] | name_SHU = [[Sheffield United F.C.|Sheffield United]] | name_SHW = [[Sheffield Wednesday F.C.|Sheffield Wednesday]] | name_SOU = [[Southampton F.C.|Southampton]] | name_STO = [[Stoke City F.C.|Stoke City]] | name_WAT = [[Watford F.C.|Watford]] | name_WBA = [[West Bromwich Albion F.C.|West Brom]] | name_WRX = [[C.P.D. Wrecsam|Wrecsam]] | match_BIR_BLA = 0-1 | match_BIR_BRI = 2-1 | match_BIR_CHA = 1–1 | match_BIR_COV = 3–2 | match_BIR_DER = 1–1 | match_BIR_HUL = 2–3 | match_BIR_IPS = 1–1 | match_BIR_LEI = 2–1 | match_BIR_MID = 1–3 | match_BIR_MIL = 4–0 | match_BIR_NOR = 4–1 | match_BIR_OXF = 1–0 | match_BIR_PNE = 2–1 | match_BIR_POR = 4–0 | match_BIR_QPR = 1–0 | match_BIR_SHU = 1–1 | match_BIR_SHW = 2–2 | match_BIR_SOU = 1–1 | match_BIR_STO = 1–1 | match_BIR_SWA = 1–0 | match_BIR_WAT = 2–1 | match_BIR_WBA = 0-0 | match_BIR_WRX = 2–0 | match_BLA_BIR = 1–2 | match_BLA_BRI = 1–2 | match_BLA_CHA = 2–2 | match_BLA_COV = 1–1 | match_BLA_DER = 1–2 | match_BLA_HUL = 0–1 | match_BLA_IPS = 1–1 | match_BLA_LEI = 0-1 | match_BLA_MID = 0–0 | match_BLA_MIL = 2–0 | match_BLA_NOR = 0–2 | match_BLA_OXF = 1–1 | match_BLA_POR = 1-1 | match_BLA_PNE = 1-0 | match_BLA_QPR = 0–1 | match_BLA_SHU = 1–3 | match_BLA_SHW = 1–0 | match_BLA_SOU = 2–1 | match_BLA_STO = 1–1 | match_BLA_SWA = 1–2 | match_BLA_WAT = 1–1 | match_BLA_WBA = 0-0 | match_BLA_WRX = 0–2 | match_BRI_BIR = 1–0 | match_BRI_BLA = 0–1 | match_BRI_CHA = 0–0 | match_BRI_COV = 0-2 | match_BRI_DER = 0–5 | match_BRI_HUL = 4–2 | match_BRI_IPS = 1–1 | match_BRI_LEI = 2–2 | match_BRI_MID = 2–0 | match_BRI_MIL = 0–1 | match_BRI_NOR = 2–4 | match_BRI_OXF = 1–3 | match_BRI_POR = 5–0 | match_BRI_PNE = 0–2 | match_BRI_QPR = 1–2 | match_BRI_SHU = 1-0 | match_BRI_SHW = 2–0 | match_BRI_SOU = 3–1 | match_BRI_STO = 2-0 | match_BRI_SWA = 3–0 | match_BRI_WAT = 1–2 | match_BRI_WBA = 0–1 | match_BRI_WRX = 2–2 | match_CHA_BIR = 1-0 | match_CHA_BLA = 3–0 | match_CHA_BRI = 1–2 | match_CHA_COV = 1–1 | match_CHA_DER = 1–2 | match_CHA_HUL = 2–1 | match_CHA_IPS = 1–2 | match_CHA_LEI = 0–1 | match_CHA_MID = 1–2 | match_CHA_MIL = [[Darbi De Llundain|1–1]] | match_CHA_NOR = 0–1 | match_CHA_OXF = 1–0 | match_CHA_POR = 1–3 | match_CHA_PNE = 1–2 | match_CHA_QPR = [[Darbïau Llundain|0–0]] | match_CHA_SHU = 1–0 | match_CHA_SHW = 2–1 | match_CHA_SOU = 1–5 | match_CHA_STO = 1-0 | match_CHA_SWA = 1–1 | match_CHA_WAT = 1–0 | match_CHA_WBA = 1–0 | match_CHA_WRX = 0–1 | match_COV_BIR = 3–0 | match_COV_BLA = 2–0 | match_COV_BRI = 1–0 | match_COV_CHA = 3–1 | match_COV_DER = 3–2 | match_COV_HUL = 0–0 | match_COV_IPS = 0–2 | match_COV_LEI = [[Darbi M69|2–1]] | match_COV_MID = 3–1 | match_COV_MIL = 2–1 | match_COV_NOR = 1–1 | match_COV_OXF = 0–0 | match_COV_PNE = 3–0 | match_COV_POR = 5–1 | match_COV_QPR = 7–1 | match_COV_SHU = 3–1 | match_COV_SHW = 0–0 | match_COV_SOU = 1–2 | match_COV_STO = 2–1 | match_COV_SWA = 1–0 | match_COV_WAT = 3–1 | match_COV_WBA = 3–2 | match_COV_WRX = 3–1 | match_DER_BIR = 1–0 | match_DER_BLA = 3–1 | match_DER_BRI = 1–1 | match_DER_CHA = 1–1 | match_DER_COV = 3–5 | match_DER_HUL = 2–1 | match_DER_IPS = 1–2 | match_DER_LEI = [[Cystadleuaeth Derby County F.C.–Leicester City F.C.|1–3]] | match_DER_MID = 1–0 | match_DER_MIL = 1–1 | match_DER_NOR = 1–0 | match_DER_OXF = 1–0 | match_DER_POR = 1–1 | match_DER_PNE = 0–1 | match_DER_QPR = 1–0 | match_DER_SHU = 1-2 | match_DER_SHW = 2-1 | match_DER_SOU = 1–1 | match_DER_STO = 2-0 | match_DER_SWA = 2–0 | match_DER_WAT = 2–3 | match_DER_WBA = 1–1 | match_DER_WRX = 1–2 | match_HUL_BIR = 1–1 | match_HUL_BLA = 0–3 | match_HUL_BRI = 2–3 | match_HUL_CHA = 1–1 | match_HUL_COV = 0–0 | match_HUL_DER = 4–2 | match_HUL_IPS = 0–2 | match_HUL_LEI = 2–1 | match_HUL_MID = 1–4 | match_HUL_MIL = 1-3 | match_HUL_NOR = 2-1 | match_HUL_OXF = 3–2 | match_HUL_POR = 3–2 | match_HUL_PNE = 2–2 | match_HUL_QPR = 1-3 | match_HUL_SHU = 1–0 | match_HUL_SHW = 3–1 | match_HUL_SOU = 3–1 | match_HUL_STO = 0–1 | match_HUL_SWA = 2–1 | match_HUL_WAT = 0–0 | match_HUL_WBA = 1–0 | match_HUL_WRX = 2–0 | match_IPS_BIR = 2-1 | match_IPS_BLA = 3–0 | match_IPS_BRI = 2–0 | match_IPS_CHA = 0–3 | match_IPS_COV = 3–0 | match_IPS_DER = 2–2 | match_IPS_HUL = 1–0 | match_IPS_LEI = 1-1 | match_IPS_MID = 2–2 | match_IPS_MIL = 1-1 | match_IPS_NOR = [[Darbi Dwyrain Anglia|3–1]] | match_IPS_OXF = 2–1 | match_IPS_POR = 2–1 | match_IPS_QPR = 3-0 | match_IPS_PNE = 1–1 | match_IPS_SHU = 5–0 | match_IPS_SHW = 3–1 | match_IPS_SOU = 1–1 | match_IPS_STO = 1–0 | match_IPS_SWA = 3–0 | match_IPS_WAT = 1–1 | match_IPS_WBA = 1–0 | match_IPS_WRX = 0–0 | match_LEI_BIR = 2–0 | match_LEI_BLA = 0–2 | match_LEI_BRI = 2–0 | match_LEI_CHA = 0–2 | match_LEI_COV = [[Darbi M69|0–0]] | match_LEI_DER = [[Chstadleuaeth Derby County F.C.–Leicester City F.C.|2–1]] | match_LEI_HUL = 2–2 | match_LEI_IPS = 3–1 | match_LEI_MIL = 1–1 | match_LEI_MID = 1–1 | match_LEI_NOR = 0–2 | match_LEI_OXF = 1–2 | match_LEI_POR = 1–1 | match_LEI_PNE = 2–2 | match_LEI_QPR = 1–3 | match_LEI_SHU = 2–3 | match_LEI_SHW = 2–1 | match_LEI_SOU = 3-4 | match_LEI_STO = 2–1 | match_LEI_SWA = 0–1 | match_LEI_WAT = 1–2 | match_LEI_WBA = 2–1 | match_LEI_WRX = 1–1 | match_MID_BIR = 2–1 | match_MID_BLA = 0–0 | match_MID_BRI = 1–1 | match_MID_CHA = 0–1 | match_MID_COV = 2–4 | match_MID_DER = 2–1 | match_MID_HUL = 0–1 | match_MID_IPS = 2–1 | match_MID_LEI = 1–1 | match_MID_MIL = 1–2 | match_MID_NOR = 1–0 | match_MID_OXF = 0-0 | match_MID_POR = 0–1 | match_MID_PNE = 4–0 | match_MID_QPR = 3–1 | match_MID_SHU = 1–0 | match_MID_SHW = 1–0 | match_MID_SOU = 4–0 | match_MID_STO = 0–0 | match_MID_SWA = 1–0 | match_MID_WAT = 5–1 | match_MID_WBA = 2–1 | match_MID_WRX = 1–1 | match_MIL_BIR = 3–0 | match_MIL_BLA = 1-2 | match_MIL_BRI = 2–1 | match_MIL_CHA = [[Darbi De Llundain|4–0]] | match_MIL_COV = 0–4 | match_MIL_DER = 1–0 | match_MIL_HUL = 1–3 | match_MIL_IPS = 0–0 | match_MIL_LEI = 1–0 | match_MIL_MID = 0–3 | match_MIL_NOR = 1-2 | match_MIL_OXF = 2-0 | match_MIL_POR = 1-3 | match_MIL_PNE = 1–1 | match_MIL_QPR = [[Darbïau Llundain|2–0]] | match_MIL_SHU = 1–1 | match_MIL_SHW = 1–0 | match_MIL_SOU = 3–2 | match_MIL_STO = 2–0 | match_MIL_SWA = 2–1 | match_MIL_WAT = 1–0 | match_MIL_WBA = 3–0 | match_MIL_WRX = 0–2 | match_NOR_BIR = 1-2 | match_NOR_BLA = 2–0 | match_NOR_BRI = 0–1 | match_NOR_CHA = 1–0 | match_NOR_COV = 2–1 | match_NOR_DER = 2–1 | match_NOR_HUL = 0–2 | match_NOR_IPS = [[Darbi Dwyrain Anglia|0–2]] | match_NOR_LEI = 1–2 | match_NOR_MID = 1–2 | match_NOR_MIL = 1–2 | match_NOR_OXF = 1–1 | match_NOR_POR = 1–1 | match_NOR_PNE = 2–0 | match_NOR_QPR = 3–1 | match_NOR_SHU = 2–1 | match_NOR_SHW = 2–0 | match_NOR_SOU = 2–1 | match_NOR_STO = 0–2 | match_NOR_SWA = 1-1 | match_NOR_WAT = 0–1 | match_NOR_WBA = 0–1 | match_NOR_WRX = 2–3 | match_OXF_BIR = 0–2 | match_OXF_BLA = 1–0 | match_OXF_BRI = 0–0 | match_OXF_CHA = 1–1 | match_OXF_COV = 2–2 | match_OXF_DER = 1–0 | match_OXF_HUL = 1-1 | match_OXF_IPS = 2–1 | match_OXF_LEI = 2–2 | match_OXF_MID = 1–1 | match_OXF_MIL = 2–2 | match_OXF_NOR = 0-3 | match_OXF_POR = 0–1 | match_OXF_PNE = 1–2 | match_OXF_QPR = 0–0 | match_OXF_SHU = 0–1 | match_OXF_SHW = 4-1 | match_OXF_SOU = 2–1 | match_OXF_STO = 0–3 | match_OXF_SWA = 0–1 | match_OXF_WAT = 2–0 | match_OXF_WBA = 2–1 | match_OXF_WRX = 0–1 | match_POR_BIR = 1-1 | match_POR_BLA = 2–1 | match_POR_BRI = 0–1 | match_POR_CHA = 2–1 | match_POR_COV = 1–2 | match_POR_DER = 0-1 | match_POR_HUL = 0–1 | match_POR_IPS = 2–0 | match_POR_LEI = 1–0 | match_POR_MID = 1–0 | match_POR_MIL = 3–1 | match_POR_NOR = 1–2 | match_POR_OXF = 2-2 | match_POR_PNE = 1–0 | match_POR_QPR = 1–1 | match_POR_SHU = 0–1 | match_POR_SHW = 0–2 | match_POR_SOU = [[Darbi Arfordir y De|1–1]] | match_POR_STO = 0–1 | match_POR_SWA = 1–2 | match_POR_WAT = 2–2 | match_POR_WBA = 3–0 | match_POR_WRX = 0–0 | match_PNE_BIR = 0–1 | match_PNE_BLA = 1–2 | match_PNE_BRI = 0–0 | match_PNE_CHA = 2–0 | match_PNE_COV = 1–1 | match_PNE_DER = 0–1 | match_PNE_HUL = 0–3 | match_PNE_IPS = 1–0 | match_PNE_LEI = 2–1 | match_PNE_MID = 2–2 | match_PNE_MIL = 0–2 | match_PNE_NOR = 1–1 | match_PNE_OXF = 1–3 | match_PNE_POR = 1–0 | match_PNE_QPR = 1-1 | match_PNE_SHU = 3–2 | match_PNE_SHW = 3–0 | match_PNE_SOU = 1-3 | match_PNE_STO = 3-1 | match_PNE_SWA = 2–1 | match_PNE_WAT = 2–2 | match_PNE_WBA = 0–2 | match_PNE_WRX = 1–1 | match_QPR_BIR = 2–1 | match_QPR_BLA = 1–3 | match_QPR_BRI = 0–0 | match_QPR_CHA = [[Darbïau Llundain|3–1]] | match_QPR_COV = 2–1 | match_QPR_DER = 2-3 | match_QPR_HUL = 3–2 | match_QPR_IPS = 1–4 | match_QPR_LEI = 4–1 | match_QPR_MID = 0-4 | match_QPR_MIL = [[Darbïau Llundain|1–2]] | match_QPR_NOR = 1–2 | match_QPR_OXF = 0–0 | match_QPR_POR = 6–1 | match_QPR_PNE = 1–1 | match_QPR_SHU = 0–2 | match_QPR_SHW = 3–0 | match_QPR_SOU = 1–2 | match_QPR_STO = 1–0 | match_QPR_SWA = 1–2 | match_QPR_WAT = 2–1 | match_QPR_WBA = 3–1 | match_QPR_WRX = 2–3 | match_SHU_BIR = 3–0 | match_SHU_BLA = 1–3 | match_SHU_BRI = 1–4 | match_SHU_CHA = 0–1 | match_SHU_COV = 1–2 | match_SHU_DER = 1–3 | match_SHU_HUL = 2–1 | match_SHU_IPS = 3–1 | match_SHU_LEI = 3–1 | match_SHU_MID = 1-2 | match_SHU_MIL = 0–1 | match_SHU_NOR = 1–1 | match_SHU_OXF = 3–1 | match_SHU_POR = 3–0 | match_SHU_PNE = 2-3 | match_SHU_QPR = 0–0 | match_SHU_STO = 4–0 | match_SHU_SHW = [[Darbi Sheffield|2–1]] | match_SHU_SOU = 1–2 | match_SHU_SWA = 3–3 | match_SHU_WAT = 1–0 | match_SHU_WBA = 1-1 | match_SHU_WRX = 1–2 | match_SHW_BIR = 0–2 | match_SHW_BLA = 0–0 | match_SHW_BRI = 0–3 | match_SHW_CHA = 1-1 | match_SHW_COV = 0–5 | match_SHW_DER = 0–3 | match_SHW_HUL = 2–2 | match_SHW_IPS = 0–2 | match_SHW_LEI = 1-1 | match_SHW_MID = 0–1 | match_SHW_MIL = 1–2 | match_SHW_NOR = 1–1 | match_SHW_OXF = 1–2 | match_SHW_POR = 0–1 | match_SHW_PNE = 2–3 | match_SHW_QPR = 1–1 | match_SHW_SHU = [[Darbi Sheffield|0–3]] | match_SHW_SOU = 1–3 | match_SHW_STO = 0–3 | match_SHW_SWA = 0–2 | match_SHW_WAT = 1–1 | match_SHW_WBA = 2-1 | match_SHW_WRX = 0–1 | match_SOU_BIR = 3–1 | match_SOU_BLA = 3–0 | match_SOU_BRI = 2–2 | match_SOU_CHA = 1-1 | match_SOU_COV = 1–1 | match_SOU_DER = 2–1 | match_SOU_HUL = 1–2 | match_SOU_IPS = 2–2 | match_SOU_LEI = 3–0 | match_SOU_MID = 1–1 | match_SOU_MIL = 0–0 | match_SOU_NOR = 1-0 | match_SOU_OXF = 2–0 | match_SOU_POR = [[Darbi Arfordir y De|0–0]] | match_SOU_PNE = 0–2 | match_SOU_QPR = 5–0 | match_SOU_SHU = 1–0 | match_SOU_SHW = 3–1 | match_SOU_STO = 1–2 | match_SOU_SWA = 0–0 | match_SOU_WAT = 1–0 | match_SOU_WBA = 3–2 | match_SOU_WRX = 2–1 | match_STO_BIR = 1–0 | match_STO_BLA = 1–1 | match_STO_BRI = 5–1 | match_STO_CHA = 3–0 | match_STO_COV = 0–1 | match_STO_DER = 3–1 | match_STO_HUL = 1–2 | match_STO_IPS = 3–3 | match_STO_LEI = 2-2 | match_STO_MID = 1–2 | match_STO_MIL = 1–3 | match_STO_NOR = 1–1 | match_STO_OXF = 2–1 | match_STO_POR = 1-3 | match_STO_PNE = 0–0 | match_STO_QPR = 0–0 | match_STO_SHU = 1–2 | match_STO_SHW = 2–0 | match_STO_SOU = 0–2 | match_STO_SWA = 2–1 | match_STO_WAT = 3–1 | match_STO_WBA = 0–1 | match_STO_WRX = 1–0 | match_SWA_BIR = 1–1 | match_SWA_BLA = 3–1 | match_SWA_BRI = 1-0 | match_SWA_CHA = 3-1 | match_SWA_COV = 0–3 | match_SWA_DER = 1–2 | match_SWA_HUL = 2–2 | match_SWA_IPS = 1–4 | match_SWA_LEI = 1–3 | match_SWA_MID = 2–2 | match_SWA_MIL = 1–1 | match_SWA_NOR = 2—1 | match_SWA_OXF = 2–0 | match_SWA_POR = 1–0 | match_SWA_PNE = 1–1 | match_SWA_QPR = 0–1 | match_SWA_SHU = 1–0 | match_SWA_SHW = 4–0 | match_SWA_SOU = 1–2 | match_SWA_STO = 2-0 | match_SWA_WAT = 1–1 | match_SWA_WBA = 1–0 | match_SWA_WRX = 2–1 | match_WAT_BIR = 3–0 | match_WAT_BLA = 0–1 | match_WAT_BRI = 1–1 | match_WAT_CHA = 1-1 | match_WAT_COV = 0-4 | match_WAT_DER = 2-0 | match_WAT_HUL = 2–1 | match_WAT_IPS = 0–2 | match_WAT_LEI = 0–0 | match_WAT_MID = 3–0 | match_WAT_MIL = 0–2 | match_WAT_NOR = 3–2 | match_WAT_OXF = 2–1 | match_WAT_POR = 1–1 | match_WAT_PNE = 1–1 | match_WAT_QPR = 2–1 | match_WAT_SHU = 0–2 | match_WAT_SHW = 1–1 | match_WAT_SOU = 2–2 | match_WAT_STO = 1–0 | match_WAT_SWA = 0–2 | match_WAT_WBA = 2–1 | match_WAT_WRX = 3-1 | match_WBA_BIR = 1–1 | match_WBA_BLA = 1–0 | match_WBA_BRI = 1–2 | match_WBA_CHA = 1–1 | match_WBA_COV = 0-2 | match_WBA_DER = 0–1 | match_WBA_HUL = 3–0 | match_WBA_IPS = 0–0 | match_WBA_LEI = 1–1 | match_WBA_MID = 2–3 | match_WBA_MIL = 0–0 | match_WBA_NOR = 0–5 | match_WBA_OXF = 2–1 | match_WBA_POR = 1–1 | match_WBA_PNE = 2–1 | match_WBA_QPR = 2–1 | match_WBA_SHU = 2–0 | match_WBA_SHW = 0–0 | match_WBA_SOU = 1–1 | match_WBA_SWA = 3–2 | match_WBA_STO = 0–0 | match_WBA_WAT = 3–0 | match_WBA_WRX = 2–2 | match_WRX_BLA = 1–1 | match_WRX_BIR = 1–1 | match_WRX_BRI = 2–0 | match_WRX_CHA = 1–0 | match_WRX_COV = 3–2 | match_WRX_DER = 1–1 | match_WRX_HUL = 1–2 | match_WRX_IPS = 5-3 | match_WRX_LEI = 1–1 | match_WRX_MID = 2-2 | match_WRX_MIL = 0–2 | match_WRX_OXF = 1–0 | match_WRX_POR = 2–1 | match_WRX_PNE = 2–1 | match_WRX_NOR = 1–2 | match_WRX_QPR = 1–3 | match_WRX_SHU = 5–3 | match_WRX_SHW = 2–2 | match_WRX_SOU = 1–5 | match_WRX_STO = 2–0 | match_WRX_SWA = 2–0 | match_WRX_WAT = 2–2 | match_WRX_WBA = 2–3 }} ==Cynghrair Un== {{Prif|Cynghrair Un 2025–26}} ===Timau=== {| class="wikitable sortable" |- ! Clwb ! Dinas ! Stadiwm ! Yn dal |- | [[AFC Wimbledon]] | [[Llundain]] {{small|([[Wimbledon, Llundain|Wimbledon]])}} | [[Plough Lane]] | align="center"| 9,215 |- | [[Barnsley F.C.|Barnsley]] | [[Barnsley]] | [[Oakwell]] | align="center"| 23,287 |- | [[Blackpool F.C.|Blackpool]] | [[Blackpool]] | [[Bloomfield Road]] | align="center"| 16,500 |- | [[Bolton Wanderers F.C.|Bolton Wanderers]] | [[Horwich]] | [[Stadiwm Cymuned Toughsheet]] | align="center"| 28,723 |- | [[Bradford City A.F.C.|Bradford City]] | [[Bradford]] | [[Valley Parade]] | align="center" | 24,840 |- | [[Burton Albion F.C.|Burton Albion]] | [[Burton upon Trent]] | [[Stadiwm Pirelli]] | align="center"| 6,912 |- | [[Exeter City F.C.|Caerwysg]] | [[Caerwysg]] | [[Parc Sant Iago (Caerwysg)|Parc Sant Iago]] | align="center"| 8,720 |- | [[C.P.D. Dinas Caerdydd|Dinas Caerdydd]] | [[Caerdydd]] {{small|([[Lecwydd]])}} | [[Stadiwm Dinas Caerdydd]] | align="center"| 33,280 |- | [[Doncaster Rovers F.C.|Doncaster Rovers]] | [[Doncaster]] | [[Stadiwm Eco-Power]] | align="center" | 15,231 |- | [[Huddersfield Town A.F.C.|Huddersfield Town]] | [[Huddersfield]] | [[Stadiwm Kirklees]] | align="center"| 24,121 |- | [[Leyton Orient F.C.|Leyton Orient]] | [[Llundain]] {{small|([[Leyton]])}} | [[Brisbane Road]] | align="center"| 9,271 |- | [[Lincoln City F.C.|Lincoln City]] | [[Lincoln]] | [[Sincil Bank]] | align="center"| 10,669 |- | [[Luton Town F.C.|Luton Town]] | [[Luton]] | [[Kenilworth Road]] | align="center"| 12,056 |- | [[Mansfield Town F.C.|Mansfield Town]] | [[Mansfield]] | [[Field Mill]] | align="center"| 9,186 |- | [[Northampton Town F.C.|Northampton Town]] | [[Northampton]] {{small|([[Sixfields]])}} | [[Stadiwm Sixfields]] | align="center"| 8,200 |- | [[Peterborough United F.C.|Peterborough United]] | [[Peterborough]] | [[Stadiwm London Road]] | align="center"|15,314 |- | [[Plymouth Argyle F.C.|Plymouth Argyle]] | [[Plymouth]] | [[Parc Cartref]] | align="center"| 17,900 |- | [[Port Vale F.C.|Port Vale]] | [[Stoke-on-Trent]] {{small|([[Burslem]])}} | [[Parc y Fro]] | align="center"| 15,036 |- | [[Reading F.C.|Reading]] | [[Reading]] | [[Stadiwm Madejski]] | align="center"| 24,161 |- | [[Rotherham United F.C.|Rotherham United]] | [[Rotherham]] | [[Stadiwm Efrog Newydd]] | align="center"| 12,021 |- | [[Stevenage F.C.|Stevenage]] | [[Stevenage]] | [[Broadhall Way]] | align="center"| 7,800 |- | [[Stockport County F.C.|Stockport County]] | [[Stockport]] {{small|([[Edgeley]])}} | [[Parc Edgeley]] | align="center"| 10,852 |- | [[Wigan Athletic F.C.|Wigan Athletic]] | [[Wigan]] | [[Stadiwm Cymuned The Brick]] | align="center"| 25,138 |- | [[Wycombe Wanderers F.C.|Wycombe Wanderers]] | [[High Wycombe]] | [[Parc Adams]] | align="center" | 10,137 |} ===Tabl cynghrair=== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://www.efl.com/competitions/efl-league-one Cynghrair Pêl-droed Lloegr] <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=PL |result2=PL |result3=POSF |result4=POSF |result5=POSF |result6=POSF |result21=REL |result22=REL |result23=REL |result24=REL <!--Update team positions here--> |team_order = LIN, CAR, STO, BRA, BOL, STE, LUT, PLY, HUD, MAN, WYC, REA, BLA, DON, BAR, WIG, BRT, PET, WIM, LEY, EXE, PVL, ROT, NOR <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter).--> |update=complete |win_WIM=15|draw_WIM=8 |loss_WIM=23|gf_WIM=51|ga_WIM=72<!-- Wimbledon--> |win_BAR=15|draw_BAR=14|loss_BAR=17|gf_BAR=68|ga_BAR=73<!-- Barnsley--> |win_BLA=17|draw_BLA=9 |loss_BLA=20|gf_BLA=54|ga_BLA=65<!-- Blackpool--> |win_BOL=19|draw_BOL=18|loss_BOL=9 |gf_BOL=70|ga_BOL=52<!-- Bolton Wanderers--> |win_BRA=22|draw_BRA=11|loss_BRA=13|gf_BRA=58|ga_BRA=51<!-- Bradford City--> |win_BRT=13|draw_BRT=15|loss_BRT=18|gf_BRT=50|ga_BRT=60<!-- Burton Albion--> |win_CAR=27|draw_CAR=10|loss_CAR=9 |gf_CAR=90|ga_CAR=50<!-- Cardiff City--> |win_DON=17|draw_DON=9 |loss_DON=20|gf_DON=50|ga_DON=69<!-- Doncaster Rovers --> |win_EXE=12|draw_EXE=13|loss_EXE=21|gf_EXE=52|ga_EXE=61<!-- Exeter City --> |win_HUD=18|draw_HUD=13|loss_HUD=15|gf_HUD=74|ga_HUD=64<!-- Huddersfield Town--> |win_LEY=14|draw_LEY=10|loss_LEY=22|gf_LEY=59|ga_LEY=71<!-- Leyton Orient--> |win_LIN=31|draw_LIN=10|loss_LIN=5 |gf_LIN=89|ga_LIN=41<!-- Lincoln City --> |win_LUT=21|draw_LUT=11|loss_LUT=14|gf_LUT=68|ga_LUT=56<!-- Luton Town --> |win_MAN=16|draw_MAN=17|loss_MAN=13|gf_MAN=62|ga_MAN=50<!-- Mansfield Town --> |win_NOR=9 |draw_NOR=8 |loss_NOR=29|gf_NOR=39|ga_NOR=74<!-- Northampton Town --> |win_PET=15|draw_PET=8 |loss_PET=23|gf_PET=64|ga_PET=68<!-- Peterborough United --> |win_PLY=22|draw_PLY=7 |loss_PLY=17|gf_PLY=75|ga_PLY=63<!-- Plymouth Argyle--> |win_PVL=10|draw_PVL=12|loss_PVL=24|gf_PVL=36|ga_PVL=61<!-- Port Vale --> |win_REA=16|draw_REA=15|loss_REA=15|gf_REA=64|ga_REA=60<!-- Reading --> |win_ROT=10|draw_ROT=11|loss_ROT=25|gf_ROT=41|ga_ROT=71<!-- Rotherham United --> |win_STE=21|draw_STE=12|loss_STE=13|gf_STE=49|ga_STE=46<!-- Stevenage --> |win_STO=22|draw_STO=11|loss_STO=13|gf_STO=71|ga_STO=58<!-- Stockport County --> |win_WIG=14|draw_WIG=14|loss_WIG=18|gf_WIG=49|ga_WIG=58<!-- Wigan Athletic --> |win_WYC=17|draw_WYC=12|loss_WYC=17|gf_WYC=69|ga_WYC=58<!-- Wycombe Wanderers --> |status_text_X=Wedi'i sicrhau o o leiaf rownd ail gyfle, ond efallai y bydd yn cael ei ddyrchafu'n awtomatig eto |status_LIN = CP |status_CAR = P |status_ROT = R |status_PVL = R |status_NOR = R |status_EXE = R <!--Team definitions (wikilinks in table)--> | name_WIM = [[AFC Wimbledon]] | name_BAR = [[Barnsley F.C.|Barnsley]] | name_BLA = [[Blackpool F.C.|Blackpool]] | name_BOL = [[Bolton Wanderers F.C.|Bolton Wanderers]] | name_BRA = [[Bradford City A.F.C.|Bradford City]] | name_BRT = [[Burton Albion F.C.|Burton Albion]] | name_EXE = [[Exeter City F.C.|Caerwysg]] | name_CAR = [[C.P.D. Dinas Caerdydd|Dinas Caerdydd]] | name_DON = [[Doncaster Rovers F.C. |Doncaster Rovers]] | name_HUD = [[Huddersfield Town A.F.C.|Huddersfield Town]] | name_LEY = [[Leyton Orient F.C.|Leyton Orient]] | name_LIN = [[Lincoln City F.C.|Lincoln City]] | name_LUT = [[Luton Town F.C.|Luton Town]] | name_MAN = [[Mansfield Town F.C.|Mansfield Town]] | name_NOR = [[Northampton Town F.C.|Northampton Town]] | name_PET = [[Peterborough United F.C.|Peterborough United]] | name_PLY = [[Plymouth Argyle F.C.|Plymouth Argyle]] | name_PVL = [[Port Vale F.C.|Port Vale]] | name_REA = [[Reading F.C.|Reading]] | name_ROT = [[Rotherham United F.C.|Rotherham United]] | name_STE = [[Stevenage F.C.|Stevenage]] | name_STO = [[Stockport County F.C. |Stockport County]] | name_WIG = [[Wigan Athletic F.C.|Wigan Athletic]] | name_WYC = [[Wycombe Wanderers F.C.|Wycombe Wanderers]] <!--Team status--> |status_text_C=Pencampwyr |status_text_O=Enillydd y gemau ail gyfle |status_text_P=Dyrchafa |status_text_R=Disgynnodd <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules = 1) Pwyntiau; 2) Gwahaniaeth nod; 3) Nifer y goliau a sgoriwyd; 4) Canlyniadau pen-i-ben; 5) Yn ennill; 6) nodau i ffwrdd; 7) Pwyntiau cosb (sec 9.5); 8) Nifer y troseddau anfon 12 pwynt; 9) Cyfle cyfartal (dim ond os oes angen i benderfynu ar ddyrchafiad / diarddeliad)<ref name="EFL Regulationsb23-24">{{cite web|title=EFL Regulations Section 3 – The League; subsection 9 – Method of Determining League Positions|url=https://www.efl.com/governance/regulations#heading-method-of-determining-league-positions/|website=[[Cynghrair Pêl-droed Lloegr]]|access-date=8 Mehefin 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530171741/https://www.efl.com/governance/regulations/#heading-method-of-determining-league-positions/|archive-date=30 Mai 2024|url-status=live|lang=en}}</ref> <!