Dagbani Wikipedia dagwiki https://dag.wikipedia.org/wiki/Sol%C9%94%C9%A3u MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Miidiya Diŋ'gahim Yɛltɔɣa Ŋun su Ŋun su yɛltɔɣa Wikipedia Wikipedia yɛltɔɣa Lahabali kɔligu Lahabali kɔligu yɛltɔɣa MiidiyaWiki MiidiyaWiki yɛltɔɣa Tɛmplet Tɛmplet yɛltɔɣa Sɔŋsim Sɔŋsim yɛltɔɣa Pubu Pubu yɛltɔɣa Salima Salima yɛltɔɣa MOS MOS yɛltɔɣa TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Bathurst 0 15384 149656 51774 2026-11-10T10:06:05Z Andre Engels 1475 Redirected page to [[Brandon]] 149656 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Brandon]] cwx9uc1jz21cvffy57q1zd8vhzshog7 Bunso Eco Park 0 33787 149647 148142 2026-11-09T22:47:58Z Samaru Samaru 6396 Added heading 149647 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Bonsu Eco Park''' , di daa mi shɛli '''Bunso Arboretum''', nyɛla din be Ghana, [[:en:Eastern_Region_(Ghana)|Eastern Region]].British bilichini bihi ayi n-daa pilili yuuni 1935 pɔi ka di naan yi pa mali lebigi diɛma ni pɔhim ŋmɛbu shee Ghana bilichinima mini [[:en:Ministry_of_Tourism,_Arts_&_Culture|Ministry of Tourism G]]<nowiki/>hana<ref><nowiki>https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/People-Places-The-hidden-presidential-seat-in-the-heart-of-a-magical-garden-Bunso-Eco-Park-s-story-1266067</nowiki></ref> sunsuuni. Lala yaɣili ŋɔ malila tihi balibu balibu 600 bini tooi maandi tima<ref><nowiki>https://visitghana.com/attractions/bunso-arboretum/</nowiki></ref>. Bunso Eco Park nyɛla tihi, tilahi tuturi ni mɔɣini binkɔbiri ni galisi luɣ' shɛli polo. Arboretum nyɛla din mali tihi ni mɔri balibu 600, noosi balibu 105, waɣiri balibu 57, sakɔri balibu 300 n-ti pahi binwala balibu.<ref name=":1"><nowiki>https://newsghana.com.gh/bunso-arboretum-an-exceptional-tourist-site-in-the-eastern-region/</nowiki></ref> == Di Ni Be Shɛli Polo == Arboretum nyɛla din nyɛ 3 kilometres(1.9mi) chandi [[:en:Bunso|Bunso]] pali ŋmaliginli [[:en:Accra|Accra]]-[[:en:Kumasi|Kumasi]] pali daa maa zuɣu. == Binyara Din Be Ni == Arboretum maa nyɛla din mali tihi, mɔri ni bin nɛma balibu balibu. Di shɛŋa n-nyɛ sakɔri, yuri babu shee<ref>https://bunsoecopark.com/activities/horse-donkey-riding/</ref> ni zuɣu saa soli([[:en:Canopy_walkway|Canopy walkway]]), din nyɛ din pahiri ayi bin' mali shɛli [[:en:Ghana|Ghana]].<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20150715003537/http://east-akim-municipal.olx.com.gh/bunso-arboretum-canopy-walkway-iid-732462101</nowiki></ref><ref><nowiki>https://www.graphic.com.gh/entertainment/showbiz-news/second-canopy-walkway-goes-up-at-bunso.html</nowiki></ref><ref><nowiki>https://yochale.com/bunso-eco-park</nowiki></ref> == Tarihi == Arboretum maa nyɛla British bilichinima ayi ni daa yooi shɛli 1935 , ka bi yuya nyɛ Frank Thompson ni David Gillet. Di nyaaŋa di daa nyɛla bin' galisi shɛli niŋ Centre for Scientific and Industrial Research(CSIR) bi vihigu shee hali ni yuuni 2019, ka Ghana gomnanti ni ʒɛngama tuma du zuɣuri n-ti pahi [[:en:Akyem_Abuakwa|Akyem Abuakwa]] tiŋ kpamba daa yooi Arboretum ka di lee niriba ni, ni tooi chaŋ shɛli polo ti yuli Naawuni nachintɛri ka ŋme pɔhim.<ref name=":1" /> == Kundivihira == 26lpad5b2o2r4fxi9bayhisiw80avjb Paga Crocodile Pond 0 33790 149650 149628 2026-11-09T22:54:13Z Samaru Samaru 6396 Added heading 149650 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Paga Crocodile Pond''' nyɛla luɣ' shɛli din bɛ [[:en:Paga|Paga]], [[:en:Upper_East_Region|upper East Region]], [[:en:Ghana|Ghana]]. Luɣ' shɛli nyabisi bali shɛli silimiinsi ni bɔli [[:en:West_African_crocodile|West African Crocodile]] ni be. Nyabisi maa biɛhigu ni ninsalinima zuɣu chɛmi ka di yuli du ka lala yaɣili ŋɔ lɛbi luɣ' shɛli niribi ni chɛni ti lihiri nyabisi maa ka ŋmeri pɔhim. Bi lahi booni lala yaɣili Chief Pond.<ref>[https://bɛla&#x20;visitghana.com/di&#x20;din&#x20;nyɛ&#x20;Upper&#x20;East&#x20;Region&#x20;tiŋzuɣu.&#x20;Ka&#x20;di&#x20;waɣilim&#x20;nyɛ&#x20;ectories/paga-crocod.l-pond-slave-camp/ https://bɛla visitghana.com/di din nyɛ Upper East Region tiŋzuɣu. Ka di waɣilim nyɛ ectories/paga-crocod.l-pond-slave-camp/]</ref> == Di buɣisibu == Lala kulboŋ maa nyɛla din be [[:en:Paga|Paga]], [[:en:Upper_East_Region|Upper East Region]], Ghana, ka yi kpaŋ ka chɛ [[:en:Bolgatanga|Bolgatanga]] din nyɛ Upper East Region tiŋzuɣu. Ka di waɣilim ni Bolgatanga nyɛ 44 kilometres (27mi). Di nyɛla luɣ' nyabisi bali shɛli silimiinsi ni boli [[:en:West_African_crocodile|West Africa Crocodiles]] ni galisi shɛli, hali ka bi shabi paagi yuun 90. Lala nyabisi ŋɔ bi tumdi daadama barinanima, hali bihi duɣiri kɔm maa ka nyabisi ŋɔ be dini ka bi tumdiba chuuta shɛli. Paga nyɛla bi ni mi shɛli ka di nyɛ daabiligim shee yuun kurumbuna saha, ka nyɛ din miri [[:en:Burkina_Faso|Burkina Faso]] mini Ghana tarisi. Saha shɛli bi ni daa na dari daba maa yuuni 1800s, silimiinsi daa zaŋla Paga ka di lee bi dundoli zaŋ ti silimiinsi ni bɔli luɣ' shɛli [[:en:Gulf_of_Guinea|Gulf of Guinea]] din be tudu ŋɔ wulinluhili polo. Paga nyabisi ŋɔ nyɛla ban bɛ simli ni nisalinima amaa saha shɛli biɛni ka bi daa gabi ninsalinima n-ti binkɔbiri, di zaa yɔli di daa bi tum barina pam di taarihi puuni. Lala kulboŋ shɛli nyabisi ŋɔ ni galisi pam ka di be Paga tiŋ puu ŋɔ, nuu ni yi , nyabisi ŋɔ shabi lahi be kulboŋ shɛŋa ni Paga tiŋgbanni. == Bi gɔrim == Moɣa din be Paga tiŋgbanni, nyabisi yi kuli bi galisi dini ka ni pia, ka bi pirigili nyɛla ban yiri moɣa shɛŋa ni kpɛri shɛŋa ni tiŋsi din kuli baɣi baɣi taba. Bi yi taɣi tiŋsi bee moɣa ŋɔ tooi zuo ka di niŋdi la yuŋ, ka nyabisi ŋɔ baɣisi mɔri ni chaŋ kɔ shɛŋa din baɣi ba ni. Nyabisi maa tooi zuo mi ka bi yiri taɣiri moɣa maa mɔri ni ti zuo pam saha shɛli kamani silimiin goli July ni August, lala mɔri ŋɔ tooi bɔri la ʒimsi tiba ka bi sɔɣi yi din yɛn chɛ ka ninsalinima bi nyaba. Kamani nyabisi ban be mɔɣini, Paga nyabisi ŋɔ gba wɔɣirila bi bihi kuligi duli ka bi ma kpuɣi ba niŋ O nolini kuligi duli maa kpɛ Kom ni. Lala ka nyab-bihi ŋɔ ma yɛn guligu ti bihi ŋɔ hali ka bi ti pɔbigi zaa ka ni tooi gbahi binneema bi tɔli. == Barinanim zaŋ nyabisi maa biɛhigu == == Taarihi == [[Lahabali kɔligu:Tapping of crocodile at Paga crocodile pond.jpg|thumb]] Paga nim yɛli nyabisi ŋɔ taarihi ka di wuhiri ni nyabiga n-daa ʒi doo ŋun miri kpibu na ka O ti nyu kɔm lala kulboŋ maa ni, ka di daa faai O nyɛvuli bahi ka O daa yɛli ni lɛbi din chihira ni so chɛ ka chuuta paai nyabisi ŋɔ. Lala yɛltɔɣili ŋɔ nyɛla bin' yɛli ni daa niŋla yuun 600 polo. Ka lala nyabisi ŋɔ nyɛla Paga nim ni bi dira bee nkuruba. Lahabali shɛli lan wuhiya ni jangbini n-daa taɣi nyabi so kɔm nagbankpaŋa, ka nyabiga maa daa yɛli doo so ni O faamo bahi ka O mini O nyabi taba zaa kulahi tum ninsalinima chuuta. Di nyɛla dihitabili ni Paga ban kani shihi bɛla nyabisi maa ni. Di nyɛla taali ti tali ni so ku bee n-ŋubi nyabisi maa nimdi. == Anfoonima == <gallery> File:Crocodile at Paga crocodile pond.webm|Crocodiles at the shore of the pond File:Crocodile feeding at Paga crocodile pond.webm|Feeding a crocodile outside the pond with a live chicken File:A Crocodile found at Paga.jpg|Crocodile by the pond File:Paga crocodile pond.jpg|Crocodile on land File:Tapping of crocodile at Paga crocodile pond.jpg|Peaceful human relations with the crocodiles </gallery> == Kundivihira == <references /> 0ejzl9av7omopgl5r9nlwfy3dzo3tlr Nakore Mosque 0 33792 149635 148281 2026-11-09T15:41:14Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 Updated Content 149635 wikitext text/x-wiki {{Databox}} "'''Nakore Mosque'''" nyɛla Jiŋ shɛli din nyɛ Jiŋ saɣ'sinli n-be [[:en:Wa,_Ghana|Wa]] tiŋkpaŋ shɛli din yuli booni Nakore la, [[:en:Ghana|Ghana]] tingbani yaɣishɛli bɛ ni booni [[:en:Upper_West_Region|Upper West Region]] la. Jiŋli ŋɔ daa mɛmi n-ŋmahindi [[:en:Sudano-Sahelian_architecture|Sudano-sahelian]] polo nima ni mɛri bɛ Jiŋa shɛm.<ref name=":1">{{Cite web|last=William|date=2018-05-15|title=Ghana's Historic Mosques: Nakore|url=https://haunsinafrica.com/2018/05/15/ghana-historic-mud-mosque-nakore/|access-date=2026-11-02|website=The Hauns in Africa|language=en-US}}</ref><ref>https://visitghana.com/nakore-mosque/</ref><ref>https://churchleaders.com/outreach-missions/outreach-missions-articles/341760-3-things-christians-can-learn-from-west-africas-historic-mud-mosques.html</ref> == Taarihi == Ban sabiri taarihi nim yɛliya, ni Jiŋli maa daa nyɛla bin' mɛ shɛli silimiinsi ni boli saha shɛli 17th century la piligu, dini daa niŋ ka [[:en:Mandinka_people|Mande]] tɔbbihi doli Songhai kɔhigu wulimpuhili soli n-kpɛri luɣ' shɛli ti ni pa mi Ghana. Musulinsi daa nyɛla din tee wula ni polo di daa niŋ ka bi ʒini lala yaɣa kamani [[:en:Bobo-Dioulasso|Bobo-Diouslasso]] zaŋ chaŋ [[:en:Wa,_Ghana|Wa]] hali ni [[:en:Kumasi|Kumasi]].