Wikipiideɛ dgawiki https://dga.wikipedia.org/wiki/A_Gamp%C9%9Bl%C9%9B_zu MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Duoro bimbu zie Be o yoŋ Yeli Toma daana Toma daana yeli Wikipedia Wikipedia yeli Duoro kɔre Duoro kɔre yeli MediaWiki MediaWiki yeli Tɛmpileti Tɛmpileti yeli Sombo Sombo yeli Gbuli Gbuli yeli TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Nwonyo Zonnyɔge Tigiri 0 6487 62437 62017 2026-07-12T08:45:03Z Vision L1 19 62437 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q108392609}} [[Duoro kɔre:Ibi; Nwonyo Fishing Festival.jpg|thumb]] A '''Nwonyo Zonnyɔge Tigiri''' e la tigir naŋ taa diibu ko a noba naŋ be a Ibi [[Taraba State]], [[Nigeria]]. A [[lake]] bezie e la 5 kilometres North of Ibi community, e la yuoni zaa tigiri naŋ maŋ taa maaloo ko a Ibi ane a tempeԑle mine maŋ wa la a wa nyɔge zoma kyɛ lantaa. A [[lake]] e la a bakpoŋ naŋ be a [[west Africa]] o naŋ taa wigroŋ naŋ e 15 kilomitare ko a Benue River.<ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> A yuori Nwonyo e la Sɔgle-zie ko kõɔ poɔ dombɛre faare teseŋ Ɛbaa, Weere, Hippopotamus ane a yagrong zaa zie.<ref>{{Cite web|date=2010-04-29|title=Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival|url=https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|website=Vanguard News|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events|url=https://www.finelib.com/events/festivals/nwonyo-fishing-festival/252|access-date=2021-08-19|website=www.finelib.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=2017-08-26|title=Nwonyo Fishing Festival {{!}} Hometown.ng™|url=https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> == '''Saadayel Yɛlɛ''' == '''Nwonye''' zume nyɔge tigiri e la bone naŋ be be yuomo naŋ pare 90, ona baŋ leɛ tuuli ka la o piilu zie, Buba Wurbo la wane a tigiri ŋa o piili a 1816 yuoni poɔ. O yoŋ la a neɛ ba naŋ da a Ibi teŋɛ poɔ,A yuori Nwonyo tɛgɛ la sɔgele fo toɔraa a yi donne faare eŋɛ aseŋ, koɔ poɔ donne aseŋ, ɛbaa, waabo, wɛ-duo ane a taaba gyamaa. Ba yeli ka saaŋkopare boma mine ayi bigiri a Nwonyo yelbiri ŋa tɛgɛ. A saaŋkompare bonseɛle danweɛ soba yeli ka o tɛgɛ la, bɛŋ teɛ puliŋ, kyɛ ka a saaŋkompare bonseɛle ayi soba meŋ yeli ka abode waabo ane a Jukun kɔkɔre poɔ.<ref>[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ "Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival"]. ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A baa ŋa pare bammo piilu yi la a zuma nyɔgebo, banaŋ da maŋ nyɔge te tenne anaŋ poɔ baŋ naŋ nyɔgerɔ zuma, sɛre ka Buda a wa leɛ tigiri, a be ka tatenne noba maŋ wa paale ba oɔ ka nyɔge zuma dayeni yuoni zaa poɔ. A gyamaa poɔ zuma nyɔgebo danweɛ soba tigiri da di la Agbumanu II naaloŋ poɔ (1903 – 1915) yuoni poɔ, ka onaŋ la da e a tigiri meŋa, Ibi paaloŋ noba ane a Wukkari ane tatenne naŋ ŋmaa viiri.<ref>"Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1943 yuoni, Mallam Muhammadu Jikan Buba, naŋ kɔŋ o nyɔvore, Ibi naa la da iri Mallam Muhammadu sango ka onaŋ la baara baa (Sarkin Ruwa) naŋ yi (1931-1954) yuoni, ka o piili o toma a kaara noba banaŋ ba naŋ ba ko vuo kyɛ ka ba maŋ wa kpɛ a baa poɔ a na nyɔge zuma a yi yuoni bebiri na ba naŋ maŋ eŋ ko zume nyɔgebo a yuoni poɔ. Ona la maŋ ŋmɛ a daworo a yaare kyaare ne a zume nyɔge tigiri, o maŋ yoɔrɔ la viiri a baa wagere zaa ane potuuribo, ba e la a ŋaa ka ka zuma toɔ baa soŋ ka tigiri naŋ waana ka ba toɔ nyɛ zuma a nyɔgere a di ne a tigri. A ŋa yuomo naŋ gɛrɛ, 1954 yuoni poɔ, a noba naŋ da maŋ gaa a tiiri noɔre da doe la saa.<ref>"Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Tgiri Yelerre == Nwonyo tigiri maŋ di uoni saŋa saa naŋ ba waana, a saŋa na a baa naŋ ba maŋ paale gyamaa.<ref>"Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events". ''www.finelib.com''. Retrieved 2021-08-19.</ref> A tigiri ŋa diibu poɔ, yelerre gyamaa maŋ e o poɔ a yi a zuma nyɔgebo puoriŋ, a yelerre mine la, koɔ dugebu kyakya, seɛbo kyakya, yieluŋ kyakya, gbori mɔmbo kyakya, ane a taaba gyamaa.<ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> Gboe la ka ba maŋ de nyɔgerɔ ne zuma, ba maŋ e la ŋaa ka ba gu ba meŋa yi donne faare a koɔ poɔ, aseŋ ɛbaa ane a taaba.<ref>"Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> === Dakoreŋ yɛlɛ. === A 1954 yuoni poɔ, a tigiri yelerre da yɛlɛɛ la a tage nyɔge noba gyamaa a maŋ wane a tigiri ŋa diibu poɔ a yi a Aku Uka of Wukari ane o noba,  Mallam Adi Byewi, the Ukwe of Takum, Alhaji Ali Ibrahim, the Gara of Donga, Mallam Sambo Garbosa, ane Mallam I. D. Muhammed  banaŋ da la a nembɛrɛ naŋ so a Wukari federation yelerre kaabo zu.<ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1973 yuoni poɔ, a Wukari (da ba la kyebe bee a bee) k’a tigri kpaaroŋ maale ennemɛ, ba da nyɛ la sommo a yi ne a gɔbenɛnte naŋ da daŋ bebe  Benue/Plateau State paaloŋ poɔ ka o yuori di Mr. D. Joseph Gomwalk. A tigiri ŋa a yuoni ŋa poɔ da e la a tigiri kaŋa naŋ di soŋ ka o tɔ zaa ba kyebe, a tigiri ŋa wane koɔ, ane deɛnr yeltarrre gyamaa. Noba naŋ e nentegere da be la a tigiri ŋa diibu poɔ aseŋ,  Governor of Benue/Plateau, Mr. Joseph Gomwalk ane onaŋ naŋ da e  Col. Theophilus Danjuma, Col. M. D. Jega (1978), Brigadier A.R.A. Mahmud (1979) and a Governor naŋ be a  Gongola State Alhaji Abubakar Barde.   <ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A saŋa na poɔ, a tigiri ŋa diibu pãã da piili nyɛrɛ la nembɛrɛ o poɔ, a yi a wagere na poɔ la ka ba da nyɔge a zume kpoŋ o tɔ zaa naŋ da baŋ nyɔge a piili a tigri diibu zaa poɔ, kyɛ soba naŋ da nyɔge a zume kpoŋ ŋa da e la Sarkin Ruwa. A 1970 yuoni na poɔ, a zuŋkpoŋ na banaŋ da nyɔge tegeroŋ da e 60pounds, 1971 yuoni poɔ, Sarki ruwa, a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge tegeroŋ meŋ da e la 175 pounds, ka 1973 yuoni poɔ k’a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge meŋ tegeroŋ meŋ e 124 pounds. A wa tɔ 2008 yuoni poɔ, a tigiri da leɛ piili la ka Governor Danbaba Danfulani Suntai leɛre a tigiri yuori a gaa ne  International Fishing ane Cultural Festival. A kakyɛ kyuu  a yuoni yenaa na poɔ, a gɔbenɛnte da piilei la a  Taraba State Tourism Development Board (TSTDB), ane a tigiri diibu narebo. A 2009 tigiri, a tigiri da e la bone a gɔbenɛnte naŋ nare ka ba di, noba da ŋmɛ la nɔkpeɛne ka a yuoni ŋa tiger ŋa soma bee noma zuo o taaba zaa, o da e la tigiri gyamaa naŋ yi tatenne kyɛ wa ka ba wa nyɛ yelsaama ane bonseɛle. A tigiri ŋa da sereŋ e la a tigie kpoŋ yelmeŋa a dare na la k’a zume nyɔgeba da nyɔge a zume na ka o tegeroŋ ta 230kg o tɔ zaa daŋ ba nyɔge a paa na poɔ ziezaa . noba naŋ nenzuree mine meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ la Senate President, Sen. David Mark, Governor Danbaba D. Suntai ane ba taaba mine bayi.  Admiral Murtala H. Nyako (rtd) of Adamawa State ane Alhaji Aliyu Akwe Doma of Nasarawa State. Noba naŋ da soŋ nare ka a tigiri ŋa di a MTN ane Zenith Baŋge ane a taaba gyamaa. A 2010 yuoni poɔ, a tigiri diibu da piili la a Kɛkɛŋmɛ kyuu beri lezare ne ayi poɔ, a tigiri ŋa da e la bone naŋ da taa yelerre gyamaa o poɔ aseŋ, saaŋkompare deɛne, wie zɔɔmɔ kyakya, gboe mɔmmo kyakya, koɔ dugebu kyakya ane a taaba gyamaa. Ka banaŋ nyɔge a zuma baare, aware mine fẽẽ poɔ, a Mr. Bulus Joshua la da e a neɛ naŋ di a zume nyɔge kyakya a nyɔge zume o tegeroŋ naŋ zuo o taa zaa, a zume ŋa tegroŋ da e la 318kg a yi o puoriŋ neɛ naŋ da tu o zu la, Mr. Dan Asabe Adata, o meŋ da nyɔge la zume ka o tegeroŋ e 297kg , a ata soba meŋ naŋ tu la  Mr. Jamila Baba, o meŋ da nyɔge la o zume kpoŋ ka o tegeroŋ e 195 kg. a yi a 2009 yuoni poɔ ba naŋ da nyɔge a ba zume kpoŋ ka o tegeroŋ e a 230kg na, Mr. Joshua’s toɔre ŋa o naŋ wa nyɔge la pããŋ e a zume a tigiri ŋa diibu poɔ anaŋ waana ŋaa ka neɛzaa daŋ ba la nyɔge a zume ŋa tɔ ka o tegeroŋ seŋ a 318kg ŋa. A saŋa na, a a paaloŋ Yidaadɔɔ naŋ da taa a naaloŋ  pɔge Mrs. Patience Jonathan la da a kyɔɔtaa ŋa, onaŋ da de a Kia Lɔɔre kyɔɔta ŋa a ko Mrs. Patience Jonathan naŋ da nyɔge a zume kpoŋ. A daare na a Nigeria Tourism Development Corporation (NTDC) da be a tigiri ŋa poɔ, a yi be a  The Director General, Segun Runsewe meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ. A daare na a tigiri ŋa diibu poɔ, kyɔɔtaa gyamaa aseŋ, duoro mɔnsime, bompanne mɔnsime, kuriwie, zɔŋ ɛre mɔnsime, bɔl, nuri bɔl bonsuuri ane a taa ba gyamaa. Ba da poŋi la kaaya suuri ane zupile. A 2024 yuoni poɔ, a tigiri ŋa e la bone a Gov. Agbu Kefas kogizusoba naŋ da leɛ seŋ, a yuoni ŋa poɔ la ka ba da ko neɛ naŋ nyɔge a zume kpoŋ Honda Hennessy a kyɔɔta terebo bebri . Neɛ naŋ da tere a lɔɔre ŋa safoɔ la Rtd. General TY Danjuma.<ref>"Colours of Nwonyo". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. 2010-05-01. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] lkru5amwdmrdzjjdau94sbozzhynfs1 62438 62437 2026-07-12T08:45:51Z Vision L1 19 62438 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q108392609}} [[Duoro kɔre:Ibi; Nwonyo Fishing Festival.jpg|thumb]] A '''Nwonyo Zonnyɔge Tigiri''' e la tigir naŋ taa diibu ko a noba naŋ be a Ibi [[Taraba State]], [[Nigeria]]. A [[lake]] bezie e la 5 kilometres North of Ibi community, e la yuoni zaa tigiri naŋ maŋ taa maaloo ko a Ibi ane a tempeԑle mine maŋ wa la a wa nyɔge zoma kyɛ lantaa. A [[lake]] e la a bakpoŋ naŋ be a [[west Africa]] o naŋ taa wigroŋ naŋ e 15 kilomitare ko a Benue River.<ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> A yuori Nwonyo e la Sɔgle-zie ko kõɔ poɔ dombɛre faare teseŋ Ɛbaa, Weere, Hippopotamus ane a yagrong zaa zie.<ref>{{Cite web|date=2010-04-29|title=Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival|url=https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|website=Vanguard News|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events|url=https://www.finelib.com/events/festivals/nwonyo-fishing-festival/252|access-date=2021-08-19|website=www.finelib.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=2017-08-26|title=Nwonyo Fishing Festival {{!}} Hometown.ng™|url=https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> == '''Saadayel Yɛlɛ''' == '''Nwonye''' zume nyɔge tigiri e la bone naŋ be be yuomo naŋ pare 90, ona baŋ leɛ tuuli ka la o piilu zie, Buba Wurbo la wane a tigiri ŋa o piili a 1816 yuoni poɔ. O yoŋ la a neɛ ba naŋ da a Ibi teŋɛ poɔ,A yuori Nwonyo tɛgɛ la sɔgele fo toɔraa a yi donne faare eŋɛ aseŋ, koɔ poɔ donne aseŋ, ɛbaa, waabo, wɛ-duo ane a taaba gyamaa. Ba yeli ka saaŋkopare boma mine ayi bigiri a Nwonyo yelbiri ŋa tɛgɛ. A saaŋkompare bonseɛle danweɛ soba yeli ka o tɛgɛ la, bɛŋ teɛ puliŋ, kyɛ ka a saaŋkompare bonseɛle ayi soba meŋ yeli ka abode waabo ane a Jukun kɔkɔre poɔ.<ref>[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ "Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival"]. ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A baa ŋa pare bammo piilu yi la a zuma nyɔgebo, banaŋ da maŋ nyɔge te tenne anaŋ poɔ baŋ naŋ nyɔgerɔ zuma, sɛre ka Buda a wa leɛ tigiri, a be ka tatenne noba maŋ wa paale ba oɔ ka nyɔge zuma dayeni yuoni zaa poɔ. A gyamaa poɔ zuma nyɔgebo danweɛ soba tigiri da di la Agbumanu II naaloŋ poɔ (1903 – 1915) yuoni poɔ, ka onaŋ la da e a tigiri meŋa, Ibi paaloŋ noba ane a Wukkari ane tatenne naŋ ŋmaa viiri.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1943 yuoni, Mallam Muhammadu Jikan Buba, naŋ kɔŋ o nyɔvore, Ibi naa la da iri Mallam Muhammadu sango ka onaŋ la baara baa (Sarkin Ruwa) naŋ yi (1931-1954) yuoni, ka o piili o toma a kaara noba banaŋ ba naŋ ba ko vuo kyɛ ka ba maŋ wa kpɛ a baa poɔ a na nyɔge zuma a yi yuoni bebiri na ba naŋ maŋ eŋ ko zume nyɔgebo a yuoni poɔ. Ona la maŋ ŋmɛ a daworo a yaare kyaare ne a zume nyɔge tigiri, o maŋ yoɔrɔ la viiri a baa wagere zaa ane potuuribo, ba e la a ŋaa ka ka zuma toɔ baa soŋ ka tigiri naŋ waana ka ba toɔ nyɛ zuma a nyɔgere a di ne a tigri. A ŋa yuomo naŋ gɛrɛ, 1954 yuoni poɔ, a noba naŋ da maŋ gaa a tiiri noɔre da doe la saa.<ref>"Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Tgiri Yelerre == Nwonyo tigiri maŋ di uoni saŋa saa naŋ ba waana, a saŋa na a baa naŋ ba maŋ paale gyamaa.<ref>"Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events". ''www.finelib.com''. Retrieved 2021-08-19.</ref> A tigiri ŋa diibu poɔ, yelerre gyamaa maŋ e o poɔ a yi a zuma nyɔgebo puoriŋ, a yelerre mine la, koɔ dugebu kyakya, seɛbo kyakya, yieluŋ kyakya, gbori mɔmbo kyakya, ane a taaba gyamaa.<ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> Gboe la ka ba maŋ de nyɔgerɔ ne zuma, ba maŋ e la ŋaa ka ba gu ba meŋa yi donne faare a koɔ poɔ, aseŋ ɛbaa ane a taaba.<ref>"Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> === Dakoreŋ yɛlɛ. === A 1954 yuoni poɔ, a tigiri yelerre da yɛlɛɛ la a tage nyɔge noba gyamaa a maŋ wane a tigiri ŋa diibu poɔ a yi a Aku Uka of Wukari ane o noba,  Mallam Adi Byewi, the Ukwe of Takum, Alhaji Ali Ibrahim, the Gara of Donga, Mallam Sambo Garbosa, ane Mallam I. D. Muhammed  banaŋ da la a nembɛrɛ naŋ so a Wukari federation yelerre kaabo zu.<ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1973 yuoni poɔ, a Wukari (da ba la kyebe bee a bee) k’a tigri kpaaroŋ maale ennemɛ, ba da nyɛ la sommo a yi ne a gɔbenɛnte naŋ da daŋ bebe  Benue/Plateau State paaloŋ poɔ ka o yuori di Mr. D. Joseph Gomwalk. A tigiri ŋa a yuoni ŋa poɔ da e la a tigiri kaŋa naŋ di soŋ ka o tɔ zaa ba kyebe, a tigiri ŋa wane koɔ, ane deɛnr yeltarrre gyamaa. Noba naŋ e nentegere da be la a tigiri ŋa diibu poɔ aseŋ,  Governor of Benue/Plateau, Mr. Joseph Gomwalk ane onaŋ naŋ da e  Col. Theophilus Danjuma, Col. M. D. Jega (1978), Brigadier A.R.A. Mahmud (1979) and a Governor naŋ be a  Gongola State Alhaji Abubakar Barde.   <ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A saŋa na poɔ, a tigiri ŋa diibu pãã da piili nyɛrɛ la nembɛrɛ o poɔ, a yi a wagere na poɔ la ka ba da nyɔge a zume kpoŋ o tɔ zaa naŋ da baŋ nyɔge a piili a tigri diibu zaa poɔ, kyɛ soba naŋ da nyɔge a zume kpoŋ ŋa da e la Sarkin Ruwa. A 1970 yuoni na poɔ, a zuŋkpoŋ na banaŋ da nyɔge tegeroŋ da e 60pounds, 1971 yuoni poɔ, Sarki ruwa, a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge tegeroŋ meŋ da e la 175 pounds, ka 1973 yuoni poɔ k’a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge meŋ tegeroŋ meŋ e 124 pounds. A wa tɔ 2008 yuoni poɔ, a tigiri da leɛ piili la ka Governor Danbaba Danfulani Suntai leɛre a tigiri yuori a gaa ne  International Fishing ane Cultural Festival. A kakyɛ kyuu  a yuoni yenaa na poɔ, a gɔbenɛnte da piilei la a  Taraba State Tourism Development Board (TSTDB), ane a tigiri diibu narebo. A 2009 tigiri, a tigiri da e la bone a gɔbenɛnte naŋ nare ka ba di, noba da ŋmɛ la nɔkpeɛne ka a yuoni ŋa tiger ŋa soma bee noma zuo o taaba zaa, o da e la tigiri gyamaa naŋ yi tatenne kyɛ wa ka ba wa nyɛ yelsaama ane bonseɛle. A tigiri ŋa da sereŋ e la a tigie kpoŋ yelmeŋa a dare na la k’a zume nyɔgeba da nyɔge a zume na ka o tegeroŋ ta 230kg o tɔ zaa daŋ ba nyɔge a paa na poɔ ziezaa . noba naŋ nenzuree mine meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ la Senate President, Sen. David Mark, Governor Danbaba D. Suntai ane ba taaba mine bayi.  Admiral Murtala H. Nyako (rtd) of Adamawa State ane Alhaji Aliyu Akwe Doma of Nasarawa State. Noba naŋ da soŋ nare ka a tigiri ŋa di a MTN ane Zenith Baŋge ane a taaba gyamaa. A 2010 yuoni poɔ, a tigiri diibu da piili la a Kɛkɛŋmɛ kyuu beri lezare ne ayi poɔ, a tigiri ŋa da e la bone naŋ da taa yelerre gyamaa o poɔ aseŋ, saaŋkompare deɛne, wie zɔɔmɔ kyakya, gboe mɔmmo kyakya, koɔ dugebu kyakya ane a taaba gyamaa. Ka banaŋ nyɔge a zuma baare, aware mine fẽẽ poɔ, a Mr. Bulus Joshua la da e a neɛ naŋ di a zume nyɔge kyakya a nyɔge zume o tegeroŋ naŋ zuo o taa zaa, a zume ŋa tegroŋ da e la 318kg a yi o puoriŋ neɛ naŋ da tu o zu la, Mr. Dan Asabe Adata, o meŋ da nyɔge la zume ka o tegeroŋ e 297kg , a ata soba meŋ naŋ tu la  Mr. Jamila Baba, o meŋ da nyɔge la o zume kpoŋ ka o tegeroŋ e 195 kg. a yi a 2009 yuoni poɔ ba naŋ da nyɔge a ba zume kpoŋ ka o tegeroŋ e a 230kg na, Mr. Joshua’s toɔre ŋa o naŋ wa nyɔge la pããŋ e a zume a tigiri ŋa diibu poɔ anaŋ waana ŋaa ka neɛzaa daŋ ba la nyɔge a zume ŋa tɔ ka o tegeroŋ seŋ a 318kg ŋa. A saŋa na, a a paaloŋ Yidaadɔɔ naŋ da taa a naaloŋ  pɔge Mrs. Patience Jonathan la da a kyɔɔtaa ŋa, onaŋ da de a Kia Lɔɔre kyɔɔta ŋa a ko Mrs. Patience Jonathan naŋ da nyɔge a zume kpoŋ. A daare na a Nigeria Tourism Development Corporation (NTDC) da be a tigiri ŋa poɔ, a yi be a  The Director General, Segun Runsewe meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ. A daare na a tigiri ŋa diibu poɔ, kyɔɔtaa gyamaa aseŋ, duoro mɔnsime, bompanne mɔnsime, kuriwie, zɔŋ ɛre mɔnsime, bɔl, nuri bɔl bonsuuri ane a taa ba gyamaa. Ba da poŋi la kaaya suuri ane zupile. A 2024 yuoni poɔ, a tigiri ŋa e la bone a Gov. Agbu Kefas kogizusoba naŋ da leɛ seŋ, a yuoni ŋa poɔ la ka ba da ko neɛ naŋ nyɔge a zume kpoŋ Honda Hennessy a kyɔɔta terebo bebri . Neɛ naŋ da tere a lɔɔre ŋa safoɔ la Rtd. General TY Danjuma.<ref>"Colours of Nwonyo". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. 2010-05-01. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] copxldy0htg3qd9133jv7ws0vblp1pf 62439 62438 2026-07-12T08:47:15Z Vision L1 19 62439 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q108392609}} [[Duoro kɔre:Ibi; Nwonyo Fishing Festival.jpg|thumb]] A '''Nwonyo Zonnyɔge Tigiri''' e la tigir naŋ taa diibu ko a noba naŋ be a Ibi [[Taraba State]], [[Nigeria]]. A [[lake]] bezie e la 5 kilometres North of Ibi community, e la yuoni zaa tigiri naŋ maŋ taa maaloo ko a Ibi ane a tempeԑle mine maŋ wa la a wa nyɔge zoma kyɛ lantaa. A [[lake]] e la a bakpoŋ naŋ be a [[west Africa]] o naŋ taa wigroŋ naŋ e 15 kilomitare ko a Benue River.<ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> A yuori Nwonyo e la Sɔgle-zie ko kõɔ poɔ dombɛre faare teseŋ Ɛbaa, Weere, Hippopotamus ane a yagrong zaa zie.<ref>{{Cite web|date=2010-04-29|title=Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival|url=https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|website=Vanguard News|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events|url=https://www.finelib.com/events/festivals/nwonyo-fishing-festival/252|access-date=2021-08-19|website=www.finelib.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=2017-08-26|title=Nwonyo Fishing Festival {{!}} Hometown.ng™|url=https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> == '''Saadayel Yɛlɛ''' == '''Nwonye''' zume nyɔge tigiri e la bone naŋ be be yuomo naŋ pare 90, ona baŋ leɛ tuuli ka la o piilu zie, Buba Wurbo la wane a tigiri ŋa o piili a 1816 yuoni poɔ. O yoŋ la a neɛ ba naŋ da a Ibi teŋɛ poɔ,A yuori Nwonyo tɛgɛ la sɔgele fo toɔraa a yi donne faare eŋɛ aseŋ, koɔ poɔ donne aseŋ, ɛbaa, waabo, wɛ-duo ane a taaba gyamaa. Ba yeli ka saaŋkopare boma mine ayi bigiri a Nwonyo yelbiri ŋa tɛgɛ. A saaŋkompare bonseɛle danweɛ soba yeli ka o tɛgɛ la, bɛŋ teɛ puliŋ, kyɛ ka a saaŋkompare bonseɛle ayi soba meŋ yeli ka abode waabo ane a Jukun kɔkɔre poɔ.<ref>[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ "Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival"]. ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A baa ŋa pare bammo piilu yi la a zuma nyɔgebo, banaŋ da maŋ nyɔge te tenne anaŋ poɔ baŋ naŋ nyɔgerɔ zuma, sɛre ka Buda a wa leɛ tigiri, a be ka tatenne noba maŋ wa paale ba oɔ ka nyɔge zuma dayeni yuoni zaa poɔ. A gyamaa poɔ zuma nyɔgebo danweɛ soba tigiri da di la Agbumanu II naaloŋ poɔ (1903 – 1915) yuoni poɔ, ka onaŋ la da e a tigiri meŋa, Ibi paaloŋ noba ane a Wukkari ane tatenne naŋ ŋmaa viiri.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1943 yuoni, Mallam Muhammadu Jikan Buba, naŋ kɔŋ o nyɔvore, Ibi naa la da iri Mallam Muhammadu sango ka onaŋ la baara baa (Sarkin Ruwa) naŋ yi (1931-1954) yuoni, ka o piili o toma a kaara noba banaŋ ba naŋ ba ko vuo kyɛ ka ba maŋ wa kpɛ a baa poɔ a na nyɔge zuma a yi yuoni bebiri na ba naŋ maŋ eŋ ko zume nyɔgebo a yuoni poɔ. Ona la maŋ ŋmɛ a daworo a yaare kyaare ne a zume nyɔge tigiri, o maŋ yoɔrɔ la viiri a baa wagere zaa ane potuuribo, ba e la a ŋaa ka ka zuma toɔ baa soŋ ka tigiri naŋ waana ka ba toɔ nyɛ zuma a nyɔgere a di ne a tigri. A ŋa yuomo naŋ gɛrɛ, 1954 yuoni poɔ, a noba naŋ da maŋ gaa a tiiri noɔre da doe la saa.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Tgiri Yelerre == Nwonyo tigiri maŋ di uoni saŋa saa naŋ ba waana, a saŋa na a baa naŋ ba maŋ paale gyamaa.<ref>"Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events". ''www.finelib.com''. Retrieved 2021-08-19.</ref> A tigiri ŋa diibu poɔ, yelerre gyamaa maŋ e o poɔ a yi a zuma nyɔgebo puoriŋ, a yelerre mine la, koɔ dugebu kyakya, seɛbo kyakya, yieluŋ kyakya, gbori mɔmbo kyakya, ane a taaba gyamaa.<ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> Gboe la ka ba maŋ de nyɔgerɔ ne zuma, ba maŋ e la ŋaa ka ba gu ba meŋa yi donne faare a koɔ poɔ, aseŋ ɛbaa ane a taaba.<ref>"Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> === Dakoreŋ yɛlɛ. === A 1954 yuoni poɔ, a tigiri yelerre da yɛlɛɛ la a tage nyɔge noba gyamaa a maŋ wane a tigiri ŋa diibu poɔ a yi a Aku Uka of Wukari ane o noba,  Mallam Adi Byewi, the Ukwe of Takum, Alhaji Ali Ibrahim, the Gara of Donga, Mallam Sambo Garbosa, ane Mallam I. D. Muhammed  banaŋ da la a nembɛrɛ naŋ so a Wukari federation yelerre kaabo zu.<ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1973 yuoni poɔ, a Wukari (da ba la kyebe bee a bee) k’a tigri kpaaroŋ maale ennemɛ, ba da nyɛ la sommo a yi ne a gɔbenɛnte naŋ da daŋ bebe  Benue/Plateau State paaloŋ poɔ ka o yuori di Mr. D. Joseph Gomwalk. A tigiri ŋa a yuoni ŋa poɔ da e la a tigiri kaŋa naŋ di soŋ ka o tɔ zaa ba kyebe, a tigiri ŋa wane koɔ, ane deɛnr yeltarrre gyamaa. Noba naŋ e nentegere da be la a tigiri ŋa diibu poɔ aseŋ,  Governor of Benue/Plateau, Mr. Joseph Gomwalk ane onaŋ naŋ da e  Col. Theophilus Danjuma, Col. M. D. Jega (1978), Brigadier A.R.A. Mahmud (1979) and a Governor naŋ be a  Gongola State Alhaji Abubakar Barde.   <ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A saŋa na poɔ, a tigiri ŋa diibu pãã da piili nyɛrɛ la nembɛrɛ o poɔ, a yi a wagere na poɔ la ka ba da nyɔge a zume kpoŋ o tɔ zaa naŋ da baŋ nyɔge a piili a tigri diibu zaa poɔ, kyɛ soba naŋ da nyɔge a zume kpoŋ ŋa da e la Sarkin Ruwa. A 1970 yuoni na poɔ, a zuŋkpoŋ na banaŋ da nyɔge tegeroŋ da e 60pounds, 1971 yuoni poɔ, Sarki ruwa, a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge tegeroŋ meŋ da e la 175 pounds, ka 1973 yuoni poɔ k’a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge meŋ tegeroŋ meŋ e 124 pounds. A wa tɔ 2008 yuoni poɔ, a tigiri da leɛ piili la ka Governor Danbaba Danfulani Suntai leɛre a tigiri yuori a gaa ne  International Fishing ane Cultural Festival. A kakyɛ kyuu  a yuoni yenaa na poɔ, a gɔbenɛnte da piilei la a  Taraba State Tourism Development Board (TSTDB), ane a tigiri diibu narebo. A 2009 tigiri, a tigiri da e la bone a gɔbenɛnte naŋ nare ka ba di, noba da ŋmɛ la nɔkpeɛne ka a yuoni ŋa tiger ŋa soma bee noma zuo o taaba zaa, o da e la tigiri gyamaa naŋ yi tatenne kyɛ wa ka ba wa nyɛ yelsaama ane bonseɛle. A tigiri ŋa da sereŋ e la a tigie kpoŋ yelmeŋa a dare na la k’a zume nyɔgeba da nyɔge a zume na ka o tegeroŋ ta 230kg o tɔ zaa daŋ ba nyɔge a paa na poɔ ziezaa . noba naŋ nenzuree mine meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ la Senate President, Sen. David Mark, Governor Danbaba D. Suntai ane ba taaba mine bayi.  Admiral Murtala H. Nyako (rtd) of Adamawa State ane Alhaji Aliyu Akwe Doma of Nasarawa State. Noba naŋ da soŋ nare ka a tigiri ŋa di a MTN ane Zenith Baŋge ane a taaba gyamaa. A 2010 yuoni poɔ, a tigiri diibu da piili la a Kɛkɛŋmɛ kyuu beri lezare ne ayi poɔ, a tigiri ŋa da e la bone naŋ da taa yelerre gyamaa o poɔ aseŋ, saaŋkompare deɛne, wie zɔɔmɔ kyakya, gboe mɔmmo kyakya, koɔ dugebu kyakya ane a taaba gyamaa. Ka banaŋ nyɔge a zuma baare, aware mine fẽẽ poɔ, a Mr. Bulus Joshua la da e a neɛ naŋ di a zume nyɔge kyakya a nyɔge zume o tegeroŋ naŋ zuo o taa zaa, a zume ŋa tegroŋ da e la 318kg a yi o puoriŋ neɛ naŋ da tu o zu la, Mr. Dan Asabe Adata, o meŋ da nyɔge la zume ka o tegeroŋ e 297kg , a ata soba meŋ naŋ tu la  Mr. Jamila Baba, o meŋ da nyɔge la o zume kpoŋ ka o tegeroŋ e 195 kg. a yi a 2009 yuoni poɔ ba naŋ da nyɔge a ba zume kpoŋ ka o tegeroŋ e a 230kg na, Mr. Joshua’s toɔre ŋa o naŋ wa nyɔge la pããŋ e a zume a tigiri ŋa diibu poɔ anaŋ waana ŋaa ka neɛzaa daŋ ba la nyɔge a zume ŋa tɔ ka o tegeroŋ seŋ a 318kg ŋa. A saŋa na, a a paaloŋ Yidaadɔɔ naŋ da taa a naaloŋ  pɔge Mrs. Patience Jonathan la da a kyɔɔtaa ŋa, onaŋ da de a Kia Lɔɔre kyɔɔta ŋa a ko Mrs. Patience Jonathan naŋ da nyɔge a zume kpoŋ. A daare na a Nigeria Tourism Development Corporation (NTDC) da be a tigiri ŋa poɔ, a yi be a  The Director General, Segun Runsewe meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ. A daare na a tigiri ŋa diibu poɔ, kyɔɔtaa gyamaa aseŋ, duoro mɔnsime, bompanne mɔnsime, kuriwie, zɔŋ ɛre mɔnsime, bɔl, nuri bɔl bonsuuri ane a taa ba gyamaa. Ba da poŋi la kaaya suuri ane zupile. A 2024 yuoni poɔ, a tigiri ŋa e la bone a Gov. Agbu Kefas kogizusoba naŋ da leɛ seŋ, a yuoni ŋa poɔ la ka ba da ko neɛ naŋ nyɔge a zume kpoŋ Honda Hennessy a kyɔɔta terebo bebri . Neɛ naŋ da tere a lɔɔre ŋa safoɔ la Rtd. General TY Danjuma.<ref>"Colours of Nwonyo". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. 2010-05-01. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] lscfpky1m4ihi3ii4zdf8y6s1n8621t 62441 62439 2026-07-12T08:48:31Z Vision L1 19 62441 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q108392609}} [[Duoro kɔre:Ibi; Nwonyo Fishing Festival.jpg|thumb]] A '''Nwonyo Zonnyɔge Tigiri''' e la tigir naŋ taa diibu ko a noba naŋ be a Ibi [[Taraba State]], [[Nigeria]]. A [[lake]] bezie e la 5 kilometres North of Ibi community, e la yuoni zaa tigiri naŋ maŋ taa maaloo ko a Ibi ane a tempeԑle mine maŋ wa la a wa nyɔge zoma kyɛ lantaa. A [[lake]] e la a bakpoŋ naŋ be a [[west Africa]] o naŋ taa wigroŋ naŋ e 15 kilomitare ko a Benue River.<ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> A yuori Nwonyo e la Sɔgle-zie ko kõɔ poɔ dombɛre faare teseŋ Ɛbaa, Weere, Hippopotamus ane a yagrong zaa zie.<ref>{{Cite web|date=2010-04-29|title=Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival|url=https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|website=Vanguard News|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events|url=https://www.finelib.com/events/festivals/nwonyo-fishing-festival/252|access-date=2021-08-19|website=www.finelib.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=2017-08-26|title=Nwonyo Fishing Festival {{!}} Hometown.ng™|url=https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> == '''Saadayel Yɛlɛ''' == '''Nwonye''' zume nyɔge tigiri e la bone naŋ be be yuomo naŋ pare 90, ona baŋ leɛ tuuli ka la o piilu zie, Buba Wurbo la wane a tigiri ŋa o piili a 1816 yuoni poɔ. O yoŋ la a neɛ ba naŋ da a Ibi teŋɛ poɔ,A yuori Nwonyo tɛgɛ la sɔgele fo toɔraa a yi donne faare eŋɛ aseŋ, koɔ poɔ donne aseŋ, ɛbaa, waabo, wɛ-duo ane a taaba gyamaa. Ba yeli ka saaŋkopare boma mine ayi bigiri a Nwonyo yelbiri ŋa tɛgɛ. A saaŋkompare bonseɛle danweɛ soba yeli ka o tɛgɛ la, bɛŋ teɛ puliŋ, kyɛ ka a saaŋkompare bonseɛle ayi soba meŋ yeli ka abode waabo ane a Jukun kɔkɔre poɔ.<ref>[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ "Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival"]. ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A baa ŋa pare bammo piilu yi la a zuma nyɔgebo, banaŋ da maŋ nyɔge te tenne anaŋ poɔ baŋ naŋ nyɔgerɔ zuma, sɛre ka Buda a wa leɛ tigiri, a be ka tatenne noba maŋ wa paale ba oɔ ka nyɔge zuma dayeni yuoni zaa poɔ. A gyamaa poɔ zuma nyɔgebo danweɛ soba tigiri da di la Agbumanu II naaloŋ poɔ (1903 – 1915) yuoni poɔ, ka onaŋ la da e a tigiri meŋa, Ibi paaloŋ noba ane a Wukkari ane tatenne naŋ ŋmaa viiri.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1943 yuoni, Mallam Muhammadu Jikan Buba, naŋ kɔŋ o nyɔvore, Ibi naa la da iri Mallam Muhammadu sango ka onaŋ la baara baa (Sarkin Ruwa) naŋ yi (1931-1954) yuoni, ka o piili o toma a kaara noba banaŋ ba naŋ ba ko vuo kyɛ ka ba maŋ wa kpɛ a baa poɔ a na nyɔge zuma a yi yuoni bebiri na ba naŋ maŋ eŋ ko zume nyɔgebo a yuoni poɔ. Ona la maŋ ŋmɛ a daworo a yaare kyaare ne a zume nyɔge tigiri, o maŋ yoɔrɔ la viiri a baa wagere zaa ane potuuribo, ba e la a ŋaa ka ka zuma toɔ baa soŋ ka tigiri naŋ waana ka ba toɔ nyɛ zuma a nyɔgere a di ne a tigri. A ŋa yuomo naŋ gɛrɛ, 1954 yuoni poɔ, a noba naŋ da maŋ gaa a tiiri noɔre da doe la saa.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Tgiri Yelerre == Nwonyo tigiri maŋ di uoni saŋa saa naŋ ba waana, a saŋa na a baa naŋ ba maŋ paale gyamaa.<ref>"[https://www.finelib.com/events/festivals/nwonyo-fishing-festival/252 Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events"]. ''www.finelib.com''. Retrieved 2021-08-19.</ref> A tigiri ŋa diibu poɔ, yelerre gyamaa maŋ e o poɔ a yi a zuma nyɔgebo puoriŋ, a yelerre mine la, koɔ dugebu kyakya, seɛbo kyakya, yieluŋ kyakya, gbori mɔmbo kyakya, ane a taaba gyamaa.<ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> Gboe la ka ba maŋ de nyɔgerɔ ne zuma, ba maŋ e la ŋaa ka ba gu ba meŋa yi donne faare a koɔ poɔ, aseŋ ɛbaa ane a taaba.<ref>"Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> === Dakoreŋ yɛlɛ. === A 1954 yuoni poɔ, a tigiri yelerre da yɛlɛɛ la a tage nyɔge noba gyamaa a maŋ wane a tigiri ŋa diibu poɔ a yi a Aku Uka of Wukari ane o noba,  Mallam Adi Byewi, the Ukwe of Takum, Alhaji Ali Ibrahim, the Gara of Donga, Mallam Sambo Garbosa, ane Mallam I. D. Muhammed  banaŋ da la a nembɛrɛ naŋ so a Wukari federation yelerre kaabo zu.<ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1973 yuoni poɔ, a Wukari (da ba la kyebe bee a bee) k’a tigri kpaaroŋ maale ennemɛ, ba da nyɛ la sommo a yi ne a gɔbenɛnte naŋ da daŋ bebe  Benue/Plateau State paaloŋ poɔ ka o yuori di Mr. D. Joseph Gomwalk. A tigiri ŋa a yuoni ŋa poɔ da e la a tigiri kaŋa naŋ di soŋ ka o tɔ zaa ba kyebe, a tigiri ŋa wane koɔ, ane deɛnr yeltarrre gyamaa. Noba naŋ e nentegere da be la a tigiri ŋa diibu poɔ aseŋ,  Governor of Benue/Plateau, Mr. Joseph Gomwalk ane onaŋ naŋ da e  Col. Theophilus Danjuma, Col. M. D. Jega (1978), Brigadier A.R.A. Mahmud (1979) and a Governor naŋ be a  Gongola State Alhaji Abubakar Barde.   <ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A saŋa na poɔ, a tigiri ŋa diibu pãã da piili nyɛrɛ la nembɛrɛ o poɔ, a yi a wagere na poɔ la ka ba da nyɔge a zume kpoŋ o tɔ zaa naŋ da baŋ nyɔge a piili a tigri diibu zaa poɔ, kyɛ soba naŋ da nyɔge a zume kpoŋ ŋa da e la Sarkin Ruwa. A 1970 yuoni na poɔ, a zuŋkpoŋ na banaŋ da nyɔge tegeroŋ da e 60pounds, 1971 yuoni poɔ, Sarki ruwa, a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge tegeroŋ meŋ da e la 175 pounds, ka 1973 yuoni poɔ k’a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge meŋ tegeroŋ meŋ e 124 pounds. A wa tɔ 2008 yuoni poɔ, a tigiri da leɛ piili la ka Governor Danbaba Danfulani Suntai leɛre a tigiri yuori a gaa ne  International Fishing ane Cultural Festival. A kakyɛ kyuu  a yuoni yenaa na poɔ, a gɔbenɛnte da piilei la a  Taraba State Tourism Development Board (TSTDB), ane a tigiri diibu narebo. A 2009 tigiri, a tigiri da e la bone a gɔbenɛnte naŋ nare ka ba di, noba da ŋmɛ la nɔkpeɛne ka a yuoni ŋa tiger ŋa soma bee noma zuo o taaba zaa, o da e la tigiri gyamaa naŋ yi tatenne kyɛ wa ka ba wa nyɛ yelsaama ane bonseɛle. A tigiri ŋa da sereŋ e la a tigie kpoŋ yelmeŋa a dare na la k’a zume nyɔgeba da nyɔge a zume na ka o tegeroŋ ta 230kg o tɔ zaa daŋ ba nyɔge a paa na poɔ ziezaa . noba naŋ nenzuree mine meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ la Senate President, Sen. David Mark, Governor Danbaba D. Suntai ane ba taaba mine bayi.  Admiral Murtala H. Nyako (rtd) of Adamawa State ane Alhaji Aliyu Akwe Doma of Nasarawa State. Noba naŋ da soŋ nare ka a tigiri ŋa di a MTN ane Zenith Baŋge ane a taaba gyamaa. A 2010 yuoni poɔ, a tigiri diibu da piili la a Kɛkɛŋmɛ kyuu beri lezare ne ayi poɔ, a tigiri ŋa da e la bone naŋ da taa yelerre gyamaa o poɔ aseŋ, saaŋkompare deɛne, wie zɔɔmɔ kyakya, gboe mɔmmo kyakya, koɔ dugebu kyakya ane a taaba gyamaa. Ka banaŋ nyɔge a zuma baare, aware mine fẽẽ poɔ, a Mr. Bulus Joshua la da e a neɛ naŋ di a zume nyɔge kyakya a nyɔge zume o tegeroŋ naŋ zuo o taa zaa, a zume ŋa tegroŋ da e la 318kg a yi o puoriŋ neɛ naŋ da tu o zu la, Mr. Dan Asabe Adata, o meŋ da nyɔge la zume ka o tegeroŋ e 297kg , a ata soba meŋ naŋ tu la  Mr. Jamila Baba, o meŋ da nyɔge la o zume kpoŋ ka o tegeroŋ e 195 kg. a yi a 2009 yuoni poɔ ba naŋ da nyɔge a ba zume kpoŋ ka o tegeroŋ e a 230kg na, Mr. Joshua’s toɔre ŋa o naŋ wa nyɔge la pããŋ e a zume a tigiri ŋa diibu poɔ anaŋ waana ŋaa ka neɛzaa daŋ ba la nyɔge a zume ŋa tɔ ka o tegeroŋ seŋ a 318kg ŋa. A saŋa na, a a paaloŋ Yidaadɔɔ naŋ da taa a naaloŋ  pɔge Mrs. Patience Jonathan la da a kyɔɔtaa ŋa, onaŋ da de a Kia Lɔɔre kyɔɔta ŋa a ko Mrs. Patience Jonathan naŋ da nyɔge a zume kpoŋ. A daare na a Nigeria Tourism Development Corporation (NTDC) da be a tigiri ŋa poɔ, a yi be a  The Director General, Segun Runsewe meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ. A daare na a tigiri ŋa diibu poɔ, kyɔɔtaa gyamaa aseŋ, duoro mɔnsime, bompanne mɔnsime, kuriwie, zɔŋ ɛre mɔnsime, bɔl, nuri bɔl bonsuuri ane a taa ba gyamaa. Ba da poŋi la kaaya suuri ane zupile. A 2024 yuoni poɔ, a tigiri ŋa e la bone a Gov. Agbu Kefas kogizusoba naŋ da leɛ seŋ, a yuoni ŋa poɔ la ka ba da ko neɛ naŋ nyɔge a zume kpoŋ Honda Hennessy a kyɔɔta terebo bebri . Neɛ naŋ da tere a lɔɔre ŋa safoɔ la Rtd. General TY Danjuma.<ref>"Colours of Nwonyo". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. 2010-05-01. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] 9dsn5llw801u0rs7xv2t04jfgtycn0c 62442 62441 2026-07-12T08:49:39Z Vision L1 19 62442 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q108392609}} [[Duoro kɔre:Ibi; Nwonyo Fishing Festival.jpg|thumb]] A '''Nwonyo Zonnyɔge Tigiri''' e la tigir naŋ taa diibu ko a noba naŋ be a Ibi [[Taraba State]], [[Nigeria]]. A [[lake]] bezie e la 5 kilometres North of Ibi community, e la yuoni zaa tigiri naŋ maŋ taa maaloo ko a Ibi ane a tempeԑle mine maŋ wa la a wa nyɔge zoma kyɛ lantaa. A [[lake]] e la a bakpoŋ naŋ be a [[west Africa]] o naŋ taa wigroŋ naŋ e 15 kilomitare ko a Benue River.<ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> A yuori Nwonyo e la Sɔgle-zie ko kõɔ poɔ dombɛre faare teseŋ Ɛbaa, Weere, Hippopotamus ane a yagrong zaa zie.<ref>{{Cite web|date=2010-04-29|title=Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival|url=https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|website=Vanguard News|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events|url=https://www.finelib.com/events/festivals/nwonyo-fishing-festival/252|access-date=2021-08-19|website=www.finelib.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=2017-08-26|title=Nwonyo Fishing Festival {{!}} Hometown.ng™|url=https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> == '''Saadayel Yɛlɛ''' == '''Nwonye''' zume nyɔge tigiri e la bone naŋ be be yuomo naŋ pare 90, ona baŋ leɛ tuuli ka la o piilu zie, Buba Wurbo la wane a tigiri ŋa o piili a 1816 yuoni poɔ. O yoŋ la a neɛ ba naŋ da a Ibi teŋɛ poɔ,A yuori Nwonyo tɛgɛ la sɔgele fo toɔraa a yi donne faare eŋɛ aseŋ, koɔ poɔ donne aseŋ, ɛbaa, waabo, wɛ-duo ane a taaba gyamaa. Ba yeli ka saaŋkopare boma mine ayi bigiri a Nwonyo yelbiri ŋa tɛgɛ. A saaŋkompare bonseɛle danweɛ soba yeli ka o tɛgɛ la, bɛŋ teɛ puliŋ, kyɛ ka a saaŋkompare bonseɛle ayi soba meŋ yeli ka abode waabo ane a Jukun kɔkɔre poɔ.<ref>[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ "Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival"]. ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A baa ŋa pare bammo piilu yi la a zuma nyɔgebo, banaŋ da maŋ nyɔge te tenne anaŋ poɔ baŋ naŋ nyɔgerɔ zuma, sɛre ka Buda a wa leɛ tigiri, a be ka tatenne noba maŋ wa paale ba oɔ ka nyɔge zuma dayeni yuoni zaa poɔ. A gyamaa poɔ zuma nyɔgebo danweɛ soba tigiri da di la Agbumanu II naaloŋ poɔ (1903 – 1915) yuoni poɔ, ka onaŋ la da e a tigiri meŋa, Ibi paaloŋ noba ane a Wukkari ane tatenne naŋ ŋmaa viiri.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1943 yuoni, Mallam Muhammadu Jikan Buba, naŋ kɔŋ o nyɔvore, Ibi naa la da iri Mallam Muhammadu sango ka onaŋ la baara baa (Sarkin Ruwa) naŋ yi (1931-1954) yuoni, ka o piili o toma a kaara noba banaŋ ba naŋ ba ko vuo kyɛ ka ba maŋ wa kpɛ a baa poɔ a na nyɔge zuma a yi yuoni bebiri na ba naŋ maŋ eŋ ko zume nyɔgebo a yuoni poɔ. Ona la maŋ ŋmɛ a daworo a yaare kyaare ne a zume nyɔge tigiri, o maŋ yoɔrɔ la viiri a baa wagere zaa ane potuuribo, ba e la a ŋaa ka ka zuma toɔ baa soŋ ka tigiri naŋ waana ka ba toɔ nyɛ zuma a nyɔgere a di ne a tigri. A ŋa yuomo naŋ gɛrɛ, 1954 yuoni poɔ, a noba naŋ da maŋ gaa a tiiri noɔre da doe la saa.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Tgiri Yelerre == Nwonyo tigiri maŋ di uoni saŋa saa naŋ ba waana, a saŋa na a baa naŋ ba maŋ paale gyamaa.<ref>"[https://www.finelib.com/events/festivals/nwonyo-fishing-festival/252 Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events"]. ''www.finelib.com''. Retrieved 2021-08-19.</ref> A tigiri ŋa diibu poɔ, yelerre gyamaa maŋ e o poɔ a yi a zuma nyɔgebo puoriŋ, a yelerre mine la, koɔ dugebu kyakya, seɛbo kyakya, yieluŋ kyakya, gbori mɔmbo kyakya, ane a taaba gyamaa.<ref>"[https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/ Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng]™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> Gboe la ka ba maŋ de nyɔgerɔ ne zuma, ba maŋ e la ŋaa ka ba gu ba meŋa yi donne faare a koɔ poɔ, aseŋ ɛbaa ane a taaba.<ref>"Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> === Dakoreŋ yɛlɛ. === A 1954 yuoni poɔ, a tigiri yelerre da yɛlɛɛ la a tage nyɔge noba gyamaa a maŋ wane a tigiri ŋa diibu poɔ a yi a Aku Uka of Wukari ane o noba,  Mallam Adi Byewi, the Ukwe of Takum, Alhaji Ali Ibrahim, the Gara of Donga, Mallam Sambo Garbosa, ane Mallam I. D. Muhammed  banaŋ da la a nembɛrɛ naŋ so a Wukari federation yelerre kaabo zu.<ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1973 yuoni poɔ, a Wukari (da ba la kyebe bee a bee) k’a tigri kpaaroŋ maale ennemɛ, ba da nyɛ la sommo a yi ne a gɔbenɛnte naŋ da daŋ bebe  Benue/Plateau State paaloŋ poɔ ka o yuori di Mr. D. Joseph Gomwalk. A tigiri ŋa a yuoni ŋa poɔ da e la a tigiri kaŋa naŋ di soŋ ka o tɔ zaa ba kyebe, a tigiri ŋa wane koɔ, ane deɛnr yeltarrre gyamaa. Noba naŋ e nentegere da be la a tigiri ŋa diibu poɔ aseŋ,  Governor of Benue/Plateau, Mr. Joseph Gomwalk ane onaŋ naŋ da e  Col. Theophilus Danjuma, Col. M. D. Jega (1978), Brigadier A.R.A. Mahmud (1979) and a Governor naŋ be a  Gongola State Alhaji Abubakar Barde.   <ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A saŋa na poɔ, a tigiri ŋa diibu pãã da piili nyɛrɛ la nembɛrɛ o poɔ, a yi a wagere na poɔ la ka ba da nyɔge a zume kpoŋ o tɔ zaa naŋ da baŋ nyɔge a piili a tigri diibu zaa poɔ, kyɛ soba naŋ da nyɔge a zume kpoŋ ŋa da e la Sarkin Ruwa. A 1970 yuoni na poɔ, a zuŋkpoŋ na banaŋ da nyɔge tegeroŋ da e 60pounds, 1971 yuoni poɔ, Sarki ruwa, a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge tegeroŋ meŋ da e la 175 pounds, ka 1973 yuoni poɔ k’a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge meŋ tegeroŋ meŋ e 124 pounds. A wa tɔ 2008 yuoni poɔ, a tigiri da leɛ piili la ka Governor Danbaba Danfulani Suntai leɛre a tigiri yuori a gaa ne  International Fishing ane Cultural Festival. A kakyɛ kyuu  a yuoni yenaa na poɔ, a gɔbenɛnte da piilei la a  Taraba State Tourism Development Board (TSTDB), ane a tigiri diibu narebo. A 2009 tigiri, a tigiri da e la bone a gɔbenɛnte naŋ nare ka ba di, noba da ŋmɛ la nɔkpeɛne ka a yuoni ŋa tiger ŋa soma bee noma zuo o taaba zaa, o da e la tigiri gyamaa naŋ yi tatenne kyɛ wa ka ba wa nyɛ yelsaama ane bonseɛle. A tigiri ŋa da sereŋ e la a tigie kpoŋ yelmeŋa a dare na la k’a zume nyɔgeba da nyɔge a zume na ka o tegeroŋ ta 230kg o tɔ zaa daŋ ba nyɔge a paa na poɔ ziezaa . noba naŋ nenzuree mine meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ la Senate President, Sen. David Mark, Governor Danbaba D. Suntai ane ba taaba mine bayi.  Admiral Murtala H. Nyako (rtd) of Adamawa State ane Alhaji Aliyu Akwe Doma of Nasarawa State. Noba naŋ da soŋ nare ka a tigiri ŋa di a MTN ane Zenith Baŋge ane a taaba gyamaa. A 2010 yuoni poɔ, a tigiri diibu da piili la a Kɛkɛŋmɛ kyuu beri lezare ne ayi poɔ, a tigiri ŋa da e la bone naŋ da taa yelerre gyamaa o poɔ aseŋ, saaŋkompare deɛne, wie zɔɔmɔ kyakya, gboe mɔmmo kyakya, koɔ dugebu kyakya ane a taaba gyamaa. Ka banaŋ nyɔge a zuma baare, aware mine fẽẽ poɔ, a Mr. Bulus Joshua la da e a neɛ naŋ di a zume nyɔge kyakya a nyɔge zume o tegeroŋ naŋ zuo o taa zaa, a zume ŋa tegroŋ da e la 318kg a yi o puoriŋ neɛ naŋ da tu o zu la, Mr. Dan Asabe Adata, o meŋ da nyɔge la zume ka o tegeroŋ e 297kg , a ata soba meŋ naŋ tu la  Mr. Jamila Baba, o meŋ da nyɔge la o zume kpoŋ ka o tegeroŋ e 195 kg. a yi a 2009 yuoni poɔ ba naŋ da nyɔge a ba zume kpoŋ ka o tegeroŋ e a 230kg na, Mr. Joshua’s toɔre ŋa o naŋ wa nyɔge la pããŋ e a zume a tigiri ŋa diibu poɔ anaŋ waana ŋaa ka neɛzaa daŋ ba la nyɔge a zume ŋa tɔ ka o tegeroŋ seŋ a 318kg ŋa. A saŋa na, a a paaloŋ Yidaadɔɔ naŋ da taa a naaloŋ  pɔge Mrs. Patience Jonathan la da a kyɔɔtaa ŋa, onaŋ da de a Kia Lɔɔre kyɔɔta ŋa a ko Mrs. Patience Jonathan naŋ da nyɔge a zume kpoŋ. A daare na a Nigeria Tourism Development Corporation (NTDC) da be a tigiri ŋa poɔ, a yi be a  The Director General, Segun Runsewe meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ. A daare na a tigiri ŋa diibu poɔ, kyɔɔtaa gyamaa aseŋ, duoro mɔnsime, bompanne mɔnsime, kuriwie, zɔŋ ɛre mɔnsime, bɔl, nuri bɔl bonsuuri ane a taa ba gyamaa. Ba da poŋi la kaaya suuri ane zupile. A 2024 yuoni poɔ, a tigiri ŋa e la bone a Gov. Agbu Kefas kogizusoba naŋ da leɛ seŋ, a yuoni ŋa poɔ la ka ba da ko neɛ naŋ nyɔge a zume kpoŋ Honda Hennessy a kyɔɔta terebo bebri . Neɛ naŋ da tere a lɔɔre ŋa safoɔ la Rtd. General TY Danjuma.<ref>"Colours of Nwonyo". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. 2010-05-01. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] obpc2ek77l0452gwo56dq6khjlu6zpd 62443 62442 2026-07-12T08:50:53Z Vision L1 19 62443 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q108392609}} [[Duoro kɔre:Ibi; Nwonyo Fishing Festival.jpg|thumb]] A '''Nwonyo Zonnyɔge Tigiri''' e la tigir naŋ taa diibu ko a noba naŋ be a Ibi [[Taraba State]], [[Nigeria]]. A [[lake]] bezie e la 5 kilometres North of Ibi community, e la yuoni zaa tigiri naŋ maŋ taa maaloo ko a Ibi ane a tempeԑle mine maŋ wa la a wa nyɔge zoma kyɛ lantaa. A [[lake]] e la a bakpoŋ naŋ be a [[west Africa]] o naŋ taa wigroŋ naŋ e 15 kilomitare ko a Benue River.<ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> A yuori Nwonyo e la Sɔgle-zie ko kõɔ poɔ dombɛre faare teseŋ Ɛbaa, Weere, Hippopotamus ane a yagrong zaa zie.<ref>{{Cite web|date=2010-04-29|title=Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival|url=https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|website=Vanguard News|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events|url=https://www.finelib.com/events/festivals/nwonyo-fishing-festival/252|access-date=2021-08-19|website=www.finelib.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=2017-08-26|title=Nwonyo Fishing Festival {{!}} Hometown.ng™|url=https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> == '''Saadayel Yɛlɛ''' == '''Nwonye''' zume nyɔge tigiri e la bone naŋ be be yuomo naŋ pare 90, ona baŋ leɛ tuuli ka la o piilu zie, Buba Wurbo la wane a tigiri ŋa o piili a 1816 yuoni poɔ. O yoŋ la a neɛ ba naŋ da a Ibi teŋɛ poɔ,A yuori Nwonyo tɛgɛ la sɔgele fo toɔraa a yi donne faare eŋɛ aseŋ, koɔ poɔ donne aseŋ, ɛbaa, waabo, wɛ-duo ane a taaba gyamaa. Ba yeli ka saaŋkopare boma mine ayi bigiri a Nwonyo yelbiri ŋa tɛgɛ. A saaŋkompare bonseɛle danweɛ soba yeli ka o tɛgɛ la, bɛŋ teɛ puliŋ, kyɛ ka a saaŋkompare bonseɛle ayi soba meŋ yeli ka abode waabo ane a Jukun kɔkɔre poɔ.<ref>[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ "Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival"]. ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A baa ŋa pare bammo piilu yi la a zuma nyɔgebo, banaŋ da maŋ nyɔge te tenne anaŋ poɔ baŋ naŋ nyɔgerɔ zuma, sɛre ka Buda a wa leɛ tigiri, a be ka tatenne noba maŋ wa paale ba oɔ ka nyɔge zuma dayeni yuoni zaa poɔ. A gyamaa poɔ zuma nyɔgebo danweɛ soba tigiri da di la Agbumanu II naaloŋ poɔ (1903 – 1915) yuoni poɔ, ka onaŋ la da e a tigiri meŋa, Ibi paaloŋ noba ane a Wukkari ane tatenne naŋ ŋmaa viiri.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1943 yuoni, Mallam Muhammadu Jikan Buba, naŋ kɔŋ o nyɔvore, Ibi naa la da iri Mallam Muhammadu sango ka onaŋ la baara baa (Sarkin Ruwa) naŋ yi (1931-1954) yuoni, ka o piili o toma a kaara noba banaŋ ba naŋ ba ko vuo kyɛ ka ba maŋ wa kpɛ a baa poɔ a na nyɔge zuma a yi yuoni bebiri na ba naŋ maŋ eŋ ko zume nyɔgebo a yuoni poɔ. Ona la maŋ ŋmɛ a daworo a yaare kyaare ne a zume nyɔge tigiri, o maŋ yoɔrɔ la viiri a baa wagere zaa ane potuuribo, ba e la a ŋaa ka ka zuma toɔ baa soŋ ka tigiri naŋ waana ka ba toɔ nyɛ zuma a nyɔgere a di ne a tigri. A ŋa yuomo naŋ gɛrɛ, 1954 yuoni poɔ, a noba naŋ da maŋ gaa a tiiri noɔre da doe la saa.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Tgiri Yelerre == Nwonyo tigiri maŋ di uoni saŋa saa naŋ ba waana, a saŋa na a baa naŋ ba maŋ paale gyamaa.<ref>"[https://www.finelib.com/events/festivals/nwonyo-fishing-festival/252 Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events"]. ''www.finelib.com''. Retrieved 2021-08-19.</ref> A tigiri ŋa diibu poɔ, yelerre gyamaa maŋ e o poɔ a yi a zuma nyɔgebo puoriŋ, a yelerre mine la, koɔ dugebu kyakya, seɛbo kyakya, yieluŋ kyakya, gbori mɔmbo kyakya, ane a taaba gyamaa.