Dagbani Wikipedia dagwiki https://dag.wikipedia.org/wiki/Sol%C9%94%C9%A3u MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Miidiya Diŋ'gahim Yɛltɔɣa Ŋun su Ŋun su yɛltɔɣa Wikipedia Wikipedia yɛltɔɣa Lahabali kɔligu Lahabali kɔligu yɛltɔɣa MiidiyaWiki MiidiyaWiki yɛltɔɣa Tɛmplet Tɛmplet yɛltɔɣa Sɔŋsim Sɔŋsim yɛltɔɣa Pubu Pubu yɛltɔɣa Salima Salima yɛltɔɣa MOS MOS yɛltɔɣa TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Waltajottor 0 33783 148337 148068 2026-11-05T16:26:57Z Varifydiamond 9548 148337 wikitext text/x-wiki [[Lahabali kɔligu:Okwalta.jpg|thumb]] Diamond Chinecherem Nnochiri (bɛ dɔɣi o la Silimin gɔli June bahi tɛhi pia ni anahi dali, yuuni 2006) waltajottor Nigeria Nollywood kpɛrikpɛrita, sini daarɛkita, ni produsa."<ref>{{Cite web|last=Nollywood.com|title=Diamond Nnochiri|url=https://nollywood.com/people/diamond-nnochiri|access-date=2026-10-25|website=Nollywood|language=en}}</ref> eihr2k8rwz3yeofcpiyul2nmlrkoadw Tongo Hills 0 33788 148339 148265 2026-11-05T19:18:28Z Samaru Samaru 6396 Hyperlink added 148339 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Tongo Hills''' nyɛla zoya ŋan be [[:en:Tongo,_Ghana|Tongo]] wulinluhili polo, Ghana. Zoya ŋɔ nyɛla ŋan be Ghanaian Northern Plains.<ref>{{Cite web|url=https://www.a1radioonline.com/12561/climbing-the-beautiful-tongo-hills-to-the-mysterious-tengzuk-shrine/index.html|title=Climbing the beautiful Tongo hills to the Mysterious Tengzuk Shrine|website=A1radioonline|date=November 1, 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://visitghana.com/attractions/tengzug-tongo-hills-and-shrines/|title=Tengzug Tongo Hills and Shrines}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ghanamuseums.org/tongo-tengzuk-cultural-landscape.php|title=Ghana Museums & Monuments Board|website=www.ghanamuseums.org|access-date=2020-01-05}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tongo Hills ŋɔ nyɛla ninyambu zaŋyi di gbunni, shiɣa, ni Tengzug buɣa.<ref>{{Cite news |date=2021-11-06 |title=Tongo Hills, Tengzug Shrine, Whistling Rocks - They put Upper East Region on World Tourism Map |url=https://www.graphic.com.gh/features/features/tongo-hills-tengzug-shrine-whistling-rocks-they-put-upper-east-region-on-world-tourism-map.html |location=Accra, Ghana|access-date=2026-05-09 |newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref> == Hiking At Tongo Hills == Bipol' shɛba nyɛla ban bari cheche kompatiisa tongo zoya ŋɔ ni yuuni kam. Atogfai Hiking nyɛla ban bari cheche kompatiisa tongo zoya ŋɔ ni yuun' pia tini ʒia ŋɔ.<ref>{{Cite web |last=Smith |first=Mark Kwasi Ahumah |date=2022-10-15 |title=6th edition of ‘Let’s Go Hiking @ Tongo Hills’ slated for October 29, 2022 - A1 Radio Bolgatanga |url=https://www.a1radioonline.com/58293/6th-edition-of-lets-go-hiking-tongo-hills-slated-for-october-29-2022/index.html |access-date=2026-05-09 |language=en-US}}</ref> Bipola kperila voya ni, n-duri zo' kara milindi yiri voya ni ka wumdi nyaɣisim.<ref>{{Cite web |date=2021-01-14 |title=Home - A1 Radio Bolgatanga |url=https://www.a1radioonline.com/ |access-date=2026-05-09 |language=en-US}}</ref> == Anfooni == <gallery> File:Packed rocks at Tongo Hills.jpg|Naturally packed rocks at Tongo Hills File:Tongo Hills cave.jpg|Cave at Tongo Hills </gallery> ==Kundivihira== [[Pubu:Mountain ranges of Ghana]] t874ltyxfctqdiy5zfbcmjq9opn0nbq Paga Crocodile Pond 0 33790 148333 148288 2026-11-05T14:10:59Z Samaru Samaru 6396 /* Taarihi */ 148333 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Paga Crocodile Pond''' nyɛla luɣ' shɛli din bɛ [[:en:Paga|Paga]], [[:en:Upper_East_Region|upper East Region]], [[:en:Ghana|Ghana]]. Luɣ' shɛli nyabisi bali shɛli silimiinsi ni bɔli [[:en:West_African_crocodile|West African Crocodile]] ni be. Nyabisi maa biɛhigu ni ninsalinima zuɣu chɛmi ka di yuli du ka lala yaɣili ŋɔ lɛbi luɣ' shɛli niribi ni chɛni ti lihiri nyabisi maa ka ŋmeri pɔhim. Bi lahi booni lala yaɣili Chief Pond.<ref>[https://bɛla&#x20;visitghana.com/di&#x20;din&#x20;nyɛ&#x20;Upper&#x20;East&#x20;Region&#x20;tiŋzuɣu.&#x20;Ka&#x20;di&#x20;waɣilim&#x20;nyɛ&#x20;ectories/paga-crocod.l-pond-slave-camp/ https://bɛla visitghana.com/di din nyɛ Upper East Region tiŋzuɣu. Ka di waɣilim nyɛ ectories/paga-crocod.l-pond-slave-camp/]</ref> == Di buɣisibu == Lala kulboŋ maa nyɛla din be [[:en:Paga|Paga]], [[:en:Upper_East_Region|Upper East Region]], Ghana, ka yi kpaŋ ka chɛ [[:en:Bolgatanga|Bolgatanga]] din nyɛ Upper East Region tiŋzuɣu. Ka di waɣilim ni Bolgatanga nyɛ 44 kilometres (27mi). Di nyɛla luɣ' nyabisi bali shɛli silimiinsi ni boli [[:en:West_African_crocodile|West Africa Crocodiles]] ni galisi shɛli, hali ka bi shabi paagi yuun 90. Lala nyabisi ŋɔ bi tumdi daadama barinanima, hali bihi duɣiri kɔm maa ka nyabisi ŋɔ be dini ka bi tumdiba chuuta shɛli. Paga nyɛla bi ni mi shɛli ka di nyɛ daabiligim shee yuun kurumbuna saha, ka nyɛ din miri [[:en:Burkina_Faso|Burkina Faso]] mini Ghana tarisi. Saha shɛli bi ni daa na dari daba maa yuuni 1800s, silimiinsi daa zaŋla Paga ka di lee bi dundoli zaŋ ti silimiinsi ni bɔli luɣ' shɛli [[:en:Gulf_of_Guinea|Gulf of Guinea]] din be tudu ŋɔ wulinluhili polo. Paga nyabisi ŋɔ nyɛla ban bɛ simli ni nisalinima amaa saha shɛli biɛni ka bi daa gabi ninsalinima n-ti binkɔbiri, di zaa yɔli di daa bi tum barina pam di taarihi puuni. Lala kulboŋ shɛli nyabisi ŋɔ ni galisi pam ka di be Paga tiŋ puu ŋɔ, nuu ni yi , nyabisi ŋɔ shabi lahi be kulboŋ shɛŋa ni Paga tiŋgbanni. == Bi gɔrim == Moɣa din be Paga tiŋgbanni, nyabisi yi kuli bi galisi dini ka ni pia, ka bi pirigili nyɛla ban yiri moɣa shɛŋa ni kpɛri shɛŋa ni tiŋsi din kuli baɣi baɣi taba. Bi yi taɣi tiŋsi bee moɣa ŋɔ tooi zuo ka di niŋdi la yuŋ, ka nyabisi ŋɔ baɣisi mɔri ni chaŋ kɔ shɛŋa din baɣi ba ni. Nyabisi maa tooi zuo mi ka bi yiri taɣiri moɣa maa mɔri ni ti zuo pam saha shɛli kamani silimiin goli July ni August, lala mɔri ŋɔ tooi bɔri la ʒimsi tiba ka bi sɔɣi yi din yɛn chɛ ka ninsalinima bi nyaba. Kamani nyabisi ban be mɔɣini, Paga nyabisi ŋɔ gba wɔɣirila bi bihi kuligi duli ka bi ma kpuɣi ba niŋ O nolini kuligi duli maa kpɛ Kom ni. Lala ka nyab-bihi ŋɔ ma yɛn guligu ti bihi ŋɔ hali ka bi ti pɔbigi zaa ka ni tooi gbahi binneema bi tɔli. == Barinanim zaŋ nyabisi maa biɛhigu == == Taarihi == [[Lahabali kɔligu:Tapping of crocodile at Paga crocodile pond.jpg|thumb]] Paga nim yɛli nyabisi ŋɔ taarihi ka di wuhiri ni nyabiga n-daa ʒi doo ŋun miri kpibu na ka O ti nyu kɔm lala kulboŋ maa ni, ka di daa faai O nyɛvuli bahi ka O daa yɛli ni lɛbi din chihira ni so chɛ ka chuuta paai nyabisi ŋɔ. Lala yɛltɔɣili ŋɔ nyɛla bin' yɛli ni daa niŋla yuun 600 polo. Ka lala nyabisi ŋɔ nyɛla Paga nim ni bi dira bee nkuruba. Lahabali shɛli lan wuhiya ni jangbini n-daa taɣi nyabi so kɔm nagbankpaŋa, ka nyabiga maa daa yɛli doo so ni O faamo bahi ka O mini O nyabi taba zaa kulahi tum ninsalinima chuuta. Di nyɛla dihitabili ni Paga ban kani shihi bɛla nyabisi maa ni. Di nyɛla taali ti tali ni so ku bee n-ŋubi nyabisi maa nimdi. == Anfoonima == [[Lahabali kɔligu:Tapping of crocodile at Paga crocodile pond.jpg|border|left|thumb|275x275px|[[Lahabali kɔligu:Friendly Paga Crocodile.jpg|thumb]]]] [[Lahabali kɔligu:Crocodile pond.jpg|thumb|[[Lahabali kɔligu:Paga Crocodile 6.jpg|thumb|274x274px]]]] [[Lahabali_kɔligu:Friendly_Paga_Crocodile_I.jpg|border|left|frameless|280x280px]] <references /> 050xh9es9cx0226x3gpvkx3w0uvc1vg 148334 148333 2026-11-05T14:12:00Z Samaru Samaru 6396 /* Anfoonima */ 148334 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Paga Crocodile Pond''' nyɛla luɣ' shɛli din bɛ [[:en:Paga|Paga]], [[:en:Upper_East_Region|upper East Region]], [[:en:Ghana|Ghana]]. Luɣ' shɛli nyabisi bali shɛli silimiinsi ni bɔli [[:en:West_African_crocodile|West African Crocodile]] ni be. Nyabisi maa biɛhigu ni ninsalinima zuɣu chɛmi ka di yuli du ka lala yaɣili ŋɔ lɛbi luɣ' shɛli niribi ni chɛni ti lihiri nyabisi maa ka ŋmeri pɔhim. Bi lahi booni lala yaɣili Chief Pond.<ref>[https://bɛla&#x20;visitghana.com/di&#x20;din&#x20;nyɛ&#x20;Upper&#x20;East&#x20;Region&#x20;tiŋzuɣu.