Wikipiideɛ dgawiki https://dga.wikipedia.org/wiki/A_Gamp%C9%9Bl%C9%9B_zu MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Duoro bimbu zie Be o yoŋ Yeli Toma daana Toma daana yeli Wikipedia Wikipedia yeli Duoro kɔre Duoro kɔre yeli MediaWiki MediaWiki yeli Tɛmpileti Tɛmpileti yeli Sombo Sombo yeli Gbuli Gbuli yeli TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Vincent Ekow Assafuah 0 1516 64237 54435 2026-10-29T22:53:02Z InternetArchiveBot 38 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 64237 wikitext text/x-wiki {{Databox|item= Q104380397}} '''Vincent Ekow Assafuah''' (dɔge la 27 September 1990) e la [[Gaana]] politiseɛŋ na are ko [[wɔɔ paati]].<ref>https://opemsuo.com/news/npp-parliamentary-candidate-vincent-ekow-assafuah-donates-to-otumfuo-charity-foundation/</ref>ona da la a public Relations Officer (PRO) ko minisa ko Zannoo .<ref name=":0">https://citinewsroom.com/2020/04/covid-19-take-advantage-of-online-learning-platforms-moe-to-students/</ref><ref>https://www.myjoyonline.com/education-ministry-pro-picks-forms-to-contest-old-tafo-npp-primaries/</ref>O na la palemɛte ko Old-Tafo paaloŋ a [[Ashanti Region|Ashanti irigyin]] poɔ. == O Nyɔvore Neŋ Sakuuri == PolyKarp Assafuah ane Pualina Assafuah la dɔge  Vincent Ekow Assafuah [[Kumasi]] paaloŋ. O nyɛ la bakyila Arts digirii yineŋ  political science [[Kwame Nkrumah University of Science and Technology|KNUST]] poɔ ane Masta Arts digirii yineŋ Economic policy, masta science yineŋ Development Finance UG, Legon. O meŋ la nyɛ la bakyila begere(begere) digirii (LLB) Central Univeniti .<ref name=":1">https://www.myjoyonline.com/ekow-assafuah-appointed-head-of-pr-ministry-of-education/</ref><ref name=":0" /> O da la gaa la Gaana institute of Gyanalisi Masta's Arts yineŋ Public Relations.<ref>https://web.archive.org/web/20200712105007/https://focusnewsroom.com/2018/05/05/ekow-vincent-asafuah-grabs-masters-degree-in-public-relations/</ref>  Pampana o zanne la o PH.D. digirii yineŋ Public Administration neŋ Public Policy.<ref>https://web.archive.org/web/20240925103710/https://focusnewsroom.com/2019/09/04/vincent-ekow-assafuah-begins-ph-d-degree-at-the-university-of-ghana/</ref> == O Toma == O da di la a National Service Personnel (NASPA) National Prasidɛn kyɛ da tona o National service toma o na da ba toɔŋ di a USAG prasidɛn vootu,<ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/Vincent-Ekow-Assafuah-Jnr-and-old-Tafo-A-roar-from-the-wilderness-991558</ref>o toŋ la a toma na yuon boyen.<ref>https://focusnewsroom.com/2020/12/18/ekow-vincent-assafuah-jnr-the-vibrant-young-politician-in-ghana/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20201020135339/https://plugtimes.com/2014/02/press-release-naspa-confirms-allowances-increment/</ref>ona da la tuuro Samira Bawumia puoriŋ 2015 te ta 2017.<ref name=":0" /> 2015, ona da la a acting diputi communication darata a Wɔbr pati.<ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Although-I-wasn-t-paid-as-PRO-for-Education-Ministry-NAPO-s-encouragement-spurred-me-on-Ekow-Vincent-1224295</ref>A wɔbr pati na da di a kogo 2017, ona la ka ba da de ka o e a Public Relations nindeɛre ko Education minisa toma poɔŋ 2018.<ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Although-I-wasn-t-paid-as-PRO-for-Education-Ministry-NAPO-s-encouragement-spurred-me-on-Ekow-Vincent-1224295</ref><ref name=":1" />O meŋ da e la Part-time karema a Dominion Univerniti kolagyi.<ref>https://www.rawgist.com/vincent-ekow-assafuah-talks-about-his-education-qualification-and-career-and-readiness-to-become-an-mp/</ref> == Politisi == A June 2020, o da are la a Old- Tafo paaloŋ palemɛte kogo vootu a Anthony Akoto Osei na da yeli o teɛroŋ ka o koŋ la gaa a yuoni na palemɛte kogo vootu.<ref>https://www.rawgist.com/vincent-ekow-assafuah-talks-about-his-education-qualification-and-career-and-readiness-to-become-an-mp/</ref><ref name=":0" /> Assafuah da di la a peremere's vootu neŋ bie 299 kyɛ bare o dataare banuu. O dataa na naŋ da peɛle o la Dr. Louisa Serwaa Carole neŋ bie 133 kyɛ ka ba kyɛlɛɛ teseŋ Prince Odeneho Oppong  nyɛ bie 90, Archibald Acquah da ba nyɛ vootu, Emmanuel Obeng ane Lord Inusah Lansah ka ba nyɛ bie 44 neŋ 47.<ref>https://web.archive.org/web/20230328064234/https://parliament.gh/mps?mp=148</ref><ref>https://citinewsroom.com/2020/02/npp-primaries-education-ministry-pro-ekow-assafuah-eyes-tafo-pankrono-seat/</ref> O meŋ da la di la a 2020 vootu Old Tafo paaloŋ. Ba da boɔle la a kogo zu soba neŋ bie 42,616 na e 74.55% kyɛ ka o dataa na be a [[Kataweɛ Paati|kataweɛŋ paati]] Sahwudeen Mohammed Kamil nyɛ bie 14,405 na e 25.20% .<ref>https://web.archive.org/web/20230322084557/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2020/ashanti/old_tafo/</ref> === Kometii === O eɛ a House kometii mɛmba ane Education kometii mɛmba.<ref>https://web.archive.org/web/20230328064234/https://parliament.gh/mps?mp=148</ref> == O Meŋɛ Yele == O eɛ [[Kiristabiiri|khristo]]. == Yɛlɛ Yizie == lj26ri5bd157j0y6b6fetxl4zx0ejje 64241 64237 2026-10-30T01:40:35Z InternetArchiveBot 38 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 64241 wikitext text/x-wiki {{Databox|item= Q104380397}} '''Vincent Ekow Assafuah''' (dɔge la 27 September 1990) e la [[Gaana]] politiseɛŋ na are ko [[wɔɔ paati]].<ref>https://opemsuo.com/news/npp-parliamentary-candidate-vincent-ekow-assafuah-donates-to-otumfuo-charity-foundation/</ref>ona da la a public Relations Officer (PRO) ko minisa ko Zannoo .