Astronomija

Wikipedija dsbwiki https://dsb.wikipedia.org/wiki/G%C5%82owny_bok MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Medija Specialne Diskusija Wužywaŕ Diskusija wužywarja Wikipedija Wikipedija diskusija Dataja Diskusija wó dataji MediaWiki MediaWiki diskusija Pśedłoga Diskusija wó pśedłoze Pomoc Diskusija wó pomocy Kategorija Diskusija wó kategoriji TimedText TimedText talk Modul Modul diskusija Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Astronomija 0 319 148232 147054 2026-10-29T23:26:13Z InternetArchiveBot 16004 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 148232 wikitext text/x-wiki [[Dataja:Ing telescopes sunset la palma july 2001.jpg|thumb|Observatorium La Palma|astronomiski [[obserwatorium]]]] '''Astronomija''' (ze [[starogrichišćina|starogrichiskeje]] ἀστρονομία, ''astronomía'', „wobglědowanje gwězdow“, nastało ze [[starogrichišćina|starogrichiskego]] ἄστρον [ástron], „gwězda, njebjaske śěleso“, a νόμος [nómos], „nałog, kazń“) jo wědomnosć wó njebjaskich śěłach. Wóna pśepytujo z [[pśirodowědomnosć|pśirodowědomnostnymi]] srědkami kakosći objektow we [[uniwersum]]je, pótakem [[astronomiski objekt|njebjaskich śěłow]] (planety, mjasec, gwězdy inkluziwnje słyńca, gwězdowe gromady, galaksije a galaksijowe gromady), [[interstelarna materija|interstelarneje materije]] a we swětnišću wustupujucego [[promjenjenje|promjenjenja]]. Mimo togo pyta wóna za rozměśim [[uniwersum]]a ako cełka, jogo [[kosmogonija|nastaśa]] a jogo [[kosmologija|natwari]]. Lěcrownož se jano na mało šulach wuwucujo, wubuźujo astronomija a jeje slěźeńske wuslědki wjeliki zajm w zjawnosći a jo daloko rozpśestrěty hobby (glej [[amaterska astronomija|amaterowa astronomija]]). To zwisujo na jadnom boce z "pózwigujucym" zaśišćom, ako gótujo [[gwězdne njebjo]] teke gaž jano z wócyma glědaš, na drugem boce pak teke z jeje tematiskeju bogatosću, dotyknjenim [[filozofija|filozofiskich]] pšašanjow a zwiskom z [[kosmonawtika|kosmonawtiku]]. Astronomija njedej se z [[astrologija|astrologiju]] zaměniś ([[grichišćina|grich.]] ἀστρολογία, ''astrología'', „wěda wó gwězdach“), ako jo měła w [[Antika|Antice]] [[synonym|samski wóznam]] ako astronomija. == Stawizny astronomije == [[Dataja:Saturn from Cassini Orbiter (2004-10-06).jpg|thumb|left|Saturn|[[planet]] [[Saturn (planet)|Saturn]]]] Astronomija płaśi ako jadna z nejstaršych [[wědomnosć]]ow. Zachopjeńki astronomije laže wěrjepódobnje w kultiskem cesćenju njebjaskich śělesow. W lěttysacy trajucem procesu su se źělili nejpjerwjej astronomija a [[pśirodowa religija]], pózdźej astronomija, [[meteorologija]] a [[kalendarjowe licenje]], w pózdnem srjejźowěku potom astronomija a [[astrologija]]. Bytostne mrocniki za našu wědu wó swětnišću su byli wunamakanje [[teleskop]]a pśed něźi 400 lětami, kenž jo [[Kopernikowy pśewrot]] dokóńcył, ako teke pózdźej w [[19. stolěśe|19. stolěśu]] wunamakanje [[fotografija|fotografije]] a [[spektroskopija|spektroskopije]]. Wót srjejźi [[20. stolěśe|20. stolěśa]] mógu astronomy z bźezwobsadkoweju a wobsadkoweju [[kosmonawtika|kosmonawtiku]] zemsku atmosferu pśewinuś a