&#x20;Ka&#x20;di&#x20;waɣilim&#x20;nyɛ&#x20;ectories/paga-crocod.l-pond-slave-camp/ https://bɛla visitghana.com/di din nyɛ Upper East Region tiŋzuɣu. Ka di waɣilim nyɛ ectories/paga-crocod.l-pond-slave-camp/]</ref> == Di buɣisibu == Lala kulboŋ maa nyɛla din be [[:en:Paga|Paga]], [[:en:Upper_East_Region|Upper East Region]], Ghana, ka yi kpaŋ ka chɛ [[:en:Bolgatanga|Bolgatanga]] din nyɛ Upper East Region tiŋzuɣu. Ka di waɣilim ni Bolgatanga nyɛ 44 kilometres (27mi). Di nyɛla luɣ' nyabisi bali shɛli silimiinsi ni boli [[:en:West_African_crocodile|West Africa Crocodiles]] ni galisi shɛli, hali ka bi shabi paagi yuun 90. Lala nyabisi ŋɔ bi tumdi daadama barinanima, hali bihi duɣiri kɔm maa ka nyabisi ŋɔ be dini ka bi tumdiba chuuta shɛli. Paga nyɛla bi ni mi shɛli ka di nyɛ daabiligim shee yuun kurumbuna saha, ka nyɛ din miri [[:en:Burkina_Faso|Burkina Faso]] mini Ghana tarisi. Saha shɛli bi ni daa na dari daba maa yuuni 1800s, silimiinsi daa zaŋla Paga ka di lee bi dundoli zaŋ ti silimiinsi ni bɔli luɣ' shɛli [[:en:Gulf_of_Guinea|Gulf of Guinea]] din be tudu ŋɔ wulinluhili polo. Paga nyabisi ŋɔ nyɛla ban bɛ simli ni nisalinima amaa saha shɛli biɛni ka bi daa gabi ninsalinima n-ti binkɔbiri, di zaa yɔli di daa bi tum barina pam di taarihi puuni. Lala kulboŋ shɛli nyabisi ŋɔ ni galisi pam ka di be Paga tiŋ puu ŋɔ, nuu ni yi , nyabisi ŋɔ shabi lahi be kulboŋ shɛŋa ni Paga tiŋgbanni. == Bi gɔrim == Moɣa din be Paga tiŋgbanni, nyabisi yi kuli bi galisi dini ka ni pia, ka bi pirigili nyɛla ban yiri moɣa shɛŋa ni kpɛri shɛŋa ni tiŋsi din kuli baɣi baɣi taba. Bi yi taɣi tiŋsi bee moɣa ŋɔ tooi zuo ka di niŋdi la yuŋ, ka nyabisi ŋɔ baɣisi mɔri ni chaŋ kɔ shɛŋa din baɣi ba ni. Nyabisi maa tooi zuo mi ka bi yiri taɣiri moɣa maa mɔri ni ti zuo pam saha shɛli kamani silimiin goli July ni August, lala mɔri ŋɔ tooi bɔri la ʒimsi tiba ka bi sɔɣi yi din yɛn chɛ ka ninsalinima bi nyaba. Kamani nyabisi ban be mɔɣini, Paga nyabisi ŋɔ gba wɔɣirila bi bihi kuligi duli ka bi ma kpuɣi ba niŋ O nolini kuligi duli maa kpɛ Kom ni. Lala ka nyab-bihi ŋɔ ma yɛn guligu ti bihi ŋɔ hali ka bi ti pɔbigi zaa ka ni tooi gbahi binneema bi tɔli. == Barinanim zaŋ nyabisi maa biɛhigu == == Taarihi == [[Lahabali kɔligu:Tapping of crocodile at Paga crocodile pond.jpg|thumb]] Paga nim yɛli nyabisi ŋɔ taarihi ka di wuhiri ni nyabiga n-daa ʒi doo ŋun miri kpibu na ka O ti nyu kɔm lala kulboŋ maa ni, ka di daa faai O nyɛvuli bahi ka O daa yɛli ni lɛbi din chihira ni so chɛ ka chuuta paai nyabisi ŋɔ. Lala yɛltɔɣili ŋɔ nyɛla bin' yɛli ni daa niŋla yuun 600 polo. Ka lala nyabisi ŋɔ nyɛla Paga nim ni bi dira bee nkuruba. Lahabali shɛli lan wuhiya ni jangbini n-daa taɣi nyabi so kɔm nagbankpaŋa, ka nyabiga maa daa yɛli doo so ni O faamo bahi ka O mini O nyabi taba zaa kulahi tum ninsalinima chuuta. Di nyɛla dihitabili ni Paga ban kani shihi bɛla nyabisi maa ni. Di nyɛla taali ti tali ni so ku bee n-ŋubi nyabisi maa nimdi. == Anfoonima == [[Lahabali kɔligu:Tapping of crocodile at Paga crocodile pond.jpg|border|left|thumb|275x275px|[[Lahabali kɔligu:Friendly Paga Crocodile.jpg|thumb]]]] [[Lahabali kɔligu:Crocodile pond.jpg|thumb|[[Lahabali kɔligu:Paga Crocodile 6.jpg|thumb|274x274px]]]] [[Lahabali_kɔligu:Friendly_Paga_Crocodile_I.jpg|border|left|frameless|280x280px]] p6siohjkxoca3x7py7jn0frueftr7p4 148335 148334 2026-11-05T14:12:35Z Samaru Samaru 6396 148335 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Paga Crocodile Pond''' nyɛla luɣ' shɛli din bɛ [[:en:Paga|Paga]], [[:en:Upper_East_Region|upper East Region]], [[:en:Ghana|Ghana]]. Luɣ' shɛli nyabisi bali shɛli silimiinsi ni bɔli [[:en:West_African_crocodile|West African Crocodile]] ni be. Nyabisi maa biɛhigu ni ninsalinima zuɣu chɛmi ka di yuli du ka lala yaɣili ŋɔ lɛbi luɣ' shɛli niribi ni chɛni ti lihiri nyabisi maa ka ŋmeri pɔhim. Bi lahi booni lala yaɣili Chief Pond.<ref>[https://bɛla&#x20;visitghana.com/di&#x20;din&#x20;nyɛ&#x20;Upper&#x20;East&#x20;Region&#x20;tiŋzuɣu.&#x20;Ka&#x20;di&#x20;waɣilim&#x20;nyɛ&#x20;ectories/paga-crocod.l-pond-slave-camp/ https://bɛla visitghana.com/di din nyɛ Upper East Region tiŋzuɣu. Ka di waɣilim nyɛ ectories/paga-crocod.l-pond-slave-camp/]</ref> == Di buɣisibu == Lala kulboŋ maa nyɛla din be [[:en:Paga|Paga]], [[:en:Upper_East_Region|Upper East Region]], Ghana, ka yi kpaŋ ka chɛ [[:en:Bolgatanga|Bolgatanga]] din nyɛ Upper East Region tiŋzuɣu. Ka di waɣilim ni Bolgatanga nyɛ 44 kilometres (27mi). Di nyɛla luɣ' nyabisi bali shɛli silimiinsi ni boli [[:en:West_African_crocodile|West Africa Crocodiles]] ni galisi shɛli, hali ka bi shabi paagi yuun 90. Lala nyabisi ŋɔ bi tumdi daadama barinanima, hali bihi duɣiri kɔm maa ka nyabisi ŋɔ be dini ka bi tumdiba chuuta shɛli. Paga nyɛla bi ni mi shɛli ka di nyɛ daabiligim shee yuun kurumbuna saha, ka nyɛ din miri [[:en:Burkina_Faso|Burkina Faso]] mini Ghana tarisi. Saha shɛli bi ni daa na dari daba maa yuuni 1800s, silimiinsi daa zaŋla Paga ka di lee bi dundoli zaŋ ti silimiinsi ni bɔli luɣ' shɛli [[:en:Gulf_of_Guinea|Gulf of Guinea]] din be tudu ŋɔ wulinluhili polo. Paga nyabisi ŋɔ nyɛla ban bɛ simli ni nisalinima amaa saha shɛli biɛni ka bi daa gabi ninsalinima n-ti binkɔbiri, di zaa yɔli di daa bi tum barina pam di taarihi puuni. Lala kulboŋ shɛli nyabisi ŋɔ ni galisi pam ka di be Paga tiŋ puu ŋɔ, nuu ni yi , nyabisi ŋɔ shabi lahi be kulboŋ shɛŋa ni Paga tiŋgbanni. == Bi gɔrim == Moɣa din be Paga tiŋgbanni, nyabisi yi kuli bi galisi dini ka ni pia, ka bi pirigili nyɛla ban yiri moɣa shɛŋa ni kpɛri shɛŋa ni tiŋsi din kuli baɣi baɣi taba. Bi yi taɣi tiŋsi bee moɣa ŋɔ tooi zuo ka di niŋdi la yuŋ, ka nyabisi ŋɔ baɣisi mɔri ni chaŋ kɔ shɛŋa din baɣi ba ni. Nyabisi maa tooi zuo mi ka bi yiri taɣiri moɣa maa mɔri ni ti zuo pam saha shɛli kamani silimiin goli July ni August, lala mɔri ŋɔ tooi bɔri la ʒimsi tiba ka bi sɔɣi yi din yɛn chɛ ka ninsalinima bi nyaba. Kamani nyabisi ban be mɔɣini, Paga nyabisi ŋɔ gba wɔɣirila bi bihi kuligi duli ka bi ma kpuɣi ba niŋ O nolini kuligi duli maa kpɛ Kom ni. Lala ka nyab-bihi ŋɔ ma yɛn guligu ti bihi ŋɔ hali ka bi ti pɔbigi zaa ka ni tooi gbahi binneema bi tɔli. == Barinanim zaŋ nyabisi maa biɛhigu == == Taarihi == [[Lahabali kɔligu:Tapping of crocodile at Paga crocodile pond.jpg|thumb]] Paga nim yɛli nyabisi ŋɔ taarihi ka di wuhiri ni nyabiga n-daa ʒi doo ŋun miri kpibu na ka O ti nyu kɔm lala kulboŋ maa ni, ka di daa faai O nyɛvuli bahi ka O daa yɛli ni lɛbi din chihira ni so chɛ ka chuuta paai nyabisi ŋɔ. Lala yɛltɔɣili ŋɔ nyɛla bin' yɛli ni daa niŋla yuun 600 polo. Ka lala nyabisi ŋɔ nyɛla Paga nim ni bi dira bee nkuruba. Lahabali shɛli lan wuhiya ni jangbini n-daa taɣi nyabi so kɔm nagbankpaŋa, ka nyabiga maa daa yɛli doo so ni O faamo bahi ka O mini O nyabi taba zaa kulahi tum ninsalinima chuuta. Di nyɛla dihitabili ni Paga ban kani shihi bɛla nyabisi maa ni. Di nyɛla taali ti tali ni so ku bee n-ŋubi nyabisi maa nimdi. == Anfoonima == [[Lahabali kɔligu:Tapping of crocodile at Paga crocodile pond.jpg|border|left|thumb|275x275px|[[Lahabali kɔligu:Friendly Paga Crocodile.jpg|thumb]]]] [[Lahabali kɔligu:Crocodile pond.jpg|thumb|[[Lahabali kɔligu:Paga Crocodile 6.jpg|thumb|274x274px]]]] [[Lahabali_kɔligu:Friendly_Paga_Crocodile_I.jpg|border|left|frameless|280x280px]] <references /> je00ftjl96z4dozz9eazfl9omemczt6 Bia National Park 0 33795 148340 148275 2026-11-05T19:22:08Z Samaru Samaru 6396 Databox added 148340 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Bia National Park''' nyɛla paaki shɛli din be the Bia West yaɣili ŋɔ Western North Region m bala Ghana tingbanni. Di lahi nyɛla din mali Ghana nima tingban viɛla puuni shɛli ka binkɔbiri kam be dinni. Ti'waɣila din daa kpalim West Africa nyɛla bɛ ni nya shɛŋa national park paaki maani. Di nyɛla din nyɛ dibaayi yɛltɔɣa puuni n nyɛ Bia National Park ni Bia Resource Reserve. == Taarihi == Bia daa nyɛla din kpa yuuni 1935 ka bɛ zaŋ Bia mɔɣili maa yuli n ti li din naai lala fɔŋ maa. Di daa lebila tingbani maa zaa paaki yuuni 1974. Pukparilim ti yaɣi daa kula paaki maa tingbani maŋmaŋa biɛhigu. Dinzuɣu, 1975 yuuni maa ha, ninsalinima tuun' shɛŋa daa bɛ tooi n niŋdi nimaani kamani pukparilim ni binyɛra pam. Yuuni 1985 paaki maa yuli n daa booni biosphere reserve ni UNESCO world heritage site. hi76rcfdq22husywvoqa2vh9m3u32l7 Nzulezo 0 33796 148332 148292 2026-11-05T13:07:56Z Aliya 2018 7499 M malimaŋ niŋ 148332 wikitext text/x-wiki From Wikipedia, the free encyclopedia [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nzulezo1.jpg|thumb|Nzulezo village]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nzulezo_20.jpg|thumb|Nzulezo village]] '''Nzulezo''' nyɛla tiŋkpaŋa din beTakoradi Western Region ,Jomoro distric Ghana tingbani.Tiŋ din waɣilim nyɛ kamani kilomita pihiwoi laa sabu din miri Beyin . Niriba ban laasabu paagi niriba kobsinu n- be din ni.Ghana.<ref name="unesco" /> A ni tooi lahi sabbu Nzuleso kamani n- ŋɔ"Nzulezu".<ref name=":1" /> Nzulezu nŋɛ la tiŋ shɛli din be kom puuni ka bi zaŋ da waɣila n sa kom maa ni ka nŋɛ bi diri n tam dari maa zuɣu.. In 2000, it was nominated as a UNESCO World Heritage Site, and is a major tourist attraction area.<ref name="unesco" /> The site is increasingly a source of tourism, with tourist coming to experience the village as well as a local alcohol produced in the village.<ref name=":1" /> == Etymology == ot4uuoecp5d5isao5fo0qs5krem247e Black Star Square 0 33797 148336 148331 2026-11-05T14:19:02Z Samaru Samaru 6396 Databox added 148336 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Black Star Square''', a ni tooi lahi boli li '''Independent Square,''' di nyɛla pol'karili din be Ghana tiŋzuɣu [[:en:Accra|(Accra)]] tingbani ni, ka di mini Ankara[[:en:Accra|(Accra)]] diɛma ni yiɣijam biɛhigu shee (Sports stadium) baɣ'taba/mir'taba. Lala yaɣili maa shee ka "[[:en:Kwame_Nkrumah_Mausoleum|Kwame Nkrumah Memorial Park"]] gba be'''.''' Di nyɛla luɣ'shɛli Ghananima ni laɣimdi puhiri "Ghana Maŋsulinsi" (Independent ) Chuɣu yuuni kam, ka lahi nyɛ luɣ'shɛli laɣingu kam din kpini tingbani ŋɔ(Ghana) ni laɣinda. Ghana linjima nima gba laɣingu kam niŋdi la din ni. Yuuni 1961 maa ka bɛ daa naagi di ŋmɛbu(mɛbu) yɛlli kam, saha shɛli [[:en:Queen_Elizabeth_II|Queen Elizabeth]] [[:en:Queen_Elizabeth_II|II]] ni daa yɛn kana ti kaai (visit) Ghana.