<ref>"[https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/ Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng]™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> Gboe la ka ba maŋ de nyɔgerɔ ne zuma, ba maŋ e la ŋaa ka ba gu ba meŋa yi donne faare a koɔ poɔ, aseŋ ɛbaa ane a taaba.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> === Dakoreŋ yɛlɛ. === A 1954 yuoni poɔ, a tigiri yelerre da yɛlɛɛ la a tage nyɔge noba gyamaa a maŋ wane a tigiri ŋa diibu poɔ a yi a Aku Uka of Wukari ane o noba,  Mallam Adi Byewi, the Ukwe of Takum, Alhaji Ali Ibrahim, the Gara of Donga, Mallam Sambo Garbosa, ane Mallam I. D. Muhammed  banaŋ da la a nembɛrɛ naŋ so a Wukari federation yelerre kaabo zu.<ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1973 yuoni poɔ, a Wukari (da ba la kyebe bee a bee) k’a tigri kpaaroŋ maale ennemɛ, ba da nyɛ la sommo a yi ne a gɔbenɛnte naŋ da daŋ bebe  Benue/Plateau State paaloŋ poɔ ka o yuori di Mr. D. Joseph Gomwalk. A tigiri ŋa a yuoni ŋa poɔ da e la a tigiri kaŋa naŋ di soŋ ka o tɔ zaa ba kyebe, a tigiri ŋa wane koɔ, ane deɛnr yeltarrre gyamaa. Noba naŋ e nentegere da be la a tigiri ŋa diibu poɔ aseŋ,  Governor of Benue/Plateau, Mr. Joseph Gomwalk ane onaŋ naŋ da e  Col. Theophilus Danjuma, Col. M. D. Jega (1978), Brigadier A.R.A. Mahmud (1979) and a Governor naŋ be a  Gongola State Alhaji Abubakar Barde.   <ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A saŋa na poɔ, a tigiri ŋa diibu pãã da piili nyɛrɛ la nembɛrɛ o poɔ, a yi a wagere na poɔ la ka ba da nyɔge a zume kpoŋ o tɔ zaa naŋ da baŋ nyɔge a piili a tigri diibu zaa poɔ, kyɛ soba naŋ da nyɔge a zume kpoŋ ŋa da e la Sarkin Ruwa. A 1970 yuoni na poɔ, a zuŋkpoŋ na banaŋ da nyɔge tegeroŋ da e 60pounds, 1971 yuoni poɔ, Sarki ruwa, a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge tegeroŋ meŋ da e la 175 pounds, ka 1973 yuoni poɔ k’a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge meŋ tegeroŋ meŋ e 124 pounds. A wa tɔ 2008 yuoni poɔ, a tigiri da leɛ piili la ka Governor Danbaba Danfulani Suntai leɛre a tigiri yuori a gaa ne  International Fishing ane Cultural Festival. A kakyɛ kyuu  a yuoni yenaa na poɔ, a gɔbenɛnte da piilei la a  Taraba State Tourism Development Board (TSTDB), ane a tigiri diibu narebo. A 2009 tigiri, a tigiri da e la bone a gɔbenɛnte naŋ nare ka ba di, noba da ŋmɛ la nɔkpeɛne ka a yuoni ŋa tiger ŋa soma bee noma zuo o taaba zaa, o da e la tigiri gyamaa naŋ yi tatenne kyɛ wa ka ba wa nyɛ yelsaama ane bonseɛle. A tigiri ŋa da sereŋ e la a tigie kpoŋ yelmeŋa a dare na la k’a zume nyɔgeba da nyɔge a zume na ka o tegeroŋ ta 230kg o tɔ zaa daŋ ba nyɔge a paa na poɔ ziezaa . noba naŋ nenzuree mine meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ la Senate President, Sen. David Mark, Governor Danbaba D. Suntai ane ba taaba mine bayi.  Admiral Murtala H. Nyako (rtd) of Adamawa State ane Alhaji Aliyu Akwe Doma of Nasarawa State. Noba naŋ da soŋ nare ka a tigiri ŋa di a MTN ane Zenith Baŋge ane a taaba gyamaa. A 2010 yuoni poɔ, a tigiri diibu da piili la a Kɛkɛŋmɛ kyuu beri lezare ne ayi poɔ, a tigiri ŋa da e la bone naŋ da taa yelerre gyamaa o poɔ aseŋ, saaŋkompare deɛne, wie zɔɔmɔ kyakya, gboe mɔmmo kyakya, koɔ dugebu kyakya ane a taaba gyamaa. Ka banaŋ nyɔge a zuma baare, aware mine fẽẽ poɔ, a Mr. Bulus Joshua la da e a neɛ naŋ di a zume nyɔge kyakya a nyɔge zume o tegeroŋ naŋ zuo o taa zaa, a zume ŋa tegroŋ da e la 318kg a yi o puoriŋ neɛ naŋ da tu o zu la, Mr. Dan Asabe Adata, o meŋ da nyɔge la zume ka o tegeroŋ e 297kg , a ata soba meŋ naŋ tu la  Mr. Jamila Baba, o meŋ da nyɔge la o zume kpoŋ ka o tegeroŋ e 195 kg. a yi a 2009 yuoni poɔ ba naŋ da nyɔge a ba zume kpoŋ ka o tegeroŋ e a 230kg na, Mr. Joshua’s toɔre ŋa o naŋ wa nyɔge la pããŋ e a zume a tigiri ŋa diibu poɔ anaŋ waana ŋaa ka neɛzaa daŋ ba la nyɔge a zume ŋa tɔ ka o tegeroŋ seŋ a 318kg ŋa. A saŋa na, a a paaloŋ Yidaadɔɔ naŋ da taa a naaloŋ  pɔge Mrs. Patience Jonathan la da a kyɔɔtaa ŋa, onaŋ da de a Kia Lɔɔre kyɔɔta ŋa a ko Mrs. Patience Jonathan naŋ da nyɔge a zume kpoŋ. A daare na a Nigeria Tourism Development Corporation (NTDC) da be a tigiri ŋa poɔ, a yi be a  The Director General, Segun Runsewe meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ. A daare na a tigiri ŋa diibu poɔ, kyɔɔtaa gyamaa aseŋ, duoro mɔnsime, bompanne mɔnsime, kuriwie, zɔŋ ɛre mɔnsime, bɔl, nuri bɔl bonsuuri ane a taa ba gyamaa. Ba da poŋi la kaaya suuri ane zupile. A 2024 yuoni poɔ, a tigiri ŋa e la bone a Gov. Agbu Kefas kogizusoba naŋ da leɛ seŋ, a yuoni ŋa poɔ la ka ba da ko neɛ naŋ nyɔge a zume kpoŋ Honda Hennessy a kyɔɔta terebo bebri . Neɛ naŋ da tere a lɔɔre ŋa safoɔ la Rtd. General TY Danjuma.<ref>"Colours of Nwonyo". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. 2010-05-01. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] 8coptb0ox6y8eh4ptmw4kl7ozima24r 62444 62443 2026-07-12T08:52:06Z Vision L1 19 62444 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q108392609}} [[Duoro kɔre:Ibi; Nwonyo Fishing Festival.jpg|thumb]] A '''Nwonyo Zonnyɔge Tigiri''' e la tigir naŋ taa diibu ko a noba naŋ be a Ibi [[Taraba State]], [[Nigeria]]. A [[lake]] bezie e la 5 kilometres North of Ibi community, e la yuoni zaa tigiri naŋ maŋ taa maaloo ko a Ibi ane a tempeԑle mine maŋ wa la a wa nyɔge zoma kyɛ lantaa. A [[lake]] e la a bakpoŋ naŋ be a [[west Africa]] o naŋ taa wigroŋ naŋ e 15 kilomitare ko a Benue River.<ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> A yuori Nwonyo e la Sɔgle-zie ko kõɔ poɔ dombɛre faare teseŋ Ɛbaa, Weere, Hippopotamus ane a yagrong zaa zie.<ref>{{Cite web|date=2010-04-29|title=Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival|url=https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|website=Vanguard News|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events|url=https://www.finelib.com/events/festivals/nwonyo-fishing-festival/252|access-date=2021-08-19|website=www.finelib.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=2017-08-26|title=Nwonyo Fishing Festival {{!}} Hometown.ng™|url=https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> == '''Saadayel Yɛlɛ''' == '''Nwonye''' zume nyɔge tigiri e la bone naŋ be be yuomo naŋ pare 90, ona baŋ leɛ tuuli ka la o piilu zie, Buba Wurbo la wane a tigiri ŋa o piili a 1816 yuoni poɔ. O yoŋ la a neɛ ba naŋ da a Ibi teŋɛ poɔ,A yuori Nwonyo tɛgɛ la sɔgele fo toɔraa a yi donne faare eŋɛ aseŋ, koɔ poɔ donne aseŋ, ɛbaa, waabo, wɛ-duo ane a taaba gyamaa. Ba yeli ka saaŋkopare boma mine ayi bigiri a Nwonyo yelbiri ŋa tɛgɛ. A saaŋkompare bonseɛle danweɛ soba yeli ka o tɛgɛ la, bɛŋ teɛ puliŋ, kyɛ ka a saaŋkompare bonseɛle ayi soba meŋ yeli ka abode waabo ane a Jukun kɔkɔre poɔ.<ref>[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ "Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival"]. ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A baa ŋa pare bammo piilu yi la a zuma nyɔgebo, banaŋ da maŋ nyɔge te tenne anaŋ poɔ baŋ naŋ nyɔgerɔ zuma, sɛre ka Buda a wa leɛ tigiri, a be ka tatenne noba maŋ wa paale ba oɔ ka nyɔge zuma dayeni yuoni zaa poɔ. A gyamaa poɔ zuma nyɔgebo danweɛ soba tigiri da di la Agbumanu II naaloŋ poɔ (1903 – 1915) yuoni poɔ, ka onaŋ la da e a tigiri meŋa, Ibi paaloŋ noba ane a Wukkari ane tatenne naŋ ŋmaa viiri.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1943 yuoni, Mallam Muhammadu Jikan Buba, naŋ kɔŋ o nyɔvore, Ibi naa la da iri Mallam Muhammadu sango ka onaŋ la baara baa (Sarkin Ruwa) naŋ yi (1931-1954) yuoni, ka o piili o toma a kaara noba banaŋ ba naŋ ba ko vuo kyɛ ka ba maŋ wa kpɛ a baa poɔ a na nyɔge zuma a yi yuoni bebiri na ba naŋ maŋ eŋ ko zume nyɔgebo a yuoni poɔ. Ona la maŋ ŋmɛ a daworo a yaare kyaare ne a zume nyɔge tigiri, o maŋ yoɔrɔ la viiri a baa wagere zaa ane potuuribo, ba e la a ŋaa ka ka zuma toɔ baa soŋ ka tigiri naŋ waana ka ba toɔ nyɛ zuma a nyɔgere a di ne a tigri. A ŋa yuomo naŋ gɛrɛ, 1954 yuoni poɔ, a noba naŋ da maŋ gaa a tiiri noɔre da doe la saa.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Tgiri Yelerre == Nwonyo tigiri maŋ di uoni saŋa saa naŋ ba waana, a saŋa na a baa naŋ ba maŋ paale gyamaa.<ref>"[https://www.finelib.com/events/festivals/nwonyo-fishing-festival/252 Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events"]. ''www.finelib.com''. Retrieved 2021-08-19.</ref> A tigiri ŋa diibu poɔ, yelerre gyamaa maŋ e o poɔ a yi a zuma nyɔgebo puoriŋ, a yelerre mine la, koɔ dugebu kyakya, seɛbo kyakya, yieluŋ kyakya, gbori mɔmbo kyakya, ane a taaba gyamaa.<ref>"[https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/ Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng]™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> Gboe la ka ba maŋ de nyɔgerɔ ne zuma, ba maŋ e la ŋaa ka ba gu ba meŋa yi donne faare a koɔ poɔ, aseŋ ɛbaa ane a taaba.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> === Dakoreŋ yɛlɛ. === A 1954 yuoni poɔ, a tigiri yelerre da yɛlɛɛ la a tage nyɔge noba gyamaa a maŋ wane a tigiri ŋa diibu poɔ a yi a Aku Uka of Wukari ane o noba,  Mallam Adi Byewi, the Ukwe of Takum, Alhaji Ali Ibrahim, the Gara of Donga, Mallam Sambo Garbosa, ane Mallam I. D. Muhammed  banaŋ da la a nembɛrɛ naŋ so a Wukari federation yelerre kaabo zu.<ref>"[https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/ Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng]™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1973 yuoni poɔ, a Wukari (da ba la kyebe bee a bee) k’a tigri kpaaroŋ maale ennemɛ, ba da nyɛ la sommo a yi ne a gɔbenɛnte naŋ da daŋ bebe  Benue/Plateau State paaloŋ poɔ ka o yuori di Mr. D. Joseph Gomwalk. A tigiri ŋa a yuoni ŋa poɔ da e la a tigiri kaŋa naŋ di soŋ ka o tɔ zaa ba kyebe, a tigiri ŋa wane koɔ, ane deɛnr yeltarrre gyamaa. Noba naŋ e nentegere da be la a tigiri ŋa diibu poɔ aseŋ,  Governor of Benue/Plateau, Mr. Joseph Gomwalk ane onaŋ naŋ da e  Col. Theophilus Danjuma, Col. M. D. Jega (1978), Brigadier A.R.A. Mahmud (1979) and a Governor naŋ be a  Gongola State Alhaji Abubakar Barde.   <ref>"Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A saŋa na poɔ, a tigiri ŋa diibu pãã da piili nyɛrɛ la nembɛrɛ o poɔ, a yi a wagere na poɔ la ka ba da nyɔge a zume kpoŋ o tɔ zaa naŋ da baŋ nyɔge a piili a tigri diibu zaa poɔ, kyɛ soba naŋ da nyɔge a zume kpoŋ ŋa da e la Sarkin Ruwa. A 1970 yuoni na poɔ, a zuŋkpoŋ na banaŋ da nyɔge tegeroŋ da e 60pounds, 1971 yuoni poɔ, Sarki ruwa, a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge tegeroŋ meŋ da e la 175 pounds, ka 1973 yuoni poɔ k’a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge meŋ tegeroŋ meŋ e 124 pounds. A wa tɔ 2008 yuoni poɔ, a tigiri da leɛ piili la ka Governor Danbaba Danfulani Suntai leɛre a tigiri yuori a gaa ne  International Fishing ane Cultural Festival. A kakyɛ kyuu  a yuoni yenaa na poɔ, a gɔbenɛnte da piilei la a  Taraba State Tourism Development Board (TSTDB), ane a tigiri diibu narebo. A 2009 tigiri, a tigiri da e la bone a gɔbenɛnte naŋ nare ka ba di, noba da ŋmɛ la nɔkpeɛne ka a yuoni ŋa tiger ŋa soma bee noma zuo o taaba zaa, o da e la tigiri gyamaa naŋ yi tatenne kyɛ wa ka ba wa nyɛ yelsaama ane bonseɛle. A tigiri ŋa da sereŋ e la a tigie kpoŋ yelmeŋa a dare na la k’a zume nyɔgeba da nyɔge a zume na ka o tegeroŋ ta 230kg o tɔ zaa daŋ ba nyɔge a paa na poɔ ziezaa . noba naŋ nenzuree mine meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ la Senate President, Sen. David Mark, Governor Danbaba D. Suntai ane ba taaba mine bayi.  Admiral Murtala H. Nyako (rtd) of Adamawa State ane Alhaji Aliyu Akwe Doma of Nasarawa State. Noba naŋ da soŋ nare ka a tigiri ŋa di a MTN ane Zenith Baŋge ane a taaba gyamaa. A 2010 yuoni poɔ, a tigiri diibu da piili la a Kɛkɛŋmɛ kyuu beri lezare ne ayi poɔ, a tigiri ŋa da e la bone naŋ da taa yelerre gyamaa o poɔ aseŋ, saaŋkompare deɛne, wie zɔɔmɔ kyakya, gboe mɔmmo kyakya, koɔ dugebu kyakya ane a taaba gyamaa. Ka banaŋ nyɔge a zuma baare, aware mine fẽẽ poɔ, a Mr. Bulus Joshua la da e a neɛ naŋ di a zume nyɔge kyakya a nyɔge zume o tegeroŋ naŋ zuo o taa zaa, a zume ŋa tegroŋ da e la 318kg a yi o puoriŋ neɛ naŋ da tu o zu la, Mr. Dan Asabe Adata, o meŋ da nyɔge la zume ka o tegeroŋ e 297kg , a ata soba meŋ naŋ tu la  Mr. Jamila Baba, o meŋ da nyɔge la o zume kpoŋ ka o tegeroŋ e 195 kg. a yi a 2009 yuoni poɔ ba naŋ da nyɔge a ba zume kpoŋ ka o tegeroŋ e a 230kg na, Mr. Joshua’s toɔre ŋa o naŋ wa nyɔge la pããŋ e a zume a tigiri ŋa diibu poɔ anaŋ waana ŋaa ka neɛzaa daŋ ba la nyɔge a zume ŋa tɔ ka o tegeroŋ seŋ a 318kg ŋa. A saŋa na, a a paaloŋ Yidaadɔɔ naŋ da taa a naaloŋ  pɔge Mrs. Patience Jonathan la da a kyɔɔtaa ŋa, onaŋ da de a Kia Lɔɔre kyɔɔta ŋa a ko Mrs. Patience Jonathan naŋ da nyɔge a zume kpoŋ. A daare na a Nigeria Tourism Development Corporation (NTDC) da be a tigiri ŋa poɔ, a yi be a  The Director General, Segun Runsewe meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ. A daare na a tigiri ŋa diibu poɔ, kyɔɔtaa gyamaa aseŋ, duoro mɔnsime, bompanne mɔnsime, kuriwie, zɔŋ ɛre mɔnsime, bɔl, nuri bɔl bonsuuri ane a taa ba gyamaa. Ba da poŋi la kaaya suuri ane zupile. A 2024 yuoni poɔ, a tigiri ŋa e la bone a Gov. Agbu Kefas kogizusoba naŋ da leɛ seŋ, a yuoni ŋa poɔ la ka ba da ko neɛ naŋ nyɔge a zume kpoŋ Honda Hennessy a kyɔɔta terebo bebri . Neɛ naŋ da tere a lɔɔre ŋa safoɔ la Rtd. General TY Danjuma.<ref>"Colours of Nwonyo". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. 2010-05-01. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] saot9rr5f56dmt297kpx2whk2vuihh2 62446 62444 2026-07-12T08:52:51Z Vision L1 19 62446 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q108392609}} [[Duoro kɔre:Ibi; Nwonyo Fishing Festival.jpg|thumb]] A '''Nwonyo Zonnyɔge Tigiri''' e la tigir naŋ taa diibu ko a noba naŋ be a Ibi [[Taraba State]], [[Nigeria]]. A [[lake]] bezie e la 5 kilometres North of Ibi community, e la yuoni zaa tigiri naŋ maŋ taa maaloo ko a Ibi ane a tempeԑle mine maŋ wa la a wa nyɔge zoma kyɛ lantaa. A [[lake]] e la a bakpoŋ naŋ be a [[west Africa]] o naŋ taa wigroŋ naŋ e 15 kilomitare ko a Benue River.<ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> A yuori Nwonyo e la Sɔgle-zie ko kõɔ poɔ dombɛre faare teseŋ Ɛbaa, Weere, Hippopotamus ane a yagrong zaa zie.<ref>{{Cite web|date=2010-04-29|title=Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival|url=https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|website=Vanguard News|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events|url=https://www.finelib.com/events/festivals/nwonyo-fishing-festival/252|access-date=2021-08-19|website=www.finelib.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=2017-08-26|title=Nwonyo Fishing Festival {{!}} Hometown.ng™|url=https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> == '''Saadayel Yɛlɛ''' == '''Nwonye''' zume nyɔge tigiri e la bone naŋ be be yuomo naŋ pare 90, ona baŋ leɛ tuuli ka la o piilu zie, Buba Wurbo la wane a tigiri ŋa o piili a 1816 yuoni poɔ. O yoŋ la a neɛ ba naŋ da a Ibi teŋɛ poɔ,A yuori Nwonyo tɛgɛ la sɔgele fo toɔraa a yi donne faare eŋɛ aseŋ, koɔ poɔ donne aseŋ, ɛbaa, waabo, wɛ-duo ane a taaba gyamaa. Ba yeli ka saaŋkopare boma mine ayi bigiri a Nwonyo yelbiri ŋa tɛgɛ. A saaŋkompare bonseɛle danweɛ soba yeli ka o tɛgɛ la, bɛŋ teɛ puliŋ, kyɛ ka a saaŋkompare bonseɛle ayi soba meŋ yeli ka abode waabo ane a Jukun kɔkɔre poɔ.<ref>[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ "Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival"]. ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A baa ŋa pare bammo piilu yi la a zuma nyɔgebo, banaŋ da maŋ nyɔge te tenne anaŋ poɔ baŋ naŋ nyɔgerɔ zuma, sɛre ka Buda a wa leɛ tigiri, a be ka tatenne noba maŋ wa paale ba oɔ ka nyɔge zuma dayeni yuoni zaa poɔ. A gyamaa poɔ zuma nyɔgebo danweɛ soba tigiri da di la Agbumanu II naaloŋ poɔ (1903 – 1915) yuoni poɔ, ka onaŋ la da e a tigiri meŋa, Ibi paaloŋ noba ane a Wukkari ane tatenne naŋ ŋmaa viiri.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1943 yuoni, Mallam Muhammadu Jikan Buba, naŋ kɔŋ o nyɔvore, Ibi naa la da iri Mallam Muhammadu sango ka onaŋ la baara baa (Sarkin Ruwa) naŋ yi (1931-1954) yuoni, ka o piili o toma a kaara noba banaŋ ba naŋ ba ko vuo kyɛ ka ba maŋ wa kpɛ a baa poɔ a na nyɔge zuma a yi yuoni bebiri na ba naŋ maŋ eŋ ko zume nyɔgebo a yuoni poɔ. Ona la maŋ ŋmɛ a daworo a yaare kyaare ne a zume nyɔge tigiri, o maŋ yoɔrɔ la viiri a baa wagere zaa ane potuuribo, ba e la a ŋaa ka ka zuma toɔ baa soŋ ka tigiri naŋ waana ka ba toɔ nyɛ zuma a nyɔgere a di ne a tigri. A ŋa yuomo naŋ gɛrɛ, 1954 yuoni poɔ, a noba naŋ da maŋ gaa a tiiri noɔre da doe la saa.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Tgiri Yelerre == Nwonyo tigiri maŋ di uoni saŋa saa naŋ ba waana, a saŋa na a baa naŋ ba maŋ paale gyamaa.<ref>"[https://www.finelib.com/events/festivals/nwonyo-fishing-festival/252 Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events"]. ''www.finelib.com''. Retrieved 2021-08-19.</ref> A tigiri ŋa diibu poɔ, yelerre gyamaa maŋ e o poɔ a yi a zuma nyɔgebo puoriŋ, a yelerre mine la, koɔ dugebu kyakya, seɛbo kyakya, yieluŋ kyakya, gbori mɔmbo kyakya, ane a taaba gyamaa.<ref>"[https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/ Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng]™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> Gboe la ka ba maŋ de nyɔgerɔ ne zuma, ba maŋ e la ŋaa ka ba gu ba meŋa yi donne faare a koɔ poɔ, aseŋ ɛbaa ane a taaba.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> === Dakoreŋ yɛlɛ. === A 1954 yuoni poɔ, a tigiri yelerre da yɛlɛɛ la a tage nyɔge noba gyamaa a maŋ wane a tigiri ŋa diibu poɔ a yi a Aku Uka of Wukari ane o noba,  Mallam Adi Byewi, the Ukwe of Takum, Alhaji Ali Ibrahim, the Gara of Donga, Mallam Sambo Garbosa, ane Mallam I. D. Muhammed  banaŋ da la a nembɛrɛ naŋ so a Wukari federation yelerre kaabo zu.<ref>"[https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/ Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng]™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1973 yuoni poɔ, a Wukari (da ba la kyebe bee a bee) k’a tigri kpaaroŋ maale ennemɛ, ba da nyɛ la sommo a yi ne a gɔbenɛnte naŋ da daŋ bebe  Benue/Plateau State paaloŋ poɔ ka o yuori di Mr. D. Joseph Gomwalk. A tigiri ŋa a yuoni ŋa poɔ da e la a tigiri kaŋa naŋ di soŋ ka o tɔ zaa ba kyebe, a tigiri ŋa wane koɔ, ane deɛnr yeltarrre gyamaa. Noba naŋ e nentegere da be la a tigiri ŋa diibu poɔ aseŋ,  Governor of Benue/Plateau, Mr. Joseph Gomwalk ane onaŋ naŋ da e  Col. Theophilus Danjuma, Col. M. D. Jega (1978), Brigadier A.R.A. Mahmud (1979) and a Governor naŋ be a  Gongola State Alhaji Abubakar Barde.   <ref>"[https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/ Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng]™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A saŋa na poɔ, a tigiri ŋa diibu pãã da piili nyɛrɛ la nembɛrɛ o poɔ, a yi a wagere na poɔ la ka ba da nyɔge a zume kpoŋ o tɔ zaa naŋ da baŋ nyɔge a piili a tigri diibu zaa poɔ, kyɛ soba naŋ da nyɔge a zume kpoŋ ŋa da e la Sarkin Ruwa. A 1970 yuoni na poɔ, a zuŋkpoŋ na banaŋ da nyɔge tegeroŋ da e 60pounds, 1971 yuoni poɔ, Sarki ruwa, a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge tegeroŋ meŋ da e la 175 pounds, ka 1973 yuoni poɔ k’a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge meŋ tegeroŋ meŋ e 124 pounds. A wa tɔ 2008 yuoni poɔ, a tigiri da leɛ piili la ka Governor Danbaba Danfulani Suntai leɛre a tigiri yuori a gaa ne  International Fishing ane Cultural Festival. A kakyɛ kyuu  a yuoni yenaa na poɔ, a gɔbenɛnte da piilei la a  Taraba State Tourism Development Board (TSTDB), ane a tigiri diibu narebo. A 2009 tigiri, a tigiri da e la bone a gɔbenɛnte naŋ nare ka ba di, noba da ŋmɛ la nɔkpeɛne ka a yuoni ŋa tiger ŋa soma bee noma zuo o taaba zaa, o da e la tigiri gyamaa naŋ yi tatenne kyɛ wa ka ba wa nyɛ yelsaama ane bonseɛle. A tigiri ŋa da sereŋ e la a tigie kpoŋ yelmeŋa a dare na la k’a zume nyɔgeba da nyɔge a zume na ka o tegeroŋ ta 230kg o tɔ zaa daŋ ba nyɔge a paa na poɔ ziezaa . noba naŋ nenzuree mine meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ la Senate President, Sen. David Mark, Governor Danbaba D. Suntai ane ba taaba mine bayi.  Admiral Murtala H. Nyako (rtd) of Adamawa State ane Alhaji Aliyu Akwe Doma of Nasarawa State. Noba naŋ da soŋ nare ka a tigiri ŋa di a MTN ane Zenith Baŋge ane a taaba gyamaa. A 2010 yuoni poɔ, a tigiri diibu da piili la a Kɛkɛŋmɛ kyuu beri lezare ne ayi poɔ, a tigiri ŋa da e la bone naŋ da taa yelerre gyamaa o poɔ aseŋ, saaŋkompare deɛne, wie zɔɔmɔ kyakya, gboe mɔmmo kyakya, koɔ dugebu kyakya ane a taaba gyamaa. Ka banaŋ nyɔge a zuma baare, aware mine fẽẽ poɔ, a Mr. Bulus Joshua la da e a neɛ naŋ di a zume nyɔge kyakya a nyɔge zume o tegeroŋ naŋ zuo o taa zaa, a zume ŋa tegroŋ da e la 318kg a yi o puoriŋ neɛ naŋ da tu o zu la, Mr. Dan Asabe Adata, o meŋ da nyɔge la zume ka o tegeroŋ e 297kg , a ata soba meŋ naŋ tu la  Mr. Jamila Baba, o meŋ da nyɔge la o zume kpoŋ ka o tegeroŋ e 195 kg. a yi a 2009 yuoni poɔ ba naŋ da nyɔge a ba zume kpoŋ ka o tegeroŋ e a 230kg na, Mr. Joshua’s toɔre ŋa o naŋ wa nyɔge la pããŋ e a zume a tigiri ŋa diibu poɔ anaŋ waana ŋaa ka neɛzaa daŋ ba la nyɔge a zume ŋa tɔ ka o tegeroŋ seŋ a 318kg ŋa. A saŋa na, a a paaloŋ Yidaadɔɔ naŋ da taa a naaloŋ  pɔge Mrs. Patience Jonathan la da a kyɔɔtaa ŋa, onaŋ da de a Kia Lɔɔre kyɔɔta ŋa a ko Mrs. Patience Jonathan naŋ da nyɔge a zume kpoŋ. A daare na a Nigeria Tourism Development Corporation (NTDC) da be a tigiri ŋa poɔ, a yi be a  The Director General, Segun Runsewe meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ. A daare na a tigiri ŋa diibu poɔ, kyɔɔtaa gyamaa aseŋ, duoro mɔnsime, bompanne mɔnsime, kuriwie, zɔŋ ɛre mɔnsime, bɔl, nuri bɔl bonsuuri ane a taa ba gyamaa. Ba da poŋi la kaaya suuri ane zupile. A 2024 yuoni poɔ, a tigiri ŋa e la bone a Gov. Agbu Kefas kogizusoba naŋ da leɛ seŋ, a yuoni ŋa poɔ la ka ba da ko neɛ naŋ nyɔge a zume kpoŋ Honda Hennessy a kyɔɔta terebo bebri . Neɛ naŋ da tere a lɔɔre ŋa safoɔ la Rtd. General TY Danjuma.<ref>"Colours of Nwonyo". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. 2010-05-01. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] fjmt3qxo2ul9kfrk9e3d67gf2545iad 62447 62446 2026-07-12T08:53:47Z Vision L1 19 62447 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q108392609}} [[Duoro kɔre:Ibi; Nwonyo Fishing Festival.jpg|thumb]] A '''Nwonyo Zonnyɔge Tigiri''' e la tigir naŋ taa diibu ko a noba naŋ be a Ibi [[Taraba State]], [[Nigeria]]. A [[lake]] bezie e la 5 kilometres North of Ibi community, e la yuoni zaa tigiri naŋ maŋ taa maaloo ko a Ibi ane a tempeԑle mine maŋ wa la a wa nyɔge zoma kyɛ lantaa. A [[lake]] e la a bakpoŋ naŋ be a [[west Africa]] o naŋ taa wigroŋ naŋ e 15 kilomitare ko a Benue River.<ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> A yuori Nwonyo e la Sɔgle-zie ko kõɔ poɔ dombɛre faare teseŋ Ɛbaa, Weere, Hippopotamus ane a yagrong zaa zie.<ref>{{Cite web|date=2010-04-29|title=Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival|url=https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|website=Vanguard News|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events|url=https://www.finelib.com/events/festivals/nwonyo-fishing-festival/252|access-date=2021-08-19|website=www.finelib.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=2017-08-26|title=Nwonyo Fishing Festival {{!}} Hometown.ng™|url=https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/|access-date=2021-08-19|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nwonyo Fishing Festival, Festivals And Carnivals In Taraba State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Taraba/Nwonyo-Fishing-Festival-Taraba.html|access-date=2021-08-19|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> == '''Saadayel Yɛlɛ''' == '''Nwonye''' zume nyɔge tigiri e la bone naŋ be be yuomo naŋ pare 90, ona baŋ leɛ tuuli ka la o piilu zie, Buba Wurbo la wane a tigiri ŋa o piili a 1816 yuoni poɔ. O yoŋ la a neɛ ba naŋ da a Ibi teŋɛ poɔ,A yuori Nwonyo tɛgɛ la sɔgele fo toɔraa a yi donne faare eŋɛ aseŋ, koɔ poɔ donne aseŋ, ɛbaa, waabo, wɛ-duo ane a taaba gyamaa. Ba yeli ka saaŋkopare boma mine ayi bigiri a Nwonyo yelbiri ŋa tɛgɛ. A saaŋkompare bonseɛle danweɛ soba yeli ka o tɛgɛ la, bɛŋ teɛ puliŋ, kyɛ ka a saaŋkompare bonseɛle ayi soba meŋ yeli ka abode waabo ane a Jukun kɔkɔre poɔ.<ref>[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ "Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival"]. ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A baa ŋa pare bammo piilu yi la a zuma nyɔgebo, banaŋ da maŋ nyɔge te tenne anaŋ poɔ baŋ naŋ nyɔgerɔ zuma, sɛre ka Buda a wa leɛ tigiri, a be ka tatenne noba maŋ wa paale ba oɔ ka nyɔge zuma dayeni yuoni zaa poɔ. A gyamaa poɔ zuma nyɔgebo danweɛ soba tigiri da di la Agbumanu II naaloŋ poɔ (1903 – 1915) yuoni poɔ, ka onaŋ la da e a tigiri meŋa, Ibi paaloŋ noba ane a Wukkari ane tatenne naŋ ŋmaa viiri.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1943 yuoni, Mallam Muhammadu Jikan Buba, naŋ kɔŋ o nyɔvore, Ibi naa la da iri Mallam Muhammadu sango ka onaŋ la baara baa (Sarkin Ruwa) naŋ yi (1931-1954) yuoni, ka o piili o toma a kaara noba banaŋ ba naŋ ba ko vuo kyɛ ka ba maŋ wa kpɛ a baa poɔ a na nyɔge zuma a yi yuoni bebiri na ba naŋ maŋ eŋ ko zume nyɔgebo a yuoni poɔ. Ona la maŋ ŋmɛ a daworo a yaare kyaare ne a zume nyɔge tigiri, o maŋ yoɔrɔ la viiri a baa wagere zaa ane potuuribo, ba e la a ŋaa ka ka zuma toɔ baa soŋ ka tigiri naŋ waana ka ba toɔ nyɛ zuma a nyɔgere a di ne a tigri. A ŋa yuomo naŋ gɛrɛ, 1954 yuoni poɔ, a noba naŋ da maŋ gaa a tiiri noɔre da doe la saa.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Tgiri Yelerre == Nwonyo tigiri maŋ di uoni saŋa saa naŋ ba waana, a saŋa na a baa naŋ ba maŋ paale gyamaa.<ref>"[https://www.finelib.com/events/festivals/nwonyo-fishing-festival/252 Nwonyo Fishing Festival in Taraba State, Nigeria - Finelib.com Events"]. ''www.finelib.com''. Retrieved 2021-08-19.</ref> A tigiri ŋa diibu poɔ, yelerre gyamaa maŋ e o poɔ a yi a zuma nyɔgebo puoriŋ, a yelerre mine la, koɔ dugebu kyakya, seɛbo kyakya, yieluŋ kyakya, gbori mɔmbo kyakya, ane a taaba gyamaa.<ref>"[https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/ Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng]™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> Gboe la ka ba maŋ de nyɔgerɔ ne zuma, ba maŋ e la ŋaa ka ba gu ba meŋa yi donne faare a koɔ poɔ, aseŋ ɛbaa ane a taaba.<ref>"[https://www.vanguardngr.com/2010/04/taraba-celebrates-yet-another-nwonyo-fishing-festival/ Taraba celebrates yet another Nwonyo fishing festival]". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 2010-04-29. Retrieved 2021-08-19.</ref> === Dakoreŋ yɛlɛ. === A 1954 yuoni poɔ, a tigiri yelerre da yɛlɛɛ la a tage nyɔge noba gyamaa a maŋ wane a tigiri ŋa diibu poɔ a yi a Aku Uka of Wukari ane o noba,  Mallam Adi Byewi, the Ukwe of Takum, Alhaji Ali Ibrahim, the Gara of Donga, Mallam Sambo Garbosa, ane Mallam I. D. Muhammed  banaŋ da la a nembɛrɛ naŋ so a Wukari federation yelerre kaabo zu.<ref>"[https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/ Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng]™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A 1973 yuoni poɔ, a Wukari (da ba la kyebe bee a bee) k’a tigri kpaaroŋ maale ennemɛ, ba da nyɛ la sommo a yi ne a gɔbenɛnte naŋ da daŋ bebe  Benue/Plateau State paaloŋ poɔ ka o yuori di Mr. D. Joseph Gomwalk. A tigiri ŋa a yuoni ŋa poɔ da e la a tigiri kaŋa naŋ di soŋ ka o tɔ zaa ba kyebe, a tigiri ŋa wane koɔ, ane deɛnr yeltarrre gyamaa. Noba naŋ e nentegere da be la a tigiri ŋa diibu poɔ aseŋ,  Governor of Benue/Plateau, Mr. Joseph Gomwalk ane onaŋ naŋ da e  Col. Theophilus Danjuma, Col. M. D. Jega (1978), Brigadier A.R.A. Mahmud (1979) and a Governor naŋ be a  Gongola State Alhaji Abubakar Barde.   <ref>"[https://hometown.ng/listing-item/nwonyo-fishing-festival/ Nwonyo Fishing Festival | Hometown.ng]™". 2017-08-26. Retrieved 2021-08-19.</ref> A saŋa na poɔ, a tigiri ŋa diibu pãã da piili nyɛrɛ la nembɛrɛ o poɔ, a yi a wagere na poɔ la ka ba da nyɔge a zume kpoŋ o tɔ zaa naŋ da baŋ nyɔge a piili a tigri diibu zaa poɔ, kyɛ soba naŋ da nyɔge a zume kpoŋ ŋa da e la Sarkin Ruwa. A 1970 yuoni na poɔ, a zuŋkpoŋ na banaŋ da nyɔge tegeroŋ da e 60pounds, 1971 yuoni poɔ, Sarki ruwa, a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge tegeroŋ meŋ da e la 175 pounds, ka 1973 yuoni poɔ k’a zuŋkpoŋ banaŋ da nyɔge meŋ tegeroŋ meŋ e 124 pounds. A wa tɔ 2008 yuoni poɔ, a tigiri da leɛ piili la ka Governor Danbaba Danfulani Suntai leɛre a tigiri yuori a gaa ne  International Fishing ane Cultural Festival. A kakyɛ kyuu  a yuoni yenaa na poɔ, a gɔbenɛnte da piilei la a  Taraba State Tourism Development Board (TSTDB), ane a tigiri diibu narebo. A 2009 tigiri, a tigiri da e la bone a gɔbenɛnte naŋ nare ka ba di, noba da ŋmɛ la nɔkpeɛne ka a yuoni ŋa tiger ŋa soma bee noma zuo o taaba zaa, o da e la tigiri gyamaa naŋ yi tatenne kyɛ wa ka ba wa nyɛ yelsaama ane bonseɛle. A tigiri ŋa da sereŋ e la a tigie kpoŋ yelmeŋa a dare na la k’a zume nyɔgeba da nyɔge a zume na ka o tegeroŋ ta 230kg o tɔ zaa daŋ ba nyɔge a paa na poɔ ziezaa . noba naŋ nenzuree mine meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ la Senate President, Sen. David Mark, Governor Danbaba D. Suntai ane ba taaba mine bayi.  Admiral Murtala H. Nyako (rtd) of Adamawa State ane Alhaji Aliyu Akwe Doma of Nasarawa State. Noba naŋ da soŋ nare ka a tigiri ŋa di a MTN ane Zenith Baŋge ane a taaba gyamaa. A 2010 yuoni poɔ, a tigiri diibu da piili la a Kɛkɛŋmɛ kyuu beri lezare ne ayi poɔ, a tigiri ŋa da e la bone naŋ da taa yelerre gyamaa o poɔ aseŋ, saaŋkompare deɛne, wie zɔɔmɔ kyakya, gboe mɔmmo kyakya, koɔ dugebu kyakya ane a taaba gyamaa. Ka banaŋ nyɔge a zuma baare, aware mine fẽẽ poɔ, a Mr. Bulus Joshua la da e a neɛ naŋ di a zume nyɔge kyakya a nyɔge zume o tegeroŋ naŋ zuo o taa zaa, a zume ŋa tegroŋ da e la 318kg a yi o puoriŋ neɛ naŋ da tu o zu la, Mr. Dan Asabe Adata, o meŋ da nyɔge la zume ka o tegeroŋ e 297kg , a ata soba meŋ naŋ tu la  Mr. Jamila Baba, o meŋ da nyɔge la o zume kpoŋ ka o tegeroŋ e 195 kg. a yi a 2009 yuoni poɔ ba naŋ da nyɔge a ba zume kpoŋ ka o tegeroŋ e a 230kg na, Mr. Joshua’s toɔre ŋa o naŋ wa nyɔge la pããŋ e a zume a tigiri ŋa diibu poɔ anaŋ waana ŋaa ka neɛzaa daŋ ba la nyɔge a zume ŋa tɔ ka o tegeroŋ seŋ a 318kg ŋa. A saŋa na, a a paaloŋ Yidaadɔɔ naŋ da taa a naaloŋ  pɔge Mrs. Patience Jonathan la da a kyɔɔtaa ŋa, onaŋ da de a Kia Lɔɔre kyɔɔta ŋa a ko Mrs. Patience Jonathan naŋ da nyɔge a zume kpoŋ. A daare na a Nigeria Tourism Development Corporation (NTDC) da be a tigiri ŋa poɔ, a yi be a  The Director General, Segun Runsewe meŋ da bebe a tigiri ŋa diibu poɔ. A daare na a tigiri ŋa diibu poɔ, kyɔɔtaa gyamaa aseŋ, duoro mɔnsime, bompanne mɔnsime, kuriwie, zɔŋ ɛre mɔnsime, bɔl, nuri bɔl bonsuuri ane a taa ba gyamaa. Ba da poŋi la kaaya suuri ane zupile. A 2024 yuoni poɔ, a tigiri ŋa e la bone a Gov. Agbu Kefas kogizusoba naŋ da leɛ seŋ, a yuoni ŋa poɔ la ka ba da ko neɛ naŋ nyɔge a zume kpoŋ Honda Hennessy a kyɔɔta terebo bebri . Neɛ naŋ da tere a lɔɔre ŋa safoɔ la Rtd. General TY Danjuma.<ref>[https://guardian.ng/sunday-magazine/c104-sunday-magazine/colours-of-nwonyo/ "Colours of Nwonyo".] ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. 2010-05-01. Retrieved 2021-08-19.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] qao9kicvanmox9hou5x9k110bped9kk Ito Ogbo Tigiri 0 6500 62414 61917 2026-07-11T20:46:03Z Vision L1 19 62414 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q108113158}} Ito Ogbo Tigiri E la tigri ba naŋ baŋ ka Obosi paaloŋ deme maŋ di a Idemili North Local Government paaloŋ a Anambra State poɔ. Ba maŋ di la a tigri ŋa ko ba nenyaane mine naŋ be a teŋɛ poɔ a tõɔ nyɛ yuomo lezaanaare te tɔ yuomo lezaanaare ne awae (80 – 89) kyɛ naŋ voorɔ a paaloŋ na poɔ.<ref>[https://www.thisdaylive.com/index.php/2021/03/26/ito-ogbo-obosi-celebrating-the-aged-alive/ Ito Ogbo Obosi: Celebrating the Aged Alive]". This Day. 2021-03-26. Retrieved 2021-08-01.</ref> Yuomo ata zaa puori la ka ba maŋ di a tigri ŋa a teŋɛ poɔ, ba maŋ di la ko nobɔ na naŋ mɛ a teŋɛ. == Sommo Yizie == [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Nigeria]] lklypvqrvsgry3leuna0w9o2bxa4c1p 62415 62414 2026-07-11T20:48:42Z Vision L1 19 62415 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q108113158}} Ito Ogbo Tigiri E la tigri ba naŋ baŋ ka Obosi paaloŋ deme maŋ di a Idemili North Local Government paaloŋ a Anambra State poɔ. Ba maŋ di la a tigri ŋa ko ba nenyaane mine naŋ be a teŋɛ poɔ a tõɔ nyɛ yuomo lezaanaare te tɔ yuomo lezaanaare ne awae (80 – 89) kyɛ naŋ voorɔ a paaloŋ na poɔ.<ref>[https://www.thisdaylive.com/index.php/2021/03/26/ito-ogbo-obosi-celebrating-the-aged-alive/ Ito Ogbo Obosi: Celebrating the Aged Alive]". This Day. 2021-03-26. Retrieved 2021-08-01.</ref> Yuomo ata zaa puori la ka ba maŋ di a tigri ŋa a teŋɛ poɔ, ba maŋ di la ko nobɔ na naŋ mɛ a teŋɛ.<ref>"[https://www.sunnewsonline.com/anambra-community-celebrates-ito-ogbo-festival-as-131-octogenarians-join-special-club/ Anambra community celebrates Ito Ogbo festival as 131 octogenarians join special club]". The Sun. Lagos, Nigeria. 2021-03-24. Retrieved 2021-08-01.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Nigeria]] i8s6ml28yi5m33wvn8op3yelwleah07 Kayo-Kayo Tigiri 0 6519 62430 61841 2026-07-12T07:54:59Z Vision L1 19 62430 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q108366016}} Kayo-Kayo Tigri e la ŋmempuori tigri kaŋ ba naŋ maŋ di yuoni zaa, a Oba Kosoko ma pare biiri la maŋ maŋ di o ka ba leɛteɛre ba naa Kosoko naŋ wa Epe a yuoni 1851 poɔ. Kayo-Kayo pare la di tege “eating to satisfaction” a Epe teŋɛ deme naŋ be Lagos State poɔ la baŋ o yɛlɛ.<ref name=":0">{{Cite news|date=2019-09-25|title=Culture feast in Epe as Kayokayo Festival holds|url=https://guardian.ng/art/c74-arts/culture-feast-in-epe-as-kayokayo-festival-holds/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=dga-GH}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|date=2017-10-16|title=Kayokayo Festival begins in Epe|url=https://www.vanguardngr.com/2017/10/kayokayo-festival-begins-epe/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite news|date=2011-11-18|title=I'll do everything to ensure unity - HRM Olu Epe|url=https://www.vanguardngr.com/2011/11/i’ll-do-everything-to-ensure-unity-hrm-olu-epe/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=dga-GH}}</ref> Gbɛɛ yaga, a tigri ŋa maŋ di la a Selaamare kyuu dendeŋ sobɔ piiluŋ a yuoni polfestival ka ba de leɛteɛre ne a ‘Yaom-al Ashura’ naŋ tu pie sobɔ (the 10th day) a Muharram naŋ e a Selaamare yuoni bebiri Kaŋa, tigri Eid-El-Kabir maŋ di la baare kyuupaala waana ka ba meŋ di a tigri ŋa.[1][4] A Kayo-Kayo tigri baa la te e yelkpoŋ ko a noba kyaare ba ziyuo yeltare,o sonna la a teŋɛ maalo ane libie boɔbo yeltare daa diibu sobie poɔ, ba maŋ nyɛ vuo di demɛ kyaare yelferee a ba laŋkpeɛbo poɔ ane amine, zuo azaa , yɛlɛ naŋ kyaare ba yipɔge ane saakompare ŋmɛyaaroo zuiŋ.[5] ==Sommo Yizie== dxc41l4gtskdci7qkurcakv36rt5bwm 62431 62430 2026-07-12T07:57:18Z Vision L1 19 62431 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q108366016}} Kayo-Kayo Tigri e la ŋmempuori tigri kaŋ ba naŋ maŋ di yuoni zaa, a Oba Kosoko ma pare biiri la maŋ maŋ di o ka ba leɛteɛre ba naa Kosoko naŋ wa Epe a yuoni 1851 poɔ. Kayo-Kayo pare la di tege “eating to satisfaction” a Epe teŋɛ deme naŋ be Lagos State poɔ la baŋ o yɛlɛ.<ref name=":0">{{Cite news|date=2019-09-25|title=Culture feast in Epe as Kayokayo Festival holds|url=https://guardian.ng/art/c74-arts/culture-feast-in-epe-as-kayokayo-festival-holds/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=dga-GH}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|date=2017-10-16|title=Kayokayo Festival begins in Epe|url=https://www.vanguardngr.com/2017/10/kayokayo-festival-begins-epe/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite news|date=2011-11-18|title=I'll do everything to ensure unity - HRM Olu Epe|url=https://www.vanguardngr.com/2011/11/i’ll-do-everything-to-ensure-unity-hrm-olu-epe/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=dga-GH}}</ref> Gbɛɛ yaga, a tigri ŋa maŋ di la a Selaamare kyuu dendeŋ sobɔ piiluŋ a yuoni polfestival ka ba de leɛteɛre ne a ‘Yaom-al Ashura’ naŋ tu pie sobɔ (the 10th day) a Muharram naŋ e a Selaamare yuoni bebiri Kaŋa, tigri Eid-El-Kabir maŋ di la baare kyuupaala waana ka ba meŋ di a tigri ŋa.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite news|title=Epe To Celebrate Kayokayo Festival In Low Key|url=https://independent.ng/epe-to-celebrate-kayokayo-festival-in-low-key/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[Independent (Nigeria)|Independent]]|language=dga-GH}}</ref> A Kayo-Kayo tigri baa la te e yelkpoŋ ko a noba kyaare ba ziyuo yeltare,o sonna la a teŋɛ maalo ane libie boɔbo yeltare daa diibu sobie poɔ, ba maŋ nyɛ vuo di demɛ kyaare yelferee a ba laŋkpeɛbo poɔ ane amine, zuo azaa , yɛlɛ naŋ kyaare ba yipɔge ane saakompare ŋmɛyaaroo zuiŋ.[5] ==Sommo Yizie== 45prdc2bqahaejdsjkvb10j9km33rjt 62432 62431 2026-07-12T07:59:06Z Vision L1 19 62432 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q108366016}} Kayo-Kayo Tigri e la ŋmempuori tigri kaŋ ba naŋ maŋ di yuoni zaa, a Oba Kosoko ma pare biiri la maŋ maŋ di o ka ba leɛteɛre ba naa Kosoko naŋ wa Epe a yuoni 1851 poɔ. Kayo-Kayo pare la di tege “eating to satisfaction” a Epe teŋɛ deme naŋ be Lagos State poɔ la baŋ o yɛlɛ.<ref name=":0">{{Cite news|date=2019-09-25|title=Culture feast in Epe as Kayokayo Festival holds|url=https://guardian.ng/art/c74-arts/culture-feast-in-epe-as-kayokayo-festival-holds/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=dga-GH}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|date=2017-10-16|title=Kayokayo Festival begins in Epe|url=https://www.vanguardngr.com/2017/10/kayokayo-festival-begins-epe/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite news|date=2011-11-18|title=I'll do everything to ensure unity - HRM Olu Epe|url=https://www.vanguardngr.com/2011/11/i’ll-do-everything-to-ensure-unity-hrm-olu-epe/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=dga-GH}}</ref> Gbɛɛ yaga, a tigri ŋa maŋ di la a Selaamare kyuu dendeŋ sobɔ piiluŋ a yuoni polfestival ka ba de leɛteɛre ne a ‘Yaom-al Ashura’ naŋ tu pie sobɔ (the 10th day) a Muharram naŋ e a Selaamare yuoni bebiri Kaŋa, tigri Eid-El-Kabir maŋ di la baare kyuupaala waana ka ba meŋ di a tigri ŋa.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite news|title=Epe To Celebrate Kayokayo Festival In Low Key|url=https://independent.ng/epe-to-celebrate-kayokayo-festival-in-low-key/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[Independent (Nigeria)|Independent]]|language=dga-GH}}</ref> A Kayo-Kayo tigri baa la te e yelkpoŋ ko a noba kyaare ba ziyuo yeltare,o sonna la a teŋɛ maalo ane libie boɔbo yeltare daa diibu sobie poɔ, ba maŋ nyɛ vuo di demɛ kyaare yelferee a ba laŋkpeɛbo poɔ ane amine, zuo azaa , yɛlɛ naŋ kyaare ba yipɔge ane saakompare ŋmɛyaaroo zuiŋ.<ref name=":3">{{Cite news|date=2021-08-12|title=Yaom-al Ashura: Epe KayoKayo festival kicks off in September|url=https://www.vanguardngr.com/2021/08/yaom-al-ashura-epe-kayokayo-festival-kicks-off-in-september/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=dga-GH}}</ref> ==Sommo Yizie== 1o9kcn2ovr5pi4dbmwzij3di9zsgi1p 62433 62432 2026-07-12T08:01:29Z Vision L1 19 62433 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q108366016}} Kayo-Kayo Tigri e la ŋmempuori tigri kaŋ ba naŋ maŋ di yuoni zaa, a Oba Kosoko ma pare biiri la maŋ maŋ di o ka ba leɛteɛre ba naa Kosoko naŋ wa Epe a yuoni 1851 poɔ. Kayo-Kayo pare la di tege “eating to satisfaction” a Epe teŋɛ deme naŋ be Lagos State poɔ la baŋ o yɛlɛ.<ref name=":0">{{Cite news|date=2019-09-25|title=Culture feast in Epe as Kayokayo Festival holds|url=https://guardian.ng/art/c74-arts/culture-feast-in-epe-as-kayokayo-festival-holds/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=dga-GH}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|date=2017-10-16|title=Kayokayo Festival begins in Epe|url=https://www.vanguardngr.com/2017/10/kayokayo-festival-begins-epe/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=dga-GH}}</ref><ref>{{Cite news|date=2011-11-18|title=I'll do everything to ensure unity - HRM Olu Epe|url=https://www.vanguardngr.com/2011/11/i’ll-do-everything-to-ensure-unity-hrm-olu-epe/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=dga-GH}}</ref> Gbɛɛ yaga, a tigri ŋa maŋ di la a Selaamare kyuu dendeŋ sobɔ piiluŋ a yuoni polfestival ka ba de leɛteɛre ne a ‘Yaom-al Ashura’ naŋ tu pie sobɔ (the 10th day) a Muharram naŋ e a Selaamare yuoni bebiri Kaŋa, tigri Eid-El-Kabir maŋ di la baare kyuupaala waana ka ba meŋ di a tigri ŋa.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite news|title=Epe To Celebrate Kayokayo Festival In Low Key|url=https://independent.ng/epe-to-celebrate-kayokayo-festival-in-low-key/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[Independent (Nigeria)|Independent]]|language=dga-GH}}</ref> A Kayo-Kayo tigri baa la te e yelkpoŋ ko a noba kyaare ba ziyuo yeltare,o sonna la a teŋɛ maalo ane libie boɔbo yeltare daa diibu sobie poɔ, ba maŋ nyɛ vuo di demɛ kyaare yelferee a ba laŋkpeɛbo poɔ ane amine, zuo azaa , yɛlɛ naŋ kyaare ba yipɔge ane saakompare ŋmɛyaaroo zuiŋ.<ref name=":3">{{Cite news|date=2021-08-12|title=Yaom-al Ashura: Epe KayoKayo festival kicks off in September|url=https://www.vanguardngr.com/2021/08/yaom-al-ashura-epe-kayokayo-festival-kicks-off-in-september/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-08-17|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=dga-GH}}</ref> ==Sommo Yizie== [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] dm5ubwnt3z76pjuko95dx0qyfl2vfcc Ojude Oba Tigiri 0 6521 62449 62020 2026-07-12T08:57:46Z Vision L1 19 62449 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q20982117}} Ojude Oba (The King's Forecourt) e la dakoroŋ tigri ba naŋ maŋ di, A Yoruba noba naŋ yi Ijebu-Ode, tenkpoŋ kaŋa naŋ be Ogun State, Southwestern Nigeria. A yuoni zaa tigri ŋa maŋ piili la a Eid al-Kabir (Ileya) diibu puori beri ata daare , ba maŋ di la ka ba ko ba naa Royal Majesty, Awujale of Ijebuland gyeremɛ . A tigri ŋa yeleree kyaare la seeloŋ yɛlɛ ka ba maŋ di o Ijebuland ane Ogun State zaa gbuli poɔ.<ref>{{Cite news|date=7 October 2014|title=Ojude-Oba: Day Ijebu celebrated Sallah and paid homage to Awujale|url=https://thenationonlineng.net/ojude-oba-day-ijebu-celebrated-sallah-and-paid-homage-to-awujale/|location=Lagos, Nigeria|access-date=22 August 2021|newspaper=[[The Nation (Nigeria)|The Nation]]|language=dga-GH}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|date=1 September 2017|title=Everything You Need To Know About the Ojude-Oba Festival|url=https://www.vanguardngr.com/2017/09/everything-you-need-to-know-about-the-ojude-oba-festival/|location=Lagos, Nigeria|access-date=22 August 2021|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=dga-GH}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|doi=10.1177/2158244015574640|s2cid=147254314|title=Ijebu Ode's Ojude Oba Festival|year=2015|last1=Fahm|first1=Abdulgafar Olawale|journal=SAGE Open|volume=5|doi-access=free}}</ref><ref name=":8">{{Cite journal|last=Anifowose|first=Titilayo|date=1 May 2020|title=Cultural Heritage and Architecture: A Case of Ojude Oba in Ijebu Ode South-West, Nigeria|url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/63419701/3380820200525-57648-17veuiy-with-cover-page-v2.pdf?Expires=1630402390&Signature=PwtiXqcbYaoiyeav6uzoB1XpQanxixTj65D9Nym4ipZO804tI0eQAS39VeOZMecS-1pQYsPYjTurM8Cu3ayoPKedF8cWIgfZ1Vznx0Uzmkqm9nDi6~RVXb7dngxURTIUA9CVDozpvlZDQAO9~KRijvdErYXmo4UUTsTI~SBCAQayvpaXYAUMn9o4BGLcVAMrrUVZdjxt~JOkWHzVA2QvANEXqz4zgr1PBoGNDqxsZQphyzjG~L-2pdS1NfdvvB6OrCA2Zff30aip1P6qZmn2rPiz8Z-EoicaZztapr0y5X~6HOitgBc6N4sIDkyc6TCOO0cJAX~AYQDoD8DcicvouQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA|department=Department of architecture, Faculty of Environmental Studies|journal=International Journal of Advances in Scientific Research and Engineering|language=en|volume=6|issue=5|pages=74–81|doi=10.31695/IJASRE.2020.33808|eissn=2454-8006|doi-access=free}}</ref> ==Sommo Yizie== [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] 2ugx0rhcudfsx7gdu4k7z1ddzlgkas9 62450 62449 2026-07-12T09:00:06Z Vision L1 19 62450 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q20982117}} Ojude Oba (The King's Forecourt) e la dakoroŋ tigri ba naŋ maŋ di, A Yoruba noba naŋ yi Ijebu-Ode, tenkpoŋ kaŋa naŋ be Ogun State, Southwestern Nigeria. A yuoni zaa tigri ŋa maŋ piili la a Eid al-Kabir (Ileya) diibu puori beri ata daare , ba maŋ di la ka ba ko ba naa Royal Majesty, Awujale of Ijebuland gyeremɛ . A tigri ŋa yeleree kyaare la seeloŋ yɛlɛ ka ba maŋ di o Ijebuland ane Ogun State zaa gbuli poɔ.