--Qualification and relegation column definitions--> |res_col_header=PQR |col_PL=green1 |text_PL=Dyrchafiad i'r {{nowrap|[[Y Bencampwriaeth (pêl-droed)|Bencampwriaeth]]}} |col_POSF=yellow1|text_POSF=Cymhwyso ar gyfer [[Gemau ail gyfle Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26#Cynghrair Un|gemau ail gyfle Cynghrair Un]] |col_REL=red1 |text_REL=Disgyn i {{nowrap|[[Cynghrair Dau|Gynghrair Dau]]}} }}</onlyinclude> ===Canlyniadau=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://www.bbc.co.uk/sport/football/league-one/table BBC Chwaraeon] | update = complete | a_note = yes | matches_style = FBR |team1=WIM |team2=BAR |team3=BLP |team4=BOL |team5=BRA |team6=BRT |team7=EXE |team8=CAR |team9=DON |team10=HUD |team11=LEY |team12=LIN |team13=LUT |team14=MAN |team15=NOR |team16=PET |team17=PLY |team18=PVL |team19=REA |team20=ROT |team21=STE |team22=STK |team23=WIG |team24=WYC | name_WIM = [[AFC Wimbledon]] | name_BAR = [[Barnsley F.C.|Barnsley]] | name_BLP = [[Blackpool F.C.|Blackpool]] | name_BOL = [[Bolton Wanderers F.C.|Bolton Wanderers]] | name_BRA = [[Bradford City A.F.C.|Bradford City]] | name_BRT = [[Burton Albion F.C.|Burton Albion]] | name_EXE = [[Exeter City F.C.|Caerwysg]] | name_CAR = [[C.P.D. Dinas Caerdydd|Dinas Caerdydd]] | name_DON = [[Doncaster Rovers F.C. |Doncaster Rovers]] | name_HUD = [[Huddersfield Town A.F.C.|Huddersfield Town]] | name_LEY = [[Leyton Orient F.C.|Leyton Orient]] | name_LIN = [[Lincoln City F.C.|Lincoln City]] | name_LUT = [[Luton Town F.C.|Luton Town]] | name_MAN = [[Mansfield Town F.C.|Mansfield Town]] | name_NOR = [[Northampton Town F.C.|Northampton Town]] | name_PET = [[Peterborough United F.C.|Peterborough United]] | name_PLY = [[Plymouth Argyle F.C.|Plymouth Argyle]] | name_PVL = [[Port Vale F.C.|Port Vale]] | name_REA = [[Reading F.C.|Reading]] | name_ROT = [[Rotherham United F.C.|Rotherham United]] | name_STE = [[Stevenage F.C.|Stevenage]] | name_STK = [[Stockport County F.C. |Stockport County]] | name_WIG = [[Wigan Athletic F.C.|Wigan Athletic]] | name_WYC = {{nowrap|[[Wycombe Wanderers F.C.|Wycombe Wanderers]]}} | match_WIM_BAR = 2-0 | match_WIM_BLP = 4-1 | match_WIM_BOL = 0-1 | match_WIM_BRA = 3-1 | match_WIM_BRT = 0-1 | match_WIM_CAR = 0-1 | match_WIM_DON = 0-1 | match_WIM_EXE = 0–1 | match_WIM_HUD = 0-4 | match_WIM_LEY = [[Darbïau Llundain|2-4]] | match_WIM_LIN = 2-0 | match_WIM_LUT = 0-3 | match_WIM_MAN = 0-0 | match_WIM_NOR = 1-0 | match_WIM_PET = 1-1 | match_WIM_PLY = 1-3 | match_WIM_PVL = 1-1 | match_WIM_REA = 3-2 | match_WIM_ROT = 2-1 | match_WIM_STE = 0-0 | match_WIM_STK = 0-2 | match_WIM_WIG = 1-2 | match_WIM_WYC = 2-1 | match_BAR_WIM = 3-3 | match_BAR_BLP = 2-1 | match_BAR_BOL = 1-1 | match_BAR_BRA = 2-2 | match_BAR_BRT = 3-2 | match_BAR_CAR = 1-1 | match_BAR_DON = 0-1 | match_BAR_EXE = 2-1 | match_BAR_HUD = 3-1 | match_BAR_LEY = 3-2 | match_BAR_LIN = 0-2 | match_BAR_LUT = 5-0 | match_BAR_MAN = 2-3 | match_BAR_NOR = 2-2 | match_BAR_PET = 2-1 | match_BAR_PLY = 0-3 | match_BAR_PVL = 0-2 | match_BAR_REA = 3-2 | match_BAR_ROT = 0-1 | match_BAR_STE = 3-1 | match_BAR_STK = 1-3 | match_BAR_WIG = 1-1 | match_BAR_WYC = 0-1 | match_BLP_WIM = 0-2 | match_BLP_BAR = 1-0 | match_BLP_BOL = 1-1 | match_BLP_BRA = 1-2 | match_BLP_BRT = 1-0 | match_BLP_CAR = 3-1 | match_BLP_DON = 1-0 | match_BLP_EXE = 1-0 | match_BLP_HUD = 3-2 | match_BLP_LEY = 1-0 | match_BLP_LIN = 2-2 | match_BLP_LUT = 2-2 | match_BLP_MAN = 1-0 | match_BLP_NOR = 2-0 | match_BLP_PET = 3-1 | match_BLP_PLY = 0-4 | match_BLP_PVL = 3-2 | match_BLP_REA = 0-3 | match_BLP_ROT = 4-0 | match_BLP_STE = 2-3 | match_BLP_STK = 1-2 | match_BLP_WIG = 1-1 | match_BLP_WYC = 1-1 | match_BOL_WIM = 3-0 | match_BOL_BAR = 3-2 | match_BOL_BLP = 2-2 | match_BOL_BRA = 0-0 | match_BOL_BRT = 2-1 | match_BOL_CAR = 1-0 | match_BOL_DON = 0-0 | match_BOL_EXE = 2-1 | match_BOL_HUD = 3-3 | match_BOL_LEY = 2-1 | match_BOL_LIN = 1-1 | match_BOL_LUT = 2-3 | match_BOL_MAN = 0-1 | match_BOL_NOR = 0-0 | match_BOL_PET = 2-1 | match_BOL_PLY = 2-0 | match_BOL_PVL = 4-0 | match_BOL_REA = 1-1 | match_BOL_ROT = 2-1 | match_BOL_STE = 5-1 | match_BOL_STK = 2-2 | match_BOL_WIG = 4-1 | match_BOL_WYC = 3-2 | match_BRA_WIM = 3-2 | match_BRA_BAR = 2-2 | match_BRA_BLP = 1-0 | match_BRA_BOL = 1-1 | match_BRA_BRT = 1-2 | match_BRA_CAR = 1-2 | match_BRA_DON = 1-0 | match_BRA_EXE = 1-0 | match_BRA_HUD = [[Darbïau Gorllewin Swydd Efrog#Bradford City a Huddersfield Town|3-1]] | match_BRA_LEY = 2-1 | match_BRA_LIN = 0-0 | match_BRA_LUT = 2-1 | match_BRA_MAN = 1-1 | match_BRA_NOR = 1-0 | match_BRA_PET = 2-0 | match_BRA_PLY = 1-1 | match_BRA_PVL = 1-0 | match_BRA_REA = 2-0 | match_BRA_ROT = 1-0 | match_BRA_STE = 0-1 | match_BRA_STK = 1-0 | match_BRA_WIG = 2-1 | match_BRA_WYC = 2-1 | match_BRT_WIM = 1-0 | match_BRT_BAR = 1-1 | match_BRT_BLP = 1-0 | match_BRT_BOL = 3-0 | match_BRT_BRA = 2-1 | match_BRT_CAR = 2-2 | match_BRT_DON = 1-2 | match_BRT_EXE = 1-1 | match_BRT_HUD = 3-1 | match_BRT_LEY = 0-4 | match_BRT_LIN = 0-1 | match_BRT_LUT = 0-3 | match_BRT_MAN = 2-1 | match_BRT_NOR = 5-1 | match_BRT_PET = 0-1 | match_BRT_PLY = 0-4 | match_BRT_PVL = 0-0 | match_BRT_REA = 1-2 | match_BRT_ROT = 1-0 | match_BRT_STE = 0-1 | match_BRT_STK = 3-0 | match_BRT_WIG = 0-2 | match_BRT_WYC = 0-0 | match_CAR_WIM = 4-1 | match_CAR_BAR = 4-0 | match_CAR_BLP = 0-0 | match_CAR_BOL = 2-0 | match_CAR_BRA = 1-3 | match_CAR_BRT = 0-1 | match_CAR_DON = 4-3 | match_CAR_EXE = 1-0 | match_CAR_HUD = 3-2 | match_CAR_LEY = 4-3 | match_CAR_LIN = 0-2 | match_CAR_LUT = 3-1 | match_CAR_MAN = 3-0 | match_CAR_NOR = 5-1 | match_CAR_PET = 2-1 | match_CAR_PLY = 4-0 | match_CAR_PVL = 1-0 | match_CAR_REA = 2-1 | match_CAR_ROT = 3-0 | match_CAR_STE = 2-1 | match_CAR_STK = 1-1 | match_CAR_WIG = 1-0 | match_CAR_WYC = 0-2 | match_DON_WIM = 1-2 | match_DON_BAR = 1-2 | match_DON_BLP = 2-1 | match_DON_BOL = 1-1 | match_DON_BRA = 3-1 | match_DON_BRT = 1-1 | match_DON_CAR = 0-4 | match_DON_EXE = 1-0 | match_DON_HUD = 1-0 | match_DON_LEY = 3-0 | match_DON_LIN = 0-2 | match_DON_LUT = 1-1 | match_DON_MAN = 0-2 | match_DON_NOR = 1-2 | match_DON_PET = 2-1 | match_DON_PLY = 1-5 | match_DON_PVL = 1-0 | match_DON_REA = 1-0 | match_DON_ROT = 1-0 | match_DON_STE = 1-1 | match_DON_STK = 0-2 | match_DON_WIG = 3-3 | match_DON_WYC = 1-1 | match_EXE_WIM = 1-0 | match_EXE_BAR = 3-0 | match_EXE_BLP = 4-1 | match_EXE_BOL = 1-5 | match_EXE_BRA = 1-2 | match_EXE_BRT = 1-1 | match_EXE_CAR = 0-4 | match_EXE_DON = 3-0 | match_EXE_HUD = 0-1 | match_EXE_LEY = 0-0 | match_EXE_LIN = 0-1 | match_EXE_LUT = 1-0 | match_EXE_MAN = 1-2 | match_EXE_NOR = 0-0 | match_EXE_PET = 3-0 | match_EXE_PLY = [[Darbi Gorllewin Lloegr#Pêl-droed|2-0]] | match_EXE_PVL = 0-2 | match_EXE_REA = 1-1 | match_EXE_ROT = 0-4 | match_EXE_STE = 3-0 | match_EXE_STK = 3-3 | match_EXE_WIG = 1-1 | match_EXE_WYC = 1-1 | match_HUD_WIM = 3-3 | match_HUD_BAR = 2-1 | match_HUD_BLP = 2-2 | match_HUD_BOL = 1-2 | match_HUD_BRA = [[Darbïau Gorllewin Swydd Efrog#Bradford City a Huddersfield Town|1-0]] | match_HUD_BRT = 0-0 | match_HUD_CAR = 1-1 | match_HUD_DON = 2-0 | match_HUD_EXE = 2-2 | match_HUD_LEY = 3-0 | match_HUD_LIN = 2-2 | match_HUD_LUT = 1-0 | match_HUD_MAN = 1-4 | match_HUD_NOR = 2-0 | match_HUD_PET = 3-2 | match_HUD_PLY = 3-1 | match_HUD_PVL = 5-0 | match_HUD_REA = 1-1 | match_HUD_ROT = 1-0 | match_HUD_STE = 1-0 | match_HUD_STK = 1-2 | match_HUD_WIG = 1-1 | match_HUD_WYC = 3-3 | match_LEY_WIM = [[Darbïau Llundain|1-3]] | match_LEY_BAR = 1-3 | match_LEY_BLP = 1-1 | match_LEY_BOL = 1-1 | match_LEY_BRA = 2-1 | match_LEY_BRT = 2-2 | match_LEY_CAR = 1-1 | match_LEY_DON = 4-0 | match_LEY_EXE = 2-1 | match_LEY_HUD = 1-2 | match_LEY_LIN = 1-0 | match_LEY_LUT = 1-1 | match_LEY_MAN = 0-0 | match_LEY_NOR = 0-1 | match_LEY_PET = 2-1 | match_LEY_PLY = 1-3 | match_LEY_PVL = 0-1 | match_LEY_REA = 3-1 | match_LEY_ROT = 0-2 | match_LEY_STE = 2-3 | match_LEY_STK = 2-2 | match_LEY_WIG = 2-0 | match_LEY_WYC = 2-0 | match_LIN_WIM = 1-0 | match_LIN_BAR = 3-1 | match_LIN_BLP = 4-0 | match_LIN_BOL = 1-1 | match_LIN_BRA = 3-0 | match_LIN_BRT = 2-1 | match_LIN_CAR = 2-1 | match_LIN_DON = 2-1 | match_LIN_EXE = 0-1 | match_LIN_HUD = 1-1 | match_LIN_LEY = 2-1 | match_LIN_LUT = 3-1 | match_LIN_MAN = 1-1 | match_LIN_NOR = 4-0 | match_LIN_PET = 5-2 | match_LIN_PLY = 3-2 | match_LIN_PVL = 1-0 | match_LIN_REA = 2-0 | match_LIN_ROT = 3-0 | match_LIN_STE = 1-0 | match_LIN_STK = 3-1 | match_LIN_WIG = 2-2 | match_LIN_WYC = 4-3 | match_LUT_WIM = 1-0 | match_LUT_BAR = 2-1 | match_LUT_BLP = 1-0 | match_LUT_BOL = 1-1 | match_LUT_BRA = 2-1 | match_LUT_BRT = 1-1 | match_LUT_CAR = 0-1 | match_LUT_DON = 1-0 | match_LUT_EXE = 3-2 | match_LUT_HUD = 2-1 | match_LUT_LEY = 3-0 | match_LUT_LIN = 2-2 | match_LUT_MAN = 0-2 | match_LUT_NOR = 2-1 | match_LUT_PET = 2-1 | match_LUT_PLY = 2-3 | match_LUT_PVL = 2-2 | match_LUT_REA = 2-3 | match_LUT_ROT = 0-0 | match_LUT_STE = 2-1 | match_LUT_STK = 1-1 | match_LUT_WIG = 1-0 | match_LUT_WYC = 4-0 | match_MAN_WIM = 2-2 | match_MAN_BAR = 2-2 | match_MAN_BLP = 2-0 | match_MAN_BOL = 0-1 | match_MAN_BRA = 3-0 | match_MAN_BRT = 0-0 | match_MAN_CAR = 5-4 | match_MAN_DON = 1-2 | match_MAN_EXE = 0-0 | match_MAN_HUD = 1-3 | match_MAN_LEY = 4-1 | match_MAN_LIN = 0-2 | match_MAN_LUT = 2-2 | match_MAN_NOR = 4-1 | match_MAN_PET = 1-2 | match_MAN_PLY = 2-0 | match_MAN_PVL = 3-0 | match_MAN_REA = 1-0 | match_MAN_ROT = 2-1 | match_MAN_STE = 1-1 | match_MAN_STK = 1-2 | match_MAN_WIG = 1-1 | match_MAN_WYC = 0-0 | match_NOR_WIM = 3-1 | match_NOR_BAR = 0-1 | match_NOR_BLP = 1-0 | match_NOR_BOL = 2-0 | match_NOR_BRA = 0-0 | match_NOR_BRT = 0-2 | match_NOR_CAR = 1-3 | match_NOR_DON = 1-3 | match_NOR_EXE = 2-0 | match_NOR_HUD = 1-1 | match_NOR_LEY = 1-2 | match_NOR_LIN = 0-1 | match_NOR_LUT = 0-1 | match_NOR_MAN = 2-1 | match_NOR_PET = [[Darbi Nene|1-1]] | match_NOR_PLY = 2-3 | match_NOR_PVL = 0-1 | match_NOR_REA = 0-2 | match_NOR_ROT = 1-2 | match_NOR_STE = 3-1 | match_NOR_STK = 0-0 | match_NOR_WIG = 1-3 | match_NOR_WYC = 1-2 | match_PET_WIM = 5-0 | match_PET_BAR = 0-1 | match_PET_BLP = 1-2 | match_PET_BOL = 3-1 | match_PET_BRA = 1-1 | match_PET_BRT = 1-1 | match_PET_CAR = 1-1 | match_PET_DON = 1-3 | match_PET_EXE = 3-3 | match_PET_HUD = 2-3 | match_PET_LEY = 1-0 | match_PET_LIN = 0-3 | match_PET_LUT = 0-2 | match_PET_MAN = 0-0 | match_PET_NOR = [[Darbi Nene|2-1]] | match_PET_PLY = 0-1 | match_PET_PVL = 1-3 | match_PET_REA = 1-1 | match_PET_ROT = 5-0 | match_PET_STE = 0-1 | match_PET_STK = 3-0 | match_PET_WIG = 6-1 | match_PET_WYC = 2-1 | match_PLY_WIM = 1-2 | match_PLY_BAR = 1-3 | match_PLY_BLP = 1-0 | match_PLY_BOL = 1-2 | match_PLY_BRA = 0-1 | match_PLY_BRT = 3-0 | match_PLY_CAR = 5-2 | match_PLY_DON = 2-1 | match_PLY_EXE = [[Darbi Gorllewin Lloegr#Pêl-droed|2-2]] | match_PLY_HUD = 3-1 | match_PLY_LEY = 0-1 | match_PLY_LIN = 1-4 | match_PLY_LUT = 1-0 | match_PLY_MAN = 1-1 | match_PLY_NOR = 0-3 | match_PLY_PET = 0-1 | match_PLY_PVL = 2-1 | match_PLY_REA = 1-4 | match_PLY_ROT = 1-0 | match_PLY_STE = 1-0 | match_PLY_STK = 4-2 | match_PLY_WIG = 1-1 | match_PLY_WYC = 1-1 | match_PVL_WIM = 0-1 | match_PVL_BAR = 0-0 | match_PVL_BLP = 5-1 | match_PVL_BOL = 1-0 | match_PVL_BRA = 0-2 | match_PVL_BRT = 2-2 | match_PVL_CAR = 0-0 | match_PVL_DON = 0-1 | match_PVL_EXE = 1-3 | match_PVL_HUD = 0-0 | match_PVL_LEY = 2-3 | match_PVL_LIN = 0-2 | match_PVL_LUT = 1-1 | match_PVL_MAN = 2-1 | match_PVL_NOR = 0-0 | match_PVL_PET = 0-1 | match_PVL_PLY = 0-1 | match_PVL_REA = 1-1 | match_PVL_ROT = 1-0 | match_PVL_STE = 1-2 | match_PVL_STK = 0-3 | match_PVL_WIG = 0-0 | match_PVL_WYC = 0-0 | match_REA_WIM = 1-2 | match_REA_BAR = 2-2 | match_REA_BLP = 0-1 | match_REA_BOL = 1-1 | match_REA_BRA = 2-1 | match_REA_BRT = 2-0 | match_REA_CAR = 1-3 | match_REA_DON = 1-1 | match_REA_EXE = 2-2 | match_REA_HUD = 0-2 | match_REA_LEY = 2-1 | match_REA_LIN = 1-2 | match_REA_LUT = 3-2 | match_REA_MAN = 1-1 | match_REA_NOR = 1-0 | match_REA_PET = 1-2 | match_REA_PLY = 2-2 | match_REA_PVL = 1-0 | match_REA_ROT = 1-1 | match_REA_STE = 1-0 | match_REA_STK = 1-0 | match_REA_WIG = 3-0 | match_REA_WYC = 3-2 | match_ROT_WIM = 1-1 | match_ROT_BAR = 1-3 | match_ROT_BLP = 0-3 | match_ROT_BOL = 2-2 | match_ROT_BRA = 2-2 | match_ROT_BRT = 2-2 | match_ROT_CAR = 0-3 | match_ROT_DON = 1-2 | match_ROT_EXE = 1-0 | match_ROT_HUD = 1-3 | match_ROT_LEY = 1-0 | match_ROT_LIN = 3-0 | match_ROT_LUT = 0-2 | match_ROT_MAN = 0-0 | match_ROT_NOR = 2-1 | match_ROT_PET = 0-2 | match_ROT_PLY = 1-0 | match_ROT_PVL = 2-1 | match_ROT_REA = 1-1 | match_ROT_STE = 0-0 | match_ROT_STK = 0-1 | match_ROT_WIG = 2-2 | match_ROT_WYC = 1-1 | match_STE_WIM = 1-0 | match_STE_BAR = 1-0 | match_STE_BLP = 1-0 | match_STE_BOL = 0-0 | match_STE_BRA = 1-1 | match_STE_BRT = 2-2 | match_STE_CAR = 0-1 | match_STE_DON = 0-0 | match_STE_EXE = 2-1 | match_STE_HUD = 1-0 | match_STE_LEY = 1-2 | match_STE_LIN = 2-2 | match_STE_LUT = 2-0 | match_STE_MAN = 1-1 | match_STE_NOR = 2-0 | match_STE_PET = 1-0 | match_STE_PLY = 1-1 | match_STE_PVL = 2-1 | match_STE_REA = 1-0 | match_STE_ROT = 1-0 | match_STE_STK = 2-1 | match_STE_WIG = 1-0 | match_STE_WYC = 1-0 | match_STK_WIM = 3-0 | match_STK_BAR = 1-1 | match_STK_BLP = 1-0 | match_STK_BOL = 2-0 | match_STK_BRA = 1-2 | match_STK_BRT = 2-1 | match_STK_CAR = 1-1 | match_STK_DON = 4-2 | match_STK_EXE = 1-0 | match_STK_HUD = 1-0 | match_STK_LEY = 0-0 | match_STK_LIN = 1-2 | match_STK_LUT = 0-3 | match_STK_MAN = 0-1 | match_STK_NOR = 2-1 | match_STK_PET = 3-1 | match_STK_PLY = 2-1 | match_STK_PVL = 1-2 | match_STK_REA = 1-1 | match_STK_ROT = 3-2 | match_STK_STE = 1-3 | match_STK_WIG = 4-2 | match_STK_WYC = 3-0 | match_WIG_WIM = 0-1 | match_WIG_BAR = 1-1 | match_WIG_BLP = 0-2 | match_WIG_BOL = 0-1 | match_WIG_BRA = 2-0 | match_WIG_BRT = 1-0 | match_WIG_CAR = 0-2 | match_WIG_DON = 3-0 | match_WIG_EXE = 2-0 | match_WIG_HUD = 1-0 | match_WIG_LEY = 0-0 | match_WIG_LIN = 0-1 | match_WIG_LUT = 1-0 | match_WIG_MAN = 2-1 | match_WIG_NOR = 3-1 | match_WIG_PET = 2-0 | match_WIG_PLY = 0-3 | match_WIG_PVL = 1-0 | match_WIG_REA = 1-2 | match_WIG_ROT = 3-0 | match_WIG_STE = 0-0 | match_WIG_STK = 1-1 | match_WIG_WYC = 0-1 | match_WYC_WIM = 2-0 | match_WYC_BAR = 2-2 | match_WYC_BLP = 0-1 | match_WYC_BOL = 2-1 | match_WYC_BRA = 1-2 | match_WYC_BRT = 3-0 | match_WYC_CAR = 1-1 | match_WYC_DON = 4-0 | match_WYC_EXE = 0-1 | match_WYC_HUD = 3-0 | match_WYC_LEY = 4-1 | match_WYC_LIN = 3-2 | match_WYC_LUT = 1-2 | match_WYC_MAN = 2-0 | match_WYC_NOR = 2-0 | match_WYC_PET = 0-2 | match_WYC_PLY = 0-1 | match_WYC_PVL = 4-0 | match_WYC_REA = 2-2 | match_WYC_ROT = 3-2 | match_WYC_STE = 3-1 | match_WYC_STK = 1-2 | match_WYC_WIG = 2-0 }} ==Cynghrair Dau== {{Prif|Cynghrair Dau 2025–26}} ===Timau=== {| class="wikitable sortable" |- ! Clwb ! Dinas ! Stadiwm ! Gallu |- | [[Accrington Stanley F.C.|Accrington Stanley]] | [[Accrington]] | [[Crown Ground]] | align="center"| 5,450 |- | [[Shrewsbury Town F.C.|Amwythig]] | [[Amwythig]] | [[New Meadow]] | align="center"| 9,875 |- | [[Barnet F.C.|Barnet]] | [[Llundain]] {{small|([[Canons Park]])}} | [[Stadiwm The Hive]] | align="center"| 6,418 |- | [[Barrow A.F.C.|Barrow]] | [[Barrow-in-Furness]] | [[Holker Street]] | align="center" | 6,500 |- | [[Bristol Rovers F.C.|Bristol Rovers]] | [[Bryste]] {{small|([[Horfield]])}} | [[Stadiwm Coffa (Bryste)|Stadiwm Coffa]] | align="center"| 9,832 |- | [[Bromley F.C.|Bromley]] | [[Llundain]] {{small|([[Bromley]])}} | [[Hayes Lane]] | align="center" | 5,300 |- | [[Cambridge United F.C.|Caergrawnt]] | [[Caergrawnt]] | [[Stadiwm Abbey]] | align="center"| 8,127 |- | [[Cheltenham Town F.C.|Cheltenham Town]] | [[Cheltenham]] | [[Whaddon Road]] | align="center" | 7,066 |- | [[Chesterfield F.C.|Chesterfield]] | [[Chesterfield]] | [[Stadiwm SMH Group]] | align="center" | 10,504 |- | [[Colchester United F.C.|Colchester United]] | [[Colchester]] | [[Stadiwm Cymuned Colchester]] | align="center" |10,105 |- | [[Crawley Town F.C.|Crawley Town]] | [[Crawley]] | [[Stadiwm Broadfield]] | align="center"| 5,996 |- | [[Crewe Alexandra F.C.|Crewe Alexandra]] | [[Crewe]] | [[Gresty Road]] | align="center" | 10,153 |- | [[Fleetwood Town F.C.|Fleetwood Town]] | [[Fleetwood]] | [[Stadiwm Highbury (Fleetwood)|Stadiwm Highbury]] | align="center"| 5,327 |- | [[Gillingham F.C.|Gillingham]] | [[Gillingham]] | [[Stadiwm Priestfield]] | align="center"| 11,582 |- | [[Grimsby Town F.C.|Grimsby Town]] | [[Cleethorpes]] | [[Parc Blundell]] | align="center" |9,052 |- | [[Harrogate Town A.F.C.|Harrogate Town]] | [[Harrogate]] | [[Wetherby Road]] | align="center"| 5,000 |- | [[Milton Keynes Dons F.C.|Milton Keynes Dons]] | [[Milton Keynes]] {{small|([[Denbigh, Milton Keynes|Denbigh]])}} | [[Stadiwm MK]] | align="center"| 30,500 |- | [[Notts County F.C.|Notts County]] | [[Nottingham]] | [[Meadow Lane]] | align="center"| 19,841 |- | [[Oldham Athletic A.F.C.|Oldham Athletic]] | [[Oldham]] | [[Parc y Ffin]] | align="center" | 13,513 |- | [[Salford City F.C.|Salford City]] | [[Salford]] | [[Moor Lane]] | align="center" |5,108 |- | [[C.P.D. Sir Casnewydd|Sir Casnewydd]] | [[Casnewydd]] | [[Rodney Parade]] | align="center"| 7,850 |- | [[Swindon Town F.C.|Swindon Town]] | [[Swindon]] | [[County Ground (Swindon)|County Ground]] | align="center"| 15,728 |- | [[Tranmere Rovers F.C.|Tranmere Rovers]] | [[Penbedw]] {{small|([[Prenton]])}} | [[Parc Prenton]] | align="center"| 16,789 |- | [[Walsall F.C.|Walsall]] | [[Walsall]] {{small|([[Bescot]])}} | [[Stadiwm Bescot]] | align="center" | 11,300 |} ===Tabl cynghrair=== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://www.efl.com/competitions/efl-league-two Cynghrair Pêl-droed Lloegr] <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=PL |result2=PL |result3=PL |result4=POSF |result5=POSF |result6=POSF |result7=POSF |result23=REL |result24=REL <!--Update team positions here--> |team_order = BRO, MIL, CAM, SAL, NCO, CFD, GRI, BRN, SWI, OLD, CRE, COL, WAL, BRI, FLE, ACC, GIL, CHE, SHR, NEW, TRA, CRA, HAR, BRW <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter).--> |update=complete |win_ACC=14|draw_ACC=11|loss_ACC=21|gf_ACC=47|ga_ACC=58<!-- Accrington Stanley --> |win_BRN=21|draw_BRN=13|loss_BRN=12|gf_BRN=70|ga_BRN=53<!-- Barnet --> |win_BRW=9|draw_BRW=9 |loss_BRW=28|gf_BRW=45|ga_BRW=78<!-- Barrow --> |win_BRI=19|draw_BRI=5 |loss_BRI=22|gf_BRI=56|ga_BRI=65<!-- Bristol Rovers --> |win_BRO=24|draw_BRO=15|loss_BRO=7 |gf_BRO=71|ga_BRO=46<!-- Bromley --> |win_CAM=22|draw_CAM=16|loss_CAM=8 |gf_CAM=66|ga_CAM=33<!-- Cambridge United --> |win_CFD=21|draw_CFD=16|loss_CFD=9 |gf_CFD=71|ga_CFD=56<!-- Chesterfield --> |win_CHE=14|draw_CHE=10|loss_CHE=22|gf_CHE=53|ga_CHE=79<!-- Cheltenham Town --> |win_COL=18|draw_COL=12|loss_COL=16|gf_COL=62|ga_COL=49<!-- Colchester United --> |win_CRA=8 |draw_CRA=16|loss_CRA=22|gf_CRA=44|ga_CRA=68<!-- Crawley Town --> |win_CRE=19|draw_CRE=10|loss_CRE=17|gf_CRE=64|ga_CRE=58<!-- Crewe Alexandra --> |win_FLE=15|draw_FLE=16|loss_FLE=15|gf_FLE=57|ga_FLE=58<!-- Fleetwood Town --> |win_GIL=13|draw_GIL=14|loss_GIL=19|gf_GIL=53|ga_GIL=72<!-- Gillingham --> |win_GRI=22|draw_GRI=12|loss_GRI=12|gf_GRI=74|ga_GRI=50<!-- Grimsby Town --> |win_HAR=10|draw_HAR=9 |loss_HAR=27|gf_HAR=39|ga_HAR=68<!-- Harrogate Town --> |win_MIL=24|draw_MIL=14|loss_MIL=8 |gf_MIL=86|ga_MIL=45<!-- Milton Keynes Dons --> |win_NCO=24|draw_NCO=8 |loss_NCO=14|gf_NCO=74|ga_NCO=52<!-- Notts County --> |win_NEW=12|draw_NEW=7|loss_NEW=27|gf_NEW=48|ga_NEW=77<!-- Newport County --> |win_OLD=18|draw_OLD=14|loss_OLD=14|gf_OLD=60|ga_OLD=44<!-- Oldham Athletic --> |win_SAL=25|draw_SAL=6 |loss_SAL=15|gf_SAL=61|ga_SAL=51<!-- Salford City --> |win_SHR=13|draw_SHR=10|loss_SHR=23|gf_SHR=42|ga_SHR=69<!-- Shrewsbury Town --> |win_SWI=22|draw_SWI=9 |loss_SWI=15|gf_SWI=70|ga_SWI=59<!-- Swindon Town --> |win_TRA=10|draw_TRA=11|loss_TRA=25|gf_TRA=54|ga_TRA=79<!-- Tranmere Rovers --> |win_WAL=18|draw_WAL=11|loss_WAL=17|gf_WAL=56|ga_WAL=56<!-- Walsall --> |status_BRO=CP |status_MIL=P |status_CAM=P |status_BRW=R |status_HAR=R <!--Team definitions (wikilinks in table)--> | name_ACC = [[Accrington Stanley F.C.|Accrington Stanley]] | name_SHR = [[Shrewsbury Town F.C.|Amwythig]] | name_BRN = [[Barnet F.C.|Barnet]] | name_BRW = [[Barrow A.F.C.|Barrow]] | name_BRI = [[Bristol Rovers F.C.|Bristol Rovers]] | name_BRO = [[Bromley F.C.|Bromley]] | name_CAM = [[Cambridge United F.C.|Caergrawnt]] | name_CFD = [[Chesterfield F.C.|Chesterfield]] | name_CHE = [[Cheltenham Town F.C.|Cheltenham Town]] | name_COL = [[Colchester United F.C.|Colchester United]] | name_CRA = [[Crawley Town F.C.|Crawley Town]] | name_CRE = [[Crewe Alexandra F.C.|Crewe Alexandra]] | name_FLE = [[Fleetwood Town F.C.|Fleetwood Town]] | name_GIL = [[Gillingham F.C.|Gillingham]] | name_GRI = [[Grimsby Town F.C.|Grimsby Town]] | name_HAR = [[Harrogate Town A.F.C.|Harrogate Town]] | name_MIL = [[Milton Keynes Dons F.C.|Milton Keynes Dons]] | name_NCO = [[Notts County F.C.|Notts County]] | name_OLD = [[Oldham Athletic A.F.C.|Oldham Athletic]] | name_SAL = [[Salford City F.C.|Salford City]] | name_NEW = [[C.P.D. Sir Casnewydd|Sir Casnewydd]] | name_SWI = [[Swindon Town F.C.|Swindon Town]] | name_TRA = [[Tranmere Rovers F.C.|Tranmere Rovers]] | name_WAL = [[Walsall F.C.|Walsall]] <!