Wikipiideɛ dgawiki https://dga.wikipedia.org/wiki/A_Gamp%C9%9Bl%C9%9B_zu MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Duoro bimbu zie Be o yoŋ Yeli Toma daana Toma daana yeli Wikipedia Wikipedia yeli Duoro kɔre Duoro kɔre yeli MediaWiki MediaWiki yeli Tɛmpileti Tɛmpileti yeli Sombo Sombo yeli Gbuli Gbuli yeli TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Dagaare Yelbie Meɛbo 0 479 64253 18686 2026-11-04T15:13:06Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64253 wikitext text/x-wiki '''Dagaare Yelbie Meɛbo''' e la sobie na Dagaaba naŋ maŋ tu kyɛ mɛ yelbiri bee yelbie. == Sɛgebie == Dagaaba taa la sɛgebie pare ata. Ana la puuli kyɛ. 1) Sɛgebinyaane ---a,e,i,o,u,ɔ,ɛ. 2) Sɛgebikparre---ky,gb,ny,ŋm,kp,gy 3) Sɛgebidaare ---b,d,f,g,l,m,n,ŋ,p,r,y,w,z,k,h,m,s,t,v.. A ama kaŋa bee mine la ma lantaa maale yelbiri. Aseŋ: a,e,o,ba,ɔɔ,nyu,kpɛ,za ane a taa ba mine. == Yelbie Meɛbo Sobie == 1) Kuribu. 2) Nɔwɔɔloŋ. 3) Pɛmbu. 4) Pulluu. 5) Kyɛ-ŋmaaroo. 6) Kparre. 7)Yelbi-pɛnne. 8)Lereme. ==Sommo Yizie== [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Africa]] 0de8g6d4mb6rqals34st3zljc6pix3q Daworo 0 507 64254 18703 2026-11-04T15:27:43Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64254 wikitext text/x-wiki '''Daworo''' e la gbaŋgbale naŋ maŋ be deri bee die nimitɔɔre. Dagaaba maŋ tu la tɛnne mine ba naŋ boɔla ziŋu, a bu neŋ kõɔ a kyɛ vɛŋ ka a biŋ beri anaare bee beri anuu. Ba pãã maŋ poge la a tɛne ŋa neŋ moɔ ka a lɛ na vɛŋ ka a ta ko. Ka a beri naŋ wa ta, ba pãã maŋ la bu a la neŋ koɔŋ a kyɛ neɛ neŋ gbɛɛ ka a na kpɛ taa velaa. Kuuri la ka ba maŋ de bu neŋ a tɛne ŋa, ka ba naŋ wa e a lɛ baare, ba pãã maŋ bɔ la naabimmaara a sãã neŋ kõɔ, a de a mine bu neŋ a ziŋu ka a lɛ na vɛŋ ka a taa zūlūū bee mara. Ba pãã maŋ ŋmaara la a ziŋu bee a tɛne ŋa yare a daworo, ka ba naŋ wa e a lɛ baare, ba pãã maŋ de la sampama a kpala bee a pana a daworo. Dɔba la maŋ bu a tɛne ŋa ko a pɔgeba ka ba maŋ paŋ a daworo, ka a pogeba wa pana a daworo ba maŋ kyɛ la yieluŋ a yiele, ka a lɛ na vɛŋ ka ba eŋne yuoro. Ka ba naŋ wa paŋ a daworo baare ba pãã maŋ de la a naabimmaara ba naŋ sãã a de fare neŋ a daworo ka a lɛ na vɛŋ ka o e kpeɛŋaa. Daworo taa la tɔnɔ yaga te yie poɔ. ==Sommo Yizie== [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Africa]] m8wd5b0j94wc1lqiblhr7qpm3nenjvu Kũũ 0 510 64255 18706 2026-11-04T15:30:13Z Vision L1 19 Vision L1 moved page [[Death]] to [[Kũũ]]: Misspelled title: Misspelled title 18706 wikitext text/x-wiki Kűű la neɛ eŋɛ neŋ o seɛ naŋ wɛl taa do2uicvsk3g8m30c650uer8zspli707 Dikpe 0 517 64258 22533 2026-11-04T15:32:58Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64258 wikitext text/x-wiki Dikpe e la teŋe ka naŋ be Loraa paaloo paaloŋ.A noba naŋ kpeɛrɛ a teŋe ŋa poɔ la Dikpeɛlɛ.Dikpeɛlɛ e la noba a Loraa poɔ naŋ kpeɛrɛ a mansɔgelaa noɔreŋ bee peɛle a mansɔglaa na naŋ vare a loraa ane Burkina deme taaŋ.Dikpeɛlɛ tontonne ba naŋ tona yaga la;kɔb ane zɔmmɔ nyɔgeroo. ==Sommo Yizie== [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Teŋɛ]] 7qxw89wfkhr4tklmnzq1l57xsywdm0y Donald Trump 0 529 64262 43235 2026-11-05T11:43:49Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64262 wikitext text/x-wiki [[File:Donald Trump 2023 (double cropped).jpg|thumb|right|200px|Donald Trump (2023)]] '''Donald John Trump''' (dɔgebo bebiri da la Gyoonoɔre 14, 1946) e la a American pɔleteesa, media personality, kyɛ naŋ e businessman onaŋ wa la a 45th president of the United States a yi a yuoni 2017 te ta a yuoni 2021, o la leɛ e la a 47th president yuoni 2025 ==Sommo Yizie== [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Dɔɔ]] [[Gbuli:Nensaalaa]] [[Gbuli:Dɔɔloŋ]] 7uqmwf1wn3abd324jdwbl96x5ikuzsn Dr Sabastian Ngmenenso Sandaare. 