<ref>{{Cite web|last=Dunnell|first=Tony|title=Black Star Square in Accra|url=http://www.atlasobscura.com/places/black-star-square|access-date=2026-11-04|website=Atlas Obscura|language=en}}</ref> <references /> == Taarihi == Yuuni 1957, [[:en:Kwame_Nkrumah|Kwame Nkurumah]] daa leei tuuli 'Prime Minister' zaŋ-ti ti tingbani ŋɔ(Ghana) amaa 'Goal Coast' ka bɛ daa na bolindi li.din daa niŋ ka ti tingbani maa daa deegi maŋ sulinsi (Independence). Kwame Nkurumah n-daa nyɛ ŋun zali tampuɣili (foundation) ni bɛ pili di mebu (Independence Square) o ni daa leei 'Prime Minister' naai. O daa puhi mi ni bɛ meli ka ti zaŋ li zaŋ puhi ti tingbani ŋɔ Maŋ Sulinsi[[:en:Independence|(Independence)]] deebu Chuɣu. Ti tingbani ŋɔ yuli lana(renowned) ni daa nyɛ ŋun buɣisi di (Independence Square) mebu. Lala nira maa n-daa nyɛ Theo Lawson. Di mebu daa lumi zahim Napaɣa [[:en:Queen_Elizabeth_II|Queen Elizabeth II]] Ghana kaabu. 1961 maa ka di mebu mini di yɛlli kam daa naai, ka bɛ daa piigi yuli bol'li ni "Black Star Square." Kwame Nkurumah n-daa nyɛ ŋun gari tooni ka Ghana deei Maŋsulinsi '[[:en:Kingdom_of_Great_Britain|Britain']] nima nuuni.<ref>{{Cite news|title=Visit Ghana - Independence Square|language=en-US|work=Visit Ghana|url=https://visitghana.com/attractions/independence-square-1/|access-date=2026-11-04}}</ref> <references /> == Major Events (Laɣingu kara din niŋ dinni) == Ghana Zuɣulana Atta Mills, ni Jerry John Rawlings, n-ti pahi Ghana Zuɣulana Paa Aliu Mahama kuyiya(funeral) laɣingu daa laɣimla nimaani, nyarila "Black Star Square. Yuuni 1998, niriba daa gari niriba tuhi kɔbsinu(500,000) n-laɣim dinni ni bɛ tuhi America Zuɣulana (Bill Clinton) mini o paɣa (Hillary Clinton) soli. Ŋuni n-daa nyɛ America Zuɣulana tuuli so ŋun kana Ghana tingbanni.<ref>{{Citation|title=OCLC|date=2026-10-29|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OCLC&oldid=1382612911|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-11-05}}</ref> 7j2pcjh05z3qbes95608ltr5ec2m5nr 148338 148336 2026-11-05T16:38:22Z Afa Awalu 9533 Anfooni 148338 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[Lahabali kɔligu:Black Star Square 01.jpg|thumb]] '''Black Star Square''', a ni tooi lahi boli li '''Independent Square,''' di nyɛla pol'karili din be Ghana tiŋzuɣu [[:en:Accra|(Accra)]] tingbani ni, ka di mini Ankara[[:en:Accra|(Accra)]] diɛma ni yiɣijam biɛhigu shee (Sports stadium) baɣ'taba/mir'taba. Lala yaɣili maa shee ka "[[:en:Kwame_Nkrumah_Mausoleum|Kwame Nkrumah Memorial Park"]] gba be'''.''' Di nyɛla luɣ'shɛli Ghananima ni laɣimdi puhiri "Ghana Maŋsulinsi" (Independent ) Chuɣu yuuni kam, ka lahi nyɛ luɣ'shɛli laɣingu kam din kpini tingbani ŋɔ(Ghana) ni laɣinda. Ghana linjima nima gba laɣingu kam niŋdi la din ni. Yuuni 1961 maa ka bɛ daa naagi di ŋmɛbu(mɛbu) yɛlli kam, saha shɛli [[:en:Queen_Elizabeth_II|Queen Elizabeth]] [[:en:Queen_Elizabeth_II|II]] ni daa yɛn kana ti kaai (visit) Ghana.<ref>{{Cite web|last=Dunnell|first=Tony|title=Black Star Square in Accra|url=http://www.atlasobscura.com/places/black-star-square|access-date=2026-11-04|website=Atlas Obscura|language=en}}</ref> <references /> == Taarihi == Yuuni 1957, [[:en:Kwame_Nkrumah|Kwame Nkurumah]] daa leei tuuli 'Prime Minister' zaŋ-ti ti tingbani ŋɔ(Ghana) amaa 'Goal Coast' ka bɛ daa na bolindi li.din daa niŋ ka ti tingbani maa daa deegi maŋ sulinsi (Independence). Kwame Nkurumah n-daa nyɛ ŋun zali tampuɣili (foundation) ni bɛ pili di mebu (Independence Square) o ni daa leei 'Prime Minister' naai. O daa puhi mi ni bɛ meli ka ti zaŋ li zaŋ puhi ti tingbani ŋɔ Maŋ Sulinsi[[:en:Independence|(Independence)]] deebu Chuɣu. Ti tingbani ŋɔ yuli lana(renowned) ni daa nyɛ ŋun buɣisi di (Independence Square) mebu. Lala nira maa n-daa nyɛ Theo Lawson. Di mebu daa lumi zahim Napaɣa [[:en:Queen_Elizabeth_II|Queen Elizabeth II]] Ghana kaabu. 1961 maa ka di mebu mini di yɛlli kam daa naai, ka bɛ daa piigi yuli bol'li ni "Black Star Square." Kwame Nkurumah n-daa nyɛ ŋun gari tooni ka Ghana deei Maŋsulinsi '[[:en:Kingdom_of_Great_Britain|Britain']] nima nuuni.<ref>{{Cite news|title=Visit Ghana - Independence Square|language=en-US|work=Visit Ghana|url=https://visitghana.com/attractions/independence-square-1/|access-date=2026-11-04}}</ref> <references /> == Major Events (Laɣingu kara din niŋ dinni) == Ghana Zuɣulana Atta Mills, ni Jerry John Rawlings, n-ti pahi Ghana Zuɣulana Paa Aliu Mahama kuyiya(funeral) laɣingu daa laɣimla nimaani, nyarila "Black Star Square. Yuuni 1998, niriba daa gari niriba tuhi kɔbsinu(500,000) n-laɣim dinni ni bɛ tuhi America Zuɣulana (Bill Clinton) mini o paɣa (Hillary Clinton) soli. Ŋuni n-daa nyɛ America Zuɣulana tuuli so ŋun kana Ghana tingbanni.<ref>{{Citation|title=OCLC|date=2026-10-29|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OCLC&oldid=1382612911|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-11-05}}</ref> c9ko6qqwe7p1dj2upwgtucllloqoue4 Daboya 0 33798 148341 2026-11-06T04:27:02Z K.D.Nburidiba 4111 Created an article 148341 wikitext text/x-wiki Daboya nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be Savannah Region, north Ghana puuni. 4iywd2r83gq1dppkmtvtei91ci47u7y 148342 148341 2026-11-06T04:35:01Z K.D.Nburidiba 4111 Added a content 148342 wikitext text/x-wiki Daboya nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be Savannah Region, north Ghana puuni. It used to be called Burugu by the Dagomba people. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. rpoho5hhbqlafjpgzzb061zmq52wl29 148343 148342 2026-11-06T04:40:50Z K.D.Nburidiba 4111 Added a content 148343 wikitext text/x-wiki Daboya nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be Savannah Region, north Ghana puuni. It used to be called Burugu by the Dagomba people. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. Linjimanima kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi zabaɣasi,Tampulma, Dagomba, nii Hanga. f8hiu1d9whmzees8qynhux1xjmkcg2y 148344 148343 2026-11-06T04:45:09Z K.D.Nburidiba 4111 Added a heading 148344 wikitext text/x-wiki Daboya nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be Savannah Region, north Ghana puuni. It used to be called Burugu by the Dagomba people. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. Linjimanima kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi zabaɣasi,Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli yalim daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon 2wr4x2uu04tve3jboirqq8s1obg5za9 148345 148344 2026-11-06T04:51:41Z K.D.Nburidiba 4111 Added a content 148345 wikitext text/x-wiki Daboya nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be Savannah Region, north Ghana puuni. It used to be called Burugu by the Dagomba people. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. Linjimanima kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi zabaɣasi,Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli yalim daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. cjwq89e0hjsn6ox9w0c3xwpeh169xbh 148346 148345 2026-11-06T04:53:25Z K.D.Nburidiba 4111 Corrections 148346 wikitext text/x-wiki Daboya nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be Savannah Region, north Ghana puuni. Dagbamba daa boonili la Burugu. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. Linjimanima kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi zabaɣasi,Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli yalim daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. iej3z3s0zgnm2bulc9shevufcwkgqts 148347 148346 2026-11-06T05:21:20Z K.D.Nburidiba 4111 Added a content 148347 wikitext text/x-wiki Daboya nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be Savannah Region, north Ghana puuni. Dagbamba daa boonili la Burugu. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. Linjimanima kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi zabaɣasi,Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli yalim daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. Daboya ni daa va dabisili shɛli n zi ka di nyɛ bɛ yalim malibu dabsili la lahi kani, banlee ban daa tooi maani yalim maa pam pam maa kamani Electrochem, ban daa be Ada la. 14qfa2d0eevwx9fbn6s7cani7727rh4 148348 148347 2026-11-06T06:31:20Z K.D.Nburidiba 4111 Added a heading 148348 wikitext text/x-wiki Daboya nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be Savannah Region, north Ghana puuni. Dagbamba daa boonili la Burugu. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. Linjimanima kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi zabaɣasi,Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli yalim daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. Daboya ni daa va dabisili shɛli n zi ka di nyɛ bɛ yalim malibu dabsili la lahi kani, banlee ban daa tooi maani yalim maa pam pam maa kamani Electrochem, ban daa be Ada la. == Binŋmahi tumayili == Daboya mali la ninŋma maŋa ka di biɛhigu lahi nye din viɛli pam tumadduu. cw7dkzqpx9trb9anpcoulpo34xnhzku 148349 148348 2026-11-06T06:32:44Z K.D.Nburidiba 4111 Added a heading 148349 wikitext text/x-wiki Daboya nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be Savannah Region, north Ghana puuni. Dagbamba daa boonili la Burugu. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. Linjimanima kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi zabaɣasi,Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli yalim daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. Daboya ni daa va dabisili shɛli n zi ka di nyɛ bɛ yalim malibu dabsili la lahi kani, banlee ban daa tooi maani yalim maa pam pam maa kamani Electrochem, ban daa be Ada la. == Binŋmahi tumayili == Daboya mali la ninŋma maŋa ka di biɛhigu lahi nye din viɛli pam tumadduu. == Ninvuɣ' dimsa == * Abu Seidu (ka bɛ dɔɣi o yuuni 1987), ka o nyɛ bol' ŋmɛra. az8ji0jz912iaptxse68eihi3f0nx25 148350 148349 2026-11-06T06:39:58Z K.D.Nburidiba 4111 148350 wikitext text/x-wiki {{bio}} '''Che ka sabbu maa di shim'''Daboya nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be Savannah Region, north Ghana puuni. Dagbamba daa boonili la Burugu. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. Linjimanima kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi zabaɣasi,Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli yalim daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. Daboya ni daa va dabisili shɛli n zi ka di nyɛ bɛ yalim malibu dabsili la lahi kani, banlee ban daa tooi maani yalim maa pam pam maa kamani Electrochem, ban daa be Ada la. == Binŋmahi tumayili == Daboya mali la ninŋma maŋa ka di biɛhigu lahi nye din viɛli pam tumadduu. == Ninvuɣ' dimsa == * Abu Seidu (ka bɛ dɔɣi o yuuni 1987), ka o nyɛ bol' ŋmɛra. t64b0j3tie2p6027rzbrwhg1qej90rb 148351 148350 2026-11-06T06:41:24Z K.D.Nburidiba 4111 Added a photo 148351 wikitext text/x-wiki {{bio}} [[Lahabali kɔligu:Daboya No. 1 white volta.jpg|thumb|Daboya]] '''Che ka sabbu maa di shim'''Daboya nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be Savannah Region, north Ghana puuni. Dagbamba daa boonili la Burugu. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. Linjimanima kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi zabaɣasi,Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli yalim daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. Daboya ni daa va dabisili shɛli n zi ka di nyɛ bɛ yalim malibu dabsili la lahi kani, banlee ban daa tooi maani yalim maa pam pam maa kamani Electrochem, ban daa be Ada la. == Binŋmahi tumayili == Daboya mali la ninŋma maŋa ka di biɛhigu lahi nye din viɛli pam tumadduu. == Ninvuɣ' dimsa == * Abu Seidu (ka bɛ dɔɣi o yuuni 1987), ka o nyɛ bol' ŋmɛra. puy1xbehn6hi4bierglhhsyz61aq0z4 148352 148351 2026-11-06T06:42:22Z K.D.Nburidiba 4111 An addition 148352 wikitext text/x-wiki {{bio}} [[Lahabali kɔligu:Daboya No. 1 white volta.jpg|thumb|Daboya]] '''Daboya''' nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be Savannah Region, north Ghana puuni. Dagbamba daa boonili la Burugu. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. Linjimanima kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi zabaɣasi,Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli yalim daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. Daboya ni daa va dabisili shɛli n zi ka di nyɛ bɛ yalim malibu dabsili la lahi kani, banlee ban daa tooi maani yalim maa pam pam maa kamani Electrochem, ban daa be Ada la. == Binŋmahi tumayili == Daboya mali la ninŋma maŋa ka di biɛhigu lahi nye din viɛli pam tumadduu. == Ninvuɣ' dimsa == * Abu Seidu (ka bɛ dɔɣi o yuuni 1987), ka o nyɛ bol' ŋmɛra. fgy5lrmlyqfw10uta439atr0h49gyb8 148353 148352 2026-11-06T06:43:31Z K.D.Nburidiba 4111 Added a link 148353 wikitext text/x-wiki {{bio}} [[Lahabali kɔligu:Daboya No. 1 white volta.jpg|thumb|Daboya]] '''Daboya''' nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be [[Savannah Region]], north Ghana puuni. Dagbamba daa boonili la Burugu. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. Linjimanima kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi zabaɣasi,Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli yalim daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. Daboya ni daa va dabisili shɛli n zi ka di nyɛ bɛ yalim malibu dabsili la lahi kani, banlee ban daa tooi maani yalim maa pam pam maa kamani Electrochem, ban daa be Ada la. == Binŋmahi tumayili == Daboya mali la ninŋma maŋa ka di biɛhigu lahi nye din viɛli pam tumadduu. == Ninvuɣ' dimsa == * Abu Seidu (ka bɛ dɔɣi o yuuni 1987), ka o nyɛ bol' ŋmɛra. it9e5wrnzoam0z26xhdb98qye7qu13p 148354 148353 2026-11-06T06:43:56Z K.D.Nburidiba 4111 Added a link 148354 wikitext text/x-wiki {{bio}} [[Lahabali kɔligu:Daboya No. 1 white volta.jpg|thumb|Daboya]] '''Daboya''' nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be [[Savannah Region]], north [[Ghana]] puuni. Dagbamba daa boonili la Burugu. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. Linjimanima kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi zabaɣasi,Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli yalim daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. Daboya ni daa va dabisili shɛli n zi ka di nyɛ bɛ yalim malibu dabsili la lahi kani, banlee ban daa tooi maani yalim maa pam pam maa kamani Electrochem, ban daa be Ada la. == Binŋmahi tumayili == Daboya mali la ninŋma maŋa ka di biɛhigu lahi nye din viɛli pam tumadduu. == Ninvuɣ' dimsa == * Abu Seidu (ka bɛ dɔɣi o yuuni 1987), ka o nyɛ bol' ŋmɛra. 84jx02ef9npn4ro769i9vhm6a103tqv 148355 148354 2026-11-06T06:44:17Z K.D.Nburidiba 4111 Added a link 148355 wikitext text/x-wiki {{bio}} [[Lahabali kɔligu:Daboya No. 1 white volta.jpg|thumb|Daboya]] '''Daboya''' nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be [[Savannah Region]], north [[Ghana]] puuni. [[Dagbamba]] daa boonili la Burugu. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. Linjimanima kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi zabaɣasi,Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli yalim daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. Daboya ni daa va dabisili shɛli n zi ka di nyɛ bɛ yalim malibu dabsili la lahi kani, banlee ban daa tooi maani yalim maa pam pam maa kamani Electrochem, ban daa be Ada la. == Binŋmahi tumayili == Daboya mali la ninŋma maŋa ka di biɛhigu lahi nye din viɛli pam tumadduu. == Ninvuɣ' dimsa == * Abu Seidu (ka bɛ dɔɣi o yuuni 1987), ka o nyɛ bol' ŋmɛra. 9zvrei7zaayrx6zregn3x3t3e9qlwvu 148356 148355 2026-11-06T06:45:14Z K.D.Nburidiba 4111 Added a link 148356 wikitext text/x-wiki {{bio}} [[Lahabali kɔligu:Daboya No. 1 white volta.jpg|thumb|Daboya]] '''Daboya''' nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be [[Savannah Region]], north [[Ghana]] puuni. [[Dagbamba]] daa boonili la Burugu. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. Linjimanima kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi [[Zabaɣisili|zabaɣasi,]]Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli yalim daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. Daboya ni daa va dabisili shɛli n zi ka di nyɛ bɛ yalim malibu dabsili la lahi kani, banlee ban daa tooi maani yalim maa pam pam maa kamani Electrochem, ban daa be Ada la. == Binŋmahi tumayili == Daboya mali la ninŋma maŋa ka di biɛhigu lahi nye din viɛli pam tumadduu. == Ninvuɣ' dimsa == * Abu Seidu (ka bɛ dɔɣi o yuuni 1987), ka o nyɛ bol' ŋmɛra. 6miac5z1a3ldtblm1drfwge92fmm5tl 148357 148356 2026-11-06T06:45:37Z K.D.Nburidiba 4111 Added a link 148357 wikitext text/x-wiki {{bio}} [[Lahabali kɔligu:Daboya No. 1 white volta.jpg|thumb|Daboya]] '''Daboya''' nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be [[Savannah Region]], north [[Ghana]] puuni. [[Dagbamba]] daa boonili la Burugu. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. [[Linjima nima|Linjimanima]] kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi [[Zabaɣisili|zabaɣasi,]]Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli yalim daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. Daboya ni daa va dabisili shɛli n zi ka di nyɛ bɛ yalim malibu dabsili la lahi kani, banlee ban daa tooi maani yalim maa pam pam maa kamani Electrochem, ban daa be Ada la. == Binŋmahi tumayili == Daboya mali la ninŋma maŋa ka di biɛhigu lahi nye din viɛli pam tumadduu. == Ninvuɣ' dimsa == * Abu Seidu (ka bɛ dɔɣi o yuuni 1987), ka o nyɛ bol' ŋmɛra. 