<ref name=":0">https://citinewsroom.com/2020/04/covid-19-take-advantage-of-online-learning-platforms-moe-to-students/</ref><ref>https://www.myjoyonline.com/education-ministry-pro-picks-forms-to-contest-old-tafo-npp-primaries/</ref>O na la palemɛte ko Old-Tafo paaloŋ a [[Ashanti Region|Ashanti irigyin]] poɔ. == O Nyɔvore Neŋ Sakuuri == PolyKarp Assafuah ane Pualina Assafuah la dɔge  Vincent Ekow Assafuah [[Kumasi]] paaloŋ. O nyɛ la bakyila Arts digirii yineŋ  political science [[Kwame Nkrumah University of Science and Technology|KNUST]] poɔ ane Masta Arts digirii yineŋ Economic policy, masta science yineŋ Development Finance UG, Legon. O meŋ la nyɛ la bakyila begere(begere) digirii (LLB) Central Univeniti .<ref name=":1">https://www.myjoyonline.com/ekow-assafuah-appointed-head-of-pr-ministry-of-education/</ref><ref name=":0" /> O da la gaa la Gaana institute of Gyanalisi Masta's Arts yineŋ Public Relations.<ref>https://web.archive.org/web/20200712105007/https://focusnewsroom.com/2018/05/05/ekow-vincent-asafuah-grabs-masters-degree-in-public-relations/</ref>  Pampana o zanne la o PH.D. digirii yineŋ Public Administration neŋ Public Policy.<ref>https://web.archive.org/web/20240925103710/https://focusnewsroom.com/2019/09/04/vincent-ekow-assafuah-begins-ph-d-degree-at-the-university-of-ghana/</ref> == O Toma == O da di la a National Service Personnel (NASPA) National Prasidɛn kyɛ da tona o National service toma o na da ba toɔŋ di a USAG prasidɛn vootu,<ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/Vincent-Ekow-Assafuah-Jnr-and-old-Tafo-A-roar-from-the-wilderness-991558</ref>o toŋ la a toma na yuon boyen.<ref>https://web.archive.org/web/20240925103710/https://focusnewsroom.com/2020/12/18/ekow-vincent-assafuah-jnr-the-vibrant-young-politician-in-ghana/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20201020135339/https://plugtimes.com/2014/02/press-release-naspa-confirms-allowances-increment/</ref>ona da la tuuro Samira Bawumia puoriŋ 2015 te ta 2017.<ref name=":0" /> 2015, ona da la a acting diputi communication darata a Wɔbr pati.<ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Although-I-wasn-t-paid-as-PRO-for-Education-Ministry-NAPO-s-encouragement-spurred-me-on-Ekow-Vincent-1224295</ref>A wɔbr pati na da di a kogo 2017, ona la ka ba da de ka o e a Public Relations nindeɛre ko Education minisa toma poɔŋ 2018.<ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Although-I-wasn-t-paid-as-PRO-for-Education-Ministry-NAPO-s-encouragement-spurred-me-on-Ekow-Vincent-1224295</ref><ref name=":1" />O meŋ da e la Part-time karema a Dominion Univerniti kolagyi.<ref>https://www.rawgist.com/vincent-ekow-assafuah-talks-about-his-education-qualification-and-career-and-readiness-to-become-an-mp/</ref> == Politisi == A June 2020, o da are la a Old- Tafo paaloŋ palemɛte kogo vootu a Anthony Akoto Osei na da yeli o teɛroŋ ka o koŋ la gaa a yuoni na palemɛte kogo vootu.<ref>https://www.rawgist.com/vincent-ekow-assafuah-talks-about-his-education-qualification-and-career-and-readiness-to-become-an-mp/</ref><ref name=":0" /> Assafuah da di la a peremere's vootu neŋ bie 299 kyɛ bare o dataare banuu. O dataa na naŋ da peɛle o la Dr. Louisa Serwaa Carole neŋ bie 133 kyɛ ka ba kyɛlɛɛ teseŋ Prince Odeneho Oppong  nyɛ bie 90, Archibald Acquah da ba nyɛ vootu, Emmanuel Obeng ane Lord Inusah Lansah ka ba nyɛ bie 44 neŋ 47.<ref>https://web.archive.org/web/20230328064234/https://parliament.gh/mps?mp=148</ref><ref>https://citinewsroom.com/2020/02/npp-primaries-education-ministry-pro-ekow-assafuah-eyes-tafo-pankrono-seat/</ref> O meŋ da la di la a 2020 vootu Old Tafo paaloŋ. Ba da boɔle la a kogo zu soba neŋ bie 42,616 na e 74.55% kyɛ ka o dataa na be a [[Kataweɛ Paati|kataweɛŋ paati]] Sahwudeen Mohammed Kamil nyɛ bie 14,405 na e 25.20% .<ref>https://web.archive.org/web/20230322084557/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2020/ashanti/old_tafo/</ref> === Kometii === O eɛ a House kometii mɛmba ane Education kometii mɛmba.<ref>https://web.archive.org/web/20230328064234/https://parliament.gh/mps?mp=148</ref> == O Meŋɛ Yele == O eɛ [[Kiristabiiri|khristo]]. == Yɛlɛ Yizie == 2ux77je4y1tlfcw3btqp9fb2oj6ql1w Dagomba Noba 0 2359 64234 59336 2026-10-29T21:31:54Z InternetArchiveBot 38 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 64234 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q16793688}} A '''Dagombas''' bee '''Dagbamba''' e la [[Ghana]] bal noba<ref>https://www.britannica.com/topic/Dagomba</ref> ane Togo. Ba noɔre pare la 3.1 miliyoŋ noba.<ref>https://web.archive.org/web/20220604175339/https://worldpopulationreview.com/countries/ghana-population</ref> A yelbiri Dagbamba yɔle kyaare la zĩĩ nobamine [[Naa Gbewaa]] naŋ da koɔle lantaa ka ba e boŋyeni a poɔ [[Mamprusi]] ane [[Nanumba]]. Ba boɔlɔ la a Dagomba paaloŋ ka Dagbon<ref>https://www.cambridge.org/core/books/lions-of-dagbon/country-and-the-people/77D19E9948644B3F5643277E7EF9BCF4</ref><ref>https://www.jstor.org/stable/182644</ref> ka ba yele [[Dagbanli kɔkɔre]].<ref>https://sites.tufts.edu/dagomba/about-the-dagomba/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20240303060935/https://www.exploring-africa.com/en/ghana/dagomba/dagomba-history-dagbon-kingdom</ref> Dagbanli la kɔkɔre ba naŋ yele yaga a northern Ghana poɔ ane Ghana kɔkɔɛ ayi soba yelluu naŋ pore. [[Dagbanli]] poɔ la a [[Mabia]] ([[Mole-Dagbani]]) gbuli bile yi a Gur kɔkɔɛ poɔ, kɔkɔ-yitaa gbuli kpoŋ [[West Africa]] poɔ. A Dagomba dire la mapare ane saa pare kyɛŋe bee gbandiruŋ.<ref>https://www.refworld.org/docid/3ae6acd160.html</ref> A Dagomba e la noba naŋ taa emmo, kanyiri ane tuori deebo ko yipɔge tɛɛtɛɛ ane sagedeebo ŋmemɛ. Ba ŋmempuoraa e la a Dagbon Traditional Religion, kyɛ ba kpɛ ne la Islam kyɛre fĩĩ na ta yuomo kɔɔre pie. A 1600s vuo poɔ, [[King Zanjina]], la Na fɔrɔ naŋ piili Islam puoruu.