0 544 64265 18722 2026-11-05T11:50:41Z Vision L1 19 64265 wikitext text/x-wiki '''Dr. Sabastian Ngmenenso Sandaare''' Ba dɔge o la a [[Gyɛnoɔre kyuu]] 1974 yuoni poɔ .O nyɛ la yuomo lezaaye ani awie(49).O e la poletese neɛ ,a paale a Gaana palemente ayɔpoi sobaŋ .O e la neɛ naŋ be [[kataweɛ pati|kataweɛ paati]] poɔ.Ona la areko a Daffiama,Bussie,Issa naapaaloŋ N D C paati gbɛɛri a palemete eŋa .O paale la a kɔmatee emmaroŋ merɛŋmaabo die poɔ laafeeloŋ kɔmatee ane subsidi kɔmatee poɔ .O daŋ e la Asanbolnoba wideɛrɛ a Daffiama,Buree Issa Asmbol poɔ .O yi la Gaana. Ɔppa weɛsi Irigyen Daffiamɛ.O be la kataweɛ paateŋ .O tonnoɔre e la Dɔɔta naŋ tons dɔɔta yiri-poɔ.O gaala sakuu ama Daffeɛmɛ Roman Katolic Junia Hai pramari Sakuuri aye beɛ gaa Xviar Senia hai sakuuri apaa la yeɛ beɛ gaa Sakuu kpoɔ na naŋ beɛ a kommsi naapaaloŋ poɔ (KNUST)te azaneɛ a dɔɔtare Toma beɛ kye leɛ waa wanaapaloŋ poɔ naŋ beɛ loraanaa teŋa eŋa a tona dɔɔtare Toma beɛ ka Daffeɛmɛnaapaaloŋ,Bureenaapaaloŋ, Issanapaaloŋ demeɛ a koŋ koo ka o e a ba weɛ deɛre kataweɛ paati poɔ aye a o nimizeɛ zuiŋ. ==Sommo Yizie== [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Nensaalaa]] 3bp6x84563lauam1mzz14mspckth58p Dudu 0 545 64266 18723 2026-11-05T11:52:38Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64266 wikitext text/x-wiki '''Dudu''' e la bompeɛlaa ba na maŋ peɛle koɔbo saŋa. Ka banaŋ wa taa koɔbo aseŋ; dēɛkoɔbo, kɔ-sɔraa, ba-koɔbo ane a mine taaba, ba maŋ baŋ peɛle la a dudu teɛre a koɔreba ka a koɔbo wagere bee gaabo taɛ la.  Ka a weɛ poɔ meŋ wa la, ba maŋ baŋ peɛle la a dudu a leɛ teɛre a noba ka ba iri ka banaŋ wa ziŋ pɛnne fēē. == Dudu Kɔkɔre == Ka ba naŋ na peɛle dudu a yiri poɔ a na teɛre a noba ka a koɔbo wagere ta la, ba maŋ baŋ peɛle ka; Yɛ yi, yɛ yi,  yɛ yi ka te gaa weɛ yɛ yi ka te gaa. Bee ka ba leɛ peɛle ka; Kɔ-noɔre dɔndɔnne yɛ yi ka te gaa, koɔreba kombɔgele enne yɛ yi. Ka a weɛ poɔ meŋ wa la, ba meŋ maŋ baŋ peɛle la ka; Kɔnɔ-ŋmaara iri ka a koɔreba meŋ iri, yɛ iri tontoma Koɔraa weɛ la ka te wa yɛ iri tontoma. == TENNE MINE BA NAŊ PEƐLƐ DUDU. == 1. Manteŋa 2. Kyemoɔ teŋe 3. Sanuore, ane a mine. == DUDU PARƐƐ == Dudu taa la parɛɛ ayi ka ana la; 1. Dudu-ŋmaa 2. Dudu-wogiri. Ne a zaa ka a dudu ŋa taa la parɛɛ ayi, kyɛ a zaa tonna la toŋ-yeni. ==Sommo Yizie== [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Africa]] c51rpjpgnniod3vx2fo9w3g13qcupqi Duuyee tigri 0 548 64267 18726 2026-11-05T11:53:49Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64267 wikitext text/x-wiki '''Duuyee Tigri''' e la tigri na Daffiama deme naŋ maŋ di ba paaloŋ poɔ. Ba maŋ di o la Borenyɛ kyuu poɔ. Duuyee tigri e la tigri ba naŋ maŋ di a kare sefaare bare a teŋɛŋ kyɛ naŋ sɔre Ŋmene maaloo yi ba ŋmemɛ ne ba kpeene zie. Daffiama Naah paaloŋ deme zaa la maŋ di a tigri ŋa. '''Lɛ Ba Naŋ Maŋ Di Duuyee Tigri.''' Sɛre ka a tigri na ta, a nembɛrɛ naŋ kaara a tigri yɛlɛ maŋ daŋ piili nara la a yeltuuri binne. Ba maŋ ŋma la sama ko taa kyɛ vɛŋ ka nabile zaa ne o yideme meŋ kyeɛre boma ba naŋ na de iri ba saama. A yi lɛ puoriŋ, ba maŋ iri la pɔlɔ ne sarre naŋ na soŋ a yel-erre zaa poɔ. Ka a beree wa ta, daagbuli ka ba maŋ de di neŋ a tigri kyɛ a yeltuuri viŋviŋ maŋ piili la Borenyɛ kyuu beri lezare ne anii. A bebiri ŋa ba maŋ piili