--Team status--> |status_text_C=Pencampwyr |status_text_O=Enillydd y gemau ail gyfle |status_text_P=Dyrchafa |status_text_R=Disgynnodd |status_text_X=Wedi'i warantu o leiaf man gêm ail gyfle, ond gellir ei hyrwyddo'n uniongyrchol yn uniongyrchol. <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules = 1) Pwyntiau; 2) Gwahaniaeth nod; 3) Nifer y goliau a sgoriwyd; 4) Canlyniadau pen-i-ben; 5) Yn ennill; 6) nodau i ffwrdd; 7) Pwyntiau cosb (sec 9.5); 8) Nifer y troseddau anfon 12 pwynt; 9) Cyfle cyfartal (dim ond os oes angen i benderfynu ar ddyrchafiad / diarddeliad)<ref name="EFL Regulationsb23-24">{{cite web|title=EFL Regulations Section 3 – The League; subsection 9 – Method of Determining League Positions|url=https://www.efl.com/governance/regulations#heading-method-of-determining-league-positions/|website=[[Cynghrair Pêl-droed Lloegr]]|access-date=8 Mehefin 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530171741/https://www.efl.com/governance/regulations/#heading-method-of-determining-league-positions/|archive-date=30 Mai 2024|url-status=live|lang=en}}</ref> <!--Qualification and relegation column definitions--> |res_col_header=PQR |col_PL=green1 |text_PL=Dyrchafiad i'r {{nowrap|[[Cynghrair Un|Gynghrair Un]]}} |col_POSF=yellow1|text_POSF=Cymhwyso ar gyfer [[Gemau ail gyfle Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26#Cynghrair Dau|gemau ail gyfle Cynghrair Dau]] |col_REL=red1 |text_REL=Disgyn i {{nowrap|[[Cynghrair Cenedlaethol|Gynghrair Cenedlaethol]]}} }}</onlyinclude> ===Canlyniadau=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://www.bbc.co.uk/sport/football/league-two/table BBC Chwaraeon] | update = complete | a_note = yes | matches_style = FBR | team_order = ACC, BNT, BRW, BRV, BRM, CAM, CHT, CHF, COL, CRA, CRE, FLE, GIL, GRI, HAR, MKD, NPC, NTC, OLD, SAL, SHR, SWI, TRA, WAL | name_ACC = [[Accrington Stanley F.C.|Accrington Stanley]] | name_BNT = [[Barnet F.C.|Barnet]] | name_BRW = [[Barrow A.F.C.|Barrow]] | name_BRV = [[Bristol Rovers F.C.|Bristol Rovers]] | name_BRM = [[Bromley F.C.|Bromley]] | name_CAM = [[Cambridge United F.C.|Caergrawnt]] | name_CHT = [[Cheltenham Town F.C.|Cheltenham Town]] | name_CHF = [[Chesterfield F.C.|Chesterfield]] | name_COL = [[Colchester United F.C.|Colchester United]] | name_CRA = [[Crawley Town F.C.|Crawley Town]] | name_CRE = [[Crewe Alexandra F.C.|Crewe Alexandra]] | name_FLE = [[Fleetwood Town F.C.|Fleetwood Town]] | name_GIL = [[Gillingham F.C.|Gillingham]] | name_GRI = [[Grimsby Town F.C.|Grimsby Town]] | name_HAR = [[Harrogate Town A.F.C.|Harrogate Town]] | name_MKD = [[Milton Keynes Dons F.C.|Milton Keynes Dons]] | name_NTC = [[Notts County F.C.|Notts County]] | name_OLD = [[Oldham Athletic A.F.C.|Oldham Athletic]] | name_SAL = [[Salford City F.C.|Salford City]] | name_SHR = [[Shrewsbury Town F.C.|Shrewsbury Town]] | name_NPC = [[C.P.D. Sir Casnewydd|Sir Casnewydd]] | name_SWI = [[Swindon Town F.C.|Swindon Town]] | name_TRA = [[Tranmere Rovers F.C.|Tranmere Rovers]] | name_WAL = [[Walsall F.C.|Walsall]] |match_ACC_BNT = 0-1 |match_ACC_BRW = 2–1 |match_ACC_BRV = 3-1 |match_ACC_BRM = 0-1 |match_ACC_CAM = 1-1 |match_ACC_CHT = 3-1 |match_ACC_CHF = 0-1 |match_ACC_COL = 1-0 |match_ACC_CRA = 3-3 |match_ACC_CRE = 2-0 |match_ACC_FLE = 1-2 |match_ACC_GIL = 1-1 |match_ACC_GRI = 1-1 |match_ACC_HAR = 1–0 |match_ACC_MKD = 0-2 |match_ACC_NPC = 0-1 |match_ACC_NTC = 0-4 |match_ACC_OLD = 1-0 |match_ACC_SAL = 1-0 |match_ACC_SHR = 0-2 |match_ACC_SWI = 4-0 |match_ACC_TRA = 1-1 |match_ACC_WAL = 1-3 |match_BNT_ACC = 2-0 |match_BNT_BRW = [[Darbïau Llundain|3-2]] |match_BNT_BRV = 4-0 |match_BNT_BRM = 2-2 |match_BNT_CAM = 1-0 |match_BNT_CHT = 0-0 |match_BNT_CHF = 1-0 |match_BNT_COL = 1-1 |match_BNT_CRA = 2-1 |match_BNT_CRE = 1-1 |match_BNT_FLE = 0-2 |match_BNT_GIL = 6-2 |match_BNT_GRI = 3-0 |match_BNT_HAR = 1-1 |match_BNT_MKD = 2-2 |match_BNT_NPC = 1-2 |match_BNT_NTC = 0-1 |match_BNT_OLD = 3-2 |match_BNT_SAL = 1–3 |match_BNT_SHR = 1-3 |match_BNT_SWI = 1-2 |match_BNT_TRA = 1-0 |match_BNT_WAL = 1-2 |match_BRW_ACC = 0-0 |match_BRW_BNT = [[Darbïau Llundain|2-2]] |match_BRW_BRV = 0-2 |match_BRW_BRM = 2-1 |match_BRW_CAM = 0-2 |match_BRW_CHT = 1-2 |match_BRW_CHF = 0-1 |match_BRW_COL = 1-0 |match_BRW_CRA = 0–1 |match_BRW_CRE = 1-0 |match_BRW_FLE = 0-1 |match_BRW_GIL = 0-1 |match_BRW_GRI = 2-2 |match_BRW_HAR = 0-1 |match_BRW_MKD = 0-2 |match_BRW_NPC = 1-2 |match_BRW_NTC = 2-1 |match_BRW_OLD = 3-2 |match_BRW_SAL = 1-2 |match_BRW_SHR = 0-0 |match_BRW_SWI = 1-3 |match_BRW_TRA = 0-3 |match_BRW_WAL = 1-3 |match_BRV_ACC = 2-0 |match_BRV_BNT = 0–2 |match_BRV_BRW = 2-1 |match_BRV_BRM = 2–3 |match_BRV_CAM = 1-0 |match_BRV_CHT = 4-0 |match_BRV_CHF = 2-3 |match_BRV_COL = 0-1 |match_BRV_CRA = 3-1 |match_BRV_CRE = 2-1 |match_BRV_FLE = 1-0 |match_BRV_GIL = 0-1 |match_BRV_GRI = 3-1 |match_BRV_HAR = 0-1 |match_BRV_MKD = 0-4 |match_BRV_NPC = 3-0 |match_BRV_NTC = 0-1 |match_BRV_OLD = 0-0 |match_BRV_SAL = 2-1 |match_BRV_SHR = 1-0 |match_BRV_SWI = 0-3 |match_BRV_TRA = 1-4 |match_BRV_WAL = 2-0 |match_BRM_ACC = 2-1 |match_BRM_BNT = 2-0 |match_BRM_BRW = 2-1 |match_BRM_BRV = 1-0 |match_BRM_CAM = 0-0 |match_BRM_CHT = 1-1 |match_BRM_CHF = 2-2 |match_BRM_COL = 1-0 |match_BRM_CRA = 3-1 |match_BRM_CRE = 2-2 |match_BRM_FLE = 2-2 |match_BRM_GIL = 2-2 |match_BRM_GRI = 2–0 |match_BRM_HAR = 2-0 |match_BRM_MKD = 2-1 |match_BRM_NPC = 2-1 |match_BRM_NTC = 1-1 |match_BRM_OLD = 0-0 |match_BRM_SAL = 2-0 |match_BRM_SHR = 2-1 |match_BRM_SWI = 2–1 |match_BRM_TRA = 3-3 |match_BRM_WAL = 3-1 |match_CAM_ACC = 2-0 |match_CAM_BNT = 0-0 |match_CAM_BRW = 3-0 |match_CAM_BRV = 3-1 |match_CAM_BRM = 2-1 |match_CAM_CHT = 1-0 |match_CAM_CHF = 1-1 |match_CAM_COL = 1-1 |match_CAM_CRA = 3-1 |match_CAM_CRE = 2-1 |match_CAM_FLE = 2-1 |match_CAM_GIL = 5-0 |match_CAM_GRI = 1-2 |match_CAM_HAR = 1-1 |match_CAM_MKD = 1-1 |match_CAM_NPC = 2-0 |match_CAM_NTC = 4-0 |match_CAM_OLD = 0-1 |match_CAM_SAL = 1-0 |match_CAM_SHR = 1-0 |match_CAM_SWI = 1-1 |match_CAM_TRA = 4–2 |match_CAM_WAL = 2-0 |match_CHT_ACC = 1-0 |match_CHT_BNT = 0-1 |match_CHT_BRW = 2-2 |match_CHT_BRV = 1-0 |match_CHT_BRM = 1-2 |match_CHT_CAM = 1-1 |match_CHT_CHF = 0-2 |match_CHT_COL = 1-4 |match_CHT_CRA = 3–0 |match_CHT_CRE = 1-1 |match_CHT_FLE = 2-0 |match_CHT_GIL = 2-1 |match_CHT_GRI = 0–2 |match_CHT_HAR = 1-1 |match_CHT_MKD = 2-3 |match_CHT_NPC = 1-0 |match_CHT_NTC = 1-2 |match_CHT_OLD = 0-3 |match_CHT_SAL = 3-2 |match_CHT_SHR = 3–1 |match_CHT_SWI = 0–2 |match_CHT_TRA = 1-3 |match_CHT_WAL = 1-0 |match_CHF_ACC = 3-3 |match_CHF_BNT = 3-1 |match_CHF_BRW = 1-0 |match_CHF_BRV = 3-1 |match_CHF_BRM = 0-0 |match_CHF_CAM = 0–1 |match_CHF_CHT = 1-0 |match_CHF_COL = 3-0 |match_CHF_CRA = 2-2 |match_CHF_CRE = 2-0 |match_CHF_FLE = 1-1 |match_CHF_GIL = 1-0 |match_CHF_GRI = 2-1 |match_CHF_HAR = 1-1 |match_CHF_MKD = 1-1 |match_CHF_NPC = 4-1 |match_CHF_NTC = 2–0 |match_CHF_OLD = 0-3 |match_CHF_SAL = 2-0 |match_CHF_SHR = 2-3 |match_CHF_SWI = 1-2 |match_CHF_TRA = 1-1 |match_CHF_WAL = 2-2 |match_COL_ACC = 2-1 |match_COL_BNT = 4-1 |match_COL_BRW = 0-2 |match_COL_BRV = 1-1 |match_COL_BRM = 0-2 |match_COL_CAM = 1-2 |match_COL_CHT = 2-0 |match_COL_CHF = 6-2 |match_COL_CRA = 0-0 |match_COL_CRE = 1-1 |match_COL_FLE = 2–1 |match_COL_GIL = 0-0 |match_COL_GRI = 0-1 |match_COL_HAR = 3-1 |match_COL_MKD = 1-0 |match_COL_NPC = 4–1 |match_COL_NTC = 0-1 |match_COL_OLD = 1-3 |match_COL_SAL = 0-1 |match_COL_SHR = 2-0 |match_COL_SWI = 3–0 |match_COL_TRA = 1-1 |match_COL_WAL = 1-1 |match_CRA_ACC = 1-1 |match_CRA_BNT = 1-1 |match_CRA_BRW = 1-2 |match_CRA_BRV = 4-0 |match_CRA_BRM = 1–3 |match_CRA_CAM = 0-3 |match_CRA_CHT = 2-0 |match_CRA_CHF = 1-1 |match_CRA_COL = 1–1 |match_CRA_CRE = 0-1 |match_CRA_FLE = 2-1 |match_CRA_GIL = 2-0 |match_CRA_GRI = 0-2 |match_CRA_HAR = 2-0 |match_CRA_MKD = 1-1 |match_CRA_NPC = 1-2 |match_CRA_NTC = 1-2 |match_CRA_OLD = 2-2 |match_CRA_SAL = 0-0 |match_CRA_SHR = 0-0 |match_CRA_SWI = 2-2 |match_CRA_TRA = 0-2 |match_CRA_WAL = 1-1 |match_CRE_ACC = 2-0 |match_CRE_BNT = 1-2 |match_CRE_BRW = 3-1 |match_CRE_BRV = 1-1 |match_CRE_BRM = 0-1 |match_CRE_CAM = 0-0 |match_CRE_CHT = 4-1 |match_CRE_CHF = 3-3 |match_CRE_COL = 1-0 |match_CRE_CRA = 1-0 |match_CRE_FLE = 0-1 |match_CRE_GIL = 1-0 |match_CRE_GRI = 3-2 |match_CRE_HAR = 1–1 |match_CRE_MKD = 1-3 |match_CRE_NPC = 2-2 |match_CRE_NTC = 2-1 |match_CRE_OLD = 2-1 |match_CRE_SAL = 1-0 |match_CRE_SHR = 3-1 |match_CRE_SWI = 0-3 |match_CRE_TRA = 2-1 |match_CRE_WAL = 0-3 |match_FLE_ACC = 2-1 |match_FLE_BNT = 2-5 |match_FLE_BRW = 3-2 |match_FLE_BRV = 2-1 |match_FLE_BRM = 1-2 |match_FLE_CAM = 1-2 |match_FLE_CHT = 2-2 |match_FLE_CHF = 1-1 |match_FLE_COL = 4-2 |match_FLE_CRA = 1-0 |match_FLE_CRE = 1-4 |match_FLE_GIL = 2–1 |match_FLE_GRI = 0-1 |match_FLE_HAR = 3-2 |match_FLE_MKD = 1-1 |match_FLE_NPC = 0-0 |match_FLE_NTC = 1-2 |match_FLE_OLD = 1-1 |match_FLE_SAL = 1-1 |match_FLE_SHR = 3-1 |match_FLE_SWI = 1-1 |match_FLE_TRA = 0-0 |match_FLE_WAL = 1-1 |match_GIL_ACC = 2-0 |match_GIL_BNT = 1-1 |match_GIL_BRW = 2-2 |match_GIL_BRV = 1-2 |match_GIL_BRM = 1-4 |match_GIL_CAM = 1–1 |match_GIL_CHT = 1-1 |match_GIL_CHF = 4-1 |match_GIL_COL = 1–1 |match_GIL_CRA = 2-2 |match_GIL_CRE = 1-0 |match_GIL_FLE = 1-1 |match_GIL_GRI = 1-4 |match_GIL_HAR = 0-1 |match_GIL_MKD = 1-5 |match_GIL_NPC = 3-2 |match_GIL_NTC = 1-0 |match_GIL_OLD = 0-3 |match_GIL_SAL = 1-2 |match_GIL_SHR = 1-0 |match_GIL_SWI = 0-2 |match_GIL_TRA = 2-1 |match_GIL_WAL = 1-0 |match_GRI_ACC = 1-0 |match_GRI_BNT = 1-0 |match_GRI_BRW = 5-0 |match_GRI_BRV = 0-1 |match_GRI_BRM = 1-1 |match_GRI_CAM = 1-1 |match_GRI_CHT = 7-1 |match_GRI_CHF = 0-1 |match_GRI_COL = 1-2 |match_GRI_CRA = 3-0 |match_GRI_CRE = 3-2 |match_GRI_FLE = 1-0 |match_GRI_GIL = 1-0 |match_GRI_HAR = 1-3 |match_GRI_MKD = 2-2 |match_GRI_NPC = 2-1 |match_GRI_NTC = 0-2 |match_GRI_OLD = 0–0 |match_GRI_SAL = 3-1 |match_GRI_SHR = 1–0 |match_GRI_SWI = 4-0 |match_GRI_TRA = 1-2 |match_GRI_WAL = 2-2 |match_HAR_ACC = 0-2 |match_HAR_BNT = 1-2 |match_HAR_BRW = 1-0 |match_HAR_BRV = 2-3 |match_HAR_BRM = 0-0 |match_HAR_CAM = 2-1 |match_HAR_CHT = 1-1 |match_HAR_CHF = 1-2 |match_HAR_COL = 1-0 |match_HAR_CRA = 0-1 |match_HAR_CRE = 1-2 |match_HAR_FLE = 1-2 |match_HAR_GIL = 0–3 |match_HAR_GRI = 3-3 |match_HAR_MKD = 0–4 |match_HAR_NPC = 0-3 |match_HAR_NTC = 0-2 |match_HAR_OLD = 0-1 |match_HAR_SAL = 0-1 |match_HAR_SHR = 2-0 |match_HAR_SWI = 0-1 |match_HAR_TRA = 0-2 |match_HAR_WAL = 0-2 |match_MKD_ACC = 1-2 |match_MKD_BNT = 1-3 |match_MKD_BRW = 0-0 |match_MKD_BRV = 1-0 |match_MKD_BRM = 2-1 |match_MKD_CAM = 1-1 |match_MKD_CHT = 5-0 |match_MKD_CHF = 2–2 |match_MKD_COL = 1-0 |match_MKD_CRA = 0-0 |match_MKD_CRE = 3-1 |match_MKD_FLE = 2-1 |match_MKD_GIL = 3-2 |match_MKD_GRI = 2-3 |match_MKD_HAR = 4-1 |match_MKD_NPC = 1-0 |match_MKD_NTC = 1–1 |match_MKD_OLD = 0-0 |match_MKD_SAL = 2-0 |match_MKD_SHR = 5–1 |match_MKD_SWI = 1–0 |match_MKD_TRA = 3-0 |match_MKD_WAL = 0-1 |match_NPC_ACC = 1-4 |match_NPC_BNT = 0–0 |match_NPC_BRW = 2-2 |match_NPC_BRV = 2-3 |match_NPC_BRM = 0-1 |match_NPC_CAM = 0-2 |match_NPC_CHT = 0-2 |match_NPC_CHF = 2–1 |match_NPC_COL = 1-2 |match_NPC_CRA = 0-2 |match_NPC_CRE = 2–0 |match_NPC_FLE = 0-2 |match_NPC_GIL = 1-3 |match_NPC_GRI = 0-0 |match_NPC_HAR = 2-1 |match_NPC_MKD = 1-2 |match_NPC_NTC = 1-1 |match_NPC_OLD = 3-2 |match_NPC_SAL = 0-1 |match_NPC_SHR = 1-0 |match_NPC_SWI = 0-1 |match_NPC_TRA = 3-1 |match_NPC_WAL = 2-4 |match_NTC_ACC = 0-1 |match_NTC_BNT = 1-2 |match_NTC_BRW = 2-1 |match_NTC_BRV = 1-1 |match_NTC_BRM = 2-2 |match_NTC_CAM = 2-0 |match_NTC_CHT = 5-2 |match_NTC_CHF = 2-3 |match_NTC_COL = 1-3 |match_NTC_CRA = 4-0 |match_NTC_CRE = 1-0 |match_NTC_FLE = 1-0 |match_NTC_GIL = 1-0 |match_NTC_GRI = 0-1 |match_NTC_HAR = 1-1 |match_NTC_MKD = 3-2 |match_NTC_NPC = 3-1 |match_NTC_OLD = 3-1 |match_NTC_SAL = 1-2 |match_NTC_SHR = 4-1 |match_NTC_SWI = 2-1 |match_NTC_TRA = 5-0 |match_NTC_WAL = 0–0 |match_OLD_ACC = 3-0 |match_OLD_BNT = 1-1 |match_OLD_BRW = 0-0 |match_OLD_BRV = 2-0 |match_OLD_BRM = 1-0 |match_OLD_CAM = 0-3 |match_OLD_CHT = 2-1 |match_OLD_CHF = 1-1 |match_OLD_COL = 1-1 |match_OLD_CRA = 2-0 |match_OLD_CRE = 0-0 |match_OLD_FLE = 1-1 |match_OLD_GIL = 0-1 |match_OLD_GRI = 1-0 |match_OLD_HAR = 1-0 |match_OLD_MKD = 1-1 |match_OLD_NPC = 3-0 |match_OLD_NTC = 3-0 |match_OLD_SAL = 1-2 |match_OLD_SHR = 2-2 |match_OLD_SWI = 1-2 |match_OLD_TRA = 3–1 |match_OLD_WAL = 0-1 |match_SAL_ACC = 2-1 |match_SAL_BNT = 2-0 |match_SAL_BRW = 3-1 |match_SAL_BRV = 1–0 |match_SAL_BRM = 2–0 |match_SAL_CAM = 0-0 |match_SAL_CHT = 1-1 |match_SAL_CHF = 0-1 |match_SAL_COL = 4-3 |match_SAL_CRA = 4-3 |match_SAL_CRE = 1-3 |match_SAL_FLE = 0–0 |match_SAL_GIL = 0-0 |match_SAL_GRI = 0-2 |match_SAL_HAR = 1–0 |match_SAL_MKD = 1-0 |match_SAL_NPC = 1-3 |match_SAL_NTC = 2-1 |match_SAL_OLD = 1-0 |match_SAL_SHR = 1-2 |match_SAL_SWI = 3-2 |match_SAL_TRA = 3-1 |match_SAL_WAL = 1-0 |match_SHR_ACC = 0-0 |match_SHR_BNT = 0-0 |match_SHR_BRW = 2-1 |match_SHR_BRV = 0-3 |match_SHR_BRM = 0-0 |match_SHR_CAM = 2-0 |match_SHR_CHT = 0-2 |match_SHR_CHF = 0–1 |match_SHR_COL = 0-2 |match_SHR_CRA = 1-0 |match_SHR_CRE = 0-4 |match_SHR_FLE = 2-2 |match_SHR_GIL = 3-3 |match_SHR_GRI = 1-1 |match_SHR_HAR = 1-0 |match_SHR_MKD = 1-2 |match_SHR_NPC = 1-0 |match_SHR_NTC = 1-0 |match_SHR_OLD = 1-0 |match_SHR_SAL = 1-3 |match_SHR_SWI = 3-1 |match_SHR_TRA = 1-0 |match_SHR_WAL = 1-2 |match_SWI_ACC = 2-2 |match_SWI_BNT = 0-2 |match_SWI_BRW = 3-1 |match_SWI_BRV = 1-1 |match_SWI_BRM = 2-0 |match_SWI_CAM = 3-2 |match_SWI_CHT = 0-1 |match_SWI_CHF = 1-2 |match_SWI_COL = 0-0 |match_SWI_CRA = 1–0 |match_SWI_CRE = 1-2 |match_SWI_FLE = 1-1 |match_SWI_GIL = 2-0 |match_SWI_GRI = 2-2 |match_SWI_HAR = 3-1 |match_SWI_MKD = 1-2 |match_SWI_NPC = 2-0 |match_SWI_NTC = 2-2 |match_SWI_OLD = 3-0 |match_SWI_SAL = 2-3 |match_SWI_SHR = 2-1 |match_SWI_TRA = 2-1 |match_SWI_WAL = 2-1 |match_TRA_ACC = 0-1 |match_TRA_BNT = 0-2 |match_TRA_BRW = 1–3 |match_TRA_BRV = 1-2 |match_TRA_BRM = 0–2 |match_TRA_CAM = 0-0 |match_TRA_CHT = 3-2 |match_TRA_CHF = 1-1 |match_TRA_COL = 0-1 |match_TRA_CRA = 2-0 |match_TRA_CRE = 1-4 |match_TRA_FLE = 1–0 |match_TRA_GIL = 1-1 |match_TRA_GRI = 1-1 |match_TRA_HAR = 0-3 |match_TRA_MKD = 2-2 |match_TRA_NPC = 1-1 |match_TRA_NTC = 1-2 |match_TRA_OLD = 1-3 |match_TRA_SAL = 0-2 |match_TRA_SHR = 4-0 |match_TRA_SWI = 0-1 |match_TRA_WAL = 1-3 |match_WAL_ACC = 0–0 |match_WAL_BNT = 1-3 |match_WAL_BRW = 1-2 |match_WAL_BRV = 2-1 |match_WAL_BRM = 3-1 |match_WAL_CAM = 0-0 |match_WAL_CHT = 0-4 |match_WAL_CHF = 1-0 |match_WAL_COL = 0-2 |match_WAL_CRA = 0-0 |match_WAL_CRE = 1–0 |match_WAL_FLE = 0-1 |match_WAL_GIL = 2-2 |match_WAL_GRI = 0-1 |match_WAL_HAR = 0-2 |match_WAL_MKD = 0-2 |match_WAL_NPC = 2-1 |match_WAL_NTC = 1-2 |match_WAL_OLD = 1–2 |match_WAL_SAL = 1-0 |match_WAL_SHR = 1-1 |match_WAL_SWI = 2-1 |match_WAL_TRA = 4-2 }} ==Gemau ail gyfle== {{Prif|Gemau ail gyfle Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26}} ===Y Bencampwriaeth=== {{4TeamBracket | sets=2/1 | aggregate=y | nowrap=y | boldwinner = y | RD1=Rowndiau cynderfynol | RD2=Rownd derfynol | RD1-seed1=3 | RD1-team1=[[Millwall F.C.|Millwall]] | RD1-score1-1=0 | RD1-score1-2= | RD1-score1-agg= | RD1-seed2=6 | RD1-team2=[[Hull City A.F.C.|Hull City]] | RD1-score2-1=0 | RD1-score2-2= | RD1-score2-agg= | RD1-seed3=4 | RD1-team3=[[Southampton F.C.|Southampton]] | RD1-score3-1=0 | RD1-score3-2= | RD1-score3-agg= | RD1-seed4=5 | RD1-team4=[[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]] | RD1-score4-1=0 | RD1-score4-2= | RD1-score4-agg= | RD2-seed1= | RD2-team1= | RD2-score1= | RD2-seed2= | RD2-team2= | RD2-score2= }} ===Cynghrair Un=== {{4TeamBracket | sets=2/1 | aggregate=y | nowrap=y | boldwinner = y | RD1=Rowndiau cynderfynol | RD2=Rownd derfynol | RD1-seed1=3 | RD1-team1=[[Stockport County F.C.|Stockport County]] | RD1-score1-1= | RD1-score1-2= | RD1-score1-agg= | RD1-seed2=6 | RD1-team2=[[Stevenage F.C.|Stevenage]] | RD1-score2-1= | RD1-score2-2= | RD1-score2-agg= | RD1-seed3=4 | RD1-team3=[[Bradford City A.F.C.|Bradford City]] | RD1-score3-1= | RD1-score3-2= | RD1-score3-agg= | RD1-seed4=5 | RD1-team4=[[Bolton Wanderers F.C.|Bolton Wanderers]] | RD1-score4-1= | RD1-score4-2= | RD1-score4-agg= | RD2-seed1= | RD2-team1= | RD2-score1= | RD2-seed2= | RD2-team2= | RD2-score2= }} ===Cynghrair Dau=== {{4TeamBracket | sets=2/1 | aggregate=y | nowrap=y | boldwinner = y | RD1=Rowndiau cynderfynol | RD2=Rownd derfynol | RD1-seed1=4 | RD1-team1=[[Salford City F.C.|Salford City]] | RD1-score1-1= | RD1-score1-2= | RD1-score1-agg= | RD1-seed2=7 | RD1-team2=[[Grimsby Town F.C.|Grimsby Town]] | RD1-score2-1= | RD1-score2-2= | RD1-score2-agg= | RD1-seed3=5 | RD1-team3=[[Notts County F.C.|Notts County]] | RD1-score3-1= | RD1-score3-2= | RD1-score3-agg= | RD1-seed4=6 | RD1-team4=[[Chesterfield F.C.|Chesterfield]] | RD1-score4-1= | RD1-score4-2= | RD1-score4-agg= | RD2-seed1= | RD2-team1= | RD2-score1= | RD2-seed2= | RD2-team2= | RD2-score2= }} ==Gweler hefyd== * [[Uwch Gynghrair Lloegr 2025–26]] ==Cyfeiriadau== {{Cyfeiriadau}} [[Categori:Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26| ]] [[Categori:Pêl-droed yn Lloegr 2025–26]] cmmfmm48w62v8ue0p6riwo1ocd3m8av Cwmni Theatr 7:84 0 561078 14891722 14799707 2026-05-09T14:08:29Z Craigysgafn 40536 14891722 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata = ALL |cysylltir_gyda=[[Theatr Bara Caws]] |image=Cwmni Theatr 7-84.jpg}} Cwmni theatr [[agitprop]] ac [[asgell chwith]] [[Yr Alban|o'r Alban]] oedd '''Cwmni Theatr''' '''7:84''' neu '''7.84'''. Daw'r enw o [[Ystadegaeth|ystadegyn]] ar ddosbarthiad cyfoeth yn [[Y Deyrnas Unedig]], a gyhoeddwyd yn ''[[The Economist]]'' ym 1966, a ddangosodd bod 7% o boblogaeth y DU yn berchen ar 84% o gyfoeth y wlad. Bu'r cwmni yn ysbrydoliaeth i sefydlu [[Theatr Antur]] yng [[Cymru|Nghymru]], ac yn y pen draw, cwmnïau theatr eraill megis [[Theatr Ddieithr|Theatr Ddiethr]], [[Theatr yr Ymylon]] a [[Theatr Bara Caws]]. == Cefndir == Sefydlwyd y grŵp neu'r cwmni ym 1971 gan y dramodydd [[John McGrath (dramodydd)|John McGrath]], ei wraig Elizabeth MacLennan a'i brawd David MacLennan, ac roedd yn teithio ledled [[Prydain Fawr]].<ref>{{Cite book|title="University of Glasgow Library - Collections - Scottish Theatre Archive". www.gla.ac.uk. Adalwyd 9 Mai 2023.}}</ref> Ym 1973, rhannodd y cwmni i greu 7:84 ([[Lloegr]]) a 7:84 ([[Yr Alban]]). Methodd y cwmni Seisnig ym 1984, ar ôl colli ei grant gan [[Cyngor Celfyddydau Prydain Fawr|Gyngor Celfyddydau Prydain Fawr]].<ref>{{Cite news|title=Funding axed for theatre company|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/4763110.stm|date=2006-03-01|access-date=2025-09-19|language=en-GB}}</ref> Ymunodd Jo Beddoe â'r grŵp Albanaidd fel cynhyrchydd ym 1988 tan 1992;<ref>{Charlotte Bird, "Obituary: Jo Beddoe", ''The Guardian'', 12 Ebrill 2018</ref> fodd bynnag, collodd y cwmni Albanaidd ei chyllid gan [[Scottish Arts Council|Gyngor Celfyddydau'r Alban]] yn 2006, er i'r Cyfarwyddwr Artistig Lorenzo Mele lwyddo i sicrhau cyllid am flwyddyn arall o fis Ebrill 2007.