7hxzeiov5v0fuex9m8t1vzvzfujw0fs 148358 148357 2026-11-06T06:46:27Z K.D.Nburidiba 4111 Added a link 148358 wikitext text/x-wiki {{bio}} [[Lahabali kɔligu:Daboya No. 1 white volta.jpg|thumb|Daboya]] '''Daboya''' nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be [[Savannah Region]], north [[Ghana]] puuni. [[Dagbamba]] daa boonili la Burugu. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. [[Linjima nima|Linjimanima]] kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi [[Zabaɣisili|zabaɣasi,]]Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli [[yalim]] daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. Daboya ni daa va dabisili shɛli n zi ka di nyɛ bɛ yalim malibu dabsili la lahi kani, banlee ban daa tooi maani yalim maa pam pam maa kamani Electrochem, ban daa be Ada la. == Binŋmahi tumayili == Daboya mali la ninŋma maŋa ka di biɛhigu lahi nye din viɛli pam tumadduu. == Ninvuɣ' dimsa == * Abu Seidu (ka bɛ dɔɣi o yuuni 1987), ka o nyɛ bol' ŋmɛra. e23v7zb1a1fpi1jrvxo1tfe3qpxm323 148359 148358 2026-11-06T06:48:19Z K.D.Nburidiba 4111 Added a reference 148359 wikitext text/x-wiki {{bio}} [[Lahabali kɔligu:Daboya No. 1 white volta.jpg|thumb|Daboya]] '''Daboya''' nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be [[Savannah Region]], north [[Ghana]] puuni<ref>{{Cite web|title=Web Server's Default Page|url=http://northgonja.ghanadistricts.gov.gh/?arrow=dnf&_=89&r=6&rlv=towns|access-date=2026-11-06|website=northgonja.ghanadistricts.gov.gh}}</ref>. [[Dagbamba]] daa boonili la Burugu. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. [[Linjima nima|Linjimanima]] kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi [[Zabaɣisili|zabaɣasi,]]Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli [[yalim]] daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. Daboya ni daa va dabisili shɛli n zi ka di nyɛ bɛ yalim malibu dabsili la lahi kani, banlee ban daa tooi maani yalim maa pam pam maa kamani Electrochem, ban daa be Ada la. == Binŋmahi tumayili == Daboya mali la ninŋma maŋa ka di biɛhigu lahi nye din viɛli pam tumadduu. == Ninvuɣ' dimsa == * Abu Seidu (ka bɛ dɔɣi o yuuni 1987), ka o nyɛ bol' ŋmɛra. 76vhbj2t51uw5vx8r3sjfcbbp1i4f0d 148360 148359 2026-11-06T06:48:57Z K.D.Nburidiba 4111 Added a heading 148360 wikitext text/x-wiki {{bio}} [[Lahabali kɔligu:Daboya No. 1 white volta.jpg|thumb|Daboya]] '''Daboya''' nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be [[Savannah Region]], north [[Ghana]] puuni<ref>{{Cite web|title=Web Server's Default Page|url=http://northgonja.ghanadistricts.gov.gh/?arrow=dnf&_=89&r=6&rlv=towns|access-date=2026-11-06|website=northgonja.ghanadistricts.gov.gh}}</ref>. [[Dagbamba]] daa boonili la Burugu. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. [[Linjima nima|Linjimanima]] kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi [[Zabaɣisili|zabaɣasi,]]Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli [[yalim]] daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. Daboya ni daa va dabisili shɛli n zi ka di nyɛ bɛ yalim malibu dabsili la lahi kani, banlee ban daa tooi maani yalim maa pam pam maa kamani Electrochem, ban daa be Ada la. == Binŋmahi tumayili == Daboya mali la ninŋma maŋa ka di biɛhigu lahi nye din viɛli pam tumadduu. == Ninvuɣ' dimsa == * Abu Seidu (ka bɛ dɔɣi o yuuni 1987), ka o nyɛ bol' ŋmɛra. == Kundivihira == 9qfb7cicacl47pma9j061plbkc6cflm Fort Amsterdam, Ghana 0 33799 148361 2026-11-06T11:46:57Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 Updated Content 148361 wikitext text/x-wiki ==Anfooni nima== <gallery> File:Fort Amsterdam Front view.jpg|Fort Amsterdam front view File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn), hoofdingang.jpg|Main gate File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn).jpg|Fort Amsterdam File:Slave Dungeon in Fort Amsterdam.png|Slave Dungeon in Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 26.jpg|Side front view of Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 9.jpg|Fort Amsterdam, Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 25.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 6.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 27.jpg|Front view of Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 14.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 17.jpg|Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 15.jpg|Fort Amsterdam File:Sunset at the Fort Amsterdam.jpg|Sunset at the Fort Amsterdam File:Komantin Beach From Fort Amsterdam.jpg|Komantin Beach From Fort Amsterdam File:Canon in Fort Amsterdam.jpg|Canon in Fort Amsterdam File:Open skies in Fort Amsterdam.jpg|Open skies in Fort Amsterdam </gallery> ==Kundivhira== {{Commons category|Fort Kormantin}} {{Reflist}} ska042x3280wooullwe8sd9lgkl7mj8 148362 148361 2026-11-06T11:48:09Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 Updated Content 148362 wikitext text/x-wiki '''Fort Amsterdam''' daa nyɛla daba biɛhigu sheei din be tiŋa yuli booni Abandze, "Central region," [[Ghana]]. Siliminsi n daa mɛ li bini din gbaai yuuni 1638 zaŋ chaŋ yuuni 1645 ka daa boli li '''Fort Cormantin''' bee Fort Courmantyne, ka Michiel de Ruyter ŋun nyɛ Dutch West India kompini nira daa yaai di anfooni yuuni 1665,<ref>{{cite web|title=Ghana Museums & Monuments Board|url=http://www.ghanamuseums.org/forts/fort-amsterdam.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805225146/http://www.ghanamuseums.org/forts/fort-amsterdam.php|archive-date=2020-08-05|access-date=2019-05-08|website=www.ghanamuseums.org}}</ref> ==Anfooni nima== <gallery> File:Fort Amsterdam Front view.jpg|Fort Amsterdam front view File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn), hoofdingang.jpg|Main gate File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn).jpg|Fort Amsterdam File:Slave Dungeon in Fort Amsterdam.png|Slave Dungeon in Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 26.jpg|Side front view of Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 9.jpg|Fort Amsterdam, Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 25.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 6.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 27.jpg|Front view of Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 14.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 17.jpg|Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 15.jpg|Fort Amsterdam File:Sunset at the Fort Amsterdam.jpg|Sunset at the Fort Amsterdam File:Komantin Beach From Fort Amsterdam.jpg|Komantin Beach From Fort Amsterdam File:Canon in Fort Amsterdam.jpg|Canon in Fort Amsterdam File:Open skies in Fort Amsterdam.jpg|Open skies in Fort Amsterdam </gallery> ==Kundivhira== {{Commons category|Fort Kormantin}} {{Reflist}} pjq9rciv2lijm6cqef8fq6qp0qh0d02 148363 148362 2026-11-06T11:49:15Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 Updated Content 148363 wikitext text/x-wiki '''Fort Amsterdam''' daa nyɛla daba biɛhigu sheei din be tiŋa yuli booni Abandze, "Central region," [[Ghana]]. Siliminsi n daa mɛ li bini din gbaai yuuni 1638 zaŋ chaŋ yuuni 1645 ka daa boli li '''Fort Cormantin''' bee Fort Courmantyne, ka Michiel de Ruyter ŋun nyɛ Dutch West India kompini nira daa yaai di anfooni yuuni 1665,<ref>{{cite web|title=Ghana Museums & Monuments Board|url=http://www.ghanamuseums.org/forts/fort-amsterdam.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805225146/http://www.ghanamuseums.org/forts/fort-amsterdam.php|archive-date=2020-08-05|access-date=2019-05-08|website=www.ghanamuseums.org}}</ref>ka di nyala o daa yaai li mi labisi dini daa niŋ ka "[[English people|English]] [[Robert Holmes (Royal Navy officer)|Admiral Holmes]]" nima daa yaai Dutch dina yuuni 1664.<ref>{{Cite book|last=Anquandah, James.|title=Castles & forts of Ghana|date=1999|publisher=Ghana Museums & Monuments Board|isbn=2951390106|location=Atalante|oclc=41624572}}</ref> Bɛ daa ti zaŋ li pahi [[Dutch Gold Coast]] ni, di daa kuli pahila di zuɣu ka British daa ti pili li zaŋ niŋ daabiligu yuuni 1868. ==Anfooni nima== <gallery> File:Fort Amsterdam Front view.jpg|Fort Amsterdam front view File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn), hoofdingang.jpg|Main gate File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn).jpg|Fort Amsterdam File:Slave Dungeon in Fort Amsterdam.png|Slave Dungeon in Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 26.jpg|Side front view of Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 9.jpg|Fort Amsterdam, Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 25.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 6.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 27.jpg|Front view of Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 14.