<ref name=":1" /> == Kundivihira == <references /> jtvvzdl5suiw3fessirbcmanbg162xh 149636 149635 2026-11-09T15:46:09Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 Added references 149636 wikitext text/x-wiki {{Databox}} "'''Nakore Mosque'''" nyɛla Jiŋ shɛli din nyɛ Jiŋ saɣ'sinli n-be [[:en:Wa,_Ghana|Wa]] tiŋkpaŋ shɛli din yuli booni Nakore la, [[:en:Ghana|Ghana]] tingbani yaɣishɛli bɛ ni booni [[:en:Upper_West_Region|Upper West Region]] la. Jiŋli ŋɔ daa mɛmi n-ŋmahindi [[:en:Sudano-Sahelian_architecture|Sudano-sahelian]] polo nima ni mɛri bɛ Jiŋa shɛm.<ref name=":0">{{Cite web|date=2018-05-15|title=Ghana's Historic Mosques: Nakore|url=https://haunsinafrica.com/2018/05/15/ghana-historic-mud-mosque-nakore/|access-date=2020-08-12|website=The Hauns in Africa|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Visit Ghana {{!}} Nakore Mosque|url=https://visitghana.com/attractions/nakore-mosque/|access-date=2020-08-12|website=Visit Ghana|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-04-25|title=Visit Ghana {{!}} 8 Historical mosques with similar architectural design|url=https://visitghana.com/blog/2019/04/25/8-historical-mosques-with-similar-architectural-design/|access-date=2020-08-12|website=Visit Ghana|language=en-US|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204011008/https://visitghana.com/blog/2019/04/25/8-historical-mosques-with-similar-architectural-design/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ghana Museums & Monuments Board|url=https://www.ghanamuseums.org/ancient-mosques.php|access-date=2020-08-12|website=www.ghanamuseums.org|archive-date=2013-07-04|archive-url=https://archive.today/20130704015530/http://www.ghanamuseums.org/ancient-mosques.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Haun|first=William|date=2019-01-15|title=3 Things Christians Can Learn From West Africa's Historic Mud Mosques|url=https://churchleaders.com/outreach-missions/outreach-missions-articles/341760-3-things-christians-can-learn-from-west-africas-historic-mud-mosques.html|access-date=2020-08-12|website=ChurchLeaders|language=en-US}}</ref> == Taarihi == Ban sabiri taarihi nim yɛliya, ni Jiŋli maa daa nyɛla bin' mɛ shɛli silimiinsi ni boli saha shɛli 17th century la piligu, dini daa niŋ ka [[:en:Mandinka_people|Mande]] tɔbbihi doli Songhai kɔhigu wulimpuhili soli n-kpɛri luɣ' shɛli ti ni pa mi Ghana.<ref name=":0">{{Cite web|date=2018-05-15|title=Ghana's Historic Mosques: Nakore|url=https://haunsinafrica.com/2018/05/15/ghana-historic-mud-mosque-nakore/|access-date=2020-08-12|website=The Hauns in Africa|language=en-US}}</ref> Musulinsi daa nyɛla din tee wula ni polo di daa niŋ ka bi ʒini lala yaɣa kamani [[:en:Bobo-Dioulasso|Bobo-Diouslasso]] zaŋ chaŋ [[:en:Wa,_Ghana|Wa]] hali ni [[:en:Kumasi|Kumasi]].<ref name=":0">{{Cite web|date=2018-05-15|title=Ghana's Historic Mosques: Nakore|url=https://haunsinafrica.com/2018/05/15/ghana-historic-mud-mosque-nakore/|access-date=2020-08-12|website=The Hauns in Africa|language=en-US}}</ref> == Kundivihira == <references /> 2vmklbsw0dc09qwsbst0sp1ymhuifbw 149637 149636 2026-11-09T15:46:35Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 added [[Category:Lahabaya zaa]] using [[WP:HC|HotCat]] 149637 wikitext text/x-wiki {{Databox}} "'''Nakore Mosque'''" nyɛla Jiŋ shɛli din nyɛ Jiŋ saɣ'sinli n-be [[:en:Wa,_Ghana|Wa]] tiŋkpaŋ shɛli din yuli booni Nakore la, [[:en:Ghana|Ghana]] tingbani yaɣishɛli bɛ ni booni [[:en:Upper_West_Region|Upper West Region]] la. Jiŋli ŋɔ daa mɛmi n-ŋmahindi [[:en:Sudano-Sahelian_architecture|Sudano-sahelian]] polo nima ni mɛri bɛ Jiŋa shɛm.<ref name=":0">{{Cite web|date=2018-05-15|title=Ghana's Historic Mosques: Nakore|url=https://haunsinafrica.com/2018/05/15/ghana-historic-mud-mosque-nakore/|access-date=2020-08-12|website=The Hauns in Africa|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Visit Ghana {{!}} Nakore Mosque|url=https://visitghana.com/attractions/nakore-mosque/|access-date=2020-08-12|website=Visit Ghana|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-04-25|title=Visit Ghana {{!}} 8 Historical mosques with similar architectural design|url=https://visitghana.com/blog/2019/04/25/8-historical-mosques-with-similar-architectural-design/|access-date=2020-08-12|website=Visit Ghana|language=en-US|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204011008/https://visitghana.com/blog/2019/04/25/8-historical-mosques-with-similar-architectural-design/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ghana Museums & Monuments Board|url=https://www.ghanamuseums.org/ancient-mosques.php|access-date=2020-08-12|website=www.ghanamuseums.org|archive-date=2013-07-04|archive-url=https://archive.today/20130704015530/http://www.ghanamuseums.org/ancient-mosques.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Haun|first=William|date=2019-01-15|title=3 Things Christians Can Learn From West Africa's Historic Mud Mosques|url=https://churchleaders.com/outreach-missions/outreach-missions-articles/341760-3-things-christians-can-learn-from-west-africas-historic-mud-mosques.html|access-date=2020-08-12|website=ChurchLeaders|language=en-US}}</ref> == Taarihi == Ban sabiri taarihi nim yɛliya, ni Jiŋli maa daa nyɛla bin' mɛ shɛli silimiinsi ni boli saha shɛli 17th century la piligu, dini daa niŋ ka [[:en:Mandinka_people|Mande]] tɔbbihi doli Songhai kɔhigu wulimpuhili soli n-kpɛri luɣ' shɛli ti ni pa mi Ghana.<ref name=":0">{{Cite web|date=2018-05-15|title=Ghana's Historic Mosques: Nakore|url=https://haunsinafrica.com/2018/05/15/ghana-historic-mud-mosque-nakore/|access-date=2020-08-12|website=The Hauns in Africa|language=en-US}}</ref> Musulinsi daa nyɛla din tee wula ni polo di daa niŋ ka bi ʒini lala yaɣa kamani [[:en:Bobo-Dioulasso|Bobo-Diouslasso]] zaŋ chaŋ [[:en:Wa,_Ghana|Wa]] hali ni [[:en:Kumasi|Kumasi]].<ref name=":0">{{Cite web|date=2018-05-15|title=Ghana's Historic Mosques: Nakore|url=https://haunsinafrica.com/2018/05/15/ghana-historic-mud-mosque-nakore/|access-date=2020-08-12|website=The Hauns in Africa|language=en-US}}</ref> == Kundivihira == <references /> [[Pubu:Lahabaya zaa]] mophl9ga0xg2fvepynmj6cxkkiddab0 Assin Manso Slave River Site 0 33793 149649 148289 2026-11-09T22:51:52Z Samaru Samaru 6396 Added heading 149649 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[:en:Assin_Manso|"Assin Manso]] Ancestral [[:en:Slave_market|Slave]] River" lahi booni Nnonkonsuo bee Donkor Nsuo. Di daa nyɛla daba dahi la puuni yini, luɣushɛli polo bɛ ni daa laɣindi(gathering) daba '[[:en:Atlantic_slave_trade|Trans-Atlantic Slave Trade']] Saha la. Di bela Ghana tingbani yaɣishɛli bɛ ni booni [[:en:Central_Region_(Ghana)|Central Region]] la. Maali pihi nahi (40) laasabu zaŋ, dolisi Cape Coast - Kumasi palli maa.<ref>{{Cite web|title=Assin Manso Ancestral Slave River Site – Visit Ghana|url=https://visitghana.com/assin-manso-ancestral-slave-river-site/|access-date=2026-11-02|language=en-US}}</ref> Din ni n-daa nyɛ kpalinkpaa luɣushɛli polo bɛ ni daa ʒiri daba n-yiri Northern Region ŋɔ chani shɛli.<ref>{{Cite web|title=Assin Manso Ancestral Slave River Site – Visit Ghana|url=https://visitghana.com/assin-manso-ancestral-slave-river-site/|access-date=2026-11-02|language=en-US}}</ref> == Daba kpalinkpaa kom subu Ghana tingbani == [[:en:Assin_Manso|Assin Manso]] Slave River (Assin Manso Daba Mɔɣili) ŋɔ n-daa nyɛ luɣushɛli polo bɛ ni che ka daba suri bɛ kpalinkpaa kom Africa tingbani ni poi ka bɛ naanyi zaŋba chaŋ [[:en:Elmina_Castle|Elimina]] mini [[:en:Cape_Coast_Castle|Cape Coast]] (daba biɛhigu shee). Bɛ daa piigi yuli n-ti lala yaɣili ŋɔ ka daa boli li ni " great deport" dama dina n-daa nyɛ so' shɛli Ashanti nima ni daa doli m-mali bɛ daba tahiri Cape Coast daba biɛhigu shee la. Di daa lahi nyɛla daa shɛli din be daba da'kara (largest markets) la puuni "eighteenth century" maa saha. Nimaani n-daa nyɛ bɛ ni dihiri daba ka che ka bɛ lahi vuhiri luɣushɛli kamani bakɔi laasabu.<ref>{{Cite journal|last=Schramm|first=Katharina|date=2008-01-01|title=Slave Route Projects: Tracing the Heritage of Slavery in Ghana|url=https://www.researchgate.net/publication/305806046_Slave_Route_Projects_Tracing_the_Heritage_of_Slavery_in_Ghana|journal=Reclaiming Heritage: Alternative Imaginations in West Africa|pages=71–98}}</ref> [[Lahabali kɔligu:An Adventurous Trip.jpg|thumb|Assin Manso Slave River Site Sign Board ]] == Kundivihira == <references /> k10jvz6xt7tsxc8juu7ckoite5zema1 Bia National Park 0 33795 149640 149613 2026-11-09T20:30:38Z Tenaciuos Ntaawa 4633 Corrected a word 149640 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Bia National Park''' nyɛla paaki shɛli din be Bia West yaɣili ŋɔ [[:en:Western_North_Region|Western North Region]] m bala [[:en:Ghana|Ghana]] tingbanni. Di lahi nyɛla din mali Ghana nima tingban viɛla puuni shɛli ka binkɔbiri kam be dinni. Ti'waɣila din daa kpalim West Africa nyɛla bɛ ni nya shɛŋa national park paaki maani.