bźez jeje wobgranicowanjow wobglědowaś, to groni we wšyknych wobłukach [[elektromagnetiski spektrum|elektromagnetiskego spektruma]]. K tomu pśiźo hyšći móžnosć, pśespytowanym objektam direktnje woglědaś a tam dalšne, nic jano wobglědujuce měrjenja gótowaś. Paralelnje se twarje pśecej wětše [[teleskop]]y za wobglědowanje ze zemje. == Fachowe wobłuki astronomije == [[Dataja:Messier51.jpg|thumb|M51|galaksija M51, "whirlpoolowa-galaksija"]] Astronomiska wědomnosć se źěli powšyknje pó pśepytowanych objektach, a pó tom, lěc jo slěźenje teoretiskego abo wobglědujucego razu. Wažne zakładne wobłuki su ''[[astrofyzika]]'', ''[[astrometrija]]'' a ''[[njebjaska mechanika]]'', nejwažnjejše póla su fyzika [[słyńcny system|słyńcnego systema]], wósebnje ''[[planetologija]]'', ''[[galaktiska astronomija]]'', kótaraž pśeslěźujo [[ptaškowa droga|ptaškowu drogu]] a jeje [[centrum galaksije|centrum]], ''[[ekstragalaktiska astronomija]]'', kótaraž pśepytujo natwaŕ drugich [[galaksija|galaksijow]] a jich [[aktiwne galaktiske jědro|aktiwne jědra]], abo [[błysk gammapromjenjow|błyski gammapromjenjow]] ako nejwěcej bogate na energiju procese uniwersuma, ako teke ''[[relatiwistiski|relatiwistiska]] astrofyzika'', kenž se na pśikład z [[carna źěra|carnymi źěrami]] zaběra. ''[[stelarna astronomija|Stelarna astronomija]]'' pśepytujo naroźenje, wuwiśe a smjerś gwězdow. ''[[kosmologija|Kosmologija]]'' se zaběra ze stawiznami a nastaśim uniwersuma, a ''[[kosmogonija]]'' wopisujo stawizny našogo słyńcnego systema. Dla integracije wjelich metodow se źěli ''[[wobglědujuca astronomija]]'' pśecej mjenjej pó wužywanych [[wobłuk žwałoweje dłujkosći|wobłukach žwałowych dłujkosćow]] (''[[radijowa astronomija]]'', ''[[infracerwjena astronomija]]'', ''[[wizuelna astronomija]]'', ''[[ultrawioletna astronomija]]'', ''[[roentgenowa astronomija]]'' a ''[[gammapromjenjowa astronomija]]''), dokulaž slěźeńske kupki a (w idealnem paźe) teke jadnotliwe wědomnostniki mógu wužywaś informacije ze wšyknych tych žrědłow. Tencasnje nejnowšy wobłuk jo ''[[eksoplanetologija]]''. Wusčejše metody ''klasiskeje astronomije'' su ako ''poziciska astronomija'' z pomocu astrometrije a njebjaskeje mechaniki njebjaske śělesa katalogizěrowaś (''[[gwězdowy katalog]]'', ''[[efemeridy]]''), a w ''[[astrofyzika|astrofyzice]]'' fyziku swětnišća a we njom zdźaržanych objektow pśeslěźowaś. Pódla togo se móžo [[kosmonawtika]] ako ''[[eksperiment]]elna astronomija'' wobglědowaś, a kosmologija ako [[teoretiske wědomnosći|teoretiska]] disciplina. == Astronomija a druge wědomnosći == [[Dataja:M57 The Ring Nebula.JPG|thumb|left|upright|Ringnebel M57|krejzowa kurjawa w Leier M57 (planetariska kurjawa)]] Wusko z astronomiju zwězanej stej [[fyzika]] a [[matematika]], tej fachowej wobłuka stej se cesto mjazsobnje wopłoźowałej a wobglědujotej se teke w [[stidium|studiumje]] astronomije ako cełk. Uniwersum se wopokažo we wjele padach ako laboratorium fyziki, wjele jeje teorijow se móžo jano w jogo dalokosćach a na górucych, na energiju bogatych objektach pśepytowaś. Mimo togo su byli wobšyrne wobliceńske nadawki astronomije