<ref>http://www.adrummerstestament.com/2/2-11_The_Chieftaincy_of_Naa_Zanjina.html</ref> Zanjina naaŋ vuo yuo la gbɛɛŋmɛ soŋ yaga. Zanne ziiri yaga yuoe la ane ka sommo kyɔɔtaa leɛ e ba saaŋkonnoŋ nimizeɛ kyɛlee ushered in an era of greater prosperity. 1700 poɔ, a yuniveniti teŋɛ Moliyili da mɛɛ la,<ref name=":0">https://www.researchgate.net/publication/323228777_Science_and_Technology_in_18th_Century_Moliyili_Dagomba_and_the_Timbuktiu_Intellectual_Tradition</ref><ref name=":1">https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0021934706286905?icid=int.sj-full-text.similar-articles.8</ref> kyɛ ka ba da ta soga teɛ o bare a European colonization wagere. A Dagomba da ba sage a European Colonization ane saŋa na gba Germany naŋ wa eŋ vũũ ba teŋkpoŋ poɔ a zeŋ be, Yendi<ref>https://www.graphic.com.gh/features/features/yendi-s-german-cemetery-resting-place-for-fallen-soldiers-in-dagbon-battle.html</ref><ref>http://www.hsozkult.de/conferencereport/id/fdkn-122532</ref> naŋ be a Eastern Dagbon (Naya) poɔ. A Dagomba e la [[Africa]] noba fĩĩ na mine naŋ maŋ de naaloŋ yoe ko pɔgeba. Dagomba pɔgeba maŋ de la naaloŋ noba zu, a zeŋ naaloŋ kogo ne o potuuribo naŋ e dɔba, a so teŋgama naŋ senne.<ref>https://www.eajournals.org/wp-content/uploads/Female-Chiefs-in-Dagbon-Traditional-Area.pdf</ref><ref>https://www.eajournals.org/wp-content/uploads/Female-Chiefs-in-Dagbon-Traditional-Area.pdf</ref><ref>https://artandfeminism.org/edit_a_thon/role-of-female-chiefs-in-dagbon-traditional-area/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20201119150403/http://www.sanatuzambang.info/2020/01/14/female-chiefs-in-dagbon-gundo-naa-holds-their-authority-and-influence/</ref> O pɔgeba tɔnɔ e la o toɔraa ane ba naŋ dɔge Ghana minisa fɔrɔ naŋ e pɔge,<ref>https://www.eaumf.org/ejm-blog/2018/1/17/january-17-1997-ghanas-first-woman-minister-mrs-susanna-al-hassan-passes-away</ref><ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Meet-Susan-Alhassan-the-first-Ghanaian-woman-to-be-appointed-minister-1725440</ref> ane Africa kabinet minisa fɔrɔ naŋ e pɔge.<ref>https://web.archive.org/web/20231027181841/https://myinfo.com.gh/2023/03/meet-susanna-al-hassan-africas-first-female-cabinet-minister/</ref><ref>https://www.eaumf.org/ejm-blog/2018/1/17/january-17-1997-ghanas-first-woman-minister-mrs-susanna-al-hassan-passes-away</ref> Yipɔge yelkorɔ eŋɛ, ba bipɔge yuori, [[Yennenga]], ba korɔ o la emmo wuli ka ona la a Mossi kingdoms<ref>https://www.dw.com/en/princess-yennenga-ancestor-of-the-mossi-people-of-burkina-faso/a-56976104</ref><ref>https://africaaccessreview.org/2019/02/yenenga-the-dagomba-princess/</ref><ref>http://www.ontheshoulders1.com/1/post/2022/04/princess-yennenga-mother-of-the-mossi.html</ref> "ma", noba naŋ zeŋ kyɛre fĩĩ na kɔlage a [[Burkina Faso]] paaloŋ posentaa. A [[Gundo Naa]] la dɔba zaa naŋ e Namine neŋkpoŋ, ane a [[Zosimli Naa]] la kaara noɔreyeni zemmo Dagbon tembeɛrɛ eŋɛ ane o mabi-tenne.<ref>https://web.archive.org/web/20231211023510/https://www.radiotamaleonline.com/sister-cities-tamale-calls-on-gulkpe-naa-to-investigate-zosomli-naas-auctioned-medical-supplies-case/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20240228025515/https://zaaradio.com/local/cultivating-empowerment-and-leadership-in-women-and-girls-has-always-been-my-focus-zosimli-naa-ii/</ref> A Dagombas mɛ la sakue yaga sɛre ka a European wa kpɛ Africa. Ganzanne zie ŋa naŋ kɔɔre kyɛ ka o yuori yaare la a university town of Moliyili, ba naŋ mɛ 1700 poɔ.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Moliyili taa la wederoŋ gbɛre naŋ sugli taa yinni lɛ na a ziyuo yuniveniti deni naŋ waa. A Dagomba taa la sɛgerɛ tuuruŋ,<ref>https://open.bu.edu/handle/2144/32937</ref> a Dagbani sɛgere, naŋ tona ne Arabic sɛgebileɛre kyɛ e Dagbani sɛgebo merɛ.<ref name=":1" /> A ɛlɔtorɔne sɛgebie bɔrɛɛ la, kyɛ ba leɛre la a kpoŋ zie eŋ Denmark. Ba naŋ wa kpɛ Gold Coast a e noba nempɛɛle na ba de ba weɛ (not colony), a Dagombas tɔgle de la Greek ane Latin sɛgebie.<ref>https://universeofmemory.com/dagbani-language-resources/</ref><ref>https://www.omniglot.com/writing/dagbani.htm</ref> Ba de la pɔgeba saazuŋ, ka bibiiri zoro pɔgeba suuri iruu ane bone ba naŋ maŋ e ka a suuriŋ wa iri. Beɛrmine maŋ gu la kpeɛmine tegeroŋ lɛ na zaa naŋ la.<ref>https://web.archive.org/web/20231021224247/https://documentingghana.com/2018/10/19/female-chiefs-of-dagbon-by-eric-gyamfi/</ref><ref>https://icermediation.org/wp-content/uploads/2022/07/Gendered-Language-as-an-Obscured-Causal-Factor-of-the-Dagbon-Chieftaincy-Conflict-in-Northern-Ghana-Abukari-Ridwan.pdf</ref> A Dagombas e la noba fĩĩ na mine Africa poɔ, naŋ taa Na pɔgeba naŋ so teŋgama naŋ senne a di wederoŋ nabidɔba zu. Ba boɔlɛɛ taa zĩĩ noba ka "Mabihili". Ka a dɔba ne a pɔgeba zaa boɔlɔ mabi-taa ka Mabia (ma bie), naŋ wulo a ma tɔnɔ. Ma teŋɛ ka ba boɔlɔ Mayili ane saa teŋɛ Bayili. A yelbiri ŋa Mabihili ba taa Bɔrefɔ yelbiri. Dagomba laŋkpeɛbo poɔ, ŋmemɛ yaga be la be (boŋyeni: wuni, yageroŋ: wuna).<ref>https://web.archive.org/web/20260104143804/https://www.johnchernoff.com/assets/Spiritual_Foundations_of_Dagbamba_Religion_and_Culture.pdf</ref> A ŋmemɛ ŋa zaa naa (Naa) la Naawuni.<ref>http://www.adrummerstestament.com/2/2-19_The_Dagbamba_Belief_in_God_web_chapter.html</ref><ref>https://www.godchecker.com/african-mythology/WUNI/</ref> Teŋɛ zaa maŋ taa la ŋmemɛ puori (buɣli). A seŋ, Tolon noba ŋmempuoraa la Jaagbo,<ref>https://www.grocentre.is/static/gro/publication/413/document/wahabu2013.pdf</ref><ref>https://sacredland.org/jachie-jaagbo-groves-ghana-africa/</ref> ka Nyankpala meŋ e Wonoyili. Bagebogereba (baɣa) gyɛmaa be la be noba naŋ maŋ gaa peɛre baga ane lɛ ba naŋ na baŋ e maale ba yelwonni.