ne la kyaakyare yeltɛɛtɛɛ poɔ teseŋ, bɔlŋmɛ, kuriwiri zɔŋgantaa, tama teɛbo ane a mine kaŋa. '''Zie Naŋ Na Nyaa A Duuyee Tigri''' Boremyɛ kyuu dɔɔlezare ne pie la lɛ, a tenne zaa naŋ be a Daffiama Naah paaloŋ pɔgebilii ne sarre maŋ bu la tɛmpɛloŋ eŋ bonzagra poɔ a boɔrɔ a yie daŋgɔmɔ kyɛ keɛrɛ yiele sɔrɔ a ŋmemɛ ka a kare sefaare bare a yiri poɔ kyɛ wane laanfeɛ ne emmaaroŋ. Ba maŋ erɛ la lɛ kyɛ sɔrɔ bondirii yiri na zaa ba naŋ boɔre a tɛmpɛloŋ ka zimaane ka ba te maale siimaa di kyɛ de a kyɛlɛɛ te lɔɔ sapare seŋ ko a kpeemɛ ane a ŋmemɛ. Ŋaa la ka ba boɔlɔ yigoɔre bee Duuyee. Zie naŋ nyaa a Duuyee Tigri bebiri maŋ e la saama lantaa gyɛle yɛlɛ ne bondi bebiri. Noba yaga gaŋ a zaa Gɔmenɛnte tontoneba ne kpaŋkpiriŋmeɛreba ane saama aseŋ Namine maŋ kyeɛre la libie ko a paaloŋ deme, ka ba mine meŋ wane teŋyuo yɛlɛ a paaloŋ poɔ a seŋ, sakue. A tigri nyaazie naŋ e yuompaalaa maŋ e la bareka puoruu ko Naaŋmene. Ziyuo naŋ yi, Roman puoruu die la ka ba maŋ gaa ne kyɔɔtaare te kpɛ Mesa. A Duuyee Tigri baaroo la a lɛ. ==Sommo Yizie== [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:tigiri]] m7spgx3b1hd531a7ynhfspfv4u52dlr Dɔre 0 561 64269 18736 2026-11-05T11:58:09Z Vision L1 19 Vision L1 moved page [[Dɔɔr]] to [[Dɔre]]: Misspelled title: Misspelled title 18736 wikitext text/x-wiki '''Dɔre e la''' Bondirii naŋ e yipɔge Dagapaaloŋ paaloŋ poɔŋ. A Dɔre ama e la Bondirii kaŋa naŋ soma kyɛ la taa gyeremɛ a dakoroŋ saŋa zaa a te ta zenɛ. A tewɔmɔ naŋ taa tɔna a tewɔmɔ zaa poɔ bonso, a dakoroŋ saŋa a tewɔmɔ ama da soŋ la te saakomenne ane te saamine ka ba tõɔ guoli ba noba ka kɔŋ ba kpɛ ba bee ko ba.Yipɔge manne wuli la ka te saakomenne da maŋ de la neɛ bee nyɔge la neɛ te tɛge ne dɔzɔŋ wa guoli ne o taaba na naŋ kyɛre ka ba ta leɛ Ŋmene toɔre. 5q6kgpd8tbecpyb9lnk2b50rak24380 Dompo kɔkɔre 0 2238 64261 59171 2026-11-05T11:40:35Z Vision L1 19 64261 wikitext text/x-wiki {{databox|=Q35270}} Dompo e la kɔkɔre naŋ kpiire Ghana. A yelebe leɛ yɛle la Nafaanra. Ba yele la a kɔkɔre ŋa zie naŋ peɛle Nafaanra noba kana boɔlɔ Banda, Brong-Ahafo irigyin a Ghana poɔ. Blench(2015) yeli ka yie pie la yele a kɔkɔre ŋa. == '''Parɛɛ''' == Dompo taa la yitaaloŋ ne a Gonja kɔkɔre kyɛ Blench(1999) yeli ka o baaaleŋ yi taa ne a. Blench manne la yɛlɛ ata # O e la Gonja kɔkɔkpɛŋlɛ taa la ŋmeɛbo yaga; # O e la Guang kɔkɔre kyɛ meŋ la areko a Gonja; # O be be la parɛɛ mine poɔ, kyɛ la be Gonja poɔ. # Dompo yoe kaŋa zaa naŋ areko weɛ teere bee donne maŋ yitaa ne Gonja, naŋ wulu ka a baaraa la peɛle A Dompo donne mine yoe naŋ yi taa ne a Mpra. Kyɛ, Gueldemann (2018) nyɛ la ka Guang/Gonja yitaaloŋ la maaleŋ zuo la:<blockquote>[Blench's] yelbaaraa e la kpeɛŋaa ka fo baŋ ka neɛ wa gyɛle boma yaga ne Gonja sɛgere poɔ. A bone na naŋ yitaa ne a Guang kɔkɔre poɔ.</blockquote> == Sommo Yiebuzie == [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Kɔkɔre]] gsgnpq748kywtadwakpsb9022myiohy Dɔɔ 0 2601 64268 28663 2026-11-05T11:56:35Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64268 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q8441}} '''Dɔɔ''' la neɛ Naaŋmene na maale bee mɛ ka o ferebo deɛ e yaga te gaŋ neɛ zaa a yeŋɛ zu bon-iri zaa poɔ. Dɔɔ la maŋ de pɔge ka o bare o saa yiri kyɛ gaa dɔɔ ka o kaara o, a lɛ deɛ maŋ vɛŋ ka dɔɔ ferebo toma e aŋa semie ane boɔraa. Nensaala diibu yɛlɛ, yelgyamaa ane teɛroo yoŋ la maŋ pa o zu poɔ neɛ neɛ zaa maŋ kyo ba nimie eŋ dɔɔ. == Dɔɔ Ferebo Toma == * Dɔɔ la maŋ seŋ ka mɛ die eŋ o biiri ane pɔgɔ kyɛ kaara ba zu