nastark až do [[numeriska matematika|numeriskeje matematiki]] a [[pśeźěłanje datow|pśeźěłanja datow]]. Pó tradiciji źěła astronomija gromaźe z [[geodezija|geodeziju]] (''[[astrogeodezija]]'', [[zwěsćenje městna]] a [[zwěsćenje casa]], póśěgowańske systemy, [[nawigacija]]), z licenim casa a [[kalendarjowe licenje|kalendarjowym licenim]] (''[[astronomiska chronologija]]'') ako teke z [[optika|optiku]] (wuwijanje ''[[astronomiski instrument|astronomiskich instrumentow]] a sensorow''). Dla instrumentow a metodow jo teke wjele paralelow k [[technika|technice]], [[kosmonawtika|kosmonawtice]] a matematice ([[měrjenski srědk|měrjeńske srědki]], [[satelitowa technika]], modelěrowanje drogow njebjaskich śělesow). Geodetiske metody se wužywaju teke za zwěsćenje grawitaciskego póla a [[zemska figura|figurow]] drugich njebjaskich śělesow. W slědnych lětźasetkach jo nabyło na wažnosći zgromadne źěło astronomije z moderneju [[geologija|geologiju]] a [[geofyzika|geofyziku]], pśeto se kšyjo źěłowe pólo [[geowědomnosći|geowědomnosćow]] ze źělami ''[[planetologija|planetologije]]''. [[mineralogija|Mineralogija]] analyzěrujo kamizny zemje z pódobnymi metodami ako te drugich njebjaskich śělesow. ''[[kosmochemija|Kosmochemija]]'' ako źěl [[chemija|chemije]] pśepytujo nastaśe a rozdźělenje chemiskich elementow a zwězanjow w uniwersumje a [[chemiska ewolucija|chemisku ewoluciju]], ''[[eksobiologija]]'' pak wobstojnosći nastaśa a eksistence žywjenja zwenka zemje. Dalej pśiběra mjazydisciplinowe slěźenje z něga skerjej [[duchowne wědomnosći|duchownowědomnostnje]] wusměrjonymi wědomnostnymi disciplinami: Astronomiske stawizny ako źěl [[stawiznowědomnosći|stawiznowědomnosćow]] pśepytuju ''[[stawizny astronomije]]''. Twarjenja a namakanki z [[pśedstawiznowa doba|pśedstawiznoweje]] a [[jěsnostawiznowa doba|jěsnostawiznoweje]] doby se gódnośe źeń a wěcej w astronomiskem zwisku (''[[archeoastronomija]]''). Dokulaž astronomija se zaběra mimo togo we wobłuku [[kosmologija|kosmologije]] z pšašanjami za nastaśim, wuwiśim a kóńcom uniwersuma, su teke zrězki z [[teologija|teologiju]] a [[filozofija|filozofiju]]. == Glej teke == * [[lisćina znatych astronomow]] * [[gwězdarnja]] * [[amaterska astronomija|amaterowa astronomija]] == Literatura == === Jadnotliwe twórby === * [[Albrecht Unsöld]], Bodo Baschek: ''Der neue Kosmos.'' [[Special:Booksources/3-540-42177-7|ISBN 3-540-42177-7]] (standardna wucbnica za studium) * ''Meyers Handbuch Weltall, Wegweiser durch die Welt der Astronomie''. 1994 (7. pśeźěł. nakład), [[Special:Booksources/3-411-07757-3|ISBN 3-411-07757-3]] * P. Murdin (Hrsg.): ''Encyclopedia of Astronomy & Astrophysics''. 2001, [[Special:Booksources/0-333-75088-8|ISBN 0-333-75088-8]] – http://eaa.iop.org/ * ''Der Brockhaus Astronomie: Planeten, Sterne, Galaxien''. [[Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus|F. A. Brockhaus]], Mannheim – Lipsk 2006, [[Special:Booksources/3-7653-1231-2|ISBN 3-7653-1231-2]] * Kurt Hopf: ''Von der Erde ins All – Das Weltall in Beispielen'' – didaktiska zběrka meterialow na CD-ROM za źiśownje, šule, gwězdarnje a planetariumy, COTEC-Verlag Rosenheim * Harry Nussbaumer: ''Das Weltbild der Astronomie''. 