<ref name=":2">https://web.archive.org/web/20260104143804/https://www.johnchernoff.com/assets/Spiritual_Foundations_of_Dagbamba_Religion_and_Culture.pdf</ref> Ba bageboge gɔɔroŋ kyɛnnoo dire la ma pare. Kirista ŋmempuoreba lambore yaga kpoŋ zie mɔ fãã la na kyili a Dagomba.<ref>https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1135&context=dmin</ref><ref>https://web.archive.org/web/20240226014524/https://archtamale.org/index.php/the-beginnings-of-catholic-evangelization-in-tamale-archdiocese/</ref> Kyɛ ane a lɛ zaa, a Dagomba naŋ kyogi la puoro o saaŋkonnoŋ ŋmempuori ane Islam. Islam Dagomba wa kpeɛbo wane la gbɛ soŋ,<ref>https://www.researchgate.net/publication/350022189_ISLAM_POLITICS_AND_DEVELOPMENT_NEGOTIATING_THE_FUTURE_OF_DAGBON</ref><ref>https://www.jstor.org/stable/20836938</ref> kyɛ ka Europeans wane kiritaaloŋ, a wa nyigi ba tembeɛrɛ kyɛ kare a noba bare ziyobo.<ref>https://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=34747</ref><ref>https://www.cambridge.org/core/books/lions-of-dagbon/dagomba-divided-and-united-18991930/947BE3186E275E9A9DD49F1B7D247080</ref> Zenɛ, a Dagomba de la teŋgama ko kiristaaloŋ ŋmeŋyelmanneba ka ba na tona ba toma. Kyɛ ka Islamic sakue ba ferɛ sakuubiiri ka ba na puori bee gaa musiri. Kiristabiiri sakue vɛŋ la ka puoruu e feroo bone ko sakuubiiri zaa, ane gba noba naŋ yi a Dagbon Traditional Religion ane Islam. A Dagombas dire la tigiri naŋ kori Ghana poɔ, a poɔ [[BugumChugu|Fire Festival]], naŋ daŋ bebe sɛre ka Dagbon Kingdom wa mɛ. A tigie mine meŋ la [[Damba festival|Damba Festival]], Kpiini Tigiri (Kpini Chuɣu) ane Waare Tigiri (Nyuli Dibu), Konyuri Chuɣu (Eid Al-Fitr), Chimsi Chuɣu (Eid AL-Adha).<ref name=":2" /> Tigi-bilii mine meŋ ba naŋ maŋ di poɔ a la a Daa Tigiri (Daa Chuɣu) Tolon noba naŋ maŋ di. A Dagomba la mɛ a Dagbon Kingdom.<ref>https://sites.tufts.edu/dagomba/about-the-dagomba/</ref> Saaŋkonnoŋ yelkorɔ poɔ, ba ne [[Mossi noba]] naŋ be Burkina Faso poɔ laŋ la baaloŋ.Yennenga la mɛ a [[Mossi Kingdoms]], Naa Gbewaa bipɔge. A [[Mohi/Mossi]] taa la ba teŋyiraa central [[Burkina Faso]] poɔ. A yi a Mossi puoriŋ, a Dagomba la a [[Bouna zenzie]]<ref>https://www.britannica.com/topic/Bouna</ref> naŋ be a [[Ivory Coast]] poɔ mɛmereba ane a Dagaaba kpɛzie naŋ be a [[Upper West Region|Ɔpa Wɛse Irigyiŋ]] poɔ, Ghana. A Dagomba, Dagbon, teŋyiraa kɔlage la vuo naŋ ta ŋa 20,000 km<sup>2</sup> gbaŋgbale. Naa Gbewaa la mɛ a Dagbon Kingdom. Dagombas naŋ da bebe sɛre Naa Gbewaa da kpeɛrɛ la zi-tɛɛtɛɛ poɔ. Gbewaa, ane o potuuribo la wa zeŋ ziyeni mɛ a Dagomba Naa paaloŋ. Tindaamba (Tendaamba) la da e a zi-tɛɛtɛɛ deme wederebɛ. Zenɛ, a Tindaamba naŋ taa la a saŋa na Dagbon saaŋkonnoŋ ba naŋ de yi neŋkorɔ zie, a tuuro saaŋkonnoŋ ŋmempuori soe ane maala yelbawontaa ne yelwonni ba laŋkpeɛbo poɔ. [[Yaa Naa]] naane maŋ kaa-iri a Tindaamba, soɔ soba la maŋ iri ba. Kyɛnnoo bee gbandiruŋ e la ma pare ane saa pare. Nabiiluŋ Dagbon poɔ e la yelgyɛŋgyere aŋa o naŋ yɔ yi yuomo kɔɔre baa wa ta ŋa. Dagomba e la a bal na kaŋa na taa yelkããyeli gyɛŋgyere saaŋkonnoŋ naŋ wuo eŋ gaŋgare eŋɛ ane yielŋmɛ bomma mine eŋɛ. A lɛ na, Dagbon yelkorɔ toɔle yi la saaŋkonnoŋ yelkããyeli poɔ ne kyeloo, ne gaŋgaŋmeɛreba naŋ taa a gɔɔroŋ karegyuu ba naŋ boɔlɔ ka Lunsi.<ref>https://www.africabib.org/rec.php?RID=339538228</ref> A yi saaŋkonnoŋ yelkããyeli poɔ, a Dagbon politikal yelkorɔ taa la o yizie gandaa ŋa ba naŋ boɔlɔ ka Tohazie (ba naŋ leɛre ka "red hunter") nyɔvore yɛlɛ poɔ.<ref>St.John Parsons, D. 1968, Legends of Northern Ghana. London : Longmans.</ref> Dagombas puoro la Islam ane a Dagbon Traditional Religion zaa. [[Soninke]] la da wane [[Islam]] a irigyiŋ (Ghana deme naŋ boɔlɔ ''[[Wangara]]'') boŋkoɔreba yi a 12th ane 15th yuomo kɔɔre. A yi Naa Zanjina wagere waana ŋa, Islam e la ba ŋmempuoraa a yi lɛ meŋ, Islam e la bone naŋ baara duoro yaga zaa.<ref>A. K. Awedoba; Edward Salifu Mahama; Sylvanus M. A. Kuuire; Felix Longi (October 20, 2010). ''An Ethnographic Study of Northern Ghanaian Conflicts: Towards a Sustainable Peace''. Sub-Saharan Publishers; revised edition. ASIN 9988647387.</ref> [[Afa Ajura]] puoruu yelerre a yuomo kɔɔre 20 poɔ vɛŋ la ka a yideme zaa tuori de a Islamic ŋmene yaga. Kyɛnnoo bee gbannoo a Dagomba noba poɔ yaga bee kpoŋ zie e la ba bee saa pare, ane a lɛ zaa, Tindaamba mine kyɛnnoo bee gbannoo e la ma pare. Pɔge Namine meŋ be la be, a zeŋ nakogiri zu, ka dɔba e potuuribo, aseŋ a Gundo Naa ane a Kpatu Naa. A Gundo Naa taa la teŋgane naŋ e kpoŋ ane Dagbon pɔge namine zaa zuzeɛ. O nimize-tige mine la Damba, Bugum (vũũ tigiri) ana a Islamic Eid Tige. A Dagomba zenzikpoŋ la [[Tamale]], Ghana nensaale zɔŋ ziiri ata soba ane a Northern Irigyiŋ teŋkpoŋ. A Mossi ane Dagomba kpɛziiri poɔ la a [[West Africa|West African]] yuomo 500 te tɔ 1500 AD pare zeŋ ziiri. Naŋ piili a yuomo kɔɔre 12th poɔ, a baaraa zaa ba leɛ la wederebɛ a kaa a northern [[Volta basin]] teŋgane zaa, zenɛ naŋ poɔ northern Ghana zaa ane Burkina Faso. Ba northern yɛlloo buyi sobaŋ, a [[Mossi]] yɛlloo ta la eastern Maasina ane [[Lake Débo]]<abbr>.</abbr> 1400, Benka c poɔ. 1433 ane Walata 1477-83 poɔ (a zenziiri ama da be la zenɛ [[Mali]] poɔ). Aseŋ Illiasu (1971) naŋ yeli o toma poɔ. A ''Mossi-Dagomba zenziiri yizie'', a Mossi-Dagomba buyi soba vuo ŋmaa la gbɛre ne ba naŋ wa tõɔ leɛ wane [[Imperial Songhai]] faŋa kyaare ne a yuomo kɔɔre 15th pɔgebo. Ane a zaa ka a Mossi-Dagomba kpɛzie taa la saaŋkoma boŋyeni (Naa Gbewa), a Dagomba maŋ nyɛ la saaŋkonnoŋ emmo a e "zudereba" ko a Mossi zenzie [[Ouagadougou]], Yatenga ane Fada N'Gourma. == Yiibu zie == [[File:The National Archives UK - CO 1069-43-87-1-001.jpg|thumb|The National Archives UK - CO 1069-43-87-1-001]] A Dagombas kpɛ la Northern poɔ pare yuomo kɔɔre kɔɔ. A naaloŋ gbɛre nabiiri mine e la Naa Gbewaa booree, saaŋkommine naŋ da zeŋ [[Lake Chad]] gbaŋgbale seŋ iri saŋa na wɛloo na da wa kpɛ a Ghana yiŋmane a yuomo kɔɔre 13th baaraa eŋɛ.