velaa. * Dɔɔ yelle kpoŋ zaa la ka o kɔ ka bondirii bebe ko o yiri deme. * O naŋ la so o noba laafeɛloŋ yɛlɛ * Ka o soŋ o pɔgɔ ka ba tõɔ dɔge biiri * Dɔɔ yɛlɛ zaa bee yelkpoŋ kaŋa la guoloŋ : donne guoloŋ ane a taa ba mone kaŋ * O yiri deme bee noba laafeɛloŋ yɛlɛ eɛ ferebo toma ko o. * Yɛlɛ yɔnyaabu aŋa peɛroo, yiri maaloo,yɛlɛ maalooane a taa ba mine kaŋ. * ==Sommo Yizie== [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Nensaalaa]] holgm4trzyy7byx9blxsysv9qpfdfay Dorothy Ghettuba 0 5331 64263 63482 2026-11-05T11:46:58Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64263 wikitext text/x-wiki {{Databox|item = Q27978730}} '''Dorothy Ghettuba''' (dɔgebo yuoni la 1979)<ref>https://www.businessdailyafrica.com/bd/lifestyle/the-woman-who-found-gold-in-filming-2027386</ref> e la Kenyan Film ane TV entrepreneur. Pampana ona la a Director, Original Series ko a Africa naŋ be Netflix<ref>https://www.imdb.com/name/nm4086500/</ref> ona la a co-founder ko a Nairobi-based Spielworks Media, a African production company naŋ taa piiluu a 2009.<ref>http://www.businessdailyafrica.com/The-woman-who-found-gold-in-filming/1248928-1720068-rjjolm/index.html</ref> A 2016, o yuori da paale la a C. Hub magazine's 100 most influential creative personalities.<ref>https://www.newsghana.com.gh/100-most-influential-creatives-released-by-c-hub-magazine/</ref> O meŋ da paale la a 2016 Archbishop Tutu Fellow neŋ a African Leadership Institute.<ref>https://web.archive.org/web/20181004062526/https://alinstitute.org/tutu-fellows/2016-fellows/293-dorothy-ghettuba</ref> == Nyɔvooroŋ == Dɔgebo ane o baabo zie la Kenya,<ref>http://www.businessdailyafrica.com/The-woman-who-found-gold-in-filming/1248928-1720068-rjjolm/index.html</ref> Ghettuba zanɛɛ communications ane political science a Andrews University naŋ be Michigan, USA. A o baaroŋ saŋa, o da maalɛɛ yuomo gyamaa a da kpeɛrɛ a Canada, be o naŋ da toŋ toma gyamaa ko a venture capital fund. <ref>http://www.businessdailyafrica.com/The-woman-who-found-gold-in-filming/1248928-1720068-rjjolm/index.html</ref>O da leɛ gaa la a Kenya o naŋ da di a dɔgebo bebiri tigiri pie-ne-anuu soba baare.<ref>https://web.archive.org/web/20250330225533/https://www.howwemadeitinafrica.com/television-entrepreneur-dorothy-ghettuba-explains-how-she-got-to-where-she-is-today/</ref> Ghettuba da yeli ka a o toŋkpoŋ da la acting, kyɛ ba naŋ da ba ko o toma, o da leɛ gaa la a production lamboriŋ naŋ kyaare <ref>https://web.archive.org/web/20250330225557/https://www.howwemadeitinafrica.com/television-entrepreneur-dorothy-ghettuba-explains-how-she-got-to-where-she-is-today/28110/</ref>filmmaking.<ref>https://web.archive.org/web/20181129012832/http://www.africanews.com/2016/03/01/female-kenyan-entrepreneur-excels-in-tv-production-business/</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Nensaalaa]] kbglflo81ol6dcc41udom5ouzerkp1r Emancipation Proclamation 0 5555 64259 49568 2026-11-04T23:25:36Z InternetArchiveBot 38 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 64259 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q391358}} A '''Emancipation Proclamation''', meng nang e '''Proclamation 95''',<ref>https://www.presidency.ucsb.edu/documents/proclamation-95-regarding-the-status-slaves-states-engaged-rebellion-against-the-united</ref> <ref>https://books.google.com/books?id=EaW-DwAAQBAJ&dq=Proclamation+95%E2%80%94Regarding+the+Status+of+Slaves+in+States+Engaged+in+Rebellion+Against+the+United+States&pg=PA228</ref>da