Wikipedija dsbwiki https://dsb.wikipedia.org/wiki/G%C5%82owny_bok MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Medija Specialne Diskusija Wužywaŕ Diskusija wužywarja Wikipedija Wikipedija diskusija Dataja Diskusija wó dataji MediaWiki MediaWiki diskusija Pśedłoga Diskusija wó pśedłoze Pomoc Diskusija wó pomocy Kategorija Diskusija wó kategoriji TimedText TimedText talk Modul Modul diskusija Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 4991 147762 144479 2026-05-07T17:18:18Z InternetArchiveBot 16004 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 147762 wikitext text/x-wiki {{Infokašćik rěc |barwa=Kreolska |mě swójske= Bislama |mě serbske= Bislamšćina |kraje = [[Vanuatu]], [[Nowa Kaledoniska]] |rěcnicy = 210.000 |klasifikacija = Kreolske rěcy :Na Engelšćinje bazěrujuce ::Pacifiske :::Bislamšćina |družyna pisma=[[Łatyński alfabet]] |oficielna rěc = {{VAN}} |iso_639-1 = bi |iso_639-3 = bis |iso_639-2 = bis }} '''Bislamšćina''', teke '''Bislama'''<!--'''Bichelamar''', '''Bêche-de-mer''', abo '''Beach-la-Mar'''-->, jo jadna amtskich rěcow republiki [[Vanuatu]] a zrownju [[Lingua franca]] pód 108 rozdźělnych rěcow (wobej rěcy »Aore« a »Ifo« se wěcej njepowědatej), kótarež se w Vanuatu powědaju; 90 % Ni-Vanuatu (tak mjenjeju se wobydlarje Vanuatua) wužywa Bislama ako drugu rěc, 10 % – nejmjeńša młoda generacija z wobeju městow Port Vila a Santo – ako prědnu rěc; mimo togo se wót wěcej 1.200 luźi w [[Nowa Kaledoniska|Nowej Kaledoniskej]] powěda. Wóna licy k pacifiskim na engelšćinje bazěrowanym [[Kreolska rěc|kreolskim rěcam]]. Dla stawiznow Vanuatua ma wjele požčonkow z [[Francojšćina|Francojšćiny]] a z melanesiskich rěcow. Syntaksa jo mócnje melanesiski charakterizěrowana. Pó źělach jo [[Pijin na Salomonach|Pijinoju]] ([[Salomony]]), [[Tokpisinšćina|Tokpisinšćinje]] ([[Papua-Neuguinea]]) a [[Torres Creole|Broken of the Torres Strait]] ([[Queensland]], [[Awstralska]]) pódobna. {| |----- | SIL-Code: || BCY |----- | ISO 639-1: || bi |----- | ISO 639-2: || bis |} == Stawizny == Kupy źinsajšnego Vanuatua buchu pśed někotarymi tysac lětami wót Melanezičanow wusedlowane, kótarež su rozdźělne oceaniske rěcy na kupy pśinjasli. Wjele jsow su měli lěbda kontakt jaden k drugemu, tak až se wjelika wjelerakosć na rěcach wuwiwašo ([[Vanuatu]] ma nejwětšu rěcnu gustosć). Europejarje su pśišli akle w srjejźišću 19. lětstotka na kupy – nejmjeńša Brity<!--Briten--> a Francozarje, kótarež tam [[:de:Sandelholz]] su nadejšli a sajźili. Wóne su rekrutěrowali wjele Ni-Vanuatuow k źěłu na plantažach cukorinow w Queensland. Za cas Drugeje Swětoweje wójny su musali wjele Ni-Vanuatuow na ameriskich wójaŕskich bazach źěłaś. Z wjelerěcneje situacije nastawašo nejpjerwjej engelski pidgin, kótaryž bu wót generacije ku generaciji dalej daty a k źinsajšnej kreolskej rěcy Bislama bywašo. Mě se góźi wót ''Beach-la-Mar'' wótwóźiś, kótarež sam z Francojskego ''biche de mer'' ([[mórski górki]], nimski: [[:de:Seegurken|Seegurke]]) póchada. W 19. lětstotku buchu mórske górki<!--Seegurken--> na kupach we wjelikem měrje žněte a sušone. Wót źěłaśerjow tegdy powědany [[pidgin]] bu z toś tom cynom asociěrowany, tak až se jo mě rěcy etablěrowało. == Situacija == Vanuatu jo (mimo na pś. [[Haiti]]ja) jaden mało statow, w kótarychž se jo kreolska rěc k amtskej rěcy cyniła. Pśicyna jo była wěsće, až su komunalne politikaŕje problem z engelšćinu abo francojšćinu njepowědajucym wobydlaŕstwom měli. Parlament, rozgłosowe wusćełanja, nowiny wužywaju pśedewšym Bislamšćinu. Akle něnto se w zakładnych šulach kraja zachopijo, teke Bislamšćinu wucyś. == Fonetika == Bislamšćina ma pěś wokalow, a to '''a''', '''e''', '''i''', '''o''', '''u'''. Mimo togo diftongi '''ae''', '''oe''' a '''ao''' wustupuju.