<ref>{{Cite news|title=Reprieve for 7:84 theatre company|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/glasgow_and_west/5292290.stm|date=2006-08-28|access-date=2025-09-19|language=en-GB}}</ref> Wedi hynny, comisiynwyd cyfres o bedair drama, a deithiwyd o dan yr enw ''Re:Union'', ddechrau 2007. Dilynwyd hyn ym mis Medi 2007 gan ''The Algebra of Freedom'' gan [[Raman Mundair]], a deithiodd yn helaeth hefyd ledled yr Alban. Daeth y cwmni i ben yn 2008. == Cynyrchiadau teithiol == {| class="wikitable" |- ! Cynhyrchiad ! Cyfarwyddydd ! Dramodydd ! Blwyddyn |- id="The Algebra of Freedom" | ''The Algebra of Freedom'' | Jo Ronan | Raman Mundair | 2007 |- id="Re:Union" | ''Re:Union'' | Lorenzo Mele & Jo Ronan | Selma Dimitrijevic, Nicola McCartney, Linda McLean & Haresh Sharma | 2007 |- id="Free-Fall" | ''Free-Fall'' | rowspan="5" | Lorenzo Mele | Christopher Deans | 2006 |- id="Borderland" | ''Borderland'' | Andrew Doyle | 2005 |- id="Tipping Point" | ''Tipping Point'' | Davey Anderson | 2005 |- id="Boiling a Frog" | ''Boiling a Frog'' | Christopher Deans (o nofel gan Christopher Brookmyre) | 2005 |- id="Private Agenda" | ''Private Agenda'' | N/A | 2004 |- id="Reasons to be Cheerful" | ''Reasons to be Cheerful'' | Stuart Davids | Martin McCardie | 2004 |- id="Gilt" | ''Gilt'' | [[Zinnie Harris]] | Stephen Greenhorn, [[Rona Munro]] & Isabel Wright | 2003 |- id="Can't Pay? Won't Pay!" | ''Can't Pay? Won't Pay!'' | Andy Arnold | [[Dario Fo]] | 2003 |- id="Factory Girls" | ''Factory Girls'' | Guy Hollands | [[Frank McGuinness]] | 2002 |- id="Cave Dwellers" | ''Cave Dwellers'' | rowspan="4" | Gordon Laird | Nicola McCartney | 2002 |- id="The News at When...?" | ''The News at When...?'' | N/A | 2001 |- id="Marching On" | ''Marching On'' | Gary Mitchell | 2001 |- id="A Little Rain" | ''A Little Rain'' | Peter Arnott | 2005 |- id="24 Hours" | ''24 Hours'' | rowspan="3" | Iain Reekie | Frances Corr, Deirdre Heddon, Jess Kerr, Ernie Kyle, Frank Shields, Rhiannon Tise | 2000 |- id="Caledonia Dreaming" | ''Caledonia Dreaming'' | [[David Greig (dramatist)|David Greig]] | 1999 |- id="Dissent" | ''Dissent'' | Stephen Greenhorn | 1998 |- id="Valley Song" | ''Valley Song'' | Natalie Wilson | [[Athol Fugard]] | 1998 |- id="Tongues" | ''Tongues'' | Andrew Dawson, John Heraghty, Natalie Wilson | | 1997 |- id="Angels in America" | ''[[Angels in America]]'' | rowspan="2" | Iain Reekie | [[Tony Kushner]] | 1996 |- id="Born Guilty" | ''Born Guilty'' | Peter Sichrovsky | 1995 |- id="The Salt Wound" | ''The Salt Wound'' | Jim Culleton | Stephen Greenhorn | 1994 |- id="The Grapes of Wrath" | ''[[The Grapes of Wrath]]'' | rowspan="7" | Iain Reekie | Frank Galati | 1994 |- id="Twilight Shift" | ''Twilight Shift'' | Jackie Kay | 1993 |- id="Phoenix" | ''Phoenix'' | Roy MacGregor | 1993 |- id="Sophocles' Antigone" |[[Sophocles]] ''[[Antigone (drama Soffocles)|Antigone]]'' | Dan Taylor | 1993 |- id="The Lament for Arthur Cleary" | ''The Lament for Arthur Cleary'' | Dermot Bolger | 1992 |- id="Scotland Matters" | ''Scotland Matters'' | John Binnie, Iain Heggie, Liz Lochhead, Ann-Marie Di Mambro, Gurmeet Mattu, [[Rona Munro]] & Jimmy Reid | 1992 |- id="Jump the Life to Come" | ''Jump the Life to Come'' | Noel Greig | 1992 |- id="The Resistible Rise of Arturo Ui" | ''[[The Resistible Rise of Arturo Ui]]'' | Roanna Benn | Ralf Manheim / [[Bertolt Brecht]] | 1991 |- id="Revolting Peasants" | ''Revolting Peasants'' | Gerard Kelly | Patricia Prior | 1991 |- id="Bold Girls" | ''Bold Girls'' | Lynne Parker | [[Rona Munro]] | 1990 |- id="Govan Stories" | ''Govan Stories'' | Roanna Benn | | 1990 |- id="When The Wind Blows" | ''[[When the Wind Blows (comics)|When The Wind Blows]]'' | Gerard Kelly | [[Raymond Briggs]] | 1989 |- id="Road" | ''Road'' | [[David Hayman]] | [[Jim Cartwright]] | 1989 |- id="The Sash" | ''The Sash'' | Gerard Kelly | Hector MacMillan | 1989<ref>[http://archive.list.co.uk.s3-website.eu-west-2.amazonaws.com/the-list/1989-01-13/24/index.html Preview of ''The Sash''], ''The List'', Issue 85, 13 - 26 January 1989, p. 22</ref><ref>[http://archive.list.co.uk.s3-website.eu-west-2.amazonaws.com/the-list/1989-02-10/26/index.html Review of ''The Sash'' by Sarah Hemming], ''The List'', Issue 87, 10 - 23 February 1989, p. 24</ref> |- id="Long Story Short" | ''Long Story Short'' | Finlay Welsh | Donald Campbell, James Graham, Tom Leonard, Aonghas Macneacoil, Ann Marie Di Mambro, Gureet Mattu, Rona Munro, Ricky Ross and Ann Samuel | 1989 |- id="No Mean City" | ''No Mean City'' | Alex Norton | David Hayman | 1988 |- id="Mairi Mhor - The Woman from Skye" |''Mairi Mhor - The Woman from Skye'' | [[John McGrath (playwright)|John McGrath]] | John McGrath | 1987 |- id="The Gorbals Story" | ''The Gorbals Story'' | David Hayman | Robert McLeish | 1987 |- id="There is a Happy Land" | ''There is a Happy Land'' | [[John McGrath (playwright)|John McGrath]] | [[John McGrath (dramodydd)|John McGrath]] | 1986 |- id="Beneath One Banner" | ''Beneath One Banner'' | David Maclennan | Sean McCarthy | 1986 |- id="The Incredible Brechin Beetle Bug" | ''The Incredible Brechin Beetle Bug'' | rowspan="2" | John Haswell | Matt McGinn | 1986 |- id="High Places" | ''High Places'' | Ena Lamont Stewart | 1985 |- id="The Albannach" | ''The Albannach'' | Finlay Welsh | [[John McGrath (dramodydd)|John McGrath]] | 1985 |- id="In Time of Strife" | ''In Time of Strife'' | David Hayman | Joe Corrie | 1984 |- id="The Baby and the Bathwater" | ''The Baby and the Bathwater'' | John Haswell | [[John McGrath (dramodydd)|John McGrath]] | 1984 |- id="The Ragged Trousered Philanthropists" | ''The Ragged Trousered Philanthropists'' | David Hayman | Archie Hind | 1984 |- id="The Clydebuilt Season" | '''Tymor The Clydebuilt''' | | | 1982 |- id="Gold in his Boots" | ''Gold in his Boots'' | [[John McGrath (dramodydd)|John McGrath]] | George Munro | |- id="Johnny Noble" | ''Johnny Noble'' | David Scase | Ewan MacColl | |- id="Men Should Weep" | ''[[Men Should Weep]]'' | Giles Havergal | [[Ena Lamont Stewart]] |- id="One Big Blow" | ''One Big Blow'' | John Burrows | John Burrows | 1981 |- id="The Catch" | ''The Catch'' | rowspan="3" | [[John McGrath (dramodydd)|John McGrath]] | rowspan="4" | [[John McGrath (dramodydd)|John McGrath]] | 1981 |- id="Blood Red Roses" | ''Blood Red Roses'' | 1980 |- id="Swings and Roundabouts" | ''Swings and Roundabouts'' | 1980 |- id="Joe's Drum" | ''Joe's Drum'' | Campbell Morrison | 1979 |- id="Thought for Today" | ''Thought for Today'' | rowspan="2" | David Maclennan | gwaith cwmni | 1977 |- id="Honour Your Partners" | ''Honour Your Partners'' | David Maclennan | 1976 |- id="Little Red Hen" | ''Little Red Hen'' | colspan="2" rowspan="3" | [[John McGrath (dramodydd)|John McGrath]] | 1975 |- id="The Cheviot, the Stag, and the Black Black Oil" | ''The Cheviot, the Stag, and the Black Black Oil'' | 1973 |- id="The Game’s a Bogey" | ''The Game’s a Bogey'' | 1974 |} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{Rheoli awdurdod}} [[Categori:Cwmnïau theatr yn yr Alban]] [[Categori:Sefydliadau 1971]] [[Categori:Theatr yn yr Alban]] [[Categori:Dadsefydliadau 2008]] 3til5mex4gwb7eat0tiba2enjt2tgf5 Cymru Leagues 0 564358 14892181 14274452 2026-05-10T10:54:28Z InternetArchiveBot 64560 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 14892181 wikitext text/x-wiki {{Pethau| fetchwikidata = ALL}} Mae'r '''Cymru Leagues''' yn enw ymbarél ar gyfer dwy haen uchaf [[Pyramid pêl-droed Cymru|system pêl-droed Cymru]]. Mae'n cynnwys y [[Cymru Premier]] ar Haen 1, yn ogystal â'r Cymru North a'r [[Cymru South]] yn yr ail haen. == Haen 1 == Y [[Cymru Premier]] yw cynghrair [[pêl-droed]] cenedlaethol Cymru. Mae ganddo glybiau proffesiynol a lled-broffesiynol ac mae ar frig [[Pyramid pêl-droed Cymru|system pêl-droed Cymru]]. Cyn 2002, enw'r gynghrair oedd '''Cynghrair Cymru''', ond newidiiodd ei enw fel rhan o gytundeb nawdd i '''Uwch Gynghrair Cymru'''. Mae'r gynghrair wedi'i ail-frandio i'r '''Cymru Premier''' ar gyfer tymor 2019-20.<ref>{{Cite web|url=https://www.faw.cymru/en/news/new-identity-tiers-1-2/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200510055436/https://www.faw.cymru/en/news/new-identity-tiers-1-2/|archivedate=2020-05-10|title=FAW / New identity for Tiers 1 & 2}}</ref> == Haen 2 == Y Cymru North a'r [[Cymru South]] yw'r ddwy gynghrair [[pêl-droed]] yng Nghymru sy'n ffurfio ail haen [[Pyramid pêl-droed Cymru|pêl-droed Cymru]]. Mae ganddynt glybiau lled-broffesiynol. Blwyddyn cyntaf eu gweithredu oedd 2019–20, gyda [[Cymdeithas Bêl-droed Cymru]] yn berchen ar ac yn gweinyddu cynghreiriau Haen 2 am y tro cyntaf. Daeth y newidiadau hyn yn dilyn adolygiad o Byramid Pêl-droed Cymru,<ref>{{Cite web|url=https://www.faw.cymru/en/about-faw/domestic/pyramid-review/|title=The Pyramid Review|date=|website=[[Football Association of Wales]]}}</ref> lle'r oedd yr Ail Haen yn cael ei alw'n '''Bencampwriaeth CBDC'''.<ref>{{Cite web|url=http://www.wnl.org.uk/PYRAMID%20REGULATIONS%20Season%202018-2019%20and%202019-2020%20(Approved%20on%2027%2004%202018.pdf|title=Transitional regulations for the Pyramid League System|date=28 Mawrth 2018|publisher=Welsh National League (Wrexham Area)|language=en|access-date=2025-10-17|archive-date=2020-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125074319/http://www.wnl.org.uk/PYRAMID%20REGULATIONS%20Season%202018-2019%20and%202019-2020%20(Approved%20on%2027%2004%202018.pdf|url-status=dead}}</ref> Mae'r haen wedi'i rannu'n ranbarthol, gyda'r Cymru North yn cynnwys clybiau sy'n chwarae yn y gogledd, a'r [[Cymru South]] yn cynnwys clybiau sy'n chwarae yn y de. Mae ennillwyr y ddau gynghrair yn gymwys am ddyrchafiad i'r [[Cymru Premier]], yn amodol ar glybiau yn diwallu meini prawf CBDC am meysydd chwarae, cyfleusterau a gweithrediadau ariannol Haen 1. ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} [[Categori:Cynghreiriau pêl-droed Cymru]] rzm063wt2una48ksbdm4xk0lcxf1oi1 Categori:1800 yn ôl cyfandir 14 573412 14891852 14630580 2026-05-09T21:34:56Z Craigysgafn 40536 14891852 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|1800 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1800| Cyfandir]] j5a8v1xqr9gauyyca8h85rv72q6q7og Corfflu'r Gwarchodlu Chwyldroadol Islamaidd 0 575096 14892064 14870347 2026-05-10T07:49:58Z Craigysgafn 40536 14892064 wikitext text/x-wiki {{Pethau |fetchwikidata = ALL |image = Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg |caption = Sêl Corfflu'r Gwarchodlu Chwyldroadol Islamaidd. }} Prif gangen [[lluoedd arfog Iran]] yw '''Corfflu'r Gwarchodlu Chwyldroadol Islamaidd''' neu '''Gorfflu Gwarchodlu'r Chwyldro Islamaidd''' ('''IRGC''').<ref>Ystyr lythrennol yr enw [[Perseg]], سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (''Sepāh-e Pāsdārān-e Enqelāb-e Eslāmī''), yw "Byddin Gwarcheidwaid y Chwyldro Islamaidd". Yn Iran, cyfeirir ato'n fyr fel Sepah ("byddin" neu "gorfflu") neu Pasdaran ("gwarcheidwaid"). Mewn gwledydd eraill, fe'i adwaenir yn aml gan ffurfiau syml, megis Gwarchodlu Chwyldroadol Iran, neu dalfyriad yr enw Saesneg, IRGC (''Islamic Revolutionary Guard Corps'').</ref> Mae'n cynnwys pump is-gangen, neu wasanaeth: [[Lluoedd Tir Corfflu'r Gwarchodlu Chwyldroadol Islamaidd|Lluoedd y Tir]], [[Llu Awyrofod Corfflu'r Gwarchodlu Chwyldroadol Islamaidd|y Llu Awyrofod]], [[Llynges Corfflu'r Gwarchodlu Chwyldroadol Islamaidd|y Llynges]], [[Llu Quds]], a'r [[Basij]]. Y ddwy gangen arall o luoedd arfog a diogelwch Iran yw'r lluoedd arfog rheolaidd (yr Artesh) a Rheolaeth yr Heddlu (FARAJA). Arweinir yr IRGC gan gadlywydd a benodir gan [[Goruchaf Arweinydd Iran|Oruchaf Arweinydd Iran]]. Sefydlwyd yr IRGC ym Mai 1979 gan yr [[Aiatola]] [[Ruhollah Khomeini|Ruhollah Khomeini]], arweinydd cyntaf [[Gweriniaeth Islamaidd Iran]], a gipiodd grym yn sgil [[Chwyldro Islamaidd Iran|y Chwyldro Islamaidd]]. Mae Lluoedd y Tir, y Llu Awyrofod, a'r Llynges yn bodoli ar y cyd â gwasanaethau rheolaidd yr Artesh—y fyddin, yr awyrlu, y llynges, a'r llu amddiffyn awyr—ond yn annibynnol arnynt, ac yn atebol i'r Goruchaf Arweinydd yn unig. Tra bo'r lluoedd rheolaidd yn amddiffyn sofraniaeth y wlad mewn ffordd draddodiadol, mandad cyfansoddiadol yr IRGC yw i ddiogelu'r Weriniaeth Islamaidd, sef y drefn [[Khomeiniaeth|Khomeinaidd]] a sefydlwyd gan y Chwyldro Islamaidd.<ref>{{eicon en}} "[https://archive.today/BDuqb Profile: Iran's Revolutionary Guards]", BBC, 18 Hydref 2009. Archifwyd o'r [https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7064353.stm dudalen we wreiddiol] drwy gyfrwng archive.today ar 30 Mawrth 2026.</ref> Ymhlith ei swyddogaethau mae rhwystro ymyrraeth dramor yn Iran, atal ymgeisiau i gipio grym gan yr Artesh neu awdurdodau mewnol eraill, ac i ostegu mudiadau sifil sy'n gwyro oddi ar ideoleg y Chwyldro Islamaidd.<ref>{{eicon en}} Morris M. Mottale, "[https://archive.today/hn1Jf The birth of a new class]", Al Jazeera, 22 Ebrill 2010. Archifwyd o'r [http://www.aljazeera.com/focus/2010/04/2010421104845169224.htmldudalen we wreiddiol] drwy gyfrwng archive.today ar 13 Mehefin 2025.</ref> Mae gan yr IRGC ryw 125,000 o aelodau llawn amser i gyd. Ei brif gorff yw Lluoedd y Tir, y [[byddin|fyddin]] sy'n canolbwyntio ar gynnal y drefn yn y wlad, ac sydd hefyd yn yr 21g wedi ehangu i gynnwys [[rhyfela goresgynnol]], gan [[bwrw grym|fwrw grym]] Iran ar draws [[y Dwyrain Canol]] a'r [[byd Mwslimaidd]].<ref>http://csis.org/files/media/csis/pubs/060728_gulf_iran.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150921205449/http://csis.org/files/media/csis/pubs/060728_gulf_iran.pdf|date=21 September 2015}} {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref> Bellach, Llynges yr IRGC yw prif lu morol Iran yng [[Gwlff Persia|Ngwlff Persia]],<ref name="globalbearings1">[https://web.archive.org/web/20120203193602/http://www.globalbearings.net/2011/12/view-irgc-naval-bases-in-larger-map.html "The Consequences of a Strike on Iran: The Iranian Revolutionary Guard Corps Navy"] ''GlobalBearings.net'', 15 December 2011.</ref> yn bwysicach na'r llynges reolaidd ac yn gweithredu fel [[gwylwyr y glannau]] ''de facto''. Mae'r Llu Awyrofod yn cyfuno [[rhyfela awyrennol]], ataliaeth strategol (hynny yw, [[taflegryn balistig|taflegrau balistig]]), a [[lloeren filwrol|lloerenni milwrol]].<ref>{{eicon en}} "[https://archive.today/lgg8R Iran Unveils Military Space Command, New Details on Satellite Launch]", SpaceWatch Global (27 Ebrill 2020). Archifwyd o'r [https://spacewatch.global/2020/04/iran-unveils-military-space-command-new-details-on-satellite-launch/ dudalen we wreiddiol] drwy gyfrwng archive.today ar 5 Mawrth 2026.</ref> Mae Llu Quds yn arbenigo mewn [[rhyfela anghonfensiynol]] a [[cudd-wybodaeth|chudd-wybodaeth]] filwrol, ac yn gyfrifol am [[gweithredu cudd|weithredu cudd]] y tu hwnt i ffiniau Iran, gan gynnwys arfogi, hyfforddi, cynghori, ac mewn rhai achosion rheoli lluoedd tramor. Cyhuddir Iran o ddefnyddio Llu Quds i [[terfysgaeth a noddir gan wladwriaethau|noddi terfysgaeth]] a chefnogi [[gweithredydd anwladwriaethol treisgar|gweithredyddion anwladwriaethol treisgar]] mewn gwledydd eraill, gan gynnwys [[Hezbollah]] yn [[Libanus]] a'r [[Houthi]] yn [[Iemen]].<ref>{{eicon en}} Islam Saif, "[Who are the Iranian Revolutionary Guard officers leading Houthis in Yemen?]", Al Arabiya (20 Mai 2020). Archifwyd o'r [https://english.alarabiya.net/features/2018/01/01/Who-are-the-Iranian-Revolutionary-Guard-officers-leading-Houthis-in-Yemen- dudalen we wreiddiol] drwy gyfrwng archive.today ar 30 Mawrth 2026.</ref> Milisia lledfilwrol yw'r Basij, sy'n gyfrifol am ddiogelwch mewnwladol a [[gorfodi'r gyfraith]], ac hefyd yn llu wrth gefn. Mae'r Basij yn cynnwys dros 20&nbsp;miliwn o aelodau gwirfoddol, rhyw hanner miliwn ohonynt ar gael i'w galw yn syth i'r gad, a 90,000 yn filwyr cynorthwyol llawn-amser.<ref name="Abrahamian, Ervand p.175-6">Abrahamian, Ervand, ''History of Modern Iran'', Columbia University Press, 2008 pp. 175–76</ref><ref>{{eicon en}} Hossein Aryan, "[https://archive.today/5xUVa Iran's Basij Force -- The Mainstay Of Domestic Security]", Radio Free Europe/Radio Liberty (7 Rhagfyr 2008). Archifwyd o'r [https://www.rferl.org/a/Irans_Basij_Force_Mainstay_Of_Domestic_Security/1357081.html dudalen we wreiddiol] drwy gyfrwng archive.today ar 15 Hydref 2022.</ref> Cychwynnodd yr IRGC fel milisia ideolegol, a thros hanner can mlynedd bron mae wedi datblygu yn rym milwrol sylweddol a chanddo ran gynyddol mewn sawl rhan o fywyd Iran, gan gynnwys y drefn wleidyddol, yr economi (gan gynnwys y diwydiannau ynni a bwyd), a chymdeithas. Yn 2010, cafodd yr IRGC ei disgrifio gan y [[BBC]] fel "ymerodraeth fusnes".<ref>{{Cite news |last=Gregory |first=Mark |date=26 Gorffennaf 2010 |title=Expanding business empire of Iran's Revolutionary Guards |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-10743580 |agency=BBC News}}</ref> Yn 2019, fe'i disgrifwyd gan [[Reuters]] fel "ymerodraeth ddiwydiannol a chanddi rym gwleidyddol".<ref name="rhafez">{{cite news |last1=Hafezi |first1=Parisa |date=21 Ebrill 2019 |title=Khamenei names new chief for Iran's Revolutionary Guards |url=https://www.reuters.com/article/us-iran-guards/khamenei-names-new-chief-for-irans-revolutionary-guards-idUSKCN1RX0JN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190730013615/https://www.reuters.com/article/us-iran-guards/khamenei-names-new-chief-for-irans-revolutionary-guards-idUSKCN1RX0JN |archive-date=30 July 2019 |access-date=19 September 2020 |work=Reuters}}</ref> Cynyddodd grym yr IRGC yn sylweddol yn ystod [[Rhyfel Irac ac Iran]] (1980–88). Dan arweinyddiaeth [[Ali Khamenei]] (1989–2006), daeth yr IRGC ynghlwm wrth economi Iran a chyfundrefn diogelwch y wlad, gan gefnogi llywodraeth awtocrataidd a theocrataidd y mylahod ar draul prosesau gwleidyddol sifil. Yn ystod arlywyddiaeth [[Mahmoud Ahmadinejad]] (2005–13), tyfodd swyddogaethau'r IRGC ymhellach wrth iddo gael rhan flaenllaw mewn gostegu gwrthdystiadau yn erbyn y llywodraeth, yn enwedig yn sgil ail-ethol Ahmadinejad yn 2009, a daeth nifer o sylwebwyr i'w ystyried yn fwy pwerus nag hyd yn oed Gwarchodaeth y Cyfreithydd Islamaidd, hynny yw, y llywodraeth glerigol.<ref name="BBC20090721">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8161824.stm|title=Arrests at new Iranian protests|date=21 July 2009|agency=BBC News|access-date=21 Gorffennaf 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722100913/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8161824.stm|archive-date=22 July 2009 |url-status=live}}</ref><ref name="stratfor">{{cite web|url=http://www.ufppc.org/content/view/8877/ |title=Crisis as Opportunity for the IRGC |date=27 Gorffennaf 2009 |publisher=[[Stratfor]] |access-date=1 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090805170755/http://www.ufppc.org/content/view/8877 |archive-date=5 Awst 2009}}</ref><ref name="abdo">{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/articles/2009/10/07/the_rise_of_the_Iranian_dictatorship|title=The Rise of the Iranian Dictatorship|date=7 Hydref 2009|work=[[Foreign Policy (magazine)|Foreign Policy]]|author=Abdo, Geneive|access-date=13 Hydref 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091011093529/http://www.foreignpolicy.com/articles/2009/10/07/the_rise_of_the_Iranian_dictatorship |archive-date=11 Hydref 2009 |url-status=live}}</ref> Yn 2026, cafodd yr IRGC ei ddisgrifio gan [[Reuters]] fel "[[gwladwriaeth-oddi-mewn-gwladwriaeth]]".<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-revolutionary-guards-take-wartime-lead-ensuring-harder-line-sources-say-2026-03-04/|title=Iran's Revolutionary Guards take wartime lead, ensuring harder line, sources say|author=Parisa Hafesi and Angus McDowall|date=2026-03-04|website=[[Reuters]]}}</ref> Dynodir yr IRGC yn grŵp terfysgol gan [[Awstralia]], [[Bahrain]], [[Canada]], [[Ecwador]], [[Israel]], [[Paragwái]], [[Sawdi Arabia]], [[Sweden]], [[yr Undeb Ewropeaidd]], [[Unol Daleithiau America]], ac [[Wcráin]], a dynodir Llu Quds yn grŵp terfysgol gan [[yr Ariannin]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2019/04/08/politics/iran-us-irgc-designation/index.html|title=Trump designates elite Iranian military force as a terrorist organization|author=Nicole Gaouette|website=CNN|date=8 Ebrill 2019|access-date=10 Mai 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514022257/https://www.cnn.com/2019/04/08/politics/iran-us-irgc-designation/index.html|archive-date=14 Mai 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/2018/10/23/saudi-bahrain-add-irans-irgc-to-terror-lists-spa|title=Saudi, Bahrain add Iran's IRGC to terror lists – SPA|date=23 Hydref 2018|website=euronews|language=en|access-date=10 Mai 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510040315/https://www.euronews.com/2018/10/23/saudi-bahrain-add-irans-irgc-to-terror-lists-spa|archive-date=10 Mai 2019|url-status=live}}</ref><ref name="bbc20240619">{{Cite news |last=Yousif |first=Nadine |date=19 Mehefin 2024 |title=Canada lists Iran's Revolutionary Guards as a terrorist group |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn00nd1n4y2o |agency=BBC News |access-date=20 Mehefin 2024 |archive-date=21 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621142222/https://www.bbc.com/news/articles/cn00nd1n4y2o |url-status=live }}</ref><ref name="LBCIV7">{{Cite web |title=EU designates Iran Guards as terrorist organisation: Kallas |url=https://www.lbcgroup.tv/news/world-news/902736/lbci-lebanon-articles/en |access-date=2026-01-29 |website=LBCIV7 |language=en}}</ref><ref name="bbc20260129">{{Cite web |date=2026-01-29 |title=EU adds Iran's Revolutionary Guards to 'terrorist list' |url=https://www.bbc.com/news/articles/c20gypw8enjo |access-date=2026-01-29 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Nid yw'r IRGC, hyd yn hyn, wedi ei wahardd gan [[y Deyrnas Unedig]], er bod sancsiynau yn ei erbyn. Ym Mawrth 2026, cyflwynwyd datganiad o farn yn [[Senedd Cymru]] yn galw ar lywodraeth y Deyrnas Unedig i ddynodi'r IRGC yn grŵp terfysgol.<ref>"[https://archive.today/AMP9j Datganiad o Farn - OPIN-2026-0507 Condemnio Gorthrwm yn Iran]", [[Senedd Cymru]]. Archifwyd o'r [https://cofnod.senedd.cymru/StatementOfOpinion/507 dudalen we wreiddiol] drwy gyfrwng archive.today ar 30 Mawrth 2026.</ref> Cadlywydd cyfredol yr IRGC yw'r Brigadydd Ahmad Vahidi, a benodwyd ar 1 Mawrth 2026. Lladdwydd ei ragflaenydd, yr Uwchfrigadydd Mohammad Pakpour, mewn cyrchoedd awyr gan luoedd [[Israel]] ac [[Unol Daleithiau America]] ar ddechrau [[Rhyfel Iran (2026)]], a lladdwyd ei ragflaenydd ef, yr Uwchfrigadydd Hossein Salami, mewn cyrch awyr gan Israel yn ystod [[y Rhyfel Deuddeng Niwrnod]] ym Mehefin 2025. == Cyfeiriadau == {{cyfeiriadau}} [[Categori:Corfflu'r Gwarchodlu Chwyldroadol Islamaidd| ]] [[Categori:Lluoedd Arfog Gweriniaeth Islamaidd Iran]] [[Categori:Sefydliadau 1979]] 33mh9i0nxsnbp222pagi1s1eiby6kwl Deri Deg 0 577450 14891721 14890983 2026-05-09T14:08:22Z TVShowsFan2005 105064 14891721 wikitext text/x-wiki Cyfres deledu animeddiedig oedd '''Deri Deg'''. Darlledwyd y gyfres am y tro cyntaf ar S4C yn 1983.