e la presidential proclamation ane executive soba nang taa yiibuzie a United States President Abraham Lincoln a January 1, 1863, yi a American Civil War. A Proclamation taa teԑrong ka o leԑre a legal status gang ne 3.5 million enslaved African Americans a secessionist Confederate paalong yi a enslaved da e zagelaa. Saŋ̍a na a gbangbaԑ nang da yi a gbangbaalong, ka ba paang age la gaa a Union lines bee ba tue afederal troops, ba da ba taa yelfere. Meng la paale, a Proclamation da vԑŋԑԑ a dakore gbangbaԑ "da nyԑ vuo kpԑ a sagyare toma a United States". A Emancipation Proclamation da toŋԑԑ toŋkpeԑŋaa kyaare a gbangbaare a United States. A September 22, 1862, Lincoln da terԑԑ a preliminary Emancipation Proclamation.<ref>https://web.archive.org/web/20221205150008/https://www.archives.gov/exhibits/american_originals_iv/sections/transcript_preliminary_emancipation.html</ref> A o dabegere ata soba:<blockquote>A bebiri dɛndɛŋ danweԑ soba a January, a yuoni nang ko a Lord, one thousand eight hundred and sixty-three, noba bana zaa ba nang nyɔgere ka ba e gbangbaԑ paalo la paalo zaa, a noba bana paang nang taa la iribu yi a United States, paang nang e la, yi be gԑrԑ.</blockquote>A January 1, 1863, Lincoln da terɛɛ Emancipation Proclamation baara. <ref>https://www.archives.gov/exhibits/featured-documents/emancipation-proclamation/transcript.html</ref>Ka o yeli ka:<blockquote>Maa, Abraham Lincoln, President ko a United States, ane naalong nang be a N zuing a e Commander-in-Chief, ko a Army ane Navy ko a United States kyaare neng a armed rebellion kyaare neng a authority ane government nang be a United States, ane yele mine zaa nang kyaare zɔɔre baroo a rebellion, e ... order ane designate a da e a States ane ziiri mine a States ane noba nang be a, yi la zenԑ a rebellion, yi neng a United States, kyaare ama, neng a:</blockquote>Lincoln paang da poree tenne pie nang be rebellion, <ref>https://www.archives.gov/exhibits/featured-documents/emancipation-proclamation/transcript.html</ref>kyԑ da ba paale tenne nang na be a Union control, kyԑ nang kyɔge neng:<blockquote>N order kyɛ la moɔle la neԑzaa nang be gbangbaalong a paalong sere, ane paalong mine, la, pampana taa la pԑnnoo. ... noba bana a, nang kpɛ la a sogyare toma poɔ a United States. ... Ane a lԑ zaa, nang taa la sagedeebo ko a act of justice, sagedeebo ko a Constitution, neng amilitary necessity, N polɛɛ ka a yele kyaare nensaalong, <ref>[https://www.nps.gov/anjo/learn/historyculture/johnson-and-tn-emancipation.htm#:~:text=On%20January%201%2C%201863%2C%20Abraham,was%20serving%20as%20Military%20Governor. https://www.nps.gov/anjo/learn/historyculture/johnson-and-tn-emancipation.htm#:~:text=On%20January%201%2C%201863%2C%20Abraham,was%20serving%20as%20Military%20Governor.]</ref>ane faŋ̍a yi a ŋmene nang be a saazu. </blockquote>A proclamation da tere la boma ko a executive branch, te paale ne a Army ane Navy, "nang faare la meŋԑ soobo ko neԑ la neԑzaa a paalong poɔ".<ref>https://archive.org/details/executivebrancho0000dirc</ref> A paale neng a paale sere nang be a rebellion,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-06-008381-6</ref> meng paale neng a Louisiana ane Virginia yi a saŋa ko a Union guubu, O maale la ka a nang bang ta 3.5 million ko a 4 million gbangbaalong nang be a teŋ̍ɛ. Yi a 25,000 te ta 75,000 da paale a irigyini nang be a Confederacy nang be a US Army da nyԑԑ zie. O e la bone fo nang kombang fere ka o paale a rebellion, kyɛ, kyɛ ka a Union army taa zie a Confederate irigyin, a Proclamation maale la legal framework ko a liberation nang na bang pare three and a half million gbangbaare nang be a be a zɔɔre baaro saŋ̍a. A Emancipation Proclamation da iree white Southerners ane a sympathizers, nang nyɛ ka a e a zɔɔre piiluu saŋa la a lԑ. O da tere la faŋ̍a ko a abolitionists, kyԑ da yeli yelbeɛre kyaare a Europeans nang da boɔre ka ba da kpԑ a yele poɔ a Confederacy.