<ref>{{Cite news|date=7 October 2014|title=Ojude-Oba: Day Ijebu celebrated Sallah and paid homage to Awujale|url=https://thenationonlineng.net/ojude-oba-day-ijebu-celebrated-sallah-and-paid-homage-to-awujale/|location=Lagos, Nigeria|access-date=22 August 2021|newspaper=[[The Nation (Nigeria)|The Nation]]|language=dga-GH}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|date=1 September 2017|title=Everything You Need To Know About the Ojude-Oba Festival|url=https://www.vanguardngr.com/2017/09/everything-you-need-to-know-about-the-ojude-oba-festival/|location=Lagos, Nigeria|access-date=22 August 2021|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=dga-GH}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|doi=10.1177/2158244015574640|s2cid=147254314|title=Ijebu Ode's Ojude Oba Festival|year=2015|last1=Fahm|first1=Abdulgafar Olawale|journal=SAGE Open|volume=5|doi-access=free}}</ref><ref name=":8">{{Cite journal|last=Anifowose|first=Titilayo|date=1 May 2020|title=Cultural Heritage and Architecture: A Case of Ojude Oba in Ijebu Ode South-West, Nigeria|url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/63419701/3380820200525-57648-17veuiy-with-cover-page-v2.pdf?Expires=1630402390&Signature=PwtiXqcbYaoiyeav6uzoB1XpQanxixTj65D9Nym4ipZO804tI0eQAS39VeOZMecS-1pQYsPYjTurM8Cu3ayoPKedF8cWIgfZ1Vznx0Uzmkqm9nDi6~RVXb7dngxURTIUA9CVDozpvlZDQAO9~KRijvdErYXmo4UUTsTI~SBCAQayvpaXYAUMn9o4BGLcVAMrrUVZdjxt~JOkWHzVA2QvANEXqz4zgr1PBoGNDqxsZQphyzjG~L-2pdS1NfdvvB6OrCA2Zff30aip1P6qZmn2rPiz8Z-EoicaZztapr0y5X~6HOitgBc6N4sIDkyc6TCOO0cJAX~AYQDoD8DcicvouQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA|department=Department of architecture, Faculty of Environmental Studies|journal=International Journal of Advances in Scientific Research and Engineering|language=dga|volume=6|issue=5|pages=74–81|doi=10.31695/IJASRE.2020.33808|eissn=2454-8006|doi-access=free}}</ref> ==Sommo Yizie== [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] rvq0pgtrj86yupbyyzmlkgwlzuac358 Egungun Tigiri 0 7024 62383 61822 2026-07-11T12:24:52Z Vision L1 19 62383 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Egungun yoruba 1.jpg|thumb]] {{Databox|item=Q65091071}} '''Egungun (Yoruba kɔkɔre: ''' Egungun neŋ la ka ba boɔlɔ '''Ara Orun;''' ka o de lantaa) a yelŋa wulo la Ayoruba paaloŋ noba yɛŋe, kyɛ naŋ wulo ba saaŋkonnoŋ ane wagere na a na maŋ ta a seŋ ka toŋe a.<ref>Adepegba, C.O. (1984). ''. Yoruba Egungun: Its association with ancestors and the typology of Yoruba masquerades by its costume''. Ibadan, Nigeria: University of Ibadan.</ref> a yelnimizeɛ la a Yoruba kpeemɛ la maŋ maŋ wolo a kpeo ama. Eegun a yelbiri kyɛŋmaaro la a yi a a yelbirie ŋa '''egungun''' a kyɛŋmaaro ane a pare bammo.<ref>[Rowlands, E.C. (1973-01-01) "Yoruba (Teach Yourself Books", chapter 7, page 39</ref><ref>Pro-wisest Daniel. "Untitled post." Facebook, 5 Mar. 2021, www.facebook.com/groups/902090743956279/posts/902142383951115/. Accessed 26 Nov. 2021.</ref> Egungun e la bone naŋ nyɛrɛ a taa nenseɛ kpɛo a yi ba saaŋkommine naŋ kpi kyɛ leɛ yi a teŋa poɔ, ka a paaloŋ noba pãã de ka o tigiri dire ka ba maŋ leɛ teɛ teɛre a nyɔvo soŋ ba naŋ nyɛrɛ yiri ne ba zie.<ref>"[https://africa.si.edu/exhibits/resonance/44.html Egungun Masquerade Dance Costume: Ekuu Egungun"]. ''www.africa.si.edu''.</ref> [[Duoro kɔre:Cérémonie Egungun 17.jpg|thumb]] == '''Egungun parɛ''' == [[Duoro kɔre:Egungun in their coloful attire.jpg|thumb]] Egun bee Egungun parɛɛ, e la saaŋkompare bone naŋ e daadaa lɛ, kyɛ o yele e la kpeɛŋaa ka neɛ wa e yele saaŋ ka o nyɔge o soba ka boɔrɔ na maale a yele bee a iri a bgere anaŋ bare o soba zu.<ref>"Significance of Egungun in Yoruba Cultural History". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. 2020-02-09. Retrieved 2021-07-31.</ref> A yelkpeɛne mine la; lɛ neɛ naŋ e baŋ Egun yuori nae nansaala meŋa yuori tɛɛtɛɛ, Egun  yelkpeɛŋaa kaŋ la neɛ koŋ baŋ baŋ be Egun naŋ be, aneŋ meŋ o maŋ baŋ leɛ la bonzaa ne o tɔ ka a lɛ vɛŋ ka neɛ koŋ baŋ ona la ŋa bee ŋa. A yelkaŋa la neɛ ba banna egun bonsuuri anaŋ onaŋ maŋ su, neɛ meŋ daŋ baŋ nyɛ o bonsuuri leɛroo zie ana wa yeli, a saŋa ba naŋ maŋ dire a tigiri meŋa na zaa kyɛ ana e la kpeɛŋaa ka fo baŋ ka egun la ŋa bonso o bonsuuri maŋ e la gyamaa kao leɛrɛ wagere zaa. A bonsuuri ama maŋ yi la a tigiri na ba naŋ dire a wagere na poɔ. A yelerre ama taaba la ka ba maŋ kaa kyɛ yeli ka Egun yɛlɛ e la kpeɛŋaa bee a ŋmemɛ zaa poɔ onaŋ la ka o yeli e kpeɛŋaa. A zuiŋ ka anaŋ wa ta ka neɛ baŋ yeli bee a manne egu pare bammo ka o kyaane ko a maŋ e la kpeɛŋaa.<ref>Drewal, H.T. (April 1978). "The Arts of Egungun among Yoruba Peoples". ''African Arts''. '''11''' (3): 18–19+97–98. doi:10.2307/3335409. JSTOR 3335409.</ref> A yi saaŋkonnoŋ yɛlɛ naŋ e tɛɛtɛɛ a southwestern Nigerian naŋ be a Yoruba paaloŋ poɔ, A yoe ama la ka noba maŋ de ko Egungun, Danafojura and Awodagbese in Ogbomoso, Alapansanpa in Ibadan, ane Feleru in Ilobu, Osun State. == A Yideme Tontonne == A Yoruba Irigin paaloŋ poɔ, a tigri ŋa diibu maŋ e la bone ba naŋ maŋ di ka ba leɛ teɛre ba dɔgerba banaŋ zaa na kpi, ba maŋ e la a ŋaa ka ka ba kpeemɛ naŋ taa a teɛroŋ ka banaŋ be la ba poɔ ka ba ba inni ba yɛlɛ. Ba taa la a sagedeebo ka ba kpeemɛ naŋ kpi naŋ taa la a kpeɛɛŋaa a na fere neɛzaa naŋ be a paaloŋ poɔ ka o soba tu a lɛ a saaŋkonnoŋ bale naŋ wuli, aseŋ bale, yieluŋ ane yiri na poɔ fo naŋ yi. Egungun e la tigiri noba naŋ baŋ ka '''Odun Egungun'''  ane o yideme naŋ maŋ di. [[Duoro kɔre:Voudou Chile.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Fascinating Egungun Attire.jpg|thumb]] A ŋa ka yideme la wa dire Egun ŋa, a yiri na deme nenkpoŋ kaŋa bee nenkpoŋ kaŋa gba naŋ be e a ba yideme neɛ, o soba la ka ba maŋ boɔle ka “Alagba” o maŋ gaa la a kpeemɛ yaa bee a teo pare a te kyɛŋ viiri a tu yeltuuri anaŋ zaa naŋ senne. O na baŋ e neɛ naŋ yi a paaloŋ na poɔ ka o neɛ meŋ gba na ba e a tembie togitogi. Kyɛ ka anaŋ wa wuli ka a yelbalaa na e la teŋgbuli zaa yɛlɛ, a Egungun bɔgekaraa ane o putuuribo banaŋ ba naŋ wui ba a saaŋkonnoŋ ka a tori, ba naŋ la maŋ toɔ de a kpeemɛ yele ne yɛlɛ, a yi kuori yeltuuri poɔ ka banaŋ wa boɔrɔ ka ba leɛ seŋ kpene kaŋa ka o iri yele yɛlɛ. Ba taa la bonsuuri mine bale banaŋ maŋ su gaa ne a teo ka zie sɛre ka ba mmaŋ de o yeli ne yɛlɛ. Ka banaŋ wa ŋmeɛrɛ a boŋŋmɛɛrɛ a seɛrɛ kyɛ yiele, a maŋ ko la Egun faŋa, a yi lɛ ba naŋ maŋ danna o a pugero o ka onaŋ yoŋ taa kpɛo. Ka Egun na pɛge dɛgere zaa yi a teŋa poɔ, a Egun bɔgekaraa la maŋ de ne ba weɛŋ ka ba ŋmeɛrɛ gaŋgaa kyɛ danna ka banaŋ wa gaa o zie, a ŋaa eebo poɔ yelfaare anaŋ zaa noba naŋ e la ka sɔrɔ o ka di suuri pɛge ba yi ne yelfaare zaa poɔ. A wagere ŋa la ka ba maŋ yeli yɛlɛ anaŋ a teŋa faŋa naŋ ta ko ba toɔnɔ erɛ ane anaŋ na baŋ naŋ koŋ toɔ e, a pãã sɔrɔ ka o soŋ ka ba e ba yelboɔre zaa kyɛ kpeɛrɛ nenyɔvo-soŋ. Ka banaŋ wa tu a yeltuuri ama zaa baare, Egungun maŋ tere la noɔre toɔlɔ, a kpaana noba tobo  ka ba iri ba nu a yi yelfaare eŋa ane meŋ o maŋ ko ba la nyɔvore soŋ. Egungun tɔnɔ mine la  Oloolu ane Alapansanpa, Ibadanland paaloŋ zaa. Elewe naŋ be a  Ìgbómìnà Yoruba naŋ e ba bale, a noba bama la meŋ pore a Oke-Ila Orangun, IIa Orangun ane Arandun meŋ e la teŋa kaŋ poɔ ba naŋ pore. [[Duoro kɔre:Yoruba Egungun Dance Costume Brooklyn Museum.jpg|thumb]] Brazil poɔ, a Egungun meŋa be a Yɛre noba banaŋ naŋ be a Itaparica paaloŋ poɔ,a Bahia lambogiriŋ poɔ. Egungun puoru da be la yie mine poɔ . == Egungun  Waaloŋ == Bonsuuri taa la tɔnɔ yaga a ko a Yoruba paaloŋ noba. A ba sagedeebo maŋ piili la ka ba dɔgebo yuoni a waana ka ba wa kore, bonso baba maŋ taa yelerre a yi ziezaa ka ba na  zanne.<ref>Bascom, W.R. (1951). "Social Status, Wealth and Individual Differences among the Yoruba" (PDF). ''American Anthropologist''. '''53''' (4): 490–505. doi:10.1525/aa.1951.53.4.02a00040.</ref> A bonsuuri na meŋa maŋ wuli la kpɛo nensaalba zu.<ref>"Egungun Masquerade Costume · Michael C. Carlos Museum Collections Online". ''carlos.digitalscholarship.emory.edu''. Archived from the original on 2020-03-23. Retrieved 2018-10-02.</ref> A Egungun bonsuuri maŋ e la bone naŋ dɔɔle dɔɔle taa, pɛmmɛ anaŋ banaŋ maŋ de maa ne Egungun bonsuuri daaroŋ maŋ be la tuo, a ŋaa yoŋ maŋ wuli la lɛ a yideme naŋ taa libie bee a taa a eebo bee a taa a kpeemɛ faŋa. A Egungun bonsuuri maaloo maŋ taa la yelyamaa. A pɛne onaŋ na maŋ peɛle a a gane, a be a boɔraa bee a bɔtɔ puliŋ, feroo la ka Aso-Oke,<ref>Fitzgerald, Mary Ann; Henry J. Drewal; Moyo Okediji (Spring 1995). "Transformation through Cloth: An Egungun Costume of the Yoruba". ''African Arts''. '''28''' (2): 54–57. doi:10.2307/3337226. JSTOR 3337226.</ref> ka ba na de maale ne o, A pɛmpelaa na ane a pɛnseɛ . A ŋa maŋ yi la a ŋa lɛ a pɛne ba naŋ maŋ de a pilli ne a kuu banaŋ maŋ wa kuuno a soba. Kyɛ a bɔtɔ na pilli a niŋe ane a nuuri fɛroo la ka  o pɔge a o endaa zaa. A pɛne kyanakyana are la ko a lɛ a o niŋe ane lɛ o nuri naŋ waa. == '''Tigiri''' == '''Egungun Tigiri''' e la tigiri a Yoruba noba na maŋ di, a tigiri ŋa e bone banaŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni gbuli zaa poɔ, kyɛ ka ba leɛ ko a baalbaaleba.  A tigiri ŋa diibu maŋ de la bebie mine, a ŋaa eebo la maŋ tage la a kpeemɛ banaŋ zaa naŋ kpi ana banaŋ zaa naŋ neŋ voora a lantaa ka ba taa noɔre yeni a teŋa poɔ. A ba sagedeebo la ka banaŋ wa e a ŋaa baare a maŋ soŋ la a Yoruba paaloŋ noba ka kaŋazaa maŋ ŋmaare o puoru, ane o bale na zaa poɔ onaŋ yi bare kyɛ ka ba nɔŋ taa aŋa ma biiri na. A teŋa noba maŋ seɛ la a gaa dare poore, a su bonsuuri naŋ waa ŋa kuu bonsuuri anaŋ ba naŋ kuuni a ba saaŋkomine ane puori ne Ifa.<ref>Akinyemi, Joshua (23 August 2017). "Nigeria's Egungun festival: Colour, culture and community".</ref> == A tonnoɔre a pɔgeba na maŋ taa a Egungun diibu poɔ bee wagere. == Egungun e la dɔba yelmaala, ka anaŋ wa ta a saaŋkompare yeltuuri, dɔba yoŋ la taa sori ka ba ta Egungun zie . Pɔgeba tonnoɔre la ka banaŋ so a bonsuuri bɔ wane, deɛnoo, yieluŋ kyeɛbo, seɛbo, are kaabo ane a mine kaa.<ref>Ogundare Yejide, Gbenga. "Tradition meets commerce as Ibadan celebrates Egungun festival". ''Nigerian Tribune''.</ref> A nembɛrɛ maŋ yeli ka wɛlloo e la nimizeɛ bonso pɔgeba e la nimizeɛ bone, paɔgeba taa la kpɛo.<ref>Willis, John Thabiti (2011-11-15), ''The Role of Women in Egungun Masquerades - Hist 282 - f11'', retrieved 2018-10-22</ref> Ifa Corpus, manne bee yeli ka pcgeba la da kaara Egungun zu yuomo mine naŋ pare. A a yelturi leɛ la a yi pɔgeba ŋmempuori tɛɛtɛɛ a yi a Yoruba poɔ. O naŋ ŋmɛ nɔkpeɛne ka pɔgeba la da taa a Egungun kpeɛŋaa bee faŋa zaa, Odu Irantegbe a yi a Ifa naŋ yeli baare, dɔba mine la da bɛlle ba ka ba sage wa baare ka ba faŋa zaa zo bɔre kyɛ kyɛre Egungun ka ba de o gaa ne.<ref>Olajubu, Oyeronke (2004). "Seeing through a Woman's Eye: Yoruba Religious Tradition and Gender Relations". ''Journal of Feminist Studies in Religion''. '''20''' (1): 41–60. JSTOR 25002489.</ref> == Kaa kyɛ nyɛ == ·        Ọrun ·        Zangbeto == Yelsɛge-binne == Noba mine sagedeebo a kyaare ne a Egungun e la yeli yuobo (Yoruba kɔkɔre: Eegun)  e la yeni pare. Kyɛ a yelkyɛre gyamaa zie yi la America paaloŋ noba Orisa naŋ yeli, == Sommo Yizie ==   [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] aptgbl0cigfe6zk3i8xb9kqdqmonjzf 62384 62383 2026-07-11T12:26:44Z Vision L1 19 62384 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Egungun yoruba 1.jpg|thumb]] {{Databox|item=Q65091071}} '''Egungun (Yoruba kɔkɔre: ''' Egungun neŋ la ka ba boɔlɔ '''Ara Orun;''' ka o de lantaa) a yelŋa wulo la Ayoruba paaloŋ noba yɛŋe, kyɛ naŋ wulo ba saaŋkonnoŋ ane wagere na a na maŋ ta a seŋ ka toŋe a.<ref>Adepegba, C.O. (1984). ''. Yoruba Egungun: Its association with ancestors and the typology of Yoruba masquerades by its costume''. Ibadan, Nigeria: University of Ibadan.</ref> a yelnimizeɛ la a Yoruba kpeemɛ la maŋ maŋ wolo a kpeo ama. Eegun a yelbiri kyɛŋmaaro la a yi a a yelbirie ŋa '''egungun''' a kyɛŋmaaro ane a pare bammo.<ref>[Rowlands, E.C. (1973-01-01) "Yoruba (Teach Yourself Books", chapter 7, page 39</ref><ref>Pro-wisest Daniel. "Untitled post." Facebook, 5 Mar. 2021, www.facebook.com/groups/902090743956279/posts/902142383951115/. Accessed 26 Nov. 2021.</ref> Egungun e la bone naŋ nyɛrɛ a taa nenseɛ kpɛo a yi ba saaŋkommine naŋ kpi kyɛ leɛ yi a teŋa poɔ, ka a paaloŋ noba pãã de ka o tigiri dire ka ba maŋ leɛ teɛ teɛre a nyɔvo soŋ ba naŋ nyɛrɛ yiri ne ba zie.<ref>"[https://africa.si.edu/exhibits/resonance/44.html Egungun Masquerade Dance Costume: Ekuu Egungun"]. ''www.africa.si.edu''.</ref> [[Duoro kɔre:Cérémonie Egungun 17.jpg|thumb]] == '''Egungun parɛ''' == [[Duoro kɔre:Egungun in their coloful attire.jpg|thumb]] Egun bee Egungun parɛɛ, e la saaŋkompare bone naŋ e daadaa lɛ, kyɛ o yele e la kpeɛŋaa ka neɛ wa e yele saaŋ ka o nyɔge o soba ka boɔrɔ na maale a yele bee a iri a bgere anaŋ bare o soba zu.<ref>"[https://guardian.ng/life/significance-of-egungun-in-yoruba-cultural-history/ Significance of Egungun in Yoruba Cultural History"]. ''[[:en:The_Guardian_(Nigeria)|The Guardian]]''. Lagos, Nigeria. 2020-02-09. Retrieved 2021-07-31.</ref> A yelkpeɛne mine la; lɛ neɛ naŋ e baŋ Egun yuori nae nansaala meŋa yuori tɛɛtɛɛ, Egun  yelkpeɛŋaa kaŋ la neɛ koŋ baŋ baŋ be Egun naŋ be, aneŋ meŋ o maŋ baŋ leɛ la bonzaa ne o tɔ ka a lɛ vɛŋ ka neɛ koŋ baŋ ona la ŋa bee ŋa. A yelkaŋa la neɛ ba banna egun bonsuuri anaŋ onaŋ maŋ su, neɛ meŋ daŋ baŋ nyɛ o bonsuuri leɛroo zie ana wa yeli, a saŋa ba naŋ maŋ dire a tigiri meŋa na zaa kyɛ ana e la kpeɛŋaa ka fo baŋ ka egun la ŋa bonso o bonsuuri maŋ e la gyamaa kao leɛrɛ wagere zaa. A bonsuuri ama maŋ yi la a tigiri na ba naŋ dire a wagere na poɔ. A yelerre ama taaba la ka ba maŋ kaa kyɛ yeli ka Egun yɛlɛ e la kpeɛŋaa bee a ŋmemɛ zaa poɔ onaŋ la ka o yeli e kpeɛŋaa. A zuiŋ ka anaŋ wa ta ka neɛ baŋ yeli bee a manne egu pare bammo ka o kyaane ko a maŋ e la kpeɛŋaa.<ref>Drewal, H.T. (April 1978). "The Arts of Egungun among Yoruba Peoples". ''African Arts''. '''11''' (3): 18–19+97–98. doi:10.2307/3335409. JSTOR 3335409.</ref> A yi saaŋkonnoŋ yɛlɛ naŋ e tɛɛtɛɛ a southwestern Nigerian naŋ be a Yoruba paaloŋ poɔ, A yoe ama la ka noba maŋ de ko Egungun, Danafojura and Awodagbese in Ogbomoso, Alapansanpa in Ibadan, ane Feleru in Ilobu, Osun State. == A Yideme Tontonne == A Yoruba Irigin paaloŋ poɔ, a tigri ŋa diibu maŋ e la bone ba naŋ maŋ di ka ba leɛ teɛre ba dɔgerba banaŋ zaa na kpi, ba maŋ e la a ŋaa ka ka ba kpeemɛ naŋ taa a teɛroŋ ka banaŋ be la ba poɔ ka ba ba inni ba yɛlɛ. Ba taa la a sagedeebo ka ba kpeemɛ naŋ kpi naŋ taa la a kpeɛɛŋaa a na fere neɛzaa naŋ be a paaloŋ poɔ ka o soba tu a lɛ a saaŋkonnoŋ bale naŋ wuli, aseŋ bale, yieluŋ ane yiri na poɔ fo naŋ yi. Egungun e la tigiri noba naŋ baŋ ka '''Odun Egungun'''  ane o yideme naŋ maŋ di. [[Duoro kɔre:Voudou Chile.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Fascinating Egungun Attire.jpg|thumb]] A ŋa ka yideme la wa dire Egun ŋa, a yiri na deme nenkpoŋ kaŋa bee nenkpoŋ kaŋa gba naŋ be e a ba yideme neɛ, o soba la ka ba maŋ boɔle ka “Alagba” o maŋ gaa la a kpeemɛ yaa bee a teo pare a te kyɛŋ viiri a tu yeltuuri anaŋ zaa naŋ senne. O na baŋ e neɛ naŋ yi a paaloŋ na poɔ ka o neɛ meŋ gba na ba e a tembie togitogi. Kyɛ ka anaŋ wa wuli ka a yelbalaa na e la teŋgbuli zaa yɛlɛ, a Egungun bɔgekaraa ane o putuuribo banaŋ ba naŋ wui ba a saaŋkonnoŋ ka a tori, ba naŋ la maŋ toɔ de a kpeemɛ yele ne yɛlɛ, a yi kuori yeltuuri poɔ ka banaŋ wa boɔrɔ ka ba leɛ seŋ kpene kaŋa ka o iri yele yɛlɛ. Ba taa la bonsuuri mine bale banaŋ maŋ su gaa ne a teo ka zie sɛre ka ba mmaŋ de o yeli ne yɛlɛ. Ka banaŋ wa ŋmeɛrɛ a boŋŋmɛɛrɛ a seɛrɛ kyɛ yiele, a maŋ ko la Egun faŋa, a yi lɛ ba naŋ maŋ danna o a pugero o ka onaŋ yoŋ taa kpɛo. Ka Egun na pɛge dɛgere zaa yi a teŋa poɔ, a Egun bɔgekaraa la maŋ de ne ba weɛŋ ka ba ŋmeɛrɛ gaŋgaa kyɛ danna ka banaŋ wa gaa o zie, a ŋaa eebo poɔ yelfaare anaŋ zaa noba naŋ e la ka sɔrɔ o ka di suuri pɛge ba yi ne yelfaare zaa poɔ. A wagere ŋa la ka ba maŋ yeli yɛlɛ anaŋ a teŋa faŋa naŋ ta ko ba toɔnɔ erɛ ane anaŋ na baŋ naŋ koŋ toɔ e, a pãã sɔrɔ ka o soŋ ka ba e ba yelboɔre zaa kyɛ kpeɛrɛ nenyɔvo-soŋ. Ka banaŋ wa tu a yeltuuri ama zaa baare, Egungun maŋ tere la noɔre toɔlɔ, a kpaana noba tobo  ka ba iri ba nu a yi yelfaare eŋa ane meŋ o maŋ ko ba la nyɔvore soŋ. Egungun tɔnɔ mine la  Oloolu ane Alapansanpa, Ibadanland paaloŋ zaa. Elewe naŋ be a  Ìgbómìnà Yoruba naŋ e ba bale, a noba bama la meŋ pore a Oke-Ila Orangun, IIa Orangun ane Arandun meŋ e la teŋa kaŋ poɔ ba naŋ pore. [[Duoro kɔre:Yoruba Egungun Dance Costume Brooklyn Museum.jpg|thumb]] Brazil poɔ, a Egungun meŋa be a Yɛre noba banaŋ naŋ be a Itaparica paaloŋ poɔ,a Bahia lambogiriŋ poɔ. Egungun puoru da be la yie mine poɔ . == Egungun  Waaloŋ == Bonsuuri taa la tɔnɔ yaga a ko a Yoruba paaloŋ noba. A ba sagedeebo maŋ piili la ka ba dɔgebo yuoni a waana ka ba wa kore, bonso baba maŋ taa yelerre a yi ziezaa ka ba na  zanne.<ref>Bascom, W.R. (1951). "Social Status, Wealth and Individual Differences among the Yoruba" (PDF). ''American Anthropologist''. '''53''' (4): 490–505. doi:10.1525/aa.1951.53.4.02a00040.</ref> A bonsuuri na meŋa maŋ wuli la kpɛo nensaalba zu.<ref>"Egungun Masquerade Costume · Michael C. Carlos Museum Collections Online". ''carlos.digitalscholarship.emory.edu''. Archived from the original on 2020-03-23. Retrieved 2018-10-02.</ref> A Egungun bonsuuri maŋ e la bone naŋ dɔɔle dɔɔle taa, pɛmmɛ anaŋ banaŋ maŋ de maa ne Egungun bonsuuri daaroŋ maŋ be la tuo, a ŋaa yoŋ maŋ wuli la lɛ a yideme naŋ taa libie bee a taa a eebo bee a taa a kpeemɛ faŋa. A Egungun bonsuuri maaloo maŋ taa la yelyamaa. A pɛne onaŋ na maŋ peɛle a a gane, a be a boɔraa bee a bɔtɔ puliŋ, feroo la ka Aso-Oke,<ref>Fitzgerald, Mary Ann; Henry J. Drewal; Moyo Okediji (Spring 1995). "Transformation through Cloth: An Egungun Costume of the Yoruba". ''African Arts''. '''28''' (2): 54–57. doi:10.2307/3337226. JSTOR 3337226.</ref> ka ba na de maale ne o, A pɛmpelaa na ane a pɛnseɛ . A ŋa maŋ yi la a ŋa lɛ a pɛne ba naŋ maŋ de a pilli ne a kuu banaŋ maŋ wa kuuno a soba. Kyɛ a bɔtɔ na pilli a niŋe ane a nuuri fɛroo la ka  o pɔge a o endaa zaa. A pɛne kyanakyana are la ko a lɛ a o niŋe ane lɛ o nuri naŋ waa. == '''Tigiri''' == '''Egungun Tigiri''' e la tigiri a Yoruba noba na maŋ di, a tigiri ŋa e bone banaŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni gbuli zaa poɔ, kyɛ ka ba leɛ ko a baalbaaleba.  A tigiri ŋa diibu maŋ de la bebie mine, a ŋaa eebo la maŋ tage la a kpeemɛ banaŋ zaa naŋ kpi ana banaŋ zaa naŋ neŋ voora a lantaa ka ba taa noɔre yeni a teŋa poɔ. A ba sagedeebo la ka banaŋ wa e a ŋaa baare a maŋ soŋ la a Yoruba paaloŋ noba ka kaŋazaa maŋ ŋmaare o puoru, ane o bale na zaa poɔ onaŋ yi bare kyɛ ka ba nɔŋ taa aŋa ma biiri na. A teŋa noba maŋ seɛ la a gaa dare poore, a su bonsuuri naŋ waa ŋa kuu bonsuuri anaŋ ba naŋ kuuni a ba saaŋkomine ane puori ne Ifa.<ref>Akinyemi, Joshua (23 August 2017). "Nigeria's Egungun festival: Colour, culture and community".</ref> == A tonnoɔre a pɔgeba na maŋ taa a Egungun diibu poɔ bee wagere. == Egungun e la dɔba yelmaala, ka anaŋ wa ta a saaŋkompare yeltuuri, dɔba yoŋ la taa sori ka ba ta Egungun zie . Pɔgeba tonnoɔre la ka banaŋ so a bonsuuri bɔ wane, deɛnoo, yieluŋ kyeɛbo, seɛbo, are kaabo ane a mine kaa.<ref>Ogundare Yejide, Gbenga. "Tradition meets commerce as Ibadan celebrates Egungun festival". ''Nigerian Tribune''.</ref> A nembɛrɛ maŋ yeli ka wɛlloo e la nimizeɛ bonso pɔgeba e la nimizeɛ bone, paɔgeba taa la kpɛo.<ref>Willis, John Thabiti (2011-11-15), ''The Role of Women in Egungun Masquerades - Hist 282 - f11'', retrieved 2018-10-22</ref> Ifa Corpus, manne bee yeli ka pcgeba la da kaara Egungun zu yuomo mine naŋ pare. A a yelturi leɛ la a yi pɔgeba ŋmempuori tɛɛtɛɛ a yi a Yoruba poɔ. O naŋ ŋmɛ nɔkpeɛne ka pɔgeba la da taa a Egungun kpeɛŋaa bee faŋa zaa, Odu Irantegbe a yi a Ifa naŋ yeli baare, dɔba mine la da bɛlle ba ka ba sage wa baare ka ba faŋa zaa zo bɔre kyɛ kyɛre Egungun ka ba de o gaa ne.<ref>Olajubu, Oyeronke (2004). "Seeing through a Woman's Eye: Yoruba Religious Tradition and Gender Relations". ''Journal of Feminist Studies in Religion''. '''20''' (1): 41–60. JSTOR 25002489.</ref> == Kaa kyɛ nyɛ == ·        Ọrun ·        Zangbeto == Yelsɛge-binne == Noba mine sagedeebo a kyaare ne a Egungun e la yeli yuobo (Yoruba kɔkɔre: Eegun)  e la yeni pare. Kyɛ a yelkyɛre gyamaa zie yi la America paaloŋ noba Orisa naŋ yeli, == Sommo Yizie ==   [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] 08x69brf6ptiv7espor3u6mcujt0qsv 62385 62384 2026-07-11T12:29:11Z Vision L1 19 62385 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Egungun yoruba 1.jpg|thumb]] {{Databox|item=Q65091071}} '''Egungun (Yoruba kɔkɔre: ''' Egungun neŋ la ka ba boɔlɔ '''Ara Orun;''' ka o de lantaa) a yelŋa wulo la Ayoruba paaloŋ noba yɛŋe, kyɛ naŋ wulo ba saaŋkonnoŋ ane wagere na a na maŋ ta a seŋ ka toŋe a.<ref>Adepegba, C.O. (1984). ''. Yoruba Egungun: Its association with ancestors and the typology of Yoruba masquerades by its costume''. Ibadan, Nigeria: University of Ibadan.</ref> a yelnimizeɛ la a Yoruba kpeemɛ la maŋ maŋ wolo a kpeo ama. Eegun a yelbiri kyɛŋmaaro la a yi a a yelbirie ŋa '''egungun''' a kyɛŋmaaro ane a pare bammo.<ref>[Rowlands, E.C. (1973-01-01) "Yoruba (Teach Yourself Books", chapter 7, page 39</ref><ref>Pro-wisest Daniel. "Untitled post." Facebook, 5 Mar. 2021, www.facebook.com/groups/902090743956279/posts/902142383951115/. Accessed 26 Nov. 2021.</ref> Egungun e la bone naŋ nyɛrɛ a taa nenseɛ kpɛo a yi ba saaŋkommine naŋ kpi kyɛ leɛ yi a teŋa poɔ, ka a paaloŋ noba pãã de ka o tigiri dire ka ba maŋ leɛ teɛ teɛre a nyɔvo soŋ ba naŋ nyɛrɛ yiri ne ba zie.<ref>"[https://africa.si.edu/exhibits/resonance/44.html Egungun Masquerade Dance Costume: Ekuu Egungun"]. ''www.africa.si.edu''.</ref> [[Duoro kɔre:Cérémonie Egungun 17.jpg|thumb]] == '''Egungun parɛ''' == [[Duoro kɔre:Egungun in their coloful attire.jpg|thumb]] Egun bee Egungun parɛɛ, e la saaŋkompare bone naŋ e daadaa lɛ, kyɛ o yele e la kpeɛŋaa ka neɛ wa e yele saaŋ ka o nyɔge o soba ka boɔrɔ na maale a yele bee a iri a bgere anaŋ bare o soba zu.<ref>"[https://guardian.ng/life/significance-of-egungun-in-yoruba-cultural-history/ Significance of Egungun in Yoruba Cultural History"]. ''[[:en:The_Guardian_(Nigeria)|The Guardian]]''. Lagos, Nigeria. 2020-02-09. Retrieved 2021-07-31.</ref> A yelkpeɛne mine la; lɛ neɛ naŋ e baŋ Egun yuori nae nansaala meŋa yuori tɛɛtɛɛ, Egun  yelkpeɛŋaa kaŋ la neɛ koŋ baŋ baŋ be Egun naŋ be, aneŋ meŋ o maŋ baŋ leɛ la bonzaa ne o tɔ ka a lɛ vɛŋ ka neɛ koŋ baŋ ona la ŋa bee ŋa. A yelkaŋa la neɛ ba banna egun bonsuuri anaŋ onaŋ maŋ su, neɛ meŋ daŋ baŋ nyɛ o bonsuuri leɛroo zie ana wa yeli, a saŋa ba naŋ maŋ dire a tigiri meŋa na zaa kyɛ ana e la kpeɛŋaa ka fo baŋ ka egun la ŋa bonso o bonsuuri maŋ e la gyamaa kao leɛrɛ wagere zaa. A bonsuuri ama maŋ yi la a tigiri na ba naŋ dire a wagere na poɔ. A yelerre ama taaba la ka ba maŋ kaa kyɛ yeli ka Egun yɛlɛ e la kpeɛŋaa bee a ŋmemɛ zaa poɔ onaŋ la ka o yeli e kpeɛŋaa. A zuiŋ ka anaŋ wa ta ka neɛ baŋ yeli bee a manne egu pare bammo ka o kyaane ko a maŋ e la kpeɛŋaa.<ref>Drewal, H.T. (April 1978). "The Arts of Egungun among Yoruba Peoples". ''African Arts''. '''11''' (3): 18–19+97–98. doi:[[doi:10.2307/3335409|10.2307/3335409]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3335409 3335409].</ref> A yi saaŋkonnoŋ yɛlɛ naŋ e tɛɛtɛɛ a southwestern Nigerian naŋ be a Yoruba paaloŋ poɔ, A yoe ama la ka noba maŋ de ko Egungun, Danafojura and Awodagbese in Ogbomoso, Alapansanpa in Ibadan, ane Feleru in Ilobu, Osun State. == A Yideme Tontonne == A Yoruba Irigin paaloŋ poɔ, a tigri ŋa diibu maŋ e la bone ba naŋ maŋ di ka ba leɛ teɛre ba dɔgerba banaŋ zaa na kpi, ba maŋ e la a ŋaa ka ka ba kpeemɛ naŋ taa a teɛroŋ ka banaŋ be la ba poɔ ka ba ba inni ba yɛlɛ. Ba taa la a sagedeebo ka ba kpeemɛ naŋ kpi naŋ taa la a kpeɛɛŋaa a na fere neɛzaa naŋ be a paaloŋ poɔ ka o soba tu a lɛ a saaŋkonnoŋ bale naŋ wuli, aseŋ bale, yieluŋ ane yiri na poɔ fo naŋ yi. Egungun e la tigiri noba naŋ baŋ ka '''Odun Egungun'''  ane o yideme naŋ maŋ di. [[Duoro kɔre:Voudou Chile.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Fascinating Egungun Attire.jpg|thumb]] A ŋa ka yideme la wa dire Egun ŋa, a yiri na deme nenkpoŋ kaŋa bee nenkpoŋ kaŋa gba naŋ be e a ba yideme neɛ, o soba la ka ba maŋ boɔle ka “Alagba” o maŋ gaa la a kpeemɛ yaa bee a teo pare a te kyɛŋ viiri a tu yeltuuri anaŋ zaa naŋ senne. O na baŋ e neɛ naŋ yi a paaloŋ na poɔ ka o neɛ meŋ gba na ba e a tembie togitogi. Kyɛ ka anaŋ wa wuli ka a yelbalaa na e la teŋgbuli zaa yɛlɛ, a Egungun bɔgekaraa ane o putuuribo banaŋ ba naŋ wui ba a saaŋkonnoŋ ka a tori, ba naŋ la maŋ toɔ de a kpeemɛ yele ne yɛlɛ, a yi kuori yeltuuri poɔ ka banaŋ wa boɔrɔ ka ba leɛ seŋ kpene kaŋa ka o iri yele yɛlɛ. Ba taa la bonsuuri mine bale banaŋ maŋ su gaa ne a teo ka zie sɛre ka ba mmaŋ de o yeli ne yɛlɛ. Ka banaŋ wa ŋmeɛrɛ a boŋŋmɛɛrɛ a seɛrɛ kyɛ yiele, a maŋ ko la Egun faŋa, a yi lɛ ba naŋ maŋ danna o a pugero o ka onaŋ yoŋ taa kpɛo. Ka Egun na pɛge dɛgere zaa yi a teŋa poɔ, a Egun bɔgekaraa la maŋ de ne ba weɛŋ ka ba ŋmeɛrɛ gaŋgaa kyɛ danna ka banaŋ wa gaa o zie, a ŋaa eebo poɔ yelfaare anaŋ zaa noba naŋ e la ka sɔrɔ o ka di suuri pɛge ba yi ne yelfaare zaa poɔ. A wagere ŋa la ka ba maŋ yeli yɛlɛ anaŋ a teŋa faŋa naŋ ta ko ba toɔnɔ erɛ ane anaŋ na baŋ naŋ koŋ toɔ e, a pãã sɔrɔ ka o soŋ ka ba e ba yelboɔre zaa kyɛ kpeɛrɛ nenyɔvo-soŋ. Ka banaŋ wa tu a yeltuuri ama zaa baare, Egungun maŋ tere la noɔre toɔlɔ, a kpaana noba tobo  ka ba iri ba nu a yi yelfaare eŋa ane meŋ o maŋ ko ba la nyɔvore soŋ. Egungun tɔnɔ mine la  Oloolu ane Alapansanpa, Ibadanland paaloŋ zaa. Elewe naŋ be a  Ìgbómìnà Yoruba naŋ e ba bale, a noba bama la meŋ pore a Oke-Ila Orangun, IIa Orangun ane Arandun meŋ e la teŋa kaŋ poɔ ba naŋ pore. [[Duoro kɔre:Yoruba Egungun Dance Costume Brooklyn Museum.jpg|thumb]] Brazil poɔ, a Egungun meŋa be a Yɛre noba banaŋ naŋ be a Itaparica paaloŋ poɔ,a Bahia lambogiriŋ poɔ. Egungun puoru da be la yie mine poɔ . == Egungun  Waaloŋ == Bonsuuri taa la tɔnɔ yaga a ko a Yoruba paaloŋ noba. A ba sagedeebo maŋ piili la ka ba dɔgebo yuoni a waana ka ba wa kore, bonso baba maŋ taa yelerre a yi ziezaa ka ba na  zanne.<ref>Bascom, W.R. (1951). "Social Status, Wealth and Individual Differences among the Yoruba" (PDF). ''American Anthropologist''. '''53''' (4): 490–505. doi:10.1525/aa.1951.53.4.02a00040.</ref> A bonsuuri na meŋa maŋ wuli la kpɛo nensaalba zu.<ref>"Egungun Masquerade Costume · Michael C. Carlos Museum Collections Online". ''carlos.digitalscholarship.emory.edu''. Archived from the original on 2020-03-23. Retrieved 2018-10-02.</ref> A Egungun bonsuuri maŋ e la bone naŋ dɔɔle dɔɔle taa, pɛmmɛ anaŋ banaŋ maŋ de maa ne Egungun bonsuuri daaroŋ maŋ be la tuo, a ŋaa yoŋ maŋ wuli la lɛ a yideme naŋ taa libie bee a taa a eebo bee a taa a kpeemɛ faŋa. A Egungun bonsuuri maaloo maŋ taa la yelyamaa. A pɛne onaŋ na maŋ peɛle a a gane, a be a boɔraa bee a bɔtɔ puliŋ, feroo la ka Aso-Oke,<ref>Fitzgerald, Mary Ann; Henry J. Drewal; Moyo Okediji (Spring 1995). "Transformation through Cloth: An Egungun Costume of the Yoruba". ''African Arts''. '''28''' (2): 54–57. doi:10.2307/3337226. JSTOR 3337226.</ref> ka ba na de maale ne o, A pɛmpelaa na ane a pɛnseɛ . A ŋa maŋ yi la a ŋa lɛ a pɛne ba naŋ maŋ de a pilli ne a kuu banaŋ maŋ wa kuuno a soba. Kyɛ a bɔtɔ na pilli a niŋe ane a nuuri fɛroo la ka  o pɔge a o endaa zaa. A pɛne kyanakyana are la ko a lɛ a o niŋe ane lɛ o nuri naŋ waa. == '''Tigiri''' == '''Egungun Tigiri''' e la tigiri a Yoruba noba na maŋ di, a tigiri ŋa e bone banaŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni gbuli zaa poɔ, kyɛ ka ba leɛ ko a baalbaaleba.  A tigiri ŋa diibu maŋ de la bebie mine, a ŋaa eebo la maŋ tage la a kpeemɛ banaŋ zaa naŋ kpi ana banaŋ zaa naŋ neŋ voora a lantaa ka ba taa noɔre yeni a teŋa poɔ. A ba sagedeebo la ka banaŋ wa e a ŋaa baare a maŋ soŋ la a Yoruba paaloŋ noba ka kaŋazaa maŋ ŋmaare o puoru, ane o bale na zaa poɔ onaŋ yi bare kyɛ ka ba nɔŋ taa aŋa ma biiri na. A teŋa noba maŋ seɛ la a gaa dare poore, a su bonsuuri naŋ waa ŋa kuu bonsuuri anaŋ ba naŋ kuuni a ba saaŋkomine ane puori ne Ifa.<ref>Akinyemi, Joshua (23 August 2017). "Nigeria's Egungun festival: Colour, culture and community".</ref> == A tonnoɔre a pɔgeba na maŋ taa a Egungun diibu poɔ bee wagere. == Egungun e la dɔba yelmaala, ka anaŋ wa ta a saaŋkompare yeltuuri, dɔba yoŋ la taa sori ka ba ta Egungun zie . Pɔgeba tonnoɔre la ka banaŋ so a bonsuuri bɔ wane, deɛnoo, yieluŋ kyeɛbo, seɛbo, are kaabo ane a mine kaa.<ref>Ogundare Yejide, Gbenga. "Tradition meets commerce as Ibadan celebrates Egungun festival". ''Nigerian Tribune''.</ref> A nembɛrɛ maŋ yeli ka wɛlloo e la nimizeɛ bonso pɔgeba e la nimizeɛ bone, paɔgeba taa la kpɛo.<ref>Willis, John Thabiti (2011-11-15), ''The Role of Women in Egungun Masquerades - Hist 282 - f11'', retrieved 2018-10-22</ref> Ifa Corpus, manne bee yeli ka pcgeba la da kaara Egungun zu yuomo mine naŋ pare. A a yelturi leɛ la a yi pɔgeba ŋmempuori tɛɛtɛɛ a yi a Yoruba poɔ. O naŋ ŋmɛ nɔkpeɛne ka pɔgeba la da taa a Egungun kpeɛŋaa bee faŋa zaa, Odu Irantegbe a yi a Ifa naŋ yeli baare, dɔba mine la da bɛlle ba ka ba sage wa baare ka ba faŋa zaa zo bɔre kyɛ kyɛre Egungun ka ba de o gaa ne.<ref>Olajubu, Oyeronke (2004). "Seeing through a Woman's Eye: Yoruba Religious Tradition and Gender Relations". ''Journal of Feminist Studies in Religion''. '''20''' (1): 41–60. JSTOR 25002489.</ref> == Kaa kyɛ nyɛ == ·        Ọrun ·        Zangbeto == Yelsɛge-binne == Noba mine sagedeebo a kyaare ne a Egungun e la yeli yuobo (Yoruba kɔkɔre: Eegun)  e la yeni pare. Kyɛ a yelkyɛre gyamaa zie yi la America paaloŋ noba Orisa naŋ yeli, == Sommo Yizie ==   [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] erjx4pyx44myy06i18njf5gwfq62ae0 62386 62385 2026-07-11T12:44:22Z Vision L1 19 62386 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Egungun yoruba 1.jpg|thumb]] {{Databox|item=Q65091071}} '''Egungun (Yoruba kɔkɔre: ''' Egungun neŋ la ka ba boɔlɔ '''Ara Orun;''' ka o de lantaa) a yelŋa wulo la Ayoruba paaloŋ noba yɛŋe, kyɛ naŋ wulo ba saaŋkonnoŋ ane wagere na a na maŋ ta a seŋ ka toŋe a.<ref>Adepegba, C.O. (1984). ''. Yoruba Egungun: Its association with ancestors and the typology of Yoruba masquerades by its costume''. Ibadan, Nigeria: University of Ibadan.</ref> a yelnimizeɛ la a Yoruba kpeemɛ la maŋ maŋ wolo a kpeo ama. Eegun a yelbiri kyɛŋmaaro la a yi a a yelbirie ŋa '''egungun''' a kyɛŋmaaro ane a pare bammo.<ref>[Rowlands, E.C. (1973-01-01) "Yoruba (Teach Yourself Books", chapter 7, page 39</ref><ref>Pro-wisest Daniel. "Untitled post." Facebook, 5 Mar. 2021, www.facebook.com/groups/902090743956279/posts/902142383951115/. Accessed 26 Nov. 2021.</ref> Egungun e la bone naŋ nyɛrɛ a taa nenseɛ kpɛo a yi ba saaŋkommine naŋ kpi kyɛ leɛ yi a teŋa poɔ, ka a paaloŋ noba pãã de ka o tigiri dire ka ba maŋ leɛ teɛ teɛre a nyɔvo soŋ ba naŋ nyɛrɛ yiri ne ba zie.<ref>"[https://africa.si.edu/exhibits/resonance/44.html Egungun Masquerade Dance Costume: Ekuu Egungun"]. ''www.africa.si.edu''.</ref> [[Duoro kɔre:Cérémonie Egungun 17.jpg|thumb]] == '''Egungun parɛ''' == [[Duoro kɔre:Egungun in their coloful attire.jpg|thumb]] Egun bee Egungun parɛɛ, e la saaŋkompare bone naŋ e daadaa lɛ, kyɛ o yele e la kpeɛŋaa ka neɛ wa e yele saaŋ ka o nyɔge o soba ka boɔrɔ na maale a yele bee a iri a bgere anaŋ bare o soba zu.<ref>"[https://guardian.ng/life/significance-of-egungun-in-yoruba-cultural-history/ Significance of Egungun in Yoruba Cultural History"]. ''[[:en:The_Guardian_(Nigeria)|The Guardian]]''. Lagos, Nigeria. 2020-02-09. Retrieved 2021-07-31.</ref> A yelkpeɛne mine la; lɛ neɛ naŋ e baŋ Egun yuori nae nansaala meŋa yuori tɛɛtɛɛ, Egun  yelkpeɛŋaa kaŋ la neɛ koŋ baŋ baŋ be Egun naŋ be, aneŋ meŋ o maŋ baŋ leɛ la bonzaa ne o tɔ ka a lɛ vɛŋ ka neɛ koŋ baŋ ona la ŋa bee ŋa. A yelkaŋa la neɛ ba banna egun bonsuuri anaŋ onaŋ maŋ su, neɛ meŋ daŋ baŋ nyɛ o bonsuuri leɛroo zie ana wa yeli, a saŋa ba naŋ maŋ dire a tigiri meŋa na zaa kyɛ ana e la kpeɛŋaa ka fo baŋ ka egun la ŋa bonso o bonsuuri maŋ e la gyamaa kao leɛrɛ wagere zaa. A bonsuuri ama maŋ yi la a tigiri na ba naŋ dire a wagere na poɔ. A yelerre ama taaba la ka ba maŋ kaa kyɛ yeli ka Egun yɛlɛ e la kpeɛŋaa bee a ŋmemɛ zaa poɔ onaŋ la ka o yeli e kpeɛŋaa. A zuiŋ ka anaŋ wa ta ka neɛ baŋ yeli bee a manne egu pare bammo ka o kyaane ko a maŋ e la kpeɛŋaa.<ref>Drewal, H.T. (April 1978). "The Arts of Egungun among Yoruba Peoples". ''African Arts''. '''11''' (3): 18–19+97–98. doi:[[doi:10.2307/3335409|10.2307/3335409]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3335409 3335409].</ref> A yi saaŋkonnoŋ yɛlɛ naŋ e tɛɛtɛɛ a southwestern Nigerian naŋ be a Yoruba paaloŋ poɔ, A yoe ama la ka noba maŋ de ko Egungun, Danafojura and Awodagbese in Ogbomoso, Alapansanpa in Ibadan, ane Feleru in Ilobu, Osun State. == A Yideme Tontonne == A Yoruba Irigin paaloŋ poɔ, a tigri ŋa diibu maŋ e la bone ba naŋ maŋ di ka ba leɛ teɛre ba dɔgerba banaŋ zaa na kpi, ba maŋ e la a ŋaa ka ka ba kpeemɛ naŋ taa a teɛroŋ ka banaŋ be la ba poɔ ka ba ba inni ba yɛlɛ. Ba taa la a sagedeebo ka ba kpeemɛ naŋ kpi naŋ taa la a kpeɛɛŋaa a na fere neɛzaa naŋ be a paaloŋ poɔ ka o soba tu a lɛ a saaŋkonnoŋ bale naŋ wuli, aseŋ bale, yieluŋ ane yiri na poɔ fo naŋ yi. Egungun e la tigiri noba naŋ baŋ ka '''Odun Egungun'''  ane o yideme naŋ maŋ di. [[Duoro kɔre:Voudou Chile.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Fascinating Egungun Attire.jpg|thumb]] A ŋa ka yideme la wa dire Egun ŋa, a yiri na deme nenkpoŋ kaŋa bee nenkpoŋ kaŋa gba naŋ be e a ba yideme neɛ, o soba la ka ba maŋ boɔle ka “Alagba” o maŋ gaa la a kpeemɛ yaa bee a teo pare a te kyɛŋ viiri a tu yeltuuri anaŋ zaa naŋ senne. O na baŋ e neɛ naŋ yi a paaloŋ na poɔ ka o neɛ meŋ gba na ba e a tembie togitogi. Kyɛ ka anaŋ wa wuli ka a yelbalaa na e la teŋgbuli zaa yɛlɛ, a Egungun bɔgekaraa ane o putuuribo banaŋ ba naŋ wui ba a saaŋkonnoŋ ka a tori, ba naŋ la maŋ toɔ de a kpeemɛ yele ne yɛlɛ, a yi kuori yeltuuri poɔ ka banaŋ wa boɔrɔ ka ba leɛ seŋ kpene kaŋa ka o iri yele yɛlɛ. Ba taa la bonsuuri mine bale banaŋ maŋ su gaa ne a teo ka zie sɛre ka ba mmaŋ de o yeli ne yɛlɛ. Ka banaŋ wa ŋmeɛrɛ a boŋŋmɛɛrɛ a seɛrɛ kyɛ yiele, a maŋ ko la Egun faŋa, a yi lɛ ba naŋ maŋ danna o a pugero o ka onaŋ yoŋ taa kpɛo. Ka Egun na pɛge dɛgere zaa yi a teŋa poɔ, a Egun bɔgekaraa la maŋ de ne ba weɛŋ ka ba ŋmeɛrɛ gaŋgaa kyɛ danna ka banaŋ wa gaa o zie, a ŋaa eebo poɔ yelfaare anaŋ zaa noba naŋ e la ka sɔrɔ o ka di suuri pɛge ba yi ne yelfaare zaa poɔ. A wagere ŋa la ka ba maŋ yeli yɛlɛ anaŋ a teŋa faŋa naŋ ta ko ba toɔnɔ erɛ ane anaŋ na baŋ naŋ koŋ toɔ e, a pãã sɔrɔ ka o soŋ ka ba e ba yelboɔre zaa kyɛ kpeɛrɛ nenyɔvo-soŋ. Ka banaŋ wa tu a yeltuuri ama zaa baare, Egungun maŋ tere la noɔre toɔlɔ, a kpaana noba tobo  ka ba iri ba nu a yi yelfaare eŋa ane meŋ o maŋ ko ba la nyɔvore soŋ. Egungun tɔnɔ mine la  Oloolu ane Alapansanpa, Ibadanland paaloŋ zaa. Elewe naŋ be a  Ìgbómìnà Yoruba naŋ e ba bale, a noba bama la meŋ pore a Oke-Ila Orangun, IIa Orangun ane Arandun meŋ e la teŋa kaŋ poɔ ba naŋ pore. [[Duoro kɔre:Yoruba Egungun Dance Costume Brooklyn Museum.jpg|thumb]] Brazil poɔ, a Egungun meŋa be a Yɛre noba banaŋ naŋ be a Itaparica paaloŋ poɔ,a Bahia lambogiriŋ poɔ. Egungun puoru da be la yie mine poɔ . == Egungun  Waaloŋ == Bonsuuri taa la tɔnɔ yaga a ko a Yoruba paaloŋ noba. A ba sagedeebo maŋ piili la ka ba dɔgebo yuoni a waana ka ba wa kore, bonso baba maŋ taa yelerre a yi ziezaa ka ba na  zanne.<ref>Bascom, W.R. (1951). [https://escholarship.org/content/qt8m2406fj/qt8m2406fj.pdf?t=lnq52j "Social Status, Wealth and Individual Differences among the Yoruba"] (PDF). ''American Anthropologist''. '''53''' (4): 490–505. doi:[[doi:10.1525/aa.1951.53.4.02a00040|10.1525/aa.1951.53.4.02a00040]].</ref> A bonsuuri na meŋa maŋ wuli la kpɛo nensaalba zu.<ref>"Egungun Masquerade Costume · Michael C. Carlos Museum Collections Online". ''carlos.digitalscholarship.emory.edu''. Archived from the original on 2020-03-23. Retrieved 2018-10-02.</ref> A Egungun bonsuuri maŋ e la bone naŋ dɔɔle dɔɔle taa, pɛmmɛ anaŋ banaŋ maŋ de maa ne Egungun bonsuuri daaroŋ maŋ be la tuo, a ŋaa yoŋ maŋ wuli la lɛ a yideme naŋ taa libie bee a taa a eebo bee a taa a kpeemɛ faŋa. A Egungun bonsuuri maaloo maŋ taa la yelyamaa. A pɛne onaŋ na maŋ peɛle a a gane, a be a boɔraa bee a bɔtɔ puliŋ, feroo la ka Aso-Oke,<ref>Fitzgerald, Mary Ann; Henry J. Drewal; Moyo Okediji (Spring 1995). "Transformation through Cloth: An Egungun Costume of the Yoruba". ''African Arts''. '''28''' (2): 54–57. doi:10.2307/3337226. JSTOR 3337226.</ref> ka ba na de maale ne o, A pɛmpelaa na ane a pɛnseɛ . A ŋa maŋ yi la a ŋa lɛ a pɛne ba naŋ maŋ de a pilli ne a kuu banaŋ maŋ wa kuuno a soba. Kyɛ a bɔtɔ na pilli a niŋe ane a nuuri fɛroo la ka  o pɔge a o endaa zaa. A pɛne kyanakyana are la ko a lɛ a o niŋe ane lɛ o nuri naŋ waa. == '''Tigiri''' == '''Egungun Tigiri''' e la tigiri a Yoruba noba na maŋ di, a tigiri ŋa e bone banaŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni gbuli zaa poɔ, kyɛ ka ba leɛ ko a baalbaaleba.  A tigiri ŋa diibu maŋ de la bebie mine, a ŋaa eebo la maŋ tage la a kpeemɛ banaŋ zaa naŋ kpi ana banaŋ zaa naŋ neŋ voora a lantaa ka ba taa noɔre yeni a teŋa poɔ. A ba sagedeebo la ka banaŋ wa e a ŋaa baare a maŋ soŋ la a Yoruba paaloŋ noba ka kaŋazaa maŋ ŋmaare o puoru, ane o bale na zaa poɔ onaŋ yi bare kyɛ ka ba nɔŋ taa aŋa ma biiri na. A teŋa noba maŋ seɛ la a gaa dare poore, a su bonsuuri naŋ waa ŋa kuu bonsuuri anaŋ ba naŋ kuuni a ba saaŋkomine ane puori ne Ifa.<ref>Akinyemi, Joshua (23 August 2017). "Nigeria's Egungun festival: Colour, culture and community".</ref> == A tonnoɔre a pɔgeba na maŋ taa a Egungun diibu poɔ bee wagere. == Egungun e la dɔba yelmaala, ka anaŋ wa ta a saaŋkompare yeltuuri, dɔba yoŋ la taa sori ka ba ta Egungun zie . Pɔgeba tonnoɔre la ka banaŋ so a bonsuuri bɔ wane, deɛnoo, yieluŋ kyeɛbo, seɛbo, are kaabo ane a mine kaa.<ref>Ogundare Yejide, Gbenga. "Tradition meets commerce as Ibadan celebrates Egungun festival". ''Nigerian Tribune''.</ref> A nembɛrɛ maŋ yeli ka wɛlloo e la nimizeɛ bonso pɔgeba e la nimizeɛ bone, paɔgeba taa la kpɛo.<ref>Willis, John Thabiti (2011-11-15), ''The Role of Women in Egungun Masquerades - Hist 282 - f11'', retrieved 2018-10-22</ref> Ifa Corpus, manne bee yeli ka pcgeba la da kaara Egungun zu yuomo mine naŋ pare. A a yelturi leɛ la a yi pɔgeba ŋmempuori tɛɛtɛɛ a yi a Yoruba poɔ. O naŋ ŋmɛ nɔkpeɛne ka pɔgeba la da taa a Egungun kpeɛŋaa bee faŋa zaa, Odu Irantegbe a yi a Ifa naŋ yeli baare, dɔba mine la da bɛlle ba ka ba sage wa baare ka ba faŋa zaa zo bɔre kyɛ kyɛre Egungun ka ba de o gaa ne.<ref>Olajubu, Oyeronke (2004). "Seeing through a Woman's Eye: Yoruba Religious Tradition and Gender Relations". ''Journal of Feminist Studies in Religion''. '''20''' (1): 41–60. JSTOR 25002489.</ref> == Kaa kyɛ nyɛ == ·        Ọrun ·        Zangbeto == Yelsɛge-binne == Noba mine sagedeebo a kyaare ne a Egungun e la yeli yuobo (Yoruba kɔkɔre: Eegun)  e la yeni pare. Kyɛ a yelkyɛre gyamaa zie yi la America paaloŋ noba Orisa naŋ yeli, == Sommo Yizie ==   [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] dhdxqn3kn8ukqf16cb5e807a0sjtlyx 62387 62386 2026-07-11T12:46:16Z Vision L1 19 62387 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Egungun yoruba 1.jpg|thumb]] {{Databox|item=Q65091071}} '''Egungun (Yoruba kɔkɔre: ''' Egungun neŋ la ka ba boɔlɔ '''Ara Orun;''' ka o de lantaa) a yelŋa wulo la Ayoruba paaloŋ noba yɛŋe, kyɛ naŋ wulo ba saaŋkonnoŋ ane wagere na a na maŋ ta a seŋ ka toŋe a.<ref>Adepegba, C.O. (1984). ''. Yoruba Egungun: Its association with ancestors and the typology of Yoruba masquerades by its costume''. Ibadan, Nigeria: University of Ibadan.</ref> a yelnimizeɛ la a Yoruba kpeemɛ la maŋ maŋ wolo a kpeo ama. Eegun a yelbiri kyɛŋmaaro la a yi a a yelbirie ŋa '''egungun''' a kyɛŋmaaro ane a pare bammo.<ref>[Rowlands, E.C. (1973-01-01) "Yoruba (Teach Yourself Books", chapter 7, page 39</ref><ref>Pro-wisest Daniel. "Untitled post." Facebook, 5 Mar. 2021, www.facebook.com/groups/902090743956279/posts/902142383951115/. Accessed 26 Nov. 2021.</ref> Egungun e la bone naŋ nyɛrɛ a taa nenseɛ kpɛo a yi ba saaŋkommine naŋ kpi kyɛ leɛ yi a teŋa poɔ, ka a paaloŋ noba pãã de ka o tigiri dire ka ba maŋ leɛ teɛ teɛre a nyɔvo soŋ ba naŋ nyɛrɛ yiri ne ba zie.<ref>"[https://africa.si.edu/exhibits/resonance/44.html Egungun Masquerade Dance Costume: Ekuu Egungun"]. ''www.africa.si.edu''.</ref> [[Duoro kɔre:Cérémonie Egungun 17.jpg|thumb]] == '''Egungun parɛ''' == [[Duoro kɔre:Egungun in their coloful attire.jpg|thumb]] Egun bee Egungun parɛɛ, e la saaŋkompare bone naŋ e daadaa lɛ, kyɛ o yele e la kpeɛŋaa ka neɛ wa e yele saaŋ ka o nyɔge o soba ka boɔrɔ na maale a yele bee a iri a bgere anaŋ bare o soba zu.<ref>"[https://guardian.ng/life/significance-of-egungun-in-yoruba-cultural-history/ Significance of Egungun in Yoruba Cultural History"]. ''[[:en:The_Guardian_(Nigeria)|The Guardian]]''. Lagos, Nigeria. 2020-02-09. Retrieved 2021-07-31.</ref> A yelkpeɛne mine la; lɛ neɛ naŋ e baŋ Egun yuori nae nansaala meŋa yuori tɛɛtɛɛ, Egun  yelkpeɛŋaa kaŋ la neɛ koŋ baŋ baŋ be Egun naŋ be, aneŋ meŋ o maŋ baŋ leɛ la bonzaa ne o tɔ ka a lɛ vɛŋ ka neɛ koŋ baŋ ona la ŋa bee ŋa. A yelkaŋa la neɛ ba banna egun bonsuuri anaŋ onaŋ maŋ su, neɛ meŋ daŋ baŋ nyɛ o bonsuuri leɛroo zie ana wa yeli, a saŋa ba naŋ maŋ dire a tigiri meŋa na zaa kyɛ ana e la kpeɛŋaa ka fo baŋ ka egun la ŋa bonso o bonsuuri maŋ e la gyamaa kao leɛrɛ wagere zaa. A bonsuuri ama maŋ yi la a tigiri na ba naŋ dire a wagere na poɔ. A yelerre ama taaba la ka ba maŋ kaa kyɛ yeli ka Egun yɛlɛ e la kpeɛŋaa bee a ŋmemɛ zaa poɔ onaŋ la ka o yeli e kpeɛŋaa. A zuiŋ ka anaŋ wa ta ka neɛ baŋ yeli bee a manne egu pare bammo ka o kyaane ko a maŋ e la kpeɛŋaa.<ref>Drewal, H.T. (April 1978). "The Arts of Egungun among Yoruba Peoples". ''African Arts''. '''11''' (3): 18–19+97–98. doi:[[doi:10.2307/3335409|10.2307/3335409]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3335409 3335409].</ref> A yi saaŋkonnoŋ yɛlɛ naŋ e tɛɛtɛɛ a southwestern Nigerian naŋ be a Yoruba paaloŋ poɔ, A yoe ama la ka noba maŋ de ko Egungun, Danafojura and Awodagbese in Ogbomoso, Alapansanpa in Ibadan, ane Feleru in Ilobu, Osun State. == A Yideme Tontonne == A Yoruba Irigin paaloŋ poɔ, a tigri ŋa diibu maŋ e la bone ba naŋ maŋ di ka ba leɛ teɛre ba dɔgerba banaŋ zaa na kpi, ba maŋ e la a ŋaa ka ka ba kpeemɛ naŋ taa a teɛroŋ ka banaŋ be la ba poɔ ka ba ba inni ba yɛlɛ. Ba taa la a sagedeebo ka ba kpeemɛ naŋ kpi naŋ taa la a kpeɛɛŋaa a na fere neɛzaa naŋ be a paaloŋ poɔ ka o soba tu a lɛ a saaŋkonnoŋ bale naŋ wuli, aseŋ bale, yieluŋ ane yiri na poɔ fo naŋ yi. Egungun e la tigiri noba naŋ baŋ ka '''Odun Egungun'''  ane o yideme naŋ maŋ di. [[Duoro kɔre:Voudou Chile.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Fascinating Egungun Attire.jpg|thumb]] A ŋa ka yideme la wa dire Egun ŋa, a yiri na deme nenkpoŋ kaŋa bee nenkpoŋ kaŋa gba naŋ be e a ba yideme neɛ, o soba la ka ba maŋ boɔle ka “Alagba” o maŋ gaa la a kpeemɛ yaa bee a teo pare a te kyɛŋ viiri a tu yeltuuri anaŋ zaa naŋ senne. O na baŋ e neɛ naŋ yi a paaloŋ na poɔ ka o neɛ meŋ gba na ba e a tembie togitogi. Kyɛ ka anaŋ wa wuli ka a yelbalaa na e la teŋgbuli zaa yɛlɛ, a Egungun bɔgekaraa ane o putuuribo banaŋ ba naŋ wui ba a saaŋkonnoŋ ka a tori, ba naŋ la maŋ toɔ de a kpeemɛ yele ne yɛlɛ, a yi kuori yeltuuri poɔ ka banaŋ wa boɔrɔ ka ba leɛ seŋ kpene kaŋa ka o iri yele yɛlɛ. Ba taa la bonsuuri mine bale banaŋ maŋ su gaa ne a teo ka zie sɛre ka ba mmaŋ de o yeli ne yɛlɛ. Ka banaŋ wa ŋmeɛrɛ a boŋŋmɛɛrɛ a seɛrɛ kyɛ yiele, a maŋ ko la Egun faŋa, a yi lɛ ba naŋ maŋ danna o a pugero o ka onaŋ yoŋ taa kpɛo. Ka Egun na pɛge dɛgere zaa yi a teŋa poɔ, a Egun bɔgekaraa la maŋ de ne ba weɛŋ ka ba ŋmeɛrɛ gaŋgaa kyɛ danna ka banaŋ wa gaa o zie, a ŋaa eebo poɔ yelfaare anaŋ zaa noba naŋ e la ka sɔrɔ o ka di suuri pɛge ba yi ne yelfaare zaa poɔ. A wagere ŋa la ka ba maŋ yeli yɛlɛ anaŋ a teŋa faŋa naŋ ta ko ba toɔnɔ erɛ ane anaŋ na baŋ naŋ koŋ toɔ e, a pãã sɔrɔ ka o soŋ ka ba e ba yelboɔre zaa kyɛ kpeɛrɛ nenyɔvo-soŋ. Ka banaŋ wa tu a yeltuuri ama zaa baare, Egungun maŋ tere la noɔre toɔlɔ, a kpaana noba tobo  ka ba iri ba nu a yi yelfaare eŋa ane meŋ o maŋ ko ba la nyɔvore soŋ. Egungun tɔnɔ mine la  Oloolu ane Alapansanpa, Ibadanland paaloŋ zaa. Elewe naŋ be a  Ìgbómìnà Yoruba naŋ e ba bale, a noba bama la meŋ pore a Oke-Ila Orangun, IIa Orangun ane Arandun meŋ e la teŋa kaŋ poɔ ba naŋ pore. [[Duoro kɔre:Yoruba Egungun Dance Costume Brooklyn Museum.jpg|thumb]] Brazil poɔ, a Egungun meŋa be a Yɛre noba banaŋ naŋ be a Itaparica paaloŋ poɔ,a Bahia lambogiriŋ poɔ. Egungun puoru da be la yie mine poɔ . == Egungun  Waaloŋ == Bonsuuri taa la tɔnɔ yaga a ko a Yoruba paaloŋ noba. A ba sagedeebo maŋ piili la ka ba dɔgebo yuoni a waana ka ba wa kore, bonso baba maŋ taa yelerre a yi ziezaa ka ba na  zanne.<ref>Bascom, W.R. (1951). [https://escholarship.org/content/qt8m2406fj/qt8m2406fj.pdf?t=lnq52j "Social Status, Wealth and Individual Differences among the Yoruba"] (PDF). ''American Anthropologist''. '''53''' (4): 490–505. doi:[[doi:10.1525/aa.1951.53.4.02a00040|10.1525/aa.1951.53.4.02a00040]].</ref> A bonsuuri na meŋa maŋ wuli la kpɛo nensaalba zu.<ref>[https://web.archive.org/web/20200323114012/http://carlos.digitalscholarship.emory.edu/items/show/7947 "Egungun Masquerade Costume · Michael C. Carlos Museum Collections Online"]. ''carlos.digitalscholarship.emory.edu''. Archived from [http://carlos.digitalscholarship.emory.edu/items/show/7947 the original] on 2020-03-23. Retrieved 2018-10-02.</ref> A Egungun bonsuuri maŋ e la bone naŋ dɔɔle dɔɔle taa, pɛmmɛ anaŋ banaŋ maŋ de maa ne Egungun bonsuuri daaroŋ maŋ be la tuo, a ŋaa yoŋ maŋ wuli la lɛ a yideme naŋ taa libie bee a taa a eebo bee a taa a kpeemɛ faŋa. A Egungun bonsuuri maaloo maŋ taa la yelyamaa. A pɛne onaŋ na maŋ peɛle a a gane, a be a boɔraa bee a bɔtɔ puliŋ, feroo la ka Aso-Oke,<ref>Fitzgerald, Mary Ann; Henry J. Drewal; Moyo Okediji (Spring 1995). "Transformation through Cloth: An Egungun Costume of the Yoruba". ''African Arts''. '''28''' (2): 54–57. doi:10.2307/3337226. JSTOR 3337226.</ref> ka ba na de maale ne o, A pɛmpelaa na ane a pɛnseɛ . A ŋa maŋ yi la a ŋa lɛ a pɛne ba naŋ maŋ de a pilli ne a kuu banaŋ maŋ wa kuuno a soba. Kyɛ a bɔtɔ na pilli a niŋe ane a nuuri fɛroo la ka  o pɔge a o endaa zaa. A pɛne kyanakyana are la ko a lɛ a o niŋe ane lɛ o nuri naŋ waa. == '''Tigiri''' == '''Egungun Tigiri''' e la tigiri a Yoruba noba na maŋ di, a tigiri ŋa e bone banaŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni gbuli zaa poɔ, kyɛ ka ba leɛ ko a baalbaaleba.  