<ref>http://197.255.68.203/handle/123456789/8141</ref><ref>https://www.virtualkollage.com/2017/10/-the-pre-colonial-political-orgaization-of-the-mole-dagbani-ethnic-group-of-ghana.html?m=1</ref> Ka Gbewaa sɛ a Dagomba noba lantaa eŋ yiŋmane poɔ. Namine naŋ e Gbewaa booree la a Nanima (bayageroŋ: Naa) ane saŋkoŋkori namine la a Tindaamba (bayageroŋ: Tindana).<ref>http://www.adrummerstestament.com/2/2-05_The_Yaa-Naa_and_the_Yendi_Elders.html</ref> Namine mine meŋ naŋ e nimizeɛ la Tolon Namine, Kumbungu ane Gulkpeɣu (Tamale) ka a pɔge ba e Gbewaa booree.<ref>https://web.archive.org/web/20240905231606/http://udsspace.uds.edu.gh/bitstream/123456789/3058/1/ENSKINMENT%20OF%20TENDAMBA%20AND%20ITS%20IMPLICATIONS%20ON%20THE%20ECONOMIC%20ACTIVITIES%20OF%20THE%20DEVELOPMENT%20OF%20TAMALE%20METROPOLIS%20IN%20THE%20NORTHERN%20REGION%20OF%20GHANA.pdf</ref> == Dagbon yiŋmane == Atekele meŋɛ: [[Kingdom of Dagbon]] Dagomba teŋɛ ka ba boɔlɔ Dagbon o kɔlage la saase naŋ ta ŋa 20,000 km<sup>2</sup>. A Dagbon tembilii da yaarɛɛ la te ta saŋa na a Nanima sɛ-lantakpoŋ naŋ da wa e. A Dagomba taa la nɔpole ne baaloŋ noba ba meŋ teŋgama naŋ da sɛlantaa. Ka ba mine la a [[Mamprusi]], [[Nanumba]], [[Gonja]], [[Mossi]], [[Gurunsi]] ( a gaŋ a zaa Frafra ane Kusasi noba), a Wala noba ane Ligbi. A saase gbaŋgbale taa la adminiteeti desekyere pie ane anaare a zenɛ Ghana poɔ. Ka ana la [[Tamale]] Metropolitan, [[Yendi]], [[Savelugu]] an [[Sagnerigu]] munisipals, ane [[Tolon]], [[Kumbungu]], [[Nanton]], [[Gushegu]], [[Karaga]], [[Zabzugu]], [[Saboba]], [[Sang]], [[Tatale]] ane [[Cheriponi]] desekyere. A Naa ko a Dagbon Traditional Kingdom la a Ya-Na, o nazaŋe ane adminiteeti teŋkpoŋ naŋ be Yendi poɔ. Dagbon naŋ e yiŋmane, neɛzaa daaŋ ba wa zɔɔ di naaŋ ba zu zaa te ta saŋa na a Gold Coast gɔmenante naŋ wa de o poɔ o paaloŋ poɔ, ka o e o paaloŋ kyɛlee. A Dagbon Yiŋmane taa la saaŋkonnoŋ adminiteeti tonnɔɛ ko boorɔ naŋ ba taa wederebɛ wa tɔ ŋaaŋ aŋa a Konkomba, Bimoba, Chekosi, Basaari, Chamba, Wala, Gurusi ane Zantasi. A Dagombas taa la sikyiri nɔmmo ane emmo ko ana boorɔ ŋa. A Dagbon ''Yaa Naa'' bee Naa kogi (mundɛdɛrɛɛ leɛroo na e "King of Absolute Power") e la gbeŋini ane naabo gbama delantaa. A lɛ na, a Dagbon bee o politikal tuuruŋ gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ boɔle ka a Yendi Gbane (not throne or crown or stool). A Dagomba yelsooraa kaŋa la maale la ba maŋ mɛ la ba deri ka a kyɔntutaa tuubo kaŋa ka a naa bee a dɔɔ kpoŋ die mɛ a soga. == Naaloŋ == A Dagomba yelsoore zu kaŋa la naaloŋ ba laŋkpeɛbo poɔ. Ba naaloŋ tuuruŋ e ŋa dare, ka a Yaa Naa, bee Nakpoŋ, be a zu ane nabilii suglitaa aseŋ ba naŋ seŋ ka ba tutaa lɛ o puliŋ. Dagbon poɔ, namine lesiri poɔ maŋ zeŋ la gbama naŋ suglitaa zu eŋɛ.<ref>https://sites.tufts.edu/dagomba/about-the-dagomba/</ref> == Dagomba Nentegerɛ Mine == [[File:HARUNA IDDRISU.jpg|thumb|Haruna Iddrisu]] [[Samata Angel]] [[File:Уорис.jpg|thumb|Уорис]] [[Abdul Majeed Waris]] [[File:Rocky Dawuni.jpg|thumb|Rocky Dawuni]] [[Rocky Dawuni]] [[File:Alhaji Aliu Mahama.jpg|thumb|Alhaji Aliu Mahama]] [[Aliu Mahama]] [[File:Sherifatu Gunu.jpg|thumb|Sherifatu Gunu]] [[Sherifa Gunu]] Atekele meŋɛ: [[Noba naŋ yi Dagbon pɛll]] * [[Yakubu II]] - Dagbon Na-koroo. * [[Aliu Mahama]] -Ghana Yidaandɔɔ potuuro koroo a yi 2000 te tɔ 2008. * [[Haruna Yakubu]] -Vice Chancellor koroo ko [[University for Development Studies]]. * [[Haruna Iddrisu]] -Ghana pɔleteesa. * [[Mubarak Wakaso]] -Ghana bɔlŋmeɛrɛ * [[Abdul Fatawu Issahaku]] -Ghana bɔlŋmeɛrɛ * [[Afa Ajura]] - Merɛ ane wederɛ ko a Ahlus Sunnah wal Jamaa'a Islamic sect Ghana poɔ == Kaa kyɛ meŋ nyɛ == * [[Noba naŋ yi Dagbon pɛll]] * [[List of rulers of the Kingdom of Dagbon]] * [[Dagbani kɔkɔre]] * [[Moore kɔkɔre]] * [[BugumChugu|Bugum Chugu]] (Vũũ Tigiri Dagbon poɔ) * [[Mossi noba]] * [[Naming customs of the Dagomba people]] == Sommo Yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Bal]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:West Africa]] qcmju2h95xx5667qqukmhnvwhriuhyk Lígia Lubrino Dias Fonseca 0 5258 64239 47062 2026-10-30T00:38:32Z InternetArchiveBot 38 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 64239 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q43354820}} '''Lígia Arcângela Lubrino Dias Fonseca''' (dɔgebo daare la 24 August 1963) e la Cape Verdean lawyer, activist, ane politician naŋ da e a First Lady ko a Cape Verde yi 2011 te tɔ 2021. Fonseca da e a president dɛndɛŋ naŋ e pɔge ko a Cape Verdean Lawyers' Association (OAC), a teŋɛ national bar association, a 2001.<ref>http://www.panapress.com/Woman-heads-Cape-Verde-s-lawyers-association--13-447168-17-lang2-index.html</ref><ref>http://nosgenti.com/corsino-fortes-o-segredo-do-sucesso-dos-cabo-verdianos-e-o-sentido-universalista-que-tem-do-mundo-2-2-2-2-2-2-2/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20010505191152/http://allafrica.com/stories/200105020056.html</ref> O kulee Cape Verdean former President Jorge Carlos Fonseca. == Nyɔvooroŋ == Fonseca dɔgebo zie da la '''Lígia Arcângela Lubrino Dias''' a Beira, Portuguese Mozambique, a 24 August 1963, te ko Canta Dias ane Máximo Dias. O saa, Máximo Dias,<ref>http://www.verdade.co.mz/africa/21754-presidente-eleito-de-cabo-verde-e-genro-de-maximo-dias</ref> da e la Mozambican lawyer, politician ane wederɛ ko a MONAMO political party. A 1976, o yiri deme da gaa la Lisbon, Portugal, yi a political instability zuiŋ a Mozambique poɔ. Dias da naŋ be la a Lisbon, kyɛ o naŋ da sereŋ taa teɛroŋ ka o la leɛ wa a Beira. O da gaa la Faculty of Law na be University of Lisbon, be o na piili a o law degree. O da pɔge la a o serɛ o