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 17.jpg|Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 15.jpg|Fort Amsterdam File:Sunset at the Fort Amsterdam.jpg|Sunset at the Fort Amsterdam File:Komantin Beach From Fort Amsterdam.jpg|Komantin Beach From Fort Amsterdam File:Canon in Fort Amsterdam.jpg|Canon in Fort Amsterdam File:Open skies in Fort Amsterdam.jpg|Open skies in Fort Amsterdam </gallery> ==Kundivhira== {{Commons category|Fort Kormantin}} {{Reflist}} mmajytq1p4vo737jup0r2dtxswk8bju 148364 148363 2026-11-06T11:50:07Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 Updated Content 148364 wikitext text/x-wiki '''Fort Amsterdam''' daa nyɛla daba biɛhigu sheei din be tiŋa yuli booni Abandze, "Central region," [[Ghana]]. Siliminsi n daa mɛ li bini din gbaai yuuni 1638 zaŋ chaŋ yuuni 1645 ka daa boli li '''Fort Cormantin''' bee Fort Courmantyne, ka Michiel de Ruyter ŋun nyɛ Dutch West India kompini nira daa yaai di anfooni yuuni 1665,<ref>{{cite web|title=Ghana Museums & Monuments Board|url=http://www.ghanamuseums.org/forts/fort-amsterdam.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805225146/http://www.ghanamuseums.org/forts/fort-amsterdam.php|archive-date=2020-08-05|access-date=2019-05-08|website=www.ghanamuseums.org}}</ref>ka di nyala o daa yaai li mi labisi dini daa niŋ ka "[[English people|English]] [[Robert Holmes (Royal Navy officer)|Admiral Holmes]]" nima daa yaai Dutch dina yuuni 1664.<ref>{{Cite book|last=Anquandah, James.|title=Castles & forts of Ghana|date=1999|publisher=Ghana Museums & Monuments Board|isbn=2951390106|location=Atalante|oclc=41624572}}</ref> Bɛ daa ti zaŋ li pahi [[Dutch Gold Coast]] ni, di daa kuli pahila di zuɣu ka British daa ti pili li zaŋ niŋ daabiligu yuuni 1868. Lala daba duu ŋɔ daa be la Abandze, di daa be la "north-east" Cape Coast yaɣili zaŋ ti Mfantseman tiŋgbani yaɣili Central Region, [[Ghana]]. Di kpaŋmaŋa ni Europe nima daabiligu niŋbu zaŋ chaŋ [[West Africa]] ni taarihi shɛli di ni gbubi zaŋ kpa [[Atlantic slave trade]] polo, bɛ daa zaŋ lala daba biɛhigu sheei ŋɔ n zaŋ pahi "[[UNESCO]] World Heritage" yuya ni yuuni 1979.<ref name="unesco">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/34|title=Forts and Castles, Volta, Greater Accra, Central and Western Regions|website=UNESCO World Heritage Convention|access-date=9 October 2022}}</ref> ==Anfooni nima== <gallery> File:Fort Amsterdam Front view.jpg|Fort Amsterdam front view File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn), hoofdingang.jpg|Main gate File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn).jpg|Fort Amsterdam File:Slave Dungeon in Fort Amsterdam.png|Slave Dungeon in Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 26.jpg|Side front view of Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 9.jpg|Fort Amsterdam, Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 25.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 6.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 27.jpg|Front view of Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 14.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 17.jpg|Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 15.jpg|Fort Amsterdam File:Sunset at the Fort Amsterdam.jpg|Sunset at the Fort Amsterdam File:Komantin Beach From Fort Amsterdam.jpg|Komantin Beach From Fort Amsterdam File:Canon in Fort Amsterdam.jpg|Canon in Fort Amsterdam File:Open skies in Fort Amsterdam.jpg|Open skies in Fort Amsterdam </gallery> ==Kundivhira== {{Commons category|Fort Kormantin}} {{Reflist}} 7ed2goaxoib29g4wruj8gkuw7rewpeh 148365 148364 2026-11-06T11:50:54Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 Updated Content 148365 wikitext text/x-wiki '''Fort Amsterdam''' daa nyɛla daba biɛhigu sheei din be tiŋa yuli booni Abandze, "Central region," [[Ghana]]. Siliminsi n daa mɛ li bini din gbaai yuuni 1638 zaŋ chaŋ yuuni 1645 ka daa boli li '''Fort Cormantin''' bee Fort Courmantyne, ka Michiel de Ruyter ŋun nyɛ Dutch West India kompini nira daa yaai di anfooni yuuni 1665,<ref>{{cite web|title=Ghana Museums & Monuments Board|url=http://www.ghanamuseums.org/forts/fort-amsterdam.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805225146/http://www.ghanamuseums.org/forts/fort-amsterdam.php|archive-date=2020-08-05|access-date=2019-05-08|website=www.ghanamuseums.org}}</ref>ka di nyala o daa yaai li mi labisi dini daa niŋ ka "[[English people|English]] [[Robert Holmes (Royal Navy officer)|Admiral Holmes]]" nima daa yaai Dutch dina yuuni 1664.<ref>{{Cite book|last=Anquandah, James.|title=Castles & forts of Ghana|date=1999|publisher=Ghana Museums & Monuments Board|isbn=2951390106|location=Atalante|oclc=41624572}}</ref> Bɛ daa ti zaŋ li pahi [[Dutch Gold Coast]] ni, di daa kuli pahila di zuɣu ka British daa ti pili li zaŋ niŋ daabiligu yuuni 1868. Lala daba duu ŋɔ daa be la Abandze, di daa be la "north-east" Cape Coast yaɣili zaŋ ti Mfantseman tiŋgbani yaɣili Central Region, [[Ghana]]. Di kpaŋmaŋa ni Europe nima daabiligu niŋbu zaŋ chaŋ [[West Africa]] ni taarihi shɛli di ni gbubi zaŋ kpa [[Atlantic slave trade]] polo, bɛ daa zaŋ lala daba biɛhigu sheei ŋɔ n zaŋ pahi "[[UNESCO]] World Heritage" yuya ni yuuni 1979.<ref name="unesco">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/34|title=Forts and Castles, Volta, Greater Accra, Central and Western Regions|website=UNESCO World Heritage Convention|access-date=9 October 2022}}</ref> == Taarihi == Yuuni 1782 piligu, Linjima kpɛma yuli booni Thomas Shirley daa nyɛla ŋun doli kom chaŋ [[Dutch Gold Coast]]. "Fourth Anglo-Dutch" tɔbu saha ka di daa lu, Britain mini [[Netherlands|The Netherlands]] n daa tuhira. Shirley daa gbaai la Dutch daba [[Moree, Ghana|Moree]] (Fort Nassau – malifa pishi), Kormantin (Courmantyne – malifa pihita ni ayi), Apam (Fort Lijdzaamheid bee Fort Patience – malifa pishi ni ayi), Senya Beraku (Fort Goede Hoop – pishi ni ayi), ni [[Accra]] (Fort Crêvecoeur bee [[Ussher Fort]] – malifa pihita ni ayi).<ref>Crooks, John Joseph (1973), ''Records Relating to the Gold Coast Settlements from 1750 to 1874'' (London: Taylor & Francis), p. 62. {{ISBN|978-0-7146-1647-6}}</ref> ==Anfooni nima== <gallery> File:Fort Amsterdam Front view.jpg|Fort Amsterdam front view File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn), hoofdingang.jpg|Main gate File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn).jpg|Fort Amsterdam File:Slave Dungeon in Fort Amsterdam.png|Slave Dungeon in Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 26.jpg|Side front view of Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 9.jpg|Fort Amsterdam, Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 25.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 6.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 27.jpg|Front view of Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 14.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 17.jpg|Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 15.jpg|Fort Amsterdam File:Sunset at the Fort Amsterdam.jpg|Sunset at the Fort Amsterdam File:Komantin Beach From Fort Amsterdam.jpg|Komantin Beach From Fort Amsterdam File:Canon in Fort Amsterdam.jpg|Canon in Fort Amsterdam File:Open skies in Fort Amsterdam.jpg|Open skies in Fort Amsterdam </gallery> ==Kundivhira== {{Commons category|Fort Kormantin}} {{Reflist}} 8vz51hfsqcao6nehujjj0bcawqfbxer 148366 148365 2026-11-06T11:51:29Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 Updated Content 148366 wikitext text/x-wiki '''Fort Amsterdam''' daa nyɛla daba biɛhigu sheei din be tiŋa yuli booni Abandze, "Central region," [[Ghana]]. Siliminsi n daa mɛ li bini din gbaai yuuni 1638 zaŋ chaŋ yuuni 1645 ka daa boli li '''Fort Cormantin''' bee Fort Courmantyne, ka Michiel de Ruyter ŋun nyɛ Dutch West India kompini nira daa yaai di anfooni yuuni 1665,<ref>{{cite web|title=Ghana Museums & Monuments Board|url=http://www.ghanamuseums.org/forts/fort-amsterdam.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805225146/http://www.ghanamuseums.org/forts/fort-amsterdam.php|archive-date=2020-08-05|access-date=2019-05-08|website=www.ghanamuseums.org}}</ref>ka di nyala o daa yaai li mi labisi dini daa niŋ ka "[[English people|English]] [[Robert Holmes (Royal Navy officer)|Admiral Holmes]]" nima daa yaai Dutch dina yuuni 1664.<ref>{{Cite book|last=Anquandah, James.|title=Castles & forts of Ghana|date=1999|publisher=Ghana Museums & Monuments Board|isbn=2951390106|location=Atalante|oclc=41624572}}</ref> Bɛ daa ti zaŋ li pahi [[Dutch Gold Coast]] ni, di daa kuli pahila di zuɣu ka British daa ti pili li zaŋ niŋ daabiligu yuuni 1868. Lala daba duu ŋɔ daa be la Abandze, di daa be la "north-east" Cape Coast yaɣili zaŋ ti Mfantseman tiŋgbani yaɣili Central Region, [[Ghana]]. Di kpaŋmaŋa ni Europe nima daabiligu niŋbu zaŋ chaŋ [[West Africa]] ni taarihi shɛli di ni gbubi zaŋ kpa [[Atlantic slave trade]] polo, bɛ daa zaŋ lala daba biɛhigu sheei ŋɔ n zaŋ pahi "[[UNESCO]] World Heritage" yuya ni yuuni 1979.