<ref>https://web.archive.org/web/20100123001351/http://tourism.thinkghana.com/nature_wildlife/bia_national_park/</ref><ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20110711091737/http://www.ghanaexpeditions.com/regions/highlight_detail.asp?id=&rdid=452</nowiki></ref> Di nyɛla din nyɛ dibaayi yɛltɔɣa puuni n nyɛ Bia National Park ni Bia Resource Reserve.<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20220610144852/https://fcghana.org/page.php/?page=268&section=32&typ=1&subs=274</nowiki></ref> == Taarihi == Bia daa nyɛla din kpa yuuni 1935 ka bɛ zaŋ Bia mɔɣili maa yuli n ti li din naai lala fɔŋ maa.<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20110723041817/http://gh.chm-cbd.net/biodiversity/nationalparks.htm</nowiki></ref> Di daa lebila tingbani maa zaa paaki yuuni 1974. Pukparilim ti yaɣi daa kula paaki maa tingbani maŋmaŋa biɛhigu. Dinzuɣu, 1975 yuuni maa ha, ninsalinima tuun' shɛŋa daa bɛ tooi n niŋdi nimaani kamani pukparilim ni binyɛra pam. Yuuni 1985 paaki maa yuli n daa booni biosphere reserve ni UNESCO world heritage site. == Anfooninima == {{Gallery|File:Entrance to Bia Forest reserve.jpg|Entrance to Bia Forest reserve|File:Bia National Park.jpg|Bia National Park|File:Boundary Pillars.jpg|Boundary Pillars|File:Bia National Park, and a rice farm.jpg|A rice farm at Bia National Park|File:Trees in Bia Forest.JPG|Trees in Bia Forest|title=Images from Bia National Park|align=|footer=|style=|state=|height=|width=|perrow=|mode=|whitebg=|noborder=|captionstyle=|class1=|alt1=|class2=|alt2=|class3=|alt3=|class4=|alt4=|class5=|alt5=}} == Kundivihira == {{Reflist}} jmpbcgbop2unmidfjapz2fjns0k30em Nzulezo 0 33796 149642 148446 2026-11-09T20:44:15Z Tenaciuos Ntaawa 4633 Made some corrections 149642 wikitext text/x-wiki From Wikipedia, the free encyclopedia [[Lahabali kɔligu:Nzulezo.jpg|thumb]] '''Nzulezo''' nyɛla tiŋkpaŋa din beTakoradi Western Region ,Jomoro distric Ghana tingbani.Tiŋa din waɣilim nyɛ kamani kilomita pihiwoi laa sabu din miri Beyin. Niriba ban laasabu paagi niriba kobsinu m- be din ni.Ghana.<ref>https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1394/</ref>A ni tooi lahi sabbu Nzuleso kamani n- ŋɔ"Nzulezu".<ref><nowiki>https://edition.cnn.com/travel/article/nzulezo-ghana-stilt-village-intl/index.html</nowiki></ref> [[Lahabali kɔligu:Nzulezo 20.jpg|thumb]] Nzulezu nyɛla tiŋ' shɛli din be kom puuni ka bɛ zaŋ da' waɣila n sa kom maa ni ka nyɛ bɛ duri n tam dari maa zuɣu.Yuuni 2000, Lala tiŋ' ŋɔ daa pahila bɛ ni deegi tiŋ din zali yuli UNESCO Word Heritage tiŋa ka lahi nyɛ lɔɣu shɛli saamba ni ni tooi go n chaŋ ti nya.Bɛ lahi mali bɛ dam ka di yi di ko ka saamba maa tooi chani ti nyuri li. == Etymology == Lala yuli mi "Nzulezo oq96pfgr771s4gzhixbkrr28g4bzx5r 149653 149642 2026-11-09T23:01:14Z Samaru Samaru 6396 Update 149653 wikitext text/x-wiki From Wikipedia, the free encyclopedia [[Lahabali kɔligu:Nzulezo.jpg|thumb]] '''Nzulezo''' nyɛla tiŋkpaŋa din beTakoradi Western Region ,Jomoro distric Ghana tingbani.Tiŋa din waɣilim nyɛ kamani kilomita pihiwoi laa sabu din miri Beyin. Niriba ban laasabu paagi niriba kobsinu m- be din ni.Ghana.<ref>https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1394/</ref>A ni tooi lahi sabbu Nzuleso kamani n- ŋɔ"Nzulezu".<ref><nowiki>https://edition.cnn.com/travel/article/nzulezo-ghana-stilt-village-intl/index.html</nowiki></ref> [[Lahabali kɔligu:Nzulezo 20.jpg|thumb]] Nzulezu nyɛla tiŋ' shɛli din be kom puuni ka bɛ zaŋ da' waɣila n sa kom maa ni ka nyɛ bɛ duri n tam dari maa zuɣu.Yuuni 2000, Lala tiŋ' ŋɔ daa pahila bɛ ni deegi tiŋ din zali yuli UNESCO Word Heritage tiŋa ka lahi nyɛ lɔɣu shɛli saamba ni ni tooi go n chaŋ ti nya.Bɛ lahi mali bɛ dam ka di yi di ko ka saamba maa tooi chani ti nyuri li. == Etymology == Lala yuli mi "Nzulezo == Kundivihira == 9o3vd0ykp3ct9au1f53w9mnzx0tlbe8 Black Star Square 0 33797 149648 148636 2026-11-09T22:50:50Z Samaru Samaru 6396 Added heading 149648 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[Lahabali kɔligu:Black Star Square 01.jpg|thumb]] '''Black Star Square''', a ni tooi lahi boli li '''Independent Square,''' di nyɛla pol'karili din be Ghana tiŋzuɣu [[:en:Accra|(Accra)]] tingbani ni, ka di mini Ankara[[:en:Accra|(Accra)]] diɛma ni yiɣijam biɛhigu shee (Sports stadium) baɣ'taba/mir'taba. Lala yaɣili maa shee ka "[[:en:Kwame_Nkrumah_Mausoleum|Kwame Nkrumah Memorial Park"]] gba be'''.''' Di nyɛla luɣ'shɛli Ghananima ni laɣimdi puhiri "Ghana Maŋsulinsi" (Independent ) Chuɣu yuuni kam, ka lahi nyɛ luɣ'shɛli laɣingu kam din kpini tingbani ŋɔ(Ghana) ni laɣinda. Ghana linjima nima gba laɣingu kam niŋdi la din ni. Yuuni 1961 maa ka bɛ daa naagi di ŋmɛbu(mɛbu) yɛlli kam, saha shɛli [[:en:Queen_Elizabeth_II|Queen Elizabeth]] [[:en:Queen_Elizabeth_II|II]] ni daa yɛn kana ti kaai (visit) Ghana.<ref>{{Cite web|last=Dunnell|first=Tony|title=Black Star Square in Accra|url=http://www.atlasobscura.com/places/black-star-square|access-date=2026-11-04|website=Atlas Obscura|language=en}}</ref> == Taarihi == Yuuni 1957, [[:en:Kwame_Nkrumah|Kwame Nkurumah]] daa leei tuuli 'Prime Minister' zaŋ-ti ti tingbani ŋɔ(Ghana) amaa 'Goal Coast' ka bɛ daa na bolindi li.din daa niŋ ka ti tingbani maa daa deegi maŋ sulinsi (Independence). Kwame Nkurumah n-daa nyɛ ŋun zali tampuɣili (foundation) ni bɛ pili di mebu (Independence Square) o ni daa leei 'Prime Minister' naai. O daa puhi mi ni bɛ meli ka ti zaŋ li zaŋ puhi ti tingbani ŋɔ Maŋ Sulinsi[[:en:Independence|(Independence)]] deebu Chuɣu. Ti tingbani ŋɔ yuli lana(renowned) ni daa nyɛ ŋun buɣisi di (Independence Square) mebu. Lala nira maa n-daa nyɛ Theo Lawson. Di mebu daa lumi zahim Napaɣa [[:en:Queen_Elizabeth_II|Queen Elizabeth II]] Ghana kaabu. 1961 maa ka di mebu mini di yɛlli kam daa naai, ka bɛ daa piigi yuli bol'li ni "Black Star Square." Kwame Nkurumah n-daa nyɛ ŋun gari tooni ka Ghana deei Maŋsulinsi '[[:en:Kingdom_of_Great_Britain|Britain']] nima nuuni.<ref>{{Cite news|title=Visit Ghana - Independence Square|language=en-US|work=Visit Ghana|url=https://visitghana.com/attractions/independence-square-1/|access-date=2026-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003012515/https://visitghana.com/attractions/independence-square-1/|archive-date=2023-10-03|url-status=dead}}</ref> == Major Events (Laɣingu kara din niŋ dinni) == Ghana Zuɣulana Atta Mills, ni Jerry John Rawlings, n-ti pahi Ghana Zuɣulana Paa Aliu Mahama kuyiya(funeral) laɣingu daa laɣimla nimaani, nyarila "Black Star Square. Yuuni 1998, niriba daa gari niriba tuhi kɔbsinu(500,000) n-laɣim dinni ni bɛ tuhi America Zuɣulana (Bill Clinton) mini o paɣa (Hillary Clinton) soli. Ŋuni n-daa nyɛ America Zuɣulana tuuli so ŋun kana Ghana tingbanni.<ref>{{Citation|title=OCLC|date=2026-10-29|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OCLC&oldid=1382612911|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-11-05}}</ref> == Kundivihira == 0p3u1vboa735e4i89m91zvkzl3jzwdu Daboya 0 33798 149632 148360 2026-11-09T14:02:07Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 Added a databox 149632 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[Lahabali kɔligu:Daboya No. 1 white volta.jpg|thumb|Daboya]] '''Daboya''' nyɛla tiŋ'zuɣu m be North Gonja yaɣili, yaɣ' shɛli din be [[Savannah Region]], north [[Ghana]] puuni<ref>{{Cite web|title=Web Server's Default Page|url=http://northgonja.ghanadistricts.gov.gh/?arrow=dnf&_=89&r=6&rlv=towns|access-date=2026-11-06|website=northgonja.ghanadistricts.gov.gh}}</ref>. [[Dagbamba]] daa boonili la Burugu. Di daa mali bukaata pam n ti daa bihi ban daa doli ninpolo ni yiri Naya n chani Bouna. Ka ŋoloŋo maa daa che ka Daboya lebi tiŋ' shɛli din mali bukaata pam Dagbaŋ lala saha maa. Zuŋɔ Daboya zanimi n lebi Daboya-Mankarigu constituency. Vihigu wuhiri ni di nyɛla taarihi tiŋa Ghana tingbanni. [[Linjima nima|Linjimanima]] kpala karim zoŋ nimaani ka bɛ boli li ni Army Special Operations Training School ka di be Daboya. Daboya nyɛla din zooi [[Zabaɣisili|zabaɣasi,]]Tampulma, Dagomba, nii Hanga. == Taarihi == Daboya daa nyɛla tiŋ' shɛli [[yalim]] daabiligu ni daa pili ka mali anfaani pam n ti Dagbon. Yuuni 1600s bahigu, zabaɣasi daa kpe li pam ka saha ŋɔ ka di lebi zaɣ' tiŋa. Lala Wasipewura daa bela Wasipe ka kpa Daboya ka di nyɛ tiŋ' bahigu fin guri Dagomba kpebu na. ka Ashanti Empire nima daa ti niriba yuuni 1844. Daboya ni daa va dabisili shɛli n zi ka di nyɛ bɛ yalim malibu dabsili la lahi kani, banlee ban daa tooi maani yalim maa pam pam maa kamani Electrochem, ban daa be Ada la. == Binŋmahi tumayili == Daboya mali la ninŋma maŋa ka di biɛhigu lahi nye din viɛli pam tumadduu. == Ninvuɣ' dimsa == * Abu Seidu (ka bɛ dɔɣi o yuuni 1987), ka o nyɛ bol' ŋmɛra. == Kundivihira == kbs2ij8ak6egup5vc6k4ku7rlmgzw46 National Theatre of Ghana 0 33802 149651 148426 2026-11-09T22:57:32Z Samaru Samaru 6396 Added heading 149651 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''National Theatre, Ghana''', nyɛla bi daa yooi shɛli yuuni 1992, [[:en:Accra|Accra]] din nyɛ [[:en:Ghana|Ghana]] tiŋzuɣu la. Bi daa mɛli mi ni bɔ biɛhigu shee zaŋ ti diɛma diɛma kamani wahi, kpɛrigu, ni yila, n-ti pahi daabiligim binyɛra zaŋ wuhi salo ni laɣim gahinda. Kpɛrisi mini yila diɛma balibu nyɛla din be ka kaya ni taada puuni yuun kurumbuna.