naŋ da naŋ kuli, Jorge Carlos Fonseca, naŋ be Cape Verdean, a 1987 kyɛ da naŋ be a university. Ba da kulee taa March 26, 1989, yi a kultaa tuuroŋ naŋ da e Portugal. Ba taa la pɔgeyaare bata. Ba da gaa la Macau, be a o serɛ naŋ da nyɛ toma naŋ e lawyer, law professor a University of Macau. Cape Verde naŋ e 1991, ka a da e o dɛndɛŋ soba o na da kpɛ African tenne kaŋa yi o dɔgebo saŋa zaa a Mozambique a 1976. A April 30, 2001, Fonseca da la a pɔge dɛndɛŋ soba naŋ da nyɛ vuo a e President a ko Cape Verdian Lawyers' Association (''Ordem dos Advogados de Cabo Verde''). Lɔɔyare mine da taa la nɔkpeɛne ka o da ba e mɛmba naŋ be a OAC ta yuomo 10, kyɛ a o kyakya da toŋɛɛ toma. Fonseca's kogozu zemmo kyaare a pɔge dɛndɛŋ na e a wederɛ ko a ɔfere OAC da nyɛ la eebo a 19 May 2001. O da toŋɛɛ toma kyaare President yi 2001 te tɔ 2004, yi o na da nyɛ leɛroŋ yi Dr. Carlos Alberto Veiga.<ref>https://web.archive.org/web/20171107002904/http://www.caboverde.oa.pt/historia.htm</ref> Jorge Carlos Fonseca da di la kyakya President yi a vootu gbɛre boyi soba a 2011 Cape Verdean presidential kyakya, naŋ vɛŋ Lígia Fonseca ka o e a pɔgeba banaare soba a Cape Verde. Lígia Fonseca da taa teɛroŋ kyaare social issues a naaloŋ kogo zemmo poɔ. O da naŋ kyɔge neŋ la a law zanno a da e neɛ naŋ da e nimizie lawyer o na da toŋ a o toma baare. ==Kyɔɔtaɛ== ===Tenne mine kyɔɔtaɛ=== *{{flag|Portugal}}: Grand Cross of the [[Order of Prince Henry]] (22 November 2017)<ref>[http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=154/ Presidencia]</ref> *{{flag|Netherlands}}: Grand Cross of the [[Order of the Crown (Netherlands)|Order of the Crown]] (10 December 2018){{cn|date=July 2021}} == Sommo Yizie == [[gbuli:dagaare]] [[gbuli:gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Nensaala]] [[Gbuli:pɔge]] [[Gbuli:pɔgeloŋ]] gn0m2dl6aa9flfiqtkq3mrfe7r4obm5 Pierre Thiam 0 5736 64236 63664 2026-10-29T22:34:38Z InternetArchiveBot 38 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 64236 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q127305851}} [[Duoro kɔre:After the show - 4826129408.jpg|thumb]] '''Pierre Thiam''' e la Senegalese chef, gansɛgerɛ kyɛ naŋ e neɛkaŋa naŋ kaara laŋkpeɛbo yɛlɛ. Thiam e la neɛ noba naŋ baŋ o ka o maŋ wa ne West African cuisine naŋ be tendaa zaa.<ref>https://africasacountry.com/2013/04/we-launch-our-new-series-on-the-people-shaping-african-cuisine-with-chef-pierre-thiam</ref> [[Duoro kɔre:The make it happen crew - 4826111428 Onaje Allan Gumbs (cropped).jpg|thumb]] Yɛlɛ naŋ be California teŋa poɔ, Thiam la neɛ naŋ piili Pierre Thiam laŋgbuli naŋ taa soobo neŋ Terang bondi-maale zie naŋ be New York City ane Yolele Bondirii. Yolele, a piiluu da eɛ 2017 yuoni poɔ, o e la Bondilaŋ zie naŋ be Fonio, naŋ be Ancient African super-grain.<ref>https://www.bonappetit.com/story/fonio-pierre-thiam</ref> Meŋ la yelpaale, yi a 2015 yuoni poɔ. Thiam da toŋɛɛ toma naŋ e Executive Chef wederɛ kyaare kyɔɔtaare restaurant Nok by Alara naŋ be Lagos, Nigeria, ane a Signature Chef naŋ be Pullman Hotel naŋ be Dakar, Senegal.<ref>https://web.archive.org/web/20250527222945/https://jordantimes.com/news/features/street-food-fine-dining-lagos</ref> <ref>https://www.thrillist.com/lifestyle/san-francisco/pierre-thiam-day-off-berkeley</ref>Thiam da terɛɛ cookbooks, ane a June 2024 yuoni poɔ . Ba da de o la Cookbook Hall of Fame yi a James Beard Foundation Awards.<ref>https://www.eater.com/24173865/james-beard-foundation-awards-2024-media-winners-cookbooks-journalism</ref> == Biography == Thiam dɔgebo zie da la a Dakar, Senegal. O da gaa la Cheikh Anta Diop University ko a undergraduate degree naŋ be chemistry ane physics. A 1988 yuoni poɔ, a college da taa la pɔgebo student strikes, ane Thiam da la gaa United States a yuoni tuuro naŋ ka o te zanne, kyɛ o da ta a New York City, o da piilee neŋ a restaurants. Ne o piili ne African-inspired bondirii, o toŋɛɛ a toma naŋ chef de cuisine ko Boom restaurant naŋ New York naŋ 1997.<ref>https://www.bbc.com/travel/article/20240202-a-west-african-ode-to-a-spicy-and-tangy-chicken-dish</ref><ref>https://www.csis.org/analysis/cooking-storm-dakar-brooklyn</ref> == Business Toma == A 2001 yuoni poɔ, Thiam da yuo la a o restaurant dɛndɛŋ soba, Yolélé, naŋ be Bed-Stuy Brooklyn a New York City, a African bistro neŋ amenu naŋ nyɛ sommo yi traditional West African flavors neŋ pampana boma maalo zie.<ref>https://www.esquire.com/food-drink/food/a60007794/chef-pierre-thiam-teranga-fonio/</ref> O da la yuo la a Brooklyn zie, “Le Grand Dakar<nowiki>''</nowiki>, naŋ da e 2008 yuoni poɔ. Naŋ da kyaare a pɔgebo ko Brooklyn operations, Thiam da soŋɛɛ Pierre Thiam kpaaroŋ, a food & beverage company naŋ sonna a baabo ko West African cuisines.<ref>https://ediblemanhattan.com/progressives/how-chef-pierre-thiam-used-native-grain-fonio-to-change-narrative-of-west-african-cuisine/</ref> Yi a o kpaaroŋ, Thiam da yuo la Teranga bondi-maale ziiri ayi naŋ be New York City zie, naŋ da kyaare executive chef ko a piiluu Nok yi Alara naŋ Lagos, o maalɛɛ African line ko food products neŋ a CPG company yuori Yolélé, kyɛ o da laŋ ne la Brooklyn Brewery’s Garrett Oliver a series ane beer sere naŋ kyaare incorporate African ingredients.