<ref>W [http://faculty.washington.edu/wassink/2010%20sketches/Bislama.pdf pdf-dataji faculty], bok 8</ref> {| class="prettytable" ! ! Bilabial ! Labiodental ! Alweolar ! Palatal ! Welar ! Glotal |- | Plosive || p b || || t d || j /c/ || k g || |- | Nazal || m || || n || || ng /{{Unicode|ŋ}}/ || |- | Frikatiw || || f v || s || || || h |- | Aproksimant || || r /{{Unicode|ɹ}}/ || y /j/ || w || |- | Lateralny aproksimant || || || l || || || |} ;Fonetiska wariacija Wótwisnje wót regionalnych rěcow fonetiska wariacija wustupujo.<ref name="faculty-9">W [http://faculty.washington.edu/wassink/2010%20sketches/Bislama.pdf pdf-dataji faculty], bok 9</ref> * mjaz spiwnymi a njespiwnymi konsonantami, na pś.''d'' a ''t'', '''dok''', '''tok''' ({{rěc|en|eN}}: dog) "pjas", '''tok''' ({{rěc|en|eN}}: talk)<ref name="faculty-9" /> * rozeznawanje mjaz ''f'' a ''v'', na př. '''Vanuatu''', '''Fanuatu'''<ref name="faculty-9" /> * kombinacije z eksploziwnego zuka a nazala, na pś. '''stampa''', '''stamba''' ({{rěc|en|eN}}: stump) "pjeńk"<ref name="faculty-9" /> * rozeznawanje mjaz ''p'' a ''f'', na př. '''pig''', '''fig''' ({{rěc|en|eN}}: pig) "swinja", '''faea''', '''paea''' ({{rěc|en|eN}}: fire) "wogeń"<ref name="faculty-10">W [http://faculty.washington.edu/wassink/2010%20sketches/Bislama.pdf pdf-dataji faculty], bok 10</ref> * wuwóstajanje ''h'', na pś. '''biaen''', '''bihaen''' ({{rěc|en|eN}}: behind) "pó", '''harem''', '''arem''' ({{rěc|en|eN}}: hear) "słyšaś, cuś, ...", pśidaśe ''h'', na pś. '''ae''', '''hae''' ({{rěc|en|eN}}: eye) "woko"<ref name="faculty-10" /> == Gramatika == Bislamšćina ma pódobne pronomeny kaž [[Tokpisinšćina]].<ref>Boretzky, bok 161. Ale tam njejsu trialne formy.</ref><ref>Glědaj pśi [http://e-gli.com/bislama/ e-gli.com]</ref><ref name="faculty-13">W [http://faculty.washington.edu/wassink/2010%20sketches/Bislama.pdf pdf-dataji faculty], bok 13</ref> {| class="prettytable" ! ! Singular ! Dual ! Trial ! Plural |- ! 1. ekskluziwny | mi<br />(ja) | mitufala, mituvala<br />(wón/wona a ja) | mitrifala<br />(wobej a ja) | mifala, mivala<br />(wóni a ja) |- ! 1. inkluziwny | - | yumitu(fala), yumituvala<br />(ty a ja) | yumitrifala<br />(mój a ja) | yumi<br />(wy a ja) |- ! 2. | yu<br />(ty) | yutufala<br />(wej) | yutrifala<br />(wy tśi/tśo) | yufala, yuvala<br />(wy štyri/styrjo abo wěcej) |- ! 3. | em<br />(wón/wona) | tufala, tuvala, tugeta<br />(wonaj/wonej) | trifala<br />(wóni tśo/wóni tśi) | ol, olgeta<br />(wóni styrjo/wóni styri abo wěcej) |} == Leksika == Bislama jo jadnora a harmoniska rěc z něźi 2.800 słowami. Głowny źěl leksika póchada z Engelšćiny 19. lětstotka, a to něźi 90 %. Zbytk póchada z lokalnych rěcow (něźi 3,75 %; na pś. ''nawita'' "tintowa ryba"), z francojšćiny (mjaz 6 a 12 %; na pś. ''pamplimus'' "pampelmuza") a drugich rěcow (něźi 0,25; z portugišćiny jo ''pikinini'' "źiśe")<ref name="faculty-11">W [http://faculty.washington.edu/wassink/2010%20sketches/Bislama.pdf pdf-dataji faculty], bok 11</ref>. Pśikłady: {| class="prettytable" |----- ! Bislama ! Engelski ! Nimski ! Serbski |----- | brij || bridge || Brücke || móst |----- | buluk || ''wot'' bullock || Ochse || woł |----- | masket || musket || Gewehr || stśělba |----- | giaman || ''staroeng.'' gammon || betrügen || wobšuźiś |----- | puskat || ''wot'' pussy cat || Katze || kócka |----- | Tank yu tumas || Thank you very much | Vielen Dank || Źěkujom se |----- | Yu gat…? || Do you have…? || Haben Sie/Hast Du ...? || Maš/Maśo ...? |----- | Mi wantem