<ref>https://utppublishing.com/doi/10.3138/md.23.3.309</ref> Laɣingu shɛli din mi National Theatre Movement daa din kpuri Ghana yuuni 1957 ni di sɔŋ la diɛma ni kpɛrisi maa. [[:en:Theater_(structure)|Theatre]] nyɛla yuuni 1991, PNDC zalikpani din nyɛ 259 ni gbubi shɛli.<ref>https://muse.jhu.edu/article/679344</ref> Lala duu ŋɔ nyɛla diɛma yaɣa yaɣa ata du zuɣuri. Lala yaɣa maa n-nyɛ National Dance Company, National Symphony Orchestra n-ti pahi National Drama Company. == Dini Mɛ Sham == Theatre maa nyɛla du shɛli din galisi pam ka di waɣilim ni yalim nyɛ napɔŋ ŋmɛbu 128,050, di mini luɣi shɛli bini boli Independence Avenue din be pali shɛli din boli Liberia pali la bi waɣa ni taba. Lala duu ŋɔ nyɛla du shɛli din mɛ ka ayi li kantiŋɔ di ŋmanila pantuu karili bee nonbili so silimiinsi ni boli seagull la n-yirigi O kpunkpama.<ref>https://web.archive.org/web/20110131084134/http://www.accracitysearch.com/?p=2162</ref> Theatre maa nyɛla din be [[:en:Victoriaborg,_Accra|Victoriaborg]] [[:en:Victoriaborg,_Accra|district]] din be [[:en:Accra|Accra]], di daa nyɛla [[:en:China|Chinese]] bilichinima ni daa mɛ shɛli ka zaŋli ti Ghana nima ka di nyɛla pini. == National Dance Company == National Dance Company di lahi mi shɛli "Ghana Dance Ensemble". Lala yaɣili ŋɔ daa nyɛla din pili [[:en:Institute_of_African_Studies|Institute of African Studies]] din be [[:en:University_of_Ghana|University of Ghana]] yuuni 1962. Ŋun daa bɛ di tooni n-nyɛ Emeritus Professor [[:en:J._H._Kwabena_Nketia|J. H. Kwabena]], ka Professor [[:en:Albert_Opoku|Mawere Opoku]] ŋun daa wuhiri wariba maa wahi maa, ka [[:en:Kwame_Nkrumah|Kwame Nkrumah]] nuu padi zuɣu yuuni 1962. Waliginsim daa niŋya yuuni 1992, shabi daa chaŋla National Theatre maa ni ka toondana daa nyɛ [[:en:Francis_Nii_Yartey|Francis Nii Yartey]], ka ban mi daa kpalim University of Ghana maa toondana daa nyɛ E. A. Doudu.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-253-01742-0</ref> Lala saha maa hali na ni zuŋɔ National Dance Company nyɛla din taɣi taɣi di kpamba, bi shabi n-nyɛ David Amoo(2006-2013), Mr Nii-Tete Yartey(2013-2018) ni Stephany Ursula Yamoah(2018- hali ni zuŋɔ).<ref>https://www.nationaltheatre.gov.gh/dance/</ref> == Drama Company == [[Lahabali kɔligu:20000 cedis (2002).jpg|left|thumb]] Drama Company nyɛla diɛma yaɣa din be National Theatre, Ghana maa puuni yini. Di nyɛla be ni daa kpa shɛli silimiin goli August yuuni 1983 ni kpaŋsi wuhibu University of Ghana, Legon. Bi daa nyɛla ban labi theatre maa puuni di ni daa mɛ naai.<ref>https://www.nationaltheatre.gov.gh/drama/</ref> == Kundivihira == <references /> hu99mjdcuetsxba952a6p9rtpias1md 149652 149651 2026-11-09T22:58:40Z Samaru Samaru 6396 Update 149652 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''National Theatre, Ghana''', nyɛla bi daa yooi shɛli yuuni 1992, [[:en:Accra|Accra]] din nyɛ [[:en:Ghana|Ghana]] tiŋzuɣu la. Bi daa mɛli mi ni bɔ biɛhigu shee zaŋ ti diɛma diɛma kamani wahi, kpɛrigu, ni yila, n-ti pahi daabiligim binyɛra zaŋ wuhi salo ni laɣim gahinda. Kpɛrisi mini yila diɛma balibu nyɛla din be ka kaya ni taada puuni yuun kurumbuna.<ref>https://utppublishing.com/doi/10.3138/md.23.3.309</ref> Laɣingu shɛli din mi National Theatre Movement daa din kpuri Ghana yuuni 1957 ni di sɔŋ la diɛma ni kpɛrisi maa. [[:en:Theater_(structure)|Theatre]] nyɛla yuuni 1991, PNDC zalikpani din nyɛ 259 ni gbubi shɛli.<ref>https://muse.jhu.edu/article/679344</ref> Lala duu ŋɔ nyɛla diɛma yaɣa yaɣa ata du zuɣuri. Lala yaɣa maa n-nyɛ National Dance Company, National Symphony Orchestra n-ti pahi National Drama Company. == Dini Mɛ Sham == Theatre maa nyɛla du shɛli din galisi pam ka di waɣilim ni yalim nyɛ napɔŋ ŋmɛbu 128,050, di mini luɣi shɛli bini boli Independence Avenue din be pali shɛli din boli Liberia pali la bi waɣa ni taba. Lala duu ŋɔ nyɛla du shɛli din mɛ ka ayi li kantiŋɔ di ŋmanila pantuu karili bee nonbili so silimiinsi ni boli seagull la n-yirigi O kpunkpama.<ref>https://web.archive.org/web/20110131084134/http://www.accracitysearch.com/?p=2162</ref> Theatre maa nyɛla din be [[:en:Victoriaborg,_Accra|Victoriaborg]] [[:en:Victoriaborg,_Accra|district]] din be [[:en:Accra|Accra]], di daa nyɛla [[:en:China|Chinese]] bilichinima ni daa mɛ shɛli ka zaŋli ti Ghana nima ka di nyɛla pini. == National Dance Company == National Dance Company di lahi mi shɛli "Ghana Dance Ensemble". Lala yaɣili ŋɔ daa nyɛla din pili [[:en:Institute_of_African_Studies|Institute of African Studies]] din be [[:en:University_of_Ghana|University of Ghana]] yuuni 1962. Ŋun daa bɛ di tooni n-nyɛ Emeritus Professor [[:en:J._H._Kwabena_Nketia|J. H. Kwabena]], ka Professor [[:en:Albert_Opoku|Mawere Opoku]] ŋun daa wuhiri wariba maa wahi maa, ka [[:en:Kwame_Nkrumah|Kwame Nkrumah]] nuu padi zuɣu yuuni 1962. Waliginsim daa niŋya yuuni 1992, shabi daa chaŋla National Theatre maa ni ka toondana daa nyɛ [[:en:Francis_Nii_Yartey|Francis Nii Yartey]], ka ban mi daa kpalim University of Ghana maa toondana daa nyɛ E. A. Doudu.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-253-01742-0</ref> Lala saha maa hali na ni zuŋɔ National Dance Company nyɛla din taɣi taɣi di kpamba, bi shabi n-nyɛ David Amoo(2006-2013), Mr Nii-Tete Yartey(2013-2018) ni Stephany Ursula Yamoah(2018- hali ni zuŋɔ).<ref>https://www.nationaltheatre.gov.gh/dance/</ref> == Drama Company == [[Lahabali kɔligu:20000 cedis (2002).jpg|left|thumb]] Drama Company nyɛla diɛma yaɣa din be National Theatre, Ghana maa puuni yini. Di nyɛla be ni daa kpa shɛli silimiin goli August yuuni 1983 ni kpaŋsi wuhibu University of Ghana, Legon. Bi daa nyɛla ban labi theatre maa puuni di ni daa mɛ naai.<ref>https://www.nationaltheatre.gov.gh/drama/</ref> == Kundivihira == <references /> qw12vxmn1aoez1pjcikvb31fu2zqmm1 Kwame Nkrumah Memorial Park 0 33805 149646 149617 2026-11-09T22:45:46Z Samaru Samaru 6396 Added headings 149646 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Nkrumah Memorial Park''' ni Mausoleum nyɛla din be [[Ankara]] gbunni maa, din nyɛ [[Ghana]] tiŋ' zuɣu maa. mausoleum maa, daa nyɛla Dr. E. G. A. Don Arthur ni daa disigni shɛli, dina n kuli nyɛ [[Kwame Nkrumah]] Memorial Park ni di yuya maa yɛl' kpani, nimaani ka tuuli Gomnanti la tuuli paɣa, [[Fathia Nkrumah]] ka bɛ daa dɔɣi o.<ref name="Online">{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Walking You Through Accra's Beautiful Attractions|url=https://peacefmonline.com/pages/comment/features/202201/459694.php|access-date=2022-01-31|website=Peacefmonline.com - Ghana news|archive-date=2022-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131223043/https://peacefmonline.com/pages/comment/features/202201/459694.php|url-status=dead}}</ref><ref name="Kwame Nkrumah Mausoleum">{{Cite web|title=Kwame Nkrumah Mausoleum|url=https://touringghana.com/kwame-nkrumah-mausoleum/|access-date=2022-01-31|website=touringghana.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Visit Ghana - Kwame Nkrumah Memorial Park |url=https://visitghana.com/attractions/kwame-nkrumah-memorial-park/ |access-date=2023-10-18 |website=Visit Ghana |language=en-US}}</ref> == Taarihi == Lala Mausoleum ŋo nyɛla bɛ ni zaŋ li ni puhi ninvuɣ' dimsa ban be Ghana tingbanni kamani Ghananima President Kwame Nkrumah.