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Emancipation_Proclamation#cite_note-9</ref> A Proclamation da iree a faŋ̍a nang be a African Americans, nenzagelba ane a gbangbaare. O da soŋԑԑ gyamaa da yi a gbangbaarong poɔ kyԑ da zo gaa a Union lines, be ka gyamaa zie da gaa paale a Union Army.<ref>https://books.google.com/books?id=gVvZb5oeVtwC</ref> A Emancipation Proclamation paang da e la yelkore bonso o nang da soŋ a "ka ba na la leԑ bigiri wuli la a Civil War, a le o ka o da e a [ko a North] yineng dogɛɛ [lɛnɛɛ] ka ba gu a Union ko a [meŋ̍] ka ba yelboɔraa da la ka ba da baare gbangbaarong, kyԑ da bɔ sobie mine a paalong nang na bang leɛre yi a dakore saŋ̍a zɔɔre baaro puoring."<ref>https://web.archive.org/web/20210121234009/https://www.history.com/topics/american-civil-war/emancipation-proclamation</ref> A Emancipation Proclamation yele da dang gaa kɔɔto poɔ. Ka ba nang bɔ sobie a baare gbangbaarong a U.S., Lincoln meng da tere la noɔre ka Reconstruction plans a Southern states da senne la mer ɛbilii mine bimmu (nang da taa eebo a zɔɔre saŋa a Tennessee, Arkansas, ane Louisiana); Lincoln da tere la noɔre ko paalong sere nang na be a turibogiri eŋ̍ɛ (nang da nyɛ eebo yi a Maryland, Missouri, ane West Virginia) kyɛ da ba la e yi a 13th Amendment. A Senate da biŋee merԑ a 13th Amendmentkyaare neng a two-thirds vooturri a April 8, 1864; a House of Representatives nang da e a January 31, 1865; ka ba da boɔrɔ three-fourths a paalong ka ba da sage ko a December 6, 1865. A amendment da vɛŋ̍ɛɛ gbangbaalong ane involuntary servitude da ba e merԑ, "kyɛ ka dɔgrong da ba paale".<ref>https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/13thamendment.html</ref> e6mlafj3h4hq04alyvi49w4shflo2xc Dr. Edith Dankwa 0 6231 64264 55787 2026-11-05T11:48:50Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64264 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q59564279}} '''Dr. Edith Dankwa''' eɛ Ghanaian entrepreneur, consultant ane CEO ko a Business ane Financial Times Limited<ref name=":0">https://en.m.wikipedia.org/wiki/Edith_Dankwa#cite_note-:02-1</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Edith_Dankwa#cite_note-2</ref><ref name=":1">https://en.m.wikipedia.org/wiki/Edith_Dankwa#cite_note-4</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Edith_Dankwa#cite_note-4</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Edith_Dankwa#cite_note-:0-5</ref> O neɛ kaara Business Times Africa Magazine (BT), Energy Today Magazine (ET) ane Business & Financial Times (B&FT) duori saamba gbangu nang be lammo katawie, a Business ane Financial Times Limited. == Sakuu karemmo == O nyɛɛ o Bachelor of Arts degree in Management Studies yi a University of Cape Coast, kye lɛ kanne gaa nimitɔɔre Executive MBA yi a GIMPA Business School. O taree a Post Graduate Diploma in Marketing yi a Chartered Institute of Marketing Germany. Edith ming eɛ neɛ nang be Institute of Certified Economist ang be Ghana kyɛ tare a doctoral degree in Business Administration (International Business) yi a Walden University nang be