<ref>{{Cite web|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/search/results/1985-02-21/1989-12-31?basicsearch=deri%20deg&somesearch=deri%20deg&retrievecountrycounts=false&sortorder=dayearly|title=Pennod 1|website=British Newspaper Archives}}</ref> Cynhyrchwyd y gyfres gan Bumper Films. Gwnaed fersiwn Saesneg dan y teitl Rocky Hollow a ddarlledwyd ar TCC yn 1985.<ref>{{Cite web|url=https://lostmediawiki.com/Rocky_Hollow_(partially_lost_Welsh_stop_motion_animated_children%27s_television_series;_1983-1986)|title=Rocky Hollow (partially lost Welsh stop motion animated children's television series; 1983-1986)|website=lostmediawiki.com}}</ref> == Penodau (anghyflawn) == # Y Picnic (21 Chwefror 1985) {{eginyn teledu}} == Cyfeiriadau == {{Cyfeiriadau}} [[Categori:Rhaglenni teledu i blant]] [[Categori:Rhaglenni teledu S4C]] [[Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg]] 1dkyxegr17hw1z9edtukulyjcjycskq 14891724 14891721 2026-05-09T14:10:42Z TVShowsFan2005 105064 14891724 wikitext text/x-wiki Cyfres deledu animeddiedig oedd '''Deri Deg'''. Darlledwyd y gyfres am y tro cyntaf ar S4C yn 1983.<ref>{{Cite web|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/search/results/1985-02-21/1989-12-31?basicsearch=deri%20deg&somesearch=deri%20deg&retrievecountrycounts=false&sortorder=dayearly|title=Pennod 1|website=British Newspaper Archives}}</ref> Cynhyrchwyd y gyfres gan Bumper Films. Gwnaed fersiwn Saesneg dan y teitl Rocky Hollow a ddarlledwyd ar TCC yn 1985.<ref>{{Cite web|url=https://lostmediawiki.com/Rocky_Hollow_(partially_lost_Welsh_stop_motion_animated_children%27s_television_series;_1983-1986)|title=Rocky Hollow (partially lost Welsh stop motion animated children's television series; 1983-1986)|website=lostmediawiki.com}}</ref> == Penodau (anghyflawn) == # Y Picnic (21 Chwefror 1985) # Glanhau'r Gwanwyn (28 Chwefror 1985) {{eginyn teledu}} == Cyfeiriadau == {{Cyfeiriadau}} [[Categori:Rhaglenni teledu i blant]] [[Categori:Rhaglenni teledu S4C]] [[Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg]] 27h5znn6lb3no2bpia5rfk6eslqouye 14891730 14891724 2026-05-09T14:36:46Z Dafyddt 942 14891730 wikitext text/x-wiki {{Teitl italig}} Cyfres deledu animeddiedig oedd '''''Deri Deg'''''. Darlledwyd y gyfres am y tro cyntaf ar S4C yn 1983.<ref>{{Cite web|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/search/results/1985-02-21/1989-12-31?basicsearch=deri%20deg&somesearch=deri%20deg&retrievecountrycounts=false&sortorder=dayearly|title=Pennod 1|website=British Newspaper Archives}}</ref> Cynhyrchwyd y gyfres gan Bumper Films. Gwnaed fersiwn Saesneg dan y teitl ''Rocky Hollow'' a ddarlledwyd ar TCC yn 1985.<ref>{{Cite web|url=https://lostmediawiki.com/Rocky_Hollow_(partially_lost_Welsh_stop_motion_animated_children%27s_television_series;_1983-1986)|title=Rocky Hollow (partially lost Welsh stop motion animated children's television series; 1983-1986)|website=lostmediawiki.com}}</ref> == Penodau (anghyflawn) == # Y Picnic (21 Chwefror 1985) # Glanhau'r Gwanwyn (28 Chwefror 1985) == Cyfeiriadau == {{Cyfeiriadau}} {{eginyn teledu}} [[Categori:Rhaglenni teledu i blant]] [[Categori:Rhaglenni teledu S4C]] [[Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg]] 139zmwo9n13d8d20ns1rsqd44ztok9m Categori:Llefydd o fewn Etholaethau Senedd Cymru 14 577650 14892117 14890124 2026-05-10T08:55:22Z Craigysgafn 40536 cat 14892117 wikitext text/x-wiki [[Categori:Etholaethau Senedd Cymru]] fzuyiz7sm58eq6mgu32ne7fa1y4ullf Uwch Gynghrair Lloegr 2026–27 0 577671 14891704 2026-05-09T13:59:35Z Lloyd Jones Cymru 94837 Dechrau tudalen newydd gyda "{{Pethau | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no | dateformat = dmy }} Yr '''Uwch Gynghrair Lloegr 2026–27''' fydd y 35ain tymor yr [[Uwch Gynghrair Lloegr]] a 128fed tymor cyffredinol [[pêl-droed]] o'r radd flaenaf yn [[Lloegr]]. Dechreuodd y tymor ar 22 Awst 2026 a daw i ben ar 30 Mai 2027. ==Timau== ===Stadiwm a lleoliadau=== ===Newidiadau tîm=== ===Personél a chitiau=== ===Newidiadau rheolaethol=== ==Tabl cynghrair== ==Canlyniadau== ==Tarian y..." 14891704 wikitext text/x-wiki {{Pethau | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no | dateformat = dmy }} Yr '''Uwch Gynghrair Lloegr 2026–27''' fydd y 35ain tymor yr [[Uwch Gynghrair Lloegr]] a 128fed tymor cyffredinol [[pêl-droed]] o'r radd flaenaf yn [[Lloegr]]. Dechreuodd y tymor ar 22 Awst 2026 a daw i ben ar 30 Mai 2027. ==Timau== ===Stadiwm a lleoliadau=== ===Newidiadau tîm=== ===Personél a chitiau=== ===Newidiadau rheolaethol=== ==Tabl cynghrair== ==Canlyniadau== ==Tarian y Gymuned== ==Ystadegau tymor== ===Prif sgorwyr goliau=== ====Hat-triciau==== ===Dalennau glân=== ===Disgyblaeth=== ===Chwaraewr=== ===Clwb=== ===Ystadegau tymor=== ===Goliau=== ===Presenoldeb=== ===Gwobrau=== ===Gwobrau misol=== ===Gwobrau blynyddol=== ==Cyfeiriadau== {{Reflist}} {{Tymhorau Uwch Gynghrair Lloegr}} [[Categori:Pêl-droed yn Lloegr 2026–27]] [[Categori:Uwch Gynghrair Lloegr|2026–27]] 2h3d03mpzmnt5a2i9v9fhfaocp1cwl5 14891726 14891704 2026-05-09T14:29:52Z Lloyd Jones Cymru 94837 /* Stadiwm a lleoliadau */ 14891726 wikitext text/x-wiki {{Pethau | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no | dateformat = dmy }} Yr '''Uwch Gynghrair Lloegr 2026–27''' fydd y 35ain tymor yr [[Uwch Gynghrair Lloegr]] a 128fed tymor cyffredinol [[pêl-droed]] o'r radd flaenaf yn [[Lloegr]]. Dechreuodd y tymor ar 22 Awst 2026 a daw i ben ar 30 Mai 2027. ==Timau== ===Stadiwm a lleoliadau=== {{OSM Location map | coord = {{coord|53|-1.5}} | zoom = 7 | width = 600 | height = 800 | magnify = 1 | nolabels = 1 | title = Timau yn Uwch Gynghrair Lloegr 2026–27 | float = right | shape1 = circle | shape-color1 = hard blue | shape-outline1 = black | mark-size1 = 8 | mark-coord1 = {{coord|52.509112|-1.884783}} | label1 = [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | mark-title1 = [[Aston Villa F.C.]] | ldx1=0| ldy1=-35 | label-pos1 = top, with-line | label-size1 = 18, outline, beigeground | mark-coord2 = {{coord|51.557311|-0.116789}} | label2 = [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | mark-title2 = [[Arsenal F.C.]] | ldx2=0| ldy2=-35 | mark-coord3 = {{#invoke:Coordinates|coord|50.7470|-1.8868}} | label3 = [[AFC Bournemouth|Bournemouth]] | mark-title3 = [[AFC Bournemouth]] | ldx3=0| ldy3=35 | mark-coord4 = {{#invoke:Coordinates|coord|51.4882|-0.3026}} | label4 = [[Brentford F.C.|Brentford]] | mark-title4 = [[Brentford F.C.]] | ldx4=-90| ldy4=0 | mark-coord5 = {{#invoke:Coordinates|coord|50.861551|-0.083624}} | label5 = [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] | mark-title5 = [[Brighton & Hove Albion F.C.]] | ldx5=0| ldy5=35 | mark-coord6 = {{#invoke:Coordinates|coord|51.481667|-0.191111}} | label6 = [[Chelsea F.C.|Chelsea]] | mark-title6 = [[Chelsea F.C.]] | ldx6=90| ldy6=0 | mark-coord7 = {{coord|52.448|-1.495}} | label7 = [[Coventry City F.C.|Coventry City]] | mark-title7 = [[Coventry City F.C.]] | ldx7=0| ldy7=35 | mark-coord8 = {{#invoke:Coordinates|coord|53.4251|-3.0028}} | label8 = [[Everton F.C.|Everton]] | mark-title8 = [[Everton F.C.]] | ldx8=-90| ldy8=0 | mark-coord9 = {{#invoke:Coordinates|coord|51.475|-0.221667}} | label9 = [[Fulham F.C.|Fulham]] | mark-title9 = [[Fulham F.C.]] | ldx9=0| ldy9=35 | mark-coord10 = {{coord|52.0548071|1.145435 }} | label10 = [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] | mark-title10 = [[Ipswich Town F.C.]] | ldx10=0| ldy10=-35 | mark-coord11 = {{coord|53.430845|-2.960223 }} | label11 = [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] | mark-title11 = [[C.P.D. Lerpwl]] | ldx11=0| ldy11=-35 | mark-coord12 = {{coord|53.483056|-2.200278}} | label12 = [[Manchester City F.C.|Manchester City]] | mark-title12 = [[Manchester City F.C.]] | ldx12=90| ldy12=0 | mark-coord13 = {{coord|53.463056|-2.231389}} | label13 = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | mark-title13 = [[Manchester United F.C.]] | ldx13=0| ldy13=55 | mark-coord15 = {{coord|54.914395|-1.388222}} | label15 = [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] | mark-title15 = [[Sunderland A.F.C.]] | ldx15=90| ldy15=0 }} ===Newidiadau tîm=== ===Personél a chitiau=== ===Newidiadau rheolaethol=== ==Tabl cynghrair== ==Canlyniadau== ==Tarian y Gymuned== ==Ystadegau tymor== ===Prif sgorwyr goliau=== ====Hat-triciau==== ===Dalennau glân=== ===Disgyblaeth=== ===Chwaraewr=== ===Clwb=== ===Ystadegau tymor=== ===Goliau=== ===Presenoldeb=== ===Gwobrau=== ===Gwobrau misol=== ===Gwobrau blynyddol=== ==Cyfeiriadau== {{Reflist}} {{Tymhorau Uwch Gynghrair Lloegr}} [[Categori:Pêl-droed yn Lloegr 2026–27]] [[Categori:Uwch Gynghrair Lloegr|2026–27]] pfhaab9mhjie59x9d0wl0lk7inib0n1 14891728 14891726 2026-05-09T14:34:56Z Lloyd Jones Cymru 94837 /* Stadiwm a lleoliadau */ 14891728 wikitext text/x-wiki {{Pethau | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no | dateformat = dmy }} Yr '''Uwch Gynghrair Lloegr 2026–27''' fydd y 35ain tymor yr [[Uwch Gynghrair Lloegr]] a 128fed tymor cyffredinol [[pêl-droed]] o'r radd flaenaf yn [[Lloegr]]. Dechreuodd y tymor ar 22 Awst 2026 a daw i ben ar 30 Mai 2027. ==Timau== ===Stadiwm a lleoliadau=== {{OSM Location map | coord = {{coord|53|-1.5}} | zoom = 7 | width = 600 | height = 800 | magnify = 1 | nolabels = 1 | title = Timau yn Uwch Gynghrair Lloegr 2026–27 | float = right | shape1 = circle | shape-color1 = hard blue | shape-outline1 = black | mark-size1 = 8 | mark-coord1 = {{coord|52.509112|-1.884783}} | label1 = [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | mark-title1 = [[Aston Villa F.C.]] | ldx1=0| ldy1=-35 | label-pos1 = top, with-line | label-size1 = 18, outline, beigeground | mark-coord2 = {{coord|51.557311|-0.116789}} | label2 = [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | mark-title2 = [[Arsenal F.C.]] | ldx2=0| ldy2=-35 | mark-coord3 = {{#invoke:Coordinates|coord|50.7470|-1.8868}} | label3 = [[AFC Bournemouth|Bournemouth]] | mark-title3 = [[AFC Bournemouth]] | ldx3=0| ldy3=35 | mark-coord4 = {{#invoke:Coordinates|coord|51.4882|-0.3026}} | label4 = [[Brentford F.C.|Brentford]] | mark-title4 = [[Brentford F.C.]] | ldx4=-90| ldy4=0 | mark-coord5 = {{#invoke:Coordinates|coord|50.861551|-0.083624}} | label5 = [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] | mark-title5 = [[Brighton & Hove Albion F.C.]] | ldx5=0| ldy5=35 | mark-coord6 = {{#invoke:Coordinates|coord|51.481667|-0.191111}} | label6 = [[Chelsea F.C.|Chelsea]] | mark-title6 = [[Chelsea F.C.]] | ldx6=90| ldy6=0 | mark-coord7 = {{coord|52.448|-1.495}} | label7 = [[Coventry City F.C.|Coventry City]] | mark-title7 = [[Coventry City F.C.]] | ldx7=0| ldy7=35 | mark-coord8 = {{#invoke:Coordinates|coord|53.4251|-3.0028}} | label8 = [[Everton F.C.|Everton]] | mark-title8 = [[Everton F.C.]] | ldx8=-90| ldy8=0 | mark-coord9 = {{#invoke:Coordinates|coord|51.475|-0.221667}} | label9 = [[Fulham F.C.|Fulham]] | mark-title9 = [[Fulham F.C.]] | ldx9=0| ldy9=35 | mark-coord10 = {{coord|52.0548071|1.145435 }} | label10 = [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] | mark-title10 = [[Ipswich Town F.C.]] | ldx10=0| ldy10=-35 | mark-coord11 = {{coord|53.430845|-2.960223 }} | label11 = [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] | mark-title11 = [[C.P.D. Lerpwl]] | ldx11=0| ldy11=-35 | mark-coord12 = {{coord|53.483056|-2.200278}} | label12 = [[Manchester City F.C.|Manchester City]] | mark-title12 = [[Manchester City F.C.]] | ldx12=90| ldy12=0 | mark-coord13 = {{coord|53.463056|-2.231389}} | label13 = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | mark-title13 = [[Manchester United F.C.]] | ldx13=0| ldy13=55 | mark-coord15 = {{coord|54.914395|-1.388222}} | label15 = [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] | mark-title15 = [[Sunderland A.F.C.]] | ldx15=90| ldy15=0 }} {| class="wikitable sortable" ! Clwb ! Dinas ! Stadiwm ! Yn dal |- | [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | [[Llundain]] <small>([[Holloway]])</small> | [[Stadiwm Emirates]] | align="center" | 60,704 |- | [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | [[Birmingham]] <small>([[Aston]])</small> | [[Parc Villa]] | align="center" | 42,918 |- | [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] | [[Bournemouth]] <small>([[Boscombe]])</small> | [[Dean Court|Stadiwm Vitality]] | align="center" | 11,307 |- | [[Brentford F.C.|Brentford]] | [[Llundain]] <small>([[Brentford]])</small> | [[Stadiwm Cymunedol Brentford|Stadiwm Cymunedol Gtech]] | align="center" | 17,250 |- | [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton a Hove Albion]] | [[Falmer]] | [[Stadiwm Falmer|Stadiwm American Express]] | align="center" | 31,876 |- | [[Chelsea F.C.|Chelsea]] | [[Llundain]] <small>([[Fulham]])</small> | [[Stamford Bridge (stadiwm)|Stamford Bridge]] | align="center" | 40,173 |- | [[Coventry City F.C.|Coventry City]] | [[Coventry]] | {{nowrap|[[Coventry Building Society Arena]]}} | align="center" | 32,609 |- | [[Everton F.C.|Everton]] | [[Lerpwl]] <small>([[Vauxhall, Lerpwl|Vauxhall]])</small> | [[Stadiwm Hill Dickinson]] | align="center" | 52,888 |- | [[Fulham F.C.|Fulham]] | [[Llundain]] <small>([[Fulham]])</small> | [[Craven Cottage]] | align="center" | 24,500 |- | [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] | [[Ipswich]] | [[Portman Road]] | align="center" | 30,056 |- | [[C.P.D. Lerpwl|Lerpwl]] | [[Lerpwl]] <small>([[Anfield (maestref)|Anfield]])</small> | [[Anfield]] | align="center" | 61,276 |- | [[Manchester City F.C.|Manchester City]] | [[Manceinion]] <small>([[Bradford, Manceinion|Bradford]])</small> | [[Stadiwm Dinas Manceinion]] | align="center" | 52,900 |- | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | [[Manceinion]] <small>([[Salford]])</small> | [[Old Trafford]] | align="center" | 74,197 |- | [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] | [[Newcastle upon Tyne]] | [[Parc St James]] | align="center" | 52,258 |- | [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] | [[Sunderland]] <small>([[Monkwearmouth]])</small> | [[Stadiwm y Goleuni, Sunderland|Stadiwm y Goleuni]] | align="center" | 49,000 |} ===Newidiadau tîm=== ===Personél a chitiau=== ===Newidiadau rheolaethol=== ==Tabl cynghrair== ==Canlyniadau== ==Tarian y Gymuned== ==Ystadegau tymor== ===Prif sgorwyr goliau=== ====Hat-triciau==== ===Dalennau glân=== ===Disgyblaeth=== ===Chwaraewr=== ===Clwb=== ===Ystadegau tymor=== ===Goliau=== ===Presenoldeb=== ===Gwobrau=== ===Gwobrau misol=== ===Gwobrau blynyddol=== ==Cyfeiriadau== {{Reflist}} {{Tymhorau Uwch Gynghrair Lloegr}} [[Categori:Pêl-droed yn Lloegr 2026–27]] [[Categori:Uwch Gynghrair Lloegr|2026–27]] nheg4umf607nxulv3e0xo0sjlgdkthk Categori:Pêl-droed yn Lloegr 2026–27 14 577672 14891705 2026-05-09T14:00:35Z Lloyd Jones Cymru 94837 Dechrau tudalen newydd gyda " [[Categori:Pêl-droed 2026–27|Lloegr]] [[Categori:Tymhorau pêl-droed yn Lloegr|2026–27]]" 14891705 wikitext text/x-wiki [[Categori:Pêl-droed 2026–27|Lloegr]] [[Categori:Tymhorau pêl-droed yn Lloegr|2026–27]] cmfa61zq8s4c4pgovlm3df4ptpwp5ko Categori:Pêl-droed 2026–27 14 577673 14891707 2026-05-09T14:01:24Z Lloyd Jones Cymru 94837 Dechrau tudalen newydd gyda " [[Categori:Tymhorau pêl-droed|2026–27]]" 14891707 wikitext text/x-wiki [[Categori:Tymhorau pêl-droed|2026–27]] mn87r4z0r9n78phqadl3oieudwe0i1f Categori:Tymhorau pêl-droed yn Lloegr 14 577674 14891709 2026-05-09T14:03:00Z Lloyd Jones Cymru 94837 Dechrau tudalen newydd gyda " [[Categori:Pêl-droed yn Lloegr]] [[Categori:Tymhorau chwaraeon yn Lloegr]] [[Categori:Tymhorau pêl-droed yn y Deyrnas Unedig|Lloegr]]" 14891709 wikitext text/x-wiki [[Categori:Pêl-droed yn Lloegr]] [[Categori:Tymhorau chwaraeon yn Lloegr]] [[Categori:Tymhorau pêl-droed yn y Deyrnas Unedig|Lloegr]] e9y1e3oxkrjzwfokc9lqrhhuz0ar1zy Categori:Tymhorau pêl-droed yn y Deyrnas Unedig 14 577675 14891711 2026-05-09T14:04:17Z Lloyd Jones Cymru 94837 Dechrau tudalen newydd gyda " [[Categori:Pêl-droed yn y Deyrnas Unedig]] [[Categori:Tymhorau chwaraeon yn y Deyrnas Unedig]] [[Categori:Tymhorau pêl-droed yn ôl gwlad|Deyrnas Unedig]]" 14891711 wikitext text/x-wiki [[Categori:Pêl-droed yn y Deyrnas Unedig]] [[Categori:Tymhorau chwaraeon yn y Deyrnas Unedig]] [[Categori:Tymhorau pêl-droed yn ôl gwlad|Deyrnas Unedig]] dg2j7vhwdf50mndp4w90xdn87eeuisk Categori:Tymhorau pêl-droed yn ôl gwlad 14 577676 14891713 2026-05-09T14:05:00Z Lloyd Jones Cymru 94837 Dechrau tudalen newydd gyda " [[Categori:Pêl-droed yn ôl gwlad]] [[Categori:Tymhorau chwaraeon yn ôl gwlad|Pêl-droed]] [[Categori:Tymhorau pêl-droed| ]]" 14891713 wikitext text/x-wiki [[Categori:Pêl-droed yn ôl gwlad]] [[Categori:Tymhorau chwaraeon yn ôl gwlad|Pêl-droed]] [[Categori:Tymhorau pêl-droed| ]] nzfz20dvw3fbxs97a3secbeqjsp34tu Categori:Tymhorau pêl-droed 14 577677 14891715 2026-05-09T14:05:36Z Lloyd Jones Cymru 94837 Dechrau tudalen newydd gyda " [[Categori:Pêl-droed]] [[Categori:Tymhorau chwaraeon|Pêl-droed]]" 14891715 wikitext text/x-wiki [[Categori:Pêl-droed]] [[Categori:Tymhorau chwaraeon|Pêl-droed]] dn4p9hgth4mmx8wbyoua93shzfs13ql Categori:Actorion theatr benywaidd o'r Eidal 14 577678 14891732 2026-05-09T14:40:43Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Actor]]ion [[theatr]] benywaidd o'r [[yr Eidal|Eidal]]. [[Categori:Actorion benywaidd o'r Eidal|Theatr]] [[Categori:Actorion theatr benywaidd yn ôl gwlad|Eidal]] [[Categori:Actorion theatr o'r Eidal|♀]]" 14891732 wikitext text/x-wiki [[Actor]]ion [[theatr]] benywaidd o'r [[yr Eidal|Eidal]]. [[Categori:Actorion benywaidd o'r Eidal|Theatr]] [[Categori:Actorion theatr benywaidd yn ôl gwlad|Eidal]] [[Categori:Actorion theatr o'r Eidal|♀]] eoyze7iifkggj2almct8u2hw3uunux1 Categori:Actorion teledu benywaidd o Ganada 14 577679 14891733 2026-05-09T14:41:47Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Actor]]ion [[theatr]] benywaidd o [[Canada|Ganada]]. [[Categori:Actorion benywaidd o Ganada|Theatr]] [[Categori:Actorion theatr benywaidd yn ôl gwlad|Canada]] [[Categori:Actorion theatr o Ganada|♀]]" 14891733 wikitext text/x-wiki [[Actor]]ion [[theatr]] benywaidd o [[Canada|Ganada]]. [[Categori:Actorion benywaidd o Ganada|Theatr]] [[Categori:Actorion theatr benywaidd yn ôl gwlad|Canada]] [[Categori:Actorion theatr o Ganada|♀]] rze3zhux0en0c8o9t76fv9i2vixyfqr 14891735 14891733 2026-05-09T14:42:10Z Craigysgafn 40536 14891735 wikitext text/x-wiki [[Actor]]ion [[teledu]] benywaidd o [[Canada|Ganada]]. [[Categori:Actorion benywaidd o Ganada|Theatr]] [[Categori:Actorion teledu benywaidd yn ôl gwlad|Canada]] [[Categori:Actorion teledu o Ganada|♀]] rqlbiwfkuc0z2b985rm77vp8z5hfdee Categori:Actorion o Loegr yn ôl genre 14 577680 14891737 2026-05-09T14:43:50Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|Actorion o Loegr yn ôl cyfrwng}} [[Categori:Actorion o Ewrop yn ôl gwlad a genre|Lloegr]] [[Categori:Actorion o'r Deyrnas Unedig yn ôl genre|+Lloegr]] [[Categori:Actorion o Loegr| Genre]] [[Categori:Actorion yn ôl gwlad a genre|Lloegr]] [[Categori:Celfyddydwyr perfformio o Loegr yn ôl genre|*Actorion]]" 14891737 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|Actorion o Loegr yn ôl cyfrwng}} [[Categori:Actorion o Ewrop yn ôl gwlad a genre|Lloegr]] [[Categori:Actorion o'r Deyrnas Unedig yn ôl genre|+Lloegr]] [[Categori:Actorion o Loegr| Genre]] [[Categori:Actorion yn ôl gwlad a genre|Lloegr]] [[Categori:Celfyddydwyr perfformio o Loegr yn ôl genre|*Actorion]] c268kl1f6wwxm4ndgmb90z7mc95f4f5 Categori:Actorion o'r Deyrnas Unedig yn ôl genre 14 577681 14891739 2026-05-09T14:44:43Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|Actorion o'r Deyrnas Unedig yn ôl cyfrwng}} [[Categori:Actorion o Ewrop yn ôl gwlad a genre|Teyrnas Unedig]] [[Categori:Actorion o'r Deyrnas Unedig| Genre]] [[Categori:Actorion yn ôl gwlad a genre|Teyrnas Unedig]] [[Categori:Celfyddydwyr perfformio o'r Deyrnas Unedig yn ôl genre|*Actorion]]" 14891739 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|Actorion o'r Deyrnas Unedig yn ôl cyfrwng}} [[Categori:Actorion o Ewrop yn ôl gwlad a genre|Teyrnas Unedig]] [[Categori:Actorion o'r Deyrnas Unedig| Genre]] [[Categori:Actorion yn ôl gwlad a genre|Teyrnas Unedig]] [[Categori:Celfyddydwyr perfformio o'r Deyrnas Unedig yn ôl genre|*Actorion]] cmnw2lh8xkqx3jxjfln3oy4xv7gv63v Categori:Actorion o'r Ffindir yn ôl cyfrwng 14 577682 14891740 2026-05-09T14:45:55Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|Actorion o'r Ffindir yn ôl genre}} [[Categori:Actorion o'r Ffindir| Cyfrwng]] [[Categori:Actorion o Ewrop yn ôl gwlad a chyfrwng|Ffindir]] [[Categori:Actorion yn ôl gwlad a chyfrwng|Ffindir]] [[Categori:Celfyddydwyr perfformio o'r Ffindir yn ôl cyfrwng|*Actorion]]" 14891740 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|Actorion o'r Ffindir yn ôl genre}} [[Categori:Actorion o'r Ffindir| Cyfrwng]] [[Categori:Actorion o Ewrop yn ôl gwlad a chyfrwng|Ffindir]] [[Categori:Actorion yn ôl gwlad a chyfrwng|Ffindir]] [[Categori:Celfyddydwyr perfformio o'r Ffindir yn ôl cyfrwng|*Actorion]] 90bslr3tfh9bbtf2j5zolto83uv2bwu Categori:Celfyddydwyr perfformio o'r Ffindir yn ôl cyfrwng 14 577683 14891741 