<ref name="visitghana.com">{{Cite web|title=Visit Ghana - Kwame Nkrumah Memorial Park|url=https://visitghana.com/attractions/kwame-nkrumah-memorial-park/|access-date=2022-01-31|website=Visit Ghana|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pocu |first=Kojo |date=2023-05-28 |title=Kwame Nkrumah Mausoleum – Accra - Mr. Pocu Blog |url=https://mrpocu.com/kwame-nkrumah-mausoleum-accra/,%20https://mrpocu.com/kwame-nkrumah-mausoleum-accra/ |access-date=2023-07-22 |website=mrpocu.com |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lentz |first=Carola |date=2017-09-01 |title=Ghanaian "Monument Wars" |url=https://journals.openedition.org/etudesafricaines/20822 |journal=Cahiers d'études africaines |language=en |issue=227 |pages=551–582 |doi=10.4000/etudesafricaines.20822 |issn=0008-0055}}</ref> Lala memorial complex din niŋ yuuni 1992, ka bɛ daa zali li British colonial polo tingbani maa ni [[Ankara|Accra]] ni daa bala. Di nyɛla yiika dibaa anu. Di nyɛla shɛli polo Nkrumah ni daa zani m moli [[Ghana]] maŋ sulinsi. Nimaani ka museum din mali binyɛra zaŋ wuhi shee be ti biɛhigu puuni maa. Lala duu maa bemi ka di zaa be ka bɛ ni tiligi takɔbi nbzali maa, ka Akan nima kali puuni di nyɛla din wuhiri suhudoo. == Di saɣimbu == Di mini di yuli kuli doya maa zaa yoli, Kwame Nkrumah Memorial Park maa na bɛ nya labi mali yuun' pishi ni anu ka hali ni zuɣu di biɛhigu puuni. yɛl' gola kamani di bɛ tooi tumda, daa yi mira di yilibu, zaa nyɛla saamba ni nyari shɛli. == Kundivihira == c7t72leqrlrfpticmhi63qtysqpczbr Mole National Park 0 33812 149631 149630 2026-11-09T12:44:24Z Aliya 2018 7499 Added a content 149631 wikitext text/x-wiki = Mole National park = '''Mole National Park,''' nyɛla paaki shɛli din pahi Ghana paaki kara puuni.Di lahi nyɛla paaki shɛli din galisi pam ka binkɔbiri kara bɛ ni maa ni paam.<ref name="Bradt-Ghana" /><ref name="Mole National Park, Northen Ghana" /> paaki ŋɔ nyɛla din be Savannah Region ka Dama gu nyɛ di tiŋ zuɣu Ghana tingbani.on savanna and riparian ecosystems at an elevation of 50&#x20;m, with a sharp escarpment forming the southern boundary of the park. Paaki ŋɔ mini Damongo waɣilim nyɛ la kilomita pishi ni anahi.the district capital, 146&#x20;km south east of Tamale, the Regional capital. The park is 700&#x20;km from Accra and 430&#x20;km from Kumasi.<ref name="Visit Ghana - Mole National Park" /> The park's entrance is reached through the nearby town of Larabanga.<ref name="Bradt-Ghana" /> It covers an area of about 4,577 square kilometers of fairly undisturbed Guinea savannah in the northern part of Ghana.<ref name="Mole National Park, Northen Ghana" /> The Levi and Mole Rivers are ephemeral rivers flowing through the park, leaving behind only drinking holes during the long dry season. This area of Ghana receives over 10&#x20;mm per year of rainfall. A long-term study has been done on Mole National Park to understand the impact of human hunters on the animals in the preserve.<ref name="Brashares2001" /> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Mole National Park |- | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Elefant_Ghana.jpg|284x284px]] An African bush elephant at the park |- | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ghana_physical_map.svg|class=notpageimage noviewer|384x384px|Mole National Park is located in Ghana]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Mole National Park]] Location within Ghana |- !Location |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Ghana.svg|link=|alt=|border|23x23px]] Ghana |- !Nearest&#x20;city |Larabanga |- !Coordinates |9°42′N 1°50′W |- !Area |4,840&#x20;km<sup>2</sup> (1,870&#x20;sq&#x20;mi) |- !Established |1958 |} The park is also Ghana's most developed tourism site in terms of tourist amenities. The reserve has West Africa's first luxury safari lodge.<ref name="Visit Ghana - Mole National Park" /> czrvkldr86i4l32xm3l9k5n5lqa3gif 149641 149631 2026-11-09T20:42:26Z Aliya 2018 7499 M malimaŋ niŋ 149641 wikitext text/x-wiki = Mole National park = '''Mole National Park,''' nyɛla paaki shɛli din pahi Ghana paaki kara puuni.Di lahi nyɛla paai shɛli din galisi pam ka binkɔbiri kara bɛ ni maa ni paam.<ref name="Bradt-Ghana" /><ref name="Mole National Park, Northen Ghana" /> paaki ŋɔ nyɛla din be Savannah Region ka Damongu nyɛ di tiŋ zuɣu Ghana tingbani.on savanna and riparian ecosystems at an elevation of 50&#x20;m, with a sharp escarpment forming the southern boundary of the park. Paaki ŋɔ mini Damongo waɣilim nyɛ la kilomita pishi ni anahi.the district capital, 146&#x20;km south east of Tamale, the Regional capital. The park is 700&#x20;km from Accra and 430&#x20;km from Kumasi.<ref name="Visit Ghana - Mole National Park" /> The park's entrance is reached through the nearby town of Larabanga.<ref name="Bradt-Ghana" /> It covers an area of about 4,577 square kilometers of fairly undisturbed Guinea savannah in the northern part of Ghana.<ref name="Mole National Park, Northen Ghana" /> The Levi and Mole Rivers are ephemeral rivers flowing through the park, leaving behind only drinking holes during the long dry season. This area of Ghana receives over 10&#x20;mm per year of rainfall. A long-term study has been done on Mole National Park to understand the impact of human hunters on the animals in the preserve.<ref name="Brashares2001" /> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Mole National Park |- | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Elefant_Ghana.jpg|284x284px]] An African bush elephant at the park |- | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ghana_physical_map.svg|class=notpageimage noviewer|384x384px|Mole National Park is located in Ghana]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Mole National Park]] Location within Ghana |- !Location |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Ghana.svg|link=|alt=|border|23x23px]] Ghana |- !Nearest&#x20;city |Larabanga |- !Coordinates |9°42′N 1°50′W |- !Area |4,840&#x20;km<sup>2</sup> (1,870&#x20;sq&#x20;mi) |- !Established |1958 |} The park is also Ghana's most developed tourism site in terms of tourist amenities. The reserve has West Africa's first luxury safari lodge.<ref name="Visit Ghana - Mole National Park" /> hbxyxhoihul8iri90ikmwpy46x8j5pc 149643 149641 2026-11-09T20:53:02Z Aliya 2018 7499 Added a content 149643 wikitext text/x-wiki = Mole National park = '''Mole National Park,''' nyɛla paaki shɛli din pahi Ghana paaki kara puuni.Di lahi nyɛla paai shɛli din galisi pam ka binkɔbiri kara bɛ ni maa ni paam.<ref name="Bradt-Ghana" /><ref name="Mole National Park, Northen Ghana" /> paaki ŋɔ nyɛla din be Savannah Region ka Damongu nyɛ di tiŋ zuɣu Ghana tingbani. savanna nyɛla tiŋ shɛli din tingbani mali kulim vɛnyaliŋga ka tihi ni mɔri deegi mɔɣili kam.and riparian ecosystems at an elevation of 50&#x20;m, with a sharp escarpment forming the southern boundary of the park. Paaki ŋɔ mini Damongo waɣilim nyɛ la kilomita pishi ni anahi.Di mini the district capital, 146&#x20;km south east of Tamale, the Regional capital. The park is 700&#x20;km from Accra and 430&#x20;km from Kumasi.<ref name="Visit Ghana - Mole National Park" /> The park's entrance is reached through the nearby town of Larabanga.<ref name="Bradt-Ghana" /> It covers an area of about 4,577 square kilometers of fairly undisturbed Guinea savannah in the northern part of Ghana.<ref name="Mole National Park, Northen Ghana" /> The Levi and Mole Rivers are ephemeral rivers flowing through the park, leaving behind only drinking holes during the long dry season. This area of Ghana receives over 10&#x20;mm per year of rainfall. A long-term study has been done on Mole National Park to understand the impact of human hunters on the animals in the preserve.<ref name="Brashares2001" /> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Mole National Park |- | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Elefant_Ghana.jpg|284x284px]] An African bush elephant at the park |- | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ghana_physical_map.svg|class=notpageimage noviewer|384x384px|Mole National Park is located in Ghana]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Mole National Park]] Location within Ghana |- !Location |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Ghana.svg|link=|alt=|border|23x23px]] Ghana |- !Nearest&#x20;city |Larabanga |- !Coordinates |9°42′N 1°50′W |- !Area |4,840&#x20;km<sup>2</sup> (1,870&#x20;sq&#x20;mi) |- !Established |1958 |} The park is also Ghana's most developed tourism site in terms of tourist amenities. The reserve has West Africa's first luxury safari lodge.<ref name="Visit Ghana - Mole National Park" /> 7gxm3mgjc08lllbavhu9qe2qm1el2yr 149655 149643 2026-11-09T23:13:46Z Aliya 2018 7499 Added a content 149655 wikitext text/x-wiki = Mole National park = '''Mole National Park,''' nyɛla paaki shɛli din pahi Ghana paaki kara puuni.Di lahi nyɛla paai shɛli din galisi pam ka binkɔbiri kara bɛ ni maa ni paam.