A tigiri ŋa diibu maŋ de la bebie mine, a ŋaa eebo la maŋ tage la a kpeemɛ banaŋ zaa naŋ kpi ana banaŋ zaa naŋ neŋ voora a lantaa ka ba taa noɔre yeni a teŋa poɔ. A ba sagedeebo la ka banaŋ wa e a ŋaa baare a maŋ soŋ la a Yoruba paaloŋ noba ka kaŋazaa maŋ ŋmaare o puoru, ane o bale na zaa poɔ onaŋ yi bare kyɛ ka ba nɔŋ taa aŋa ma biiri na. A teŋa noba maŋ seɛ la a gaa dare poore, a su bonsuuri naŋ waa ŋa kuu bonsuuri anaŋ ba naŋ kuuni a ba saaŋkomine ane puori ne Ifa.<ref>Akinyemi, Joshua (23 August 2017). "Nigeria's Egungun festival: Colour, culture and community".</ref> == A tonnoɔre a pɔgeba na maŋ taa a Egungun diibu poɔ bee wagere. == Egungun e la dɔba yelmaala, ka anaŋ wa ta a saaŋkompare yeltuuri, dɔba yoŋ la taa sori ka ba ta Egungun zie . Pɔgeba tonnoɔre la ka banaŋ so a bonsuuri bɔ wane, deɛnoo, yieluŋ kyeɛbo, seɛbo, are kaabo ane a mine kaa.<ref>Ogundare Yejide, Gbenga. "Tradition meets commerce as Ibadan celebrates Egungun festival". ''Nigerian Tribune''.</ref> A nembɛrɛ maŋ yeli ka wɛlloo e la nimizeɛ bonso pɔgeba e la nimizeɛ bone, paɔgeba taa la kpɛo.<ref>Willis, John Thabiti (2011-11-15), ''The Role of Women in Egungun Masquerades - Hist 282 - f11'', retrieved 2018-10-22</ref> Ifa Corpus, manne bee yeli ka pcgeba la da kaara Egungun zu yuomo mine naŋ pare. A a yelturi leɛ la a yi pɔgeba ŋmempuori tɛɛtɛɛ a yi a Yoruba poɔ. O naŋ ŋmɛ nɔkpeɛne ka pɔgeba la da taa a Egungun kpeɛŋaa bee faŋa zaa, Odu Irantegbe a yi a Ifa naŋ yeli baare, dɔba mine la da bɛlle ba ka ba sage wa baare ka ba faŋa zaa zo bɔre kyɛ kyɛre Egungun ka ba de o gaa ne.<ref>Olajubu, Oyeronke (2004). "Seeing through a Woman's Eye: Yoruba Religious Tradition and Gender Relations". ''Journal of Feminist Studies in Religion''. '''20''' (1): 41–60. JSTOR 25002489.</ref> == Kaa kyɛ nyɛ == ·        Ọrun ·        Zangbeto == Yelsɛge-binne == Noba mine sagedeebo a kyaare ne a Egungun e la yeli yuobo (Yoruba kɔkɔre: Eegun)  e la yeni pare. Kyɛ a yelkyɛre gyamaa zie yi la America paaloŋ noba Orisa naŋ yeli, == Sommo Yizie ==   [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] riq78bfgo65lp1ng4pm4zoza3mgx5z1 62388 62387 2026-07-11T12:47:38Z Vision L1 19 62388 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Egungun yoruba 1.jpg|thumb]] {{Databox|item=Q65091071}} '''Egungun (Yoruba kɔkɔre: ''' Egungun neŋ la ka ba boɔlɔ '''Ara Orun;''' ka o de lantaa) a yelŋa wulo la Ayoruba paaloŋ noba yɛŋe, kyɛ naŋ wulo ba saaŋkonnoŋ ane wagere na a na maŋ ta a seŋ ka toŋe a.<ref>Adepegba, C.O. (1984). ''. Yoruba Egungun: Its association with ancestors and the typology of Yoruba masquerades by its costume''. Ibadan, Nigeria: University of Ibadan.</ref> a yelnimizeɛ la a Yoruba kpeemɛ la maŋ maŋ wolo a kpeo ama. Eegun a yelbiri kyɛŋmaaro la a yi a a yelbirie ŋa '''egungun''' a kyɛŋmaaro ane a pare bammo.<ref>[Rowlands, E.C. (1973-01-01) "Yoruba (Teach Yourself Books", chapter 7, page 39</ref><ref>Pro-wisest Daniel. "Untitled post." Facebook, 5 Mar. 2021, www.facebook.com/groups/902090743956279/posts/902142383951115/. Accessed 26 Nov. 2021.</ref> Egungun e la bone naŋ nyɛrɛ a taa nenseɛ kpɛo a yi ba saaŋkommine naŋ kpi kyɛ leɛ yi a teŋa poɔ, ka a paaloŋ noba pãã de ka o tigiri dire ka ba maŋ leɛ teɛ teɛre a nyɔvo soŋ ba naŋ nyɛrɛ yiri ne ba zie.<ref>"[https://africa.si.edu/exhibits/resonance/44.html Egungun Masquerade Dance Costume: Ekuu Egungun"]. ''www.africa.si.edu''.</ref> [[Duoro kɔre:Cérémonie Egungun 17.jpg|thumb]] == '''Egungun parɛ''' == [[Duoro kɔre:Egungun in their coloful attire.jpg|thumb]] Egun bee Egungun parɛɛ, e la saaŋkompare bone naŋ e daadaa lɛ, kyɛ o yele e la kpeɛŋaa ka neɛ wa e yele saaŋ ka o nyɔge o soba ka boɔrɔ na maale a yele bee a iri a bgere anaŋ bare o soba zu.<ref>"[https://guardian.ng/life/significance-of-egungun-in-yoruba-cultural-history/ Significance of Egungun in Yoruba Cultural History"]. ''[[:en:The_Guardian_(Nigeria)|The Guardian]]''. Lagos, Nigeria. 2020-02-09. Retrieved 2021-07-31.</ref> A yelkpeɛne mine la; lɛ neɛ naŋ e baŋ Egun yuori nae nansaala meŋa yuori tɛɛtɛɛ, Egun  yelkpeɛŋaa kaŋ la neɛ koŋ baŋ baŋ be Egun naŋ be, aneŋ meŋ o maŋ baŋ leɛ la bonzaa ne o tɔ ka a lɛ vɛŋ ka neɛ koŋ baŋ ona la ŋa bee ŋa. A yelkaŋa la neɛ ba banna egun bonsuuri anaŋ onaŋ maŋ su, neɛ meŋ daŋ baŋ nyɛ o bonsuuri leɛroo zie ana wa yeli, a saŋa ba naŋ maŋ dire a tigiri meŋa na zaa kyɛ ana e la kpeɛŋaa ka fo baŋ ka egun la ŋa bonso o bonsuuri maŋ e la gyamaa kao leɛrɛ wagere zaa. A bonsuuri ama maŋ yi la a tigiri na ba naŋ dire a wagere na poɔ. A yelerre ama taaba la ka ba maŋ kaa kyɛ yeli ka Egun yɛlɛ e la kpeɛŋaa bee a ŋmemɛ zaa poɔ onaŋ la ka o yeli e kpeɛŋaa. A zuiŋ ka anaŋ wa ta ka neɛ baŋ yeli bee a manne egu pare bammo ka o kyaane ko a maŋ e la kpeɛŋaa.<ref>Drewal, H.T. (April 1978). "The Arts of Egungun among Yoruba Peoples". ''African Arts''. '''11''' (3): 18–19+97–98. doi:[[doi:10.2307/3335409|10.2307/3335409]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3335409 3335409].</ref> A yi saaŋkonnoŋ yɛlɛ naŋ e tɛɛtɛɛ a southwestern Nigerian naŋ be a Yoruba paaloŋ poɔ, A yoe ama la ka noba maŋ de ko Egungun, Danafojura and Awodagbese in Ogbomoso, Alapansanpa in Ibadan, ane Feleru in Ilobu, Osun State. == A Yideme Tontonne == A Yoruba Irigin paaloŋ poɔ, a tigri ŋa diibu maŋ e la bone ba naŋ maŋ di ka ba leɛ teɛre ba dɔgerba banaŋ zaa na kpi, ba maŋ e la a ŋaa ka ka ba kpeemɛ naŋ taa a teɛroŋ ka banaŋ be la ba poɔ ka ba ba inni ba yɛlɛ. Ba taa la a sagedeebo ka ba kpeemɛ naŋ kpi naŋ taa la a kpeɛɛŋaa a na fere neɛzaa naŋ be a paaloŋ poɔ ka o soba tu a lɛ a saaŋkonnoŋ bale naŋ wuli, aseŋ bale, yieluŋ ane yiri na poɔ fo naŋ yi. Egungun e la tigiri noba naŋ baŋ ka '''Odun Egungun'''  ane o yideme naŋ maŋ di. [[Duoro kɔre:Voudou Chile.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Fascinating Egungun Attire.jpg|thumb]] A ŋa ka yideme la wa dire Egun ŋa, a yiri na deme nenkpoŋ kaŋa bee nenkpoŋ kaŋa gba naŋ be e a ba yideme neɛ, o soba la ka ba maŋ boɔle ka “Alagba” o maŋ gaa la a kpeemɛ yaa bee a teo pare a te kyɛŋ viiri a tu yeltuuri anaŋ zaa naŋ senne. O na baŋ e neɛ naŋ yi a paaloŋ na poɔ ka o neɛ meŋ gba na ba e a tembie togitogi. Kyɛ ka anaŋ wa wuli ka a yelbalaa na e la teŋgbuli zaa yɛlɛ, a Egungun bɔgekaraa ane o putuuribo banaŋ ba naŋ wui ba a saaŋkonnoŋ ka a tori, ba naŋ la maŋ toɔ de a kpeemɛ yele ne yɛlɛ, a yi kuori yeltuuri poɔ ka banaŋ wa boɔrɔ ka ba leɛ seŋ kpene kaŋa ka o iri yele yɛlɛ. Ba taa la bonsuuri mine bale banaŋ maŋ su gaa ne a teo ka zie sɛre ka ba mmaŋ de o yeli ne yɛlɛ. Ka banaŋ wa ŋmeɛrɛ a boŋŋmɛɛrɛ a seɛrɛ kyɛ yiele, a maŋ ko la Egun faŋa, a yi lɛ ba naŋ maŋ danna o a pugero o ka onaŋ yoŋ taa kpɛo. Ka Egun na pɛge dɛgere zaa yi a teŋa poɔ, a Egun bɔgekaraa la maŋ de ne ba weɛŋ ka ba ŋmeɛrɛ gaŋgaa kyɛ danna ka banaŋ wa gaa o zie, a ŋaa eebo poɔ yelfaare anaŋ zaa noba naŋ e la ka sɔrɔ o ka di suuri pɛge ba yi ne yelfaare zaa poɔ. A wagere ŋa la ka ba maŋ yeli yɛlɛ anaŋ a teŋa faŋa naŋ ta ko ba toɔnɔ erɛ ane anaŋ na baŋ naŋ koŋ toɔ e, a pãã sɔrɔ ka o soŋ ka ba e ba yelboɔre zaa kyɛ kpeɛrɛ nenyɔvo-soŋ. Ka banaŋ wa tu a yeltuuri ama zaa baare, Egungun maŋ tere la noɔre toɔlɔ, a kpaana noba tobo  ka ba iri ba nu a yi yelfaare eŋa ane meŋ o maŋ ko ba la nyɔvore soŋ. Egungun tɔnɔ mine la  Oloolu ane Alapansanpa, Ibadanland paaloŋ zaa. Elewe naŋ be a  Ìgbómìnà Yoruba naŋ e ba bale, a noba bama la meŋ pore a Oke-Ila Orangun, IIa Orangun ane Arandun meŋ e la teŋa kaŋ poɔ ba naŋ pore. [[Duoro kɔre:Yoruba Egungun Dance Costume Brooklyn Museum.jpg|thumb]] Brazil poɔ, a Egungun meŋa be a Yɛre noba banaŋ naŋ be a Itaparica paaloŋ poɔ,a Bahia lambogiriŋ poɔ. Egungun puoru da be la yie mine poɔ . == Egungun  Waaloŋ == Bonsuuri taa la tɔnɔ yaga a ko a Yoruba paaloŋ noba. A ba sagedeebo maŋ piili la ka ba dɔgebo yuoni a waana ka ba wa kore, bonso baba maŋ taa yelerre a yi ziezaa ka ba na  zanne.<ref>Bascom, W.R. (1951). [https://escholarship.org/content/qt8m2406fj/qt8m2406fj.pdf?t=lnq52j "Social Status, Wealth and Individual Differences among the Yoruba"] (PDF). ''American Anthropologist''. '''53''' (4): 490–505. doi:[[doi:10.1525/aa.1951.53.4.02a00040|10.1525/aa.1951.53.4.02a00040]].</ref> A bonsuuri na meŋa maŋ wuli la kpɛo nensaalba zu.<ref>[https://web.archive.org/web/20200323114012/http://carlos.digitalscholarship.emory.edu/items/show/7947 "Egungun Masquerade Costume · Michael C. Carlos Museum Collections Online"]. ''carlos.digitalscholarship.emory.edu''. Archived from [http://carlos.digitalscholarship.emory.edu/items/show/7947 the original] on 2020-03-23. Retrieved 2018-10-02.</ref> A Egungun bonsuuri maŋ e la bone naŋ dɔɔle dɔɔle taa, pɛmmɛ anaŋ banaŋ maŋ de maa ne Egungun bonsuuri daaroŋ maŋ be la tuo, a ŋaa yoŋ maŋ wuli la lɛ a yideme naŋ taa libie bee a taa a eebo bee a taa a kpeemɛ faŋa. A Egungun bonsuuri maaloo maŋ taa la yelyamaa. A pɛne onaŋ na maŋ peɛle a a gane, a be a boɔraa bee a bɔtɔ puliŋ, feroo la ka Aso-Oke,<ref>Fitzgerald, Mary Ann; Henry J. Drewal; Moyo Okediji (Spring 1995). "Transformation through Cloth: An Egungun Costume of the Yoruba". ''African Arts''. '''28''' (2): 54–57. doi:[[doi:10.2307/3337226|10.2307/3337226]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3337226 3337226].</ref> ka ba na de maale ne o, A pɛmpelaa na ane a pɛnseɛ . A ŋa maŋ yi la a ŋa lɛ a pɛne ba naŋ maŋ de a pilli ne a kuu banaŋ maŋ wa kuuno a soba. Kyɛ a bɔtɔ na pilli a niŋe ane a nuuri fɛroo la ka  o pɔge a o endaa zaa. A pɛne kyanakyana are la ko a lɛ a o niŋe ane lɛ o nuri naŋ waa. == '''Tigiri''' == '''Egungun Tigiri''' e la tigiri a Yoruba noba na maŋ di, a tigiri ŋa e bone banaŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni gbuli zaa poɔ, kyɛ ka ba leɛ ko a baalbaaleba.  A tigiri ŋa diibu maŋ de la bebie mine, a ŋaa eebo la maŋ tage la a kpeemɛ banaŋ zaa naŋ kpi ana banaŋ zaa naŋ neŋ voora a lantaa ka ba taa noɔre yeni a teŋa poɔ. A ba sagedeebo la ka banaŋ wa e a ŋaa baare a maŋ soŋ la a Yoruba paaloŋ noba ka kaŋazaa maŋ ŋmaare o puoru, ane o bale na zaa poɔ onaŋ yi bare kyɛ ka ba nɔŋ taa aŋa ma biiri na. A teŋa noba maŋ seɛ la a gaa dare poore, a su bonsuuri naŋ waa ŋa kuu bonsuuri anaŋ ba naŋ kuuni a ba saaŋkomine ane puori ne Ifa.<ref>Akinyemi, Joshua (23 August 2017). "Nigeria's Egungun festival: Colour, culture and community".</ref> == A tonnoɔre a pɔgeba na maŋ taa a Egungun diibu poɔ bee wagere. == Egungun e la dɔba yelmaala, ka anaŋ wa ta a saaŋkompare yeltuuri, dɔba yoŋ la taa sori ka ba ta Egungun zie . Pɔgeba tonnoɔre la ka banaŋ so a bonsuuri bɔ wane, deɛnoo, yieluŋ kyeɛbo, seɛbo, are kaabo ane a mine kaa.<ref>Ogundare Yejide, Gbenga. "Tradition meets commerce as Ibadan celebrates Egungun festival". ''Nigerian Tribune''.</ref> A nembɛrɛ maŋ yeli ka wɛlloo e la nimizeɛ bonso pɔgeba e la nimizeɛ bone, paɔgeba taa la kpɛo.<ref>Willis, John Thabiti (2011-11-15), ''The Role of Women in Egungun Masquerades - Hist 282 - f11'', retrieved 2018-10-22</ref> Ifa Corpus, manne bee yeli ka pcgeba la da kaara Egungun zu yuomo mine naŋ pare. A a yelturi leɛ la a yi pɔgeba ŋmempuori tɛɛtɛɛ a yi a Yoruba poɔ. O naŋ ŋmɛ nɔkpeɛne ka pɔgeba la da taa a Egungun kpeɛŋaa bee faŋa zaa, Odu Irantegbe a yi a Ifa naŋ yeli baare, dɔba mine la da bɛlle ba ka ba sage wa baare ka ba faŋa zaa zo bɔre kyɛ kyɛre Egungun ka ba de o gaa ne.<ref>Olajubu, Oyeronke (2004). "Seeing through a Woman's Eye: Yoruba Religious Tradition and Gender Relations". ''Journal of Feminist Studies in Religion''. '''20''' (1): 41–60. JSTOR 25002489.</ref> == Kaa kyɛ nyɛ == ·        Ọrun ·        Zangbeto == Yelsɛge-binne == Noba mine sagedeebo a kyaare ne a Egungun e la yeli yuobo (Yoruba kɔkɔre: Eegun)  e la yeni pare. Kyɛ a yelkyɛre gyamaa zie yi la America paaloŋ noba Orisa naŋ yeli, == Sommo Yizie ==   [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] 5aw3edczrqurhkthskg8q1p5odavfc2 62389 62388 2026-07-11T12:49:34Z Vision L1 19 62389 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Egungun yoruba 1.jpg|thumb]] {{Databox|item=Q65091071}} '''Egungun (Yoruba kɔkɔre: ''' Egungun neŋ la ka ba boɔlɔ '''Ara Orun;''' ka o de lantaa) a yelŋa wulo la Ayoruba paaloŋ noba yɛŋe, kyɛ naŋ wulo ba saaŋkonnoŋ ane wagere na a na maŋ ta a seŋ ka toŋe a.<ref>Adepegba, C.O. (1984). ''. Yoruba Egungun: Its association with ancestors and the typology of Yoruba masquerades by its costume''. Ibadan, Nigeria: University of Ibadan.</ref> a yelnimizeɛ la a Yoruba kpeemɛ la maŋ maŋ wolo a kpeo ama. Eegun a yelbiri kyɛŋmaaro la a yi a a yelbirie ŋa '''egungun''' a kyɛŋmaaro ane a pare bammo.<ref>[Rowlands, E.C. (1973-01-01) "Yoruba (Teach Yourself Books", chapter 7, page 39</ref><ref>Pro-wisest Daniel. "Untitled post." Facebook, 5 Mar. 2021, www.facebook.com/groups/902090743956279/posts/902142383951115/. Accessed 26 Nov. 2021.</ref> Egungun e la bone naŋ nyɛrɛ a taa nenseɛ kpɛo a yi ba saaŋkommine naŋ kpi kyɛ leɛ yi a teŋa poɔ, ka a paaloŋ noba pãã de ka o tigiri dire ka ba maŋ leɛ teɛ teɛre a nyɔvo soŋ ba naŋ nyɛrɛ yiri ne ba zie.<ref>"[https://africa.si.edu/exhibits/resonance/44.html Egungun Masquerade Dance Costume: Ekuu Egungun"]. ''www.africa.si.edu''.</ref> [[Duoro kɔre:Cérémonie Egungun 17.jpg|thumb]] == '''Egungun parɛ''' == [[Duoro kɔre:Egungun in their coloful attire.jpg|thumb]] Egun bee Egungun parɛɛ, e la saaŋkompare bone naŋ e daadaa lɛ, kyɛ o yele e la kpeɛŋaa ka neɛ wa e yele saaŋ ka o nyɔge o soba ka boɔrɔ na maale a yele bee a iri a bgere anaŋ bare o soba zu.<ref>"[https://guardian.ng/life/significance-of-egungun-in-yoruba-cultural-history/ Significance of Egungun in Yoruba Cultural History"]. ''[[:en:The_Guardian_(Nigeria)|The Guardian]]''. Lagos, Nigeria. 2020-02-09. Retrieved 2021-07-31.</ref> A yelkpeɛne mine la; lɛ neɛ naŋ e baŋ Egun yuori nae nansaala meŋa yuori tɛɛtɛɛ, Egun  yelkpeɛŋaa kaŋ la neɛ koŋ baŋ baŋ be Egun naŋ be, aneŋ meŋ o maŋ baŋ leɛ la bonzaa ne o tɔ ka a lɛ vɛŋ ka neɛ koŋ baŋ ona la ŋa bee ŋa. A yelkaŋa la neɛ ba banna egun bonsuuri anaŋ onaŋ maŋ su, neɛ meŋ daŋ baŋ nyɛ o bonsuuri leɛroo zie ana wa yeli, a saŋa ba naŋ maŋ dire a tigiri meŋa na zaa kyɛ ana e la kpeɛŋaa ka fo baŋ ka egun la ŋa bonso o bonsuuri maŋ e la gyamaa kao leɛrɛ wagere zaa. A bonsuuri ama maŋ yi la a tigiri na ba naŋ dire a wagere na poɔ. A yelerre ama taaba la ka ba maŋ kaa kyɛ yeli ka Egun yɛlɛ e la kpeɛŋaa bee a ŋmemɛ zaa poɔ onaŋ la ka o yeli e kpeɛŋaa. A zuiŋ ka anaŋ wa ta ka neɛ baŋ yeli bee a manne egu pare bammo ka o kyaane ko a maŋ e la kpeɛŋaa.<ref>Drewal, H.T. (April 1978). "The Arts of Egungun among Yoruba Peoples". ''African Arts''. '''11''' (3): 18–19+97–98. doi:[[doi:10.2307/3335409|10.2307/3335409]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3335409 3335409].</ref> A yi saaŋkonnoŋ yɛlɛ naŋ e tɛɛtɛɛ a southwestern Nigerian naŋ be a Yoruba paaloŋ poɔ, A yoe ama la ka noba maŋ de ko Egungun, Danafojura and Awodagbese in Ogbomoso, Alapansanpa in Ibadan, ane Feleru in Ilobu, Osun State. == A Yideme Tontonne == A Yoruba Irigin paaloŋ poɔ, a tigri ŋa diibu maŋ e la bone ba naŋ maŋ di ka ba leɛ teɛre ba dɔgerba banaŋ zaa na kpi, ba maŋ e la a ŋaa ka ka ba kpeemɛ naŋ taa a teɛroŋ ka banaŋ be la ba poɔ ka ba ba inni ba yɛlɛ. Ba taa la a sagedeebo ka ba kpeemɛ naŋ kpi naŋ taa la a kpeɛɛŋaa a na fere neɛzaa naŋ be a paaloŋ poɔ ka o soba tu a lɛ a saaŋkonnoŋ bale naŋ wuli, aseŋ bale, yieluŋ ane yiri na poɔ fo naŋ yi. Egungun e la tigiri noba naŋ baŋ ka '''Odun Egungun'''  ane o yideme naŋ maŋ di. [[Duoro kɔre:Voudou Chile.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Fascinating Egungun Attire.jpg|thumb]] A ŋa ka yideme la wa dire Egun ŋa, a yiri na deme nenkpoŋ kaŋa bee nenkpoŋ kaŋa gba naŋ be e a ba yideme neɛ, o soba la ka ba maŋ boɔle ka “Alagba” o maŋ gaa la a kpeemɛ yaa bee a teo pare a te kyɛŋ viiri a tu yeltuuri anaŋ zaa naŋ senne. O na baŋ e neɛ naŋ yi a paaloŋ na poɔ ka o neɛ meŋ gba na ba e a tembie togitogi. Kyɛ ka anaŋ wa wuli ka a yelbalaa na e la teŋgbuli zaa yɛlɛ, a Egungun bɔgekaraa ane o putuuribo banaŋ ba naŋ wui ba a saaŋkonnoŋ ka a tori, ba naŋ la maŋ toɔ de a kpeemɛ yele ne yɛlɛ, a yi kuori yeltuuri poɔ ka banaŋ wa boɔrɔ ka ba leɛ seŋ kpene kaŋa ka o iri yele yɛlɛ. Ba taa la bonsuuri mine bale banaŋ maŋ su gaa ne a teo ka zie sɛre ka ba mmaŋ de o yeli ne yɛlɛ. Ka banaŋ wa ŋmeɛrɛ a boŋŋmɛɛrɛ a seɛrɛ kyɛ yiele, a maŋ ko la Egun faŋa, a yi lɛ ba naŋ maŋ danna o a pugero o ka onaŋ yoŋ taa kpɛo. Ka Egun na pɛge dɛgere zaa yi a teŋa poɔ, a Egun bɔgekaraa la maŋ de ne ba weɛŋ ka ba ŋmeɛrɛ gaŋgaa kyɛ danna ka banaŋ wa gaa o zie, a ŋaa eebo poɔ yelfaare anaŋ zaa noba naŋ e la ka sɔrɔ o ka di suuri pɛge ba yi ne yelfaare zaa poɔ. A wagere ŋa la ka ba maŋ yeli yɛlɛ anaŋ a teŋa faŋa naŋ ta ko ba toɔnɔ erɛ ane anaŋ na baŋ naŋ koŋ toɔ e, a pãã sɔrɔ ka o soŋ ka ba e ba yelboɔre zaa kyɛ kpeɛrɛ nenyɔvo-soŋ. Ka banaŋ wa tu a yeltuuri ama zaa baare, Egungun maŋ tere la noɔre toɔlɔ, a kpaana noba tobo  ka ba iri ba nu a yi yelfaare eŋa ane meŋ o maŋ ko ba la nyɔvore soŋ. Egungun tɔnɔ mine la  Oloolu ane Alapansanpa, Ibadanland paaloŋ zaa. Elewe naŋ be a  Ìgbómìnà Yoruba naŋ e ba bale, a noba bama la meŋ pore a Oke-Ila Orangun, IIa Orangun ane Arandun meŋ e la teŋa kaŋ poɔ ba naŋ pore. [[Duoro kɔre:Yoruba Egungun Dance Costume Brooklyn Museum.jpg|thumb]] Brazil poɔ, a Egungun meŋa be a Yɛre noba banaŋ naŋ be a Itaparica paaloŋ poɔ,a Bahia lambogiriŋ poɔ. Egungun puoru da be la yie mine poɔ . == Egungun  Waaloŋ == Bonsuuri taa la tɔnɔ yaga a ko a Yoruba paaloŋ noba. A ba sagedeebo maŋ piili la ka ba dɔgebo yuoni a waana ka ba wa kore, bonso baba maŋ taa yelerre a yi ziezaa ka ba na  zanne.<ref>Bascom, W.R. (1951). [https://escholarship.org/content/qt8m2406fj/qt8m2406fj.pdf?t=lnq52j "Social Status, Wealth and Individual Differences among the Yoruba"] (PDF). ''American Anthropologist''. '''53''' (4): 490–505. doi:[[doi:10.1525/aa.1951.53.4.02a00040|10.1525/aa.1951.53.4.02a00040]].</ref> A bonsuuri na meŋa maŋ wuli la kpɛo nensaalba zu.<ref>[https://web.archive.org/web/20200323114012/http://carlos.digitalscholarship.emory.edu/items/show/7947 "Egungun Masquerade Costume · Michael C. Carlos Museum Collections Online"]. ''carlos.digitalscholarship.emory.edu''. Archived from [http://carlos.digitalscholarship.emory.edu/items/show/7947 the original] on 2020-03-23. Retrieved 2018-10-02.</ref> A Egungun bonsuuri maŋ e la bone naŋ dɔɔle dɔɔle taa, pɛmmɛ anaŋ banaŋ maŋ de maa ne Egungun bonsuuri daaroŋ maŋ be la tuo, a ŋaa yoŋ maŋ wuli la lɛ a yideme naŋ taa libie bee a taa a eebo bee a taa a kpeemɛ faŋa. A Egungun bonsuuri maaloo maŋ taa la yelyamaa. A pɛne onaŋ na maŋ peɛle a a gane, a be a boɔraa bee a bɔtɔ puliŋ, feroo la ka Aso-Oke,<ref>Fitzgerald, Mary Ann; Henry J. Drewal; Moyo Okediji (Spring 1995). "Transformation through Cloth: An Egungun Costume of the Yoruba". ''African Arts''. '''28''' (2): 54–57. doi:[[doi:10.2307/3337226|10.2307/3337226]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3337226 3337226].</ref> ka ba na de maale ne o, A pɛmpelaa na ane a pɛnseɛ . A ŋa maŋ yi la a ŋa lɛ a pɛne ba naŋ maŋ de a pilli ne a kuu banaŋ maŋ wa kuuno a soba. Kyɛ a bɔtɔ na pilli a niŋe ane a nuuri fɛroo la ka  o pɔge a o endaa zaa. A pɛne kyanakyana are la ko a lɛ a o niŋe ane lɛ o nuri naŋ waa. == '''Tigiri''' == '''Egungun Tigiri''' e la tigiri a Yoruba noba na maŋ di, a tigiri ŋa e bone banaŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni gbuli zaa poɔ, kyɛ ka ba leɛ ko a baalbaaleba.  A tigiri ŋa diibu maŋ de la bebie mine, a ŋaa eebo la maŋ tage la a kpeemɛ banaŋ zaa naŋ kpi ana banaŋ zaa naŋ neŋ voora a lantaa ka ba taa noɔre yeni a teŋa poɔ. A ba sagedeebo la ka banaŋ wa e a ŋaa baare a maŋ soŋ la a Yoruba paaloŋ noba ka kaŋazaa maŋ ŋmaare o puoru, ane o bale na zaa poɔ onaŋ yi bare kyɛ ka ba nɔŋ taa aŋa ma biiri na. A teŋa noba maŋ seɛ la a gaa dare poore, a su bonsuuri naŋ waa ŋa kuu bonsuuri anaŋ ba naŋ kuuni a ba saaŋkomine ane puori ne Ifa.<ref>Akinyemi, Joshua (23 August 2017). "Nigeria's Egungun festival: Colour, culture and community".</ref> == A tonnoɔre a pɔgeba na maŋ taa a Egungun diibu poɔ bee wagere. == Egungun e la dɔba yelmaala, ka anaŋ wa ta a saaŋkompare yeltuuri, dɔba yoŋ la taa sori ka ba ta Egungun zie . Pɔgeba tonnoɔre la ka banaŋ so a bonsuuri bɔ wane, deɛnoo, yieluŋ kyeɛbo, seɛbo, are kaabo ane a mine kaa.<ref>Ogundare Yejide, Gbenga. [https://www.tribuneonlineng.com/amp/101931/ "Tradition meets commerce as Ibadan celebrates Egungun festival"]. ''Nigerian Tribune''.</ref> A nembɛrɛ maŋ yeli ka wɛlloo e la nimizeɛ bonso pɔgeba e la nimizeɛ bone, paɔgeba taa la kpɛo.<ref>Willis, John Thabiti (2011-11-15), ''The Role of Women in Egungun Masquerades - Hist 282 - f11'', retrieved 2018-10-22</ref> Ifa Corpus, manne bee yeli ka pcgeba la da kaara Egungun zu yuomo mine naŋ pare. A a yelturi leɛ la a yi pɔgeba ŋmempuori tɛɛtɛɛ a yi a Yoruba poɔ. O naŋ ŋmɛ nɔkpeɛne ka pɔgeba la da taa a Egungun kpeɛŋaa bee faŋa zaa, Odu Irantegbe a yi a Ifa naŋ yeli baare, dɔba mine la da bɛlle ba ka ba sage wa baare ka ba faŋa zaa zo bɔre kyɛ kyɛre Egungun ka ba de o gaa ne.<ref>Olajubu, Oyeronke (2004). "Seeing through a Woman's Eye: Yoruba Religious Tradition and Gender Relations". ''Journal of Feminist Studies in Religion''. '''20''' (1): 41–60. JSTOR 25002489.</ref> == Kaa kyɛ nyɛ == ·        Ọrun ·        Zangbeto == Yelsɛge-binne == Noba mine sagedeebo a kyaare ne a Egungun e la yeli yuobo (Yoruba kɔkɔre: Eegun)  e la yeni pare. Kyɛ a yelkyɛre gyamaa zie yi la America paaloŋ noba Orisa naŋ yeli, == Sommo Yizie ==   [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] iw45pstbxqhg8x84eaz9cbfec6n2sjg 62397 62389 2026-07-11T19:54:50Z Vision L1 19 62397 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Egungun yoruba 1.jpg|thumb]] {{Databox|item=Q65091071}} '''Egungun (Yoruba kɔkɔre: ''' Egungun neŋ la ka ba boɔlɔ '''Ara Orun;''' ka o de lantaa) a yelŋa wulo la Ayoruba paaloŋ noba yɛŋe, kyɛ naŋ wulo ba saaŋkonnoŋ ane wagere na a na maŋ ta a seŋ ka toŋe a.<ref>Adepegba, C.O. (1984). ''. Yoruba Egungun: Its association with ancestors and the typology of Yoruba masquerades by its costume''. Ibadan, Nigeria: University of Ibadan.</ref> a yelnimizeɛ la a Yoruba kpeemɛ la maŋ maŋ wolo a kpeo ama. Eegun a yelbiri kyɛŋmaaro la a yi a a yelbirie ŋa '''egungun''' a kyɛŋmaaro ane a pare bammo.<ref>[Rowlands, E.C. (1973-01-01) "Yoruba (Teach Yourself Books", chapter 7, page 39</ref><ref>Pro-wisest Daniel. "Untitled post." Facebook, 5 Mar. 2021, www.facebook.com/groups/902090743956279/posts/902142383951115/. Accessed 26 Nov. 2021.</ref> Egungun e la bone naŋ nyɛrɛ a taa nenseɛ kpɛo a yi ba saaŋkommine naŋ kpi kyɛ leɛ yi a teŋa poɔ, ka a paaloŋ noba pãã de ka o tigiri dire ka ba maŋ leɛ teɛ teɛre a nyɔvo soŋ ba naŋ nyɛrɛ yiri ne ba zie.<ref>"[https://africa.si.edu/exhibits/resonance/44.html Egungun Masquerade Dance Costume: Ekuu Egungun"]. ''www.africa.si.edu''.</ref> [[Duoro kɔre:Cérémonie Egungun 17.jpg|thumb]] == '''Egungun parɛ''' == [[Duoro kɔre:Egungun in their coloful attire.jpg|thumb]] Egun bee Egungun parɛɛ, e la saaŋkompare bone naŋ e daadaa lɛ, kyɛ o yele e la kpeɛŋaa ka neɛ wa e yele saaŋ ka o nyɔge o soba ka boɔrɔ na maale a yele bee a iri a bgere anaŋ bare o soba zu.<ref>"[https://guardian.ng/life/significance-of-egungun-in-yoruba-cultural-history/ Significance of Egungun in Yoruba Cultural History"]. ''[[:en:The_Guardian_(Nigeria)|The Guardian]]''. Lagos, Nigeria. 2020-02-09. Retrieved 2021-07-31.</ref> A yelkpeɛne mine la; lɛ neɛ naŋ e baŋ Egun yuori nae nansaala meŋa yuori tɛɛtɛɛ, Egun  yelkpeɛŋaa kaŋ la neɛ koŋ baŋ baŋ be Egun naŋ be, aneŋ meŋ o maŋ baŋ leɛ la bonzaa ne o tɔ ka a lɛ vɛŋ ka neɛ koŋ baŋ ona la ŋa bee ŋa. A yelkaŋa la neɛ ba banna egun bonsuuri anaŋ onaŋ maŋ su, neɛ meŋ daŋ baŋ nyɛ o bonsuuri leɛroo zie ana wa yeli, a saŋa ba naŋ maŋ dire a tigiri meŋa na zaa kyɛ ana e la kpeɛŋaa ka fo baŋ ka egun la ŋa bonso o bonsuuri maŋ e la gyamaa kao leɛrɛ wagere zaa. A bonsuuri ama maŋ yi la a tigiri na ba naŋ dire a wagere na poɔ. A yelerre ama taaba la ka ba maŋ kaa kyɛ yeli ka Egun yɛlɛ e la kpeɛŋaa bee a ŋmemɛ zaa poɔ onaŋ la ka o yeli e kpeɛŋaa. A zuiŋ ka anaŋ wa ta ka neɛ baŋ yeli bee a manne egu pare bammo ka o kyaane ko a maŋ e la kpeɛŋaa.<ref>Drewal, H.T. (April 1978). "The Arts of Egungun among Yoruba Peoples". ''African Arts''. '''11''' (3): 18–19+97–98. doi:[[doi:10.2307/3335409|10.2307/3335409]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3335409 3335409].</ref> A yi saaŋkonnoŋ yɛlɛ naŋ e tɛɛtɛɛ a southwestern Nigerian naŋ be a Yoruba paaloŋ poɔ, A yoe ama la ka noba maŋ de ko Egungun, Danafojura and Awodagbese in Ogbomoso, Alapansanpa in Ibadan, ane Feleru in Ilobu, Osun State. == A Yideme Tontonne == A Yoruba Irigin paaloŋ poɔ, a tigri ŋa diibu maŋ e la bone ba naŋ maŋ di ka ba leɛ teɛre ba dɔgerba banaŋ zaa na kpi, ba maŋ e la a ŋaa ka ka ba kpeemɛ naŋ taa a teɛroŋ ka banaŋ be la ba poɔ ka ba ba inni ba yɛlɛ. Ba taa la a sagedeebo ka ba kpeemɛ naŋ kpi naŋ taa la a kpeɛɛŋaa a na fere neɛzaa naŋ be a paaloŋ poɔ ka o soba tu a lɛ a saaŋkonnoŋ bale naŋ wuli, aseŋ bale, yieluŋ ane yiri na poɔ fo naŋ yi. Egungun e la tigiri noba naŋ baŋ ka '''Odun Egungun'''  ane o yideme naŋ maŋ di. [[Duoro kɔre:Voudou Chile.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Fascinating Egungun Attire.jpg|thumb]] A ŋa ka yideme la wa dire Egun ŋa, a yiri na deme nenkpoŋ kaŋa bee nenkpoŋ kaŋa gba naŋ be e a ba yideme neɛ, o soba la ka ba maŋ boɔle ka “Alagba” o maŋ gaa la a kpeemɛ yaa bee a teo pare a te kyɛŋ viiri a tu yeltuuri anaŋ zaa naŋ senne. O na baŋ e neɛ naŋ yi a paaloŋ na poɔ ka o neɛ meŋ gba na ba e a tembie togitogi. Kyɛ ka anaŋ wa wuli ka a yelbalaa na e la teŋgbuli zaa yɛlɛ, a Egungun bɔgekaraa ane o putuuribo banaŋ ba naŋ wui ba a saaŋkonnoŋ ka a tori, ba naŋ la maŋ toɔ de a kpeemɛ yele ne yɛlɛ, a yi kuori yeltuuri poɔ ka banaŋ wa boɔrɔ ka ba leɛ seŋ kpene kaŋa ka o iri yele yɛlɛ. Ba taa la bonsuuri mine bale banaŋ maŋ su gaa ne a teo ka zie sɛre ka ba mmaŋ de o yeli ne yɛlɛ. Ka banaŋ wa ŋmeɛrɛ a boŋŋmɛɛrɛ a seɛrɛ kyɛ yiele, a maŋ ko la Egun faŋa, a yi lɛ ba naŋ maŋ danna o a pugero o ka onaŋ yoŋ taa kpɛo. Ka Egun na pɛge dɛgere zaa yi a teŋa poɔ, a Egun bɔgekaraa la maŋ de ne ba weɛŋ ka ba ŋmeɛrɛ gaŋgaa kyɛ danna ka banaŋ wa gaa o zie, a ŋaa eebo poɔ yelfaare anaŋ zaa noba naŋ e la ka sɔrɔ o ka di suuri pɛge ba yi ne yelfaare zaa poɔ. A wagere ŋa la ka ba maŋ yeli yɛlɛ anaŋ a teŋa faŋa naŋ ta ko ba toɔnɔ erɛ ane anaŋ na baŋ naŋ koŋ toɔ e, a pãã sɔrɔ ka o soŋ ka ba e ba yelboɔre zaa kyɛ kpeɛrɛ nenyɔvo-soŋ. Ka banaŋ wa tu a yeltuuri ama zaa baare, Egungun maŋ tere la noɔre toɔlɔ, a kpaana noba tobo  ka ba iri ba nu a yi yelfaare eŋa ane meŋ o maŋ ko ba la nyɔvore soŋ. Egungun tɔnɔ mine la  Oloolu ane Alapansanpa, Ibadanland paaloŋ zaa. Elewe naŋ be a  Ìgbómìnà Yoruba naŋ e ba bale, a noba bama la meŋ pore a Oke-Ila Orangun, IIa Orangun ane Arandun meŋ e la teŋa kaŋ poɔ ba naŋ pore. [[Duoro kɔre:Yoruba Egungun Dance Costume Brooklyn Museum.jpg|thumb]] Brazil poɔ, a Egungun meŋa be a Yɛre noba banaŋ naŋ be a Itaparica paaloŋ poɔ,a Bahia lambogiriŋ poɔ. Egungun puoru da be la yie mine poɔ . == Egungun  Waaloŋ == Bonsuuri taa la tɔnɔ yaga a ko a Yoruba paaloŋ noba. A ba sagedeebo maŋ piili la ka ba dɔgebo yuoni a waana ka ba wa kore, bonso baba maŋ taa yelerre a yi ziezaa ka ba na  zanne.<ref>Bascom, W.R. (1951). [https://escholarship.org/content/qt8m2406fj/qt8m2406fj.pdf?t=lnq52j "Social Status, Wealth and Individual Differences among the Yoruba"] (PDF). ''American Anthropologist''. '''53''' (4): 490–505. doi:[[doi:10.1525/aa.1951.53.4.02a00040|10.1525/aa.1951.53.4.02a00040]].</ref> A bonsuuri na meŋa maŋ wuli la kpɛo nensaalba zu.<ref>[https://web.archive.org/web/20200323114012/http://carlos.digitalscholarship.emory.edu/items/show/7947 "Egungun Masquerade Costume · Michael C. Carlos Museum Collections Online"]. ''carlos.digitalscholarship.emory.edu''. Archived from [http://carlos.digitalscholarship.emory.edu/items/show/7947 the original] on 2020-03-23. Retrieved 2018-10-02.</ref> A Egungun bonsuuri maŋ e la bone naŋ dɔɔle dɔɔle taa, pɛmmɛ anaŋ banaŋ maŋ de maa ne Egungun bonsuuri daaroŋ maŋ be la tuo, a ŋaa yoŋ maŋ wuli la lɛ a yideme naŋ taa libie bee a taa a eebo bee a taa a kpeemɛ faŋa. A Egungun bonsuuri maaloo maŋ taa la yelyamaa. A pɛne onaŋ na maŋ peɛle a a gane, a be a boɔraa bee a bɔtɔ puliŋ, feroo la ka Aso-Oke,<ref>Fitzgerald, Mary Ann; Henry J. Drewal; Moyo Okediji (Spring 1995). "Transformation through Cloth: An Egungun Costume of the Yoruba". ''African Arts''. '''28''' (2): 54–57. doi:[[doi:10.2307/3337226|10.2307/3337226]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3337226 3337226].</ref> ka ba na de maale ne o, A pɛmpelaa na ane a pɛnseɛ . A ŋa maŋ yi la a ŋa lɛ a pɛne ba naŋ maŋ de a pilli ne a kuu banaŋ maŋ wa kuuno a soba. Kyɛ a bɔtɔ na pilli a niŋe ane a nuuri fɛroo la ka  o pɔge a o endaa zaa. A pɛne kyanakyana are la ko a lɛ a o niŋe ane lɛ o nuri naŋ waa. == '''Tigiri''' == '''Egungun Tigiri''' e la tigiri a Yoruba noba na maŋ di, a tigiri ŋa e bone banaŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni gbuli zaa poɔ, kyɛ ka ba leɛ ko a baalbaaleba.  A tigiri ŋa diibu maŋ de la bebie mine, a ŋaa eebo la maŋ tage la a kpeemɛ banaŋ zaa naŋ kpi ana banaŋ zaa naŋ neŋ voora a lantaa ka ba taa noɔre yeni a teŋa poɔ. A ba sagedeebo la ka banaŋ wa e a ŋaa baare a maŋ soŋ la a Yoruba paaloŋ noba ka kaŋazaa maŋ ŋmaare o puoru, ane o bale na zaa poɔ onaŋ yi bare kyɛ ka ba nɔŋ taa aŋa ma biiri na. A teŋa noba maŋ seɛ la a gaa dare poore, a su bonsuuri naŋ waa ŋa kuu bonsuuri anaŋ ba naŋ kuuni a ba saaŋkomine ane puori ne Ifa.<ref>Akinyemi, Joshua (23 August 2017). "Nigeria's Egungun festival: Colour, culture and community".</ref> == A tonnoɔre a pɔgeba na maŋ taa a Egungun diibu poɔ bee wagere. == Egungun e la dɔba yelmaala, ka anaŋ wa ta a saaŋkompare yeltuuri, dɔba yoŋ la taa sori ka ba ta Egungun zie . Pɔgeba tonnoɔre la ka banaŋ so a bonsuuri bɔ wane, deɛnoo, yieluŋ kyeɛbo, seɛbo, are kaabo ane a mine kaa.<ref>Ogundare Yejide, Gbenga. [https://www.tribuneonlineng.com/amp/101931/ "Tradition meets commerce as Ibadan celebrates Egungun festival"]. ''Nigerian Tribune''.</ref> A nembɛrɛ maŋ yeli ka wɛlloo e la nimizeɛ bonso pɔgeba e la nimizeɛ bone, paɔgeba taa la kpɛo.<ref>Willis, John Thabiti (2011-11-15), ''The Role of Women in Egungun Masquerades - Hist 282 - f11'', retrieved 2018-10-22</ref> Ifa Corpus, manne bee yeli ka pcgeba la da kaara Egungun zu yuomo mine naŋ pare. A a yelturi leɛ la a yi pɔgeba ŋmempuori tɛɛtɛɛ a yi a Yoruba poɔ. O naŋ ŋmɛ nɔkpeɛne ka pɔgeba la da taa a Egungun kpeɛŋaa bee faŋa zaa, Odu Irantegbe a yi a Ifa naŋ yeli baare, dɔba mine la da bɛlle ba ka ba sage wa baare ka ba faŋa zaa zo bɔre kyɛ kyɛre Egungun ka ba de o gaa ne.<ref>Olajubu, Oyeronke (2004). "Seeing through a Woman's Eye: Yoruba Religious Tradition and Gender Relations". ''Journal of Feminist Studies in Religion''. '''20''' (1): 41–60. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/25002489 25002489].</ref> == Kaa kyɛ nyɛ == ·        Ọrun ·        Zangbeto == Yelsɛge-binne == Noba mine sagedeebo a kyaare ne a Egungun e la yeli yuobo (Yoruba kɔkɔre: Eegun)  e la yeni pare. Kyɛ a yelkyɛre gyamaa zie yi la America paaloŋ noba Orisa naŋ yeli, == Sommo Yizie ==   [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] eumiekl57alo3pky0cxnf61prww32nn 62398 62397 2026-07-11T19:56:02Z Vision L1 19 62398 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Egungun yoruba 1.jpg|thumb]] {{Databox|item=Q65091071}} '''Egungun (Yoruba kɔkɔre: ''' Egungun neŋ la ka ba boɔlɔ '''Ara Orun;''' ka o de lantaa) a yelŋa wulo la Ayoruba paaloŋ noba yɛŋe, kyɛ naŋ wulo ba saaŋkonnoŋ ane wagere na a na maŋ ta a seŋ ka toŋe a.<ref>Adepegba, C.O. (1984). ''. Yoruba Egungun: Its association with ancestors and the typology of Yoruba masquerades by its costume''. Ibadan, Nigeria: University of Ibadan.</ref> a yelnimizeɛ la a Yoruba kpeemɛ la maŋ maŋ wolo a kpeo ama. Eegun a yelbiri kyɛŋmaaro la a yi a a yelbirie ŋa '''egungun''' a kyɛŋmaaro ane a pare bammo.<ref>[Rowlands, E.C. (1973-01-01) "Yoruba (Teach Yourself Books", chapter 7, page 39</ref><ref>Pro-wisest Daniel. "Untitled post." Facebook, 5 Mar. 2021, www.facebook.com/groups/902090743956279/posts/902142383951115/. Accessed 26 Nov. 2021.</ref> Egungun e la bone naŋ nyɛrɛ a taa nenseɛ kpɛo a yi ba saaŋkommine naŋ kpi kyɛ leɛ yi a teŋa poɔ, ka a paaloŋ noba pãã de ka o tigiri dire ka ba maŋ leɛ teɛ teɛre a nyɔvo soŋ ba naŋ nyɛrɛ yiri ne ba zie.<ref>"[https://africa.si.edu/exhibits/resonance/44.html Egungun Masquerade Dance Costume: Ekuu Egungun"]. ''www.africa.si.edu''.</ref> [[Duoro kɔre:Cérémonie Egungun 17.jpg|thumb]] == '''Egungun parɛ''' == [[Duoro kɔre:Egungun in their coloful attire.jpg|thumb]] Egun bee Egungun parɛɛ, e la saaŋkompare bone naŋ e daadaa lɛ, kyɛ o yele e la kpeɛŋaa ka neɛ wa e yele saaŋ ka o nyɔge o soba ka boɔrɔ na maale a yele bee a iri a bgere anaŋ bare o soba zu.<ref>"[https://guardian.ng/life/significance-of-egungun-in-yoruba-cultural-history/ Significance of Egungun in Yoruba Cultural History"]. ''[[:en:The_Guardian_(Nigeria)|The Guardian]]''. Lagos, Nigeria. 2020-02-09. Retrieved 2021-07-31.</ref> A yelkpeɛne mine la; lɛ neɛ naŋ e baŋ Egun yuori nae nansaala meŋa yuori tɛɛtɛɛ, Egun  yelkpeɛŋaa kaŋ la neɛ koŋ baŋ baŋ be Egun naŋ be, aneŋ meŋ o maŋ baŋ leɛ la bonzaa ne o tɔ ka a lɛ vɛŋ ka neɛ koŋ baŋ ona la ŋa bee ŋa. A yelkaŋa la neɛ ba banna egun bonsuuri anaŋ onaŋ maŋ su, neɛ meŋ daŋ baŋ nyɛ o bonsuuri leɛroo zie ana wa yeli, a saŋa ba naŋ maŋ dire a tigiri meŋa na zaa kyɛ ana e la kpeɛŋaa ka fo baŋ ka egun la ŋa bonso o bonsuuri maŋ e la gyamaa kao leɛrɛ wagere zaa. A bonsuuri ama maŋ yi la a tigiri na ba naŋ dire a wagere na poɔ. A yelerre ama taaba la ka ba maŋ kaa kyɛ yeli ka Egun yɛlɛ e la kpeɛŋaa bee a ŋmemɛ zaa poɔ onaŋ la ka o yeli e kpeɛŋaa. A zuiŋ ka anaŋ wa ta ka neɛ baŋ yeli bee a manne egu pare bammo ka o kyaane ko a maŋ e la kpeɛŋaa.<ref>Drewal, H.T. (April 1978). "The Arts of Egungun among Yoruba Peoples". ''African Arts''. '''11''' (3): 18–19+97–98. doi:[[doi:10.2307/3335409|10.2307/3335409]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3335409 3335409].</ref> A yi saaŋkonnoŋ yɛlɛ naŋ e tɛɛtɛɛ a southwestern Nigerian naŋ be a Yoruba paaloŋ poɔ, A yoe ama la ka noba maŋ de ko Egungun, Danafojura and Awodagbese in Ogbomoso, Alapansanpa in Ibadan, ane Feleru in Ilobu, Osun State. == A Yideme Tontonne == A Yoruba Irigin paaloŋ poɔ, a tigri ŋa diibu maŋ e la bone ba naŋ maŋ di ka ba leɛ teɛre ba dɔgerba banaŋ zaa na kpi, ba maŋ e la a ŋaa ka ka ba kpeemɛ naŋ taa a teɛroŋ ka banaŋ be la ba poɔ ka ba ba inni ba yɛlɛ. Ba taa la a sagedeebo ka ba kpeemɛ naŋ kpi naŋ taa la a kpeɛɛŋaa a na fere neɛzaa naŋ be a paaloŋ poɔ ka o soba tu a lɛ a saaŋkonnoŋ bale naŋ wuli, aseŋ bale, yieluŋ ane yiri na poɔ fo naŋ yi. Egungun e la tigiri noba naŋ baŋ ka '''Odun Egungun'''  ane o yideme naŋ maŋ di. [[Duoro kɔre:Voudou Chile.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Fascinating Egungun Attire.jpg|thumb]] A ŋa ka yideme la wa dire Egun ŋa, a yiri na deme nenkpoŋ kaŋa bee nenkpoŋ kaŋa gba naŋ be e a ba yideme neɛ, o soba la ka ba maŋ boɔle ka “Alagba” o maŋ gaa la a kpeemɛ yaa bee a teo pare a te kyɛŋ viiri a tu yeltuuri anaŋ zaa naŋ senne. O na baŋ e neɛ naŋ yi a paaloŋ na poɔ ka o neɛ meŋ gba na ba e a tembie togitogi. Kyɛ ka anaŋ wa wuli ka a yelbalaa na e la teŋgbuli zaa yɛlɛ, a Egungun bɔgekaraa ane o putuuribo banaŋ ba naŋ wui ba a saaŋkonnoŋ ka a tori, ba naŋ la maŋ toɔ de a kpeemɛ yele ne yɛlɛ, a yi kuori yeltuuri poɔ ka banaŋ wa boɔrɔ ka ba leɛ seŋ kpene kaŋa ka o iri yele yɛlɛ. Ba taa la bonsuuri mine bale banaŋ maŋ su gaa ne a teo ka zie sɛre ka ba mmaŋ de o yeli ne yɛlɛ. Ka banaŋ wa ŋmeɛrɛ a boŋŋmɛɛrɛ a seɛrɛ kyɛ yiele, a maŋ ko la Egun faŋa, a yi lɛ ba naŋ maŋ danna o a pugero o ka onaŋ yoŋ taa kpɛo. Ka Egun na pɛge dɛgere zaa yi a teŋa poɔ, a Egun bɔgekaraa la maŋ de ne ba weɛŋ ka ba ŋmeɛrɛ gaŋgaa kyɛ danna ka banaŋ wa gaa o zie, a ŋaa eebo poɔ yelfaare anaŋ zaa noba naŋ e la ka sɔrɔ o ka di suuri pɛge ba yi ne yelfaare zaa poɔ. A wagere ŋa la ka ba maŋ yeli yɛlɛ anaŋ a teŋa faŋa naŋ ta ko ba toɔnɔ erɛ ane anaŋ na baŋ naŋ koŋ toɔ e, a pãã sɔrɔ ka o soŋ ka ba e ba yelboɔre zaa kyɛ kpeɛrɛ nenyɔvo-soŋ. Ka banaŋ wa tu a yeltuuri ama zaa baare, Egungun maŋ tere la noɔre toɔlɔ, a kpaana noba tobo  ka ba iri ba nu a yi yelfaare eŋa ane meŋ o maŋ ko ba la nyɔvore soŋ. Egungun tɔnɔ mine la  Oloolu ane Alapansanpa, Ibadanland paaloŋ zaa. Elewe naŋ be a  Ìgbómìnà Yoruba naŋ e ba bale, a noba bama la meŋ pore a Oke-Ila Orangun, IIa Orangun ane Arandun meŋ e la teŋa kaŋ poɔ ba naŋ pore. [[Duoro kɔre:Yoruba Egungun Dance Costume Brooklyn Museum.jpg|thumb]] Brazil poɔ, a Egungun meŋa be a Yɛre noba banaŋ naŋ be a Itaparica paaloŋ poɔ,a Bahia lambogiriŋ poɔ. Egungun puoru da be la yie mine poɔ . == Egungun  Waaloŋ == Bonsuuri taa la tɔnɔ yaga a ko a Yoruba paaloŋ noba. A ba sagedeebo maŋ piili la ka ba dɔgebo yuoni a waana ka ba wa kore, bonso baba maŋ taa yelerre a yi ziezaa ka ba na  zanne.<ref>Bascom, W.R. (1951). [https://escholarship.org/content/qt8m2406fj/qt8m2406fj.pdf?t=lnq52j "Social Status, Wealth and Individual Differences among the Yoruba"] (PDF). ''American Anthropologist''. '''53''' (4): 490–505. doi:[[doi:10.1525/aa.1951.53.4.02a00040|10.1525/aa.1951.53.4.02a00040]].</ref> A bonsuuri na meŋa maŋ wuli la kpɛo nensaalba zu.<ref>[https://web.archive.org/web/20200323114012/http://carlos.digitalscholarship.emory.edu/items/show/7947 "Egungun Masquerade Costume · Michael C. Carlos Museum Collections Online"]. ''carlos.digitalscholarship.emory.edu''. Archived from [http://carlos.digitalscholarship.emory.edu/items/show/7947 the original] on 2020-03-23. Retrieved 2018-10-02.</ref> A Egungun bonsuuri maŋ e la bone naŋ dɔɔle dɔɔle taa, pɛmmɛ anaŋ banaŋ maŋ de maa ne Egungun bonsuuri daaroŋ maŋ be la tuo, a ŋaa yoŋ maŋ wuli la lɛ a yideme naŋ taa libie bee a taa a eebo bee a taa a kpeemɛ faŋa. A Egungun bonsuuri maaloo maŋ taa la yelyamaa. A pɛne onaŋ na maŋ peɛle a a gane, a be a boɔraa bee a bɔtɔ puliŋ, feroo la ka Aso-Oke,<ref>Fitzgerald, Mary Ann; Henry J. Drewal; Moyo Okediji (Spring 1995). "Transformation through Cloth: An Egungun Costume of the Yoruba". ''African Arts''. '''28''' (2): 54–57. doi:[[doi:10.2307/3337226|10.2307/3337226]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3337226 3337226].</ref> ka ba na de maale ne o, A pɛmpelaa na ane a pɛnseɛ . A ŋa maŋ yi la a ŋa lɛ a pɛne ba naŋ maŋ de a pilli ne a kuu banaŋ maŋ wa kuuno a soba. Kyɛ a bɔtɔ na pilli a niŋe ane a nuuri fɛroo la ka  o pɔge a o endaa zaa. A pɛne kyanakyana are la ko a lɛ a o niŋe ane lɛ o nuri naŋ waa. == '''Tigiri''' == '''Egungun Tigiri''' e la tigiri a Yoruba noba na maŋ di, a tigiri ŋa e bone banaŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni gbuli zaa poɔ, kyɛ ka ba leɛ ko a baalbaaleba.  A tigiri ŋa diibu maŋ de la bebie mine, a ŋaa eebo la maŋ tage la a kpeemɛ banaŋ zaa naŋ kpi ana banaŋ zaa naŋ neŋ voora a lantaa ka ba taa noɔre yeni a teŋa poɔ. A ba sagedeebo la ka banaŋ wa e a ŋaa baare a maŋ soŋ la a Yoruba paaloŋ noba ka kaŋazaa maŋ ŋmaare o puoru, ane o bale na zaa poɔ onaŋ yi bare kyɛ ka ba nɔŋ taa aŋa ma biiri na. A teŋa noba maŋ seɛ la a gaa dare poore, a su bonsuuri naŋ waa ŋa kuu bonsuuri anaŋ ba naŋ kuuni a ba saaŋkomine ane puori ne Ifa.<ref>Akinyemi, Joshua (23 August 2017). "Nigeria's Egungun festival: Colour, culture and community".</ref> == A tonnoɔre a pɔgeba na maŋ taa a Egungun diibu poɔ bee wagere. == Egungun e la dɔba yelmaala, ka anaŋ wa ta a saaŋkompare yeltuuri, dɔba yoŋ la taa sori ka ba ta Egungun zie . Pɔgeba tonnoɔre la ka banaŋ so a bonsuuri bɔ wane, deɛnoo, yieluŋ kyeɛbo, seɛbo, are kaabo ane a mine kaa.<ref>Ogundare Yejide, Gbenga. [https://www.tribuneonlineng.com/amp/101931/ "Tradition meets commerce as Ibadan celebrates Egungun festival"]. ''Nigerian Tribune''.</ref> A nembɛrɛ maŋ yeli ka wɛlloo e la nimizeɛ bonso pɔgeba e la nimizeɛ bone, paɔgeba taa la kpɛo.<ref>Willis, John Thabiti (2011-11-15), ''[https://vimeo.com/32176247 The Role of Women in Egungun Masquerades - Hist 282 - f11]'', retrieved 2018-10-22</ref> Ifa Corpus, manne bee yeli ka pcgeba la da kaara Egungun zu yuomo mine naŋ pare. A a yelturi leɛ la a yi pɔgeba ŋmempuori tɛɛtɛɛ a yi a Yoruba poɔ. O naŋ ŋmɛ nɔkpeɛne ka pɔgeba la da taa a Egungun kpeɛŋaa bee faŋa zaa, Odu Irantegbe a yi a Ifa naŋ yeli baare, dɔba mine la da bɛlle ba ka ba sage wa baare ka ba faŋa zaa zo bɔre kyɛ kyɛre Egungun ka ba de o gaa ne.<ref>Olajubu, Oyeronke (2004). "Seeing through a Woman's Eye: Yoruba Religious Tradition and Gender Relations". ''Journal of Feminist Studies in Religion''. '''20''' (1): 41–60. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/25002489 25002489].</ref> == Kaa kyɛ nyɛ == ·        Ọrun ·        Zangbeto == Yelsɛge-binne == Noba mine sagedeebo a kyaare ne a Egungun e la yeli yuobo (Yoruba kɔkɔre: Eegun)  e la yeni pare. Kyɛ a yelkyɛre gyamaa zie yi la America paaloŋ noba Orisa naŋ yeli, == Sommo Yizie ==   [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] jeb141pizr16ihvlp343bxrwh4bp88b 62399 62398 2026-07-11T19:58:24Z Vision L1 19 62399 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Egungun yoruba 1.jpg|thumb]] {{Databox|item=Q65091071}} '''Egungun (Yoruba kɔkɔre: ''' Egungun neŋ la ka ba boɔlɔ '''Ara Orun;''' ka o de lantaa) a yelŋa wulo la Ayoruba paaloŋ noba yɛŋe, kyɛ naŋ wulo ba saaŋkonnoŋ ane wagere na a na maŋ ta a seŋ ka toŋe a.<ref>Adepegba, C.O. (1984). ''. Yoruba Egungun: Its association with ancestors and the typology of Yoruba masquerades by its costume''. Ibadan, Nigeria: University of Ibadan.</ref> a yelnimizeɛ la a Yoruba kpeemɛ la maŋ maŋ wolo a kpeo ama. Eegun a yelbiri kyɛŋmaaro la a yi a a yelbirie ŋa '''egungun''' a kyɛŋmaaro ane a pare bammo.<ref>[Rowlands, E.C. (1973-01-01) "Yoruba (Teach Yourself Books", chapter 7, page 39</ref><ref>Pro-wisest Daniel. "Untitled post." Facebook, 5 Mar. 2021, www.facebook.com/groups/902090743956279/posts/902142383951115/. Accessed 26 Nov. 2021.</ref> Egungun e la bone naŋ nyɛrɛ a taa nenseɛ kpɛo a yi ba saaŋkommine naŋ kpi kyɛ leɛ yi a teŋa poɔ, ka a paaloŋ noba pãã de ka o tigiri dire ka ba maŋ leɛ teɛ teɛre a nyɔvo soŋ ba naŋ nyɛrɛ yiri ne ba zie.<ref>"[https://africa.si.edu/exhibits/resonance/44.html Egungun Masquerade Dance Costume: Ekuu Egungun"]. ''www.africa.si.edu''.</ref> [[Duoro kɔre:Cérémonie Egungun 17.jpg|thumb]] == '''Egungun parɛ''' == [[Duoro kɔre:Egungun in their coloful attire.jpg|thumb]] Egun bee Egungun parɛɛ, e la saaŋkompare bone naŋ e daadaa lɛ, kyɛ o yele e la kpeɛŋaa ka neɛ wa e yele saaŋ ka o nyɔge o soba ka boɔrɔ na maale a yele bee a iri a bgere anaŋ bare o soba zu.<ref>"[https://guardian.ng/life/significance-of-egungun-in-yoruba-cultural-history/ Significance of Egungun in Yoruba Cultural History"]. ''[[:en:The_Guardian_(Nigeria)|The Guardian]]''. Lagos, Nigeria. 2020-02-09. Retrieved 2021-07-31.</ref> A yelkpeɛne mine la; lɛ neɛ naŋ e baŋ Egun yuori nae nansaala meŋa yuori tɛɛtɛɛ, Egun  yelkpeɛŋaa kaŋ la neɛ koŋ baŋ baŋ be Egun naŋ be, aneŋ meŋ o maŋ baŋ leɛ la bonzaa ne o tɔ ka a lɛ vɛŋ ka neɛ koŋ baŋ ona la ŋa bee ŋa. A yelkaŋa la neɛ ba banna egun bonsuuri anaŋ onaŋ maŋ su, neɛ meŋ daŋ baŋ nyɛ o bonsuuri leɛroo zie ana wa yeli, a saŋa ba naŋ maŋ dire a tigiri meŋa na zaa kyɛ ana e la kpeɛŋaa ka fo baŋ ka egun la ŋa bonso o bonsuuri maŋ e la gyamaa kao leɛrɛ wagere zaa. A bonsuuri ama maŋ yi la a tigiri na ba naŋ dire a wagere na poɔ. A yelerre ama taaba la ka ba maŋ kaa kyɛ yeli ka Egun yɛlɛ e la kpeɛŋaa bee a ŋmemɛ zaa poɔ onaŋ la ka o yeli e kpeɛŋaa. A zuiŋ ka anaŋ wa ta ka neɛ baŋ yeli bee a manne egu pare bammo ka o kyaane ko a maŋ e la kpeɛŋaa.<ref>Drewal, H.T. (April 1978). "The Arts of Egungun among Yoruba Peoples". ''African Arts''. '''11''' (3): 18–19+97–98. doi:[[doi:10.2307/3335409|10.2307/3335409]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3335409 3335409].</ref> A yi saaŋkonnoŋ yɛlɛ naŋ e tɛɛtɛɛ a southwestern Nigerian naŋ be a Yoruba paaloŋ poɔ, A yoe ama la ka noba maŋ de ko Egungun, Danafojura and Awodagbese in Ogbomoso, Alapansanpa in Ibadan, ane Feleru in Ilobu, Osun State. == A Yideme Tontonne == A Yoruba Irigin paaloŋ poɔ, a tigri ŋa diibu maŋ e la bone ba naŋ maŋ di ka ba leɛ teɛre ba dɔgerba banaŋ zaa na kpi, ba maŋ e la a ŋaa ka ka ba kpeemɛ naŋ taa a teɛroŋ ka banaŋ be la ba poɔ ka ba ba inni ba yɛlɛ. Ba taa la a sagedeebo ka ba kpeemɛ naŋ kpi naŋ taa la a kpeɛɛŋaa a na fere neɛzaa naŋ be a paaloŋ poɔ ka o soba tu a lɛ a saaŋkonnoŋ bale naŋ wuli, aseŋ bale, yieluŋ ane yiri na poɔ fo naŋ yi. Egungun e la tigiri noba naŋ baŋ ka '''Odun Egungun'''  ane o yideme naŋ maŋ di. [[Duoro kɔre:Voudou Chile.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Fascinating Egungun Attire.jpg|thumb]] A ŋa ka yideme la wa dire Egun ŋa, a yiri na deme nenkpoŋ kaŋa bee nenkpoŋ kaŋa gba naŋ be e a ba yideme neɛ, o soba la ka ba maŋ boɔle ka “Alagba” o maŋ gaa la a kpeemɛ yaa bee a teo pare a te kyɛŋ viiri a tu yeltuuri anaŋ zaa naŋ senne. O na baŋ e neɛ naŋ yi a paaloŋ na poɔ ka o neɛ meŋ gba na ba e a tembie togitogi. Kyɛ ka anaŋ wa wuli ka a yelbalaa na e la teŋgbuli zaa yɛlɛ, a Egungun bɔgekaraa ane o putuuribo banaŋ ba naŋ wui ba a saaŋkonnoŋ ka a tori, ba naŋ la maŋ toɔ de a kpeemɛ yele ne yɛlɛ, a yi kuori yeltuuri poɔ ka banaŋ wa boɔrɔ ka ba leɛ seŋ kpene kaŋa ka o iri yele yɛlɛ. Ba taa la bonsuuri mine bale banaŋ maŋ su gaa ne a teo ka zie sɛre ka ba mmaŋ de o yeli ne yɛlɛ. Ka banaŋ wa ŋmeɛrɛ a boŋŋmɛɛrɛ a seɛrɛ kyɛ yiele, a maŋ ko la Egun faŋa, a yi lɛ ba naŋ maŋ danna o a pugero o ka onaŋ yoŋ taa kpɛo. Ka Egun na pɛge dɛgere zaa yi a teŋa poɔ, a Egun bɔgekaraa la maŋ de ne ba weɛŋ ka ba ŋmeɛrɛ gaŋgaa kyɛ danna ka banaŋ wa gaa o zie, a ŋaa eebo poɔ yelfaare anaŋ zaa noba naŋ e la ka sɔrɔ o ka di suuri pɛge ba yi ne yelfaare zaa poɔ. A wagere ŋa la ka ba maŋ yeli yɛlɛ anaŋ a teŋa faŋa naŋ ta ko ba toɔnɔ erɛ ane anaŋ na baŋ naŋ koŋ toɔ e, a pãã sɔrɔ ka o soŋ ka ba e ba yelboɔre zaa kyɛ kpeɛrɛ nenyɔvo-soŋ. Ka banaŋ wa tu a yeltuuri ama zaa baare, Egungun maŋ tere la noɔre toɔlɔ, a kpaana noba tobo  ka ba iri ba nu a yi yelfaare eŋa ane meŋ o maŋ ko ba la nyɔvore soŋ. Egungun tɔnɔ mine la  Oloolu ane Alapansanpa, Ibadanland paaloŋ zaa. Elewe naŋ be a  Ìgbómìnà Yoruba naŋ e ba bale, a noba bama la meŋ pore a Oke-Ila Orangun, IIa Orangun ane Arandun meŋ e la teŋa kaŋ poɔ ba naŋ pore. [[Duoro kɔre:Yoruba Egungun Dance Costume Brooklyn Museum.jpg|thumb]] Brazil poɔ, a Egungun meŋa be a Yɛre noba banaŋ naŋ be a Itaparica paaloŋ poɔ,a Bahia lambogiriŋ poɔ. Egungun puoru da be la yie mine poɔ . == Egungun  Waaloŋ == Bonsuuri taa la tɔnɔ yaga a ko a Yoruba paaloŋ noba. A ba sagedeebo maŋ piili la ka ba dɔgebo yuoni a waana ka ba wa kore, bonso baba maŋ taa yelerre a yi ziezaa ka ba na  zanne.