2026-05-09T14:46:40Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|Celfyddydwyr perfformio o'r Ffindir yn ôl ffurf|Celfyddydwyr perfformio o'r Ffindir yn ôl genre|Celfyddydwyr perfformio o'r Ffindir yn ôl pwnc}} [[Categori:Y celfyddydau perfformio yn y Ffindir yn ôl cyfrwng|#Celfyddydwyr perfformio]] [[Categori:Celfyddydwyr o'r Ffindir yn ôl cyfrwng|*Perfformio]] [[Categori:Celfyddydwyr perfformio o'r Ffindir| Cyfrwng]] [[Categori:Celfyddydwyr perfformio o Ewrop yn ôl gwlad a chyfrwng|Ffindir]] Categori:C..." 14891741 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|Celfyddydwyr perfformio o'r Ffindir yn ôl ffurf|Celfyddydwyr perfformio o'r Ffindir yn ôl genre|Celfyddydwyr perfformio o'r Ffindir yn ôl pwnc}} [[Categori:Y celfyddydau perfformio yn y Ffindir yn ôl cyfrwng|#Celfyddydwyr perfformio]] [[Categori:Celfyddydwyr o'r Ffindir yn ôl cyfrwng|*Perfformio]] [[Categori:Celfyddydwyr perfformio o'r Ffindir| Cyfrwng]] [[Categori:Celfyddydwyr perfformio o Ewrop yn ôl gwlad a chyfrwng|Ffindir]] [[Categori:Celfyddydwyr perfformio yn ôl gwlad a chyfrwng|Ffindir]] [[Categori:Difyrwyr o'r Ffindir yn ôl cyfrwng|*Celfyddydwyr perfformio]] abznxfma1gtar6lfw8fidd5dwyjgiix Categori:Difyrwyr o'r Ffindir yn ôl cyfrwng 14 577684 14891742 2026-05-09T14:47:16Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|Difyrwyr o'r Ffindir yn ôl genre}} [[Categori:Adloniant yn y Ffindir yn ôl cyfrwng|#Difyrwyr]] [[Categori:Difyrwyr o'r Ffindir| Cyfrwng]] [[Categori:Difyrwyr yn ôl gwlad a chyfrwng|Ffindir]]" 14891742 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|Difyrwyr o'r Ffindir yn ôl genre}} [[Categori:Adloniant yn y Ffindir yn ôl cyfrwng|#Difyrwyr]] [[Categori:Difyrwyr o'r Ffindir| Cyfrwng]] [[Categori:Difyrwyr yn ôl gwlad a chyfrwng|Ffindir]] aweqfbo3ip0b630kgf2hdahcni6jrft Categori:Adloniant yn y Ffindir yn ôl cyfrwng 14 577685 14891744 2026-05-09T14:48:01Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|Adloniant yn y Ffindir yn ôl ffurf|Adloniant yn y Ffindir yn ôl genre|Adloniant yn y Ffindir yn ôl pwnc}} [[Categori:Adloniant yn y Ffindir| Cyfrwng]] [[Categori:Adloniant yn ôl gwlad a chyfrwng|Ffindir]] [[Categori:Diwylliant y Ffindir yn ôl cyfrwng|*Adloniant]]" 14891744 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|Adloniant yn y Ffindir yn ôl ffurf|Adloniant yn y Ffindir yn ôl genre|Adloniant yn y Ffindir yn ôl pwnc}} [[Categori:Adloniant yn y Ffindir| Cyfrwng]] [[Categori:Adloniant yn ôl gwlad a chyfrwng|Ffindir]] [[Categori:Diwylliant y Ffindir yn ôl cyfrwng|*Adloniant]] qf5od2luer1z3gsbcsykczli9bchgkc Categori:Diwylliant y Ffindir yn ôl cyfrwng 14 577686 14891746 2026-05-09T14:48:36Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|Diwylliant y Ffindir yn ôl pwnc}} [[Categori:Y cyfryngau yn y Ffindir| Diwylliant]] [[Categori:Diwylliant y Ffindir| Cyfrwng]] [[Categori:Diwylliant yn ôl gwlad a chyfrwng|Ffindir]]" 14891746 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|Diwylliant y Ffindir yn ôl pwnc}} [[Categori:Y cyfryngau yn y Ffindir| Diwylliant]] [[Categori:Diwylliant y Ffindir| Cyfrwng]] [[Categori:Diwylliant yn ôl gwlad a chyfrwng|Ffindir]] 87a7yahcnzehiqosref7pjtptzyl8k6 Categori:Diwylliant y Ffindir yn ôl pwnc 14 577687 14891747 2026-05-09T14:49:08Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|Diwylliant y Ffindir yn ôl cyfrwng}} [[Categori:Diwylliant y Ffindir| Pwnc]] [[Categori:Diwylliant yn ôl gwlad a phwnc|Ffindir]]" 14891747 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|Diwylliant y Ffindir yn ôl cyfrwng}} [[Categori:Diwylliant y Ffindir| Pwnc]] [[Categori:Diwylliant yn ôl gwlad a phwnc|Ffindir]] 5t4d9d2hfmsyqlxdm6cgxlfk0dubnvz Categori:Arlunwyr o Faleisia 14 577688 14891755 2026-05-09T15:55:19Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Arlunydd|Arlunwyr]] o [[Maleisia|Faleisia]]. [[Categori:Arluniaeth Maleisia|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Asia yn ôl gwlad|Maleisia]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad|Maleisia]] [[Categori:Celfyddydwyr gweledol o Faleisia]]" 14891755 wikitext text/x-wiki [[Arlunydd|Arlunwyr]] o [[Maleisia|Faleisia]]. [[Categori:Arluniaeth Maleisia|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Asia yn ôl gwlad|Maleisia]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad|Maleisia]] [[Categori:Celfyddydwyr gweledol o Faleisia]] k3t8zcroyrlzsxzw9gqvbd1hv1itaky Categori:Arluniaeth Maleisia 14 577689 14891756 2026-05-09T15:56:06Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|Arluniaeth Maleisia}} [[Categori:Arluniaeth Asia yn ôl gwlad|Maleisia]] [[Categori:Arluniaeth yn ôl gwlad|Maleisia]] [[Categori:Y celfyddydau gweledol ym Maleisia]]" 14891756 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|Arluniaeth Maleisia}} [[Categori:Arluniaeth Asia yn ôl gwlad|Maleisia]] [[Categori:Arluniaeth yn ôl gwlad|Maleisia]] [[Categori:Y celfyddydau gweledol ym Maleisia]] et1mbunyht76j3sehtdr8w2rfliga54 Categori:Arlunwyr o Frasil yn ôl canrif 14 577690 14891757 2026-05-09T15:57:13Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth Brasil yn ôl canrif|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Dde America yn ôl gwlad a chanrif|Brasil]] [[Categori:Arlunwyr o Frasil yn ôl cyfnod|<Canrif]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chanrif|Brasil]] [[Categori:Celfyddydwyr gweledol o Frasil yn ôl canrif|*Arlunwyr]]" 14891757 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth Brasil yn ôl canrif|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Dde America yn ôl gwlad a chanrif|Brasil]] [[Categori:Arlunwyr o Frasil yn ôl cyfnod|<Canrif]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chanrif|Brasil]] [[Categori:Celfyddydwyr gweledol o Frasil yn ôl canrif|*Arlunwyr]] b8vd8qik7jb85zsqwld74yzwr4a3rro Categori:Arlunwyr o Frasil yn ôl cyfnod 14 577691 14891758 2026-05-09T15:57:55Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth Brasil yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Brasil]] [[Categori:Arlunwyr o Frasil| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Brasil]] [[Categori:Celfyddydwyr o Frasil yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]]" 14891758 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth Brasil yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Brasil]] [[Categori:Arlunwyr o Frasil| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Brasil]] [[Categori:Celfyddydwyr o Frasil yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]] saicbxie9katjggl1c5eui7hw91p4hl 14891762 14891758 2026-05-09T16:01:44Z Craigysgafn 40536 14891762 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth Brasil yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Dde America yn ôl gwlad a chyfnod|Brasil]] [[Categori:Arlunwyr o Frasil| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Brasil]] [[Categori:Celfyddydwyr o Frasil yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]] 1nv52ujid5l3usnut1izdqd77k7ptl2 Categori:Arluniaeth Brasil yn ôl canrif 14 577692 14891759 2026-05-09T15:59:04Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth De America yn ôl gwlad a chanrif|Brasil]] [[Categori:Arluniaeth Brasil yn ôl cyfnod|<Canrif]] [[Categori:Arluniaeth yn ôl gwlad a chanrif|Brasil]] [[Categori:Y celfyddydau gweledol ym Mrasil yn ôl canrif|*Arluniaeth]]" 14891759 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth De America yn ôl gwlad a chanrif|Brasil]] [[Categori:Arluniaeth Brasil yn ôl cyfnod|<Canrif]] [[Categori:Arluniaeth yn ôl gwlad a chanrif|Brasil]] [[Categori:Y celfyddydau gweledol ym Mrasil yn ôl canrif|*Arluniaeth]] t9g34ghdp6ntk5eiv3e9hkkqeqjb7cl Categori:Y celfyddydau gweledol ym Mrasil yn ôl canrif 14 577693 14891760 2026-05-09T15:59:49Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Y celfyddydau ym Mrasil yn ôl canrif|*Gweledol]] [[Categori:Y celfyddydau gweledol yn Ne America yn ôl gwlad a chanrif|Brasil]] [[Categori:Y celfyddydau gweledol ym Mrasil yn ôl cyfnod|<Canrif]] [[Categori:Y celfyddydau gweledol yn ôl gwlad a chanrif|Brasil]]" 14891760 wikitext text/x-wiki [[Categori:Y celfyddydau ym Mrasil yn ôl canrif|*Gweledol]] [[Categori:Y celfyddydau gweledol yn Ne America yn ôl gwlad a chanrif|Brasil]] [[Categori:Y celfyddydau gweledol ym Mrasil yn ôl cyfnod|<Canrif]] [[Categori:Y celfyddydau gweledol yn ôl gwlad a chanrif|Brasil]] fdqf02r1pdnalfjd8lt5ge71fyqzvq1 Categori:Arlunwyr o Awstralia yn ôl cyfnod 14 577694 14891761 2026-05-09T16:01:19Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth Awstralia yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Oceania yn ôl gwlad a chyfnod|Awstralia]] [[Categori:Arlunwyr o Awstralia| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Awstralia]] [[Categori:Celfyddydwyr o Awstralia yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]]" 14891761 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth Awstralia yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Oceania yn ôl gwlad a chyfnod|Awstralia]] [[Categori:Arlunwyr o Awstralia| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Awstralia]] [[Categori:Celfyddydwyr o Awstralia yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]] syzyts3rf6nblqmjhtxmq626cgbhvqx Categori:Arlunwyr o'r Swistir yn ôl cyfnod 14 577695 14891764 2026-05-09T16:11:58Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth y Swistir yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Swistir]] [[Categori:Arlunwyr o'r Swistir| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Swistir]] [[Categori:Celfyddydwyr o'r Swistir yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]]" 14891764 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth y Swistir yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Swistir]] [[Categori:Arlunwyr o'r Swistir| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Swistir]] [[Categori:Celfyddydwyr o'r Swistir yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]] i40mqag78hckbe7x8p8bkjbp9dx6vyj Categori:Arlunwyr o'r Ariannin yn ôl cyfnod 14 577696 14891765 2026-05-09T16:12:52Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth yr Ariannin yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Dde America yn ôl gwlad a chyfnod|Ariannin]] [[Categori:Arlunwyr o'r Ariannin| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Ariannin]] [[Categori:Celfyddydwyr o'r Ariannin yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]]" 14891765 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth yr Ariannin yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Dde America yn ôl gwlad a chyfnod|Ariannin]] [[Categori:Arlunwyr o'r Ariannin| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Ariannin]] [[Categori:Celfyddydwyr o'r Ariannin yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]] 0cmwy84vubmltianntfvo0tie1wk8pe Categori:Arlunwyr o'r Alban yn ôl cyfnod 14 577697 14891766 2026-05-09T16:14:08Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth yr Alban yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Alban]] [[Categori:Arlunwyr o'r Deyrnas Unedig yn ôl cyfnod|+Alban]] [[Categori:Arlunwyr o'r Alban| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Alban]] [[Categori:Celfyddydwyr o'r Alban yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]]" 14891766 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth yr Alban yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Alban]] [[Categori:Arlunwyr o'r Deyrnas Unedig yn ôl cyfnod|+Alban]] [[Categori:Arlunwyr o'r Alban| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Alban]] [[Categori:Celfyddydwyr o'r Alban yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]] j1zljmnov8um3i3sfun99hw7p4thftr Categori:Arlunwyr o'r Aifft yn ôl cyfnod 14 577698 14891767 2026-05-09T16:14:51Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth yr Aifft yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Affrica yn ôl gwlad a chyfnod|Aifft]] [[Categori:Arlunwyr o'r Aifft| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Aifft]] [[Categori:Celfyddydwyr o'r Aifft yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]]" 14891767 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth yr Aifft yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Affrica yn ôl gwlad a chyfnod|Aifft]] [[Categori:Arlunwyr o'r Aifft| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Aifft]] [[Categori:Celfyddydwyr o'r Aifft yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]] fcwxqqq559ozmadisy7i2rg3oinsl2o Categori:Arluniaeth yr Aifft yn ôl cyfnod 14 577699 14891768 2026-05-09T16:15:28Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth Affrica yn ôl gwlad a chyfnod|Aifft]] [[Categori:Arluniaeth yn ôl gwlad a chyfnod|Aifft]] [[Categori:Y celfyddydau gweledol yn yr Aifft yn ôl cyfnod|*Arluniaeth]] [[Categori:Hanes arluniaeth yr Aifft| Cyfnod]]" 14891768 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth Affrica yn ôl gwlad a chyfnod|Aifft]] [[Categori:Arluniaeth yn ôl gwlad a chyfnod|Aifft]] [[Categori:Y celfyddydau gweledol yn yr Aifft yn ôl cyfnod|*Arluniaeth]] [[Categori:Hanes arluniaeth yr Aifft| Cyfnod]] cvg8di5kppnbznv5blg39dtox2uu3fz Categori:Arlunwyr o'r Iseldiroedd yn ôl cyfnod 14 577700 14891769 2026-05-09T16:16:18Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth yr Iseldiroedd yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Iseldiroedd]] [[Categori:Arlunwyr o'r Iseldiroedd| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Iseldiroedd]] [[Categori:Celfyddydwyr o'r Iseldiroedd yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]]" 14891769 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth yr Iseldiroedd yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Iseldiroedd]] [[Categori:Arlunwyr o'r Iseldiroedd| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Iseldiroedd]] [[Categori:Celfyddydwyr o'r Iseldiroedd yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]] 5h4lwyg9dq5jhsede12f7yikvvl9f6k Categori:Arlunwyr o Gymru yn ôl cyfnod 14 577701 14891770 2026-05-09T16:17:49Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth Cymru yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Cymru]] [[Categori:Arlunwyr o'r Deyrnas Unedig yn ôl cyfnod|+Cymru]] [[Categori:Arlunwyr o Gymru| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Cymru]] [[Categori:Celfyddydwyr o Gymru yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]]" 14891770 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth Cymru yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Cymru]] [[Categori:Arlunwyr o'r Deyrnas Unedig yn ôl cyfnod|+Cymru]] [[Categori:Arlunwyr o Gymru| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Cymru]] [[Categori:Celfyddydwyr o Gymru yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]] gqi68gpcf126tfn5cbhvs2bmkqvxymn Categori:Arlunwyr o Japan yn ôl cyfnod 14 577702 14891771 2026-05-09T16:19:33Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth Japan yn ôl canrif|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Asia yn ôl gwlad a chanrif|Japan]] [[Categori:Arlunwyr o Japan yn ôl cyfnod|<Canrif]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chanrif|Japan]] [[Categori:Celfyddydwyr gweledol o Japan yn ôl canrif|*Arlunwyr]]" 14891771 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth Japan yn ôl canrif|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Asia yn ôl gwlad a chanrif|Japan]] [[Categori:Arlunwyr o Japan yn ôl cyfnod|<Canrif]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chanrif|Japan]] [[Categori:Celfyddydwyr gweledol o Japan yn ôl canrif|*Arlunwyr]] kay2xm5rpaxxvhixcxej3omw6u0uiyr 14891772 14891771 2026-05-09T16:21:44Z Craigysgafn 40536 14891772 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth Japan yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Asia yn ôl gwlad a chyfnod|Japan]] [[Categori:Arlunwyr o Japan| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Japan]] [[Categori:Celfyddydwyr o Japan yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]] 6zxppd7jzvu8pb8do6ys8enk07dsi61 Categori:Arlunwyr o Wlad Belg yn ôl cyfnod 14 577703 14891797 2026-05-09T20:45:37Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth Gwlad Belg yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Gwlad Belg]] [[Categori:Arlunwyr o Wlad Belg| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Gwlad Belg]] [[Categori:Celfyddydwyr o Wlad Belg yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]]" 14891797 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth Gwlad Belg yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Gwlad Belg]] [[Categori:Arlunwyr o Wlad Belg| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Gwlad Belg]] [[Categori:Celfyddydwyr o Wlad Belg yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]] ssty7w19kisj59di5bokgtizt0ba9w9 Categori:Arluniaeth Gwlad Belg yn ôl cyfnod 14 577704 14891798 2026-05-09T20:46:11Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Gwlad Belg]] [[Categori:Arluniaeth yn ôl gwlad a chyfnod|Gwlad Belg]] [[Categori:Y celfyddydau gweledol yng Ngwlad Belg yn ôl cyfnod|*Arluniaeth]] [[Categori:Hanes arluniaeth Gwlad Belg| Cyfnod]]" 14891798 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Gwlad Belg]] [[Categori:Arluniaeth yn ôl gwlad a chyfnod|Gwlad Belg]] [[Categori:Y celfyddydau gweledol yng Ngwlad Belg yn ôl cyfnod|*Arluniaeth]] [[Categori:Hanes arluniaeth Gwlad Belg| Cyfnod]] 7dhsv7l91b8p3q35nilym3vhys4yd6x Categori:Hanes arluniaeth Gwlad Belg 14 577705 14891799 2026-05-09T20:46:51Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "Hanes [[arluniaeth Gwlad Belg]]. [[Categori:Arluniaeth Gwlad Belg]] [[Categori:Hanes arluniaeth Ewrop yn ôl gwlad|Gwlad Belg]] [[Categori:Hanes arluniaeth yn ôl gwlad|Gwlad Belg]] [[Categori:Hanes y celfyddydau gweledol yng Ngwlad Belg|Arluniaeth]]" 14891799 wikitext text/x-wiki Hanes [[arluniaeth Gwlad Belg]]. [[Categori:Arluniaeth Gwlad Belg]] [[Categori:Hanes arluniaeth Ewrop yn ôl gwlad|Gwlad Belg]] [[Categori:Hanes arluniaeth yn ôl gwlad|Gwlad Belg]] [[Categori:Hanes y celfyddydau gweledol yng Ngwlad Belg|Arluniaeth]] ofv6qtg0qdzwc2npubm4v2i6a3syc91 Categori:Arlunwyr o Sweden yn ôl cyfnod 14 577706 14891801 2026-05-09T20:47:48Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth Sweden yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Sweden]] [[Categori:Arlunwyr o Sweden| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Sweden]] [[Categori:Celfyddydwyr o Sweden yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]]" 14891801 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth Sweden yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Sweden]] [[Categori:Arlunwyr o Sweden| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Sweden]] [[Categori:Celfyddydwyr o Sweden yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]] ndnbsm32rrhyreezxjvr4fowj5egyft Categori:Arlunwyr o Norwy yn ôl cyfnod 14 577707 14891802 2026-05-09T20:48:24Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth Norwy yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Norwy]] [[Categori:Arlunwyr o Norwy| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Norwy]] [[Categori:Celfyddydwyr o Norwy yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]]" 14891802 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth Norwy yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Norwy]] [[Categori:Arlunwyr o Norwy| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Norwy]] [[Categori:Celfyddydwyr o Norwy yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]] i2bzdra1l96s1qg5jgwedki2u32iahh Categori:Arlunwyr o Rwsia yn ôl cyfnod 14 577708 14891803 2026-05-09T20:49:00Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth Rwsia yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Asia yn ôl gwlad a chyfnod|Rwsia]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Rwsia]] [[Categori:Arlunwyr o Rwsia| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Rwsia]] [[Categori:Celfyddydwyr o Rwsia yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]]" 14891803 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth Rwsia yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Asia yn ôl gwlad a chyfnod|Rwsia]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Rwsia]] [[Categori:Arlunwyr o Rwsia| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Rwsia]] [[Categori:Celfyddydwyr o Rwsia yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]] 16wwz5a07o5wmkd892x1d6qtumfjii4 Categori:Arlunwyr o Wlad Groeg yn ôl cyfnod 14 577709 14891805 2026-05-09T20:50:01Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth Gwlad Groeg yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Gwlad Groeg]] [[Categori:Arlunwyr o Wlad Groeg| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Gwlad Groeg]] [[Categori:Celfyddydwyr o Wlad Groeg yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]]" 14891805 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth Gwlad Groeg yn ôl cyfnod|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Gwlad