USA<ref>http://ghanabusinessnfinance.com.gh/tag/dr-edith-dankwa/</ref><ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/business/Managers-of-the-economy-are-doing-well-Financial-Times-boss-685262</ref>. == Maalebo == Dr. Dankwa da tona neŋ TV3, a paaloo Chamber ko Commerce (Ghana), Ghana News Agency ane Unilever Ghana<ref>https://www.modernghana.com/news/739112/unilever-ghana-appoints-three-non-executive-directors.html</ref><ref name=":0" /><ref name=":1" />. O meŋ la eɛ munpiilee nie ko a Executive Women Network, a e neŋkpong ko a African Business Leaders Foundation ane a paalikaara ko Institute kyaare Development ane policy<ref>https://www.graphic.com.gh/news/general-news/meet-the-most-powerful-women-in-the-ghanaian-media.html</ref> == Yelsonne ane kyɔɔtaare == * Dr. Dankwa’s received an award in 2012 by the Entrepreneurs Foundation of Ghana, as the ‘Best Print Media Entrepreneur’ for the year 2011. * eTV Ghana recognised her as one of the 100 Most Influential Personalities in Ghana for 2013. * Top 100 Most Inspirational Women of the Year by Glitz Awards == Sommo yizie == [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:pɔge]] [[Gbuli:pɔgeloŋ]] [[Gbuli:Nensaalaa]] na52jwghss4kilqozbszr03e43h1n41 Detty December 0 6322 64257 57610 2026-11-04T15:31:38Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64257 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q124255592}}'''Detty December''' e la a tigiri nang gaa be a yuoni baaronŋ saŋa Nigeria nang yi a mid-December te ta a New Year. O e la wagere soŋ tigiri diibu, noba lambo, paatiri, ane deԑne sere nɔmmo nang be a o poɔ, popeɛle yele, ane optimism.<ref>https://web.archive.org/web/20231228184257/https://smartgeek.ng/meaning-of-detty-december-slang-christmas/</ref><ref>https://www.bellanaija.com/2022/12/how-mr-eazi-invented-detty-december/</ref> <ref>https://guardian.ng/saturday-magazine/a-december-without-usual-dettiness/</ref>O e la wagere na a Nigerians noba gyamaa, bana nang be a teŋɛ poɔ ane bana nang be a diaspora,leɛ wanna yiri poɔ ka ba wa laŋ di neng ba yirdeme ane bataaba. == Etymology ane o Toma == A yelzu Detty e la a corruption naŋ e "dɛgere", nang wulo tigiri maaloo k'a ogiruu ba kye o poɔ a Kirisimii saŋa ane peԑnoo vuo poɔ.<ref>https://www.bellanaija.com/2022/12/how-mr-eazi-invented-detty-december/</ref> == O Yizie == A yizie bee yiibu zie ba kyaane. Noba bamine yeli ka a tigiri ŋa diibu piili la 2004 yuoni poɔ a Calabar Carnival a South Nigeria poɔ, o na la ka ba da boɔlɔ a Africa biggest party( Africa tigikpoŋ), Donald Duke la da wane a yuori, o na da la e a Cross River State gɔbenɛte. A Nigeria gama poɔ, BellaNaija ane The Guardian, yeli ka a yelbiri kuri la yi Nigeria yielluŋ ŋmeɛrɛ kaŋa o yuori naŋ di Mr. Eazi, onaŋ da de o deɛne o yielluŋ kyɛ deɛne poɔ Lagos a 2016 yuoni poɔ. Mr. Eazi la vɛŋe ka a yelbiri ŋa yuori a yi. == Events (a deɛne) == A yuori Detty December, yi la a Nigeria paaloŋ poɔ a yi noba banaŋ naŋ leɛ gaa ba yie poɔ. A noba banaŋ naŋ leɛ gaa yokpɛgelaa la IJGBs, ka o tɛgɛ la " N leɛ wa la" A tendaazaa libie binibe (World bank) da nyɔge la a yele ŋa paaŋ da libiri feeŋ soŋ ne ba fuo ŋa poɔ, A deɛne ŋa e la naŋ wuli kpeoŋ naŋ bebe ka noba wa tu sori kyɛ leɛ wa yiri. A ŋa lɛ Detty December naŋ lanne tembɛrɛ, noba yaga naŋ maŋ leɛ gaa ba yie poɔ, a wsgere ŋa la ka maŋ nyɛ a vuo a toɔ yɔ a paaloŋ kori kori poɔ. Igbos tɛgɛ la ''Nbịarute'' bee ''ịlota ụlọ̀( yiri leɛ waabo bee yiri gaabo) a wagere barɛɛ, kyɛnnemine ane yideme