<ref>Bascom, W.R. (1951). [https://escholarship.org/content/qt8m2406fj/qt8m2406fj.pdf?t=lnq52j "Social Status, Wealth and Individual Differences among the Yoruba"] (PDF). ''American Anthropologist''. '''53''' (4): 490–505. doi:[[doi:10.1525/aa.1951.53.4.02a00040|10.1525/aa.1951.53.4.02a00040]].</ref> A bonsuuri na meŋa maŋ wuli la kpɛo nensaalba zu.<ref>[https://web.archive.org/web/20200323114012/http://carlos.digitalscholarship.emory.edu/items/show/7947 "Egungun Masquerade Costume · Michael C. Carlos Museum Collections Online"]. ''carlos.digitalscholarship.emory.edu''. Archived from [http://carlos.digitalscholarship.emory.edu/items/show/7947 the original] on 2020-03-23. Retrieved 2018-10-02.</ref> A Egungun bonsuuri maŋ e la bone naŋ dɔɔle dɔɔle taa, pɛmmɛ anaŋ banaŋ maŋ de maa ne Egungun bonsuuri daaroŋ maŋ be la tuo, a ŋaa yoŋ maŋ wuli la lɛ a yideme naŋ taa libie bee a taa a eebo bee a taa a kpeemɛ faŋa. A Egungun bonsuuri maaloo maŋ taa la yelyamaa. A pɛne onaŋ na maŋ peɛle a a gane, a be a boɔraa bee a bɔtɔ puliŋ, feroo la ka Aso-Oke,<ref>Fitzgerald, Mary Ann; Henry J. Drewal; Moyo Okediji (Spring 1995). "Transformation through Cloth: An Egungun Costume of the Yoruba". ''African Arts''. '''28''' (2): 54–57. doi:[[doi:10.2307/3337226|10.2307/3337226]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3337226 3337226].</ref> ka ba na de maale ne o, A pɛmpelaa na ane a pɛnseɛ . A ŋa maŋ yi la a ŋa lɛ a pɛne ba naŋ maŋ de a pilli ne a kuu banaŋ maŋ wa kuuno a soba. Kyɛ a bɔtɔ na pilli a niŋe ane a nuuri fɛroo la ka  o pɔge a o endaa zaa. A pɛne kyanakyana are la ko a lɛ a o niŋe ane lɛ o nuri naŋ waa. == '''Tigiri''' == '''Egungun Tigiri''' e la tigiri a Yoruba noba na maŋ di, a tigiri ŋa e bone banaŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni gbuli zaa poɔ, kyɛ ka ba leɛ ko a baalbaaleba.  A tigiri ŋa diibu maŋ de la bebie mine, a ŋaa eebo la maŋ tage la a kpeemɛ banaŋ zaa naŋ kpi ana banaŋ zaa naŋ neŋ voora a lantaa ka ba taa noɔre yeni a teŋa poɔ. A ba sagedeebo la ka banaŋ wa e a ŋaa baare a maŋ soŋ la a Yoruba paaloŋ noba ka kaŋazaa maŋ ŋmaare o puoru, ane o bale na zaa poɔ onaŋ yi bare kyɛ ka ba nɔŋ taa aŋa ma biiri na. A teŋa noba maŋ seɛ la a gaa dare poore, a su bonsuuri naŋ waa ŋa kuu bonsuuri anaŋ ba naŋ kuuni a ba saaŋkomine ane puori ne Ifa.<ref>Akinyemi, Joshua (23 August 2017). "[https://www.bbc.com/news/world-africa-41026019 Nigeria's Egungun festival: Colour, culture and community"].</ref> == A tonnoɔre a pɔgeba na maŋ taa a Egungun diibu poɔ bee wagere. == Egungun e la dɔba yelmaala, ka anaŋ wa ta a saaŋkompare yeltuuri, dɔba yoŋ la taa sori ka ba ta Egungun zie . Pɔgeba tonnoɔre la ka banaŋ so a bonsuuri bɔ wane, deɛnoo, yieluŋ kyeɛbo, seɛbo, are kaabo ane a mine kaa.<ref>Ogundare Yejide, Gbenga. [https://www.tribuneonlineng.com/amp/101931/ "Tradition meets commerce as Ibadan celebrates Egungun festival"]. ''Nigerian Tribune''.</ref> A nembɛrɛ maŋ yeli ka wɛlloo e la nimizeɛ bonso pɔgeba e la nimizeɛ bone, paɔgeba taa la kpɛo.<ref>Willis, John Thabiti (2011-11-15), ''[https://vimeo.com/32176247 The Role of Women in Egungun Masquerades - Hist 282 - f11]'', retrieved 2018-10-22</ref> Ifa Corpus, manne bee yeli ka pcgeba la da kaara Egungun zu yuomo mine naŋ pare. A a yelturi leɛ la a yi pɔgeba ŋmempuori tɛɛtɛɛ a yi a Yoruba poɔ. O naŋ ŋmɛ nɔkpeɛne ka pɔgeba la da taa a Egungun kpeɛŋaa bee faŋa zaa, Odu Irantegbe a yi a Ifa naŋ yeli baare, dɔba mine la da bɛlle ba ka ba sage wa baare ka ba faŋa zaa zo bɔre kyɛ kyɛre Egungun ka ba de o gaa ne.<ref>Olajubu, Oyeronke (2004). "Seeing through a Woman's Eye: Yoruba Religious Tradition and Gender Relations". ''Journal of Feminist Studies in Religion''. '''20''' (1): 41–60. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/25002489 25002489].</ref> == Kaa kyɛ nyɛ == ·        Ọrun ·        Zangbeto == Yelsɛge-binne == Noba mine sagedeebo a kyaare ne a Egungun e la yeli yuobo (Yoruba kɔkɔre: Eegun)  e la yeni pare. Kyɛ a yelkyɛre gyamaa zie yi la America paaloŋ noba Orisa naŋ yeli, == Sommo Yizie ==   [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] hugufb3vgvyqpaa1synbkjs31nhh9xx 62400 62399 2026-07-11T20:02:41Z Vision L1 19 62400 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Egungun yoruba 1.jpg|thumb]] {{Databox|item=Q65091071}} '''Egungun (Yoruba kɔkɔre: ''' Egungun neŋ la ka ba boɔlɔ '''Ara Orun;''' ka o de lantaa) a yelŋa wulo la Ayoruba paaloŋ noba yɛŋe, kyɛ naŋ wulo ba saaŋkonnoŋ ane wagere na a na maŋ ta a seŋ ka toŋe a.<ref>Adepegba, C.O. (1984). ''. Yoruba Egungun: Its association with ancestors and the typology of Yoruba masquerades by its costume''. Ibadan, Nigeria: University of Ibadan.</ref> a yelnimizeɛ la a Yoruba kpeemɛ la maŋ maŋ wolo a kpeo ama. Eegun a yelbiri kyɛŋmaaro la a yi a a yelbirie ŋa '''egungun''' a kyɛŋmaaro ane a pare bammo.<ref>[Rowlands, E.C. (1973-01-01) "Yoruba (Teach Yourself Books", chapter 7, page 39</ref><ref>Pro-wisest Daniel. "Untitled post." Facebook, 5 Mar. 2021, www.facebook.com/groups/902090743956279/posts/902142383951115/. Accessed 26 Nov. 2021.</ref> Egungun e la bone naŋ nyɛrɛ a taa nenseɛ kpɛo a yi ba saaŋkommine naŋ kpi kyɛ leɛ yi a teŋa poɔ, ka a paaloŋ noba pãã de ka o tigiri dire ka ba maŋ leɛ teɛ teɛre a nyɔvo soŋ ba naŋ nyɛrɛ yiri ne ba zie.<ref>"[https://africa.si.edu/exhibits/resonance/44.html Egungun Masquerade Dance Costume: Ekuu Egungun"]. ''www.africa.si.edu''.</ref> [[Duoro kɔre:Cérémonie Egungun 17.jpg|thumb]] == '''Egungun parɛ''' == [[Duoro kɔre:Egungun in their coloful attire.jpg|thumb]] Egun bee Egungun parɛɛ, e la saaŋkompare bone naŋ e daadaa lɛ, kyɛ o yele e la kpeɛŋaa ka neɛ wa e yele saaŋ ka o nyɔge o soba ka boɔrɔ na maale a yele bee a iri a bgere anaŋ bare o soba zu.<ref>"[https://guardian.ng/life/significance-of-egungun-in-yoruba-cultural-history/ Significance of Egungun in Yoruba Cultural History"]. ''[[:en:The_Guardian_(Nigeria)|The Guardian]]''. Lagos, Nigeria. 2020-02-09. Retrieved 2021-07-31.</ref> A yelkpeɛne mine la; lɛ neɛ naŋ e baŋ Egun yuori nae nansaala meŋa yuori tɛɛtɛɛ, Egun  yelkpeɛŋaa kaŋ la neɛ koŋ baŋ baŋ be Egun naŋ be, aneŋ meŋ o maŋ baŋ leɛ la bonzaa ne o tɔ ka a lɛ vɛŋ ka neɛ koŋ baŋ ona la ŋa bee ŋa. A yelkaŋa la neɛ ba banna egun bonsuuri anaŋ onaŋ maŋ su, neɛ meŋ daŋ baŋ nyɛ o bonsuuri leɛroo zie ana wa yeli, a saŋa ba naŋ maŋ dire a tigiri meŋa na zaa kyɛ ana e la kpeɛŋaa ka fo baŋ ka egun la ŋa bonso o bonsuuri maŋ e la gyamaa kao leɛrɛ wagere zaa. A bonsuuri ama maŋ yi la a tigiri na ba naŋ dire a wagere na poɔ. A yelerre ama taaba la ka ba maŋ kaa kyɛ yeli ka Egun yɛlɛ e la kpeɛŋaa bee a ŋmemɛ zaa poɔ onaŋ la ka o yeli e kpeɛŋaa. A zuiŋ ka anaŋ wa ta ka neɛ baŋ yeli bee a manne egu pare bammo ka o kyaane ko a maŋ e la kpeɛŋaa.<ref>Drewal, H.T. (April 1978). "The Arts of Egungun among Yoruba Peoples". ''African Arts''. '''11''' (3): 18–19+97–98. doi:[[doi:10.2307/3335409|10.2307/3335409]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3335409 3335409].</ref> A yi saaŋkonnoŋ yɛlɛ naŋ e tɛɛtɛɛ a southwestern Nigerian naŋ be a Yoruba paaloŋ poɔ, A yoe ama la ka noba maŋ de ko Egungun, Danafojura and Awodagbese in Ogbomoso, Alapansanpa in Ibadan, ane Feleru in Ilobu, Osun State. == A Yideme Tontonne == A Yoruba Irigin paaloŋ poɔ, a tigri ŋa diibu maŋ e la bone ba naŋ maŋ di ka ba leɛ teɛre ba dɔgerba banaŋ zaa na kpi, ba maŋ e la a ŋaa ka ka ba kpeemɛ naŋ taa a teɛroŋ ka banaŋ be la ba poɔ ka ba ba inni ba yɛlɛ. Ba taa la a sagedeebo ka ba kpeemɛ naŋ kpi naŋ taa la a kpeɛɛŋaa a na fere neɛzaa naŋ be a paaloŋ poɔ ka o soba tu a lɛ a saaŋkonnoŋ bale naŋ wuli, aseŋ bale, yieluŋ ane yiri na poɔ fo naŋ yi. Egungun e la tigiri noba naŋ baŋ ka '''Odun Egungun'''  ane o yideme naŋ maŋ di. [[Duoro kɔre:Voudou Chile.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Fascinating Egungun Attire.jpg|thumb]] A ŋa ka yideme la wa dire Egun ŋa, a yiri na deme nenkpoŋ kaŋa bee nenkpoŋ kaŋa gba naŋ be e a ba yideme neɛ, o soba la ka ba maŋ boɔle ka “Alagba” o maŋ gaa la a kpeemɛ yaa bee a teo pare a te kyɛŋ viiri a tu yeltuuri anaŋ zaa naŋ senne. O na baŋ e neɛ naŋ yi a paaloŋ na poɔ ka o neɛ meŋ gba na ba e a tembie togitogi. Kyɛ ka anaŋ wa wuli ka a yelbalaa na e la teŋgbuli zaa yɛlɛ, a Egungun bɔgekaraa ane o putuuribo banaŋ ba naŋ wui ba a saaŋkonnoŋ ka a tori, ba naŋ la maŋ toɔ de a kpeemɛ yele ne yɛlɛ, a yi kuori yeltuuri poɔ ka banaŋ wa boɔrɔ ka ba leɛ seŋ kpene kaŋa ka o iri yele yɛlɛ. Ba taa la bonsuuri mine bale banaŋ maŋ su gaa ne a teo ka zie sɛre ka ba mmaŋ de o yeli ne yɛlɛ. Ka banaŋ wa ŋmeɛrɛ a boŋŋmɛɛrɛ a seɛrɛ kyɛ yiele, a maŋ ko la Egun faŋa, a yi lɛ ba naŋ maŋ danna o a pugero o ka onaŋ yoŋ taa kpɛo. Ka Egun na pɛge dɛgere zaa yi a teŋa poɔ, a Egun bɔgekaraa la maŋ de ne ba weɛŋ ka ba ŋmeɛrɛ gaŋgaa kyɛ danna ka banaŋ wa gaa o zie, a ŋaa eebo poɔ yelfaare anaŋ zaa noba naŋ e la ka sɔrɔ o ka di suuri pɛge ba yi ne yelfaare zaa poɔ. A wagere ŋa la ka ba maŋ yeli yɛlɛ anaŋ a teŋa faŋa naŋ ta ko ba toɔnɔ erɛ ane anaŋ na baŋ naŋ koŋ toɔ e, a pãã sɔrɔ ka o soŋ ka ba e ba yelboɔre zaa kyɛ kpeɛrɛ nenyɔvo-soŋ. Ka banaŋ wa tu a yeltuuri ama zaa baare, Egungun maŋ tere la noɔre toɔlɔ, a kpaana noba tobo  ka ba iri ba nu a yi yelfaare eŋa ane meŋ o maŋ ko ba la nyɔvore soŋ. Egungun tɔnɔ mine la  Oloolu ane Alapansanpa, Ibadanland paaloŋ zaa. Elewe naŋ be a  Ìgbómìnà Yoruba naŋ e ba bale, a noba bama la meŋ pore a Oke-Ila Orangun, IIa Orangun ane Arandun meŋ e la teŋa kaŋ poɔ ba naŋ pore. [[Duoro kɔre:Yoruba Egungun Dance Costume Brooklyn Museum.jpg|thumb]] Brazil poɔ, a Egungun meŋa be a Yɛre noba banaŋ naŋ be a Itaparica paaloŋ poɔ,a Bahia lambogiriŋ poɔ. Egungun puoru da be la yie mine poɔ . == Egungun  Waaloŋ == Bonsuuri taa la tɔnɔ yaga a ko a Yoruba paaloŋ noba. A ba sagedeebo maŋ piili la ka ba dɔgebo yuoni a waana ka ba wa kore, bonso baba maŋ taa yelerre a yi ziezaa ka ba na  zanne.<ref>Bascom, W.R. (1951). [https://escholarship.org/content/qt8m2406fj/qt8m2406fj.pdf?t=lnq52j "Social Status, Wealth and Individual Differences among the Yoruba"] (PDF). ''American Anthropologist''. '''53''' (4): 490–505. doi:[[doi:10.1525/aa.1951.53.4.02a00040|10.1525/aa.1951.53.4.02a00040]].</ref> A bonsuuri na meŋa maŋ wuli la kpɛo nensaalba zu.<ref>[https://web.archive.org/web/20200323114012/http://carlos.digitalscholarship.emory.edu/items/show/7947 "Egungun Masquerade Costume · Michael C. Carlos Museum Collections Online"]. ''carlos.digitalscholarship.emory.edu''. Archived from [http://carlos.digitalscholarship.emory.edu/items/show/7947 the original] on 2020-03-23. Retrieved 2018-10-02.</ref> A Egungun bonsuuri maŋ e la bone naŋ dɔɔle dɔɔle taa, pɛmmɛ anaŋ banaŋ maŋ de maa ne Egungun bonsuuri daaroŋ maŋ be la tuo, a ŋaa yoŋ maŋ wuli la lɛ a yideme naŋ taa libie bee a taa a eebo bee a taa a kpeemɛ faŋa. A Egungun bonsuuri maaloo maŋ taa la yelyamaa. A pɛne onaŋ na maŋ peɛle a a gane, a be a boɔraa bee a bɔtɔ puliŋ, feroo la ka Aso-Oke,<ref>Fitzgerald, Mary Ann; Henry J. Drewal; Moyo Okediji (Spring 1995). "Transformation through Cloth: An Egungun Costume of the Yoruba". ''African Arts''. '''28''' (2): 54–57. doi:[[doi:10.2307/3337226|10.2307/3337226]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3337226 3337226].</ref> ka ba na de maale ne o, A pɛmpelaa na ane a pɛnseɛ . A ŋa maŋ yi la a ŋa lɛ a pɛne ba naŋ maŋ de a pilli ne a kuu banaŋ maŋ wa kuuno a soba. Kyɛ a bɔtɔ na pilli a niŋe ane a nuuri fɛroo la ka  o pɔge a o endaa zaa. A pɛne kyanakyana are la ko a lɛ a o niŋe ane lɛ o nuri naŋ waa. == '''Tigiri''' == '''Egungun Tigiri''' e la tigiri a Yoruba noba na maŋ di, a tigiri ŋa e bone banaŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni gbuli zaa poɔ, kyɛ ka ba leɛ ko a baalbaaleba.  A tigiri ŋa diibu maŋ de la bebie mine, a ŋaa eebo la maŋ tage la a kpeemɛ banaŋ zaa naŋ kpi ana banaŋ zaa naŋ neŋ voora a lantaa ka ba taa noɔre yeni a teŋa poɔ. A ba sagedeebo la ka banaŋ wa e a ŋaa baare a maŋ soŋ la a Yoruba paaloŋ noba ka kaŋazaa maŋ ŋmaare o puoru, ane o bale na zaa poɔ onaŋ yi bare kyɛ ka ba nɔŋ taa aŋa ma biiri na.<ref>Ogundare Yejide, Gbenga. [https://www.tribuneonlineng.com/amp/101931/ "Tradition meets commerce as Ibadan celebrates Egungun festival"]. ''Nigerian Tribune''.</ref> A teŋa noba maŋ seɛ la a gaa dare poore, a su bonsuuri naŋ waa ŋa kuu bonsuuri anaŋ ba naŋ kuuni a ba saaŋkomine ane puori ne Ifa.<ref>Akinyemi, Joshua (23 August 2017). "[https://www.bbc.com/news/world-africa-41026019 Nigeria's Egungun festival: Colour, culture and community"].</ref> == A tonnoɔre a pɔgeba na maŋ taa a Egungun diibu poɔ bee wagere. == Egungun e la dɔba yelmaala, ka anaŋ wa ta a saaŋkompare yeltuuri, dɔba yoŋ la taa sori ka ba ta Egungun zie . Pɔgeba tonnoɔre la ka banaŋ so a bonsuuri bɔ wane, deɛnoo, yieluŋ kyeɛbo, seɛbo, are kaabo ane a mine kaa. A nembɛrɛ maŋ yeli ka wɛlloo e la nimizeɛ bonso pɔgeba e la nimizeɛ bone, paɔgeba taa la kpɛo.<ref>Willis, John Thabiti (2011-11-15), ''[https://vimeo.com/32176247 The Role of Women in Egungun Masquerades - Hist 282 - f11]'', retrieved 2018-10-22</ref> Ifa Corpus, manne bee yeli ka pcgeba la da kaara Egungun zu yuomo mine naŋ pare. A a yelturi leɛ la a yi pɔgeba ŋmempuori tɛɛtɛɛ a yi a Yoruba poɔ. O naŋ ŋmɛ nɔkpeɛne ka pɔgeba la da taa a Egungun kpeɛŋaa bee faŋa zaa, Odu Irantegbe a yi a Ifa naŋ yeli baare, dɔba mine la da bɛlle ba ka ba sage wa baare ka ba faŋa zaa zo bɔre kyɛ kyɛre Egungun ka ba de o gaa ne.<ref>Olajubu, Oyeronke (2004). "Seeing through a Woman's Eye: Yoruba Religious Tradition and Gender Relations". ''Journal of Feminist Studies in Religion''. '''20''' (1): 41–60. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/25002489 25002489].</ref> == Kaa kyɛ nyɛ == ·        Ọrun ·        Zangbeto == Yelsɛge-binne == Noba mine sagedeebo a kyaare ne a Egungun e la yeli yuobo (Yoruba kɔkɔre: Eegun)  e la yeni pare. Kyɛ a yelkyɛre gyamaa zie yi la America paaloŋ noba Orisa naŋ yeli, == Sommo Yizie ==   [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] 8eru3itblxjvxiqx39505cli8k20j1z Festival de Baía das Gatas 0 7040 62401 62193 2026-07-11T20:06:13Z Vision L1 19 62401 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q3070106}} [[Duoro kɔre:Baia das gatas.jpg|thumb|Baía das Gatas, yiri yieluŋ tigiri]] '''de Baía das Gatas''' bee '''Baía das Gatas''' ane  '''Baía das Gatas yieluŋ tigiri''' ŋa maŋ di kyuu pelaa saŋa a Sakyɔrɔ kyuu meŋa poɔ, a daa gbuli baaraa saŋa, Baia das Gatas koraa poɔ ane a Bay naŋ be a northeastern, a be a Yɛre naŋ be a Sao Viɔente, Cape Verde poɔ. A yieluŋ ŋa e yieluŋ neɛzaa naŋ baŋ, o pore la a be neɛzaa noɔreŋ Cape Verde paaloŋ poɔ. A ka banaŋ dire yieluŋ tigiri a cape verde poɔ, a yiele ŋa ama yoŋ la da bebe a paaloŋ na poɔ , a wa tɔ a Gamboa de tigiri ba naŋ piili a Praia poɔ a 1992  yuoni poɔ, a be a yɛre naŋ da kpeɛrɛ Santiago poɔ. A o yokpɛgelaa da la Woodstock of Africa.<ref>''Africultures'', no. 26, March 2000, p. 63</ref> == Dakoreŋ == A tigiri ŋa, Yieluŋ ŋmeɛrɛ bee kyeɛrɛ kaŋa naŋ ŋmɛ  Vasco Martins ane barɛɛ<ref name=":0">Requedaz, Sabrina; Delucchi, Laurent (2011). Olizane (ed.). ''Festival Baía das Gatas in Cap-Vert''. Geneva. ISBN <bdi>978-972-47-2935-0</bdi>.</ref> mine la piili o a 1984 yuoni poɔ. Ba da nare ne la libiri a ta ŋa 180 esɔudos ane yieluŋ maale boma a ta ŋa 150 watts,<ref name=":1">Monteiro, Vladimir (1998). Chandeigne (ed.). ''Les Musiques du Cap Vert''. Editions Chandeigne. ISBN <bdi>2-906462-48-9</bdi>.</ref> a yi neɛ naŋ da soŋ ne ba a libie ama la Djo d’Eloy, onaŋ ka o yuori meŋa da e Jose Rodrigues Silva, a o yuoni danweɛŋ soba, o yieluŋ ŋmɛ taaba da yi la Mindelo a wa, a ŋaa yoŋ da tage la noba a yi ne a yɛre banaŋ naŋ be a cape verde ane a paaloq anaq zaa naq viiri gɔle a be. A 1990s yuomo poɔ, saama da yi la a tuure ane mane ganne a wa a tigiri. A pãã yi a lɛ a tigri narebo paaŋ la do la saa a ŋa gbɛɛ lezare a gba pare lɛ, noba a ta ŋa 15,000 la maŋ wa yuoni zaa. A yieluŋ ŋmɛ karaa kaŋa o yuori naŋ yi pãã la Cesaria Evora, o la nembie naŋ be a yɛre poɔ, ona la neɛ toŋ yaga. Mannuel De Novas a yi gbɛɛ yaga, kyɛ anaŋ naŋ pãã ka noba gyamaa baŋ e a 2003<ref>"Homenagem a Manuel de Novas na Baía das Gatas" [Hommage to Manuel de Novas at Baía das Gatas] (in Portuguese). Cabo Verde Online. August 2003. Archived from the original on 2008-02-19.</ref> yuoni poɔ. A tigiri ŋa diibu 28<sup>th</sup> soba a 2012 yuoni poɔ, yieluŋ kyeɛrebɛ gyamaa aseŋ; Val ane o bidɔɔ Roberto naŋ kyɛ Cesária Évora, naŋ e a Cape Verdean yieluŋ kyɛkraa meŋ da be la a be.<ref>"28° edição do festival conheca o cartaz". ''SAPO CV'' (in Portuguese). Retrieved 2017-01-24.</ref> 2004 yuoni poɔ, ba da maale la yieluŋ sinii ka yelzu la ''The Music Cape'' was released, Alexis Tsafas la da wuli a sinii ŋa maaloo sobiri ka toɔ maale, a yieluŋ ŋa da kyaare ne la a yieluŋ tigiri naŋ di a Baia das Gatas a wa tɔ a 2004 yuoni poɔ. == A tigiri Narebo == A tigiri ŋa maŋ di la wagere na kyuu naŋ puri laare ziezaa a sakyɔrɔ kyuu koseɛra bebiri<ref name=":0" /> pare baaraa, a tigiri ŋa de la bebie a ata kyɛ ka ba baŋ di o baare. Island mayor<ref name=":1" /> la maŋ nare a e a tigiri ŋa diibu bonzaa ka ba di o, a ba e ŋa yiele mine tigiri, na maŋ e zagelaa lɛ.<ref name=":0" /> a yiele ŋa tigiri diibu zie wie la ka ba zome, koɔ dugebu kyakya ane seɛbo kyakya a pãã paale Miss Baia<ref name=":0" /> iribu. == A saseɛ poɔ. == Yuomo naŋ pare ba kɔɔre, a yieluŋ tigiri ŋa kyɛlee maŋ kpɛ la a TCV sinii saseɛ doge poɔ. == Yuomo == A yuomo ama naŋ tu a puliŋ la e a yieluŋ tigie anaŋ yieluŋ kyɛrebɛ kare naŋ wa paale a tigri diibu. ·        1984 (1st) - Vasco Martins and his friends, Djô d'Eloy ·        2003 (19th) - Manuel de Novas ·        2006 (20th) - Cesaria Évora, Melodi from Angola ·        2007 (21st) - Boss AC, Livity.<ref>[https://web.archive.org/web/20070928065923/http://www.nave.cv/cvtelecom/xmlthisnews.asp?notid=05082007161256960sao+vicente_inforpress "Festival da Baía das Gatas: Um dia memorável no reencontro dos Livity"]. ''Inforpress'' (in Portuguese). 5 August 2007. Archived from [http://www.nave.cv/cvtelecom/xmlthisnews.asp?notid=05082007161256960sao+vicente_inforpress the original] on 28 September 2007.</ref> ·        2011 (27th) ·        2012 (28th) - Val Xalino and his son Robert == Kaa kyɛ nyɛ == ·         Cape Verde yiele == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] tpp0mled0qd5fyw3yfrsekh00c7zvgb 62402 62401 2026-07-11T20:07:09Z Vision L1 19 62402 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q3070106}} [[Duoro kɔre:Baia das gatas.jpg|thumb|Baía das Gatas, yiri yieluŋ tigiri]] '''de Baía das Gatas''' bee '''Baía das Gatas''' ane  '''Baía das Gatas yieluŋ tigiri''' ŋa maŋ di kyuu pelaa saŋa a Sakyɔrɔ kyuu meŋa poɔ, a daa gbuli baaraa saŋa, Baia das Gatas koraa poɔ ane a Bay naŋ be a northeastern, a be a Yɛre naŋ be a Sao Viɔente, Cape Verde poɔ. A yieluŋ ŋa e yieluŋ neɛzaa naŋ baŋ, o pore la a be neɛzaa noɔreŋ Cape Verde paaloŋ poɔ. A ka banaŋ dire yieluŋ tigiri a cape verde poɔ, a yiele ŋa ama yoŋ la da bebe a paaloŋ na poɔ , a wa tɔ a Gamboa de tigiri ba naŋ piili a Praia poɔ a 1992  yuoni poɔ, a be a yɛre naŋ da kpeɛrɛ Santiago poɔ. A o yokpɛgelaa da la Woodstock of Africa.<ref>''Africultures'', no. 26, March 2000, p. 63</ref> == Dakoreŋ == A tigiri ŋa, Yieluŋ ŋmeɛrɛ bee kyeɛrɛ kaŋa naŋ ŋmɛ  Vasco Martins ane barɛɛ<ref name=":0">Requedaz, Sabrina; Delucchi, Laurent (2011). Olizane (ed.). ''Festival Baía das Gatas in Cap-Vert''. Geneva. ISBN <bdi>978-972-47-2935-0</bdi>.</ref> mine la piili o a 1984 yuoni poɔ. Ba da nare ne la libiri a ta ŋa 180 esɔudos ane yieluŋ maale boma a ta ŋa 150 watts,<ref name=":1">Monteiro, Vladimir (1998). Chandeigne (ed.). ''Les Musiques du Cap Vert''. Editions Chandeigne. ISBN <bdi>2-906462-48-9</bdi>.</ref> a yi neɛ naŋ da soŋ ne ba a libie ama la Djo d’Eloy, onaŋ ka o yuori meŋa da e Jose Rodrigues Silva, a o yuoni danweɛŋ soba, o yieluŋ ŋmɛ taaba da yi la Mindelo a wa, a ŋaa yoŋ da tage la noba a yi ne a yɛre banaŋ naŋ be a cape verde ane a paaloq anaq zaa naq viiri gɔle a be. A 1990s yuomo poɔ, saama da yi la a tuure ane mane ganne a wa a tigiri. A pãã yi a lɛ a tigri narebo paaŋ la do la saa a ŋa gbɛɛ lezare a gba pare lɛ, noba a ta ŋa 15,000 la maŋ wa yuoni zaa. A yieluŋ ŋmɛ karaa kaŋa o yuori naŋ yi pãã la Cesaria Evora, o la nembie naŋ be a yɛre poɔ, ona la neɛ toŋ yaga. Mannuel De Novas a yi gbɛɛ yaga, kyɛ anaŋ naŋ pãã ka noba gyamaa baŋ e a 2003<ref>"Homenagem a Manuel de Novas na Baía das Gatas" [Hommage to Manuel de Novas at Baía das Gatas] (in Portuguese). Cabo Verde Online. August 2003. Archived from the original on 2008-02-19.</ref> yuoni poɔ. A tigiri ŋa diibu 28<sup>th</sup> soba a 2012 yuoni poɔ, yieluŋ kyeɛrebɛ gyamaa aseŋ; Val ane o bidɔɔ Roberto naŋ kyɛ Cesária Évora, naŋ e a Cape Verdean yieluŋ kyɛkraa meŋ da be la a be.<ref>[http://festivais.sapo.cv/baia-das-gatas/noticias/28-edicao-do-festival-conheca-o-cartaz-189574 "28° edição do festival conheca o cartaz"]. ''SAPO CV'' (in Portuguese). Retrieved 2017-01-24.</ref> 2004 yuoni poɔ, ba da maale la yieluŋ sinii ka yelzu la ''The Music Cape'' was released, Alexis Tsafas la da wuli a sinii ŋa maaloo sobiri ka toɔ maale, a yieluŋ ŋa da kyaare ne la a yieluŋ tigiri naŋ di a Baia das Gatas a wa tɔ a 2004 yuoni poɔ. == A tigiri Narebo == A tigiri ŋa maŋ di la wagere na kyuu naŋ puri laare ziezaa a sakyɔrɔ kyuu koseɛra bebiri<ref name=":0" /> pare baaraa, a tigiri ŋa de la bebie a ata kyɛ ka ba baŋ di o baare. Island mayor<ref name=":1" /> la maŋ nare a e a tigiri ŋa diibu bonzaa ka ba di o, a ba e ŋa yiele mine tigiri, na maŋ e zagelaa lɛ.<ref name=":0" /> a yiele ŋa tigiri diibu zie wie la ka ba zome, koɔ dugebu kyakya ane seɛbo kyakya a pãã paale Miss Baia<ref name=":0" /> iribu. == A saseɛ poɔ. == Yuomo naŋ pare ba kɔɔre, a yieluŋ tigiri ŋa kyɛlee maŋ kpɛ la a TCV sinii saseɛ doge poɔ. == Yuomo == A yuomo ama naŋ tu a puliŋ la e a yieluŋ tigie anaŋ yieluŋ kyɛrebɛ kare naŋ wa paale a tigri diibu. ·        1984 (1st) - Vasco Martins and his friends, Djô d'Eloy ·        2003 (19th) - Manuel de Novas ·        2006 (20th) - Cesaria Évora, Melodi from Angola ·        2007 (21st) - Boss AC, Livity.<ref>[https://web.archive.org/web/20070928065923/http://www.nave.cv/cvtelecom/xmlthisnews.asp?notid=05082007161256960sao+vicente_inforpress "Festival da Baía das Gatas: Um dia memorável no reencontro dos Livity"]. ''Inforpress'' (in Portuguese). 5 August 2007. Archived from [http://www.nave.cv/cvtelecom/xmlthisnews.asp?notid=05082007161256960sao+vicente_inforpress the original] on 28 September 2007.</ref> ·        2011 (27th) ·        2012 (28th) - Val Xalino and his son Robert == Kaa kyɛ nyɛ == ·         Cape Verde yiele == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] 1isnb8hjsvb98k696r749twvgut8fvb 62403 62402 2026-07-11T20:08:06Z Vision L1 19 62403 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q3070106}} [[Duoro kɔre:Baia das gatas.jpg|thumb|Baía das Gatas, yiri yieluŋ tigiri]] '''de Baía das Gatas''' bee '''Baía das Gatas''' ane  '''Baía das Gatas yieluŋ tigiri''' ŋa maŋ di kyuu pelaa saŋa a Sakyɔrɔ kyuu meŋa poɔ, a daa gbuli baaraa saŋa, Baia das Gatas koraa poɔ ane a Bay naŋ be a northeastern, a be a Yɛre naŋ be a Sao Viɔente, Cape Verde poɔ. A yieluŋ ŋa e yieluŋ neɛzaa naŋ baŋ, o pore la a be neɛzaa noɔreŋ Cape Verde paaloŋ poɔ. A ka banaŋ dire yieluŋ tigiri a cape verde poɔ, a yiele ŋa ama yoŋ la da bebe a paaloŋ na poɔ , a wa tɔ a Gamboa de tigiri ba naŋ piili a Praia poɔ a 1992  yuoni poɔ, a be a yɛre naŋ da kpeɛrɛ Santiago poɔ. A o yokpɛgelaa da la Woodstock of Africa.<ref>''Africultures'', no. 26, March 2000, p. 63</ref> == Dakoreŋ == A tigiri ŋa, Yieluŋ ŋmeɛrɛ bee kyeɛrɛ kaŋa naŋ ŋmɛ  Vasco Martins ane barɛɛ<ref name=":0">Requedaz, Sabrina; Delucchi, Laurent (2011). Olizane (ed.). ''Festival Baía das Gatas in Cap-Vert''. Geneva. ISBN <bdi>978-972-47-2935-0</bdi>.</ref> mine la piili o a 1984 yuoni poɔ. Ba da nare ne la libiri a ta ŋa 180 esɔudos ane yieluŋ maale boma a ta ŋa 150 watts,<ref name=":1">Monteiro, Vladimir (1998). Chandeigne (ed.). ''Les Musiques du Cap Vert''. Editions Chandeigne. ISBN <bdi>2-906462-48-9</bdi>.</ref> a yi neɛ naŋ da soŋ ne ba a libie ama la Djo d’Eloy, onaŋ ka o yuori meŋa da e Jose Rodrigues Silva, a o yuoni danweɛŋ soba, o yieluŋ ŋmɛ taaba da yi la Mindelo a wa, a ŋaa yoŋ da tage la noba a yi ne a yɛre banaŋ naŋ be a cape verde ane a paaloq anaq zaa naq viiri gɔle a be. A 1990s yuomo poɔ, saama da yi la a tuure ane mane ganne a wa a tigiri. A pãã yi a lɛ a tigri narebo paaŋ la do la saa a ŋa gbɛɛ lezare a gba pare lɛ, noba a ta ŋa 15,000 la maŋ wa yuoni zaa. A yieluŋ ŋmɛ karaa kaŋa o yuori naŋ yi pãã la Cesaria Evora, o la nembie naŋ be a yɛre poɔ, ona la neɛ toŋ yaga. Mannuel De Novas a yi gbɛɛ yaga, kyɛ anaŋ naŋ pãã ka noba gyamaa baŋ e a 2003<ref>"[https://web.archive.org/web/20080219033211/http://www.caboverdeonline.com/contents/Port/2003/G/04/mn041503.asp Homenagem a Manuel de Novas na Baía das Gatas]" [Hommage to Manuel de Novas at Baía das Gatas] (in Portuguese). Cabo Verde Online. August 2003. Archived from the original on 2008-02-19.</ref> yuoni poɔ. A tigiri ŋa diibu 28<sup>th</sup> soba a 2012 yuoni poɔ, yieluŋ kyeɛrebɛ gyamaa aseŋ; Val ane o bidɔɔ Roberto naŋ kyɛ Cesária Évora, naŋ e a Cape Verdean yieluŋ kyɛkraa meŋ da be la a be.<ref>[http://festivais.sapo.cv/baia-das-gatas/noticias/28-edicao-do-festival-conheca-o-cartaz-189574 "28° edição do festival conheca o cartaz"]. ''SAPO CV'' (in Portuguese). Retrieved 2017-01-24.</ref> 2004 yuoni poɔ, ba da maale la yieluŋ sinii ka yelzu la ''The Music Cape'' was released, Alexis Tsafas la da wuli a sinii ŋa maaloo sobiri ka toɔ maale, a yieluŋ ŋa da kyaare ne la a yieluŋ tigiri naŋ di a Baia das Gatas a wa tɔ a 2004 yuoni poɔ. == A tigiri Narebo == A tigiri ŋa maŋ di la wagere na kyuu naŋ puri laare ziezaa a sakyɔrɔ kyuu koseɛra bebiri<ref name=":0" /> pare baaraa, a tigiri ŋa de la bebie a ata kyɛ ka ba baŋ di o baare. Island mayor<ref name=":1" /> la maŋ nare a e a tigiri ŋa diibu bonzaa ka ba di o, a ba e ŋa yiele mine tigiri, na maŋ e zagelaa lɛ.<ref name=":0" /> a yiele ŋa tigiri diibu zie wie la ka ba zome, koɔ dugebu kyakya ane seɛbo kyakya a pãã paale Miss Baia<ref name=":0" /> iribu. == A saseɛ poɔ. == Yuomo naŋ pare ba kɔɔre, a yieluŋ tigiri ŋa kyɛlee maŋ kpɛ la a TCV sinii saseɛ doge poɔ. == Yuomo == A yuomo ama naŋ tu a puliŋ la e a yieluŋ tigie anaŋ yieluŋ kyɛrebɛ kare naŋ wa paale a tigri diibu. ·        1984 (1st) - Vasco Martins and his friends, Djô d'Eloy ·        2003 (19th) - Manuel de Novas ·        2006 (20th) - Cesaria Évora, Melodi from Angola ·        2007 (21st) - Boss AC, Livity.<ref>[https://web.archive.org/web/20070928065923/http://www.nave.cv/cvtelecom/xmlthisnews.asp?notid=05082007161256960sao+vicente_inforpress "Festival da Baía das Gatas: Um dia memorável no reencontro dos Livity"]. ''Inforpress'' (in Portuguese). 5 August 2007. Archived from [http://www.nave.cv/cvtelecom/xmlthisnews.asp?notid=05082007161256960sao+vicente_inforpress the original] on 28 September 2007.</ref> ·        2011 (27th) ·        2012 (28th) - Val Xalino and his son Robert == Kaa kyɛ nyɛ == ·         Cape Verde yiele == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] 5exyt3gbmlfb8c170kh5av7yngniv6v Igunnuko Tigiri 0 7045 62408 61834 2026-07-11T20:36:15Z Vision L1 19 62408 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Igunnuko Masquerade display in Ikorodu.jpg|thumb]] '''Igunnuko Tigiri''' e la tigiri kaŋa ba naŋ maŋ di ka o kyaare a masquerade wogi naŋ be a tendaazaa<ref>"[https://echonews.ng/beautiful-and-fascinating-igunnuko-cultural-display/ Beautiful And Fascinating Igunnuko Cultural Display]". ''Echonews Nigeria Community News''. 2023-11-14. Retrieved 2024-02-23.</ref> poɔ ka o tɔ ba kyebe. A kɔntɔma ŋa maŋ yi la Nupe, Niger Kogi, Kwara State ane Abuja naŋ be a Nigeria paaloŋ poɔ. A Yoruba saaŋkonnoŋ poɔ, ka Igunnuko kɔntɔne ŋa wa yi a tigiri bee a bɔgere maaloo poɔ, ba sagedeebo la ka a yeltuuraa na e la soŋ.<ref>"Various Igunnuko with their followers". ''Google Arts & Culture''. Retrieved 2024-10-25.</ref><ref>Ogunlusi, Jola (1971). "Igunnuko Festival". ''African Arts''. '''4''' (4): 60–61. doi:10.2307/3345886. ISSN 0001-9933. JSTOR 3345886.</ref> A Igunnuko  kɔntɔne maŋ seɛ la dayeni  yuoni gbuli  zaa a tigiri diibu saŋa. A tigiri ŋa ba la taa nɔkpeɛne ka Nigeria saaŋkonnoŋ ba taa sagedeebo, ba taa sagedeebo ka ba ŋmemɛ na baŋ sane la ba baaloŋ zaa a yi baalombiri kaŋa zaa poɔ. == Bigiruu == A tigiri maŋ piili la a saŋa na neɛzaa naŋ wa nare baare. A pɔllɔ ane nennyanne zaa maŋ yi gaa vɔ la te-voba. A ŋaa eebo la ka ba boɔlɔ Kuso kyɛ ka banaŋ leɛ wa gɛrɛ ka ba neŋ boɔlɔ Kuso, zie na zaa banaŋ voɔ teɛ wuli ka taa la yele yaga a be poɔ, bee zie na zaa banaŋ voɔ a teɛ tu ne wuli ka a be taa la yelyaga. Ka a tigiri wa dire gɛrɛ, Igunnuko kɔntɔne  maŋ yi la ka neɛzaa nyɛ a. A Igunnuko maŋ su la o suuruŋ ane mie, o e la wogi kyɛ e kɔntɔne, o na la ka ba maŋ de kara ne soɔloŋ. O maŋ yi la a teŋa poɔ a yɔ noba yie poɔ, banaŋ naŋ e tegerɛ a teŋa poɔ.<ref>"IGUNNUKO FESTIVAL". ''Isheri Olofin-Mole''. Retrieved 2025-01-31.</ref> == Igunnuko Tigiri a Lagos poɔ == Igunnuko tigiri da piili la a Lagos poɔ a 1814 yuoni poɔ, Yaisa Ayani la da piili ne a tigiri ŋa, o naŋ da de o yi ne o yiriŋ Pategi, Niger State poɔ gaa te piili erɛ o yoŋ. A piilu saŋa, Ayani yiri naŋ naŋ be Odo-Oba (Oju-Oto) poɔ, a be la ka o da maŋ tuuro a o saaŋkom yeltuuri, a derɛ boma anaŋ o naŋ taa. A kɔntɔne naŋ wa baa, Ayani sɔre la sommo yi a naa I. Oshodi Tapa zie, neɛ naŋ da sereŋ e a Lagos zɔɔzɔɔ Nupe, onaŋ da soŋ ne o zi paala ka o te biŋe a kɔntɔne ŋa, ona la pampana ŋa ka boɔlɔ “Igbo-Igunnu Epetedo” . A naŋ waana zenɛ be la e a kɔntɔne ŋa yikpoŋ, kyɛ ka ba pãã yɔ biŋ biŋ ziiri ziiri a Nigeria poɔ<ref>"The dying Yoruba-Nupe cultural affinity - Daily Trust". ''Daily Trust''. 2018-03-11. Retrieved 2025-01-31.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] en7lghf3408bg8m0dbx6c8ts7q993yr 62409 62408 2026-07-11T20:37:05Z Vision L1 19 62409 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Igunnuko Masquerade display in Ikorodu.jpg|thumb]] '''Igunnuko Tigiri''' e la tigiri kaŋa ba naŋ maŋ di ka o kyaare a masquerade wogi naŋ be a tendaazaa<ref>"[https://echonews.ng/beautiful-and-fascinating-igunnuko-cultural-display/ Beautiful And Fascinating Igunnuko Cultural Display]". ''Echonews Nigeria Community News''. 2023-11-14. Retrieved 2024-02-23.</ref> poɔ ka o tɔ ba kyebe. A kɔntɔma ŋa maŋ yi la Nupe, Niger Kogi, Kwara State ane Abuja naŋ be a Nigeria paaloŋ poɔ. A Yoruba saaŋkonnoŋ poɔ, ka Igunnuko kɔntɔne ŋa wa yi a tigiri bee a bɔgere maaloo poɔ, ba sagedeebo la ka a yeltuuraa na e la soŋ.<ref>"[https://artsandculture.google.com/asset/various-igunnuko-with-their-followers/hQHfxyHwwFMc1w?hl=en&avm=4 Various Igunnuko with their followers]". ''Google Arts & Culture''. Retrieved 2024-10-25.</ref><ref>Ogunlusi, Jola (1971). "Igunnuko Festival". ''African Arts''. '''4''' (4): 60–61. doi:10.2307/3345886. ISSN 0001-9933. JSTOR 3345886.</ref> A Igunnuko  kɔntɔne maŋ seɛ la dayeni  yuoni gbuli  zaa a tigiri diibu saŋa. A tigiri ŋa ba la taa nɔkpeɛne ka Nigeria saaŋkonnoŋ ba taa sagedeebo, ba taa sagedeebo ka ba ŋmemɛ na baŋ sane la ba baaloŋ zaa a yi baalombiri kaŋa zaa poɔ. == Bigiruu == A tigiri maŋ piili la a saŋa na neɛzaa naŋ wa nare baare. A pɔllɔ ane nennyanne zaa maŋ yi gaa vɔ la te-voba. A ŋaa eebo la ka ba boɔlɔ Kuso kyɛ ka banaŋ leɛ wa gɛrɛ ka ba neŋ boɔlɔ Kuso, zie na zaa banaŋ voɔ teɛ wuli ka taa la yele yaga a be poɔ, bee zie na zaa banaŋ voɔ a teɛ tu ne wuli ka a be taa la yelyaga. Ka a tigiri wa dire gɛrɛ, Igunnuko kɔntɔne  maŋ yi la ka neɛzaa nyɛ a. A Igunnuko maŋ su la o suuruŋ ane mie, o e la wogi kyɛ e kɔntɔne, o na la ka ba maŋ de kara ne soɔloŋ. O maŋ yi la a teŋa poɔ a yɔ noba yie poɔ, banaŋ naŋ e tegerɛ a teŋa poɔ.<ref>"IGUNNUKO FESTIVAL". ''Isheri Olofin-Mole''. Retrieved 2025-01-31.</ref> == Igunnuko Tigiri a Lagos poɔ == Igunnuko tigiri da piili la a Lagos poɔ a 1814 yuoni poɔ, Yaisa Ayani la da piili ne a tigiri ŋa, o naŋ da de o yi ne o yiriŋ Pategi, Niger State poɔ gaa te piili erɛ o yoŋ. A piilu saŋa, Ayani yiri naŋ naŋ be Odo-Oba (Oju-Oto) poɔ, a be la ka o da maŋ tuuro a o saaŋkom yeltuuri, a derɛ boma anaŋ o naŋ taa. A kɔntɔne naŋ wa baa, Ayani sɔre la sommo yi a naa I. Oshodi Tapa zie, neɛ naŋ da sereŋ e a Lagos zɔɔzɔɔ Nupe, onaŋ da soŋ ne o zi paala ka o te biŋe a kɔntɔne ŋa, ona la pampana ŋa ka boɔlɔ “Igbo-Igunnu Epetedo” . A naŋ waana zenɛ be la e a kɔntɔne ŋa yikpoŋ, kyɛ ka ba pãã yɔ biŋ biŋ ziiri ziiri a Nigeria poɔ<ref>"The dying Yoruba-Nupe cultural affinity - Daily Trust". ''Daily Trust''. 2018-03-11. Retrieved 2025-01-31.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] 1z95z3p00gee3qxy2fl9wrhrepp5fmu 62410 62409 2026-07-11T20:39:34Z Vision L1 19 62410 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Igunnuko Masquerade display in Ikorodu.jpg|thumb]] '''Igunnuko Tigiri''' e la tigiri kaŋa ba naŋ maŋ di ka o kyaare a masquerade wogi naŋ be a tendaazaa<ref>"[https://echonews.ng/beautiful-and-fascinating-igunnuko-cultural-display/ Beautiful And Fascinating Igunnuko Cultural Display]". ''Echonews Nigeria Community News''. 2023-11-14. Retrieved 2024-02-23.</ref> poɔ ka o tɔ ba kyebe. A kɔntɔma ŋa maŋ yi la Nupe, Niger Kogi, Kwara State ane Abuja naŋ be a Nigeria paaloŋ poɔ. A Yoruba saaŋkonnoŋ poɔ, ka Igunnuko kɔntɔne ŋa wa yi a tigiri bee a bɔgere maaloo poɔ, ba sagedeebo la ka a yeltuuraa na e la soŋ.<ref>"[https://artsandculture.google.com/asset/various-igunnuko-with-their-followers/hQHfxyHwwFMc1w?hl=en&avm=4 Various Igunnuko with their followers]". ''Google Arts & Culture''. Retrieved 2024-10-25.</ref><ref>Ogunlusi, Jola (1971). "[https://www.jstor.org/stable/3345886 Igunnuko Festival]". ''African Arts''. '''4''' (4): 60–61. doi:[[doi:10.2307/3345886|10.2307/3345886]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0001-9933 0001-9933]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3345886 3345886].</ref> A Igunnuko  kɔntɔne maŋ seɛ la dayeni  yuoni gbuli  zaa a tigiri diibu saŋa. A tigiri ŋa ba la taa nɔkpeɛne ka Nigeria saaŋkonnoŋ ba taa sagedeebo, ba taa sagedeebo ka ba ŋmemɛ na baŋ sane la ba baaloŋ zaa a yi baalombiri kaŋa zaa poɔ. == Bigiruu == A tigiri maŋ piili la a saŋa na neɛzaa naŋ wa nare baare. A pɔllɔ ane nennyanne zaa maŋ yi gaa vɔ la te-voba. A ŋaa eebo la ka ba boɔlɔ Kuso kyɛ ka banaŋ leɛ wa gɛrɛ ka ba neŋ boɔlɔ Kuso, zie na zaa banaŋ voɔ teɛ wuli ka taa la yele yaga a be poɔ, bee zie na zaa banaŋ voɔ a teɛ tu ne wuli ka a be taa la yelyaga. Ka a tigiri wa dire gɛrɛ, Igunnuko kɔntɔne  maŋ yi la ka neɛzaa nyɛ a. A Igunnuko maŋ su la o suuruŋ ane mie, o e la wogi kyɛ e kɔntɔne, o na la ka ba maŋ de kara ne soɔloŋ. O maŋ yi la a teŋa poɔ a yɔ noba yie poɔ, banaŋ naŋ e tegerɛ a teŋa poɔ.<ref>"IGUNNUKO FESTIVAL". ''Isheri Olofin-Mole''. Retrieved 2025-01-31.</ref> == Igunnuko Tigiri a Lagos poɔ == Igunnuko tigiri da piili la a Lagos poɔ a 1814 yuoni poɔ, Yaisa Ayani la da piili ne a tigiri ŋa, o naŋ da de o yi ne o yiriŋ Pategi, Niger State poɔ gaa te piili erɛ o yoŋ. A piilu saŋa, Ayani yiri naŋ naŋ be Odo-Oba (Oju-Oto) poɔ, a be la ka o da maŋ tuuro a o saaŋkom yeltuuri, a derɛ boma anaŋ o naŋ taa. A kɔntɔne naŋ wa baa, Ayani sɔre la sommo yi a naa I. Oshodi Tapa zie, neɛ naŋ da sereŋ e a Lagos zɔɔzɔɔ Nupe, onaŋ da soŋ ne o zi paala ka o te biŋe a kɔntɔne ŋa, ona la pampana ŋa ka boɔlɔ “Igbo-Igunnu Epetedo” . A naŋ waana zenɛ be la e a kɔntɔne ŋa yikpoŋ, kyɛ ka ba pãã yɔ biŋ biŋ ziiri ziiri a Nigeria poɔ<ref>"The dying Yoruba-Nupe cultural affinity - Daily Trust". ''Daily Trust''. 2018-03-11. Retrieved 2025-01-31.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] r6d6x6ul7ykh1tphh47kejwdayz514v 62411 62410 2026-07-11T20:40:17Z Vision L1 19 62411 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Igunnuko Masquerade display in Ikorodu.jpg|thumb]] '''Igunnuko Tigiri''' e la tigiri kaŋa ba naŋ maŋ di ka o kyaare a masquerade wogi naŋ be a tendaazaa<ref>"[https://echonews.ng/beautiful-and-fascinating-igunnuko-cultural-display/ Beautiful And Fascinating Igunnuko Cultural Display]". ''Echonews Nigeria Community News''. 2023-11-14. Retrieved 2024-02-23.</ref> poɔ ka o tɔ ba kyebe. A kɔntɔma ŋa maŋ yi la Nupe, Niger Kogi, Kwara State ane Abuja naŋ be a Nigeria paaloŋ poɔ. A Yoruba saaŋkonnoŋ poɔ, ka Igunnuko kɔntɔne ŋa wa yi a tigiri bee a bɔgere maaloo poɔ, ba sagedeebo la ka a yeltuuraa na e la soŋ.<ref>"[https://artsandculture.google.com/asset/various-igunnuko-with-their-followers/hQHfxyHwwFMc1w?hl=en&avm=4 Various Igunnuko with their followers]". ''Google Arts & Culture''. Retrieved 2024-10-25.</ref><ref>Ogunlusi, Jola (1971). "[https://www.jstor.org/stable/3345886 Igunnuko Festival]". ''African Arts''. '''4''' (4): 60–61. doi:[[doi:10.2307/3345886|10.2307/3345886]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0001-9933 0001-9933]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3345886 3345886].</ref> A Igunnuko  kɔntɔne maŋ seɛ la dayeni  yuoni gbuli  zaa a tigiri diibu saŋa. A tigiri ŋa ba la taa nɔkpeɛne ka Nigeria saaŋkonnoŋ ba taa sagedeebo, ba taa sagedeebo ka ba ŋmemɛ na baŋ sane la ba baaloŋ zaa a yi baalombiri kaŋa zaa poɔ. == Bigiruu == A tigiri maŋ piili la a saŋa na neɛzaa naŋ wa nare baare. A pɔllɔ ane nennyanne zaa maŋ yi gaa vɔ la te-voba. A ŋaa eebo la ka ba boɔlɔ Kuso kyɛ ka banaŋ leɛ wa gɛrɛ ka ba neŋ boɔlɔ Kuso, zie na zaa banaŋ voɔ teɛ wuli ka taa la yele yaga a be poɔ, bee zie na zaa banaŋ voɔ a teɛ tu ne wuli ka a be taa la yelyaga. Ka a tigiri wa dire gɛrɛ, Igunnuko kɔntɔne  maŋ yi la ka neɛzaa nyɛ a. A Igunnuko maŋ su la o suuruŋ ane mie, o e la wogi kyɛ e kɔntɔne, o na la ka ba maŋ de kara ne soɔloŋ. O maŋ yi la a teŋa poɔ a yɔ noba yie poɔ, banaŋ naŋ e tegerɛ a teŋa poɔ.<ref>"[https://isheriolofin.com/event/igunnuko-festival/ IGUNNUKO FESTIVAL]". ''Isheri Olofin-Mole''. Retrieved 2025-01-31.</ref> == Igunnuko Tigiri a Lagos poɔ == Igunnuko tigiri da piili la a Lagos poɔ a 1814 yuoni poɔ, Yaisa Ayani la da piili ne a tigiri ŋa, o naŋ da de o yi ne o yiriŋ Pategi, Niger State poɔ gaa te piili erɛ o yoŋ. A piilu saŋa, Ayani yiri naŋ naŋ be Odo-Oba (Oju-Oto) poɔ, a be la ka o da maŋ tuuro a o saaŋkom yeltuuri, a derɛ boma anaŋ o naŋ taa. A kɔntɔne naŋ wa baa, Ayani sɔre la sommo yi a naa I. Oshodi Tapa zie, neɛ naŋ da sereŋ e a Lagos zɔɔzɔɔ Nupe, onaŋ da soŋ ne o zi paala ka o te biŋe a kɔntɔne ŋa, ona la pampana ŋa ka boɔlɔ “Igbo-Igunnu Epetedo” . A naŋ waana zenɛ be la e a kɔntɔne ŋa yikpoŋ, kyɛ ka ba pãã yɔ biŋ biŋ ziiri ziiri a Nigeria poɔ<ref>"The dying Yoruba-Nupe cultural affinity - Daily Trust". ''Daily Trust''. 2018-03-11. Retrieved 2025-01-31.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] ik0d5dx8fxzr32x1uh5f1fy6ji63en2 62412 62411 2026-07-11T20:41:14Z Vision L1 19 62412 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Igunnuko Masquerade display in Ikorodu.jpg|thumb]] '''Igunnuko Tigiri''' e la tigiri kaŋa ba naŋ maŋ di ka o kyaare a masquerade wogi naŋ be a tendaazaa<ref>"[https://echonews.ng/beautiful-and-fascinating-igunnuko-cultural-display/ Beautiful And Fascinating Igunnuko Cultural Display]". ''Echonews Nigeria Community News''. 2023-11-14. Retrieved 2024-02-23.</ref> poɔ ka o tɔ ba kyebe. A kɔntɔma ŋa maŋ yi la Nupe, Niger Kogi, Kwara State ane Abuja naŋ be a Nigeria paaloŋ poɔ. A Yoruba saaŋkonnoŋ poɔ, ka Igunnuko kɔntɔne ŋa wa yi a tigiri bee a bɔgere maaloo poɔ, ba sagedeebo la ka a yeltuuraa na e la soŋ.<ref>"[https://artsandculture.google.com/asset/various-igunnuko-with-their-followers/hQHfxyHwwFMc1w?hl=en&avm=4 Various Igunnuko with their followers]". ''Google Arts & Culture''. Retrieved 2024-10-25.</ref><ref>Ogunlusi, Jola (1971). "[https://www.jstor.org/stable/3345886 Igunnuko Festival]". ''African Arts''. '''4''' (4): 60–61. doi:[[doi:10.2307/3345886|10.2307/3345886]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0001-9933 0001-9933]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3345886 3345886].</ref> A Igunnuko  kɔntɔne maŋ seɛ la dayeni  yuoni gbuli  zaa a tigiri diibu saŋa. A tigiri ŋa ba la taa nɔkpeɛne ka Nigeria saaŋkonnoŋ ba taa sagedeebo, ba taa sagedeebo ka ba ŋmemɛ na baŋ sane la ba baaloŋ zaa a yi baalombiri kaŋa zaa poɔ. == Bigiruu == A tigiri maŋ piili la a saŋa na neɛzaa naŋ wa nare baare. A pɔllɔ ane nennyanne zaa maŋ yi gaa vɔ la te-voba. A ŋaa eebo la ka ba boɔlɔ Kuso kyɛ ka banaŋ leɛ wa gɛrɛ ka ba neŋ boɔlɔ Kuso, zie na zaa banaŋ voɔ teɛ wuli ka taa la yele yaga a be poɔ, bee zie na zaa banaŋ voɔ a teɛ tu ne wuli ka a be taa la yelyaga. Ka a tigiri wa dire gɛrɛ, Igunnuko kɔntɔne  maŋ yi la ka neɛzaa nyɛ a. A Igunnuko maŋ su la o suuruŋ ane mie, o e la wogi kyɛ e kɔntɔne, o na la ka ba maŋ de kara ne soɔloŋ. O maŋ yi la a teŋa poɔ a yɔ noba yie poɔ, banaŋ naŋ e tegerɛ a teŋa poɔ.<ref>"[https://isheriolofin.com/event/igunnuko-festival/ IGUNNUKO FESTIVAL]". ''Isheri Olofin-Mole''. Retrieved 2025-01-31.</ref> == Igunnuko Tigiri a Lagos poɔ == Igunnuko tigiri da piili la a Lagos poɔ a 1814 yuoni poɔ, Yaisa Ayani la da piili ne a tigiri ŋa, o naŋ da de o yi ne o yiriŋ Pategi, Niger State poɔ gaa te piili erɛ o yoŋ. A piilu saŋa, Ayani yiri naŋ naŋ be Odo-Oba (Oju-Oto) poɔ, a be la ka o da maŋ tuuro a o saaŋkom yeltuuri, a derɛ boma anaŋ o naŋ taa. A kɔntɔne naŋ wa baa, Ayani sɔre la sommo yi a naa I. Oshodi Tapa zie, neɛ naŋ da sereŋ e a Lagos zɔɔzɔɔ Nupe, onaŋ da soŋ ne o zi paala ka o te biŋe a kɔntɔne ŋa, ona la pampana ŋa ka boɔlɔ “Igbo-Igunnu Epetedo” . A naŋ waana zenɛ be la e a kɔntɔne ŋa yikpoŋ, kyɛ ka ba pãã yɔ biŋ biŋ ziiri ziiri a Nigeria poɔ<ref>"[https://dailytrust.com/the-dying-yoruba-nupe-cultural-affinity/ The dying Yoruba-Nupe cultural affinity] - Daily Trust". ''Daily Trust''. 2018-03-11. Retrieved 2025-01-31.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] il6tfbynz850mjv9oh2i41u7eoings2 Gualla Tigiri 0 7047 62406 61829 2026-07-11T20:33:00Z Vision L1 19 62406 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q98684600}} '''Gualla Festival''' e la yuoni zaa tigiri ka Lambussie naa ne o noba maŋ di a Upper West irigyin a Ghana poɔ. O maŋ di la a December kyuu poɔ.<ref name=":0">http://www.s158663955.websitehome.co.uk/ghanaculture/mod_print.php?sectionid=530</ref> == Diibu == A tigiri saga, sããma maŋ wa la a pɔŋ bondirii ane dãã. A noba maŋ su la Dagakaayaare kyɛ ka Namine maŋ bebe. Seɛbo ane gaŋga ŋmɛ maŋ bebe.<ref>http://www.ghanaembassyiran.com/en/page/majorfestivals</ref> == Tɔna == A tigiri ŋa maŋ di la ka o wuli yeli kaŋa naŋ da e<ref>https://www.ghanaconsulatedubai.com/tourism.html</ref>. O maŋ di la ka ba wuli ba popɛlɛ ko ba bonfolo ne ba bondirii naŋ maale soŋ.<ref name=":0" /> == Sommo yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] 9id5n85t8nrppf5tvayhkfu7vt12x18 Ilorin Emirate Durbar 0 7048 62413 61835 2026-07-11T20:42:38Z Vision L1 19 62413 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q137545258}} '''Ilorin Emirate Durbar''' '''e la''' yuoni zaa tigiri ka Ilorin maŋ di o a yi a Muslim maŋ ma di a Eid al-Adha puoriŋ<ref>https://punchng.com/pictorial-ilorin-celebrates-2025-durbar-festival-in-grand-style/</ref><ref name=":1">https://www.premiumtimesng.com/regional/north-central/799888-ilorin-emirate-celebrates-sallah-with-colourful-durbar-as-thousands-grace-festival.html</ref> == Dakoroo == A Ilorin Durbar taa la o piilaa 1830 poɔ<ref name=":0">https://von.gov.ng/ilorin-emirate-holds-peaceful-colorful-durbar-as-thousands-grace-festival/</ref>. Ba da maale la a tigiri ka maŋ leɛ teɛre Ilorin's sɔgyare zɔɔre zunuo a lanne a Oyo naaloŋ ane a Baruba noba<ref name=":0" />. Emir Sulu Gambari da leɛ wane a tigiri ŋa a yuoni 2018<ref name=":1" />. == Sommo yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] 4ocqepaihhpz9jc6idin2o0yjzgadwf Gyenpren Tigiri 0 7050 62407 61830 2026-07-11T20:34:09Z Vision L1 19 62407 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q98593851}} '''Gyenpren Festival''' e la yuoni zaa tigiri ka Kwahu Tafo naa ne o noba maŋ di a Eastern iriygin a Ghana poɔ. Ba maŋ di o la June kyuu poɔ.<ref>https://www.easytrackghana.com/cultural-overview-ghana_festivals.php</ref><ref>http://www.findglocal.com/GH/Accra/110243459088279/International-life-in-ghana-,-africa</ref><ref>http://ghanareview.com/festivals2.html</ref> == Diibu == A tigiri saga, ba maŋ tuuri di la saama ka ba pɔŋ bondirii ane dãã. A noba maŋ su la ba lisiri bonsuuri kyɛ ka namine meŋ maŋ bebe. Ba meŋ maŋ srɛrɛ la kyɛ ŋmeɛrɛ gaŋgaare meŋ.<ref>http://www.ghanaembassyiran.com/en/page/majorfestivals</ref><ref>https://touringghana.com/festivals/</ref> == Tɔna == A tigiri maŋ di la a na wuli yeli kaŋa naŋ daŋ e.