<ref name="unesco">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/34|title=Forts and Castles, Volta, Greater Accra, Central and Western Regions|website=UNESCO World Heritage Convention|access-date=9 October 2022}}</ref> == Taarihi == Yuuni 1782 piligu, Linjima kpɛma yuli booni Thomas Shirley daa nyɛla ŋun doli kom chaŋ [[Dutch Gold Coast]]. "Fourth Anglo-Dutch" tɔbu saha ka di daa lu, Britain mini [[Netherlands|The Netherlands]] n daa tuhira. Shirley daa gbaai la Dutch daba [[Moree, Ghana|Moree]] (Fort Nassau – malifa pishi), Kormantin (Courmantyne – malifa pihita ni ayi), Apam (Fort Lijdzaamheid bee Fort Patience – malifa pishi ni ayi), Senya Beraku (Fort Goede Hoop – pishi ni ayi), ni [[Accra]] (Fort Crêvecoeur bee [[Ussher Fort]] – malifa pihita ni ayi).<ref>Crooks, John Joseph (1973), ''Records Relating to the Gold Coast Settlements from 1750 to 1874'' (London: Taylor & Francis), p. 62. {{ISBN|978-0-7146-1647-6}}</ref> Yuuni 1811, Anomabo niriba, ban daa tabi British daa liri lala daba biɛhigu shee ŋɔ, n daa ti saɣim li. So daa lahi ka din ni zaŋ hali ka bɛ daa naan yi ti labi mali li yuuni 1951, Ghana Museums mini Monuments Board n daa mali li.<ref>{{Cite book|last=Anquandah, James.|title=Castles & forts of Ghana|date=1999|publisher=Ghana Museums & Monuments Board|isbn=2951390106|location=Atalante|oclc=41624572}}</ref> Tiŋa din yuli booni Abandze nyɛla tiŋa shɛli din pa yɛligi pam lala daba biɛhigu sheei ŋɔ. ==Anfooni nima== <gallery> File:Fort Amsterdam Front view.jpg|Fort Amsterdam front view File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn), hoofdingang.jpg|Main gate File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn).jpg|Fort Amsterdam File:Slave Dungeon in Fort Amsterdam.png|Slave Dungeon in Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 26.jpg|Side front view of Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 9.jpg|Fort Amsterdam, Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 25.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 6.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 27.jpg|Front view of Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 14.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 17.jpg|Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 15.jpg|Fort Amsterdam File:Sunset at the Fort Amsterdam.jpg|Sunset at the Fort Amsterdam File:Komantin Beach From Fort Amsterdam.jpg|Komantin Beach From Fort Amsterdam File:Canon in Fort Amsterdam.jpg|Canon in Fort Amsterdam File:Open skies in Fort Amsterdam.jpg|Open skies in Fort Amsterdam </gallery> ==Kundivhira== {{Commons category|Fort Kormantin}} {{Reflist}} hwx6ue5lqna0end520abdp59jhjcf40 148367 148366 2026-11-06T11:52:01Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 Updated Content 148367 wikitext text/x-wiki '''Fort Amsterdam''' daa nyɛla daba biɛhigu sheei din be tiŋa yuli booni Abandze, "Central region," [[Ghana]]. Siliminsi n daa mɛ li bini din gbaai yuuni 1638 zaŋ chaŋ yuuni 1645 ka daa boli li '''Fort Cormantin''' bee Fort Courmantyne, ka Michiel de Ruyter ŋun nyɛ Dutch West India kompini nira daa yaai di anfooni yuuni 1665,<ref>{{cite web|title=Ghana Museums & Monuments Board|url=http://www.ghanamuseums.org/forts/fort-amsterdam.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805225146/http://www.ghanamuseums.org/forts/fort-amsterdam.php|archive-date=2020-08-05|access-date=2019-05-08|website=www.ghanamuseums.org}}</ref>ka di nyala o daa yaai li mi labisi dini daa niŋ ka "[[English people|English]] [[Robert Holmes (Royal Navy officer)|Admiral Holmes]]" nima daa yaai Dutch dina yuuni 1664.<ref>{{Cite book|last=Anquandah, James.|title=Castles & forts of Ghana|date=1999|publisher=Ghana Museums & Monuments Board|isbn=2951390106|location=Atalante|oclc=41624572}}</ref> Bɛ daa ti zaŋ li pahi [[Dutch Gold Coast]] ni, di daa kuli pahila di zuɣu ka British daa ti pili li zaŋ niŋ daabiligu yuuni 1868. Lala daba duu ŋɔ daa be la Abandze, di daa be la "north-east" Cape Coast yaɣili zaŋ ti Mfantseman tiŋgbani yaɣili Central Region, [[Ghana]]. Di kpaŋmaŋa ni Europe nima daabiligu niŋbu zaŋ chaŋ [[West Africa]] ni taarihi shɛli di ni gbubi zaŋ kpa [[Atlantic slave trade]] polo, bɛ daa zaŋ lala daba biɛhigu sheei ŋɔ n zaŋ pahi "[[UNESCO]] World Heritage" yuya ni yuuni 1979.<ref name="unesco">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/34|title=Forts and Castles, Volta, Greater Accra, Central and Western Regions|website=UNESCO World Heritage Convention|access-date=9 October 2022}}</ref> == Taarihi == Yuuni 1782 piligu, Linjima kpɛma yuli booni Thomas Shirley daa nyɛla ŋun doli kom chaŋ [[Dutch Gold Coast]]. "Fourth Anglo-Dutch" tɔbu saha ka di daa lu, Britain mini [[Netherlands|The Netherlands]] n daa tuhira. Shirley daa gbaai la Dutch daba [[Moree, Ghana|Moree]] (Fort Nassau – malifa pishi), Kormantin (Courmantyne – malifa pihita ni ayi), Apam (Fort Lijdzaamheid bee Fort Patience – malifa pishi ni ayi), Senya Beraku (Fort Goede Hoop – pishi ni ayi), ni [[Accra]] (Fort Crêvecoeur bee [[Ussher Fort]] – malifa pihita ni ayi).<ref>Crooks, John Joseph (1973), ''Records Relating to the Gold Coast Settlements from 1750 to 1874'' (London: Taylor & Francis), p. 62. {{ISBN|978-0-7146-1647-6}}</ref> Yuuni 1811, Anomabo niriba, ban daa tabi British daa liri lala daba biɛhigu shee ŋɔ, n daa ti saɣim li. So daa lahi ka din ni zaŋ hali ka bɛ daa naan yi ti labi mali li yuuni 1951, Ghana Museums mini Monuments Board n daa mali li.<ref>{{Cite book|last=Anquandah, James.|title=Castles & forts of Ghana|date=1999|publisher=Ghana Museums & Monuments Board|isbn=2951390106|location=Atalante|oclc=41624572}}</ref> Tiŋa din yuli booni Abandze nyɛla tiŋa shɛli din pa yɛligi pam lala daba biɛhigu sheei ŋɔ. == Fort Amsterdam ni daa tuui mɛ shɛ == Di daa nyɛla mɔɣumɔɣu ka di kona nima naan yi ŋmani adaka lasaabu. Bɛ daa mɛla dikpuna gɔhi gɔhi li. Di daa mali dundɔŋ titali. Jirambiisa daa be di yaɣ'shɛli.<ref>{{Cite book|last=Anquandah, James.|title=Castles & forts of Ghana|date=1999|publisher=Ghana Museums & Monuments Board|isbn=2951390106|location=Atalante|oclc=41624572}}</ref> ==Anfooni nima== <gallery> File:Fort Amsterdam Front view.jpg|Fort Amsterdam front view File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn), hoofdingang.jpg|Main gate File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn).jpg|Fort Amsterdam File:Slave Dungeon in Fort Amsterdam.png|Slave Dungeon in Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 26.jpg|Side front view of Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 9.jpg|Fort Amsterdam, Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 25.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 6.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 27.jpg|Front view of Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 14.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 17.jpg|Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 15.jpg|Fort Amsterdam File:Sunset at the Fort Amsterdam.jpg|Sunset at the Fort Amsterdam File:Komantin Beach From Fort Amsterdam.jpg|Komantin Beach From Fort Amsterdam File:Canon in Fort Amsterdam.jpg|Canon in Fort Amsterdam File:Open skies in Fort Amsterdam.jpg|Open skies in Fort Amsterdam </gallery> ==Kundivhira== {{Commons category|Fort Kormantin}} {{Reflist}} rlq6n79nlmc814f5j87yjoijahlsw3a 148368 148367 2026-11-06T11:52:18Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 Updated Content 148368 wikitext text/x-wiki '''Fort Amsterdam''' daa nyɛla daba biɛhigu sheei din be tiŋa yuli booni Abandze, "Central region," [[Ghana]]. Siliminsi n daa mɛ li bini din gbaai yuuni 1638 zaŋ chaŋ yuuni 1645 ka daa boli li '''Fort Cormantin''' bee Fort Courmantyne, ka Michiel de Ruyter ŋun nyɛ Dutch West India kompini nira daa yaai di anfooni yuuni 1665,<ref>{{cite web|title=Ghana Museums & Monuments Board|url=http://www.ghanamuseums.org/forts/fort-amsterdam.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805225146/http://www.ghanamuseums.org/forts/fort-amsterdam.php|archive-date=2020-08-05|access-date=2019-05-08|website=www.ghanamuseums.org}}</ref>ka di nyala o daa yaai li mi labisi dini daa niŋ ka "[[English people|English]] [[Robert Holmes (Royal Navy officer)|Admiral Holmes]]" nima daa yaai Dutch dina yuuni 1664.<ref>{{Cite book|last=Anquandah, James.|title=Castles & forts of Ghana|date=1999|publisher=Ghana Museums & Monuments Board|isbn=2951390106|location=Atalante|oclc=41624572}}</ref> Bɛ daa ti zaŋ li pahi [[Dutch Gold Coast]] ni, di daa kuli pahila di zuɣu ka British daa ti pili li zaŋ niŋ daabiligu yuuni 1868. Lala daba duu ŋɔ daa be la Abandze, di daa be la "north-east" Cape Coast yaɣili zaŋ ti Mfantseman tiŋgbani yaɣili Central Region, [[Ghana]]. Di kpaŋmaŋa ni Europe nima daabiligu niŋbu zaŋ chaŋ [[West Africa]] ni taarihi shɛli di ni gbubi zaŋ kpa [[Atlantic slave trade]] polo, bɛ daa zaŋ lala daba biɛhigu sheei ŋɔ n zaŋ pahi "[[UNESCO]] World Heritage" yuya ni yuuni 1979.