<ref name="Bradt-Ghana" /><ref name="Mole National Park, Northen Ghana" /> paaki ŋɔ nyɛla din be Savannah Region ka Damongu nyɛ di tiŋ zuɣu Ghana tingbani. savanna nyɛla tiŋ shɛli din tingbani mali kulim vɛnyaliŋga ka tihi ni mɔri deegi lɔɣiili kam ka di ni deegi palo shɛli yɛliŋ ni tooi paagi maali pihinu.0&#x20;m, with a sharp escarpment forming the southern boundary of the park. Paaki ŋɔ mini Damongo waɣilim nyɛ la kilomita pishi ni anahi.Di mini tiŋ district capital, 146&#x20;km south east of Tamale, the Regional capital. The park is 700&#x20;km from Accra and 430&#x20;km from Kumasi.<ref name="Visit Ghana - Mole National Park" /> The park's entrance is reached through the nearby town of Larabanga.<ref name="Bradt-Ghana" /> It covers an area of about 4,577 square kilometers of fairly undisturbed Guinea savannah in the northern part of Ghana.<ref name="Mole National Park, Northen Ghana" /> The Levi and Mole Rivers are ephemeral rivers flowing through the park, leaving behind only drinking holes during the long dry season. This area of Ghana receives over 10&#x20;mm per year of rainfall. A long-term study has been done on Mole National Park to understand the impact of human hunters on the animals in the preserve.<ref name="Brashares2001" /> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Mole National Park |- | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Elefant_Ghana.jpg|284x284px]] An African bush elephant at the park |- | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ghana_physical_map.svg|class=notpageimage noviewer|384x384px|Mole National Park is located in Ghana]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Mole National Park]] Location within Ghana |- !Location |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Ghana.svg|link=|alt=|border|23x23px]] Ghana |- !Nearest&#x20;city |Larabanga |- !Coordinates |9°42′N 1°50′W |- !Area |4,840&#x20;km<sup>2</sup> (1,870&#x20;sq&#x20;mi) |- !Established |1958 |} The park is also Ghana's most developed tourism site in terms of tourist amenities. The reserve has West Africa's first luxury safari lodge.<ref name="Visit Ghana - Mole National Park" /> sa1ine9pwfilctbp98idsj6y33tuw2x 149657 149655 2026-11-10T11:35:04Z Aliya 2018 7499 Added a content 149657 wikitext text/x-wiki = Mole National park = '''Mole National Park,''' nyɛla paaki shɛli din pahi Ghana paaki kara puuni.Di lahi nyɛla paai shɛli din galisi pam ka binkɔbiri kara bɛ ni maa ni paam.<ref name="Bradt-Ghana" /><ref name="Mole National Park, Northen Ghana" /> paaki ŋɔ nyɛla din be Savannah Region ka Damongu nyɛ di tiŋ zuɣu Ghana tingbani. savanna nyɛla tiŋ shɛli din tingbani mali kulim vɛnyaliŋga ka tihi ni mɔri deegi lɔɣiili kam ka di ni deegi palo shɛli yɛliŋ ni tooi paagi maali pihinu.Di lahi mali lɔɣu shɛli ani yɛn tooi zo n suɣi . Lala lɔɣiili maa mini paaki maa zaŋ ti gbaagi di zuɣusaa bala dansi ni taba.Paaki ŋɔ mini Damongo waɣilim nyɛ la kilomita pishi ni anahi.Di mini tiŋ district capital, 1east of Tamale, the Regional capital. The park is 700&#x20;km from Accra and 430&#x20;km from Kumasi.<ref name="Visit Ghana - Mole National Park" /> The park's entrance is reached through the nearby town of Larabanga.<ref name="Bradt-Ghana" /> It covers an area of about 4,577 square kilometers of fairly undisturbed Guinea savannah in the northern part of Ghana.<ref name="Mole National Park, Northen Ghana" /> The Levi and Mole Rivers are ephemeral rivers flowing through the park, leaving behind only drinking holes during the long dry season. This area of Ghana receives over 10&#x20;mm per year of rainfall. A long-term study has been done on Mole National Park to understand the impact of human hunters on the animals in the preserve.<ref name="Brashares2001" /> 7q6m2rvna9dnof95wzm23ev1hfugc21 149658 149657 2026-11-10T11:39:29Z Aliya 2018 7499 Malimaŋ 149658 wikitext text/x-wiki = Mole National park = '''Mole National Park,''' nyɛla paaki shɛli din pahi Ghana paaki kara puuni.Di lahi nyɛla paai shɛli din galisi pam ka binkɔbiri kara bɛ ni maa ni paam.<ref name="Bradt-Ghana" /><ref name="Mole National Park, Northen Ghana" /> paaki ŋɔ nyɛla din be Savannah Region ka Damongu nyɛ di tiŋ zuɣu Ghana tingbani. savanna nyɛla tiŋ shɛli din tingbani mali kulim vɛnyaliŋga ka tihi ni mɔri deegi lɔɣiili kam ka di ni deegi palo shɛli yɛliŋ ni tooi paagi maali pihinu.Di lahi mali lɔɣu shɛli ani yɛn tooi zo n suɣi . Lala lɔɣiili maa mini paaki maa zaŋ ti gbaagi di zuɣusaa bala dansi ni taba.Paaki ŋɔ mini Damongo waɣilim nyɛ la kilomita pishi ni anahi.Di mini tiŋ .<ref name="Visit Ghana - Mole National Park" /><ref name="Bradt-Ghana" />.<ref name="Mole National Park, Northen Ghana" />.<ref name="Brashares2001" /> <references /> 6jjyti3p6zot8dg7nt13hjohr917vyc Kyabobo National Park 0 33813 149633 2026-11-09T14:16:25Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 Created an article 149633 wikitext text/x-wiki [[File:Small Waterfall at Kyabobo National Park.jpg|thumb|upright|A small waterfall at Kyabobo National Park]] '''Kyabobo National Park''' (di bɔlibu nyɛla CHA-bo-bo) ka di nyɛ paaki din yɛliŋ nyɛ {{convert|360|km2|abbr=on}} ka be [[Ghana]].<ref name = "travelword">{{cite news|url=http://www.thetravelword.com/2012/04/30/ecotourism-in-ghana-undiscovered-kyabobo/|title=Ecotourism in Ghana: Undiscovered Kyabobo - The Travel Word|last=Ryman|first=Leif|date=30 April 2012|accessdate=17 October 2014|archive-date=8 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141108105537/http://www.thetravelword.com/2012/04/30/ecotourism-in-ghana-undiscovered-kyabobo/|url-status=dead}}</ref><ref name="IUCN">{{cite book |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2010-073.pdf |pages=16–17 |title=Parks and Reserves of Ghana: Management Effectiveness Assessment of Protected Areas |publisher=[[IUCN]] – International Union for Conservation of Nature |year=2010 |format=PDF |accessdate=February 10, 2017}}</ref> ==Taarihi== Di daa pilila yuuni 1993 amaa bɛ daa kuli maani la di taarisi zaani hali zaŋ ni Anashaara goli September yuuni 1999 ka bɛ daa naan yi ti che di tarisi zali luɣi yini.<ref name="IUCN"/> ==Tiŋgbani== Kyabobo be la [[Oti Region]] ka di tarisi ni [[Togo]]. Tiŋa din mirili n-nyɛ Nkwanta.<ref name = "travelword"/> Ghana zoli din du pam ka do buyi zuɣu, Mount Dzebobo, ni "Breast Mountains" zaa nyɛla din be din ni ka ban chani ni tooi lahi zani ni ka nya [[Lake Volta]]. Dzebobo gbunni nyɛla "zani katiŋa ka nya" bee "zaɣi gahindili " Ewe balli ni. [[File:Procavia-capensis-Frontal.JPG|thumb|left|Rock hyrax]] == Anfooni nima == <gallery> File:The "Breast" mountains.jpg|Breast mountain File:Kyabobo water falls2.jpg|Kyabobo lower fall File:Green Hills and Lush Vegetation.jpg|Mountainous view in the park </gallery> ==Kundivihira== {{reflist}} 5bkrzmrhqmqiwipbomvkbplw30rnjl1 149634 149633 2026-11-09T14:17:44Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 Added a databox 149634 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[File:Small Waterfall at Kyabobo National Park.jpg|thumb|upright|A small waterfall at Kyabobo National Park]] '''Kyabobo National Park''' (di bɔlibu nyɛla CHA-bo-bo) ka di nyɛ paaki din yɛliŋ nyɛ {{convert|360|km2|abbr=on}} ka be [[Ghana]].<ref name = "travelword">{{cite news|url=http://www.thetravelword.com/2012/04/30/ecotourism-in-ghana-undiscovered-kyabobo/|title=Ecotourism in Ghana: Undiscovered Kyabobo - The Travel Word|last=Ryman|first=Leif|date=30 April 2012|accessdate=17 October 2014|archive-date=8 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141108105537/http://www.thetravelword.com/2012/04/30/ecotourism-in-ghana-undiscovered-kyabobo/|url-status=dead}}</ref><ref name="IUCN">{{cite book |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2010-073.pdf |pages=16–17 |title=Parks and Reserves of Ghana: Management Effectiveness Assessment of Protected Areas |publisher=[[IUCN]] – International Union for Conservation of Nature |year=2010 |format=PDF |accessdate=February 10, 2017}}</ref> ==Taarihi== Di daa pilila yuuni 1993 amaa bɛ daa kuli maani la di taarisi zaani hali zaŋ ni Anashaara goli September yuuni 1999 ka bɛ daa naan yi ti che di tarisi zali luɣi yini.<ref name="IUCN"/> ==Tiŋgbani== Kyabobo be la [[Oti Region]] ka di tarisi ni [[Togo]]. Tiŋa din mirili n-nyɛ Nkwanta.