<ref>https://www.ghanaconsulatedubai.com/tourism.html</ref> == Sommo yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] mosmgmj718tqp135xvj8fcfj3g73e1k Daa Tigiri 0 7057 62382 62380 2026-07-11T12:20:30Z Vision L1 19 62382 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q98636636}} '''Daa Tigiri''' e la yuoni zaa tigiri Talensi noba gaŋ a zaa a Baare ane Tong Nayiri naŋ peɛle [[Bolgatanga]] a [[Upper East Region|Ɔpa Isi irigyin]] poɔ naŋ maŋ di [[Ghana]] poɔ<ref name=":0">https://www.a1radioonline.com/5552/daa-festival-celebration-hits-a-climax-with-tampana-dance/index.html</ref>. Ba maŋ di o la Ɔɔtoore kyuu poɔ<ref>https://www.easytrackghana.com/cultural-overview-ghana_festivals.php</ref><ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Citizens-of-Baare-celebrate-Daa-festival-93313</ref><ref>https://www.graphic.com.gh/entertainment/citizens-of-baare-celebrate-daa-festival.html</ref> == Diibu == A tigiri diibu saŋa, ba maŋ tuori de la saama ka ba pɔŋ bondirii ane dãã. A noba maŋ su la lisire bonsuuri kyɛ ka namine lantaa. Tamana seɛre ne gaŋga ŋmɛ<ref>http://www.ghanaembassyiran.com/en/page/majorfestivals</ref> meŋ maŋ bebe. Ba taa la lɛ ba naŋ maŋ su ba bonsuuri naŋ wulo ba lisiri ane lɛ ba saakommine naŋ yi ziiri kyɛ wa zeŋ zie na ba naŋ be pampana<ref name=":0" />. == Tɔna == A tigiri maŋ de la ka ba wuli lɛ ba bonkɔɔre naŋ maale seŋ lɛ a yuoni zaa poɔ kyɛ la puori a ŋmɛmɛ bareka ne a teŋɛ emmaaroŋ<ref>https://www.modernghana.com/entertainment/1426/citizens-of-baare-celebrate-daa-festival.html</ref>. == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] myi1560hq5enws3m0r6mdmwpccj847m Iwa Akwa 0 7060 62416 61839 2026-07-11T20:50:04Z Vision L1 19 62416 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q115222790}} '''Iwa Akwa'''Listen<sup>ⓘ</sup> bee '''Aju'''Listen<sup>ⓘ</sup> Tigiri a na baŋ la leɛre eŋ la ka '''bonsuurii yɛrebo''' e la a saaŋkonoo yeltuuraa a Igbo noba naŋ maŋ tu a wuli ka bidɔɔlee ta la dɔɔ. Iwa Akwa yeltuuraa e la Tigiri naŋ maŋ erɛ a Obowo, Ihitte/Uboma, a Ehime Mbano, Ahiazu Mbaise local government areas a Imo state a Nigeria poɔ. Gbaŋgbale Iwa Akwa Tigiri poɔ la a ancient history of Igbo. Neɛzaa naŋ kpi kyɛ ba tu a tuuruŋ ba maŋ de la a soba ka o e bibile ka ba na uŋ o daare na zaa aŋa a bibile na. == So-eŋ yeltuur == === Kaabo wagre === A noba naŋ be a teŋɛ poɔ maŋ peɛre la a bidɔɔbilii na naŋ gɛrɛ ka ba paale a so-eŋ poɔ. A bidɔɔbilii yuomo, a bidɔɔbilii mamine ane a bidɔɔbilii saamine meŋ na peɛreŋ. A bidɔɔbilii seŋ ka ba be a yuomo 21 ane 26 kpakyagaŋ; a ma seŋ ka o kuli serɛ ka a tendemee baŋ ka a ba meŋ tu a yeltuuri. === A narebo wagre === Ka a peɛroo zaaŋ wa baare, a noba na naŋ poɔ dɔgereba maŋ gaa la daa te de bonsuurii sonne a naŋ a de tu neŋ a so-eŋ aneŋ meŋ ka ba e anea ka a zie e la siri kyellɛ a sããma. === A so-eŋ wagre === A noba maŋ seŋ ka ba tu a lɛ a dɔɔ-nembɛrɛ na naŋ tu a yeltuuraa ba naŋ manne ko ba nɛnɛnɛ. A noba naŋ poɔ tuuruŋ dɔgereba seŋ ka ba de wɔgyɛ tɛ a zagere nimitɔɔreŋ a de maaloo a yi bagebooraa nendiere naŋ maŋ kyɛnɛ ne gbɛkpala a soriŋ. == Nyɔvore ka banaŋ wa so-eŋ == A bidɔɔbilii naŋ tu a tuuruŋ maŋ e la dɔba a na baŋ de yidããdɔɔloŋ bee sããkonyuori kaŋa a teŋɛ poɔ. == Sommo yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] # https://dailytrust.com/how-400-boys-attained-adulthood-in-enugu-community/ # https://www.pulse.ng/lifestyle/food-travel/iwa-akwa-understanding-the-culture-behind-the-igbo-rites-of-passage-ceremony/9rdkfn8 # https://thenationonlineng.net/how-igbo-cultural-festival-drives-development-in-local-communities/ # https://web.archive.org/web/20240823211113/https://www.legit.ng/people/1540865-iwa-akwa-age-grade-initiation-igbo-land-how-done/ 5in866ahl05wnb39lu85q7ti9dc51yy Fofie Wao Tigiri 0 7062 62404 61824 2026-07-11T20:30:04Z Vision L1 19 62404 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q5464027}} A Fofie wao Tigiri maŋ di la ne namine ne a Nchiraa noba peɛle Wenchi a Brong Ahafo Region a Ghana poɔ.<ref>http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/tourism/festivals.php</ref> A Tigiri maŋ di la a October kyuu poɔ yuoni zaa.<ref>https://www.modernghana.com/entertainment/19535/fofie-festival-in-techiman.html</ref> === Sommo yizie === [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] gjjvy2k9r4eixg9byha9xdkrgr9nupo Fordjour Tigiri 0 7063 62405 61825 2026-07-11T20:31:27Z Vision L1 19 62405 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q98598332}} Fordjour (wao) Tigiri e la yuoni bonde Tigiri ka namine ane Badu noba naŋ be Wenchi district a Bono Region, toribu Borong Ahafo region a Ghana poɔ maŋ di. Gbɛɛ yaga August kyuu poɔ la ka ba maŋ di ane September poɔ.<ref>https://web.archive.org/web/20210120100250/http://ghanaculturepolitics.com/list-of-festivals-in-ghana/</ref><ref>https://www.easytrackghana.com/cultural-overview-ghana_festivals.php</ref><ref>http://www.gattagh.com/events.html</ref> Noba mine meŋ maŋ wuli ka October poɔ la ka ba maŋ di.<ref>https://web.archive.org/web/20210811153900/https://www.nhoc.gov.gh/festivals</ref> === Diibu === A Tigiri wagere, sããma maŋ tuori la ka ba po bondirii ne bonnyuurii. A noba maŋ yɛre la saaŋkomboma kyɛ ka namine yi goɔŋ. Seɛre ne gaŋga ŋmɛ meŋ maŋ be be la.<ref>http://www.ghanaembassyiran.com/en/page/majorfestivals</ref> ==== Tɔnɔ ==== A Tigiri ŋa maŋ di la a leɛ teɛre yɛlɛ naŋ da e pare.<ref>https://web.archive.org/web/20200815054207/https://ghanaconsulatedubai.com/tourism.html</ref> == Sommo yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] 3l64qaqhtxyaxhxdpzkkn77dxq2zown Kaduna Gane ane Gɔɔroŋ Tigiri 0 7076 62418 61840 2026-07-12T07:30:45Z Vision L1 19 62418 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q48792945}} '''Kaduna Book and Arts Festival,''' ona neŋ la ka noba boɔlɔ  KABAFEST, o e la tigiri ba naŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ, a tigiri ŋa e la a Nigeria saaŋkompare a Kaduna State noba naŋ maŋ di, a tiger danweɛŋ soba di a Bɛŋtuuri kyuu, a 2017<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ KABAFEST 2017… Taking book festival train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> yuoni poɔ. Book Buzz Foundation, la wane a tigiri ŋa, banaŋ ne ba zu la wane a  Aké Arts and Book Tigiri, banaŋ ne a Kuduna State Gɔbenɛnte ane a Gusau Institute la da lantaa noɔre a maale a tigie ama.  A Book tigiri ŋa la meŋ da e a tigiri danweɛŋ soba na maŋ di yeni yoŋ a yuoni a North Nigeria<ref>"KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Banaŋ na soŋ ne libie ka tigie ama toɔ di == Noba taa la a teɛroŋ ka North Nigeria e la zie noba naŋ yele ka a seŋ ka o taa gane ane karekyiri.<ref>"KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> KABAFEST<ref>"KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> la bone banaŋ banaŋ daŋ de bɛlle nyɔge ne a Kaduna State Gɔbenɛnte, a yɛlɛ danweɛŋ soba ba naŋ toɔ e ka ba leɛre a paaloŋ noba teɛroŋ la lɛ. A zuiŋ ba soŋ la ka Lola Shoneyin of Book Buzz ka o toɔ maale a tigiri, a ŋaa yoŋ da you la vuo ko a paaloŋ noba ka poore zaa pɛlle ka you vuo ko ka toɔ nyɛ a ba saaŋkompare yɛlɛ ka yi saaŋ yeŋe poɔ kyɛ ka ba nyɔge taa. A tigiri ŋa diibu pãã you la vuo ka banaŋ zaa naŋ taa gɔɔloŋ kaŋa ka banaŋ ne a Northern irigiŋ a Nigeria poɔ  a taa nɔlaŋ a kyaare a gane , saaŋkonnoŋ ane yelerre a ba laŋkpeɛbo<ref>Bivan, Nathaniel (June 18, 2017). "Toni Kan, Leila Aboulela, others for KABAFEST". ''Daily Trust''. Archived from the original on November 7, 2017. Retrieved October 31, 2017.</ref> poɔ. == A  Tigiri Danweɛŋ Soba == A tigiri ŋa danweɛŋ soba la a KABAFEST, o da di la a Gusau Institute naŋ be a Kaduna State poɔ, ane gane Sɛgerebɛ anuu, naŋ da be a tigiri diibu poɔ, a e tigiri kogi zu nembɛrɛ, sinii maaleba mine bayi meŋ da bebe, ka ziyuo tontonnema mine banaare meŋ bebe a yi a Norther Nigeria  a wa, Northern Nigeria yieluŋ kyeɛbɛ mine banaare mine meŋ da bebe, bondi-lem kaaba mine meŋ da bebe a paaŋ poɔ ne yelwiiri deɛdeɛmɛ.<ref>"Kabest 2017 Taking Book Festival Train to Kaduna". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria.</ref> Gane sɛgerebɛ, yieluŋ kyeɛrebɛ, sinii deɛdeɛmɛ, yelwiiri yelbe naŋ da wa a tigiri poɔ da  zuo la noba 50 naŋ ŋmaa viiri a tendaazaa da be a tigiri ŋa poɔ. A enfuomo duoro banaŋ da maale, Sudanese Author kaŋa la da e a danweɛŋ soba naŋ da di a  Caine Prize, Leila Aboulela<ref>"Leila Aboulela Headlines 2017 Kaduna Book and Arts Festival". ''Brittle Paper''. 2017-06-20. Retrieved 2017-10-31.</ref> kyɔɔtaa. A gane sɛgerɛbɛ ane yieluŋ kyeɛrɛbɛ mine naŋ da be a tigiri ŋa poɔ la;  Abdulbasit Abubakar, Abdullah Musa Dona, Abubakar Adam Ibrahim, Aisha Umar, Aminu Alan Waka, Andrew Walker, Auwalu Anwar, Audee T. Giwa, Balaraba Ramat Yakubu, Carmen McCain, Chika Jones, Chitra Nagarajan, Dami Ajayi, E. E Sule, Edify Yakusak, Efe Paul Azino, Fatima A. Umar, Hadiza Isma El-Rufai, Hafsah A. Matazu, Sanusi Lamido Sanusi, Hafsat Ahmad Abdulwaheed, Hauwa Evelyn Shekarau, Ibrahim Bello-Kano, Ishaya Bako, Jamila Umar Tanko, Jerry Buhari, Joseph Hayab, Kadaria Ahmed, Kaltume B. Gana, Kenneth Gyang, Kinna Likimani, Kola Tubosun, Leila Aboulela, Mariam S. Oyawoye, Maryam Bobi, Maryam Awaisu, Maryam Bukar Hassan, Methuselah Jeremiah, Nur'din Busari, Nura Garba, Odafe Atogun, Pearl Osibu, Rahama Sadau, Rahma Abdulmajid Sharif, Richard Ali, Saddiq Dzukogi, Samira Haruna Sanusi, Segun Adeniyi, Saudatu S. Mahdi, Temie Giwa-Tubosun, Titilope Sonuga, Toni Kan, Usman Bugaje, Wana Udobang, Williams Chechet, Zaynab Alkali, Razinat Talatu Mohammed, Abubakar Othman, Jeremiah Gyang.<ref>"Dispatch from the Inaugural Kaduna Book Festival". ''The NEWS''. 2017-07-18. Retrieved 2017-10-31.</ref> A tigiri ŋa meŋ poɔ, sinii maaleba bayi meŋ da bebe,  Ishaya Bako's ''Henna'' and Kenneth Gyang's ''Blood and Henna''. It also had "booklogues", panel discussions, poetry, art exhibition, and a fiction workshop. == Noba banaŋ taa sori ka ba sɛge == A tigiri ŋa yelnyɔgeraa kaŋa la ka ba taa nɔlaŋ ko neɛzaa naŋ taa sori ka sɛge a kyaare ne a tigiri ŋa, a yelnyɔgeraa da e bone a  European Union, ane a French  cultural organisation, Africultures naŋ nyɔge.A tigiri yelboɔraa la ka ba nyɛ noba a ta ŋa banuu ka ba yi states naŋ be a North – Kaduna, Katsina, Borno, Adamawa ane Bauchi poɔ" naŋ na lantaa a taa yelnyɔgeraa ka o libiri terebo ta ŋa EUR 3 million.<ref>"KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Hausa kɔkɔre kyɔɔtaa == A tigiri ŋa la bone noba naŋ nyɛ kyɔɔtaa a ta ŋa five hundred thousand naira.<ref>"Kabafest: A Feasting on Books and Arts in the City of Crocodiles". ''Olisa Blogazine''. 2017-07-07. Archived from the original on 2017-11-07. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Yuoni zaa tigiri diibu == A tigiri ŋa la bone a gɔbenɛnte da ŋmɛ eŋ noɔre ka ona maŋ di la dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ a Kaduna State, Mallam Nasir el-Rufai<ref>"El-Rufai Declares KABAFEST An Annual Fete - leadership.ng". ''Leadership''. 2017-08-04. Archived from the original on 2017-10-09. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Sommo Yizie   == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] 1i9rwo7essdtqlakkf2jfik5ig64ib9 62419 62418 2026-07-12T07:31:35Z Vision L1 19 62419 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q48792945}} '''Kaduna Book and Arts Festival,''' ona neŋ la ka noba boɔlɔ  KABAFEST, o e la tigiri ba naŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ, a tigiri ŋa e la a Nigeria saaŋkompare a Kaduna State noba naŋ maŋ di, a tiger danweɛŋ soba di a Bɛŋtuuri kyuu, a 2017<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ KABAFEST 2017… Taking book festival train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> yuoni poɔ. Book Buzz Foundation, la wane a tigiri ŋa, banaŋ ne ba zu la wane a  Aké Arts and Book Tigiri, banaŋ ne a Kuduna State Gɔbenɛnte ane a Gusau Institute la da lantaa noɔre a maale a tigie ama.  A Book tigiri ŋa la meŋ da e a tigiri danweɛŋ soba na maŋ di yeni yoŋ a yuoni a North Nigeria<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Banaŋ na soŋ ne libie ka tigie ama toɔ di == Noba taa la a teɛroŋ ka North Nigeria e la zie noba naŋ yele ka a seŋ ka o taa gane ane karekyiri.<ref>"KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> KABAFEST<ref>"KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> la bone banaŋ banaŋ daŋ de bɛlle nyɔge ne a Kaduna State Gɔbenɛnte, a yɛlɛ danweɛŋ soba ba naŋ toɔ e ka ba leɛre a paaloŋ noba teɛroŋ la lɛ. A zuiŋ ba soŋ la ka Lola Shoneyin of Book Buzz ka o toɔ maale a tigiri, a ŋaa yoŋ da you la vuo ko a paaloŋ noba ka poore zaa pɛlle ka you vuo ko ka toɔ nyɛ a ba saaŋkompare yɛlɛ ka yi saaŋ yeŋe poɔ kyɛ ka ba nyɔge taa. A tigiri ŋa diibu pãã you la vuo ka banaŋ zaa naŋ taa gɔɔloŋ kaŋa ka banaŋ ne a Northern irigiŋ a Nigeria poɔ  a taa nɔlaŋ a kyaare a gane , saaŋkonnoŋ ane yelerre a ba laŋkpeɛbo<ref>Bivan, Nathaniel (June 18, 2017). "Toni Kan, Leila Aboulela, others for KABAFEST". ''Daily Trust''. Archived from the original on November 7, 2017. Retrieved October 31, 2017.</ref> poɔ. == A  Tigiri Danweɛŋ Soba == A tigiri ŋa danweɛŋ soba la a KABAFEST, o da di la a Gusau Institute naŋ be a Kaduna State poɔ, ane gane Sɛgerebɛ anuu, naŋ da be a tigiri diibu poɔ, a e tigiri kogi zu nembɛrɛ, sinii maaleba mine bayi meŋ da bebe, ka ziyuo tontonnema mine banaare meŋ bebe a yi a Norther Nigeria  a wa, Northern Nigeria yieluŋ kyeɛbɛ mine banaare mine meŋ da bebe, bondi-lem kaaba mine meŋ da bebe a paaŋ poɔ ne yelwiiri deɛdeɛmɛ.<ref>"Kabest 2017 Taking Book Festival Train to Kaduna". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria.</ref> Gane sɛgerebɛ, yieluŋ kyeɛrebɛ, sinii deɛdeɛmɛ, yelwiiri yelbe naŋ da wa a tigiri poɔ da  zuo la noba 50 naŋ ŋmaa viiri a tendaazaa da be a tigiri ŋa poɔ. A enfuomo duoro banaŋ da maale, Sudanese Author kaŋa la da e a danweɛŋ soba naŋ da di a  Caine Prize, Leila Aboulela<ref>"Leila Aboulela Headlines 2017 Kaduna Book and Arts Festival". ''Brittle Paper''. 2017-06-20. Retrieved 2017-10-31.</ref> kyɔɔtaa. A gane sɛgerɛbɛ ane yieluŋ kyeɛrɛbɛ mine naŋ da be a tigiri ŋa poɔ la;  Abdulbasit Abubakar, Abdullah Musa Dona, Abubakar Adam Ibrahim, Aisha Umar, Aminu Alan Waka, Andrew Walker, Auwalu Anwar, Audee T. Giwa, Balaraba Ramat Yakubu, Carmen McCain, Chika Jones, Chitra Nagarajan, Dami Ajayi, E. E Sule, Edify Yakusak, Efe Paul Azino, Fatima A. Umar, Hadiza Isma El-Rufai, Hafsah A. Matazu, Sanusi Lamido Sanusi, Hafsat Ahmad Abdulwaheed, Hauwa Evelyn Shekarau, Ibrahim Bello-Kano, Ishaya Bako, Jamila Umar Tanko, Jerry Buhari, Joseph Hayab, Kadaria Ahmed, Kaltume B. Gana, Kenneth Gyang, Kinna Likimani, Kola Tubosun, Leila Aboulela, Mariam S. Oyawoye, Maryam Bobi, Maryam Awaisu, Maryam Bukar Hassan, Methuselah Jeremiah, Nur'din Busari, Nura Garba, Odafe Atogun, Pearl Osibu, Rahama Sadau, Rahma Abdulmajid Sharif, Richard Ali, Saddiq Dzukogi, Samira Haruna Sanusi, Segun Adeniyi, Saudatu S. Mahdi, Temie Giwa-Tubosun, Titilope Sonuga, Toni Kan, Usman Bugaje, Wana Udobang, Williams Chechet, Zaynab Alkali, Razinat Talatu Mohammed, Abubakar Othman, Jeremiah Gyang.<ref>"Dispatch from the Inaugural Kaduna Book Festival". ''The NEWS''. 2017-07-18. Retrieved 2017-10-31.</ref> A tigiri ŋa meŋ poɔ, sinii maaleba bayi meŋ da bebe,  Ishaya Bako's ''Henna'' and Kenneth Gyang's ''Blood and Henna''. It also had "booklogues", panel discussions, poetry, art exhibition, and a fiction workshop. == Noba banaŋ taa sori ka ba sɛge == A tigiri ŋa yelnyɔgeraa kaŋa la ka ba taa nɔlaŋ ko neɛzaa naŋ taa sori ka sɛge a kyaare ne a tigiri ŋa, a yelnyɔgeraa da e bone a  European Union, ane a French  cultural organisation, Africultures naŋ nyɔge.A tigiri yelboɔraa la ka ba nyɛ noba a ta ŋa banuu ka ba yi states naŋ be a North – Kaduna, Katsina, Borno, Adamawa ane Bauchi poɔ" naŋ na lantaa a taa yelnyɔgeraa ka o libiri terebo ta ŋa EUR 3 million.<ref>"KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Hausa kɔkɔre kyɔɔtaa == A tigiri ŋa la bone noba naŋ nyɛ kyɔɔtaa a ta ŋa five hundred thousand naira.<ref>"Kabafest: A Feasting on Books and Arts in the City of Crocodiles". ''Olisa Blogazine''. 2017-07-07. Archived from the original on 2017-11-07. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Yuoni zaa tigiri diibu == A tigiri ŋa la bone a gɔbenɛnte da ŋmɛ eŋ noɔre ka ona maŋ di la dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ a Kaduna State, Mallam Nasir el-Rufai<ref>"El-Rufai Declares KABAFEST An Annual Fete - leadership.ng". ''Leadership''. 2017-08-04. Archived from the original on 2017-10-09. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Sommo Yizie   == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] pwh48jmcat7v0g5xcoooxvmbbnhmw74 62420 62419 2026-07-12T07:32:32Z Vision L1 19 62420 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q48792945}} '''Kaduna Book and Arts Festival,''' ona neŋ la ka noba boɔlɔ  KABAFEST, o e la tigiri ba naŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ, a tigiri ŋa e la a Nigeria saaŋkompare a Kaduna State noba naŋ maŋ di, a tiger danweɛŋ soba di a Bɛŋtuuri kyuu, a 2017<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ KABAFEST 2017… Taking book festival train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> yuoni poɔ. Book Buzz Foundation, la wane a tigiri ŋa, banaŋ ne ba zu la wane a  Aké Arts and Book Tigiri, banaŋ ne a Kuduna State Gɔbenɛnte ane a Gusau Institute la da lantaa noɔre a maale a tigie ama.  A Book tigiri ŋa la meŋ da e a tigiri danweɛŋ soba na maŋ di yeni yoŋ a yuoni a North Nigeria<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Banaŋ na soŋ ne libie ka tigie ama toɔ di == Noba taa la a teɛroŋ ka North Nigeria e la zie noba naŋ yele ka a seŋ ka o taa gane ane karekyiri.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> KABAFEST<ref>"KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> la bone banaŋ banaŋ daŋ de bɛlle nyɔge ne a Kaduna State Gɔbenɛnte, a yɛlɛ danweɛŋ soba ba naŋ toɔ e ka ba leɛre a paaloŋ noba teɛroŋ la lɛ. A zuiŋ ba soŋ la ka Lola Shoneyin of Book Buzz ka o toɔ maale a tigiri, a ŋaa yoŋ da you la vuo ko a paaloŋ noba ka poore zaa pɛlle ka you vuo ko ka toɔ nyɛ a ba saaŋkompare yɛlɛ ka yi saaŋ yeŋe poɔ kyɛ ka ba nyɔge taa. A tigiri ŋa diibu pãã you la vuo ka banaŋ zaa naŋ taa gɔɔloŋ kaŋa ka banaŋ ne a Northern irigiŋ a Nigeria poɔ  a taa nɔlaŋ a kyaare a gane , saaŋkonnoŋ ane yelerre a ba laŋkpeɛbo<ref>Bivan, Nathaniel (June 18, 2017). "Toni Kan, Leila Aboulela, others for KABAFEST". ''Daily Trust''. Archived from the original on November 7, 2017. Retrieved October 31, 2017.</ref> poɔ. == A  Tigiri Danweɛŋ Soba == A tigiri ŋa danweɛŋ soba la a KABAFEST, o da di la a Gusau Institute naŋ be a Kaduna State poɔ, ane gane Sɛgerebɛ anuu, naŋ da be a tigiri diibu poɔ, a e tigiri kogi zu nembɛrɛ, sinii maaleba mine bayi meŋ da bebe, ka ziyuo tontonnema mine banaare meŋ bebe a yi a Norther Nigeria  a wa, Northern Nigeria yieluŋ kyeɛbɛ mine banaare mine meŋ da bebe, bondi-lem kaaba mine meŋ da bebe a paaŋ poɔ ne yelwiiri deɛdeɛmɛ.<ref>"Kabest 2017 Taking Book Festival Train to Kaduna". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria.</ref> Gane sɛgerebɛ, yieluŋ kyeɛrebɛ, sinii deɛdeɛmɛ, yelwiiri yelbe naŋ da wa a tigiri poɔ da  zuo la noba 50 naŋ ŋmaa viiri a tendaazaa da be a tigiri ŋa poɔ. A enfuomo duoro banaŋ da maale, Sudanese Author kaŋa la da e a danweɛŋ soba naŋ da di a  Caine Prize, Leila Aboulela<ref>"Leila Aboulela Headlines 2017 Kaduna Book and Arts Festival". ''Brittle Paper''. 2017-06-20. Retrieved 2017-10-31.</ref> kyɔɔtaa. A gane sɛgerɛbɛ ane yieluŋ kyeɛrɛbɛ mine naŋ da be a tigiri ŋa poɔ la;  Abdulbasit Abubakar, Abdullah Musa Dona, Abubakar Adam Ibrahim, Aisha Umar, Aminu Alan Waka, Andrew Walker, Auwalu Anwar, Audee T. Giwa, Balaraba Ramat Yakubu, Carmen McCain, Chika Jones, Chitra Nagarajan, Dami Ajayi, E. E Sule, Edify Yakusak, Efe Paul Azino, Fatima A. Umar, Hadiza Isma El-Rufai, Hafsah A. Matazu, Sanusi Lamido Sanusi, Hafsat Ahmad Abdulwaheed, Hauwa Evelyn Shekarau, Ibrahim Bello-Kano, Ishaya Bako, Jamila Umar Tanko, Jerry Buhari, Joseph Hayab, Kadaria Ahmed, Kaltume B. Gana, Kenneth Gyang, Kinna Likimani, Kola Tubosun, Leila Aboulela, Mariam S. Oyawoye, Maryam Bobi, Maryam Awaisu, Maryam Bukar Hassan, Methuselah Jeremiah, Nur'din Busari, Nura Garba, Odafe Atogun, Pearl Osibu, Rahama Sadau, Rahma Abdulmajid Sharif, Richard Ali, Saddiq Dzukogi, Samira Haruna Sanusi, Segun Adeniyi, Saudatu S. Mahdi, Temie Giwa-Tubosun, Titilope Sonuga, Toni Kan, Usman Bugaje, Wana Udobang, Williams Chechet, Zaynab Alkali, Razinat Talatu Mohammed, Abubakar Othman, Jeremiah Gyang.<ref>"Dispatch from the Inaugural Kaduna Book Festival". ''The NEWS''. 2017-07-18. Retrieved 2017-10-31.</ref> A tigiri ŋa meŋ poɔ, sinii maaleba bayi meŋ da bebe,  Ishaya Bako's ''Henna'' and Kenneth Gyang's ''Blood and Henna''. It also had "booklogues", panel discussions, poetry, art exhibition, and a fiction workshop. == Noba banaŋ taa sori ka ba sɛge == A tigiri ŋa yelnyɔgeraa kaŋa la ka ba taa nɔlaŋ ko neɛzaa naŋ taa sori ka sɛge a kyaare ne a tigiri ŋa, a yelnyɔgeraa da e bone a  European Union, ane a French  cultural organisation, Africultures naŋ nyɔge.A tigiri yelboɔraa la ka ba nyɛ noba a ta ŋa banuu ka ba yi states naŋ be a North – Kaduna, Katsina, Borno, Adamawa ane Bauchi poɔ" naŋ na lantaa a taa yelnyɔgeraa ka o libiri terebo ta ŋa EUR 3 million.<ref>"KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Hausa kɔkɔre kyɔɔtaa == A tigiri ŋa la bone noba naŋ nyɛ kyɔɔtaa a ta ŋa five hundred thousand naira.<ref>"Kabafest: A Feasting on Books and Arts in the City of Crocodiles". ''Olisa Blogazine''. 2017-07-07. Archived from the original on 2017-11-07. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Yuoni zaa tigiri diibu == A tigiri ŋa la bone a gɔbenɛnte da ŋmɛ eŋ noɔre ka ona maŋ di la dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ a Kaduna State, Mallam Nasir el-Rufai<ref>"El-Rufai Declares KABAFEST An Annual Fete - leadership.ng". ''Leadership''. 2017-08-04. Archived from the original on 2017-10-09. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Sommo Yizie   == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] rovgq2b9m6jeag38468oxq1l5zv9ung 62421 62420 2026-07-12T07:33:27Z Vision L1 19 62421 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q48792945}} '''Kaduna Book and Arts Festival,''' ona neŋ la ka noba boɔlɔ  KABAFEST, o e la tigiri ba naŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ, a tigiri ŋa e la a Nigeria saaŋkompare a Kaduna State noba naŋ maŋ di, a tiger danweɛŋ soba di a Bɛŋtuuri kyuu, a 2017<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ KABAFEST 2017… Taking book festival train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> yuoni poɔ. Book Buzz Foundation, la wane a tigiri ŋa, banaŋ ne ba zu la wane a  Aké Arts and Book Tigiri, banaŋ ne a Kuduna State Gɔbenɛnte ane a Gusau Institute la da lantaa noɔre a maale a tigie ama.  A Book tigiri ŋa la meŋ da e a tigiri danweɛŋ soba na maŋ di yeni yoŋ a yuoni a North Nigeria<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Banaŋ na soŋ ne libie ka tigie ama toɔ di == Noba taa la a teɛroŋ ka North Nigeria e la zie noba naŋ yele ka a seŋ ka o taa gane ane karekyiri.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> KABAFEST<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> la bone banaŋ banaŋ daŋ de bɛlle nyɔge ne a Kaduna State Gɔbenɛnte, a yɛlɛ danweɛŋ soba ba naŋ toɔ e ka ba leɛre a paaloŋ noba teɛroŋ la lɛ. A zuiŋ ba soŋ la ka Lola Shoneyin of Book Buzz ka o toɔ maale a tigiri, a ŋaa yoŋ da you la vuo ko a paaloŋ noba ka poore zaa pɛlle ka you vuo ko ka toɔ nyɛ a ba saaŋkompare yɛlɛ ka yi saaŋ yeŋe poɔ kyɛ ka ba nyɔge taa. A tigiri ŋa diibu pãã you la vuo ka banaŋ zaa naŋ taa gɔɔloŋ kaŋa ka banaŋ ne a Northern irigiŋ a Nigeria poɔ  a taa nɔlaŋ a kyaare a gane , saaŋkonnoŋ ane yelerre a ba laŋkpeɛbo<ref>Bivan, Nathaniel (June 18, 2017). "Toni Kan, Leila Aboulela, others for KABAFEST". ''Daily Trust''. Archived from the original on November 7, 2017. Retrieved October 31, 2017.</ref> poɔ. == A  Tigiri Danweɛŋ Soba == A tigiri ŋa danweɛŋ soba la a KABAFEST, o da di la a Gusau Institute naŋ be a Kaduna State poɔ, ane gane Sɛgerebɛ anuu, naŋ da be a tigiri diibu poɔ, a e tigiri kogi zu nembɛrɛ, sinii maaleba mine bayi meŋ da bebe, ka ziyuo tontonnema mine banaare meŋ bebe a yi a Norther Nigeria  a wa, Northern Nigeria yieluŋ kyeɛbɛ mine banaare mine meŋ da bebe, bondi-lem kaaba mine meŋ da bebe a paaŋ poɔ ne yelwiiri deɛdeɛmɛ.<ref>"Kabest 2017 Taking Book Festival Train to Kaduna". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria.</ref> Gane sɛgerebɛ, yieluŋ kyeɛrebɛ, sinii deɛdeɛmɛ, yelwiiri yelbe naŋ da wa a tigiri poɔ da  zuo la noba 50 naŋ ŋmaa viiri a tendaazaa da be a tigiri ŋa poɔ. A enfuomo duoro banaŋ da maale, Sudanese Author kaŋa la da e a danweɛŋ soba naŋ da di a  Caine Prize, Leila Aboulela<ref>"Leila Aboulela Headlines 2017 Kaduna Book and Arts Festival". ''Brittle Paper''. 2017-06-20. Retrieved 2017-10-31.</ref> kyɔɔtaa. A gane sɛgerɛbɛ ane yieluŋ kyeɛrɛbɛ mine naŋ da be a tigiri ŋa poɔ la;  Abdulbasit Abubakar, Abdullah Musa Dona, Abubakar Adam Ibrahim, Aisha Umar, Aminu Alan Waka, Andrew Walker, Auwalu Anwar, Audee T. Giwa, Balaraba Ramat Yakubu, Carmen McCain, Chika Jones, Chitra Nagarajan, Dami Ajayi, E. E Sule, Edify Yakusak, Efe Paul Azino, Fatima A. Umar, Hadiza Isma El-Rufai, Hafsah A. Matazu, Sanusi Lamido Sanusi, Hafsat Ahmad Abdulwaheed, Hauwa Evelyn Shekarau, Ibrahim Bello-Kano, Ishaya Bako, Jamila Umar Tanko, Jerry Buhari, Joseph Hayab, Kadaria Ahmed, Kaltume B. Gana, Kenneth Gyang, Kinna Likimani, Kola Tubosun, Leila Aboulela, Mariam S. Oyawoye, Maryam Bobi, Maryam Awaisu, Maryam Bukar Hassan, Methuselah Jeremiah, Nur'din Busari, Nura Garba, Odafe Atogun, Pearl Osibu, Rahama Sadau, Rahma Abdulmajid Sharif, Richard Ali, Saddiq Dzukogi, Samira Haruna Sanusi, Segun Adeniyi, Saudatu S. Mahdi, Temie Giwa-Tubosun, Titilope Sonuga, Toni Kan, Usman Bugaje, Wana Udobang, Williams Chechet, Zaynab Alkali, Razinat Talatu Mohammed, Abubakar Othman, Jeremiah Gyang.<ref>"Dispatch from the Inaugural Kaduna Book Festival". ''The NEWS''. 2017-07-18. Retrieved 2017-10-31.</ref> A tigiri ŋa meŋ poɔ, sinii maaleba bayi meŋ da bebe,  Ishaya Bako's ''Henna'' and Kenneth Gyang's ''Blood and Henna''. It also had "booklogues", panel discussions, poetry, art exhibition, and a fiction workshop. == Noba banaŋ taa sori ka ba sɛge == A tigiri ŋa yelnyɔgeraa kaŋa la ka ba taa nɔlaŋ ko neɛzaa naŋ taa sori ka sɛge a kyaare ne a tigiri ŋa, a yelnyɔgeraa da e bone a  European Union, ane a French  cultural organisation, Africultures naŋ nyɔge.A tigiri yelboɔraa la ka ba nyɛ noba a ta ŋa banuu ka ba yi states naŋ be a North – Kaduna, Katsina, Borno, Adamawa ane Bauchi poɔ" naŋ na lantaa a taa yelnyɔgeraa ka o libiri terebo ta ŋa EUR 3 million.<ref>"KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Hausa kɔkɔre kyɔɔtaa == A tigiri ŋa la bone noba naŋ nyɛ kyɔɔtaa a ta ŋa five hundred thousand naira.<ref>"Kabafest: A Feasting on Books and Arts in the City of Crocodiles". ''Olisa Blogazine''. 2017-07-07. Archived from the original on 2017-11-07. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Yuoni zaa tigiri diibu == A tigiri ŋa la bone a gɔbenɛnte da ŋmɛ eŋ noɔre ka ona maŋ di la dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ a Kaduna State, Mallam Nasir el-Rufai<ref>"El-Rufai Declares KABAFEST An Annual Fete - leadership.ng". ''Leadership''. 2017-08-04. Archived from the original on 2017-10-09. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Sommo Yizie   == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] 5x90agkf574sn75qwqljxswe4qqdrec 62422 62421 2026-07-12T07:35:05Z Vision L1 19 62422 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q48792945}} '''Kaduna Book and Arts Festival,''' ona neŋ la ka noba boɔlɔ  KABAFEST, o e la tigiri ba naŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ, a tigiri ŋa e la a Nigeria saaŋkompare a Kaduna State noba naŋ maŋ di, a tiger danweɛŋ soba di a Bɛŋtuuri kyuu, a 2017<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ KABAFEST 2017… Taking book festival train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> yuoni poɔ. Book Buzz Foundation, la wane a tigiri ŋa, banaŋ ne ba zu la wane a  Aké Arts and Book Tigiri, banaŋ ne a Kuduna State Gɔbenɛnte ane a Gusau Institute la da lantaa noɔre a maale a tigie ama.  A Book tigiri ŋa la meŋ da e a tigiri danweɛŋ soba na maŋ di yeni yoŋ a yuoni a North Nigeria<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Banaŋ na soŋ ne libie ka tigie ama toɔ di == Noba taa la a teɛroŋ ka North Nigeria e la zie noba naŋ yele ka a seŋ ka o taa gane ane karekyiri.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> KABAFEST<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> la bone banaŋ banaŋ daŋ de bɛlle nyɔge ne a Kaduna State Gɔbenɛnte, a yɛlɛ danweɛŋ soba ba naŋ toɔ e ka ba leɛre a paaloŋ noba teɛroŋ la lɛ. A zuiŋ ba soŋ la ka Lola Shoneyin of Book Buzz ka o toɔ maale a tigiri, a ŋaa yoŋ da you la vuo ko a paaloŋ noba ka poore zaa pɛlle ka you vuo ko ka toɔ nyɛ a ba saaŋkompare yɛlɛ ka yi saaŋ yeŋe poɔ kyɛ ka ba nyɔge taa. A tigiri ŋa diibu pãã you la vuo ka banaŋ zaa naŋ taa gɔɔloŋ kaŋa ka banaŋ ne a Northern irigiŋ a Nigeria poɔ  a taa nɔlaŋ a kyaare a gane , saaŋkonnoŋ ane yelerre a ba laŋkpeɛbo<ref>Bivan, Nathaniel (June 18, 2017). "[https://web.archive.org/web/20171107003752/https://www.dailytrust.com.ng/news/art-ideas/toni-kan-leila-aboulela-others-for-kabafest/202245.html Toni Kan, Leila Aboulela, others for KABAFEST]". ''Daily Trust''. Archived from [https://www.dailytrust.com.ng/news/art-ideas/toni-kan-leila-aboulela-others-for-kabafest/202245.html the original] on November 7, 2017. Retrieved October 31, 2017.</ref> poɔ. == A  Tigiri Danweɛŋ Soba == A tigiri ŋa danweɛŋ soba la a KABAFEST, o da di la a Gusau Institute naŋ be a Kaduna State poɔ, ane gane Sɛgerebɛ anuu, naŋ da be a tigiri diibu poɔ, a e tigiri kogi zu nembɛrɛ, sinii maaleba mine bayi meŋ da bebe, ka ziyuo tontonnema mine banaare meŋ bebe a yi a Norther Nigeria  a wa, Northern Nigeria yieluŋ kyeɛbɛ mine banaare mine meŋ da bebe, bondi-lem kaaba mine meŋ da bebe a paaŋ poɔ ne yelwiiri deɛdeɛmɛ.<ref>"Kabest 2017 Taking Book Festival Train to Kaduna". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria.</ref> Gane sɛgerebɛ, yieluŋ kyeɛrebɛ, sinii deɛdeɛmɛ, yelwiiri yelbe naŋ da wa a tigiri poɔ da  zuo la noba 50 naŋ ŋmaa viiri a tendaazaa da be a tigiri ŋa poɔ. A enfuomo duoro banaŋ da maale, Sudanese Author kaŋa la da e a danweɛŋ soba naŋ da di a  Caine Prize, Leila Aboulela<ref>"Leila Aboulela Headlines 2017 Kaduna Book and Arts Festival". ''Brittle Paper''. 2017-06-20. Retrieved 2017-10-31.</ref> kyɔɔtaa. A gane sɛgerɛbɛ ane yieluŋ kyeɛrɛbɛ mine naŋ da be a tigiri ŋa poɔ la;  Abdulbasit Abubakar, Abdullah Musa Dona, Abubakar Adam Ibrahim, Aisha Umar, Aminu Alan Waka, Andrew Walker, Auwalu Anwar, Audee T. Giwa, Balaraba Ramat Yakubu, Carmen McCain, Chika Jones, Chitra Nagarajan, Dami Ajayi, E. E Sule, Edify Yakusak, Efe Paul Azino, Fatima A. Umar, Hadiza Isma El-Rufai, Hafsah A. Matazu, Sanusi Lamido Sanusi, Hafsat Ahmad Abdulwaheed, Hauwa Evelyn Shekarau, Ibrahim Bello-Kano, Ishaya Bako, Jamila Umar Tanko, Jerry Buhari, Joseph Hayab, Kadaria Ahmed, Kaltume B. Gana, Kenneth Gyang, Kinna Likimani, Kola Tubosun, Leila Aboulela, Mariam S. Oyawoye, Maryam Bobi, Maryam Awaisu, Maryam Bukar Hassan, Methuselah Jeremiah, Nur'din Busari, Nura Garba, Odafe Atogun, Pearl Osibu, Rahama Sadau, Rahma Abdulmajid Sharif, Richard Ali, Saddiq Dzukogi, Samira Haruna Sanusi, Segun Adeniyi, Saudatu S. Mahdi, Temie Giwa-Tubosun, Titilope Sonuga, Toni Kan, Usman Bugaje, Wana Udobang, Williams Chechet, Zaynab Alkali, Razinat Talatu Mohammed, Abubakar Othman, Jeremiah Gyang.<ref>"Dispatch from the Inaugural Kaduna Book Festival". ''The NEWS''. 2017-07-18. Retrieved 2017-10-31.</ref> A tigiri ŋa meŋ poɔ, sinii maaleba bayi meŋ da bebe,  Ishaya Bako's ''Henna'' and Kenneth Gyang's ''Blood and Henna''. It also had "booklogues", panel discussions, poetry, art exhibition, and a fiction workshop. == Noba banaŋ taa sori ka ba sɛge == A tigiri ŋa yelnyɔgeraa kaŋa la ka ba taa nɔlaŋ ko neɛzaa naŋ taa sori ka sɛge a kyaare ne a tigiri ŋa, a yelnyɔgeraa da e bone a  European Union, ane a French  cultural organisation, Africultures naŋ nyɔge.A tigiri yelboɔraa la ka ba nyɛ noba a ta ŋa banuu ka ba yi states naŋ be a North – Kaduna, Katsina, Borno, Adamawa ane Bauchi poɔ" naŋ na lantaa a taa yelnyɔgeraa ka o libiri terebo ta ŋa EUR 3 million.<ref>"KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Hausa kɔkɔre kyɔɔtaa == A tigiri ŋa la bone noba naŋ nyɛ kyɔɔtaa a ta ŋa five hundred thousand naira.<ref>"Kabafest: A Feasting on Books and Arts in the City of Crocodiles". ''Olisa Blogazine''. 2017-07-07. Archived from the original on 2017-11-07. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Yuoni zaa tigiri diibu == A tigiri ŋa la bone a gɔbenɛnte da ŋmɛ eŋ noɔre ka ona maŋ di la dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ a Kaduna State, Mallam Nasir el-Rufai<ref>"El-Rufai Declares KABAFEST An Annual Fete - leadership.ng". ''Leadership''. 2017-08-04. Archived from the original on 2017-10-09. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Sommo Yizie   == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] dwqmaqnh4m714zn2lvupek4uwjffdm5 62423 62422 2026-07-12T07:35:57Z Vision L1 19 62423 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q48792945}} '''Kaduna Book and Arts Festival,''' ona neŋ la ka noba boɔlɔ  KABAFEST, o e la tigiri ba naŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ, a tigiri ŋa e la a Nigeria saaŋkompare a Kaduna State noba naŋ maŋ di, a tiger danweɛŋ soba di a Bɛŋtuuri kyuu, a 2017<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ KABAFEST 2017… Taking book festival train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> yuoni poɔ. Book Buzz Foundation, la wane a tigiri ŋa, banaŋ ne ba zu la wane a  Aké Arts and Book Tigiri, banaŋ ne a Kuduna State Gɔbenɛnte ane a Gusau Institute la da lantaa noɔre a maale a tigie ama.  A Book tigiri ŋa la meŋ da e a tigiri danweɛŋ soba na maŋ di yeni yoŋ a yuoni a North Nigeria<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Banaŋ na soŋ ne libie ka tigie ama toɔ di == Noba taa la a teɛroŋ ka North Nigeria e la zie noba naŋ yele ka a seŋ ka o taa gane ane karekyiri.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> KABAFEST<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> la bone banaŋ banaŋ daŋ de bɛlle nyɔge ne a Kaduna State Gɔbenɛnte, a yɛlɛ danweɛŋ soba ba naŋ toɔ e ka ba leɛre a paaloŋ noba teɛroŋ la lɛ. A zuiŋ ba soŋ la ka Lola Shoneyin of Book Buzz ka o toɔ maale a tigiri, a ŋaa yoŋ da you la vuo ko a paaloŋ noba ka poore zaa pɛlle ka you vuo ko ka toɔ nyɛ a ba saaŋkompare yɛlɛ ka yi saaŋ yeŋe poɔ kyɛ ka ba nyɔge taa. A tigiri ŋa diibu pãã you la vuo ka banaŋ zaa naŋ taa gɔɔloŋ kaŋa ka banaŋ ne a Northern irigiŋ a Nigeria poɔ  a taa nɔlaŋ a kyaare a gane , saaŋkonnoŋ ane yelerre a ba laŋkpeɛbo<ref>Bivan, Nathaniel (June 18, 2017). "[https://web.archive.org/web/20171107003752/https://www.dailytrust.com.ng/news/art-ideas/toni-kan-leila-aboulela-others-for-kabafest/202245.html Toni Kan, Leila Aboulela, others for KABAFEST]". ''Daily Trust''. Archived from [https://www.dailytrust.com.ng/news/art-ideas/toni-kan-leila-aboulela-others-for-kabafest/202245.html the original] on November 7, 2017. Retrieved October 31, 2017.</ref> poɔ. == A  Tigiri Danweɛŋ Soba == A tigiri ŋa danweɛŋ soba la a KABAFEST, o da di la a Gusau Institute naŋ be a Kaduna State poɔ, ane gane Sɛgerebɛ anuu, naŋ da be a tigiri diibu poɔ, a e tigiri kogi zu nembɛrɛ, sinii maaleba mine bayi meŋ da bebe, ka ziyuo tontonnema mine banaare meŋ bebe a yi a Norther Nigeria  a wa, Northern Nigeria yieluŋ kyeɛbɛ mine banaare mine meŋ da bebe, bondi-lem kaaba mine meŋ da bebe a paaŋ poɔ ne yelwiiri deɛdeɛmɛ.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ Kabest 2017 Taking Book Festival Train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria.</ref> Gane sɛgerebɛ, yieluŋ kyeɛrebɛ, sinii deɛdeɛmɛ, yelwiiri yelbe naŋ da wa a tigiri poɔ da  zuo la noba 50 naŋ ŋmaa viiri a tendaazaa da be a tigiri ŋa poɔ. A enfuomo duoro banaŋ da maale, Sudanese Author kaŋa la da e a danweɛŋ soba naŋ da di a  Caine Prize, Leila Aboulela<ref>"Leila Aboulela Headlines 2017 Kaduna Book and Arts Festival". ''Brittle Paper''. 2017-06-20. Retrieved 2017-10-31.</ref> kyɔɔtaa. A gane sɛgerɛbɛ ane yieluŋ kyeɛrɛbɛ mine naŋ da be a tigiri ŋa poɔ la;  Abdulbasit Abubakar, Abdullah Musa Dona, Abubakar Adam Ibrahim, Aisha Umar, Aminu Alan Waka, Andrew Walker, Auwalu Anwar, Audee T. Giwa, Balaraba Ramat Yakubu, Carmen McCain, Chika Jones, Chitra Nagarajan, Dami Ajayi, E. E Sule, Edify Yakusak, Efe Paul Azino, Fatima A. Umar, Hadiza Isma El-Rufai, Hafsah A. Matazu, Sanusi Lamido Sanusi, Hafsat Ahmad Abdulwaheed, Hauwa Evelyn Shekarau, Ibrahim Bello-Kano, Ishaya Bako, Jamila Umar Tanko, Jerry Buhari, Joseph Hayab, Kadaria Ahmed, Kaltume B. Gana, Kenneth Gyang, Kinna Likimani, Kola Tubosun, Leila Aboulela, Mariam S. Oyawoye, Maryam Bobi, Maryam Awaisu, Maryam Bukar Hassan, Methuselah Jeremiah, Nur'din Busari, Nura Garba, Odafe Atogun, Pearl Osibu, Rahama Sadau, Rahma Abdulmajid Sharif, Richard Ali, Saddiq Dzukogi, Samira Haruna Sanusi, Segun Adeniyi, Saudatu S. Mahdi, Temie Giwa-Tubosun, Titilope Sonuga, Toni Kan, Usman Bugaje, Wana Udobang, Williams Chechet, Zaynab Alkali, Razinat Talatu Mohammed, Abubakar Othman, Jeremiah Gyang.<ref>"Dispatch from the Inaugural Kaduna Book Festival". ''The NEWS''. 2017-07-18. Retrieved 2017-10-31.</ref> A tigiri ŋa meŋ poɔ, sinii maaleba bayi meŋ da bebe,  Ishaya Bako's ''Henna'' and Kenneth Gyang's ''Blood and Henna''. It also had "booklogues", panel discussions, poetry, art exhibition, and a fiction workshop. == Noba banaŋ taa sori ka ba sɛge == A tigiri ŋa yelnyɔgeraa kaŋa la ka ba taa nɔlaŋ ko neɛzaa naŋ taa sori ka sɛge a kyaare ne a tigiri ŋa, a yelnyɔgeraa da e bone a  European Union, ane a French  cultural organisation, Africultures naŋ nyɔge.A tigiri yelboɔraa la ka ba nyɛ noba a ta ŋa banuu ka ba yi states naŋ be a North – Kaduna, Katsina, Borno, Adamawa ane Bauchi poɔ" naŋ na lantaa a taa yelnyɔgeraa ka o libiri terebo ta ŋa EUR 3 million.<ref>"KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Hausa kɔkɔre kyɔɔtaa == A tigiri ŋa la bone noba naŋ nyɛ kyɔɔtaa a ta ŋa five hundred thousand naira.<ref>"Kabafest: A Feasting on Books and Arts in the City of Crocodiles". ''Olisa Blogazine''. 2017-07-07. Archived from the original on 2017-11-07. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Yuoni zaa tigiri diibu == A tigiri ŋa la bone a gɔbenɛnte da ŋmɛ eŋ noɔre ka ona maŋ di la dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ a Kaduna State, Mallam Nasir el-Rufai<ref>"El-Rufai Declares KABAFEST An Annual Fete - leadership.ng". ''Leadership''. 2017-08-04. Archived from the original on 2017-10-09. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Sommo Yizie   == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] orels1fhuq1caedi19ifptq44zd7qfj 62424 62423 2026-07-12T07:36:52Z Vision L1 19 62424 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q48792945}} '''Kaduna Book and Arts Festival,''' ona neŋ la ka noba boɔlɔ  KABAFEST, o e la tigiri ba naŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ, a tigiri ŋa e la a Nigeria saaŋkompare a Kaduna State noba naŋ maŋ di, a tiger danweɛŋ soba di a Bɛŋtuuri kyuu, a 2017<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ KABAFEST 2017… Taking book festival train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> yuoni poɔ. Book Buzz Foundation, la wane a tigiri ŋa, banaŋ ne ba zu la wane a  Aké Arts and Book Tigiri, banaŋ ne a Kuduna State Gɔbenɛnte ane a Gusau Institute la da lantaa noɔre a maale a tigie ama.  A Book tigiri ŋa la meŋ da e a tigiri danweɛŋ soba na maŋ di yeni yoŋ a yuoni a North Nigeria<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Banaŋ na soŋ ne libie ka tigie ama toɔ di == Noba taa la a teɛroŋ ka North Nigeria e la zie noba naŋ yele ka a seŋ ka o taa gane ane karekyiri.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> KABAFEST<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> la bone banaŋ banaŋ daŋ de bɛlle nyɔge ne a Kaduna State Gɔbenɛnte, a yɛlɛ danweɛŋ soba ba naŋ toɔ e ka ba leɛre a paaloŋ noba teɛroŋ la lɛ. A zuiŋ ba soŋ la ka Lola Shoneyin of Book Buzz ka o toɔ maale a tigiri, a ŋaa yoŋ da you la vuo ko a paaloŋ noba ka poore zaa pɛlle ka you vuo ko ka toɔ nyɛ a ba saaŋkompare yɛlɛ ka yi saaŋ yeŋe poɔ kyɛ ka ba nyɔge taa. A tigiri ŋa diibu pãã you la vuo ka banaŋ zaa naŋ taa gɔɔloŋ kaŋa ka banaŋ ne a Northern irigiŋ a Nigeria poɔ  a taa nɔlaŋ a kyaare a gane , saaŋkonnoŋ ane yelerre a ba laŋkpeɛbo<ref>Bivan, Nathaniel (June 18, 2017). "[https://web.archive.org/web/20171107003752/https://www.dailytrust.com.ng/news/art-ideas/toni-kan-leila-aboulela-others-for-kabafest/202245.html Toni Kan, Leila Aboulela, others for KABAFEST]". ''Daily Trust''. Archived from [https://www.dailytrust.com.ng/news/art-ideas/toni-kan-leila-aboulela-others-for-kabafest/202245.html the original] on November 7, 2017. Retrieved October 31, 2017.</ref> poɔ. == A  Tigiri Danweɛŋ Soba == A tigiri ŋa danweɛŋ soba la a KABAFEST, o da di la a Gusau Institute naŋ be a Kaduna State poɔ, ane gane Sɛgerebɛ anuu, naŋ da be a tigiri diibu poɔ, a e tigiri kogi zu nembɛrɛ, sinii maaleba mine bayi meŋ da bebe, ka ziyuo tontonnema mine banaare meŋ bebe a yi a Norther Nigeria  a wa, Northern Nigeria yieluŋ kyeɛbɛ mine banaare mine meŋ da bebe, bondi-lem kaaba mine meŋ da bebe a paaŋ poɔ ne yelwiiri deɛdeɛmɛ.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ Kabest 2017 Taking Book Festival Train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria.</ref> Gane sɛgerebɛ, yieluŋ kyeɛrebɛ, sinii deɛdeɛmɛ, yelwiiri yelbe naŋ da wa a tigiri poɔ da  zuo la noba 50 naŋ ŋmaa viiri a tendaazaa da be a tigiri ŋa poɔ. A enfuomo duoro banaŋ da maale, Sudanese Author kaŋa la da e a danweɛŋ soba naŋ da di a  Caine Prize, Leila Aboulela<ref>"[https://brittlepaper.com/2017/06/scoop-2017-kaduna-book-arts-festival/ Leila Aboulela Headlines 2017 Kaduna Book and Arts Festival]". ''Brittle Paper''. 2017-06-20. Retrieved 2017-10-31.</ref> kyɔɔtaa. A gane sɛgerɛbɛ ane yieluŋ kyeɛrɛbɛ mine naŋ da be a tigiri ŋa poɔ la;  Abdulbasit Abubakar, Abdullah Musa Dona, Abubakar Adam Ibrahim, Aisha Umar, Aminu Alan Waka, Andrew Walker, Auwalu Anwar, Audee T. Giwa, Balaraba Ramat Yakubu, Carmen McCain, Chika Jones, Chitra Nagarajan, Dami Ajayi, E. E Sule, Edify Yakusak, Efe Paul Azino, Fatima A. Umar, Hadiza Isma El-Rufai, Hafsah A. Matazu, Sanusi Lamido Sanusi, Hafsat Ahmad Abdulwaheed, Hauwa Evelyn Shekarau, Ibrahim Bello-Kano, Ishaya Bako, Jamila Umar Tanko, Jerry Buhari, Joseph Hayab, Kadaria Ahmed, Kaltume B. Gana, Kenneth Gyang, Kinna Likimani, Kola Tubosun, Leila Aboulela, Mariam S. Oyawoye, Maryam Bobi, Maryam Awaisu, Maryam Bukar Hassan, Methuselah Jeremiah, Nur'din Busari, Nura Garba, Odafe Atogun, Pearl Osibu, Rahama Sadau, Rahma Abdulmajid Sharif, Richard Ali, Saddiq Dzukogi, Samira Haruna Sanusi, Segun Adeniyi, Saudatu S. Mahdi, Temie Giwa-Tubosun, Titilope Sonuga, Toni Kan, Usman Bugaje, Wana Udobang, Williams Chechet, Zaynab Alkali, Razinat Talatu Mohammed, Abubakar Othman, Jeremiah Gyang.<ref>"Dispatch from the Inaugural Kaduna Book Festival". ''The NEWS''. 2017-07-18. Retrieved 2017-10-31.</ref> A tigiri ŋa meŋ poɔ, sinii maaleba bayi meŋ da bebe,  Ishaya Bako's ''Henna'' and Kenneth Gyang's ''Blood and Henna''. It also had "booklogues", panel discussions, poetry, art exhibition, and a fiction workshop. == Noba banaŋ taa sori ka ba sɛge == A tigiri ŋa yelnyɔgeraa kaŋa la ka ba taa nɔlaŋ ko neɛzaa naŋ taa sori ka sɛge a kyaare ne a tigiri ŋa, a yelnyɔgeraa da e bone a  European Union, ane a French  cultural organisation, Africultures naŋ nyɔge.A tigiri yelboɔraa la ka ba nyɛ noba a ta ŋa banuu ka ba yi states naŋ be a North – Kaduna, Katsina, Borno, Adamawa ane Bauchi poɔ" naŋ na lantaa a taa yelnyɔgeraa ka o libiri terebo ta ŋa EUR 3 million.<ref>"KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Hausa kɔkɔre kyɔɔtaa == A tigiri ŋa la bone noba naŋ nyɛ kyɔɔtaa a ta ŋa five hundred thousand naira.<ref>"Kabafest: A Feasting on Books and Arts in the City of Crocodiles". ''Olisa Blogazine''. 2017-07-07. Archived from the original on 2017-11-07. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Yuoni zaa tigiri diibu == A tigiri ŋa la bone a gɔbenɛnte da ŋmɛ eŋ noɔre ka ona maŋ di la dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ a Kaduna State, Mallam Nasir el-Rufai<ref>"El-Rufai Declares KABAFEST An Annual Fete - leadership.ng". ''Leadership''. 2017-08-04. Archived from the original on 2017-10-09. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Sommo Yizie   == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] hjihw16srzstth3a3nxk0frs1b7jvon 62425 62424 2026-07-12T07:37:49Z Vision L1 19 62425 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q48792945}} '''Kaduna Book and Arts Festival,''' ona neŋ la ka noba boɔlɔ  KABAFEST, o e la tigiri ba naŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ, a tigiri ŋa e la a Nigeria saaŋkompare a Kaduna State noba naŋ maŋ di, a tiger danweɛŋ soba di a Bɛŋtuuri kyuu, a 2017<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ KABAFEST 2017… Taking book festival train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> yuoni poɔ. Book Buzz Foundation, la wane a tigiri ŋa, banaŋ ne ba zu la wane a  Aké Arts and Book Tigiri, banaŋ ne a Kuduna State Gɔbenɛnte ane a Gusau Institute la da lantaa noɔre a maale a tigie ama.  