<ref name="unesco">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/34|title=Forts and Castles, Volta, Greater Accra, Central and Western Regions|website=UNESCO World Heritage Convention|access-date=9 October 2022}}</ref> == Taarihi == Yuuni 1782 piligu, Linjima kpɛma yuli booni Thomas Shirley daa nyɛla ŋun doli kom chaŋ [[Dutch Gold Coast]]. "Fourth Anglo-Dutch" tɔbu saha ka di daa lu, Britain mini [[Netherlands|The Netherlands]] n daa tuhira. Shirley daa gbaai la Dutch daba [[Moree, Ghana|Moree]] (Fort Nassau – malifa pishi), Kormantin (Courmantyne – malifa pihita ni ayi), Apam (Fort Lijdzaamheid bee Fort Patience – malifa pishi ni ayi), Senya Beraku (Fort Goede Hoop – pishi ni ayi), ni [[Accra]] (Fort Crêvecoeur bee [[Ussher Fort]] – malifa pihita ni ayi).<ref>Crooks, John Joseph (1973), ''Records Relating to the Gold Coast Settlements from 1750 to 1874'' (London: Taylor & Francis), p. 62. {{ISBN|978-0-7146-1647-6}}</ref> Yuuni 1811, Anomabo niriba, ban daa tabi British daa liri lala daba biɛhigu shee ŋɔ, n daa ti saɣim li. So daa lahi ka din ni zaŋ hali ka bɛ daa naan yi ti labi mali li yuuni 1951, Ghana Museums mini Monuments Board n daa mali li.<ref>{{Cite book|last=Anquandah, James.|title=Castles & forts of Ghana|date=1999|publisher=Ghana Museums & Monuments Board|isbn=2951390106|location=Atalante|oclc=41624572}}</ref> Tiŋa din yuli booni Abandze nyɛla tiŋa shɛli din pa yɛligi pam lala daba biɛhigu sheei ŋɔ. == Fort Amsterdam ni daa tuui mɛ shɛ == Di daa nyɛla mɔɣumɔɣu ka di kona nima naan yi ŋmani adaka lasaabu. Bɛ daa mɛla dikpuna gɔhi gɔhi li. Di daa mali dundɔŋ titali. Jirambiisa daa be di yaɣ'shɛli.<ref>{{Cite book|last=Anquandah, James.|title=Castles & forts of Ghana|date=1999|publisher=Ghana Museums & Monuments Board|isbn=2951390106|location=Atalante|oclc=41624572}}</ref> == Daabili == Bɛ ni daa gbaai yuuni 1705 zaŋ chaŋ yuuni 1716, daaabiligu binyɛra daa nyɛla bɛ ni daa ti shɛli dalinli kɔbisinahi ni pihinii ni yini din nyɛ salima daba kɔbiga ni pihinu yini ka. Bɛ daa fabindi ni ni daabiligu dii bi zooi. Di daalira daa nyɛla tɔbiri maa zuɣu, ka nanima daa lahi zaŋ bɛ kpalanzuya gbuni British, ka che Dutch. Dutch daa ka yaa ni, ka Cormantin nima maa daa ŋariti bɛ daabiligu soya sahakam bɛ ni daa bora, pɔi ka bɛ daa naan yi ti yo laɣ'karili.<ref>{{Cite book|last=Anquandah, James.|title=Castles & forts of Ghana|date=1999|publisher=Ghana Museums & Monuments Board|isbn=2951390106|location=Atalante|oclc=41624572}}</ref> ==Anfooni nima== <gallery> File:Fort Amsterdam Front view.jpg|Fort Amsterdam front view File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn), hoofdingang.jpg|Main gate File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn).jpg|Fort Amsterdam File:Slave Dungeon in Fort Amsterdam.png|Slave Dungeon in Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 26.jpg|Side front view of Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 9.jpg|Fort Amsterdam, Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 25.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 6.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 27.jpg|Front view of Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 14.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 17.jpg|Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 15.jpg|Fort Amsterdam File:Sunset at the Fort Amsterdam.jpg|Sunset at the Fort Amsterdam File:Komantin Beach From Fort Amsterdam.jpg|Komantin Beach From Fort Amsterdam File:Canon in Fort Amsterdam.jpg|Canon in Fort Amsterdam File:Open skies in Fort Amsterdam.jpg|Open skies in Fort Amsterdam </gallery> ==Kundivhira== {{Commons category|Fort Kormantin}} {{Reflist}} bq59pvsc9n2fulggfvk8hs3htf5scmp 148369 148368 2026-11-06T11:53:01Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 Updated content 148369 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Fort Amsterdam''' daa nyɛla daba biɛhigu sheei din be tiŋa yuli booni Abandze, "Central region," [[Ghana]]. Siliminsi n daa mɛ li bini din gbaai yuuni 1638 zaŋ chaŋ yuuni 1645 ka daa boli li '''Fort Cormantin''' bee Fort Courmantyne, ka Michiel de Ruyter ŋun nyɛ Dutch West India kompini nira daa yaai di anfooni yuuni 1665,<ref>{{cite web|title=Ghana Museums & Monuments Board|url=http://www.ghanamuseums.org/forts/fort-amsterdam.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805225146/http://www.ghanamuseums.org/forts/fort-amsterdam.php|archive-date=2020-08-05|access-date=2019-05-08|website=www.ghanamuseums.org}}</ref>ka di nyala o daa yaai li mi labisi dini daa niŋ ka "[[English people|English]] [[Robert Holmes (Royal Navy officer)|Admiral Holmes]]" nima daa yaai Dutch dina yuuni 1664.<ref>{{Cite book|last=Anquandah, James.|title=Castles & forts of Ghana|date=1999|publisher=Ghana Museums & Monuments Board|isbn=2951390106|location=Atalante|oclc=41624572}}</ref> Bɛ daa ti zaŋ li pahi [[Dutch Gold Coast]] ni, di daa kuli pahila di zuɣu ka British daa ti pili li zaŋ niŋ daabiligu yuuni 1868. Lala daba duu ŋɔ daa be la Abandze, di daa be la "north-east" Cape Coast yaɣili zaŋ ti Mfantseman tiŋgbani yaɣili Central Region, [[Ghana]]. Di kpaŋmaŋa ni Europe nima daabiligu niŋbu zaŋ chaŋ [[West Africa]] ni taarihi shɛli di ni gbubi zaŋ kpa [[Atlantic slave trade]] polo, bɛ daa zaŋ lala daba biɛhigu sheei ŋɔ n zaŋ pahi "[[UNESCO]] World Heritage" yuya ni yuuni 1979.<ref name="unesco">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/34|title=Forts and Castles, Volta, Greater Accra, Central and Western Regions|website=UNESCO World Heritage Convention|access-date=9 October 2022}}</ref> == Taarihi == Yuuni 1782 piligu, Linjima kpɛma yuli booni Thomas Shirley daa nyɛla ŋun doli kom chaŋ [[Dutch Gold Coast]]. "Fourth Anglo-Dutch" tɔbu saha ka di daa lu, Britain mini [[Netherlands|The Netherlands]] n daa tuhira. Shirley daa gbaai la Dutch daba [[Moree, Ghana|Moree]] (Fort Nassau – malifa pishi), Kormantin (Courmantyne – malifa pihita ni ayi), Apam (Fort Lijdzaamheid bee Fort Patience – malifa pishi ni ayi), Senya Beraku (Fort Goede Hoop – pishi ni ayi), ni [[Accra]] (Fort Crêvecoeur bee [[Ussher Fort]] – malifa pihita ni ayi).<ref>Crooks, John Joseph (1973), ''Records Relating to the Gold Coast Settlements from 1750 to 1874'' (London: Taylor & Francis), p. 62. {{ISBN|978-0-7146-1647-6}}</ref> Yuuni 1811, Anomabo niriba, ban daa tabi British daa liri lala daba biɛhigu shee ŋɔ, n daa ti saɣim li. So daa lahi ka din ni zaŋ hali ka bɛ daa naan yi ti labi mali li yuuni 1951, Ghana Museums mini Monuments Board n daa mali li.<ref>{{Cite book|last=Anquandah, James.|title=Castles & forts of Ghana|date=1999|publisher=Ghana Museums & Monuments Board|isbn=2951390106|location=Atalante|oclc=41624572}}</ref> Tiŋa din yuli booni Abandze nyɛla tiŋa shɛli din pa yɛligi pam lala daba biɛhigu sheei ŋɔ. == Fort Amsterdam ni daa tuui mɛ shɛ == Di daa nyɛla mɔɣumɔɣu ka di kona nima naan yi ŋmani adaka lasaabu. Bɛ daa mɛla dikpuna gɔhi gɔhi li. Di daa mali dundɔŋ titali. Jirambiisa daa be di yaɣ'shɛli.<ref>{{Cite book|last=Anquandah, James.|title=Castles & forts of Ghana|date=1999|publisher=Ghana Museums & Monuments Board|isbn=2951390106|location=Atalante|oclc=41624572}}</ref> == Daabili == Bɛ ni daa gbaai yuuni 1705 zaŋ chaŋ yuuni 1716, daaabiligu binyɛra daa nyɛla bɛ ni daa ti shɛli dalinli kɔbisinahi ni pihinii ni yini din nyɛ salima daba kɔbiga ni pihinu yini ka. Bɛ daa fabindi ni ni daabiligu dii bi zooi. Di daalira daa nyɛla tɔbiri maa zuɣu, ka nanima daa lahi zaŋ bɛ kpalanzuya gbuni British, ka che Dutch. Dutch daa ka yaa ni, ka Cormantin nima maa daa ŋariti bɛ daabiligu soya sahakam bɛ ni daa bora, pɔi ka bɛ daa naan yi ti yo laɣ'karili.<ref>{{Cite book|last=Anquandah, James.|title=Castles & forts of Ghana|date=1999|publisher=Ghana Museums & Monuments Board|isbn=2951390106|location=Atalante|oclc=41624572}}</ref> ==Anfooni nima== <gallery> File:Fort Amsterdam Front view.jpg|Fort Amsterdam front view File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn), hoofdingang.jpg|Main gate File:Ghana, Abandze, Fort Amsterdam (Cormantijn).jpg|Fort Amsterdam File:Slave Dungeon in Fort Amsterdam.png|Slave Dungeon in Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 26.jpg|Side front view of Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 9.jpg|Fort Amsterdam, Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 25.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 6.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 27.jpg|Front view of Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 14.jpg|Fort Amsterdam in Ghana File:Fort Amsterdam in Ghana 17.jpg|Fort Amsterdam File:Fort Amsterdam in Ghana 15.jpg|Fort Amsterdam File:Sunset at the Fort Amsterdam.jpg|Sunset at the Fort Amsterdam File:Komantin Beach From Fort Amsterdam.jpg|Komantin Beach From Fort Amsterdam File:Canon in Fort Amsterdam.jpg|Canon in Fort Amsterdam File:Open skies in Fort Amsterdam.jpg|Open skies in Fort Amsterdam </gallery> ==Kundivhira== {{Commons category|Fort Kormantin}} {{Reflist}} hjrgpz5wmjkulnvsgbrnvvkzfklrvri