Groeg]] [[Categori:Arlunwyr o Wlad Groeg| Cyfnod]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chyfnod|Gwlad Groeg]] [[Categori:Celfyddydwyr o Wlad Groeg yn ôl cyfnod|*Arlunwyr]] 5w4jwt4s3ogdoyj83jvgmyno8hv4mmm Categori:Arluniaeth Gwlad Groeg yn ôl cyfnod 14 577710 14891807 2026-05-09T20:50:34Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Gwlad Groeg]] [[Categori:Arluniaeth yn ôl gwlad a chyfnod|Gwlad Groeg]] [[Categori:Y celfyddydau gweledol yng Ngwlad Groeg yn ôl cyfnod|*Arluniaeth]] [[Categori:Hanes arluniaeth Gwlad Groeg| Cyfnod]]" 14891807 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Gwlad Groeg]] [[Categori:Arluniaeth yn ôl gwlad a chyfnod|Gwlad Groeg]] [[Categori:Y celfyddydau gweledol yng Ngwlad Groeg yn ôl cyfnod|*Arluniaeth]] [[Categori:Hanes arluniaeth Gwlad Groeg| Cyfnod]] r2cgdzcu88mu00a6b6jh5ovl4hj99ug Categori:Hanes arluniaeth Gwlad Groeg 14 577711 14891808 2026-05-09T20:51:07Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "Hanes [[arluniaeth Gwlad Groeg]]. [[Categori:Arluniaeth Gwlad Groeg]] [[Categori:Hanes arluniaeth Ewrop yn ôl gwlad|Gwlad Groeg]] [[Categori:Hanes arluniaeth yn ôl gwlad|Gwlad Groeg]] [[Categori:Hanes y celfyddydau gweledol yng Ngwlad Groeg|Arluniaeth]]" 14891808 wikitext text/x-wiki Hanes [[arluniaeth Gwlad Groeg]]. [[Categori:Arluniaeth Gwlad Groeg]] [[Categori:Hanes arluniaeth Ewrop yn ôl gwlad|Gwlad Groeg]] [[Categori:Hanes arluniaeth yn ôl gwlad|Gwlad Groeg]] [[Categori:Hanes y celfyddydau gweledol yng Ngwlad Groeg|Arluniaeth]] sezpipxe8s38hiks6amotwtr0vdf2h8 Categori:Hanes y celfyddydau gweledol yng Ngwlad Groeg 14 577712 14891809 2026-05-09T20:51:56Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Y celfyddydau gweledol yng Ngwlad Groeg]] [[Categori:Hanes y celfyddydau yng Ngwlad Groeg|Gweledol]] [[Categori:Hanes y celfyddydau gweledol yn Ewrop yn ôl gwlad|Gwlad Groeg]] [[Categori:Hanes y celfyddydau gweledol yn ôl gwlad|Gwlad Groeg]]" 14891809 wikitext text/x-wiki [[Categori:Y celfyddydau gweledol yng Ngwlad Groeg]] [[Categori:Hanes y celfyddydau yng Ngwlad Groeg|Gweledol]] [[Categori:Hanes y celfyddydau gweledol yn Ewrop yn ôl gwlad|Gwlad Groeg]] [[Categori:Hanes y celfyddydau gweledol yn ôl gwlad|Gwlad Groeg]] df7d9p8htz6y4h7o5i6fe349g7wu75y Categori:Arlunwyr o Tsieina yn ôl cyfnod 14 577713 14891810 2026-05-09T20:52:59Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Arluniaeth Tsieina yn ôl canrif|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Asia yn ôl gwlad a chanrif|Tsieina]] [[Categori:Arlunwyr o Tsieina yn ôl cyfnod|<Canrif]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chanrif|Tsieina]] [[Categori:Celfyddydwyr gweledol o Tsieina yn ôl canrif|*Arlunwyr]]" 14891810 wikitext text/x-wiki [[Categori:Arluniaeth Tsieina yn ôl canrif|#Arlunwyr]] [[Categori:Arlunwyr o Asia yn ôl gwlad a chanrif|Tsieina]] [[Categori:Arlunwyr o Tsieina yn ôl cyfnod|<Canrif]] [[Categori:Arlunwyr yn ôl gwlad a chanrif|Tsieina]] [[Categori:Celfyddydwyr gweledol o Tsieina yn ôl canrif|*Arlunwyr]] r74rpu4dyfrycctc0cz9b8kz0k2prto Categori:Athroniaeth Iran yn yr 21ain ganrif 14 577714 14891811 2026-05-09T20:57:01Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Athroniaeth yr 21ain ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Athroniaeth Iran yn ôl canrif|21]] [[Categori:Diwylliant Iran yn yr 21ain ganrif]]" 14891811 wikitext text/x-wiki [[Categori:Athroniaeth yr 21ain ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Athroniaeth Iran yn ôl canrif|21]] [[Categori:Diwylliant Iran yn yr 21ain ganrif]] 9up93uv9nle0elb6ep71v64c4p4styz Categori:Athroniaeth Iran yn yr 20fed ganrif 14 577715 14891812 2026-05-09T20:57:28Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Athroniaeth yr 20fed ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Athroniaeth Iran yn ôl canrif|20]] [[Categori:Diwylliant Iran yn yr 20fed ganrif]]" 14891812 wikitext text/x-wiki [[Categori:Athroniaeth yr 20fed ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Athroniaeth Iran yn ôl canrif|20]] [[Categori:Diwylliant Iran yn yr 20fed ganrif]] aes4f84lu3zin32twiwj0d8q2apoyxf Categori:Athroniaeth Iran yn yr 11eg ganrif 14 577716 14891814 2026-05-09T20:58:13Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Athroniaeth yr 11eg ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Athroniaeth Iran yn ôl canrif|11]] [[Categori:Diwylliant Iran yn yr 11eg ganrif]]" 14891814 wikitext text/x-wiki [[Categori:Athroniaeth yr 11eg ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Athroniaeth Iran yn ôl canrif|11]] [[Categori:Diwylliant Iran yn yr 11eg ganrif]] n07ry01sk8jswhms29u4jk0xfdexiao Categori:Athroniaeth yr 11eg ganrif yn ôl gwlad 14 577717 14891815 2026-05-09T20:59:04Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Athroniaeth yr 11eg ganrif| Gwlad]] [[Categori:Athroniaeth yn ôl canrif a gwlad|11]] [[Categori:Diwylliant yr 11eg ganrif yn ôl gwlad| Athroniaeth]]" 14891815 wikitext text/x-wiki [[Categori:Athroniaeth yr 11eg ganrif| Gwlad]] [[Categori:Athroniaeth yn ôl canrif a gwlad|11]] [[Categori:Diwylliant yr 11eg ganrif yn ôl gwlad| Athroniaeth]] kxvw8dm2skdf91z3k0bhxec3i94mw43 Categori:Athroniaeth yr 11eg ganrif 14 577718 14891816 2026-05-09T20:59:37Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Athroniaeth yn ôl canrif|11]] [[Categori:Diwylliant yr 11eg ganrif]]" 14891816 wikitext text/x-wiki [[Categori:Athroniaeth yn ôl canrif|11]] [[Categori:Diwylliant yr 11eg ganrif]] mr7o3baloouj44dagpfsxtaxqytqmk0 Categori:Diwylliant Iran yn yr 11eg ganrif 14 577719 14891817 2026-05-09T21:00:34Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:11eg ganrif yn Iran]] [[Categori:Diwylliant yr 11eg ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Diwylliant Iran yn ôl canrif|11]]" 14891817 wikitext text/x-wiki [[Categori:11eg ganrif yn Iran]] [[Categori:Diwylliant yr 11eg ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Diwylliant Iran yn ôl canrif|11]] 57jgd25vcjyb7c4zfrzi15w4z1gabdm Categori:Athroniaeth Iran yn y 19eg ganrif 14 577720 14891818 2026-05-09T21:01:35Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Athroniaeth y 19eg ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Athroniaeth Iran yn ôl canrif|19]] [[Categori:Diwylliant Iran yn y 19eg ganrif]]" 14891818 wikitext text/x-wiki [[Categori:Athroniaeth y 19eg ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Athroniaeth Iran yn ôl canrif|19]] [[Categori:Diwylliant Iran yn y 19eg ganrif]] 1deguuicxm3owka1v9nccgloh222zas Categori:Diwylliant Iran yn y 19eg ganrif 14 577721 14891819 2026-05-09T21:02:08Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:19eg ganrif yn Iran]] [[Categori:Diwylliant y 19eg ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Diwylliant Iran yn ôl canrif|19]]" 14891819 wikitext text/x-wiki [[Categori:19eg ganrif yn Iran]] [[Categori:Diwylliant y 19eg ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Diwylliant Iran yn ôl canrif|19]] fr83ybsg6z6jf6cl2xc4p91zrp45m35 Categori:19eg ganrif yn Iran 14 577722 14891820 2026-05-09T21:02:36Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|19eg ganrif yn Iran}} [[Categori:19eg ganrif yn Asia yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:19eg ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Hanes Iran yn ôl canrif]]" 14891820 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|19eg ganrif yn Iran}} [[Categori:19eg ganrif yn Asia yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:19eg ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Hanes Iran yn ôl canrif]] 5ikg5116ji9la1s7cbutx0zhy082z17 Categori:Athroniaeth Iran yn y 12fed ganrif 14 577723 14891821 2026-05-09T21:03:37Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Athroniaeth y 12fed ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Athroniaeth Iran yn ôl canrif|12]] [[Categori:Diwylliant Iran yn y 12fed ganrif]]" 14891821 wikitext text/x-wiki [[Categori:Athroniaeth y 12fed ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Athroniaeth Iran yn ôl canrif|12]] [[Categori:Diwylliant Iran yn y 12fed ganrif]] hlf11xykzvs13dnszbzlalioa3eka0d Categori:Athroniaeth y 12fed ganrif yn ôl gwlad 14 577724 14891822 2026-05-09T21:04:25Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Athroniaeth y 12fed ganrif| Gwlad]] [[Categori:Athroniaeth yn ôl canrif a gwlad|12]] [[Categori:Diwylliant y 12fed ganrif yn ôl gwlad| Athroniaeth]]" 14891822 wikitext text/x-wiki [[Categori:Athroniaeth y 12fed ganrif| Gwlad]] [[Categori:Athroniaeth yn ôl canrif a gwlad|12]] [[Categori:Diwylliant y 12fed ganrif yn ôl gwlad| Athroniaeth]] fh20v5dfp9fiqlmxd5bayrv2yclv1fn Categori:Diwylliant Iran yn y 12fed ganrif 14 577725 14891823 2026-05-09T21:05:12Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:12fed ganrif yn Iran]] [[Categori:Diwylliant y 12fed ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Diwylliant Iran yn ôl canrif|12]]" 14891823 wikitext text/x-wiki [[Categori:12fed ganrif yn Iran]] [[Categori:Diwylliant y 12fed ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Diwylliant Iran yn ôl canrif|12]] swdkd28rlozpz3llaxw42jfkkgr8gft Categori:12fed ganrif yn Iran 14 577726 14891824 2026-05-09T21:05:39Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|21ain ganrif yn Iran}} [[Categori:12fed ganrif yn Asia yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:12fed ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Hanes Iran yn ôl canrif]]" 14891824 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|21ain ganrif yn Iran}} [[Categori:12fed ganrif yn Asia yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:12fed ganrif yn ôl gwlad|Iran]] [[Categori:Hanes Iran yn ôl canrif]] qiq4jp87f2eii0tf1diyl29sedhjbi8 Categori:Athroniaeth Israel yn yr 20fed ganrif 14 577727 14891825 2026-05-09T21:06:23Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Athroniaeth yr 20fed ganrif yn ôl gwlad|Israel]] [[Categori:Athroniaeth Israel yn ôl canrif|20]] [[Categori:Diwylliant Israel yn yr 20fed ganrif]]" 14891825 wikitext text/x-wiki [[Categori:Athroniaeth yr 20fed ganrif yn ôl gwlad|Israel]] [[Categori:Athroniaeth Israel yn ôl canrif|20]] [[Categori:Diwylliant Israel yn yr 20fed ganrif]] 2raoslj2xgq7tcxtkkj2be93u9tu0kb Categori:Athroniaeth Israel yn ôl canrif 14 577728 14891826 2026-05-09T21:06:58Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Athroniaeth Israel| Canrif]] [[Categori:Athroniaeth yn ôl gwlad a chanrif|Israel]] [[Categori:Diwylliant Israel yn ôl canrif|*Athroniaeth]]" 14891826 wikitext text/x-wiki [[Categori:Athroniaeth Israel| Canrif]] [[Categori:Athroniaeth yn ôl gwlad a chanrif|Israel]] [[Categori:Diwylliant Israel yn ôl canrif|*Athroniaeth]] 4c1ripm176msxu86j3zlt5qwxk3wmy9 Categori:Athroniaeth Israel 14 577729 14891827 2026-05-09T21:07:25Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|Athroniaeth Israel}} [[Categori:Athroniaeth Asia|Israel]] [[Categori:Athroniaeth yn ôl gwlad|Israel]] [[Categori:Diwylliant Israel]]" 14891827 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|Athroniaeth Israel}} [[Categori:Athroniaeth Asia|Israel]] [[Categori:Athroniaeth yn ôl gwlad|Israel]] [[Categori:Diwylliant Israel]] pltpua2kc4eupks6f8bsmhkmqqv9nky Categori:Celfyddydwyr y 18fed ganrif o'r Swistir 14 577730 14891830 2026-05-09T21:14:54Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Y celfyddydau yn y Swistir yn y 18fed ganrif|#Celfyddydwyr]] [[Categori:Celfyddydwyr y 18fed ganrif yn ôl gwlad|Swistir]] [[Categori:Celfyddydwyr o'r Swistir yn ôl canrif|18]] [[Categori:Pobl y 18fed ganrif o'r Swistir yn ôl galwedigaeth]]" 14891830 wikitext text/x-wiki [[Categori:Y celfyddydau yn y Swistir yn y 18fed ganrif|#Celfyddydwyr]] [[Categori:Celfyddydwyr y 18fed ganrif yn ôl gwlad|Swistir]] [[Categori:Celfyddydwyr o'r Swistir yn ôl canrif|18]] [[Categori:Pobl y 18fed ganrif o'r Swistir yn ôl galwedigaeth]] rz0jcx03vky80gntzn8qbikgmon0it3 Categori:1968 yn Tsiecoslofacia 14 577731 14891832 2026-05-09T21:18:02Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|1968 yn Tsiecoslofacia}} [[Categori:1960au yn Tsiecoslofacia]] [[Categori:1968 yn Ewrop|Tsiecoslofacia]] [[Categori:1968 yn ôl gwlad|Tsiecoslofacia]]" 14891832 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|1968 yn Tsiecoslofacia}} [[Categori:1960au yn Tsiecoslofacia]] [[Categori:1968 yn Ewrop|Tsiecoslofacia]] [[Categori:1968 yn ôl gwlad|Tsiecoslofacia]] sb5k2h1oxmlo0hz82h0f4fj9l85618q Categori:1960au yn Tsiecoslofacia 14 577732 14891833 2026-05-09T21:19:21Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|1960au yn Tsiecoslofacia}} [[Categori:1960au yn Ewrop yn ôl gwlad|Tsiecoslofacia]] [[Categori:1960au yn ôl gwlad|Tsiecoslofacia]] [[Categori:Degawdau'r 20fed ganrif yn Tsiecoslofacia]]" 14891833 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|1960au yn Tsiecoslofacia}} [[Categori:1960au yn Ewrop yn ôl gwlad|Tsiecoslofacia]] [[Categori:1960au yn ôl gwlad|Tsiecoslofacia]] [[Categori:Degawdau'r 20fed ganrif yn Tsiecoslofacia]] az7zb96wc21gvziyqgna8ri1xe9luyf Categori:Degawdau'r 20fed ganrif yn Tsiecoslofacia 14 577733 14891834 2026-05-09T21:20:35Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Degawdau yn Tsiecoslofacia|20]] [[Categori:Degawdau'r 20fed ganrif yn Ewrop yn ôl gwlad|Tsiecoslofacia]] [[Categori:20fed ganrif yn Tsiecoslofacia]]" 14891834 wikitext text/x-wiki [[Categori:Degawdau yn Tsiecoslofacia|20]] [[Categori:Degawdau'r 20fed ganrif yn Ewrop yn ôl gwlad|Tsiecoslofacia]] [[Categori:20fed ganrif yn Tsiecoslofacia]] klrezj6icsbg53ih0ht8ex8x5i0mslu Categori:20fed ganrif yn Tsiecoslofacia 14 577734 14891835 2026-05-09T21:21:03Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|20fed ganrif yn Tsiecoslofacia}} [[Categori:20fed ganrif yn Ewrop yn ôl gwlad|Tsiecoslofacia]] [[Categori:20fed ganrif yn ôl gwlad|Tsiecoslofacia]] [[Categori:Hanes Tsiecoslofacia yn ôl canrif]]" 14891835 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|20fed ganrif yn Tsiecoslofacia}} [[Categori:20fed ganrif yn Ewrop yn ôl gwlad|Tsiecoslofacia]] [[Categori:20fed ganrif yn ôl gwlad|Tsiecoslofacia]] [[Categori:Hanes Tsiecoslofacia yn ôl canrif]] f6otv55zldo1f9dxqdi4zu8nmqzx2iv Categori:Hanes Tsiecoslofacia yn ôl canrif 14 577735 14891836 2026-05-09T21:21:48Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Hanes Ewrop yn ôl gwlad a chanrif|Tsiecoslofacia]] [[Categori:Hanes Tsiecoslofacia yn ôl cyfnod|<Canrif]] [[Categori:Hanes yn ôl gwlad a chanrif|Tsiecoslofacia]]" 14891836 wikitext text/x-wiki [[Categori:Hanes Ewrop yn ôl gwlad a chanrif|Tsiecoslofacia]] [[Categori:Hanes Tsiecoslofacia yn ôl cyfnod|<Canrif]] [[Categori:Hanes yn ôl gwlad a chanrif|Tsiecoslofacia]] c4wm1zv87do383l533w108r7uq0q4c1 Categori:Degawdau yn Tsiecoslofacia 14 577736 14891837 2026-05-09T21:23:11Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Degawdau yn ôl gwlad|Tsiecoslofacia]] [[Categori:Degawdau yn Ewrop|Tsiecoslofacia]] [[Categori:Hanes Tsiecoslofacia yn ôl cyfnod|*Degawdau]]" 14891837 wikitext text/x-wiki [[Categori:Degawdau yn ôl gwlad|Tsiecoslofacia]] [[Categori:Degawdau yn Ewrop|Tsiecoslofacia]] [[Categori:Hanes Tsiecoslofacia yn ôl cyfnod|*Degawdau]] qoo05hcnzi7e9ni0si05xldbuc5grgd Categori:Hanes Tsiecoslofacia yn ôl cyfnod 14 577737 14891838 2026-05-09T21:23:39Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Hanes Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Tsiecoslofacia]] [[Categori:Hanes Tsiecoslofacia| Cyfnod]] [[Categori:Hanes yn ôl gwlad a chyfnod|Tsiecoslofacia]]" 14891838 wikitext text/x-wiki [[Categori:Hanes Ewrop yn ôl gwlad a chyfnod|Tsiecoslofacia]] [[Categori:Hanes Tsiecoslofacia| Cyfnod]] [[Categori:Hanes yn ôl gwlad a chyfnod|Tsiecoslofacia]] qfqcogp8qq7lf3dlp6yy3encbpm5qe9 Categori:1899 yn yr Almaen 14 577738 14891839 2026-05-09T21:24:57Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|1899 yn yr Almaen}} [[Categori:1890au yn yr Almaen]] [[Categori:1899 yn Ewrop|Almaen]] [[Categori:1899 yn ôl gwlad|Almaen]] [[Categori:Blynyddoedd y 19eg ganrif yn yr Almaen]]" 14891839 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|1899 yn yr Almaen}} [[Categori:1890au yn yr Almaen]] [[Categori:1899 yn Ewrop|Almaen]] [[Categori:1899 yn ôl gwlad|Almaen]] [[Categori:Blynyddoedd y 19eg ganrif yn yr Almaen]] 9uuhcml6m5vzkg162en6coj20e51j4v Categori:1890au yn yr Almaen 14 577739 14891840 2026-05-09T21:26:12Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|1890au yn yr Almaen}} [[Categori:1890au yn Ewrop yn ôl gwlad|Almaen, Yr]] [[Categori:1890au yn ôl gwlad|Almaen, Yr]] [[Categori:Degawdau'r 19eg ganrif yn yr Almaen]]" 14891840 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|1890au yn yr Almaen}} [[Categori:1890au yn Ewrop yn ôl gwlad|Almaen, Yr]] [[Categori:1890au yn ôl gwlad|Almaen, Yr]] [[Categori:Degawdau'r 19eg ganrif yn yr Almaen]] 38vkaaepa201n420o8k9qwdd363ot2q Categori:Blynyddoedd y 19eg ganrif yn yr Almaen 14 577740 14891842 2026-05-09T21:28:00Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Blynyddoedd yn yr Almaen| 19]] [[Categori:Blynyddoedd y 19eg ganrif yn ôl gwlad|Almaen]] [[Categori:19eg ganrif yn yr Almaen|*]]" 14891842 wikitext text/x-wiki [[Categori:Blynyddoedd yn yr Almaen| 19]] [[Categori:Blynyddoedd y 19eg ganrif yn ôl gwlad|Almaen]] [[Categori:19eg ganrif yn yr Almaen|*]] cqd6yop0jhh16vlipv8e7mw6jl5x47g Categori:1809 yn ôl cyfandir 14 577741 14891844 2026-05-09T21:32:21Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|1809 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1809| Cyfandir]]" 14891844 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|1809 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1809| Cyfandir]] eevbl21ewo2e3leeic96i448zfp0gt9 Categori:1808 yn ôl cyfandir 14 577742 14891845 2026-05-09T21:32:39Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|1808 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1808| Cyfandir]]" 14891845 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|1808 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1808| Cyfandir]] fd5lo89850ovwp6hcjs7g482tszkso0 Categori:1807 yn ôl cyfandir 14 577743 14891846 2026-05-09T21:32:57Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|1807 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1807| Cyfandir]]" 14891846 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|1807 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1807| Cyfandir]] 0lgvrors882anoyw0shdxhnym8kwbao Categori:1806 yn ôl cyfandir 14 577744 14891847 2026-05-09T21:33:13Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|1806 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1806| Cyfandir]]" 14891847 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|1806 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1806| Cyfandir]] iafxa5ognvnh16gy9y2y6t09m5mlkrr Categori:1805 yn ôl cyfandir 14 577745 14891848 2026-05-09T21:33:30Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|1805 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1805| Cyfandir]]" 14891848 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|1805 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1805| Cyfandir]] 7rwn4g2gmi6q0k5ltnvudwqqjuqzfis Categori:1804 yn ôl cyfandir 14 577746 14891849 2026-05-09T21:33:47Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|1804 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1804| Cyfandir]]" 14891849 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|1804 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1804| Cyfandir]] fgcuj4yvy57xboq96a3zdor4612atqe Categori:1802 yn ôl cyfandir 14 577747 14891850 2026-05-09T21:34:09Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|1802 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1802| Cyfandir]]" 14891850 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|1802 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1802| Cyfandir]] a3thi0q9rrcvgn2gpmogmxpl1yzyk5y Categori:1801 yn ôl cyfandir 14 577748 14891851 2026-05-09T21:34:38Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|1801 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1801| Cyfandir]]" 14891851 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|1801 yn ôl gwlad}} [[Categori:1800au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1801| Cyfandir]] kxz1ymqtop8umaht54mzyg94ksn27e1 Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Afan Ogwr Rhondda 14 577749 14891979 2026-05-10T06:57:20Z Llywelyn2000 796 Dechrau tudalen newydd gyda "Mae '''Afan Ogwr Rhondda''' yn un o etholaethau '''Senedd Cymru''' a ddefnyddiwyd am y tro cyntaf ym Mai 2026. [[Categori:Llefydd o fewn Etholaethau Afan Ogwr Rhondda]]" 14891979 wikitext text/x-wiki Mae '''Afan Ogwr Rhondda''' yn un o etholaethau '''Senedd Cymru''' a ddefnyddiwyd am y tro cyntaf ym Mai 2026. [[Categori:Llefydd o fewn Etholaethau Afan Ogwr Rhondda]] aucybslfa6cx2q6ylsh6pcz42z37xsq 14891980 14891979 2026-05-10T06:57:47Z Llywelyn2000 796 14891980 wikitext text/x-wiki Mae '''Afan Ogwr Rhondda''' yn un o etholaethau '''Senedd Cymru''' a ddefnyddiwyd am y tro cyntaf ym Mai 2026. [[Categori:Llefydd o fewn Etholaethau Senedd Cymru]] qxgjy7wqxuciz5sc9dwksorcf302bls Evangelista Torricelli 0 577750 14892077 2026-05-10T08:07:17Z Deb 7 Crëwyd drwy gyfieithu'r dudalen "[[:en:Special:Redirect/revision/1352028401|Evangelista Torricelli]]" 14892077 wikitext text/x-wiki '''Roedd Evangelista Torricelli''' ([[15 Hydref]] [[1608]] &amp;ndash; [[25 Hydref]] [[1647]]) yn ffisegydd a mathemategydd o'r Eidal, sy'n fwyaf adnabyddus am ei ddyfais o'r baromedr. Mae hefyd yn adnabyddus am ei ddatblygiadau mewn [[opteg]] a'i waith ar ddull yr anwahanadwyedd. Enwir y t[[Torr (uned)]] ar ei ôl. Roedd Torricelli yn fyfyriwr i Benedetto Castelli [[Categori:Ffisegwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal]] [[Categori:Marwolaethau 1647]] [[Categori:Genedigaethau 1608]] qignvhw68es0ppjjartg1g2p2jduhk0 14892079 14892077 2026-05-10T08:08:51Z Deb 7 14892079 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= dinasyddiaeth | nationality = {{banergwlad|Yr Eidal}} | dateformat = dmy}} Roedd '''Evangelista Torricelli''' ([[15 Hydref]] [[1608]] &ndash; [[25 Hydref]] [[1647]]) yn ffisegydd a mathemategydd o'r Eidal, sy'n fwyaf adnabyddus am ei ddyfais o'r baromedr. Mae hefyd yn adnabyddus am ei ddatblygiadau mewn [[opteg]] a'i waith ar ddull yr anwahanadwyedd. Enwir y t[[Torr (uned)]] ar ei ôl. Roedd Torricelli yn fyfyriwr i [[Benedetto Castelli]]. {{eginyn gwyddoniaeth}} {{DEFAULTSORT:Torricelli, Evangelista}} [[Categori:Ffisegwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal]] [[Categori:Genedigaethau 1608]] [[Categori:Marwolaethau 1647]] 0dvu4vqgeaeufr0hf72jdhna77o8ix0 14892080 14892079 2026-05-10T08:09:19Z Deb 7 eginyn newydd 14892080 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= dinasyddiaeth | nationality = {{banergwlad|Yr Eidal}} | dateformat = dmy}} Roedd '''Evangelista Torricelli''' ([[15 Hydref]] [[1608]] &ndash; [[25 Hydref]] [[1647]]) yn ffisegydd a mathemategydd o'r Eidal, sy'n fwyaf adnabyddus am ei ddyfais o'r baromedr. Mae hefyd yn adnabyddus am ei ddatblygiadau mewn [[opteg]] a'i waith ar ddull yr anwahanadwyedd. Enwir y uned [[Torr]] ar ei ôl. Roedd Torricelli yn fyfyriwr i [[Benedetto Castelli]]. {{eginyn gwyddoniaeth}} {{DEFAULTSORT:Torricelli, Evangelista}} [[Categori:Ffisegwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal]] [[Categori:Genedigaethau 1608]] [[Categori:Marwolaethau 1647]] cw7mbnxzr28243c3jruzyfc1pqmtcp9 14892081 14892080 2026-05-10T08:11:43Z Deb 7 14892081 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= dinasyddiaeth | nationality = {{banergwlad|Yr Eidal}} | dateformat = dmy}} Roedd '''Evangelista Torricelli''' ([[15 Hydref]] [[1608]] &ndash; [[25 Hydref]] [[1647]]) yn ffisegydd a mathemategydd o'r Eidal, sy'n fwyaf adnabyddus am ei ddyfais o'r baromedr.