A Book tigiri ŋa la meŋ da e a tigiri danweɛŋ soba na maŋ di yeni yoŋ a yuoni a North Nigeria<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Banaŋ na soŋ ne libie ka tigie ama toɔ di == Noba taa la a teɛroŋ ka North Nigeria e la zie noba naŋ yele ka a seŋ ka o taa gane ane karekyiri.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> KABAFEST<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> la bone banaŋ banaŋ daŋ de bɛlle nyɔge ne a Kaduna State Gɔbenɛnte, a yɛlɛ danweɛŋ soba ba naŋ toɔ e ka ba leɛre a paaloŋ noba teɛroŋ la lɛ. A zuiŋ ba soŋ la ka Lola Shoneyin of Book Buzz ka o toɔ maale a tigiri, a ŋaa yoŋ da you la vuo ko a paaloŋ noba ka poore zaa pɛlle ka you vuo ko ka toɔ nyɛ a ba saaŋkompare yɛlɛ ka yi saaŋ yeŋe poɔ kyɛ ka ba nyɔge taa. A tigiri ŋa diibu pãã you la vuo ka banaŋ zaa naŋ taa gɔɔloŋ kaŋa ka banaŋ ne a Northern irigiŋ a Nigeria poɔ  a taa nɔlaŋ a kyaare a gane , saaŋkonnoŋ ane yelerre a ba laŋkpeɛbo<ref>Bivan, Nathaniel (June 18, 2017). "[https://web.archive.org/web/20171107003752/https://www.dailytrust.com.ng/news/art-ideas/toni-kan-leila-aboulela-others-for-kabafest/202245.html Toni Kan, Leila Aboulela, others for KABAFEST]". ''Daily Trust''. Archived from [https://www.dailytrust.com.ng/news/art-ideas/toni-kan-leila-aboulela-others-for-kabafest/202245.html the original] on November 7, 2017. Retrieved October 31, 2017.</ref> poɔ. == A  Tigiri Danweɛŋ Soba == A tigiri ŋa danweɛŋ soba la a KABAFEST, o da di la a Gusau Institute naŋ be a Kaduna State poɔ, ane gane Sɛgerebɛ anuu, naŋ da be a tigiri diibu poɔ, a e tigiri kogi zu nembɛrɛ, sinii maaleba mine bayi meŋ da bebe, ka ziyuo tontonnema mine banaare meŋ bebe a yi a Norther Nigeria  a wa, Northern Nigeria yieluŋ kyeɛbɛ mine banaare mine meŋ da bebe, bondi-lem kaaba mine meŋ da bebe a paaŋ poɔ ne yelwiiri deɛdeɛmɛ.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ Kabest 2017 Taking Book Festival Train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria.</ref> Gane sɛgerebɛ, yieluŋ kyeɛrebɛ, sinii deɛdeɛmɛ, yelwiiri yelbe naŋ da wa a tigiri poɔ da  zuo la noba 50 naŋ ŋmaa viiri a tendaazaa da be a tigiri ŋa poɔ. A enfuomo duoro banaŋ da maale, Sudanese Author kaŋa la da e a danweɛŋ soba naŋ da di a  Caine Prize, Leila Aboulela<ref>"[https://brittlepaper.com/2017/06/scoop-2017-kaduna-book-arts-festival/ Leila Aboulela Headlines 2017 Kaduna Book and Arts Festival]". ''Brittle Paper''. 2017-06-20. Retrieved 2017-10-31.</ref> kyɔɔtaa. A gane sɛgerɛbɛ ane yieluŋ kyeɛrɛbɛ mine naŋ da be a tigiri ŋa poɔ la;  Abdulbasit Abubakar, Abdullah Musa Dona, Abubakar Adam Ibrahim, Aisha Umar, Aminu Alan Waka, Andrew Walker, Auwalu Anwar, Audee T. Giwa, Balaraba Ramat Yakubu, Carmen McCain, Chika Jones, Chitra Nagarajan, Dami Ajayi, E. E Sule, Edify Yakusak, Efe Paul Azino, Fatima A. Umar, Hadiza Isma El-Rufai, Hafsah A. Matazu, Sanusi Lamido Sanusi, Hafsat Ahmad Abdulwaheed, Hauwa Evelyn Shekarau, Ibrahim Bello-Kano, Ishaya Bako, Jamila Umar Tanko, Jerry Buhari, Joseph Hayab, Kadaria Ahmed, Kaltume B. Gana, Kenneth Gyang, Kinna Likimani, Kola Tubosun, Leila Aboulela, Mariam S. Oyawoye, Maryam Bobi, Maryam Awaisu, Maryam Bukar Hassan, Methuselah Jeremiah, Nur'din Busari, Nura Garba, Odafe Atogun, Pearl Osibu, Rahama Sadau, Rahma Abdulmajid Sharif, Richard Ali, Saddiq Dzukogi, Samira Haruna Sanusi, Segun Adeniyi, Saudatu S. Mahdi, Temie Giwa-Tubosun, Titilope Sonuga, Toni Kan, Usman Bugaje, Wana Udobang, Williams Chechet, Zaynab Alkali, Razinat Talatu Mohammed, Abubakar Othman, Jeremiah Gyang.<ref>"[http://thenewsnigeria.com.ng/2017/07/dispatch-from-the-inaugural-kaduna-book-festival/ Dispatch from the Inaugural Kaduna Book Festival]". ''The NEWS''. 2017-07-18. Retrieved 2017-10-31.</ref> A tigiri ŋa meŋ poɔ, sinii maaleba bayi meŋ da bebe,  Ishaya Bako's ''Henna'' and Kenneth Gyang's ''Blood and Henna''. It also had "booklogues", panel discussions, poetry, art exhibition, and a fiction workshop. == Noba banaŋ taa sori ka ba sɛge == A tigiri ŋa yelnyɔgeraa kaŋa la ka ba taa nɔlaŋ ko neɛzaa naŋ taa sori ka sɛge a kyaare ne a tigiri ŋa, a yelnyɔgeraa da e bone a  European Union, ane a French  cultural organisation, Africultures naŋ nyɔge.A tigiri yelboɔraa la ka ba nyɛ noba a ta ŋa banuu ka ba yi states naŋ be a North – Kaduna, Katsina, Borno, Adamawa ane Bauchi poɔ" naŋ na lantaa a taa yelnyɔgeraa ka o libiri terebo ta ŋa EUR 3 million.<ref>"KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Hausa kɔkɔre kyɔɔtaa == A tigiri ŋa la bone noba naŋ nyɛ kyɔɔtaa a ta ŋa five hundred thousand naira.<ref>"Kabafest: A Feasting on Books and Arts in the City of Crocodiles". ''Olisa Blogazine''. 2017-07-07. Archived from the original on 2017-11-07. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Yuoni zaa tigiri diibu == A tigiri ŋa la bone a gɔbenɛnte da ŋmɛ eŋ noɔre ka ona maŋ di la dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ a Kaduna State, Mallam Nasir el-Rufai<ref>"El-Rufai Declares KABAFEST An Annual Fete - leadership.ng". ''Leadership''. 2017-08-04. Archived from the original on 2017-10-09. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Sommo Yizie   == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] s90avi7a6n2m13lle6e6cfbr264pzru 62426 62425 2026-07-12T07:38:37Z Vision L1 19 62426 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q48792945}} '''Kaduna Book and Arts Festival,''' ona neŋ la ka noba boɔlɔ  KABAFEST, o e la tigiri ba naŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ, a tigiri ŋa e la a Nigeria saaŋkompare a Kaduna State noba naŋ maŋ di, a tiger danweɛŋ soba di a Bɛŋtuuri kyuu, a 2017<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ KABAFEST 2017… Taking book festival train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> yuoni poɔ. Book Buzz Foundation, la wane a tigiri ŋa, banaŋ ne ba zu la wane a  Aké Arts and Book Tigiri, banaŋ ne a Kuduna State Gɔbenɛnte ane a Gusau Institute la da lantaa noɔre a maale a tigie ama.  A Book tigiri ŋa la meŋ da e a tigiri danweɛŋ soba na maŋ di yeni yoŋ a yuoni a North Nigeria<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Banaŋ na soŋ ne libie ka tigie ama toɔ di == Noba taa la a teɛroŋ ka North Nigeria e la zie noba naŋ yele ka a seŋ ka o taa gane ane karekyiri.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> KABAFEST<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> la bone banaŋ banaŋ daŋ de bɛlle nyɔge ne a Kaduna State Gɔbenɛnte, a yɛlɛ danweɛŋ soba ba naŋ toɔ e ka ba leɛre a paaloŋ noba teɛroŋ la lɛ. A zuiŋ ba soŋ la ka Lola Shoneyin of Book Buzz ka o toɔ maale a tigiri, a ŋaa yoŋ da you la vuo ko a paaloŋ noba ka poore zaa pɛlle ka you vuo ko ka toɔ nyɛ a ba saaŋkompare yɛlɛ ka yi saaŋ yeŋe poɔ kyɛ ka ba nyɔge taa. A tigiri ŋa diibu pãã you la vuo ka banaŋ zaa naŋ taa gɔɔloŋ kaŋa ka banaŋ ne a Northern irigiŋ a Nigeria poɔ  a taa nɔlaŋ a kyaare a gane , saaŋkonnoŋ ane yelerre a ba laŋkpeɛbo<ref>Bivan, Nathaniel (June 18, 2017). "[https://web.archive.org/web/20171107003752/https://www.dailytrust.com.ng/news/art-ideas/toni-kan-leila-aboulela-others-for-kabafest/202245.html Toni Kan, Leila Aboulela, others for KABAFEST]". ''Daily Trust''. Archived from [https://www.dailytrust.com.ng/news/art-ideas/toni-kan-leila-aboulela-others-for-kabafest/202245.html the original] on November 7, 2017. Retrieved October 31, 2017.</ref> poɔ. == A  Tigiri Danweɛŋ Soba == A tigiri ŋa danweɛŋ soba la a KABAFEST, o da di la a Gusau Institute naŋ be a Kaduna State poɔ, ane gane Sɛgerebɛ anuu, naŋ da be a tigiri diibu poɔ, a e tigiri kogi zu nembɛrɛ, sinii maaleba mine bayi meŋ da bebe, ka ziyuo tontonnema mine banaare meŋ bebe a yi a Norther Nigeria  a wa, Northern Nigeria yieluŋ kyeɛbɛ mine banaare mine meŋ da bebe, bondi-lem kaaba mine meŋ da bebe a paaŋ poɔ ne yelwiiri deɛdeɛmɛ.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ Kabest 2017 Taking Book Festival Train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria.</ref> Gane sɛgerebɛ, yieluŋ kyeɛrebɛ, sinii deɛdeɛmɛ, yelwiiri yelbe naŋ da wa a tigiri poɔ da  zuo la noba 50 naŋ ŋmaa viiri a tendaazaa da be a tigiri ŋa poɔ. A enfuomo duoro banaŋ da maale, Sudanese Author kaŋa la da e a danweɛŋ soba naŋ da di a  Caine Prize, Leila Aboulela<ref>"[https://brittlepaper.com/2017/06/scoop-2017-kaduna-book-arts-festival/ Leila Aboulela Headlines 2017 Kaduna Book and Arts Festival]". ''Brittle Paper''. 2017-06-20. Retrieved 2017-10-31.</ref> kyɔɔtaa. A gane sɛgerɛbɛ ane yieluŋ kyeɛrɛbɛ mine naŋ da be a tigiri ŋa poɔ la;  Abdulbasit Abubakar, Abdullah Musa Dona, Abubakar Adam Ibrahim, Aisha Umar, Aminu Alan Waka, Andrew Walker, Auwalu Anwar, Audee T. Giwa, Balaraba Ramat Yakubu, Carmen McCain, Chika Jones, Chitra Nagarajan, Dami Ajayi, E. E Sule, Edify Yakusak, Efe Paul Azino, Fatima A. Umar, Hadiza Isma El-Rufai, Hafsah A. Matazu, Sanusi Lamido Sanusi, Hafsat Ahmad Abdulwaheed, Hauwa Evelyn Shekarau, Ibrahim Bello-Kano, Ishaya Bako, Jamila Umar Tanko, Jerry Buhari, Joseph Hayab, Kadaria Ahmed, Kaltume B. Gana, Kenneth Gyang, Kinna Likimani, Kola Tubosun, Leila Aboulela, Mariam S. Oyawoye, Maryam Bobi, Maryam Awaisu, Maryam Bukar Hassan, Methuselah Jeremiah, Nur'din Busari, Nura Garba, Odafe Atogun, Pearl Osibu, Rahama Sadau, Rahma Abdulmajid Sharif, Richard Ali, Saddiq Dzukogi, Samira Haruna Sanusi, Segun Adeniyi, Saudatu S. Mahdi, Temie Giwa-Tubosun, Titilope Sonuga, Toni Kan, Usman Bugaje, Wana Udobang, Williams Chechet, Zaynab Alkali, Razinat Talatu Mohammed, Abubakar Othman, Jeremiah Gyang.<ref>"[http://thenewsnigeria.com.ng/2017/07/dispatch-from-the-inaugural-kaduna-book-festival/ Dispatch from the Inaugural Kaduna Book Festival]". ''The NEWS''. 2017-07-18. Retrieved 2017-10-31.</ref> A tigiri ŋa meŋ poɔ, sinii maaleba bayi meŋ da bebe,  Ishaya Bako's ''Henna'' and Kenneth Gyang's ''Blood and Henna''. It also had "booklogues", panel discussions, poetry, art exhibition, and a fiction workshop. == Noba banaŋ taa sori ka ba sɛge == A tigiri ŋa yelnyɔgeraa kaŋa la ka ba taa nɔlaŋ ko neɛzaa naŋ taa sori ka sɛge a kyaare ne a tigiri ŋa, a yelnyɔgeraa da e bone a  European Union, ane a French  cultural organisation, Africultures naŋ nyɔge.A tigiri yelboɔraa la ka ba nyɛ noba a ta ŋa banuu ka ba yi states naŋ be a North – Kaduna, Katsina, Borno, Adamawa ane Bauchi poɔ" naŋ na lantaa a taa yelnyɔgeraa ka o libiri terebo ta ŋa EUR 3 million.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Hausa kɔkɔre kyɔɔtaa == A tigiri ŋa la bone noba naŋ nyɛ kyɔɔtaa a ta ŋa five hundred thousand naira.<ref>"Kabafest: A Feasting on Books and Arts in the City of Crocodiles". ''Olisa Blogazine''. 2017-07-07. Archived from the original on 2017-11-07. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Yuoni zaa tigiri diibu == A tigiri ŋa la bone a gɔbenɛnte da ŋmɛ eŋ noɔre ka ona maŋ di la dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ a Kaduna State, Mallam Nasir el-Rufai<ref>"El-Rufai Declares KABAFEST An Annual Fete - leadership.ng". ''Leadership''. 2017-08-04. Archived from the original on 2017-10-09. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Sommo Yizie   == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] gkavdl7txoad7his01ex4v804nqukul 62427 62426 2026-07-12T07:39:27Z Vision L1 19 62427 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q48792945}} '''Kaduna Book and Arts Festival,''' ona neŋ la ka noba boɔlɔ  KABAFEST, o e la tigiri ba naŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ, a tigiri ŋa e la a Nigeria saaŋkompare a Kaduna State noba naŋ maŋ di, a tiger danweɛŋ soba di a Bɛŋtuuri kyuu, a 2017<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ KABAFEST 2017… Taking book festival train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> yuoni poɔ. Book Buzz Foundation, la wane a tigiri ŋa, banaŋ ne ba zu la wane a  Aké Arts and Book Tigiri, banaŋ ne a Kuduna State Gɔbenɛnte ane a Gusau Institute la da lantaa noɔre a maale a tigie ama.  A Book tigiri ŋa la meŋ da e a tigiri danweɛŋ soba na maŋ di yeni yoŋ a yuoni a North Nigeria<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Banaŋ na soŋ ne libie ka tigie ama toɔ di == Noba taa la a teɛroŋ ka North Nigeria e la zie noba naŋ yele ka a seŋ ka o taa gane ane karekyiri.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> KABAFEST<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> la bone banaŋ banaŋ daŋ de bɛlle nyɔge ne a Kaduna State Gɔbenɛnte, a yɛlɛ danweɛŋ soba ba naŋ toɔ e ka ba leɛre a paaloŋ noba teɛroŋ la lɛ. A zuiŋ ba soŋ la ka Lola Shoneyin of Book Buzz ka o toɔ maale a tigiri, a ŋaa yoŋ da you la vuo ko a paaloŋ noba ka poore zaa pɛlle ka you vuo ko ka toɔ nyɛ a ba saaŋkompare yɛlɛ ka yi saaŋ yeŋe poɔ kyɛ ka ba nyɔge taa. A tigiri ŋa diibu pãã you la vuo ka banaŋ zaa naŋ taa gɔɔloŋ kaŋa ka banaŋ ne a Northern irigiŋ a Nigeria poɔ  a taa nɔlaŋ a kyaare a gane , saaŋkonnoŋ ane yelerre a ba laŋkpeɛbo<ref>Bivan, Nathaniel (June 18, 2017). "[https://web.archive.org/web/20171107003752/https://www.dailytrust.com.ng/news/art-ideas/toni-kan-leila-aboulela-others-for-kabafest/202245.html Toni Kan, Leila Aboulela, others for KABAFEST]". ''Daily Trust''. Archived from [https://www.dailytrust.com.ng/news/art-ideas/toni-kan-leila-aboulela-others-for-kabafest/202245.html the original] on November 7, 2017. Retrieved October 31, 2017.</ref> poɔ. == A  Tigiri Danweɛŋ Soba == A tigiri ŋa danweɛŋ soba la a KABAFEST, o da di la a Gusau Institute naŋ be a Kaduna State poɔ, ane gane Sɛgerebɛ anuu, naŋ da be a tigiri diibu poɔ, a e tigiri kogi zu nembɛrɛ, sinii maaleba mine bayi meŋ da bebe, ka ziyuo tontonnema mine banaare meŋ bebe a yi a Norther Nigeria  a wa, Northern Nigeria yieluŋ kyeɛbɛ mine banaare mine meŋ da bebe, bondi-lem kaaba mine meŋ da bebe a paaŋ poɔ ne yelwiiri deɛdeɛmɛ.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ Kabest 2017 Taking Book Festival Train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria.</ref> Gane sɛgerebɛ, yieluŋ kyeɛrebɛ, sinii deɛdeɛmɛ, yelwiiri yelbe naŋ da wa a tigiri poɔ da  zuo la noba 50 naŋ ŋmaa viiri a tendaazaa da be a tigiri ŋa poɔ. A enfuomo duoro banaŋ da maale, Sudanese Author kaŋa la da e a danweɛŋ soba naŋ da di a  Caine Prize, Leila Aboulela<ref>"[https://brittlepaper.com/2017/06/scoop-2017-kaduna-book-arts-festival/ Leila Aboulela Headlines 2017 Kaduna Book and Arts Festival]". ''Brittle Paper''. 2017-06-20. Retrieved 2017-10-31.</ref> kyɔɔtaa. A gane sɛgerɛbɛ ane yieluŋ kyeɛrɛbɛ mine naŋ da be a tigiri ŋa poɔ la;  Abdulbasit Abubakar, Abdullah Musa Dona, Abubakar Adam Ibrahim, Aisha Umar, Aminu Alan Waka, Andrew Walker, Auwalu Anwar, Audee T. Giwa, Balaraba Ramat Yakubu, Carmen McCain, Chika Jones, Chitra Nagarajan, Dami Ajayi, E. E Sule, Edify Yakusak, Efe Paul Azino, Fatima A. Umar, Hadiza Isma El-Rufai, Hafsah A. Matazu, Sanusi Lamido Sanusi, Hafsat Ahmad Abdulwaheed, Hauwa Evelyn Shekarau, Ibrahim Bello-Kano, Ishaya Bako, Jamila Umar Tanko, Jerry Buhari, Joseph Hayab, Kadaria Ahmed, Kaltume B. Gana, Kenneth Gyang, Kinna Likimani, Kola Tubosun, Leila Aboulela, Mariam S. Oyawoye, Maryam Bobi, Maryam Awaisu, Maryam Bukar Hassan, Methuselah Jeremiah, Nur'din Busari, Nura Garba, Odafe Atogun, Pearl Osibu, Rahama Sadau, Rahma Abdulmajid Sharif, Richard Ali, Saddiq Dzukogi, Samira Haruna Sanusi, Segun Adeniyi, Saudatu S. Mahdi, Temie Giwa-Tubosun, Titilope Sonuga, Toni Kan, Usman Bugaje, Wana Udobang, Williams Chechet, Zaynab Alkali, Razinat Talatu Mohammed, Abubakar Othman, Jeremiah Gyang.<ref>"[http://thenewsnigeria.com.ng/2017/07/dispatch-from-the-inaugural-kaduna-book-festival/ Dispatch from the Inaugural Kaduna Book Festival]". ''The NEWS''. 2017-07-18. Retrieved 2017-10-31.</ref> A tigiri ŋa meŋ poɔ, sinii maaleba bayi meŋ da bebe,  Ishaya Bako's ''Henna'' and Kenneth Gyang's ''Blood and Henna''. It also had "booklogues", panel discussions, poetry, art exhibition, and a fiction workshop. == Noba banaŋ taa sori ka ba sɛge == A tigiri ŋa yelnyɔgeraa kaŋa la ka ba taa nɔlaŋ ko neɛzaa naŋ taa sori ka sɛge a kyaare ne a tigiri ŋa, a yelnyɔgeraa da e bone a  European Union, ane a French  cultural organisation, Africultures naŋ nyɔge.A tigiri yelboɔraa la ka ba nyɛ noba a ta ŋa banuu ka ba yi states naŋ be a North – Kaduna, Katsina, Borno, Adamawa ane Bauchi poɔ" naŋ na lantaa a taa yelnyɔgeraa ka o libiri terebo ta ŋa EUR 3 million.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Hausa kɔkɔre kyɔɔtaa == A tigiri ŋa la bone noba naŋ nyɛ kyɔɔtaa a ta ŋa five hundred thousand naira.<ref>"[https://web.archive.org/web/20171107032744/https://olisa.tv/2017/07/kabafest-a-feasting-on-books-and-arts-in-the-city-of-crocodile/ Kabafest: A Feasting on Books and Arts in the City of Crocodiles]". ''Olisa Blogazine''. 2017-07-07. Archived from the original on 2017-11-07. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Yuoni zaa tigiri diibu == A tigiri ŋa la bone a gɔbenɛnte da ŋmɛ eŋ noɔre ka ona maŋ di la dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ a Kaduna State, Mallam Nasir el-Rufai<ref>"El-Rufai Declares KABAFEST An Annual Fete - leadership.ng". ''Leadership''. 2017-08-04. Archived from the original on 2017-10-09. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Sommo Yizie   == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] pi2br00w8izu0i2e6poih7eoow8rqh7 62428 62427 2026-07-12T07:41:57Z Vision L1 19 62428 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q48792945}} '''Kaduna Book and Arts Festival,''' ona neŋ la ka noba boɔlɔ  KABAFEST, o e la tigiri ba naŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ, a tigiri ŋa e la a Nigeria saaŋkompare a Kaduna State noba naŋ maŋ di, a tiger danweɛŋ soba di a Bɛŋtuuri kyuu, a 2017<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ KABAFEST 2017… Taking book festival train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> yuoni poɔ. Book Buzz Foundation, la wane a tigiri ŋa, banaŋ ne ba zu la wane a  Aké Arts and Book Tigiri, banaŋ ne a Kuduna State Gɔbenɛnte ane a Gusau Institute la da lantaa noɔre a maale a tigie ama.  A Book tigiri ŋa la meŋ da e a tigiri danweɛŋ soba na maŋ di yeni yoŋ a yuoni a North Nigeria<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Banaŋ na soŋ ne libie ka tigie ama toɔ di == Noba taa la a teɛroŋ ka North Nigeria e la zie noba naŋ yele ka a seŋ ka o taa gane ane karekyiri.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> KABAFEST<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> la bone banaŋ banaŋ daŋ de bɛlle nyɔge ne a Kaduna State Gɔbenɛnte, a yɛlɛ danweɛŋ soba ba naŋ toɔ e ka ba leɛre a paaloŋ noba teɛroŋ la lɛ. A zuiŋ ba soŋ la ka Lola Shoneyin of Book Buzz ka o toɔ maale a tigiri, a ŋaa yoŋ da you la vuo ko a paaloŋ noba ka poore zaa pɛlle ka you vuo ko ka toɔ nyɛ a ba saaŋkompare yɛlɛ ka yi saaŋ yeŋe poɔ kyɛ ka ba nyɔge taa. A tigiri ŋa diibu pãã you la vuo ka banaŋ zaa naŋ taa gɔɔloŋ kaŋa ka banaŋ ne a Northern irigiŋ a Nigeria poɔ  a taa nɔlaŋ a kyaare a gane , saaŋkonnoŋ ane yelerre a ba laŋkpeɛbo<ref>Bivan, Nathaniel (June 18, 2017). "[https://web.archive.org/web/20171107003752/https://www.dailytrust.com.ng/news/art-ideas/toni-kan-leila-aboulela-others-for-kabafest/202245.html Toni Kan, Leila Aboulela, others for KABAFEST]". ''Daily Trust''. Archived from [https://www.dailytrust.com.ng/news/art-ideas/toni-kan-leila-aboulela-others-for-kabafest/202245.html the original] on November 7, 2017. Retrieved October 31, 2017.</ref> poɔ. == A  Tigiri Danweɛŋ Soba == A tigiri ŋa danweɛŋ soba la a KABAFEST, o da di la a Gusau Institute naŋ be a Kaduna State poɔ, ane gane Sɛgerebɛ anuu, naŋ da be a tigiri diibu poɔ, a e tigiri kogi zu nembɛrɛ, sinii maaleba mine bayi meŋ da bebe, ka ziyuo tontonnema mine banaare meŋ bebe a yi a Norther Nigeria  a wa, Northern Nigeria yieluŋ kyeɛbɛ mine banaare mine meŋ da bebe, bondi-lem kaaba mine meŋ da bebe a paaŋ poɔ ne yelwiiri deɛdeɛmɛ.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-taking-book-festival-train-to-kaduna/ Kabest 2017 Taking Book Festival Train to Kaduna]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria.</ref> Gane sɛgerebɛ, yieluŋ kyeɛrebɛ, sinii deɛdeɛmɛ, yelwiiri yelbe naŋ da wa a tigiri poɔ da  zuo la noba 50 naŋ ŋmaa viiri a tendaazaa da be a tigiri ŋa poɔ. A enfuomo duoro banaŋ da maale, Sudanese Author kaŋa la da e a danweɛŋ soba naŋ da di a  Caine Prize, Leila Aboulela<ref>"[https://brittlepaper.com/2017/06/scoop-2017-kaduna-book-arts-festival/ Leila Aboulela Headlines 2017 Kaduna Book and Arts Festival]". ''Brittle Paper''. 2017-06-20. Retrieved 2017-10-31.</ref> kyɔɔtaa. A gane sɛgerɛbɛ ane yieluŋ kyeɛrɛbɛ mine naŋ da be a tigiri ŋa poɔ la;  Abdulbasit Abubakar, Abdullah Musa Dona, Abubakar Adam Ibrahim, Aisha Umar, Aminu Alan Waka, Andrew Walker, Auwalu Anwar, Audee T. Giwa, Balaraba Ramat Yakubu, Carmen McCain, Chika Jones, Chitra Nagarajan, Dami Ajayi, E. E Sule, Edify Yakusak, Efe Paul Azino, Fatima A. Umar, Hadiza Isma El-Rufai, Hafsah A. Matazu, Sanusi Lamido Sanusi, Hafsat Ahmad Abdulwaheed, Hauwa Evelyn Shekarau, Ibrahim Bello-Kano, Ishaya Bako, Jamila Umar Tanko, Jerry Buhari, Joseph Hayab, Kadaria Ahmed, Kaltume B. Gana, Kenneth Gyang, Kinna Likimani, Kola Tubosun, Leila Aboulela, Mariam S. Oyawoye, Maryam Bobi, Maryam Awaisu, Maryam Bukar Hassan, Methuselah Jeremiah, Nur'din Busari, Nura Garba, Odafe Atogun, Pearl Osibu, Rahama Sadau, Rahma Abdulmajid Sharif, Richard Ali, Saddiq Dzukogi, Samira Haruna Sanusi, Segun Adeniyi, Saudatu S. Mahdi, Temie Giwa-Tubosun, Titilope Sonuga, Toni Kan, Usman Bugaje, Wana Udobang, Williams Chechet, Zaynab Alkali, Razinat Talatu Mohammed, Abubakar Othman, Jeremiah Gyang.<ref>"[http://thenewsnigeria.com.ng/2017/07/dispatch-from-the-inaugural-kaduna-book-festival/ Dispatch from the Inaugural Kaduna Book Festival]". ''The NEWS''. 2017-07-18. Retrieved 2017-10-31.</ref> A tigiri ŋa meŋ poɔ, sinii maaleba bayi meŋ da bebe,  Ishaya Bako's ''Henna'' and Kenneth Gyang's ''Blood and Henna''. It also had "booklogues", panel discussions, poetry, art exhibition, and a fiction workshop. == Noba banaŋ taa sori ka ba sɛge == A tigiri ŋa yelnyɔgeraa kaŋa la ka ba taa nɔlaŋ ko neɛzaa naŋ taa sori ka sɛge a kyaare ne a tigiri ŋa, a yelnyɔgeraa da e bone a  European Union, ane a French  cultural organisation, Africultures naŋ nyɔge.A tigiri yelboɔraa la ka ba nyɛ noba a ta ŋa banuu ka ba yi states naŋ be a North – Kaduna, Katsina, Borno, Adamawa ane Bauchi poɔ" naŋ na lantaa a taa yelnyɔgeraa ka o libiri terebo ta ŋa EUR 3 million.<ref>"[https://guardian.ng/art/kabafest-2017-opening-up-conversation-creative-space-of-a-less-understood-region/ KABAFEST 2017: Opening up conversation, creative space of a less understood region]". ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Hausa kɔkɔre kyɔɔtaa == A tigiri ŋa la bone noba naŋ nyɛ kyɔɔtaa a ta ŋa five hundred thousand naira.<ref>"[https://web.archive.org/web/20171107032744/https://olisa.tv/2017/07/kabafest-a-feasting-on-books-and-arts-in-the-city-of-crocodile/ Kabafest: A Feasting on Books and Arts in the City of Crocodiles]". ''Olisa Blogazine''. 2017-07-07. Archived from [https://www.olisa.tv/2017/07/kabafest-a-feasting-on-books-and-arts-in-the-city-of-crocodile/ the original] on 2017-11-07. Retrieved 2017-10-31.</ref> == Yuoni zaa tigiri diibu == A tigiri ŋa la bone a gɔbenɛnte da ŋmɛ eŋ noɔre ka ona maŋ di la dayeni yoŋ yuoni zaa poɔ a Kaduna State, Mallam Nasir el-Rufai<ref>"[https://web.archive.org/web/20171009231144/http://leadership.ng/2017/08/04/el-rufai-declares-kabafest-annual-fete/ El-Rufai Declares KABAFEST An Annual Fete - leadership.ng"]. ''Leadership''. 2017-08-04. Archived from [http://leadership.ng/2017/08/04/el-rufai-declares-kabafest-annual-fete/ the original] on 2017-10-09. Retrieved 2017-10-31.</ref> paaloŋ poɔ. == Sommo Yizie   == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Tigiri]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Tige]] lk0tlnrsc94rmd0n6mmlvvhh21cutxy Acadian cuisine 0 7273 62391 62372 2026-07-11T13:15:23Z Vision L1 19 62391 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q13243160}} '''Acadian bondirii e''' la bondirii a Acadian deme naŋ maala dakroŋ saŋa zaa. Pampana ŋa la ka ba maŋ nyɛr'a a Acadia saaŋkoŋ paaloŋ poɔ.<ref>https://web.archive.org/web/20200516121805/http://blog.tourismnewbrunswick.ca/9-acadian-foods-you-have-to-try-in-new-brunswick</ref><ref>http://acim.umfk.maine.edu/foods.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210508142551/https://www.foodnetwork.ca/shows/great-canadian-cookbook/photos/acadian-recipes/</ref> == Bondirii == [[Duoro kɔre:Poutine à trous Village historique acadien.jpg|thumb|bondirii enfuoni]] {| class="wikitable" |[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Question_book-new.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Question_book-new.svg|alt=icon|50x50px]] | |} [[//en.wikipedia.org/wiki/File:Poutine_à_trous_Village_historique_acadien.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Poutine_%C3%A0_trous_Village_historique_acadien.jpg|right|thumb|A ''poutine à trou'' smothered in maple syrup.]] [[//en.wikipedia.org/wiki/File:Ployes.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ployes.jpg|right|thumb|''Ployes'' are popular in the Madawaska region.]] [[//en.wikipedia.org/wiki/File:Rappie_pie.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rappie_pie.jpg|right|thumb|Rappie pie or ''râpure'' is a dish whose name comes from ''patates râpées'', meaning "grated potatoes".]] Saakompare bondirii mine Acadian la: * ''Beurre de homard''—lobster butter * ''Bouilli acadien''— zemaane bondirii ba naŋ maŋ doŋ naŋ maŋ taa dakyɛlɛ, naanɛne naŋ taa nyɛnuu bee dɔbanɛne, kaaroti, bɛŋ sogelaa, kabekyi ane turnips. * ''Bouillie à la viande salée'' * ''Bouillon aux coques'' * ''Chiard''/''mioche''—purée of potatoes, kaaroti bee turnips. * Chow-chow—a North American pickled relish. * ''Cipâte—''sea-pie * ''Coques frites''— clams kyeene * ''Coquille Saint-Jacques''—a mane scallop bondirii * ''Cretons''—e la bondiduŋraa kaŋa , pork ''pâté'' ''naŋ ɛre.'' * ''Croquettes de poisson''—zommo bonɔɔre * ''Doigt-à-l'ail''—galiki nubie * ''Fricot''— e la zeɛre mine, naŋ taa dakyɛlɛ,gyɛnlee, ane nɛne na zaa fo naŋ boɔrɔ. * ''Morue bouillie avec patates et beurre fondu''—cod ane pan- dankyɛle kyiine bata poɔ. * ''Pain au homard''—a lobster and mayonnaise sandwich. * ''Pâté au poisson''—fish paste. * ''Pâté chinois''—mashed potatoes, ground beef and creamed corn. * ''Pets de sœurs''—pastry filled with butter and brown sugar, rolled, sliced and baked. * ''Ploye''—pancake-like mix of buckwheat flour, wheat flour. * ''Pouding chômeur''— nembaala bontuur. * ''Poutine râpée''— dankyele naŋ doŋ ane dɔbanɛne. * ''Poutine à trou''— apple dumplings naŋ sɛ * ''Poutine au bleuet''—French maŋ kyee la ne cheese, gravy, ane blueberries. * ''Ragoût''—e la zɛtage * Rappie pie/''râpure''— dankyɛlɛ ba naŋ ɛre ane noɔnɛne bee dobanɛne. * ''Soupe aux pois''—Canadian pea zeɛre. * ''Tarte au sucre acadienne''—Acadian sikiri pie. * ''Tchaude''—zommo chowder. * ''Tourtière'': nɛne pie. == Meŋ la nyɛ == * Cuisine of Quebec * Cajun cuisine * Occitan cuisine * Gumbo == Bibliography == * Marielle Cormier Boudreau and Melvin Gallant, ''La Cuisine traditionnelle en Acadie : historique des traditions et coutumes culinaires chez les Acadiens du Nouveau-Brunswick, de la Nouvelle-Écosse, de l'Île-du-Prince-Édouard et des Îles-de-la-Madeleine'', Moncton, Éditions d'Acadie (réimpr. 1980, 1987) (1re éd. 1975), 181 p. * Ghislain Savoie, ''Histoire de la pomme de terre et autres tubercules connus dans l'ancienne Acadie'', Les Cahiers, Société historique acadienne, vol. 42, no 1, March 2011, p.&nbsp;4-25 == '''Sommo yizie''' == s80vnv1knrxuab0g1q91iotbikslmdg Okra 0 7278 62393 62381 2026-07-11T17:25:54Z Eric Gangman 92 /* Koɔbo */ 62393 wikitext text/x-wiki Okra (saaloŋ) ({{IPAc-en|US|ˈ|oʊ|k|r|ə}}: /ˈoʊkrə/, {{IPAc-en|UK|ˈ|ɒ|k|r|ə}}: /ˈɒkrə/), Abelmoschus esculentus, la ka baŋ ka ba boɔlɔ a bɔrefɔ poɔ ka '''Lady’s fingers,''' e la bombuli kaŋa naŋ poɔ a mallow laŋgbuli poɔ, a yi la East Africa poɔ. A e la bombulo ba naŋ maŋ kɔ tropika, subtropika ane zie naŋ tɔlɔ poɔ a viiri a tendaa ŋa zaa poɔ, a mine waa ŋa tevaare ka a mine waa zeɛ yi paaloŋ na poɔ a naŋ be. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ de maale ne bondirii a viiri a tendaa zaa poɔ. == A waaloŋ == A bombuli ŋa gbɛɛ yaga a yuoni poɔ, dayeni yoŋ la ka ba maŋ kɔ a, o maŋ baŋ baa la ka o wogiloŋ ta ŋa 2 metres (6. a ŋa fo naŋ e neɛ naŋ yi Malvaceae, poɔ, a saaloŋ ne gone te, hibiscus teɛ yi la taa soŋ. A vaɛ wogiloŋ ta ŋa 10–20 centimetres (4–8 kyɛ ka a yɛloŋ meŋ ta ŋa 5-7 lobes. A puuru wogiloŋ maŋ ta ŋa 4–81+<sup>5</sup>⁄<sub>8</sub>–3+<sup>1</sup>⁄<sub>8</sub> a maŋ taa uli a ta ŋa anuu kyɛ ka a puuru noɔre eŋɛ ka fo nyɛ ka o te e zeɛ. A puuruŋ maŋ baŋ yɛle la a ta ŋa 188  microns. A wɔmɔ maŋ e la kyɔlaa lɛ ka o wogiloŋ a ta ŋa  {{convert|18|cm|in|0|abbr=on}}, kyɛ ka o konkobo waa ŋa boŋkaŋa nansaala na maŋ boɔle ka pentagonal, kyɛ ka o poɔ kpɛ taa bie. == A piilu zie == A yuori okra e la bone naŋ yi a West Africa kɔkɔre poɔ, kaapɔge Igbo: Okwuru, ona la daŋ e a bɔrefɔ yelbiri a 1679 yuoni poɔ a Colony of Virginia paaloq poɔ. A nansaale yuori ŋa e la bone naŋ na baŋ poŋi bee a wɛle bee a leɛre yelyemi poɔ a seŋ, ''Abelmoschus'' is Neo-Latin from {{langx|ar|أabū l-misk|father of [[musk]]}}: أabū l-misk, romanized:&#x20;''father of musk,'' a bone e ŋa bone naŋ ba naŋ de yi e bombie naŋ noma, naŋ taa nuu kaŋa ka onaŋ wa ŋmɛre, ''{{lang|la|esculentus}}'' e la Latin poɔ yelbiri, ka o tɛgɛ la bondiraa bee bone na nensaala naŋ na toɔ de bee bone naŋ e bonsoŋ a ko nensaala diibu. == A Yiibu Zie Meŋa ane == [[Duoro kɔre:Okra(Abelmoschus esculentus).JPG|left|thumb]] Okra e la allopoly ploid naŋ taa saaloŋ. Kyɛ a bombuli ŋa yiibu zie la  ''Abelmoschus ficulneus'', a '' tuberculatus'' ama la boma naŋ maŋ lantaa a maale saaloŋ. Yelmeŋ saaloŋ e la boŋkpeɛŋaa kaŋa naŋ be a West Afrika paaloŋ poɔ ka noba mine gyamaa a ba baŋ, noba mine bee paaloŋ mine poɔ ba mine maŋ de a la ka a e cultigen. Okra (saaloŋ) yiibu zie la East Africa naŋ be a Ethiopia paaloŋ poɔ ane a eastern Sudan poɔ. A yi Arabia, a bombuli ŋa yaare la a te wa tɔ  Mediterranean Sea ane eastward paaloŋ. Okra (saaloŋ) ba naŋ da de wuli a Europe poɔ bee neɛ naŋ da de saaloŋ (okra) a gaane a Europe poɔ la  Umayyad conquest of Hispania. A neɛ na kaŋa naŋ daŋ de weɛ gaa ne la a lɛ ka ona la  Abu al-Abbas al-Nabati, ona la da gaa a  Ayyubid Egypt a 1216 yuoni poɔ kyɛ te manne  a bombuli ŋa koɔbo a ko ba saaŋkompare kɔreba a zuo a zaa baapaaleba naŋ neŋ baara iri a dire a saaloŋ. A bombuli ŋa meŋ da e la bone a  Atlantic slave trade meŋ naŋ de gaa a America paaloŋ a te wuli ba, a yelŋa da e la a 1658 yuoni poɔ, a saŋa na la ka a Brazil paaloŋ noba meŋ da nyɛ a. A yi a lɛ puoriŋ, a Suriname poɔ a 1686 yuoni poɔ, o paaŋ da e la bone ba naŋ sɛge biŋ. Okra (saaloŋ) meŋ naŋ baŋ e la bone ba naŋ de o wuli southeastern naŋ be a North America paaloŋ a yi a Africaa a 18<sup>th</sup> yuomo  na poɔ. A paaŋ yi a 1748 yuomo na poɔ,  ba paaŋ meŋ da piili koɔrɔ a la a north Philadelphia paaloŋ poɔ. Thomasa Jefferson, sɛge la biŋ ka a piili la a Virginia paaloŋ a 1781 yuoni poɔ. A yi a lɛ puoriŋ o paaŋ kyoge ne a lɛ a yi a Souther United States paaloŋ a 1800 yuomo na poɔ, kyɛ a koɔbo tɛɛtɛɛ piili la a 1806 yuoni poɔ. == Koɔbo == ''Abelmoschus esculentus'' e la bombulo mine ba naŋ maŋ koɔrɔ toloŋ bee uuni saŋa, a wagere ŋa poɔ la ka maŋ toɔ a baa soŋ a toɔ wɔŋ gymaa kyɛ kpɛ bie bee a taa bie meŋ soŋ. Bombuli zaa naŋ be a teŋɛ zu kyɛ, saaloŋ e bone naŋ boɔrɔ zie naŋ taa suni kyɛ e zie naŋ maŋ taa maaroŋ o poɔ wagere zaa be zie naŋ e zi koɔ zie wagere, ka zi balaa na wa e zie naŋ maŋ ko weɛŋ a koŋ kɔɔre kyɛ ka fo maŋ nyɛ ka daare zaa a ko. Ka fooŋ na kɔ a, fo maŋ de la a bie eŋ koɔ poɔ a biŋ dambio ka a buri, ka fooŋ wa borɔ a, fo maŋ vɛŋ la ka a bogi sigi ta ŋa 1–2<sup>3</sup>⁄<sub>8</sub>–<sup>13</sup>⁄<sub>16</sub>.  a maŋ boɔrɔ la tɛnɛ naŋ taa maaroŋ a ta ŋa 20 ka a toɔ buli weɛŋ, a maŋ baŋ de la bebie ayoɔbo sɛre ka baŋ buli (ka anaŋ wa e anaŋ buri la la lɛ) kyɛ ka anaŋ ba wa eŋ koɔ buri a maŋ de la ta ŋa dare ata seɛre ka a baŋ buli. A yelkaŋa a meŋ naŋ leɛ boɔrɔ la, ŋmenaa, a maŋ boɔrɔ la ŋmenaa yaga, a seŋ ka a kɔ bee bore eŋ tenɛ bee zie naŋ taa maaroŋ ka o ta ŋa pH 5.8 ane 7 kpakyaga poɔ. Ka anaŋ wa te bulo a maŋ boɔrɛɛ koɔ gyamaa,. A wɔmɔ ba maŋ kɔɔre kyɛ leɛ bondirii ka noba dire, a waa zɛvaare. A yelkaŋa meŋ la, ka anaŋ wa naane a koŋ la baŋ toɔ di a zuiŋ ba maŋ pɔre a la a wagere na ana ba naane, daa zaa poɔ a maŋ eŋ la puuruŋ. A kyɛ a wɔmɔ pɔroo danweɛŋ soba maŋ e la kyuu ayi puoriŋ ka fooŋ wa bore a ka buli. Kyɛ a wagere ŋa poɔ, a saaloŋ wɔmɔ wogiloŋ na baŋ ta ŋa 2–3 inches (51–76. A baaloŋ anaŋ naŋ pore a maŋ nɔŋ ka nyɔgerɔ a saaloŋ ama la ka nansaala maŋ boɔle ka  verticillium wilt, a baaloŋ ama gbɛɛ yaga a maŋ nyɔge la a saaloŋ vaɛ ka a e doɔre lɛ. a mine meŋ maŋ nyɔge la a vaɛ ka a e zɔŋ a ko a zaa, a baaloŋ mine meŋ la a maŋ vɛŋ ka a saaloŋ vaɛ a yɔ popo voɛ, a baaloŋ e la gyamaa a mine neŋ la a maŋ vaɛ e yellow mosaic ane kyɛ naŋ vɛŋ ka root-knot nematodes (  ka a nyege zaa poɔŋ). Ka fooŋ nyɛ ka a piili erɛ doɔre lɛ wuli ka baaloŋ kaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka A. '' esculentus'' nyɔge a yi a baaloŋ ŋa naŋ yuori naŋ di ''Abelmoschus manihot kyɛ wa kpɛ a. ka a baaloŋ ŋa wa kpɛ anaŋ ka a nansaala maŋ boɔle ka Parbhani Kranti.'' ''A'' U.S paaloŋ poɔ saaloŋ kpoŋ zie zaa maŋ ko la a Florida poɔ, a zuo zaa a peɛle a Dade naŋ be a southern Florida poɔ. Okra (saaloŋ) taa la sobie bale anaŋ maŋ tu kyɛ baŋ toɔ a baa  soŋ, azuiŋ yuoni poɔ saaloŋ maŋ bebe a ta ŋa kyuuri pie na. Acre yeni poɔ, bombie 18,000 pounds per acre (20,000 to over {{convert|30,000|lb/acre}} la baŋ bore o poɔ. Dagbuli koɔrɔɔ daa maŋ baŋ do la saa a ta ŋa $18/bushel ka a naŋ la  {{convert|0.60|$/lb}}. == Guolu == 2023 yuoni poɔ, a tendaa zaa saaloŋ koɔbo da e la 11.5 million tonnes, a India paaloŋ poɔ a ba yoŋ da taa la a ŋa 62% a zaa lantaa, kyɛ ka Nigeria ane Mali meŋ baŋ be a tabɔl ŋa poɔ. == A Tɔnɔ anaŋ taa == Saaloŋ kɛrɛ taa la koɔ na maŋ be o poɔ maŋ ta ŋa 90%, ka 7% carbohydrates, 2% protein, ane kaa naŋ be o poɔ a meŋ ta ŋa. A tabɔl ŋa poɔ fo na nyɛ la ka  {{cvt|100|g}}, be o poɔŋ, saaloŋ kɛrɛ maŋ tere la calories a ta ŋa 33, peɛroo wuli ka a soma ko neɛzaa  ka o maŋ di a ta ŋa 20% bebiri zaa, a DV) a meŋ naŋ taa la vitamin C and vitamin K (table). A e la boma na (10-19% DV) of thiamine, folate, magnesium, ane potassium naŋ be o poɔ a seŋ ne nensaala diibu. == Culinary == Saaloŋ e la a zeɛre bone kaŋa fo naŋ sɔre boma ata ka o ba be a poɔ, a e la boma zeɛre na maŋ taa tegeroŋ a Louisiana poɔ. Saaloŋ kyeene e la bondirii naŋ be a Southern United State paaloŋ poɔ. A Cuba ane Puerto Rico poɔ, zɛvaare la ka ba boɔlɔ ka  ''quimbombó'', la ka ba maŋ de maale ne ''quimbombó guisado bondirii bee zeɛre'' (Okra Stewed) a zeɛre ama maŋ yi taa ne la gumbo zeɛre.  Dominican Republic paaloŋ poɔ anaŋ la e ba saaŋkompare zeɛre, a be poɔ ba boɔlɔ a la ka ''molondrón.'' A Brazil poɔ, a e la ba bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ yaga zaa ziiri bee paaloŋ gyamaa poɔ a Brazil poɔ, aseŋ, caruru, a be ba maq de maale ne la shrimp, a Northeaster irigiŋ poɔ, ''frango com quiabo'' (chicken with okra) and ''carne refogada com quiabo'' (stewed a puli ne nɛne aneŋ okra) in Minas Gerais. === Vaɛ ane a Bombie === Okra (saaloŋ ) pɔle maŋ baŋ e la boma ba na maŋ de maale ne zeɛre, ba maŋ de a la ne  beets bee dandelions, a de salad eŋ paale. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ kyeen bee a sɛ a tɔ  bee a ɛre ka a e zɔŋ a ba maŋ taa caffeine zaa a poɔŋ. A saŋa na ka American naŋ wa waana ne caffeine, ka a e la a  American Civil War (zɔɔre) na poɔ a 1861 yuoni saŋa, a ''Austin State Gazette'' na poɔ. Ba yeli ka acre yeni saaloŋ na wane saalombie a zuo ba naŋ bore coffee. Bee ka e feroo ka ba te de a yi ne Rio paaloŋ poɔ a wane. == Enfuomo Daga == [[Duoro kɔre:Giant okra.jpg|left|thumb]] [[Duoro kɔre:Okra blossom with pollen.png|center|thumb]] [[Duoro kɔre:Okra seedling, hydroponic, 7days.JPG|left|thumb]] [[Duoro kɔre:Oklahoma-grown okra.jpg|center|thumb]] [[Duoro kɔre:Okra (Abelmoschus esculentus) cross-section - 20080613.png|center|thumb]] [[Duoro kɔre:Lady's finger (stamen and pollen).jpg|thumb]] == Sommo Yizie == 1bdpbwbcs3rgbbvzvhfmesjzznme3we 62394 62393 2026-07-11T17:28:02Z Eric Gangman 92 62394 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q55325357}} Okra (saaloŋ) ({{IPAc-en|US|ˈ|oʊ|k|r|ə}}: /ˈoʊkrə/, {{IPAc-en|UK|ˈ|ɒ|k|r|ə}}: /ˈɒkrə/), Abelmoschus esculentus, la ka baŋ ka ba boɔlɔ a bɔrefɔ poɔ ka '''Lady’s fingers,''' e la bombuli kaŋa naŋ poɔ a mallow laŋgbuli poɔ, a yi la East Africa poɔ. A e la bombulo ba naŋ maŋ kɔ tropika, subtropika ane zie naŋ tɔlɔ poɔ a viiri a tendaa ŋa zaa poɔ, a mine waa ŋa tevaare ka a mine waa zeɛ yi paaloŋ na poɔ a naŋ be. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ de maale ne bondirii a viiri a tendaa zaa poɔ. == A waaloŋ == A bombuli ŋa gbɛɛ yaga a yuoni poɔ, dayeni yoŋ la ka ba maŋ kɔ a, o maŋ baŋ baa la ka o wogiloŋ ta ŋa 2 metres (6. a ŋa fo naŋ e neɛ naŋ yi Malvaceae, poɔ, a saaloŋ ne gone te, hibiscus teɛ yi la taa soŋ. A vaɛ wogiloŋ ta ŋa 10–20 centimetres (4–8 kyɛ ka a yɛloŋ meŋ ta ŋa 5-7 lobes. A puuru wogiloŋ maŋ ta ŋa 4–81+<sup>5</sup>⁄<sub>8</sub>–3+<sup>1</sup>⁄<sub>8</sub> a maŋ taa uli a ta ŋa anuu kyɛ ka a puuru noɔre eŋɛ ka fo nyɛ ka o te e zeɛ. A puuruŋ maŋ baŋ yɛle la a ta ŋa 188  microns. A wɔmɔ maŋ e la kyɔlaa lɛ ka o wogiloŋ a ta ŋa  {{convert|18|cm|in|0|abbr=on}}, kyɛ ka o konkobo waa ŋa boŋkaŋa nansaala na maŋ boɔle ka pentagonal, kyɛ ka o poɔ kpɛ taa bie. == A piilu zie == A yuori okra e la bone naŋ yi a West Africa kɔkɔre poɔ, kaapɔge Igbo: Okwuru, ona la daŋ e a bɔrefɔ yelbiri a 1679 yuoni poɔ a Colony of Virginia paaloq poɔ. A nansaale yuori ŋa e la bone naŋ na baŋ poŋi bee a wɛle bee a leɛre yelyemi poɔ a seŋ, ''Abelmoschus'' is Neo-Latin from {{langx|ar|أabū l-misk|father of [[musk]]}}: أabū l-misk, romanized:&#x20;''father of musk,'' a bone e ŋa bone naŋ ba naŋ de yi e bombie naŋ noma, naŋ taa nuu kaŋa ka onaŋ wa ŋmɛre, ''{{lang|la|esculentus}}'' e la Latin poɔ yelbiri, ka o tɛgɛ la bondiraa bee bone na nensaala naŋ na toɔ de bee bone naŋ e bonsoŋ a ko nensaala diibu. == A Yiibu Zie Meŋa ane == [[Duoro kɔre:Okra(Abelmoschus esculentus).JPG|left|thumb]] Okra e la allopoly ploid naŋ taa saaloŋ. Kyɛ a bombuli ŋa yiibu zie la  ''Abelmoschus ficulneus'', a '' tuberculatus'' ama la boma naŋ maŋ lantaa a maale saaloŋ. Yelmeŋ saaloŋ e la boŋkpeɛŋaa kaŋa naŋ be a West Afrika paaloŋ poɔ ka noba mine gyamaa a ba baŋ, noba mine bee paaloŋ mine poɔ ba mine maŋ de a la ka a e cultigen. Okra (saaloŋ) yiibu zie la East Africa naŋ be a Ethiopia paaloŋ poɔ ane a eastern Sudan poɔ. A yi Arabia, a bombuli ŋa yaare la a te wa tɔ  Mediterranean Sea ane eastward paaloŋ. Okra (saaloŋ) ba naŋ da de wuli a Europe poɔ bee neɛ naŋ da de saaloŋ (okra) a gaane a Europe poɔ la  Umayyad conquest of Hispania. A neɛ na kaŋa naŋ daŋ de weɛ gaa ne la a lɛ ka ona la  Abu al-Abbas al-Nabati, ona la da gaa a  Ayyubid Egypt a 1216 yuoni poɔ kyɛ te manne  a bombuli ŋa koɔbo a ko ba saaŋkompare kɔreba a zuo a zaa baapaaleba naŋ neŋ baara iri a dire a saaloŋ. A bombuli ŋa meŋ da e la bone a  Atlantic slave trade meŋ naŋ de gaa a America paaloŋ a te wuli ba, a yelŋa da e la a 1658 yuoni poɔ, a saŋa na la ka a Brazil paaloŋ noba meŋ da nyɛ a. A yi a lɛ puoriŋ, a Suriname poɔ a 1686 yuoni poɔ, o paaŋ da e la bone ba naŋ sɛge biŋ. Okra (saaloŋ) meŋ naŋ baŋ e la bone ba naŋ de o wuli southeastern naŋ be a North America paaloŋ a yi a Africaa a 18<sup>th</sup> yuomo  na poɔ. A paaŋ yi a 1748 yuomo na poɔ,  ba paaŋ meŋ da piili koɔrɔ a la a north Philadelphia paaloŋ poɔ. Thomasa Jefferson, sɛge la biŋ ka a piili la a Virginia paaloŋ a 1781 yuoni poɔ. A yi a lɛ puoriŋ o paaŋ kyoge ne a lɛ a yi a Souther United States paaloŋ a 1800 yuomo na poɔ, kyɛ a koɔbo tɛɛtɛɛ piili la a 1806 yuoni poɔ. == Koɔbo == ''Abelmoschus esculentus'' e la bombulo mine ba naŋ maŋ koɔrɔ toloŋ bee uuni saŋa, a wagere ŋa poɔ la ka maŋ toɔ a baa soŋ a toɔ wɔŋ gymaa kyɛ kpɛ bie bee a taa bie meŋ soŋ. Bombuli zaa naŋ be a teŋɛ zu kyɛ, saaloŋ e bone naŋ boɔrɔ zie naŋ taa suni kyɛ e zie naŋ maŋ taa maaroŋ o poɔ wagere zaa be zie naŋ e zi koɔ zie wagere, ka zi balaa na wa e zie naŋ maŋ ko weɛŋ a koŋ kɔɔre kyɛ ka fo maŋ nyɛ ka daare zaa a ko. Ka fooŋ na kɔ a, fo maŋ de la a bie eŋ koɔ poɔ a biŋ dambio ka a buri, ka fooŋ wa borɔ a, fo maŋ vɛŋ la ka a bogi sigi ta ŋa 1–2<sup>3</sup>⁄<sub>8</sub>–<sup>13</sup>⁄<sub>16</sub>.  a maŋ boɔrɔ la tɛnɛ naŋ taa maaroŋ a ta ŋa 20 ka a toɔ buli weɛŋ, a maŋ baŋ de la bebie ayoɔbo sɛre ka baŋ buli (ka anaŋ wa e anaŋ buri la la lɛ) kyɛ ka anaŋ ba wa eŋ koɔ buri a maŋ de la ta ŋa dare ata seɛre ka a baŋ buli. A yelkaŋa a meŋ naŋ leɛ boɔrɔ la, ŋmenaa, a maŋ boɔrɔ la ŋmenaa yaga, a seŋ ka a kɔ bee bore eŋ tenɛ bee zie naŋ taa maaroŋ ka o ta ŋa pH 5.8 ane 7 kpakyaga poɔ. Ka anaŋ wa te bulo a maŋ boɔrɛɛ koɔ gyamaa,. A wɔmɔ ba maŋ kɔɔre kyɛ leɛ bondirii ka noba dire, a waa zɛvaare. A yelkaŋa meŋ la, ka anaŋ wa naane a koŋ la baŋ toɔ di a zuiŋ ba maŋ pɔre a la a wagere na ana ba naane, daa zaa poɔ a maŋ eŋ la puuruŋ. A kyɛ a wɔmɔ pɔroo danweɛŋ soba maŋ e la kyuu ayi puoriŋ ka fooŋ wa bore a ka buli. Kyɛ a wagere ŋa poɔ, a saaloŋ wɔmɔ wogiloŋ na baŋ ta ŋa 2–3 inches (51–76. A baaloŋ anaŋ naŋ pore a maŋ nɔŋ ka nyɔgerɔ a saaloŋ ama la ka nansaala maŋ boɔle ka  verticillium wilt, a baaloŋ ama gbɛɛ yaga a maŋ nyɔge la a saaloŋ vaɛ ka a e doɔre lɛ. a mine meŋ maŋ nyɔge la a vaɛ ka a e zɔŋ a ko a zaa, a baaloŋ mine meŋ la a maŋ vɛŋ ka a saaloŋ vaɛ a yɔ popo voɛ, a baaloŋ e la gyamaa a mine neŋ la a maŋ vaɛ e yellow mosaic ane kyɛ naŋ vɛŋ ka root-knot nematodes (  ka a nyege zaa poɔŋ). Ka fooŋ nyɛ ka a piili erɛ doɔre lɛ wuli ka baaloŋ kaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka A. '' esculentus'' nyɔge a yi a baaloŋ ŋa naŋ yuori naŋ di ''Abelmoschus manihot kyɛ wa kpɛ a. ka a baaloŋ ŋa wa kpɛ anaŋ ka a nansaala maŋ boɔle ka Parbhani Kranti.'' ''A'' U.S paaloŋ poɔ saaloŋ kpoŋ zie zaa maŋ ko la a Florida poɔ, a zuo zaa a peɛle a Dade naŋ be a southern Florida poɔ. Okra (saaloŋ) taa la sobie bale anaŋ maŋ tu kyɛ baŋ toɔ a baa  soŋ, azuiŋ yuoni poɔ saaloŋ maŋ bebe a ta ŋa kyuuri pie na. Acre yeni poɔ, bombie 18,000 pounds per acre (20,000 to over {{convert|30,000|lb/acre}} la baŋ bore o poɔ. Dagbuli koɔrɔɔ daa maŋ baŋ do la saa a ta ŋa $18/bushel ka a naŋ la  {{convert|0.60|$/lb}}. == Guolu == 2023 yuoni poɔ, a tendaa zaa saaloŋ koɔbo da e la 11.5 million tonnes, a India paaloŋ poɔ a ba yoŋ da taa la a ŋa 62% a zaa lantaa, kyɛ ka Nigeria ane Mali meŋ baŋ be a tabɔl ŋa poɔ. == A Tɔnɔ anaŋ taa == Saaloŋ kɛrɛ taa la koɔ na maŋ be o poɔ maŋ ta ŋa 90%, ka 7% carbohydrates, 2% protein, ane kaa naŋ be o poɔ a meŋ ta ŋa. A tabɔl ŋa poɔ fo na nyɛ la ka  {{cvt|100|g}}, be o poɔŋ, saaloŋ kɛrɛ maŋ tere la calories a ta ŋa 33, peɛroo wuli ka a soma ko neɛzaa  ka o maŋ di a ta ŋa 20% bebiri zaa, a DV) a meŋ naŋ taa la vitamin C and vitamin K (table). A e la boma na (10-19% DV) of thiamine, folate, magnesium, ane potassium naŋ be o poɔ a seŋ ne nensaala diibu. == Culinary == Saaloŋ e la a zeɛre bone kaŋa fo naŋ sɔre boma ata ka o ba be a poɔ, a e la boma zeɛre na maŋ taa tegeroŋ a Louisiana poɔ. Saaloŋ kyeene e la bondirii naŋ be a Southern United State paaloŋ poɔ. A Cuba ane Puerto Rico poɔ, zɛvaare la ka ba boɔlɔ ka  ''quimbombó'', la ka ba maŋ de maale ne ''quimbombó guisado bondirii bee zeɛre'' (Okra Stewed) a zeɛre ama maŋ yi taa ne la gumbo zeɛre.  Dominican Republic paaloŋ poɔ anaŋ la e ba saaŋkompare zeɛre, a be poɔ ba boɔlɔ a la ka ''molondrón.'' A Brazil poɔ, a e la ba bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ yaga zaa ziiri bee paaloŋ gyamaa poɔ a Brazil poɔ, aseŋ, caruru, a be ba maq de maale ne la shrimp, a Northeaster irigiŋ poɔ, ''frango com quiabo'' (chicken with okra) and ''carne refogada com quiabo'' (stewed a puli ne nɛne aneŋ okra) in Minas Gerais. === Vaɛ ane a Bombie === Okra (saaloŋ ) pɔle maŋ baŋ e la boma ba na maŋ de maale ne zeɛre, ba maŋ de a la ne  beets bee dandelions, a de salad eŋ paale. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ kyeen bee a sɛ a tɔ  bee a ɛre ka a e zɔŋ a ba maŋ taa caffeine zaa a poɔŋ. A saŋa na ka American naŋ wa waana ne caffeine, ka a e la a  American Civil War (zɔɔre) na poɔ a 1861 yuoni saŋa, a ''Austin State Gazette'' na poɔ. Ba yeli ka acre yeni saaloŋ na wane saalombie a zuo ba naŋ bore coffee. Bee ka e feroo ka ba te de a yi ne Rio paaloŋ poɔ a wane. == Enfuomo Daga == [[Duoro kɔre:Giant okra.jpg|left|thumb]] [[Duoro kɔre:Okra blossom with pollen.png|center|thumb]] [[Duoro kɔre:Okra seedling, hydroponic, 7days.JPG|left|thumb]] [[Duoro kɔre:Oklahoma-grown okra.jpg|center|thumb]] [[Duoro kɔre:Okra (Abelmoschus esculentus) cross-section - 20080613.png|center|thumb]] [[Duoro kɔre:Lady's finger (stamen and pollen).jpg|thumb]] == Sommo Yizie == phrcx2lx0s9v2m7nqqoekrxdm5sprzy 62395 62394 2026-07-11T17:29:31Z Eric Gangman 92 62395 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q80531}} Okra (saaloŋ) ({{IPAc-en|US|ˈ|oʊ|k|r|ə}}: /ˈoʊkrə/, {{IPAc-en|UK|ˈ|ɒ|k|r|ə}}: /ˈɒkrə/), Abelmoschus esculentus, la ka baŋ ka ba boɔlɔ a bɔrefɔ poɔ ka '''Lady’s fingers,''' e la bombuli kaŋa naŋ poɔ a mallow laŋgbuli poɔ, a yi la East Africa poɔ. A e la bombulo ba naŋ maŋ kɔ tropika, subtropika ane zie naŋ tɔlɔ poɔ a viiri a tendaa ŋa zaa poɔ, a mine waa ŋa tevaare ka a mine waa zeɛ yi paaloŋ na poɔ a naŋ be. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ de maale ne bondirii a viiri a tendaa zaa poɔ. == A waaloŋ == A bombuli ŋa gbɛɛ yaga a yuoni poɔ, dayeni yoŋ la ka ba maŋ kɔ a, o maŋ baŋ baa la ka o wogiloŋ ta ŋa 2 metres (6. a ŋa fo naŋ e neɛ naŋ yi Malvaceae, poɔ, a saaloŋ ne gone te, hibiscus teɛ yi la taa soŋ. A vaɛ wogiloŋ ta ŋa 10–20 centimetres (4–8 kyɛ ka a yɛloŋ meŋ ta ŋa 5-7 lobes. A puuru wogiloŋ maŋ ta ŋa 4–81+<sup>5</sup>⁄<sub>8</sub>–3+<sup>1</sup>⁄<sub>8</sub> a maŋ taa uli a ta ŋa anuu kyɛ ka a puuru noɔre eŋɛ ka fo nyɛ ka o te e zeɛ. A puuruŋ maŋ baŋ yɛle la a ta ŋa 188  microns. A wɔmɔ maŋ e la kyɔlaa lɛ ka o wogiloŋ a ta ŋa  {{convert|18|cm|in|0|abbr=on}}, kyɛ ka o konkobo waa ŋa boŋkaŋa nansaala na maŋ boɔle ka pentagonal, kyɛ ka o poɔ kpɛ taa bie. == A piilu zie == A yuori okra e la bone naŋ yi a West Africa kɔkɔre poɔ, kaapɔge Igbo: Okwuru, ona la daŋ e a bɔrefɔ yelbiri a 1679 yuoni poɔ a Colony of Virginia paaloq poɔ. A nansaale yuori ŋa e la bone naŋ na baŋ poŋi bee a wɛle bee a leɛre yelyemi poɔ a seŋ, ''Abelmoschus'' is Neo-Latin from {{langx|ar|أabū l-misk|father of [[musk]]}}: أabū l-misk, romanized:&#x20;''father of musk,'' a bone e ŋa bone naŋ ba naŋ de yi e bombie naŋ noma, naŋ taa nuu kaŋa ka onaŋ wa ŋmɛre, ''{{lang|la|esculentus}}'' e la Latin poɔ yelbiri, ka o tɛgɛ la bondiraa bee bone na nensaala naŋ na toɔ de bee bone naŋ e bonsoŋ a ko nensaala diibu. == A Yiibu Zie Meŋa ane == [[Duoro kɔre:Okra(Abelmoschus esculentus).JPG|left|thumb]] Okra e la allopoly ploid naŋ taa saaloŋ. Kyɛ a bombuli ŋa yiibu zie la  ''Abelmoschus ficulneus'', a '' tuberculatus'' ama la boma naŋ maŋ lantaa a maale saaloŋ. Yelmeŋ saaloŋ e la boŋkpeɛŋaa kaŋa naŋ be a West Afrika paaloŋ poɔ ka noba mine gyamaa a ba baŋ, noba mine bee paaloŋ mine poɔ ba mine maŋ de a la ka a e cultigen. Okra (saaloŋ) yiibu zie la East Africa naŋ be a Ethiopia paaloŋ poɔ ane a eastern Sudan poɔ. A yi Arabia, a bombuli ŋa yaare la a te wa tɔ  Mediterranean Sea ane eastward paaloŋ. Okra (saaloŋ) ba naŋ da de wuli a Europe poɔ bee neɛ naŋ da de saaloŋ (okra) a gaane a Europe poɔ la  Umayyad conquest of Hispania. A neɛ na kaŋa naŋ daŋ de weɛ gaa ne la a lɛ ka ona la  Abu al-Abbas al-Nabati, ona la da gaa a  Ayyubid Egypt a 1216 yuoni poɔ kyɛ te manne  a bombuli ŋa koɔbo a ko ba saaŋkompare kɔreba a zuo a zaa baapaaleba naŋ neŋ baara iri a dire a saaloŋ. A bombuli ŋa meŋ da e la bone a  Atlantic slave trade meŋ naŋ de gaa a America paaloŋ a te wuli ba, a yelŋa da e la a 1658 yuoni poɔ, a saŋa na la ka a Brazil paaloŋ noba meŋ da nyɛ a. A yi a lɛ puoriŋ, a Suriname poɔ a 1686 yuoni poɔ, o paaŋ da e la bone ba naŋ sɛge biŋ. Okra (saaloŋ) meŋ naŋ baŋ e la bone ba naŋ de o wuli southeastern naŋ be a North America paaloŋ a yi a Africaa a 18<sup>th</sup> yuomo  na poɔ. A paaŋ yi a 1748 yuomo na poɔ,  ba paaŋ meŋ da piili koɔrɔ a la a north Philadelphia paaloŋ poɔ. Thomasa Jefferson, sɛge la biŋ ka a piili la a Virginia paaloŋ a 1781 yuoni poɔ. A yi a lɛ puoriŋ o paaŋ kyoge ne a lɛ a yi a Souther United States paaloŋ a 1800 yuomo na poɔ, kyɛ a koɔbo tɛɛtɛɛ piili la a 1806 yuoni poɔ. == Koɔbo == ''Abelmoschus esculentus'' e la bombulo mine ba naŋ maŋ koɔrɔ toloŋ bee uuni saŋa, a wagere ŋa poɔ la ka maŋ toɔ a baa soŋ a toɔ wɔŋ gymaa kyɛ kpɛ bie bee a taa bie meŋ soŋ. Bombuli zaa naŋ be a teŋɛ zu kyɛ, saaloŋ e bone naŋ boɔrɔ zie naŋ taa suni kyɛ e zie naŋ maŋ taa maaroŋ o poɔ wagere zaa be zie naŋ e zi koɔ zie wagere, ka zi balaa na wa e zie naŋ maŋ ko weɛŋ a koŋ kɔɔre kyɛ ka fo maŋ nyɛ ka daare zaa a ko. Ka fooŋ na kɔ a, fo maŋ de la a bie eŋ koɔ poɔ a biŋ dambio ka a buri, ka fooŋ wa borɔ a, fo maŋ vɛŋ la ka a bogi sigi ta ŋa 1–2<sup>3</sup>⁄<sub>8</sub>–<sup>13</sup>⁄<sub>16</sub>.  a maŋ boɔrɔ la tɛnɛ naŋ taa maaroŋ a ta ŋa 20 ka a toɔ buli weɛŋ, a maŋ baŋ de la bebie ayoɔbo sɛre ka baŋ buli (ka anaŋ wa e anaŋ buri la la lɛ) kyɛ ka anaŋ ba wa eŋ koɔ buri a maŋ de la ta ŋa dare ata seɛre ka a baŋ buli. A yelkaŋa a meŋ naŋ leɛ boɔrɔ la, ŋmenaa, a maŋ boɔrɔ la ŋmenaa yaga, a seŋ ka a kɔ bee bore eŋ tenɛ bee zie naŋ taa maaroŋ ka o ta ŋa pH 5.8 ane 7 kpakyaga poɔ. Ka anaŋ wa te bulo a maŋ boɔrɛɛ koɔ gyamaa,. A wɔmɔ ba maŋ kɔɔre kyɛ leɛ bondirii ka noba dire, a waa zɛvaare. A yelkaŋa meŋ la, ka anaŋ wa naane a koŋ la baŋ toɔ di a zuiŋ ba maŋ pɔre a la a wagere na ana ba naane, daa zaa poɔ a maŋ eŋ la puuruŋ. A kyɛ a wɔmɔ pɔroo danweɛŋ soba maŋ e la kyuu ayi puoriŋ ka fooŋ wa bore a ka buli. Kyɛ a wagere ŋa poɔ, a saaloŋ wɔmɔ wogiloŋ na baŋ ta ŋa 2–3 inches (51–76. A baaloŋ anaŋ naŋ pore a maŋ nɔŋ ka nyɔgerɔ a saaloŋ ama la ka nansaala maŋ boɔle ka  verticillium wilt, a baaloŋ ama gbɛɛ yaga a maŋ nyɔge la a saaloŋ vaɛ ka a e doɔre lɛ. a mine meŋ maŋ nyɔge la a vaɛ ka a e zɔŋ a ko a zaa, a baaloŋ mine meŋ la a maŋ vɛŋ ka a saaloŋ vaɛ a yɔ popo voɛ, a baaloŋ e la gyamaa a mine neŋ la a maŋ vaɛ e yellow mosaic ane kyɛ naŋ vɛŋ ka root-knot nematodes (  ka a nyege zaa poɔŋ). Ka fooŋ nyɛ ka a piili erɛ doɔre lɛ wuli ka baaloŋ kaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka A. '' esculentus'' nyɔge a yi a baaloŋ ŋa naŋ yuori naŋ di ''Abelmoschus manihot kyɛ wa kpɛ a. ka a baaloŋ ŋa wa kpɛ anaŋ ka a nansaala maŋ boɔle ka Parbhani Kranti.'' ''A'' U.S paaloŋ poɔ saaloŋ kpoŋ zie zaa maŋ ko la a Florida poɔ, a zuo zaa a peɛle a Dade naŋ be a southern Florida poɔ. Okra (saaloŋ) taa la sobie bale anaŋ maŋ tu kyɛ baŋ toɔ a baa  soŋ, azuiŋ yuoni poɔ saaloŋ maŋ bebe a ta ŋa kyuuri pie na. Acre yeni poɔ, bombie 18,000 pounds per acre (20,000 to over {{convert|30,000|lb/acre}} la baŋ bore o poɔ. Dagbuli koɔrɔɔ daa maŋ baŋ do la saa a ta ŋa $18/bushel ka a naŋ la  {{convert|0.60|$/lb}}. == Guolu == 2023 yuoni poɔ, a tendaa zaa saaloŋ koɔbo da e la 11.5 million tonnes, a India paaloŋ poɔ a ba yoŋ da taa la a ŋa 62% a zaa lantaa, kyɛ ka Nigeria ane Mali meŋ baŋ be a tabɔl ŋa poɔ. == A Tɔnɔ anaŋ taa == Saaloŋ kɛrɛ taa la koɔ na maŋ be o poɔ maŋ ta ŋa 90%, ka 7% carbohydrates, 2% protein, ane kaa naŋ be o poɔ a meŋ ta ŋa. A tabɔl ŋa poɔ fo na nyɛ la ka  {{cvt|100|g}}, be o poɔŋ, saaloŋ kɛrɛ maŋ tere la calories a ta ŋa 33, peɛroo wuli ka a soma ko neɛzaa  ka o maŋ di a ta ŋa 20% bebiri zaa, a DV) a meŋ naŋ taa la vitamin C and vitamin K (table). A e la boma na (10-19% DV) of thiamine, folate, magnesium, ane potassium naŋ be o poɔ a seŋ ne nensaala diibu. == Culinary == Saaloŋ e la a zeɛre bone kaŋa fo naŋ sɔre boma ata ka o ba be a poɔ, a e la boma zeɛre na maŋ taa tegeroŋ a Louisiana poɔ. Saaloŋ kyeene e la bondirii naŋ be a Southern United State paaloŋ poɔ. A Cuba ane Puerto Rico poɔ, zɛvaare la ka ba boɔlɔ ka  ''quimbombó'', la ka ba maŋ de maale ne ''quimbombó guisado bondirii bee zeɛre'' (Okra Stewed) a zeɛre ama maŋ yi taa ne la gumbo zeɛre.  Dominican Republic paaloŋ poɔ anaŋ la e ba saaŋkompare zeɛre, a be poɔ ba boɔlɔ a la ka ''molondrón.'' A Brazil poɔ, a e la ba bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ yaga zaa ziiri bee paaloŋ gyamaa poɔ a Brazil poɔ, aseŋ, caruru, a be ba maq de maale ne la shrimp, a Northeaster irigiŋ poɔ, ''frango com quiabo'' (chicken with okra) and ''carne refogada com quiabo'' (stewed a puli ne nɛne aneŋ okra) in Minas Gerais. === Vaɛ ane a Bombie === Okra (saaloŋ ) pɔle maŋ baŋ e la boma ba na maŋ de maale ne zeɛre, ba maŋ de a la ne  beets bee dandelions, a de salad eŋ paale. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ kyeen bee a sɛ a tɔ  bee a ɛre ka a e zɔŋ a ba maŋ taa caffeine zaa a poɔŋ. A saŋa na ka American naŋ wa waana ne caffeine, ka a e la a  American Civil War (zɔɔre) na poɔ a 1861 yuoni saŋa, a ''Austin State Gazette'' na poɔ. Ba yeli ka acre yeni saaloŋ na wane saalombie a zuo ba naŋ bore coffee. Bee ka e feroo ka ba te de a yi ne Rio paaloŋ poɔ a wane. == Enfuomo Daga == [[Duoro kɔre:Giant okra.jpg|left|thumb]] [[Duoro kɔre:Okra blossom with pollen.png|center|thumb]] [[Duoro kɔre:Okra seedling, hydroponic, 7days.JPG|left|thumb]] [[Duoro kɔre:Oklahoma-grown okra.jpg|center|thumb]] [[Duoro kɔre:Okra (Abelmoschus esculentus) cross-section - 20080613.png|center|thumb]] [[Duoro kɔre:Lady's finger (stamen and pollen).jpg|thumb]] == Sommo Yizie == 47piwnax7fufz4s66vt2b4quzicuvc9 62396 62395 2026-07-11T18:12:16Z Eric Gangman 92 maale emmo 62396 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q80531}} Okra (saaloŋ) ({{IPAc-en|US|ˈ|oʊ|k|r|ə}}: /ˈoʊkrə/, {{IPAc-en|UK|ˈ|ɒ|k|r|ə}}: /ˈɒkrə/), Abelmoschus esculentus, la ka baŋ ka ba boɔlɔ a bɔrefɔ poɔ ka '''Lady’s fingers,'''<ref>"Okra". ''BBC Good Food''. Retrieved 12 April 2023.</ref><ref>Ayto J, ed. (2002). "lady's fingers". ''An A-Z of Food and Drink''. Oxford University Press. ISBN&#x20;<bdi>9780192803511</bdi>. Retrieved 12 April 2023.</ref> e la bombuli kaŋa naŋ poɔ a mallow laŋgbuli poɔ, a yi la East Africa<ref>"Okra, or 'Gumbo,' from Africa". Texas AgriLife Extension Service, Texas A&M University. Archived from the original on 4 March 2005.</ref> poɔ. A e la bombulo ba naŋ maŋ kɔ tropika, subtropika ane zie naŋ tɔlɔ poɔ a viiri a tendaa ŋa zaa poɔ, a mine waa ŋa tevaare ka a mine waa zeɛ yi paaloŋ na poɔ a naŋ be. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ de maale ne bondirii a viiri a tendaa zaa poɔ.<ref>National Research Council (27 October 2006). "Okra". ''Lost Crops of Africa: Volume II: Vegetables''. Vol.&#x20;2. National Academies Press. ISBN&#x20;<bdi>978-0-309-10333-6</bdi>. Retrieved 15 July 2008.</ref> == A waaloŋ == A bombuli ŋa gbɛɛ yaga a yuoni poɔ, dayeni yoŋ la ka ba maŋ kɔ a, o maŋ baŋ baa la ka o wogiloŋ ta ŋa 2 metres<ref>"The Plant List: A Working List of All Plant Species". Retrieved 3 October 2014.</ref> (6. a ŋa fo naŋ e neɛ naŋ yi Malvaceae, poɔ, a saaloŋ ne gone te, hibiscus teɛ yi la taa soŋ. A vaɛ wogiloŋ ta ŋa 10–20 centimetres (4–8 kyɛ ka a yɛloŋ meŋ ta ŋa 5-7 lobes. A puuru wogiloŋ maŋ ta ŋa 4–81+<sup>5</sup>⁄<sub>8</sub>–3+<sup>1</sup>⁄<sub>8</sub> a maŋ taa uli a ta ŋa anuu kyɛ ka a puuru noɔre eŋɛ ka fo nyɛ ka o te e zeɛ. A puuruŋ maŋ baŋ yɛle la a ta ŋa 188  microns. A wɔmɔ maŋ e la kyɔlaa lɛ ka o wogiloŋ a ta ŋa  {{convert|18|cm|in|0|abbr=on}}, kyɛ ka o konkobo waa ŋa boŋkaŋa nansaala na maŋ boɔle ka pentagonal, kyɛ ka o poɔ kpɛ taa bie. == A piilu zie == A yuori okra e la bone naŋ yi a West Africa kɔkɔre poɔ, kaapɔge Igbo: Okwuru, ona la daŋ e a bɔrefɔ yelbiri a 1679 yuoni poɔ a Colony of Virginia paaloq poɔ.<ref>"Okra". Online Etymology Dictionary. 2026. Retrieved 4 June 2026.</ref> A nansaale yuori ŋa e la bone naŋ na baŋ poŋi bee a wɛle bee a leɛre yelyemi poɔ a seŋ, ''Abelmoschus''<ref>"Definition of ''Abelmoschus''". Merriam-Webster Dictionary. Retrieved 23 June 2020.</ref> is Neo-Latin from {{langx|ar|أabū l-misk|father of [[musk]]}}: أabū l-misk, romanized:&#x20;''father of musk,'' a bone e ŋa bone naŋ ba naŋ de yi e bombie naŋ noma, naŋ taa nuu kaŋa ka onaŋ wa ŋmɛre, ''{{lang|la|esculentus}}'' e la Latin poɔ yelbiri, ka o tɛgɛ la bondiraa bee bone na nensaala naŋ na toɔ de bee bone naŋ e bonsoŋ a ko nensaala diibu.<ref>"Latin definition for esculentus, esculenta, esculentum (ID: 19365)". Latin Dictionary and Grammar Resources - Latdict. 2020. Retrieved 23 June 2020.</ref> == A Yiibu Zie Meŋa ane == [[Duoro kɔre:Okra(Abelmoschus esculentus).JPG|left|thumb]] Okra e la allopoly ploid naŋ taa saaloŋ. Kyɛ a bombuli ŋa yiibu zie la  ''Abelmoschus ficulneus'', a '' tuberculatus'' ama la boma naŋ maŋ lantaa a maale saaloŋ. <ref>Patel SR. "GENETIC ADVANCE UNDER SELECTION IN SEGREGATING POPULATION IN OKRA (Abelmoschus esculentus L.)". ''AGRES – an International E. Journal''.</ref>Yelmeŋ saaloŋ e la boŋkpeɛŋaa kaŋa naŋ be a West Afrika paaloŋ poɔ ka noba mine gyamaa a ba baŋ, noba mine bee paaloŋ mine poɔ ba mine maŋ de a la ka a e cultigen.<ref>''Vegetables''. Wageningen, Netherlands: Backhuys. 2004. p.&#x20;21. ISBN&#x20;<bdi>9057821478</bdi>.</ref> Okra (saaloŋ) yiibu zie la East Africa naŋ be a Ethiopia paaloŋ poɔ ane a eastern Sudan<ref>"Okra (''Abelmoschus esculentus'' (L.) Moench)", pp. 216–224 in: </ref> poɔ. A yi Arabia, a bombuli ŋa yaare la a te wa tɔ  Mediterranean Sea ane eastward paaloŋ. Okra (saaloŋ) ba naŋ da de wuli a Europe poɔ bee neɛ naŋ da de saaloŋ (okra) a gaane a Europe poɔ la  Umayyad conquest of Hispania. A neɛ na kaŋa naŋ daŋ de weɛ gaa ne la a lɛ ka ona la  Abu al-Abbas al-Nabati, ona la da gaa a  Ayyubid Egypt a 1216 yuoni poɔ kyɛ te manne  a bombuli ŋa koɔbo a ko ba saaŋkompare kɔreba a zuo a zaa baapaaleba naŋ neŋ baara iri a dire a saaloŋ.<ref>Blench R (2006). ''Archaeology, Language, and the African Past''. Rowman Altamira. p.&#x20;237. ISBN&#x20;<bdi>978-0-7591-0466-2</bdi>.</ref> A bombuli ŋa meŋ da e la bone a  Atlantic slave trade<ref>"Okra, Gumbo, & Rice". ''unesdoc.unesco.org''.</ref> meŋ naŋ de gaa a America paaloŋ a te wuli ba, a yelŋa da e la a 1658 yuoni poɔ, a saŋa na la ka a Brazil paaloŋ noba meŋ da nyɛ a. A yi a lɛ puoriŋ, a Suriname poɔ a 1686 yuoni poɔ, o paaŋ da e la bone ba naŋ sɛge biŋ. Okra (saaloŋ) meŋ naŋ baŋ e la bone ba naŋ de o wuli southeastern naŋ be a North America paaloŋ a yi a Africaa a 18<sup>th</sup> yuomo  na poɔ. A paaŋ yi a 1748 yuomo na poɔ,  ba paaŋ meŋ da piili koɔrɔ a la a north Philadelphia<ref>"Colonial Food In Philadelphia - 1883 Words | Internet Public Library". ''www.ipl.org''. Retrieved 9 November 2021.</ref> paaloŋ poɔ. Thomasa Jefferson, sɛge la biŋ ka a piili la a Virginia paaloŋ a 1781 yuoni poɔ.<ref>Almanac OF. "Okra". ''Old Farmer's Almanac''. Retrieved 29 April 2021.Almanac OF. "Okra". ''Old Farmer's Almanac''. Retrieved 29 April 2021.</ref> A yi a lɛ puoriŋ o paaŋ kyoge ne a lɛ a yi a Souther United States paaloŋ a 1800 yuomo na poɔ, kyɛ a koɔbo tɛɛtɛɛ piili la a 1806 yuoni poɔ.<ref>Kurt Nolte. "Okra seed" (PDF). Yuma County Cooperative Extension. Archived from the original (PDF) on 31 October 2014. Retrieved 17 October 2012.</ref><ref>''Plant breeding, Chapter 9.2'' (PDF). Strategies For Enhancement in Food Production. 2020.</ref> == Koɔbo == ''Abelmoschus esculentus'' e la bombulo mine ba naŋ maŋ koɔrɔ toloŋ bee uuni saŋa, a wagere ŋa poɔ la ka maŋ toɔ a baa soŋ a toɔ wɔŋ gymaa kyɛ kpɛ bie bee a taa bie meŋ soŋ. Bombuli zaa naŋ be a teŋɛ zu kyɛ, saaloŋ e bone naŋ boɔrɔ zie naŋ taa suni kyɛ e zie naŋ maŋ taa maaroŋ o poɔ wagere zaa be zie naŋ e zi koɔ zie wagere, ka zi balaa na wa e zie naŋ maŋ ko weɛŋ a koŋ kɔɔre kyɛ ka fo maŋ nyɛ ka daare zaa a ko. Ka fooŋ na kɔ a, fo maŋ de la a bie eŋ koɔ poɔ a biŋ dambio ka a buri, ka fooŋ wa borɔ a, fo maŋ vɛŋ la ka a bogi sigi ta ŋa 1–2<sup>3</sup>⁄<sub>8</sub>–<sup>13</sup>⁄<sub>16</sub>.  a maŋ boɔrɔ la tɛnɛ naŋ taa maaroŋ a ta ŋa 20 ka a toɔ buli weɛŋ, a maŋ baŋ de la bebie ayoɔbo sɛre ka baŋ buli (ka anaŋ wa e anaŋ buri la la lɛ) kyɛ ka anaŋ ba wa eŋ koɔ buri a maŋ de la ta ŋa dare ata seɛre ka a baŋ buli. A yelkaŋa a meŋ naŋ leɛ boɔrɔ la, ŋmenaa, a maŋ boɔrɔ la ŋmenaa yaga, a seŋ ka a kɔ bee bore eŋ tenɛ bee zie naŋ taa maaroŋ ka o ta ŋa pH 5.8 ane 7 kpakyaga poɔ. Ka anaŋ wa te bulo a maŋ boɔrɛɛ koɔ gyamaa,. A wɔmɔ ba maŋ kɔɔre kyɛ leɛ bondirii ka noba dire, a waa zɛvaare. A yelkaŋa meŋ la, ka anaŋ wa naane a koŋ la baŋ toɔ di a zuiŋ ba maŋ pɔre a la a wagere na ana ba naane, daa zaa poɔ a maŋ eŋ la puuruŋ. A kyɛ a wɔmɔ pɔroo danweɛŋ soba maŋ e la kyuu ayi puoriŋ ka fooŋ wa bore a ka buli. Kyɛ a wagere ŋa poɔ, a saaloŋ wɔmɔ wogiloŋ na baŋ ta ŋa 2–3 inches (51–76. A baaloŋ anaŋ naŋ pore a maŋ nɔŋ ka nyɔgerɔ a saaloŋ ama la ka nansaala maŋ boɔle ka  verticillium wilt, a baaloŋ ama gbɛɛ yaga a maŋ nyɔge la a saaloŋ vaɛ ka a e doɔre lɛ. a mine meŋ maŋ nyɔge la a vaɛ ka a e zɔŋ a ko a zaa, a baaloŋ mine meŋ la a maŋ vɛŋ ka a saaloŋ vaɛ a yɔ popo voɛ, a baaloŋ e la gyamaa a mine neŋ la a maŋ vaɛ e yellow mosaic ane kyɛ naŋ vɛŋ ka root-knot nematodes (  ka a nyege zaa poɔŋ). Ka fooŋ nyɛ ka a piili erɛ doɔre lɛ wuli ka baaloŋ kaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka A. '' esculentus'' nyɔge a yi a baaloŋ ŋa naŋ yuori naŋ di ''Abelmoschus manihot kyɛ wa kpɛ a. ka a baaloŋ ŋa wa kpɛ anaŋ ka a nansaala maŋ boɔle ka Parbhani Kranti.'' ''A'' U.S paaloŋ poɔ saaloŋ kpoŋ zie zaa maŋ ko la a Florida poɔ, a zuo zaa a peɛle a Dade naŋ be a southern Florida<ref name=":0">"Southern Florida 2005 Okra PMSP". Regional Integrated Pest Management Centers Database. 4 May 2022. Retrieved 30 June 2022.</ref><ref>Aguiar JL, McGiffen M, Natwick E, et&#x20;al. (2011). ''Okra Production in California''. University of California, Agriculture and Natural Resources (UCANR). p.&#x20;3. doi:10.3733/ucanr.7210. ISBN&#x20;<bdi>978-1-60107-002-9</bdi>. 7210.</ref> poɔ. Okra (saaloŋ) taa la sobie bale anaŋ maŋ tu kyɛ baŋ toɔ a baa  soŋ, azuiŋ yuoni poɔ saaloŋ maŋ bebe a ta ŋa kyuuri pie na. Acre yeni poɔ, bombie 18,000 pounds per acre (20,000 to over {{convert|30,000|lb/acre}} la baŋ bore o poɔ. Dagbuli koɔrɔɔ daa maŋ baŋ do la saa a ta ŋa $18/bushel ka a naŋ la  {{convert|0.60|$/lb}}.<ref name=":0" /> == Guolu == 2023 yuoni poɔ, a tendaa zaa saaloŋ koɔbo da e la 11.5 million tonnes, a India paaloŋ poɔ a ba {| class="wikitable" |+ !India !7.16 |- |Nigria |1.87 |- |Mali |0.76 |- |Sudan |0.30 |- |Pakistan |0.30 |- |World |11.52 |- | colspan="2" |Source: FAOSTAT<ref>"Okra production in 2023; Crops and livestock products/World regions/Production quantity/Year (from pick lists)". Food and Agriculture Organization of the United Nations, Statistics Division. 2025. Retrieved 2 May 2025.</ref> |} yoŋ da taa la a ŋa 62% a zaa lantaa, kyɛ ka Nigeria ane Mali meŋ baŋ be a tabɔl ŋa poɔ. == A Tɔnɔ anaŋ taa == Saaloŋ kɛrɛ taa la koɔ na maŋ be o poɔ maŋ ta ŋa 90%, ka 7% carbohydrates, 2% protein, ane kaa naŋ be o poɔ a meŋ ta ŋa. A tabɔl ŋa poɔ fo na nyɛ la ka  {{cvt|100|g}}, be o poɔŋ, saaloŋ kɛrɛ maŋ tere la calories a ta ŋa 33, peɛroo wuli ka a soma ko neɛzaa  ka o maŋ di a ta ŋa 20% bebiri zaa, a DV) a meŋ naŋ taa la vitamin C and vitamin K (table). A e la boma na (10-19% DV) of thiamine, folate, magnesium, ane potassium naŋ be o poɔ a seŋ ne nensaala diibu. == Culinary == Saaloŋ e la a zeɛre bone kaŋa fo naŋ sɔre boma ata ka o ba be a poɔ, a e la boma zeɛre na maŋ taa tegeroŋ a Louisiana<ref>Gutierrez CP (1992). ''Cajun Foodways''. University Press of Mississippi. p.&#x20;56. ISBN&#x20;<bdi>978-0-87805-563-0</bdi>.</ref> poɔ. Saaloŋ kyeene e la bondirii naŋ be a Southern United State paaloŋ poɔ. A Cuba ane Puerto Rico poɔ, zɛvaare la ka ba boɔlɔ ka  ''quimbombó'', la ka ba maŋ de maale ne ''quimbombó guisado bondirii bee zeɛre'' (Okra Stewed) a zeɛre ama maŋ yi taa ne la gumbo<ref>Julie Schwietert Collazo. "Cuban Quimbombo (Afro-Cuban Okra)". The Latin Kitchen. Archived from the original on 23 October 2020. Retrieved 21 October 2020.</ref><ref>Julie Schwietert Collazo. "Cuban Quimbombo (Afro-Cuban Okra)". The Latin Kitchen. Archived from the original on 23 October 2020. Retrieved 21 October 2020.</ref> zeɛre.  Dominican Republic paaloŋ poɔ anaŋ la e ba saaŋkompare zeɛre, a be poɔ ba boɔlɔ a la ka ''molondrón.''<ref>"El intrépido molondrón" (in Spanish). Diario Libre. 15 August 2012. Retrieved 29 August 2022.</ref> A Brazil poɔ, a e la ba bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ yaga zaa ziiri bee paaloŋ gyamaa poɔ a Brazil poɔ, aseŋ, caruru, a be ba maq de maale ne la shrimp, a Northeaster irigiŋ poɔ, ''frango com quiabo'' (chicken with okra) and ''carne refogada com quiabo'' (stewed a puli ne nɛne aneŋ okra) in Minas Gerais. {| class="wikitable" |+ ! {| class="wikitable" ! colspan="2" |Nutritional value per 100&#x20;g (3.5&#x20;oz) |- !Energy |138&#x20;kJ (33&#x20;kcal) |- !'''Carbohydrates''' |7.46 g |- !Sugars |1.48 g |- !Dietary fibre |3.3 g |- !'''Fat''' |0.19 g |- !'''Protein''' |1.9 g |- | colspan="2" | |- !'''Other constituents'''<ref>United States Food and Drug Administration (2024). "Daily Value on the Nutrition and Supplement Facts Labels". ''FDA''. Archived from the original on 27 March 2024. Retrieved 28 March 2024.</ref> |'''Quantity''' |- !Water |89.6 g<ref>In: </ref> |} |} === Vaɛ ane a Bombie === Okra (saaloŋ ) pɔle maŋ baŋ e la boma ba na maŋ de maale ne zeɛre, ba maŋ de a la ne  beets bee dandelions, a de salad eŋ paale. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ kyeen bee a sɛ a tɔ  bee a ɛre ka a e zɔŋ a ba maŋ taa caffeine zaa a poɔŋ. A saŋa na ka American naŋ wa waana ne caffeine, ka a e la a  American Civil War (zɔɔre) na poɔ a 1861 yuoni saŋa, a ''Austin State Gazette'' na poɔ. Ba yeli ka acre yeni saaloŋ na wane saalombie a zuo ba naŋ bore coffee. Bee ka e feroo ka ba te de a yi ne Rio paaloŋ poɔ a wane.<ref>AUSTIN STATE GAZETTE [TEX.],p. 4, c. 2 (9 November 1861). "CONFEDERATE COFFEE SUBSTITUTES". University of Texas at Tyler. Archived from the original on 28 September 2007. Retrieved 23 March 2026.</ref> == Enfuomo Daga == [[Duoro kɔre:Giant okra.jpg|left|thumb]] [[Duoro kɔre:Okra blossom with pollen.png|center|thumb]] [[Duoro kɔre:Okra seedling, hydroponic, 7days.JPG|left|thumb]] [[Duoro kɔre:Oklahoma-grown okra.jpg|center|thumb]] [[Duoro kɔre:Okra (Abelmoschus esculentus) cross-section - 20080613.png|center|thumb]] [[Duoro kɔre:Lady's finger (stamen and pollen).jpg|thumb]] == Sommo Yizie == cyyx2cn4q54g07jvcxrzgeyyjqjgl7d Soupe aux gourganes 0 7279 62390 2026-07-11T13:14:10Z Edith Tangkur 310 Creat article 62390 wikitext text/x-wiki '''Soupe aux gourganes''' e la Quebec's saakompare bondirii ba naŋ maŋ di gourgane bɛŋɛ maale ne. A gourgane bɛgɛ e la fava bɛŋɛ pare kaŋa ba naŋ maŋ kɔ Quebec poɔ. Ane a zaa ka ba ba maŋ kɔ a Quebec poɔzenɛ, a da be la a be a nasapeɛle gbaŋgbaare wagere na a New France ane soupe aux gourgane naŋ e a bondirii ko a Charlevoix ane Saguenay–Lac-Saint-Jean irigyin noba.<ref>http://www.ameriquefrancaise.org/fr/article-501/La_gourgane_:_parcours_culturel_et_gastronomique_de_la_f%C3%A8ve_des_marais.html#:~:text=Les%20Charlevoisiens%20%C3%A9tablis%20au%20Saguenay,une%20population%20r%C3%A9gionale%20plus%20importante</ref> A zɛtage ŋa maŋ di la a yoŋ. == Zeɛre boma == [[//en.wikipedia.org/wiki/File:Gourganes_Naturo.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gourganes_Naturo.jpg|thumb|Gourganes from a greenhouse]] Soupe aux gourganes e la saakompare maaloo ne naanɛne been, zommo naŋ maale ne nyɛnuu naŋ taa de-shelled gourganes maŋ maale la ne ane gyɛleŋmɛne,kaaroti, kabegyi kpoŋ (ka noba boɔlɔ ka nɔnɛkpoŋ), komie,ane vermicelli. A baaraa, ba maŋ eŋ la savory ane chives. A bondirii ŋa taa la tɛɛtɛɛ naŋ bebe naŋ maŋ poɔ zeɛre boma. A tɛɛtɛɛ na zaa fo nyɛ nyɛ maŋ yi la irigyin na poɔ fo naŋ be.<ref>https://www.recettes.qc.ca/recettes/recette/soupe-aux-gourganes-du-lac-211014</ref><ref>http://www.jardinspaysans.com/wp-content/uploads/Fiche_GOURGANE.pdf</ref> == Sommo yizie == ly6oxmox9vke920m0lvttdxytnr6y5v Miyan taushe 0 7280 62392 2026-07-11T13:56:33Z Edith Tangkur 310 Creat article 62392 wikitext text/x-wiki '''Miyan taushe''' e la zeɛre naŋ maŋ maale yi senkãã poɔ, a Hausa noba naŋ be a Northern Nigeria la maŋ di. A zeɛre maŋ doŋ la ne yakuwa vaare, kale, (bɛŋkale), zommo, nɛne, gyanlee, ane zeɛre boma mine. Noba baŋ ne a la ne a noɔ ane yɔɔvaare nyuu ane a senkãã erɛ ba naŋ maŋ eŋ poɔ.<ref>https://tribuneonlineng.com/what-soup-where-from/</ref><ref>https://dobbyssignature.com/miyan-taushe-pumpkin-soup/</ref> A e la sampare bondirii kyɛ ka noba meŋ la baŋ a yaga ka a e la Hausa ane Fulani noba naŋ be a northern Nigeria<ref name=":0">https://www.yummymedley.com/miyan-taushe-nigerian-pumpkin-stew/</ref> poɔ bondirii . Ba maŋ di a la ne boma na naŋ seŋ ne (tuwon shinkafa, tuwon masara, tuwon alkama, saatuuraa, mui, naan, ane a northern Nigerian bondirii mine). A bondirii ama maŋ maale la yi bondirii naŋ terɛ faga te seŋ, mui waare, bankye/yoca, boɔdeɛ,ane mine gyamaa naŋ maŋ maale saatoɔraa, "okele", bee bondivolee. Bonso a bondirii ŋa da maŋ di la ka foo ŋmaa bonvolaa ŋa kaŋa soŋe ne a zeɛre ne fo nu a ɔɔ fee kyɛ vole. <ref name=":0" /> == Zeɛre boma == * Yɔɔvaare * Nɛne, sommo (bonkɔɔre bee a maaoŋ), bee a zaa ayi * Senkãã ɛre (peanut paste) * Gyanlee * Komie * Sɛremaane naŋ e zeɛ * Sɛremaane naŋ e kpeɛŋaa * Africa bɛŋɛ naŋ mie) * Abɛ kãã bee senkãã kãã * Maagyi * Nyɛnuu * Kõɔ * Spinach, sorrel vaare, bee zɛvaare mine * Crayfish (optional) * Kakaduro ane galiki == Meŋ la nyɛ == * Hausa cuisine * Nigerian cuisine * Tuwon shinkafa == Sommo yizie == 64vp7u30vf9ce4fiiqd9ho2tkum811r Pea soup 0 7281 62417 2026-07-12T00:55:50Z Eric Gangman 92 Bompaala maaloo 62417 wikitext text/x-wiki Pea zeɛre bee split pea zeɛre, e la zeɛre ba naŋ maŋ de pea banaŋ deɛle ka a ko doge ne a seŋ, split pea zeɛre. a zeɛre ama taa la parɛɛ a ŋa lɛ a maaloo naŋ taa parɛɛ a ŋa lɛ saaŋkompare pare gyamaa naŋ taa a maaloo a toɔraa. Gbɛɛ yaga a zeɛre maŋ waa ŋa teevaare bee ka a e doɔre a yi be ba naŋ maala a ane pea anaŋ ba naŋ de maala ne a. kyɛ a zaa koɔbo maŋ be la ''Pisum sativum.'' Saadayel bee Dakoreŋ Pea zeɛre e la zeɛre banaŋ dire yuomo tuturi naŋ pare, a yi a antiŋuity wagere na poɔ zaa, A Aristophanes poɔ, ba boɔlɔ a la ka The Bird”, kyɛ neɛ kaŋa naŋ yi a Greek  ane a Romans paaloŋ poɔ la da koɔrɔ a bombie ama, o da maŋ kɔ a la a ta ŋa 500 BC te ta ŋa 400 BC. A wagere na poɔ, ziire naŋ be a Athens poɔ ka ba da maŋ koɔrɔ pea zɛtoloŋ. Ba da maŋ dire la peas bommaara ka a naŋ ba nyoore sɛre, a naŋ maŋ e la bilibili lɛ kyɛ ka piili dire. Peɛroo wuli ka saŋkompare poɔ ba maŋ baŋ de la buuluŋ bee kookoo, ka anaŋ wa peas maara ana la ka ba maŋ de maale ne a  ''Potage Saint-Germain kookoo.'' Kyɛ a bommaaara ama e la boma ba naŋ da maŋ de a maale ne bondirii a ko a  Louis XIV, ka onaŋ wa te yi a sɛrɛɛ di zie  Château de Saint-Germain-en-Laye, a yuori ŋa da pore la a (1660 – 1680) yuomo poɔ. A Viiri a Tendaazaa Australia                Atikile meŋa: ''Pie floater'' Pie floater e la a Australian paaloŋ bondirii kaŋa naŋ pore a Adelaide paaloŋ poɔ. A bondirii ama pie zeɛre ane meat pie la ka ba maŋ de lantaa a maale ne, a ana yoŋ naane gbɛɛ yaga ba maŋ de la toosi a pale. A yelŋa piili taa la sagediibu ka o piili a 1890s yuom poɔ., pie floater de yuori kaŋ neɛzaa a baŋ a bondirii ka e boma ba naŋ da maŋ koɔrɔ a South Australian pie carts paaloŋ poɔ. A pie floater e la a Australian saaŋkompare bondiraa ka ba maŋ maale o maalo kaŋa a boɔle ka meat pie., kyɛ a mine kaŋa ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo a nyɔge leɛ ka a pare leɛ do sazu kyɛ ka a pare leɛ sigi puliŋ.ka laa poɔ wa la, pea zeɛre maŋ e la tage kyɛ ka maale waa ŋa tevaare waaloŋ. Britain ane Ireland A e la bebiiri sakuuri yieluŋ kaŋ. Noba gyamaa naŋ baŋ ka ba sɛge ka o taa sommo yiebu zie a 1765 yuoni naŋ pare poɔ. Ba da maŋ yeli ka, Pease bontoloŋ Pease bommaaroŋ Pease koɔ la be daleseŋ poɔ Bebie awai Ba mine boɔrɔ a la maaroŋ, Ba mine boɔrɔ a la toloŋ. Ka ba mine boɔrɔ a ka a be a daleseɛŋ poɔ Bebie awai koɔ. Pease e bɔrefɔ yuori naŋ yi a soga poɔ ka yeni yuori la pease kyɛ ka o yageroŋ yuori la pea, azuiŋ pea e la kyɛŋmaaroo a yelbie maaloo poɔ. Pease pudding meŋ da e la bondirii naŋ terɛ faŋa, kyɛ ka a daaroŋ meŋ naŋ be puliŋ, a ba e tuo, a maŋ yi peas ba naŋ deɛle ka a ko, a bondirii ama da e la bonkɔɔreba bondirii, a zuo a zaa anaŋ ba naŋ maŋ doge ne doba – nɛne, ana meŋa la a pea meŋa tɔre zaa ( ham) zeɛre. aneazaa pease la wa leɛre bondirii ana ba naŋ maŋ dire wagere zaa a yuomo tuturi naŋ pare poɔ, kyɛ a bondirii ama la naŋ e bone naŋ pore ka neɛzaa naŋ baŋ a, a waana zenɛ., kyɛ naŋ e ba saaŋkompare bondirii, ba maŋ maale a la ka a waa ŋa “mushy peas” ba da nɔŋ ka ba koɔrɔ a ne zoma ane chips a paaŋ pale ne nɛne. Pea soup e la bɔrefɔ yuori gyamaa naŋ baŋ ka ba maŋ maale a ka a waa ŋa puree koɔ tage, bee mushy peas koɔ bondirii. Ba na baŋ de la pea maara a maale ne a bee ka ba baŋ de pea anaŋ ba naŋ deɛle ka a ko a maale a. A 19<sup>th</sup> yuomo naŋ poɔ naŋ pare, pea soup la ka ba da boɔlɔ bee ka noba da de ka a e bondrii naŋ e bondi-weɛŋ kyɛ naŋ bondirii naŋ wuli ka foo wa nyɛ neɛ ka o soba dire a lɛ wuli ka o soba naŋ daana la o soba.A Thaɔkeray senselluŋ ŋmaa kaŋa naŋ kyaare ka o yelzu e ka, “A Little Dinner at Timmins’s” ka deɛdeɛnɛ wa soore ka o pɔge ka boŋ la so ka o ba maŋ soore o zɔmmeŋ kɔrɔ yɛlɛ,? ka dɔɔnyaŋaa la, Mrs. Portman a soore te soore gbɛrebo lezare, n baŋ ka you ayi naŋ pare poɔ, ka o leɛ kaa o ne o niŋe kyɛ nyɔge o saaŋ, ka dabuo la e a pare baaraa te na gaa be kyɛ ba leɛ gaa be, ka pea soup da be la a be ka ba te di, ka Thomas hardy’s  ''Tess of the D'Urbervilles'', ka Tess a leɛ maaleŋ kaa o kyɛ yeli te laa danseɛ yaga ka te e la d'Urbervilles… te taa la kuri sulee, a taa laa naŋ ŋmaa viiri a waa ŋa suli kpoŋ, kyɛ ka ba naŋ maale ne o a kuri. Kyɛ ona la ka n ma da maŋ de donɔ ne a pea soup (zeɛre). A zeeɛre ama taaba maŋ e la boma banaŋ puli neŋ ne peas doɔre ana ka ba boɔlɔ ka “London Partiɔular” ka banaŋ wa eŋ a smog doɔre tage  na baare la ka boɔlɔ a London a yuori ŋa da pore la kyɛ wa te tɔ  Clean Air Act a 1956 yuoni poɔ. '''Canada''' ''Soupe aux pois [jaunes]''  (yellow pea soup ( zeɛre)) e la a  Québec cuisine saaŋkompare bondirii. Saaŋkompare  Québec cuisine e la bone naŋ daŋ bebe a  Maine cuisine ane a  cuisine of Vermont poɔ. A  Quebec's soupe aux pois na pore ka neɛza naŋ baŋ la peas doɔre maŋ de la nyenoo a puli ne doba nɛne, ane zɔŋ. Ka fooŋ wa doge a doba nɛne  baare o maŋ nyɔge la ŋmaare ŋmaare a leɛ de te eŋ a zeɛre poɔ, a mine  meŋ bamine meŋ nyɔge a la a ŋmaare bilibili lɛ a eŋ a toɔraa a ne a zeɛre, '''Czech Republic''' A Czech Republic bondirii maaloo zie, pea zejre ((''hrachová polévka, hrachovka'') ba maq di a aŋa cremy zeɛre banaŋ ɛre puli taa  ne pea. Gbɛɛ yaga bamaŋ de a la a meele ne garlic ane marjoram, a bondirii ama diibu poc, baɔon la ka ba maq tasoga a de dire ne. ba maŋ maale a la ka e Borenyɛ saŋa bondirii. '''Germany''' Pea soup e la bondirii naŋ pore a Germany paaloŋ poɔ. Gbɛɛ yaga a maŋ puli ne la bee a meele ne nɛne, , sausage bee ''{{lang|de|[[Kassler]]}}'' (a pale ne doba nɛne seɛraa) kyɛ a paaŋ yi la a paaloŋ na poɔ a bonddirii naŋ maale. A paaŋ gyamaa poɔ ka banaŋ na maale a bondirii ama  sausages maŋ poɔ la a diibu saŋa ka ba laŋ di ne a pea zeɛre, kyɛ noba mine gba maŋ de di ne la borodo. Anaŋ ba naŋ maŋ daŋ maale eŋ koŋkolee poore mine maŋ de a la a maale ne bondirii gba. A boŋkaŋa banaŋ daŋ maale la a pea zeɛre bone, a boŋ ŋa banaŋ maale e la pea meal ane beef fat Erbswurst : pea sausage) a bone ŋa piili la a 1867 yuoni poɔ, John Heinrich Gruneberg la wane a bone ŋa. Onaŋ koɔrɔ ko a Prussian paaloŋ deme. A saŋa a Franco-Prussian zɔɔre naŋ piili, a zɔɔre ministry, ona meŋ gba da e la neɛ ba naŋ enyɛ ka o na toɔ la a kaara sogyɛre bondirii koɔrɔ zu p3sbsika0tvukasr4e1cgqsdsgrvc6q 62429 62417 2026-07-12T07:45:29Z Mary Loor 55 62429 wikitext text/x-wiki Pea zeɛre bee split pea zeɛre, e la zeɛre ba naŋ maŋ de pea banaŋ deɛle ka a ko doge ne a seŋ, split pea zeɛre. a zeɛre ama taa la parɛɛ a ŋa lɛ a maaloo naŋ taa parɛɛ a ŋa lɛ saaŋkompare pare gyamaa naŋ taa a maaloo a toɔraa. Gbɛɛ yaga a zeɛre maŋ waa ŋa teevaare bee ka a e doɔre a yi be ba naŋ maala a ane pea anaŋ ba naŋ de maala ne a. kyɛ a zaa koɔbo maŋ be la ''Pisum sativum.'' Saadayel bee Dakoreŋ Pea zeɛre e la zeɛre banaŋ dire yuomo tuturi naŋ pare, a yi a antiŋuity wagere na poɔ zaa, A Aristophanes poɔ, ba boɔlɔ a la ka The Bird”, kyɛ neɛ kaŋa naŋ yi a Greek  ane a Romans paaloŋ poɔ la da koɔrɔ a bombie ama, o da maŋ kɔ a la a ta ŋa 500 BC te ta ŋa 400 BC. A wagere na poɔ, ziire naŋ be a Athens poɔ ka ba da maŋ koɔrɔ pea zɛtoloŋ. Ba da maŋ dire la peas bommaara ka a naŋ ba nyoore sɛre, a naŋ maŋ e la bilibili lɛ kyɛ ka piili dire. Peɛroo wuli ka saŋkompare poɔ ba maŋ baŋ de la buuluŋ bee kookoo, ka anaŋ wa peas maara ana la ka ba maŋ de maale ne a  ''Potage Saint-Germain kookoo.'' Kyɛ a bommaaara ama e la boma ba naŋ da maŋ de a maale ne bondirii a ko a  Louis XIV, ka onaŋ wa te yi a sɛrɛɛ di zie  Château de Saint-Germain-en-Laye, a yuori ŋa da pore la a (1660 – 1680) yuomo poɔ. A Viiri a Tendaazaa Australia                Atikile meŋa: ''Pie floater'' Pie floater e la a Australian paaloŋ bondirii kaŋa naŋ pore a Adelaide paaloŋ poɔ. A bondirii ama pie zeɛre ane meat pie la ka ba maŋ de lantaa a maale ne, a ana yoŋ naane gbɛɛ yaga ba maŋ de la toosi a pale. A yelŋa piili taa la sagediibu ka o piili a 1890s yuom poɔ., pie floater de yuori kaŋ neɛzaa a baŋ a bondirii ka e boma ba naŋ da maŋ koɔrɔ a South Australian pie carts paaloŋ poɔ. A pie floater e la a Australian saaŋkompare bondiraa ka ba maŋ maale o maalo kaŋa a boɔle ka meat pie., kyɛ a mine kaŋa ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo a nyɔge leɛ ka a pare leɛ do sazu kyɛ ka a pare leɛ sigi puliŋ.ka laa poɔ wa la, pea zeɛre maŋ e la tage kyɛ ka maale waa ŋa tevaare waaloŋ. Britain ane Ireland A e la bebiiri sakuuri yieluŋ kaŋ. Noba gyamaa naŋ baŋ ka ba sɛge ka o taa sommo yiebu zie a 1765 yuoni naŋ pare poɔ. Ba da maŋ yeli ka, Pease bontoloŋ Pease bommaaroŋ Pease koɔ la be daleseŋ poɔ Bebie awai Ba mine boɔrɔ a la maaroŋ, Ba mine boɔrɔ a la toloŋ. Ka ba mine boɔrɔ a ka a be a daleseɛŋ poɔ Bebie awai koɔ. Pease e bɔrefɔ yuori naŋ yi a soga poɔ ka yeni yuori la pease kyɛ ka o yageroŋ yuori la pea, azuiŋ pea e la kyɛŋmaaroo a yelbie maaloo poɔ. Pease pudding meŋ da e la bondirii naŋ terɛ faŋa, kyɛ ka a daaroŋ meŋ naŋ be puliŋ, a ba e tuo, a maŋ yi peas ba naŋ deɛle ka a ko, a bondirii ama da e la bonkɔɔreba bondirii, a zuo a zaa anaŋ ba naŋ maŋ doge ne doba – nɛne, ana meŋa la a pea meŋa tɔre zaa ( ham) zeɛre. aneazaa pease la wa leɛre bondirii ana ba naŋ maŋ dire wagere zaa a yuomo tuturi naŋ pare poɔ, kyɛ a bondirii ama la naŋ e bone naŋ pore ka neɛzaa naŋ baŋ a, a waana zenɛ., kyɛ naŋ e ba saaŋkompare bondirii, ba maŋ maale a la ka a waa ŋa “mushy peas” ba da nɔŋ ka ba koɔrɔ a ne zoma ane chips a paaŋ pale ne nɛne. Pea soup e la bɔrefɔ yuori gyamaa naŋ baŋ ka ba maŋ maale a ka a waa ŋa puree koɔ tage, bee mushy peas koɔ bondirii. Ba na baŋ de la pea maara a maale ne a bee ka ba baŋ de pea anaŋ ba naŋ deɛle ka a ko a maale a. A 19<sup>th</sup> yuomo naŋ poɔ naŋ pare, pea soup la ka ba da boɔlɔ bee ka noba da de ka a e bondrii naŋ e bondi-weɛŋ kyɛ naŋ bondirii naŋ wuli ka foo wa nyɛ neɛ ka o soba dire a lɛ wuli ka o soba naŋ daana la o soba.A Thaɔkeray senselluŋ ŋmaa kaŋa naŋ kyaare ka o yelzu e ka, “A Little Dinner at Timmins’s” ka deɛdeɛnɛ wa soore ka o pɔge ka boŋ la so ka o ba maŋ soore o zɔmmeŋ kɔrɔ yɛlɛ,? ka dɔɔnyaŋaa la, Mrs. Portman a soore te soore gbɛrebo lezare, n baŋ ka you ayi naŋ pare poɔ, ka o leɛ kaa o ne o niŋe kyɛ nyɔge o saaŋ, ka dabuo la e a pare baaraa te na gaa be kyɛ ba leɛ gaa be, ka pea soup da be la a be ka ba te di, ka Thomas hardy’s  ''Tess of the D'Urbervilles'', ka Tess a leɛ maaleŋ kaa o kyɛ yeli te laa danseɛ yaga ka te e la d'Urbervilles… te taa la kuri sulee, a taa laa naŋ ŋmaa viiri a waa ŋa suli kpoŋ, kyɛ ka ba naŋ maale ne o a kuri. Kyɛ ona la ka n ma da maŋ de donɔ ne a pea soup (zeɛre). A zeeɛre ama taaba maŋ e la boma banaŋ puli neŋ ne peas doɔre ana ka ba boɔlɔ ka “London Partiɔular” ka banaŋ wa eŋ a smog doɔre tage  na baare la ka boɔlɔ a London a yuori ŋa da pore la kyɛ wa te tɔ  Clean Air Act a 1956 yuoni poɔ. '''Canada''' ''Soupe aux pois [jaunes]''  (yellow pea soup ( zeɛre)) e la a  Québec cuisine saaŋkompare bondirii. Saaŋkompare  Québec cuisine e la bone naŋ daŋ bebe a  Maine cuisine ane a  cuisine of Vermont poɔ. A  Quebec's soupe aux pois na pore ka neɛza naŋ baŋ la peas doɔre maŋ de la nyenoo a puli ne doba nɛne, ane zɔŋ. Ka fooŋ wa doge a doba nɛne  baare o maŋ nyɔge la ŋmaare ŋmaare a leɛ de te eŋ a zeɛre poɔ, a mine  meŋ bamine meŋ nyɔge a la a ŋmaare bilibili lɛ a eŋ a toɔraa a ne a zeɛre, '''Czech Republic''' A Czech Republic bondirii maaloo zie, pea zejre ((''hrachová polévka, hrachovka'') ba maq di a aŋa cremy zeɛre banaŋ ɛre puli taa  ne pea. Gbɛɛ yaga bamaŋ de a la a meele ne garlic ane marjoram, a bondirii ama diibu poc, baɔon la ka ba maq tasoga a de dire ne. ba maŋ maale a la ka e Borenyɛ saŋa bondirii. '''Germany''' Pea soup e la bondirii naŋ pore a Germany paaloŋ poɔ. Gbɛɛ yaga a maŋ puli ne la bee a meele ne nɛne, , sausage bee ''{{lang|de|[[Kassler]]}}'' (a pale ne doba nɛne seɛraa) kyɛ a paaŋ yi la a paaloŋ na poɔ a bonddirii naŋ maale. A paaŋ gyamaa poɔ ka banaŋ na maale a bondirii ama  sausages maŋ poɔ la a diibu saŋa ka ba laŋ di ne a pea zeɛre, kyɛ noba mine gba maŋ de di ne la borodo. Anaŋ ba naŋ maŋ daŋ maale eŋ koŋkolee poore mine maŋ de a la a maale ne bondirii gba. A boŋkaŋa banaŋ daŋ maale la a pea zeɛre bone, a boŋ ŋa banaŋ maale e la pea meal ane beef fat Erbswurst : pea sausage) a bone ŋa piili la a 1867 yuoni poɔ, John Heinrich Gruneberg la wane a bone ŋa. Onaŋ koɔrɔ ko a Prussian paaloŋ deme. A saŋa a Franco-Prussian zɔɔre naŋ piili, a zɔɔre ministry, ona meŋ gba da e la neɛ ba naŋ enyɛ ka o na toɔ la a kaara sogyɛre bondirii koɔrɔ zu === Sommo yizie === grdr8thwqnl4gp0vc907ssbv49g3tfs Khlea 0 7282 62434 2026-07-12T08:23:32Z Mary Loor 55 Created page with "'''Khlea''' bee '''khlii''' e la nɛne naŋ maŋ wiiri bee ɔŋ, gbɛɛyaga a maŋ maale ne la nanɛne bee peroo, a yire Morocco." 62434 wikitext text/x-wiki '''Khlea''' bee '''khlii''' e la nɛne naŋ maŋ wiiri bee ɔŋ, gbɛɛyaga a maŋ maale ne la nanɛne bee peroo, a yire Morocco. kldedai9nfiu5ulepxy2it4th32gsym 62435 62434 2026-07-12T08:33:48Z Mary Loor 55 62435 wikitext text/x-wiki '''Khlea''' bee '''khlii''' e la nɛne naŋ maŋ wiiri bee ɔŋ, gbɛɛyaga a maŋ maale ne la nanɛne bee peroo, a yire Morocco. Ka banaŋ na maale khlea, ba maŋ wa la a nɛne wogriwogri a de deɛle ŋmenaa k'a ko, ka banaŋ meele neŋ garlic, coriander ane cumin. A nɛne maŋ doge ne la kõɔ, kãã ane a nɛne kãã. p28si87nfjd6sybe62tt5prxjrb4d8q 62436 62435 2026-07-12T08:39:44Z Mary Loor 55 62436 wikitext text/x-wiki '''Khlea''' bee '''khlii''' e la nɛne naŋ maŋ wiiri bee ɔŋ, gbɛɛyaga a maŋ maale ne la nanɛne bee peroo, a yire Morocco. Ka banaŋ na maale khlea, ba maŋ wa la a nɛne wogriwogri a de deɛle ŋmenaa k'a ko, ka banaŋ meele neŋ garlic, coriander ane cumin. A nɛne maŋ doge ne la kõɔ, kãã ane a nɛne kãã. Ka anaŋ wa maana, a kãã maŋ gbiri eŋ la a nɛne poɔ kyɛ gaŋ ko. Khlea na baŋ gaŋ biŋ ta la yuomo ayi ka a dieŋ toloŋ wa sentaa. dzpsi9m4epgsf9lngtx45kfvhvymoia 62440 62436 2026-07-12T08:47:32Z Mary Loor 55 62440 wikitext text/x-wiki '''Khlea''' bee '''khlii''' e la nɛne naŋ maŋ wiiri bee ɔŋ, gbɛɛyaga a maŋ maale ne la nanɛne bee peroo, a yire Morocco. Ka banaŋ na maale khlea, ba maŋ wa la a nɛne wogriwogri a de deɛle ŋmenaa k'a ko, ka banaŋ meele neŋ garlic, coriander ane cumin. A nɛne maŋ doge ne la kõɔ, kãã ane a nɛne kãã. Ka anaŋ wa maana, a kãã maŋ gbiri eŋ la a nɛne poɔ kyɛ gaŋ ko. Khlea na baŋ gaŋ biŋ ta la yuomo ayi ka a dieŋ toloŋ wa sentaa. === Sommo yizie === n08fw1avp6h3ktq0cclaejuzaznr3wk 62445 62440 2026-07-12T08:52:50Z Mary Loor 55 62445 wikitext text/x-wiki '''Khlea''' bee '''khlii''' e la nɛne naŋ maŋ wiiri bee ɔŋ, gbɛɛyaga a maŋ maale ne la nanɛne bee peroo, a yire Morocco. Ka banaŋ na maale khlea, ba maŋ wa la a nɛne wogriwogri a de deɛle ŋmenaa k'a ko, ka banaŋ meele neŋ garlic, coriander ane cumin. A nɛne maŋ doge ne la kõɔ, kãã ane a nɛne kãã. Ka anaŋ wa maana, a kãã maŋ gbiri eŋ la a nɛne poɔ kyɛ gaŋ ko. Khlea na baŋ gaŋ biŋ ta la yuomo ayi ka a dieŋ toloŋ wa sentaa. dzpsi9m4epgsf9lngtx45kfvhvymoia 62448 62445 2026-07-12T08:53:51Z Mary Loor 55 62448 wikitext text/x-wiki '''Khlea''' bee '''khlii''' e la nɛne naŋ maŋ wiiri bee ɔŋ, gbɛɛyaga a maŋ maale ne la nanɛne bee peroo, a yire Morocco. Ka banaŋ na maale khlea, ba maŋ wa la a nɛne wogriwogri a de deɛle ŋmenaa k'a ko, ka banaŋ meele neŋ garlic, coriander ane cumin. A nɛne maŋ doge ne la kõɔ, kãã ane a nɛne kãã. Ka anaŋ wa maana, a kãã maŋ gbiri eŋ la a nɛne poɔ kyɛ gaŋ ko. Khlea na baŋ gaŋ biŋ ta la yuomo ayi ka a dieŋ toloŋ wa sentaa. == Sommo yizie == 2zsuz56s3jxxyf2qgrogm177r10r03b 62451 62448 2026-07-12T09:04:27Z Mary Loor 55 62451 wikitext text/x-wiki '''Khlea''' bee '''khlii''' e la nɛne naŋ maŋ wiiri bee ɔŋ, gbɛɛyaga a maŋ maale ne la nanɛne bee peroo, بالخليع.jpga yire Morocco. Ka banaŋ na maale khlea, ba maŋ wa la a nɛne wogriwogri a de deɛle ŋmenaa k'a ko, ka banaŋ meele neŋ garlic, coriander ane cumin. A nɛne maŋ doge ne la kõɔ, kãã ane a nɛne kãã. Ka anaŋ wa maana, a kãã maŋ gbiri eŋ la a nɛne poɔ kyɛ gaŋ ko. Khlea na baŋ gaŋ biŋ ta la yuomo ayi ka a dieŋ toloŋ wa sentaa. == Sommo yizie == 9lo4norlkaqfjrapfbqpoo56x38l2bz 62452 62451 2026-07-12T09:08:11Z Mary Loor 55 62452 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:بيض بالخليع.jpg|thumb]] '''Khlea''' bee '''khlii''' e la nɛne naŋ maŋ wiiri bee ɔŋ, gbɛɛyaga a maŋ maale ne la nanɛne bee peroo, yire Morocco. Ka banaŋ na maale khlea, ba maŋ wa la a nɛne wogriwogri a de deɛle ŋmenaa k'a ko, ka banaŋ meele neŋ garlic, coriander ane cumin. A nɛne maŋ doge ne la kõɔ, kãã ane a nɛne kãã. Ka anaŋ wa maana, a kãã maŋ gbiri eŋ la a nɛne poɔ kyɛ gaŋ ko. Khlea na baŋ gaŋ biŋ ta la yuomo ayi ka a dieŋ toloŋ wa sentaa. == Sommo yizie == ammexd1mqqy9arv6lyty3mp593hwuqe 62453 62452 2026-07-12T09:15:15Z Mary Loor 55 62453 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2892007}} [[Duoro kɔre:بيض بالخليع.jpg|thumb]] '''Khlea''' bee '''khlii''' e la nɛne naŋ maŋ wiiri bee ɔŋ, gbɛɛyaga a maŋ maale ne la nanɛne bee peroo, yire Morocco. Ka banaŋ na maale khlea, ba maŋ wa la a nɛne wogriwogri a de deɛle ŋmenaa k'a ko, ka banaŋ meele neŋ garlic, coriander ane cumin. A nɛne maŋ doge ne la kõɔ, kãã ane a nɛne kãã. Ka anaŋ wa maana, a kãã maŋ gbiri eŋ la a nɛne poɔ kyɛ gaŋ ko. Khlea na baŋ gaŋ biŋ ta la yuomo ayi ka a dieŋ toloŋ wa sentaa. == Sommo yizie == tw42zbp86qply5romj0bmy2p81mwkz4 62454 62453 2026-07-12T09:17:11Z Mary Loor 55 62454 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2892007}} [[Duoro kɔre:بيض بالخليع.jpg|thumb]] '''Khlea''' bee '''khlii''' e la nɛne naŋ maŋ wiiri bee ɔŋ, gbɛɛyaga a maŋ maale ne la nanɛne bee peroo, yire Morocco.<ref>https://www.pintsizegourmets.com/khlea-moroccos-preserved-meat/</ref> Ka banaŋ na maale khlea, ba maŋ wa la a nɛne wogriwogri a de deɛle ŋmenaa k'a ko, ka banaŋ meele neŋ garlic, coriander ane cumin. A nɛne maŋ doge ne la kõɔ, kãã ane a nɛne kãã. Ka anaŋ wa maana, a kãã maŋ gbiri eŋ la a nɛne poɔ kyɛ gaŋ ko. Khlea na baŋ gaŋ biŋ ta la yuomo ayi ka a dieŋ toloŋ wa sentaa. == Sommo yizie == 42o8aorslse64delzkovwtdrtc7yj2w 62455 62454 2026-07-12T09:18:38Z Mary Loor 55 62455 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2892007}} [[Duoro kɔre:بيض بالخليع.jpg|thumb]] '''Khlea''' bee '''khlii''' e la nɛne naŋ maŋ wiiri bee ɔŋ, gbɛɛyaga a maŋ maale ne la nanɛne bee peroo, yire Morocco. Ka banaŋ na maale khlea, ba maŋ wa la a nɛne wogriwogri a de deɛle ŋmenaa k'a ko, ka banaŋ meele neŋ garlic, coriander ane cumin. A nɛne maŋ doge ne la kõɔ, kãã ane a nɛne kãã. Ka anaŋ wa maana, a kãã maŋ gbiri eŋ la a nɛne poɔ kyɛ gaŋ ko. Khlea na baŋ gaŋ biŋ ta la yuomo ayi ka a dieŋ toloŋ wa sentaa. == Sommo yizie == tw42zbp86qply5romj0bmy2p81mwkz4 62456 62455 2026-07-12T09:20:37Z Mary Loor 55 62456 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2892007}} [[Duoro kɔre:بيض بالخليع.jpg|thumb]] '''Khlea''' bee '''khlii''' e la nɛne naŋ maŋ wiiri bee ɔŋ, gbɛɛyaga a maŋ maale ne la nanɛne bee peroo, yire Morocco.<ref>https://www.pintsizegourmets.com/khlea-moroccos-preserved-meat/</ref> Ka banaŋ na maale khlea, ba maŋ wa la a nɛne wogriwogri a de deɛle ŋmenaa k'a ko, ka banaŋ meele neŋ garlic, coriander ane cumin. A nɛne maŋ doge ne la kõɔ, kãã ane a nɛne kãã. Ka anaŋ wa maana, a kãã maŋ gbiri eŋ la a nɛne poɔ kyɛ gaŋ ko. Khlea na baŋ gaŋ biŋ ta la yuomo ayi ka a dieŋ toloŋ wa sentaa. == Sommo yizie == 42o8aorslse64delzkovwtdrtc7yj2w 62457 62456 2026-07-12T09:31:05Z Mary Loor 55 62457 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2892007}} [[Duoro kɔre:بيض بالخليع.jpg|thumb]] '''Khlea''' bee '''khlii''' e la nɛne naŋ maŋ wiiri bee ɔŋ, gbɛɛyaga a maŋ maale ne la nanɛne bee peroo, yire Morocco.<ref>https://www.pintsizegourmets.com/khlea-moroccos-preserved-meat/</ref> Ka banaŋ na maale khlea, ba maŋ wa la a nɛne wogriwogri a de deɛle ŋmenaa k'a ko, ka banaŋ meele neŋ garlic, coriander ane cumin.<ref>https://dafina.net/viandesechee_en.htm</ref> A nɛne maŋ doge ne la kõɔ, kãã ane a nɛne kãã. Ka anaŋ wa maana, a kãã maŋ gbiri eŋ la a nɛne poɔ kyɛ gaŋ ko. Khlea na baŋ gaŋ biŋ ta la yuomo ayi ka a dieŋ toloŋ wa sentaa. == Sommo yizie == gv3mvjze6ls2m2s08cx8g3mrlqiby2j 62458 62457 2026-07-12T09:32:07Z Mary Loor 55 62458 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2892007}} [[Duoro kɔre:بيض بالخليع.jpg|thumb]] '''Khlea''' bee '''khlii''' e la nɛne naŋ maŋ wiiri bee ɔŋ, gbɛɛyaga a maŋ maale ne la nanɛne bee peroo, yire Morocco.<ref>https://www.pintsizegourmets.com/khlea-moroccos-preserved-meat/</ref> Ka banaŋ na maale khlea, ba maŋ wa la a nɛne wogriwogri a de deɛle ŋmenaa k'a ko, ka banaŋ meele neŋ garlic, coriander ane cumin.<ref>https://dafina.net/viandesechee_en.htm</ref> A nɛne maŋ doge ne la kõɔ, kãã ane a nɛne kãã.<ref>https://web.archive.org/web/20171010155503/https://www.thespruce.com/khlea-khlii-preserved-meat-2394626</ref> Ka anaŋ wa maana, a kãã maŋ gbiri eŋ la a nɛne poɔ kyɛ gaŋ ko. Khlea na baŋ gaŋ biŋ ta la yuomo ayi ka a dieŋ toloŋ wa sentaa. == Sommo yizie == aqw9zjs19v6qs4glr8lfnhlk3pcw1xg 62459 62458 2026-07-12T09:33:06Z Mary Loor 55 62459 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2892007}} [[Duoro kɔre:بيض بالخليع.jpg|thumb]] '''Khlea''' bee '''khlii''' e la nɛne naŋ maŋ wiiri bee ɔŋ, gbɛɛyaga a maŋ maale ne la nanɛne bee peroo, yire Morocco.<ref>https://www.pintsizegourmets.com/khlea-moroccos-preserved-meat/</ref> Ka banaŋ na maale khlea, ba maŋ wa la a nɛne wogriwogri a de deɛle ŋmenaa k'a ko, ka banaŋ meele neŋ garlic, coriander ane cumin.<ref>https://dafina.net/viandesechee_en.htm</ref> A nɛne maŋ doge ne la kõɔ, kãã ane a nɛne kãã.<ref>https://web.archive.org/web/20171010155503/https://www.thespruce.com/khlea-khlii-preserved-meat-2394626</ref> Ka anaŋ wa maana, a kãã maŋ gbiri eŋ la a nɛne poɔ kyɛ gaŋ ko. Khlea na baŋ gaŋ biŋ ta la yuomo ayi ka a dieŋ toloŋ wa sentaa.<ref>https://tasteofmaroc.com/moroccan-preserved-meat-khlii-khlea/</ref> == Sommo yizie == n869vejkzprqb9kylehdcswtviz01c4