zaa maŋ leɛ gaa ba tenne poɔ ka ba te nyɛ ba noba bee yideme a pɛnnoo wagere bee vuo na poɔ, ka ba te di a tigiri. aneazaa, Fo deɛ koŋ baŋ yeli ka Detty Dcember maŋ kyaare la a tembɛrɛ yoŋ poɔ a Nigerian naŋ maŋ ka ba di a tigiri aŋa Rhythm Unpugged, A deɛne ŋa e la bone naŋ dire a piili a 2004 yuoni poɔ, a tigiri ŋa yelnyɔgeraa la ka o teɛ a Nagerian yielluŋ ŋmeɛrɛbɛ ka ba yuori do saa. A yeli ŋa da wuli la a tɛɛtɛɛ a eastern paaloŋ a a Nigeria poɔ, a be la Igbo gyamaa da maŋ yi wa a ba pɛnno vuo poɔ, ka wa di Detty December a tembɛrɛ poɔ. Ba maŋ leɛ gaa la yie poɔ ka ba la leɛ te maale nyɔge nɔlaŋ ane ba yiri deme kyɛ meŋ di tigi mine tembɛrɛ ane kori poɔ, a deɛ ba maŋ e a tembɛrɛ yoŋ poɔ. Detty December, gyamaa baŋ ka Lagos deme so o na, a Yoruba teŋkpoŋ naŋ be a South West a Nigeria poɔ, saadayel wuli ka ba naŋ la taa Owanbe yaga kyɛ meŋ la e noba naŋ taa deɛne yɛlɛ nimizeɛ yeltarre (Be la e Afrobeats yielluŋ yikpoŋ), o na ka ba maŋ kaa kyɛ erɛ Detty December.'' A yi a noba nyɔgetaa tigiri ŋa puoriŋ, yele yaga maŋ e a yie poore, kultaa zie, koɔ duubu zie, lammo ziiri ane taaba gyamaa. A tigi ama zaa poɔ, a December tigiri ŋa la maŋ are o yoŋ, a e tigiri naŋ maŋ tage yielluŋ ŋmeɛrebɛ gyamaa lantaa a wagere ŋa poɔ. A yuoni ŋa baaroo tigiri koŋ baŋ iri a te meŋɛ yielluŋ ŋmeɛreba a bare, gbɛɛ yaga a Nigeria yielluŋ kyeɛrebɛ naŋ de weɛŋ la maŋ gaŋ a karataa zu aseŋ, Burna Boy, Asake, Wizkid, Davido, Olamide, Rema, Ayra Starr); === Kpaaroŋ sere ane a wagere === A detty mine ba nang de a nang e a december wagere la a ama. {| class="wikitable" |+ !Yuori !Bebiri !Bezie |- |Nigerian Air Show |2–4 December 2025 |Legend Hotel, Lagos |- |The Experience |5 December 2025 |Tafawa Balewa Square |- |Shiloh |9–14 December 2025 |The Ark, Ota, Ogun |- |Motherland 2025 |15–21 December 2025 |Lagos and Abuja |- |Rhythm Unplugged |21 December 2025 |Eko Hotels and Suites |- |Flytime Fest |22–25 December 2025 |Eko Hotels and Suites |- |Obi's House |Every Monday |Obi's House |- |Calabar Carneval |TBD |Calabar, Cross river |- |Lagos Boat Regatta |TBD |Five Cowries Creek, Lagos |- |More |TBD | |} == Sommo Yizie == [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Tigiri]] 9h1xzbuserv5vx3u5yg12py1440ksox Dimples Interchange 0 6575 64260 57777 2026-11-05T11:38:00Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64260 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q5277787}} A '''Dimples Interchange''' e la a [[dual carriage road]] system [[Overpass|flyover]] nang be [[Accra]] a kapital paalong ko [[Greater Accra Region]] a [[Ghana]]. O e la sobie ayoɔbo, {{convert|14|km|mi|adj=on}} [[George Walker Bush Highway]] nang taa maaloo yi [[Millennium Challenge Account]].<ref name="one">{{cite web|title=Tetteh Quarshie-Mallam Road ready Feb 2012|url=http://www.modernghana.com/news/313744/1/tetteh-quarshie-mallam-road-ready-feb-2012.html|publisher=www.modernghana.com|accessdate=1 December 2011}}</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Africa]] sjtxb47v1h7nntkcif71qesk06wmgic Death 0 7399 64256 2026-11-04T15:30:13Z Vision L1 19 Vision L1 moved page [[Death]] to [[Kũũ]]: Misspelled title: Misspelled title 64256 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kũũ]] jx80nwx3ga1spg4apbkht9380csuzfu Dɔɔr 0 7400 64270 2026-11-05T11:58:09Z Vision L1 19 Vision L1 moved page [[Dɔɔr]] to [[Dɔre]]: Misspelled title: Misspelled title 64270 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Dɔre]] 67uuls4o74whbsadajgq5d3rx1alzwa