<ref>https://www.forbes.com/sites/dontse/2024/05/03/why-a-james-beard-awarded-brewmaster-wants-the-future-of-beer-to-be-an-ancient-grain/</ref> Since 2017, Thiam, through Yolélé Foods, has been known for producing and selling fonio products in the United States. Fonio is an ancient West African super-grain mostly imported from Mali, Togo, Burkina Faso, Ghana, and Senegal. <ref>https://www.theguardian.com/environment/2023/jul/06/fonio-beer-climate-friendly-grain</ref>Thiam believes that introducing the global market to the fonio grain is simultaneously supporting sustainable and traditional agriculture in West African nations. He positions his project as part of a larger movement to elevate the economic power of African farmers, who for centuries have been suppressed by the Western hegemony in the global food system. == Social impact == Thiam meŋ naŋ e philanthropic efforts ane a o nimizeeloŋ toma kyaare vuo ka o da soŋ ko a tendaa zaa. A 2022 yuoni poɔ, Thiam ne o pɔge Lisa da piilee non-profit L+P Foundation ka o “promote diverse, healthy, conscious food cultures across communities”. O da sɔrɛɛ sommo ko a koɔba ane zɛvaare mine ba naŋ kɔ a Africa kyɛ naŋ zɛgerɛ food sustainability. Yi a o company Yolélé, Thiam da koɔrɛɛ fonio ko a supermarkets yi neŋ a United States, naŋ da soŋ ka o da e economic sommo ko a region naŋ be a West Africa be a bombie naŋ bore. Fonio e la a bombie koraa mine ba naŋ and was considered to be a peasant's food in West Africa. == Deɛbo mine == Yi a toma naŋ e chef, Thiam da soŋ tere la vuo authors ane chefs te seŋ Yewande Komolafe ane Serigne Mbaye ko Dakar NOLA naŋ be New Orleans. O da maale la bondirii ko Naa ko Morocco, French President Emmanuel Macron, ane Former UN Secretary-General Ban Ki Moon. O da sɛgɛɛ gama anaare, “Simply West African”, naŋ da taa saseɛ poɔ kpeɛbo a 2023 yuoni poɔ. == Meŋɛ Nyɔvore == Thiam da kpeɛra la California ne a o pɔge Lisa Katayama ane pɔgeyaare Naia ane Marie Aissé<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pierre_Thiam#cite_note-21</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pierre_Thiam#cite_note-22</ref>. == Gama == * {{Cite book |last=Thiam |first=Pierre |title=Recipes from the Heart of Senegal |url=https://archive.org/details/yolelerecipesfro0000thia |publisher=Lake Isle Press |year=2008 |isbn=1891105388}} * {{Cite book |last=Thiam |first=Pierre |title=Modern Senegalese Recipes from the Source to the Bowl |url=https://archive.org/details/senegalmodernsen0000thia |last2=Sit |first2=Jennifer |publisher=Lake Isle Press |year=2015 |isbn=9781891105555}} * {{Cite book |last=Thiam |first=Pierre |title=The Fonio Cookbook An Ancient Grain Rediscovered |publisher=Lake Isle Press |year=2019 |isbn=9781891105692}} * {{Cite book |last=Thiam |first=Pierre |title=Simply West African: Easy, Joyful Recipes for Every Kitchen |last2=Katayama |first2=Lisa |publisher=Clarkson Potter |year=2023 |isbn=978-0593578025}} == Kyɔɔtaɛ == * 2024: Thiam da taa kpeɛbo ko Cookbook Hall of Fame yi James Beard Foundation Awards.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pierre_Thiam#cite_note-:1-23</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:AfroCuisene kyakya]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Ghana]] 3pfakouhk9lmbl9jul96gepgxetc3zw Lobamba 0 5906 64235 62858 2026-10-29T22:19:35Z InternetArchiveBot 38 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 64235 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q101418}} '''Lobamba''' e la paaloŋ naŋ be a Eswatini naŋ be a Eswatini's tembɛrɛ ayi sogaŋ, Mbabane ane Manzini. O be la a Hhohho irigyin, neŋ Mbabane naŋ e a tempeɛlaa neŋ Lusushwana baa naŋ e a baa peɛlaa meŋ. O bezie la a Ezulwini ane Mahlanya kyɛ o be la a opposite Elangeni. ==Meŋ kyɛle== {{Portal|Africa}} * [[Swaziland National Trust Commission]] - operates the National Museum of Eswatini ==Nimitɔɔre kannoo== * Dlamini, Welcome (June 27, 2013). [https://web.archive.org/web/20241229002517/http://www.times.co.sz/news/88837-majahodvwa-takes-potshot-at-colleague.html "Majahodvwa takes potshot at colleague"]. ''Times of Eswatini''. Accessed April 7, 2014. * O'Cuneen, Pamela (June 1, 2013). [https://web.archive.org/web/20130911004639/http://www.theaustralian.com.au/travel/party-time-in-lobamba/story-e6frg8rf-1226653962214 "Party time in Lobamba"]. ''[[The Australian]]''. Accessed April 7, 2014. ==Kyɛle== {{Reflist|group="nb"}} [[Category:Wp/wlx]] ==Ziiri mine liŋkiri== {{Wikivoyage}} *"[http://www.swazidirectory.co.sz/index.php/general-information/swaziland-history-traditions-geography Geography of Eswatini]", swazidirectory.co.sz * [http://www.virtualtourist.com/travel/Africa/Swaziland/Lobamba-2235550/TravelGuide-Lobamba.html Lobamba Travel Guide]. Virtual Tourist. {{List of African capitals}} {{Authority control}} [[Category:Populated places in Hhohho Region]] [[Category:Capitals in Africa]] q95zfpl5dzplwfbks0a6hd4h1n7zy4l A Stab in the Dark (film) 0 6921 64238 60781 2026-10-29T23:00:21Z InternetArchiveBot 38 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 64238 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q58492738}} '''A stab in the Dark''' e la 1999 naasaale kɔkɔre sini Ghana poɔ ka Bam Nemesia, Ltd. sɛge kyɛ ka Veronica Quarshie maale. O libiyɛlɛ <ref>https://books.google.com/books?id=2msxBwAAQBAJ&q=%22A+stab+in+the+dark%22+ghana&pg=PA108</ref>ane yelemmo da nyɛ la zunuo a da nyɛ a sini soŋ kyɔɔtaare a Ghana sini kyɔɔtaare a yuoni 200 poɔ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-1-4438-5749-9</ref> == Lɛ a deɛne naŋ tu taa == A pɔgelee kaŋa da bɛle o zɔmeŋɛ, o da leɛ boɔrɔ la a o kyɛnɛ ba saga na ba naŋ da de o kaara. A sini taa la bongyamaa o poɔ ka ana la (A Stab in the Dark 1,2, Ripples: A Stab in Dark 3, Ripples 2, and Ripples 3) billi ne pɔgelee kaŋa nyɔvore yɛlɛ naŋ kyaara ne a donɛɛ zu yeltɛɛtɛɛ<ref>https://web.archive.org/web/20260418105751/http://africa-archive.com/gh/a-stab-in-the-dark-series1999-2003</ref> A Stab in the Dark poɔ, a deɛdeɛkaraa, Effe, da veɛlɛ la naŋ maŋ boɔrɔ ka o boɔrɔ dɔɔbɛrɛ gbɛɛ yaga dɔbo naŋ taa pɔgeba. Effe da yi la o yiri poɔ bonso da ba boɔrɔ ka o ma yele a lɛ o naŋ erɛ. O da gaa kpeɛrɛ la o zɔmeŋɛ ne o yiri deme zie. O naŋ da be a o zɔmeŋɛ Kate yiriŋ, Effe da gaŋ ne Kate ba a vɛŋ ka yiri taa posaanaa. A sini anuu poɔ, Effe da leɛ la o eebo, o naŋ da na saana yiri noba yɛlɛ bee boɔrɔ pɔgeba serebe, o da leɛ soŋ la a maala kultaa deme yɛlɛ a leɛ nyɛ a zɔminnoo ane a Kate. == Deɛdeɛnebe == * Psalm Adjeteyfio * Pascaline Edwards * Edinam Atatsi * Kwame Owusu-Ansah * Naana Hayford * Mawuli Semevo * Grace Omaboe * Agnes Dapaah * Nat Banini * Wendy Nortey * Henry Nartey * Abeiku Nyame (Jagger Pee) * Abeiku Acquah * Yvonne Boakye == Tutaa == ''A Stab in the Dark'' ''e la dɛŋdɛŋ soba a yi a sini ŋmaara anuu poɔ ka a zaa e'' iVeronica Quarshie maaloo ka o da yi gbaŋgbale a yuoni1999 ane 2003 poɔ.