samting long kakae. | I am hungry/I want something to eat. | Ich bin hungrig. | Som głodny. |} Dla wliwa oceaniskich rěcow se jo změnjał teke cesto wóznam z Engelšćiny póchadajucych słowow. ''Pśikłady:'' {| class="prettytable" |----- ! width="100" | Bislama ! width="100" | Engelski ! Nimski ! Serbski |----- | han || hand || Finger, Hand, Arm || palc, ruka |----- | leg || leg || Fuß od. Bein || noga |----- | harem || harem || Sinne (hören, fühlen, etc.) || słyšaś, cuś atd. |----- | mama<ref name="faculty-12">W [http://faculty.washington.edu/wassink/2010%20sketches/Bislama.pdf pdf-dataji faculty], bok 12</ref> || biological mother; mother's sisters || Mutter; Mutters Schwestern || maś; sotšy maśerje |} Nic snadna licba leksiki póchada teke z Francojšćiny. ''Pśikłady:'' {| class="prettytable" |----- ! width="100" | Bislama ! width="100" | Francojski ! width="100" | Nimski ! width="100" | Serbski |----- | bonane || bonne année || Neujahrsfeier || swěźeń na Nowe lěto |----- | kabine || cabinet || Toilette || toaleta |----- | pima || piment || Chili || chili |} Pśikłady melanesiskego wliwa: *Nambawan - ekscelentny *kakae - caroby, jěza, jěsć *pikinini - góle, źiśe Dla snadnego słowoskłada se cesto wjeglin wobrazne pśepisowanja wužywa.<ref name="faculty-12" /> * mama loa "wustawa" (pó słowje "maśerska kazń", {{rěc|en|eN}}: mother law)<ref name="faculty-12" /> * blufis "?" (pó słowje "carna ryba", {{rěc|en|eN}}: blue fish)<ref name="faculty-12" /> * hanbom "granata (pó słowje "rucna bomba", {{rěc|en|eN}}: hand/arm bomb)<ref name="faculty-12" /> == Pśikładowy tekst == ''Tekst z Bible {{B|Lk|2|6-7}}: :''Tufala i stap yet long Betlehem, nao i kam kasem stret taem blong Meri i bonem pikinini. Nao hem i bonem fasbon pikinin blong hem we hem i boe. Hem i kavremapgud long kaliko, nao i putum hem i slip long wan bokis we oltaim ol man oli stap putum gras long hem, blong ol anamol oli kakae. Tufala i mekem olsem, from we long hotel, i no gat ples blong tufala i stap.'' (2. Kapitel: Die Geburt Jesu - Während sie dort waren, geschah es, daß sich die Tage erfüllten, da sie gebären sollte, und sie gebar ihren erstgeborenen Sohn, hüllte ihn in Windeln und legte ihn in eine Krippe, weil nicht Platz für sie war in der Herberge). == Nožki == <references/> == Žrědła == * Norbert Boretzky, Werner Enninger, Thomas Stolz, Akten des 2. Essener Kolloquiums über "Kreolsprachen und Sprachkontakte", Studienverlag Dr. N. Brockmeyer, Bochum 1986, [[Special:Booksources/3-88339-476-9|ISBN=3-88339-476-9]] == Wótkaze == {{Wikipedija|bi|Bislama}} * [https://web.archive.org/web/20200609105813/http://thslone.tripod.com/MPEB.html#bislama Bibliografija] {{ref-en}} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=BCY Ethnologue] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20160306050901/http://pentecostisland.net/languages/bislama/bislamatoenglish.pdf Małki słownik rědowany pó Bislamšćinje] (wótwołany 29. oktobra 2011) * [https://web.archive.org/web/20160305083221/http://pentecostisland.net/languages/bislama/englishtobislama.pdf Małki słownik rědowany pó Engelšćinje] (wótwołany 29. oktobra 2011) * [https://web.archive.org/web/20090422204301/http://www.santotoday.com/language.htm Pśeglěd wó Bislamšćinje] (wótwołany 29. oktobra 2011) {{ref-en}} * [http://e-gli.com/bislama/ Nastawk wó Bislamšćinje] (wótwołany 29. oktobra 2011) {{ref-en}} * [http://faculty.washington.edu/wassink/2010%20sketches/Bislama.pdf Pśeglěd wó Bislamšćinje] (wótwołany 29. oktobra 2011) {{ref-en}} [[Kategorija:Jadnotliwa rěc]] [[Kategorija:Vanuatu]] [[Kategorija:Kreolske rěcy]] 4hxzeczbz50mwyjqf1kbn0pu6uz1jxd