2007, [[Special:Booksources/978-3-7281-3106-5|ISBN 978-3-7281-3106-5]], 2. rozšyr. a aktual. nakład. vdf Hochschulverlag. === Periodikumy === * [[Sterne und Weltraum]], mjasecnik za astronomiju * [[Astronomie Heute]], popularny magacin za astronomiju a kosmonawtiku, 10 wudaśow wob lěto, nimske wudaśe wót [[:en:Sky & Telescope|Sky & Telescope (eng. wikipedija)]] * [[Sternenbote]], awstriski mjasecnik za astronomiju * [[Interstellarum]], dwójo-mjasecnik za praktisku astronomiju * [[Astronomie + Raumfahrt]], dwójo-mjasecnik za wucbu, dalejkubłanje, lichy cas ISSN|0004-6310 * [[Regiomontanusbote]], kwartalne wudaśe [[Nürnbergske astronomiske towaristwo|Nürnbergskego astronomiskego towaristwa]] a [[Nürnbergske astronomiske źěłowe zjadnośeństwo|Nürnbergskego astronomiskego źěłowego zjadnośeństwa]] ISSN|0938-0205 == Eksterne wótkaze == * [https://web.archive.org/web/20070312052042/http://www.mpia-hd.mpg.de/suw/suw/SuW/BR-alpha/Elsaesser/Warum_Astronomie-1.html Cogodla astronomija?] W: [https://web.archive.org/web/20071025030113/http://www.mpia.de/Public/menu.php Max-Planck-Institut für Astronomie] * [https://web.archive.org/web/20071012220512/http://dsa-faq.berlios.de/ ceste pšašanja ] w nimskej astronomijowej diskusijnej kupce de.sci.astronomie * [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ NASA: Astronomy Picture of the Day] – wšednje nowy astronomiski wobraz z rozjasnjenim (engelski) * [https://web.archive.org/web/20061230183639/http://esoads.eso.org/abstract_service.html NASA ADS] – datowa banka astronomiskeje slěźeńskeje literatury (eng.) * [https://web.archive.org/web/20071101082227/http://www.photomeeting.de/astromeeting/_index.htm njebjaske fota] – digitalna astrofotografija * [https://web.archive.org/web/20070927195741/http://www.astrolink.ir/en/ astronomiske powěsći w 11 rěcach ] * [https://web.archive.org/web/20240715121649/https://www.astronomie.de/ nimskorěcne boki wó astronomiji ] * [https://web.archive.org/web/20080915125948/http://www.weltderphysik.de/de/3812.php pódłymjone artikle k wobłukam astronomije a astrofyziki ] * [https://web.archive.org/web/20070926231451/http://www.literature.at/elib/index.php5?title=Astronomy_-_A_History_-_George_Forbes_-_1909 Astronomy – A History – G. Forbes – 1909 (eLibrary Project – eLib Text)] === Wideo === Z telewizije [[Alpha Centauri (TV)|Alpha Centauri]] (''glej teke:'' [https://web.archive.org/web/20071105052239/http://www.br-online.de/alpha/centauri/archiv.shtml archiw wusćełanja]. W: https://web.archive.org/web/20071107044740/http://www.br-online.de/alpha/): * [[Harald Lesch]]. ''[https://web.archive.org/web/20070929115715/http://www.br-online.de/cgi-bin/ravi?v=alpha%2Fcentauri%2Fv%2F&f=980927.rm Cogodla astronomija?]'' ([[RealPlayer]]-format) * [[Harald Lesch]]. ''[https://web.archive.org/web/20070405054530/http://www.br-online.de/cgi-bin/ravi?v=alpha%2Fcentauri%2Fv%2F&f=020106.rm Quo vadis astronomija?]'' ([[RealPlayer]]-format) [[Kategorija:Astronomija]] citeefd3dxebzxk3kymgpx5lpgnoafz