<ref>https://journals.library.ualberta.ca/crcl/index.php/crcl/article/view/10877</ref> * ''A Stab in the Dark'' (1999) * ''A Stab in the Dark 2'' (2000) * ''Ripples: A Stab in the Dark 3'' (2000) * ''Ripples 2'' (2000) * ''Rage: Ripples 3'' (2003) == Gyɛlebo == ''A Stab in the Dark'' ane o tutaa naŋ da pukyaare senseŋ naŋ da e zɔɔre ko yideme, deɛtutaaraa naŋ ba kyaara erɛ Ghana ane Nigeria sini poɔ. == Tuuri deebo == ''A Stab in the Dark'' ''ane o sini taaba na zaa da poɔ la a'' Quarshie's sini sonne kyɛ taa tɔnɔ. ''A Stab in the Dark'' libie yɛlɛ da nyɛ la zunuo a nyɛ kyɔɔtaare gyamaa laŋ ne a sini soŋ a Ghana sini kyɔɔtaare a yuoni 2000 poɔ. == Nimitɔɔre Kannoo == * Aveh, Michael Africanus. "Culture, Identity, Nationalism ane a African Cinema: A deɛne ane o yelwonni." Diss. University of Ghana Legon, Ghana, 2011. Print. == Sommo yizie == [[Category: Dagaare]] [[Category: gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Sini]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] ioiisbz33nqfok93wwae2it607c9f7t Touton 0 7358 64240 63330 2026-10-30T01:30:50Z InternetArchiveBot 38 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 64240 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q7829427}} '''Touton''', naŋ maŋ boɔle, '''toutin''', '''tiffin''', '''touten''' bee '''towtent'''<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20260807153443/https://www.heritage.nf.ca/dictionary/a-z-index.php#5109 "toutin n".] ''Dictionary of Newfoundland English''. Retrieved 26 June 2020.</ref> e la sããkoŋ seemaa naŋ yi Newfoundland, a maŋ maale ne borodo zɔŋ naŋ pugi do. A seemaa ŋa taa la irigyinal yotɛɛtɛɛ pɛllwogi, ana baŋ po eŋ la parɛɛ ayi (bee gaŋ lɛ) bone wiiraa bee boŋkyeena: a mɔle wiiraa ŋmaaroŋ, gbɛɛ yaga boŋkyeena; ane a bonwiiraa/ɔnnaa ŋmaaroŋ, naŋ maale ne dobaa boŋkãã.<ref name=":0" /> Toutons gbɛɛ yaga maŋ e la beguo bondiraa bee ŋmentɔŋkyɛlee ane o maŋ poɔ la beguo seemaa poɔ bondimaale ziiri naŋ maŋ maala koɔrɔ eŋɛ. == ŋmaaroŋ tɛɛtɛɛ == === Borodo zɔŋ kyeenee === Mannoo naŋ pore ka noba yaga sage kyaare ne touton la, o e la seemaa borodo zɔŋ kyeenee mɔle naŋ maŋ maale laakyeenaa eŋɛ ne kãã bee dobakãã.<ref>[https://web.archive.org/web/20100515010610/http://www.practicallyedible.com/edible.nsf/pages/toutons Toutons]". Archived from [http://www.practicallyedible.com/edible.nsf/pages/toutons the original] on May 15, 2010. Retrieved December 20, 2009.</ref> Gbɛɛ yaga borodo zɔŋ kyɛlɛɛ la maŋ maale Toutons, bee mɔle ba naŋ bare ka a foore yensoga, aseŋ a mannoo ŋa naŋ yi North River, Conception Bay, 1966:<blockquote>Borodo mɔle foore naŋ yare e paŋglaŋ lɛ aŋa kaseketi, a kyẽẽ dobakãã eŋɛ (nyɛnnoo) bee magyiriŋ. O da maŋ maale la di beguo bonso o miiruŋ ba duoro, borodo zɔŋ da maŋ bu la zimaane, a na foore yensoga, ka zie nyaa ɔnnoo.<ref>Rose, Hurley (30 November 1966). "[http://collections.mun.ca/cdm/ref/collection/elrcdne/id/72371 toutins]". Dictionary of Newfoundland English Word Form Database. Retrieved 26 June 2020.</ref> </blockquote> Wagere kaŋa a da maŋ e la bondikpɛkpɛle ko bibiiri, ba naŋ da maŋ de ko ba ka ba na ta ɔɔ a borodo ɔnne zaa.<ref>Tye, Diane (2011). [https://journals.lib.unb.ca/index.php/NFLDS/article/view/21031 ""Bread for the Road": Intersections of Food and Culture in Newfoundland and Labrador".] Newfoundland and Labrador Studies. 26 (2).</ref> A da ba taa ka sobie ama la ka ba maŋ tu maale touton/borodo mɔle outport laŋyie poɔ; maalemaala zaa nimizeɛ maŋ are la a kpɛŋkpɛlmɛ ane gɔɔroŋ na ba naŋ bare ko o bee onaŋ kaara ka ba e. Folklorist Andrea McGuire sɛge la ŋa kpigiri soore poɔ ne Mary (Murphy) King, naŋ yi Ship Cove, Placentia Bay meŋɛ, naŋ da yeli o Ma sobituuri o naŋ wuli o yi American dɔɔtontonneba a yuomo turi lezare soga:<blockquote>A dɔba fĩĩ zie, “da ennɛ la Mama ne o borodo ane o zɛkyeenee ane amine kaŋa naŋ yi neŋ lɛ… Yelkaŋa meŋ ba naŋ da ba baŋ o pare da la toutons.” A dɔba maŋ soore la Mary’s ma o borodo ane o touton sobitu-maale ne a kpɛŋkpɛlmɛ yɛlɛ, naŋ da maŋ e o seɛlee fĩĩ. Ka o yeli ka, “Sobitu ne kpɛŋkpɛlmɛ kyebe, ka fo na de la ama fĩĩ dɔ̃ɔ̃ lantaa ane ama fĩĩ lantaa,” kyɛ aŋa Mary naŋ yeli, “pampana, ba yɛŋ da kyilee la aŋa n kɔkɔlaa deni, fo nyɛɛ, bonso ba naŋ da ba baŋ a pare —ka fooŋ ba taa sobituuri ane a kpɛŋkpɛlmɛ, wola ka fo na e maale borodo?”<ref>McGuire, Andrea (2017). [http://collections.mun.ca/cdm/compoundobject/collection/ICH_Update/id/631/rec/57 "Memories of the Americans in Ship Harbour, Placentia Bay".] Heritage Update. 72: 6.</ref></blockquote>A na e la tuo yaga zenɛ ka fo nyɛ a naŋ maale doge kpagu poɔ; a toutons naŋ be lokal bondimaale koɔre ziiri yaga zie maŋ kyẽẽ la kãã lantaa teseŋ olive kãã, kãã yiilii, bee canola kãã. === Nyie toutons === Nyie toutons areko la irigyinal ŋmaaroŋ naŋ be o yoŋ, a bulo yiri a Bonavista Peninsula, a gaŋa a zaa laŋyie ama poɔ Bonavista, Elliston, ane Maberly. A ŋmaaroŋ ŋa de la nyie ka o e a kpɛŋkpɛlmɛ zu ==Sommo Yizie== [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] ezopi667ua0t6mszj8ljcbnn5uwa1f5