<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.lexico.com/definition/Torricelli,+Evangelista |archive-url=https://web.archive.org/web/20220611124833/https://www.lexico.com/definition/torricelli%2C_evangelista |url-status=dead |archive-date=11 Mehefin 2022|language=en|title=Torricelli, Evangelista |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Gwasg Prifysgol Rhydychen]]}}</ref> Mae hefyd yn adnabyddus am ei ddatblygiadau mewn [[opteg]] a'i waith ar ddull yr anwahanadwyedd. Enwir y uned [[Torr]] ar ei ôl. Roedd Torricelli yn fyfyriwr i [[Benedetto Castelli]].<ref>{{cite book|last1=Jervis-Smith|first1=Frederick John|title=Evangelista Torricelli|date=1908|publisher=Oxford University Press|isbn=9781286262184}}</ref> {{eginyn gwyddoniaeth}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Torricelli, Evangelista}} [[Categori:Ffisegwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal]] [[Categori:Genedigaethau 1608]] [[Categori:Marwolaethau 1647]] dy6x7464b6h48im0f70d7hehbydx3i9 14892082 14892081 2026-05-10T08:12:15Z Deb 7 14892082 wikitext text/x-wiki {{Person | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= dinasyddiaeth | nationality = {{banergwlad|Yr Eidal}} | dateformat = dmy}} Roedd '''Evangelista Torricelli''' ([[15 Hydref]] [[1608]] &ndash; [[25 Hydref]] [[1647]]) yn ffisegydd a mathemategydd o'r Eidal, sy'n fwyaf adnabyddus am ei ddyfais o'r baromedr.<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.lexico.com/definition/Torricelli,+Evangelista |archive-url=https://web.archive.org/web/20220611124833/https://www.lexico.com/definition/torricelli%2C_evangelista |url-status=dead |archive-date=11 Mehefin 2022|language=en|title=Torricelli, Evangelista |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Gwasg Prifysgol Rhydychen]]}}</ref> Mae hefyd yn adnabyddus am ei ddatblygiadau mewn [[opteg]] a'i waith ar ddull yr anwahanadwyedd. Enwir y uned [[Torr]] ar ei ôl. Roedd Torricelli yn fyfyriwr i [[Benedetto Castelli]].<ref>{{cite book|last1=Jervis-Smith|first1=Frederick John|title=Evangelista Torricelli|date=1908|publisher=Gwasg Prifysgol Rhydychen|isbn=9781286262184|language=en}}</ref> {{eginyn gwyddoniaeth}} ==Cyfeiriadau== {{cyfeiriadau}} {{DEFAULTSORT:Torricelli, Evangelista}} [[Categori:Ffisegwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal]] [[Categori:Genedigaethau 1608]] [[Categori:Marwolaethau 1647]] ir0ns03lhqbsu6ixl95tybx9nbqxjgj Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr 14 577751 14892105 2026-05-10T08:46:53Z Llywelyn2000 796 Dechrau tudalen newydd gyda ":Mae '''Pontypridd Cynon Merthyr''' yn un o etholaethau '''Senedd Cymru''' a ffurfiwyd ym Mai 2026. [[Categori:Llefydd o fewn Etholaethau Senedd Cymru]]" 14892105 wikitext text/x-wiki :Mae '''Pontypridd Cynon Merthyr''' yn un o etholaethau '''Senedd Cymru''' a ffurfiwyd ym Mai 2026. [[Categori:Llefydd o fewn Etholaethau Senedd Cymru]] nrqxgen5nuv60ew74wzcusdshkr3bgi Categori:1750au yn Asia 14 577752 14892156 2026-05-10T09:19:20Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|1750au yn Asia}} [[Categori:1750au yn ôl cyfandir|Asia]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Asia]]" 14892156 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|1750au yn Asia}} [[Categori:1750au yn ôl cyfandir|Asia]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Asia]] iwg9rnjb2tfbbzunhmj8x17thsdu2wr Categori:1750au yn ôl cyfandir 14 577753 14892157 2026-05-10T09:20:30Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|1750au yn ôl gwlad}} [[Categori:1750au| Cyfandir]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn ôl cyfandir]]" 14892157 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|1750au yn ôl gwlad}} [[Categori:1750au| Cyfandir]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn ôl cyfandir]] j5150zc67kdx9lxm2a0o039jcgpecx0 Categori:1798 yn Iwerddon 14 577754 14892159 2026-05-10T09:23:20Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|1798 yn Iwerddon}} [[Categori:1790au yn Iwerddon]] [[Categori:1798 yn Ewrop|Iwerddon]] [[Categori:1798 yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn Iwerddon]]" 14892159 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|1798 yn Iwerddon}} [[Categori:1790au yn Iwerddon]] [[Categori:1798 yn Ewrop|Iwerddon]] [[Categori:1798 yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn Iwerddon]] tl3dux676rehzrgirlaqbq145n108vu Categori:1798 yn Ewrop 14 577755 14892160 2026-05-10T09:24:47Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|1798 yn Ewrop}} [[Categori:1790au yn Ewrop]] [[Categori:1798 yn ôl cyfandir|Ewrop]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn Ewrop]]" 14892160 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|1798 yn Ewrop}} [[Categori:1790au yn Ewrop]] [[Categori:1798 yn ôl cyfandir|Ewrop]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn Ewrop]] 44evgdh0lhtmqcbfz3zybi6im4a1ck0 Categori:1798 yn ôl cyfandir 14 577756 14892161 2026-05-10T09:27:03Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|1798 yn ôl gwlad}} [[Categori:1790au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1798| Cyfandir, yn ol]]" 14892161 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|1798 yn ôl gwlad}} [[Categori:1790au yn ôl cyfandir]] [[Categori:1798| Cyfandir, yn ol]] mojs1iyoio473sgirb5rrvoa8l3754l Categori:1798 yn ôl gwlad 14 577757 14892162 2026-05-10T09:28:36Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{gweler-cat|1798 yn ôl cyfandir}} [[Categori:179au yn ôl gwlad| 1798]] [[Categori:1798| Gwlad]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn ôl gwlad]]" 14892162 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|1798 yn ôl cyfandir}} [[Categori:179au yn ôl gwlad| 1798]] [[Categori:1798| Gwlad]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn ôl gwlad]] 4ct9g4o8ume8yrmzsgdedhj5v5uw2xs 14892163 14892162 2026-05-10T09:28:44Z Craigysgafn 40536 14892163 wikitext text/x-wiki {{gweler-cat|1798 yn ôl cyfandir}} [[Categori:1790au yn ôl gwlad| 1798]] [[Categori:1798| Gwlad]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn ôl gwlad]] f507ux0uejzqtedavgiwzfza0xjmxkj Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn Iwerddon 14 577758 14892164 2026-05-10T09:30:31Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Blynyddoedd yn Iwerddon| 18]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:18fed ganrif yn Iwerddon]]" 14892164 wikitext text/x-wiki [[Categori:Blynyddoedd yn Iwerddon| 18]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:18fed ganrif yn Iwerddon]] 6kopg13h63o4enw3samaeco9ki7p4sj Categori:1790au yn Iwerddon 14 577759 14892165 2026-05-10T09:32:14Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|1790au yn Iwerddon}} [[Categori:1790au yn Ewrop yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:1790au yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Iwerddon]]" 14892165 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|1790au yn Iwerddon}} [[Categori:1790au yn Ewrop yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:1790au yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Iwerddon]] 7z20ajzw0i6d2i3akixkujstejfkrqo Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Iwerddon 14 577760 14892166 2026-05-10T09:33:43Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Degawdau yn Iwerddon|20]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Ewrop yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:18fed ganrif yn Iwerddon]]" 14892166 wikitext text/x-wiki [[Categori:Degawdau yn Iwerddon|20]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Ewrop yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:18fed ganrif yn Iwerddon]] bqw93zzbctgsqcs3rjtl15k3zvu4hrx Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Ffrainc 14 577761 14892167 2026-05-10T09:34:50Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Degawdau yn Ffrainc|20]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Ewrop yn ôl gwlad|Ffrainc]] [[Categori:18fed ganrif yn Ffrainc]]" 14892167 wikitext text/x-wiki [[Categori:Degawdau yn Ffrainc|20]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Ewrop yn ôl gwlad|Ffrainc]] [[Categori:18fed ganrif yn Ffrainc]] 88yl91pgbjpxqtezxh7plrx40fhroi5 Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn yr Eidal 14 577762 14892168 2026-05-10T09:35:34Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Degawdau yn yr Eidal|20]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Ewrop yn ôl gwlad|Eidal]] [[Categori:18fed ganrif yn yr Eidal]]" 14892168 wikitext text/x-wiki [[Categori:Degawdau yn yr Eidal|20]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Ewrop yn ôl gwlad|Eidal]] [[Categori:18fed ganrif yn yr Eidal]] nip7srdcn7c8uy9ua8pl49ow809s5ix Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Sbaen 14 577763 14892169 2026-05-10T09:36:08Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Degawdau yn Sbaen|20]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Ewrop yn ôl gwlad|Sbaen]] [[Categori:18fed ganrif yn Sbaen]]" 14892169 wikitext text/x-wiki [[Categori:Degawdau yn Sbaen|20]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Ewrop yn ôl gwlad|Sbaen]] [[Categori:18fed ganrif yn Sbaen]] dykjro4c9s8fmyavhw8cup9ib6v7osa Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn yr Almaen 14 577764 14892171 2026-05-10T09:36:50Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Degawdau yn yr Almaen|20]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Ewrop yn ôl gwlad|Almaen]] [[Categori:18fed ganrif yn yr Almaen]]" 14892171 wikitext text/x-wiki [[Categori:Degawdau yn yr Almaen|20]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Ewrop yn ôl gwlad|Almaen]] [[Categori:18fed ganrif yn yr Almaen]] l8r46hd7k35d5fbcdx6e9g0trk97q3d Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Sweden 14 577765 14892172 2026-05-10T09:37:20Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Degawdau yn Sweden|20]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Ewrop yn ôl gwlad|Sweden]] [[Categori:18fed ganrif yn Sweden]]" 14892172 wikitext text/x-wiki [[Categori:Degawdau yn Sweden|20]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Ewrop yn ôl gwlad|Sweden]] [[Categori:18fed ganrif yn Sweden]] n1tli2twdw6guh054f1ggep52bzca7a Categori:1800 yn Iwerddon 14 577766 14892183 2026-05-10T11:10:01Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|1800 yn Iwerddon}} [[Categori:1800au yn Iwerddon]] [[Categori:1800 yn Ewrop|Iwerddon]] [[Categori:1800 yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:Blynyddoedd y 19eg ganrif yn Iwerddon]]" 14892183 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|1800 yn Iwerddon}} [[Categori:1800au yn Iwerddon]] [[Categori:1800 yn Ewrop|Iwerddon]] [[Categori:1800 yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:Blynyddoedd y 19eg ganrif yn Iwerddon]] 2n7hlbmbmp21j1t2zad55nzw9eosb03 Categori:Blynyddoedd y 19eg ganrif yn Iwerddon 14 577767 14892184 2026-05-10T11:11:45Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Blynyddoedd yn Iwerddon| 19]] [[Categori:Blynyddoedd y 19eg ganrif yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:19eg ganrif yn Iwerddon]]" 14892184 wikitext text/x-wiki [[Categori:Blynyddoedd yn Iwerddon| 19]] [[Categori:Blynyddoedd y 19eg ganrif yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:19eg ganrif yn Iwerddon]] j73klar7b6t71lpn229b12qozg215bu Categori:1800au yn Iwerddon 14 577768 14892186 2026-05-10T11:13:45Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|1800au yn Iwerddon}} [[Categori:1800au yn Ewrop yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:1800au yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:Degawdau'r 19eg ganrif yn Iwerddon]]" 14892186 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|1800au yn Iwerddon}} [[Categori:1800au yn Ewrop yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:1800au yn ôl gwlad|Iwerddon]] [[Categori:Degawdau'r 19eg ganrif yn Iwerddon]] e82qjyssg4mjff2szgm86t7xwhtah1c Categori:1798 yn yr Aifft 14 577769 14892187 2026-05-10T11:15:41Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|1798 yn yr Aifft}} [[Categori:1790au yn yr Aifft]] [[Categori:1798 yn Affrica|Aifft]] [[Categori:1798 yn ôl gwlad|Aifft]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn yr Aifft]]" 14892187 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|1798 yn yr Aifft}} [[Categori:1790au yn yr Aifft]] [[Categori:1798 yn Affrica|Aifft]] [[Categori:1798 yn ôl gwlad|Aifft]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn yr Aifft]] 4wlfnbg6nkd4rs8i6e71arpjrfvg6ki Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn yr Aifft 14 577770 14892189 2026-05-10T11:28:32Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Blynyddoedd yn yr Aifft| 18]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn ôl gwlad|Aifft]] [[Categori:18fed ganrif yn yr Aifft]]" 14892189 wikitext text/x-wiki [[Categori:Blynyddoedd yn yr Aifft| 18]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn ôl gwlad|Aifft]] [[Categori:18fed ganrif yn yr Aifft]] 8kqjg8e1ym3c0r2s7o8ifa6zkm92fff Categori:18fed ganrif yn yr Aifft 14 577771 14892190 2026-05-10T11:29:38Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|18fed ganrif yn yr Aifft}} [[Categori:18fed ganrif yn Affrica yn ôl gwlad|Aifft]] [[Categori:18fed ganrif yn ôl gwlad|Aifft]] [[Categori:Hanes yr Aifft yn ôl canrif]]" 14892190 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|18fed ganrif yn yr Aifft}} [[Categori:18fed ganrif yn Affrica yn ôl gwlad|Aifft]] [[Categori:18fed ganrif yn ôl gwlad|Aifft]] [[Categori:Hanes yr Aifft yn ôl canrif]] tus368y0pa7fu74jeheojovbhk3uhff Categori:18fed ganrif yn Affrica yn ôl gwlad 14 577772 14892191 2026-05-10T11:30:30Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:18fed ganrif yn Affrica| Gwlad]] [[Categori:18fed ganrif yn ôl cyfandir a gwlad|Affrica]] [[Categori:Hanes Affrica yn ôl canrif a gwlad]]" 14892191 wikitext text/x-wiki [[Categori:18fed ganrif yn Affrica| Gwlad]] [[Categori:18fed ganrif yn ôl cyfandir a gwlad|Affrica]] [[Categori:Hanes Affrica yn ôl canrif a gwlad]] l3vbuiew701kmqr9gkw1nq2vgdss2mb Categori:1798 yn Affrica 14 577773 14892192 2026-05-10T11:31:40Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|1798 yn Affrica}} [[Categori:1790au yn Affrica]] [[Categori:1798 yn ôl cyfandir|Affrica]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn Affrica]]" 14892192 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|1798 yn Affrica}} [[Categori:1790au yn Affrica]] [[Categori:1798 yn ôl cyfandir|Affrica]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn Affrica]] 6i7nihyr38gtlcz1s1jm0f0244d1vmf Categori:1790au yn Affrica 14 577774 14892193 2026-05-10T11:32:46Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|1790au yn Affrica}} [[Categori:1790au yn ôl cyfandir|Affrica]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Affrica]]" 14892193 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|1790au yn Affrica}} [[Categori:1790au yn ôl cyfandir|Affrica]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Affrica]] 3gy7lnh1khcwwslgxx1sf1dx11uemlo Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Affrica 14 577775 14892194 2026-05-10T11:34:02Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Degawdau yn Affrica|18]] [[Categori:18fed ganrif yn Affrica|*Degawdau]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn ôl cyfandir|Affrica]]" 14892194 wikitext text/x-wiki [[Categori:Degawdau yn Affrica|18]] [[Categori:18fed ganrif yn Affrica|*Degawdau]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn ôl cyfandir|Affrica]] rdafkfv93cfgm356r2b6vl6pn9p8lux Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn Affrica 14 577776 14892195 2026-05-10T11:35:05Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Blynyddoedd yn Affrica| 18]] [[Categori:18fed ganrif yn Affrica|*Blynyddoedd]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn ôl cyfandir|Affrica]]" 14892195 wikitext text/x-wiki [[Categori:Blynyddoedd yn Affrica| 18]] [[Categori:18fed ganrif yn Affrica|*Blynyddoedd]] [[Categori:Blynyddoedd y 18fed ganrif yn ôl cyfandir|Affrica]] swabqsownv67dnurvi6v8bmh9wdma3j Categori:1790au yn yr Aifft 14 577777 14892196 2026-05-10T11:36:42Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "{{prif-cat|1790au yn yr Aifft}} [[Categori:1790au yn Affrica yn ôl gwlad|Aifft]] [[Categori:1790au yn ôl gwlad|Aifft]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn yr Aifft]]" 14892196 wikitext text/x-wiki {{prif-cat|1790au yn yr Aifft}} [[Categori:1790au yn Affrica yn ôl gwlad|Aifft]] [[Categori:1790au yn ôl gwlad|Aifft]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn yr Aifft]] didyatkwhnu5p6mhupgku8s3xre3s97 Categori:1790au yn Affrica yn ôl gwlad 14 577778 14892197 2026-05-10T11:37:59Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:1790au yn Affrica| Gwlad]] [[Categori:1790au yn ôl cyfandir a gwlad|Affrica]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Affrica yn ôl gwlad]]" 14892197 wikitext text/x-wiki [[Categori:1790au yn Affrica| Gwlad]] [[Categori:1790au yn ôl cyfandir a gwlad|Affrica]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Affrica yn ôl gwlad]] i243oz6rs6547d7o4i9k3zskmrrgq4l Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Affrica yn ôl gwlad 14 577779 14892199 2026-05-10T11:38:30Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:18fed ganrif yn Affrica yn ôl gwlad|*Degawdau]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Affrica| Gwlad]]" 14892199 wikitext text/x-wiki [[Categori:18fed ganrif yn Affrica yn ôl gwlad|*Degawdau]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Affrica| Gwlad]] fpq1y4sgu97ehp6bht3w4d6tmc5cxaj Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn yr Aifft 14 577780 14892200 2026-05-10T11:39:19Z Craigysgafn 40536 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Categori:Degawdau yn yr Aifft|20]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Affrica yn ôl gwlad|Aifft]] [[Categori:18fed ganrif yn yr Aifft]]" 14892200 wikitext text/x-wiki [[Categori:Degawdau yn yr Aifft|20]] [[Categori:Degawdau'r 18fed ganrif yn Affrica yn ôl gwlad|Aifft]] [[Categori:18fed ganrif yn yr Aifft]] r2u3lucftj6hki1ourb0dlgniongjob