<ref name = "travelword"/> Ghana zoli din du pam ka do buyi zuɣu, Mount Dzebobo, ni "Breast Mountains" zaa nyɛla din be din ni ka ban chani ni tooi lahi zani ni ka nya [[Lake Volta]]. Dzebobo gbunni nyɛla "zani katiŋa ka nya" bee "zaɣi gahindili " Ewe balli ni. [[File:Procavia-capensis-Frontal.JPG|thumb|left|Rock hyrax]] == Anfooni nima == <gallery> File:The "Breast" mountains.jpg|Breast mountain File:Kyabobo water falls2.jpg|Kyabobo lower fall File:Green Hills and Lush Vegetation.jpg|Mountainous view in the park </gallery> ==Kundivihira== {{reflist}} 5i3s90bio26bsprqp2xdnu9x1ptsj3j Independence Arch 0 33814 149638 2026-11-09T20:20:10Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 Created an article 149638 wikitext text/x-wiki '''Independence Arch''' nyɛla tiŋgbani zaa bini din be [[Black Star Square]] (ka niriba pam lahi booni li Independence Square) ka di be [[Accra]], [[Ghana]]. Di nyɛla tiŋgbani binkura puuni yini din wuhiri maŋsulinsi deebu saha yuuni 1957. Lala meei ŋɔ, n-ti tabili [[Black Star Gate]] mini "[[Liberation Day Monument]]" pahila lala "independence square" ŋɔ ni.<ref>{{Cite web |title=Independence Square and Arch |url=https://www.citylifeaccra.com/things-to-do-accra-listings/independence-square-and-arch |access-date=2025-11-11 |website=City Life Accra |language=en-GB}}</ref><ref name="ghanaexp">{{Cite web |title=Independence Arch |url=http://www.ghanaexpeditions.com/regions/highlight_detail.asp?id=&rdid=19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402134732/http://www.ghanaexpeditions.com/regions/highlight_detail.asp?id=&rdid=19 |archive-date=2 April 2015 |access-date=2025-11-11 |website=Ghana Expeditions}}</ref><ref>{{Cite web |title=Independence Arch Accra {{!}} Black Star Square Accra |url=https://www.thepelicanhotel.com/blog/independence-arch-accra-a-symbol-of-freedom.html |access-date=2025-11-13 |website=www.thepelicanhotel.com |language=en}}</ref> == Taarihi == Lala "Independence Arch" mɛbu daa nyɛla [[Kwame Nkrumah]] ni daa pili shɛli, Ghana tuuli minisita mini tiŋgbana zuɣulana tuuli, ka di wuhiri kpaŋmaŋa shɛli o ni niŋ zaŋ chaŋ binshɛɣu din wuhiri tiŋgbani ŋɔ Anashaara goli March dabaa ayɔbu dali yuuni 1957.<ref>{{Cite book |last=Fuller |first=Harold |title=Building the Nation: Ghana's Architecture after Independence |publisher=University of Ghana Press |year=2014 |isbn=9789988234560}}</ref><ref>{{Cite web |title=Independence Arch Accra {{!}} Black Star Square Accra |url=https://www.thepelicanhotel.com/blog/independence-arch-accra-a-symbol-of-freedom.html |access-date=2025-11-11 |website=www.thepelicanhotel.com |language=en}}</ref> Lala meei ŋɔ mini di yɛlli kam daa naai la yuuni 1961 saha shɛli Queen [[Elizabeth II]] ni daa kana Ghana, Ghana tan-mɛriba ban yuli booni G.N.C.C ka pahi Solel Boneh International Ltd ni n daa mɛ li. Bɛ daa mɛli mi ni laɣin gahinda laɣindi din ni, n ti pahi tiŋgbani laɣinsi balibu.<ref>{{Cite news |date=2022-09-09 |title=Queen visited Ghana in 1961, 1999 |url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/queen-visited-ghana-in-1961-1999.html |location=Accra, Ghana|access-date=2025-11-11 |newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Independence Square |url=https://www.owu.edu/about/offices-services-directory/academic-affairs/academic-resources/spring-student-symposium/project-information/projects-from-2019-2020/project-norman/ghana-tpg-2/ |access-date=2025-11-11 |website=Ohio Wesleyan University |language=en}}</ref><ref>{{cite web | title=ISPADA - Israeli Planning, Architecture and Development in Africa - the Independence Arch in Accra | url=http://ispada-archive.com/page.php?id=137 }}</ref> == Design and symbolism == Tankpaɣu mini kuɣa ka bɛ zaŋ mɛ li. Bɛ mɛli mi n-tam binbini zuɣu, ka di wuhiri toontibɔ. Niriba kalinli ninvuɣi tusaata ni tooi kpe di ni. [[Black Star of Africa]] pala di zuɣu.<ref>{{Cite web |title=Independence Arch: A symbol of freedom and national identity |url=https://ghanaremembers.com/stories/places/independence-arch-a-symbol-of-freedom-and-national-identity.html |access-date=2025-11-11 |website=GhanaRemembers |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Independence Square |url=https://artsandculture.google.com/story/independence-square/5QUhVVravCqiqw |access-date=2025-11-11 |website=Google Arts & Culture |language=en}}</ref> == Access and photography == Din malila yaɣa ayi ka gbunni dini maa nyɛ saan'gahinda ni kperi shɛli ni ŋun nyɛ kpɛma lala duu ŋɔ ni ni be shɛli. Zuɣusaa dini maa mi nyɛla wɔfiisinima ni be shɛli.<ref>{{Cite web |date=2018-03-05 |title=Independence Arch {{!}} |url=https://www.alluringworld.com/independence-arch/ |access-date=2025-11-13 |website=Alluring World |language=en-US}}</ref> Zaŋ kana yuuni 2011, saamba daa naan ku tooi miri lala Independence Arch ka di pala bɛ ti ba la soli, ka di nyɛla linjimanima be la ni. Di malila yaɣ'shɛŋa niriba ni yɛn tooi yaai anfooninima, amaa ninlihi lihiriba ni tooi zani "Independence Square" mini "[[Black Star Gate]]" sambani ni yaai anfooninima.<ref>{{Cite web |last=Dunnell |first=Tony |title=Black Star Square |url=http://www.atlasobscura.com/places/black-star-square |access-date=2025-11-11 |website=Atlas Obscura |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Independence Square and Arch |url=https://www.citylifeaccra.com/things-to-do-accra-listings/independence-square-and-arch |access-date=2025-11-13 |website=City Life Accra |language=en-GB}}</ref> ==Kundivihira== {{reflist}} [[File:Ghana's Independence Arch.jpg|thumb|Ghana's Independence Arch]] b5pd66sgqnxb5vp0zseha2sfhksm730 149639 149638 2026-11-09T20:21:42Z SIR SUCCESS (NAA JAHINFO) 544 Added a databox 149639 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Independence Arch''' nyɛla tiŋgbani zaa bini din be [[Black Star Square]] (ka niriba pam lahi booni li Independence Square) ka di be [[Accra]], [[Ghana]]. Di nyɛla tiŋgbani binkura puuni yini din wuhiri maŋsulinsi deebu saha yuuni 1957. Lala meei ŋɔ, n-ti tabili [[Black Star Gate]] mini "[[Liberation Day Monument]]" pahila lala "independence square" ŋɔ ni.<ref>{{Cite web |title=Independence Square and Arch |url=https://www.citylifeaccra.com/things-to-do-accra-listings/independence-square-and-arch |access-date=2025-11-11 |website=City Life Accra |language=en-GB}}</ref><ref name="ghanaexp">{{Cite web |title=Independence Arch |url=http://www.ghanaexpeditions.com/regions/highlight_detail.asp?id=&rdid=19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402134732/http://www.ghanaexpeditions.com/regions/highlight_detail.asp?id=&rdid=19 |archive-date=2 April 2015 |access-date=2025-11-11 |website=Ghana Expeditions}}</ref><ref>{{Cite web |title=Independence Arch Accra {{!}} Black Star Square Accra |url=https://www.thepelicanhotel.com/blog/independence-arch-accra-a-symbol-of-freedom.html |access-date=2025-11-13 |website=www.thepelicanhotel.com |language=en}}</ref> == Taarihi == Lala "Independence Arch" mɛbu daa nyɛla [[Kwame Nkrumah]] ni daa pili shɛli, Ghana tuuli minisita mini tiŋgbana zuɣulana tuuli, ka di wuhiri kpaŋmaŋa shɛli o ni niŋ zaŋ chaŋ binshɛɣu din wuhiri tiŋgbani ŋɔ Anashaara goli March dabaa ayɔbu dali yuuni 1957.<ref>{{Cite book |last=Fuller |first=Harold |title=Building the Nation: Ghana's Architecture after Independence |publisher=University of Ghana Press |year=2014 |isbn=9789988234560}}</ref><ref>{{Cite web |title=Independence Arch Accra {{!}} Black Star Square Accra |url=https://www.thepelicanhotel.com/blog/independence-arch-accra-a-symbol-of-freedom.html |access-date=2025-11-11 |website=www.thepelicanhotel.com |language=en}}</ref> Lala meei ŋɔ mini di yɛlli kam daa naai la yuuni 1961 saha shɛli Queen [[Elizabeth II]] ni daa kana Ghana, Ghana tan-mɛriba ban yuli booni G.N.C.C ka pahi Solel Boneh International Ltd ni n daa mɛ li. Bɛ daa mɛli mi ni laɣin gahinda laɣindi din ni, n ti pahi tiŋgbani laɣinsi balibu.<ref>{{Cite news |date=2022-09-09 |title=Queen visited Ghana in 1961, 1999 |url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/queen-visited-ghana-in-1961-1999.html |location=Accra, Ghana|access-date=2025-11-11 |newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Independence Square |url=https://www.owu.edu/about/offices-services-directory/academic-affairs/academic-resources/spring-student-symposium/project-information/projects-from-2019-2020/project-norman/ghana-tpg-2/ |access-date=2025-11-11 |website=Ohio Wesleyan University |language=en}}</ref><ref>{{cite web | title=ISPADA - Israeli Planning, Architecture and Development in Africa - the Independence Arch in Accra | url=http://ispada-archive.com/page.php?id=137 }}</ref> == Design and symbolism == Tankpaɣu mini kuɣa ka bɛ zaŋ mɛ li. Bɛ mɛli mi n-tam binbini zuɣu, ka di wuhiri toontibɔ. Niriba kalinli ninvuɣi tusaata ni tooi kpe di ni. [[Black Star of Africa]] pala di zuɣu.