Rań 0 1579 148236 146752 2026-10-30T00:40:56Z InternetArchiveBot 16004 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 148236 wikitext text/x-wiki {{pólěpšćo}} {{Město DE |mě serbske=Rań |mě nimske=Großräschen |wopon=Wappen Großräschen.png |šyrina=51/34/00 |dlinina=14/00/00 |region-ISO=DE-BB |gmejnske cysło=12066112 |kórta=Großräschen in OSL.svg |wusokosć=115 |postowa licba=01983 |pśedwólenje=035753 |webstrona=[http://www.grossraeschen.de/ grossraeschen.de] |adresa=Seestraße 16 01983 Großräschen |šołta=Thomas Zenker |strona=SPD }} '''Rań'''<ref>[http://dolnoserbski.de/dnw/woerterbuch/grossraeschen Deutsch-Niedersorbisches Wörterbuch]</ref> ({{wrěcy|de}} ''Großräschen''; 1370 '''''Redschin''''') jo město we [[Wokrejs Górne Błota-Łužyca|wokrejsu Górne Błota-Łužyca]] w połdnjowej [[Bramborska|Bramborskej]] z 8.600 wobydlarjami. == Geografija == Rań lažy w [[Dolna Łužyca|Dolnej Łužycy]] na granicy z [[Górna Łužyca|Górneju Łužycu]], lažy něźi ca. 150 km na krotke zajtšo wót [[Barliń|Barlinja]], ca. 60 km na pódpołnoc wót [[Drježdźany|Drježdźan]], na krotki wjacor wót [[Chóśebuz|Chóśebuza]] a ca. 100 km na pódzajtšo wót [[Lipsk|Lipska]], pla [[Łužyski motodrom|Łužyskego motodroma]] pśi małej rěcycce [[Rěpišćica|Rěpišćicy]]. === Rańska Jazory === [[Dataja:Altdoeberner See Suedufer 2005.jpg|thumb|350px|Starodarbnjanski jazor (Darbnjanski jazor)]] * Grabicański jazor ''(Gräbendorfer See); něgajšna jama Gräbendorf; 425 ha; 2006 * Rański jazor ''(Großräschener See)'' něgajšna jama Murjow; 771 ha; 2018 * Murjowcanski jazor ''(Meurosee)''; něgajšna jama Murjow * Starodarbnjanski jazor (abo Darbnjanski jazor, ''Altdöberner See''); něgajšna jama Maliń; 1.016 ha; 2017 === Měsćańske źěle === * Město Rań ''(Großräschen)'' ** Darbnjanske lěsne město ''(Döberner Waldstadt)'' ** Krotke sedlišćo ''(Kunze-Siedlung)'' ** Kšoma sedlišćo ''(Waldrandsiedlung)'' ** Pśistawowe město Bukowka ''(Hafenstadt Bückgen)'' ** Smogorjow-Rań pódzajtšo ''(Schmogro-Großräschen Ost)'' ** Tempowe sedlišćo ''(Temposiedlung)'' === Wejsne źěle === * Rański kraj ''(Räschener Land)'' ** Barce ''(Barzig)'' ** Dobry Wotšow ''(Freienhufen)'' ** Chójany ''(Cunersdorf)'' ** Gózc ''(Chransdorf)'' – 1926 zagmejnowany do [[Stara Darbnja|Stareje Darbnje]] ** Suchy Gózd ''(Dörrwalde)'' ** Wołobuz ''(Allmosen)'' ** Wormlag ''(Wormlage)'' ** Wóškow ''(Woschkow)'' ** Załuž ''(Saalhausen)'' === Susedne gmejny a města === Susedne gmejny a města su [[Bronkow]], [[Šejkow]], [[Stara Darbnja]], [[Zły Komorow]], [[Załgosć]] a [[Ždźarki]]. == Měsćańska rada == == Stawizny == {{-}} == Kultura a kubłanje == === Muzika a festiwale === === Šulske doma === * [[Friedrich-Hoffmann]]-gymnazium * [[GutsMuths]]-šula * [[Pestalozzi]]-šula * [[ergoterapija|Ergoterapeutiska]] šula === Twarjenje a architektura === <gallery> Dataja:DSC03678-Drozdowski-Grossraeschen-Kurmaerker-V1.jpg|dwór Wettigo z Ranjojske Kurmarkra Dataja:DSC03673-Drozdowski-Grossraeschen-IBA-Geschaeftsstelle-V1.jpg|IBA-wótnožka Rań </gallery> ==== Twarjenje ==== [[Dataja:Grossraeschen stadtpfarrkirche markt1.JPG|miniatur|Rań (stare město) Jo