<ref>{{Cite web |title=Independence Arch: A symbol of freedom and national identity |url=https://ghanaremembers.com/stories/places/independence-arch-a-symbol-of-freedom-and-national-identity.html |access-date=2025-11-11 |website=GhanaRemembers |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Independence Square |url=https://artsandculture.google.com/story/independence-square/5QUhVVravCqiqw |access-date=2025-11-11 |website=Google Arts & Culture |language=en}}</ref> == Access and photography == Din malila yaɣa ayi ka gbunni dini maa nyɛ saan'gahinda ni kperi shɛli ni ŋun nyɛ kpɛma lala duu ŋɔ ni ni be shɛli. Zuɣusaa dini maa mi nyɛla wɔfiisinima ni be shɛli.<ref>{{Cite web |date=2018-03-05 |title=Independence Arch {{!}} |url=https://www.alluringworld.com/independence-arch/ |access-date=2025-11-13 |website=Alluring World |language=en-US}}</ref> Zaŋ kana yuuni 2011, saamba daa naan ku tooi miri lala Independence Arch ka di pala bɛ ti ba la soli, ka di nyɛla linjimanima be la ni. Di malila yaɣ'shɛŋa niriba ni yɛn tooi yaai anfooninima, amaa ninlihi lihiriba ni tooi zani "Independence Square" mini "[[Black Star Gate]]" sambani ni yaai anfooninima.<ref>{{Cite web |last=Dunnell |first=Tony |title=Black Star Square |url=http://www.atlasobscura.com/places/black-star-square |access-date=2025-11-11 |website=Atlas Obscura |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Independence Square and Arch |url=https://www.citylifeaccra.com/things-to-do-accra-listings/independence-square-and-arch |access-date=2025-11-13 |website=City Life Accra |language=en-GB}}</ref> ==Kundivihira== {{reflist}} [[File:Ghana's Independence Arch.jpg|thumb|Ghana's Independence Arch]] 0mlhhexk6qqgwjc20ocx9ua6mhfaojw Dondoli Mosque 0 33815 149644 2026-11-09T21:42:22Z Aliya 2018 7499 Created an article 149644 wikitext text/x-wiki = Dondoli Mosque = '''Dondoli''' '''giŋli'''i bɛla tiŋkpaŋa din yuli booni Dondoli ka di be Wa Upper West region din be Ghana.Be daa nyɛli mi ka di ŋmani tiŋ yuli booni dibooni yuli Sudano-Sahelian nima bi ni ŋmɛri bi tandi shɛm.the mosque is in partial ruins.<ref name=":0" /> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Dondoli Mosque |- | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dondoli_Old_Central_Mosque_in_ruins.jpg|frameless]] The mosque in partial ruins |- ! colspan="2" |Religion |- !Affiliation |Islam |- !Ecclesiastical or organisational status |Mosque |- !Status |Active (in partial ruins) |- ! colspan="2" |Location |- !Location |Wa, Upper West |- !Country |Ghana |- | colspan="2" |<mapframe zoom="13" frameless="1" align="center" longitude="-2.49574" latitude="10.06874" height="200" width="270">{"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[-2.49574,10.06874],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#919090","title":"Dondoli Mosque","marker-symbol":"religious-muslim"}}</mapframe><mapframe zoom="13" frameless="1" align="center" longitude="-2.49574" latitude="10.06874" height="200" width="270">{"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[-2.49574,10.06874],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#919090","title":"Dondoli Mosque","marker-symbol":"religious-muslim"}}</mapframe><nowiki>Wikimedia | © OpenStreetMap</nowiki> Interactive map of Dondoli Mosque |- !Coordinates |10°04′07″N 2°29′45″W |- ! colspan="2" |Architecture |- !Type |Mosque |- !Style |Sudano-Sahelian |- !Founder |Karimafa |- !Established |19th century |} == Contents == * * * * == History == edit It was claimed a man called Karimafa who migrated from Mali to Wa built the mosque. The mosque used to be called Karimafa Mosque, after the founder,<ref name=":0" /> and was built in the 19th century. Most communities in the Northern part of Ghana are Muslim. In about the 10th century CE, Islam was said to enter Africa. It moved from Egypt to the Western and Southern parts along the gold trade routes.<ref name=":1" /> In Ghana, Islamic traders, Mande warriors and other missionaries used these trade routes. Sometimes these routes were marked by the incursions by the Berber Dynasty. This played a major role for the spread of Islam in that area. Mosques were constructed to serve as resting points for some of these Islamic traders.<ref name=":1" /> Like other mosques in Northern and Savannah Regions of Ghana, Dondoli Mosque is built in the traditional Sudanic-Sahelian architectural style, using local materials and construction techniques.<ref name=":0" /> == See also == l30ppfdhe2wpav6nmxuso8v72yc6dd6 149645 149644 2026-11-09T22:01:06Z Aliya 2018 7499 Added a content 149645 wikitext text/x-wiki = Dondoli Mosque = '''Dondoli''' g'''iŋli'''i bɛla tiŋkpaŋa din yuli booni Dondoli ka di be Wa Upper West region din be Ghana.Be daa myɛli mi ka di ŋmani tiŋ yuli booni Sudano-Sahelian nima bi ni ŋmɛri bi tandi shɛm.Giŋlli ŋɔ lɔɣu shɛli kuli wurimi. <ref name=":0" /> == Contents == * * * * == History == edit It was claimed a man called Karimafa who migrated from Mali to Wa built the mosque. The mosque used to be called Karimafa Mosque, after the founder,<ref name=":0" /> and was built in the 19th century. Most communities in the Northern part of Ghana are Muslim. In about the 10th century CE, Islam was said to enter Africa. It moved from Egypt to the Western and Southern parts along the gold trade routes.<ref name=":1" /> In Ghana, Islamic traders, Mande warriors and other missionaries used these trade routes. Sometimes these routes were marked by the incursions by the Berber Dynasty. This played a major role for the spread of Islam in that area. Mosques were constructed to serve as resting points for some of these Islamic traders.<ref name=":1" /> Like other mosques in Northern and Savannah Regions of Ghana, Dondoli Mosque is built in the traditional Sudanic-Sahelian architectural style, using local materials and construction techniques.<ref name=":0" /> == See also == 7jwcpkras1hvsudkn0l5dpeg6rm8yqu 149654 149645 2026-11-09T23:05:08Z Aliya 2018 7499 Added a content 149654 wikitext text/x-wiki = Dondoli Mosque = '''Dondoli''' g'''iŋli'''i bɛla tiŋkpaŋa din yuli booni Dondoli ka di be Wa Upper West region din be Ghana.Be daa myɛli mi ka di ŋmani tiŋ yuli booni Sudano-Sahelian nima bi ni ŋmɛri bi tandi shɛm.Giŋlli ŋɔ lɔɣu shɛli kuli wurimi. <ref name=":0" /> == Contents == * * {| class="wikitable" | colspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dondoli_Old_Central_Mosque_in_ruins.jpg|frameless]] The mosque in partial ruins |- ! colspan="2" |Religion |- !Affiliation |Islam |- !Ecclesiastical or organisational status |Mosque |- !Status |Active (in partial ruins) |- ! colspan="2" |Location |- !Location |Wa, Upper West |- !Country |Ghana |- | colspan="2" |<mapframe zoom="13" frameless="1" align="center" longitude="-2.49574" latitude="10.06874" height="200" width="270">{"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[-2.49574,10.06874],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#919090","title":"Dondoli Mosque","marker-symbol":"religious-muslim"}}</mapframe><mapframe zoom="13" frameless="1" align="center" longitude="-2.49574" latitude="10.06874" height="200" width="270">{"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[-2.49574,10.06874],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#919090","title":"Dondoli Mosque","marker-symbol":"religious-muslim"}}</mapframe><nowiki>Wikimedia | © OpenStreetMap</nowiki> Interactive map of Dondoli Mosque |- !Coordinates |10°04′07″N 2°29′45″W |- ! colspan="2" |Architecture |- !Type |Mosque |- !Style |Sudano-Sahelian |- !Founder |Karimafa |- !Established |19th century |} * == Taarihi == Taarihi wuhiya ni doo ŋun yuli booni Karimafa ŋun daa yi Mali kuna Wa ti zeni ni daa nŋɛ jiŋli maa .Be daa na booni la jiŋli maa Karimafa jiŋli.dama ŋuni n-daa mŋɛli ,<ref name=":02" /> tum kurinbuŋ maa zaa.Tiŋsi pam din yi Ghana tudu yaɣili ŋɔ na nyɛ la Musulim-nim a. Yuun tuhi pia nyanga ka bɛ daa yalli ni musulinsi kpɛna ti gbansabila tingbani .Di daa yi la Egypt zaŋ labi na Wuliŋpuhili n- ti gbaagi nyɔŋni polo n dolisi bɛ ni daa dari Salma maa lɔɣu shɛli maa zaa<ref name=":12" /> In Ghana, Islamic traders, Mande warriors and other missionaries used these trade routes. Sometimes these routes were marked by the incursions by the Berber Dynasty. This played a major role for the spread of Islam in that area. Mosques were constructed to serve as resting points for some of these Islamiche mosque. The mosque used to be called Karimafa Mosque, after the founder,<ref name=":0" />iques. == See also == k5da01b3ovh2aidwir8f19ucxc29d42