ewangeliskego měsćańskego cerkwja njepósrědnje pśi stare wikowanišću.]] * Ewangeliskej měsćańske cerkwja. * Katolskej cerkwja St. Antonius ze znutśike rumy wugótowanje wót Friedrich Preß. * Wósadny dom Nowy-Bukowka (''nim''. Neu-Bückgen) ze pódomka wót stary Bukojski cerkwja. * Kurwjerchska ze Wettigska dwórik pśi wikach. * Pomnik z kim styrjo pówołanja wót měsćańska wopon. * Historiske wjaskeje zelenišćo "Mały Rańjo" ze [[Zły Komorow|Złego Komorojski]] styrji bokow dwóriku. * Suchy Gózd: hollandski wětšnik. * Dobry Wotšow: srjejźowěkowe wjaskej cerkwja. * Dobry Wotšow: anti-wójny-pomnik wót 1956 w ''kóńc'' směr Rań z [[Goethe|Goetheski]]-citat. * Pomnik wót 1968 za ten [[woprowała do fašizm]] pśi "Wšen do kamjeńk" * Rowowy pomnika pśez 14 [[Pólska|pólski]] a [[Sowjetski zwězk|sowjetski]] [[nuźony źěłaśeŕ]] w ''połnocnej kjarchob''.  === Krajine architektura a pśirody === [[Dataja:Lausitz.JPG|miniatur|IBA-terasow pśi [[Rański jazor]]]] ==== IBA "Fürst-Pückler-Land" ==== [[Dataja:See_Logo.png|thumb|150px|left|Logo to internacionalnego twarjenego wustajeńca (IBA) "Fürst-Pückler-Land"]] == Sportowy == * [[SV Großräschen]] == Partnaŕske města == * [[Dataja:Trzebiatow herb.jpg|25px]] [[Trzebiatów]] ([[Pólska]]) == Wobchad == === Pśizamknjenje k drogowej seśi === Rań lažy pśi zwězkowej droze [[Dataja:Bundesstraße 96 number.svg|40px]] a awtowej droze [[Dataja:Bundesautobahn 13 number.svg|40px]] (ca. 10 km pla [[Dobry Wotšow]] abo ca. 20 km pla [[Łužyski motodrom]]-[[Klěśišća]]). == Nóžki == <references /> == Wótkaze == {{Commonscat|Großräschen|Rań}} * [http://www.grossraeschen.de/ Město Rań] * [https://web.archive.org/web/20080504010807/http://www.doerrwalde.de/ Wejsny źěl Suchy Gózd] * [http://www.wormlage-online.de/ Wejsny źěl Wormłuk] * [https://web.archive.org/web/20080503232032/http://www.woschkow.de/ Wejsny źěl Wóškow] {{Wokrejs Górne Błota-Łužyca}} [[Kategorija:Rań| ]] [[Kategorija:Sedlišćo w Dolnej Łužycy]] [[Kategorija:Město w Bramborskej]] [[Kategorija:Sedlišćo w serbskem sedleńskem rumje]] emxkmwzqhblryvxx6qy13nvyxu9xj4h Concepción 0 4727 148233 116274 2026-10-29T23:36:57Z InternetArchiveBot 16004 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 148233 wikitext text/x-wiki {{Infokašćik město |mě=Concepción |mě swójske= |mě serbske= |wopon=Coat of arms of Concepcion, Chile.svg |lat_deg=36 |lat_min=49 |lat_dir=S |lon_deg=73 |lon_min=03 |lon_dir=W |stat=Chilska |wusokosć=12 m |płonina=222 km² |wobydlarstwo=216061 (lěto 2002) |gustosć wobydlarstwa=1 318 wobydlarjow/km² |postowa licba= |pśedwólenje= |website= |šołta=Patricio Kuhn }} '''Concepción''' jo město w pódpołdnjowej [[Chilska|Chilskej]]. W lěśe 2002 jo how bydliło 216.061 luźi. <gallery perrow=4> File:Arco de Medicina UdeC.jpg| File:Moderno Edificio en Concepción.jpg| File:Desembocadura del Biobío.jpg| File:Ex Catedral de Concepción.jpg| File:Biobus01.jpg| File:Hotel El Araucano.JPG| File:Plaza de Armas Concepción.jpg| </gallery> == Eksterne wótkaze == * [https://web.archive.org/web/20100211124604/http://www.concepcion.cl/ Concepción Website] {{commons|Concepcion, Chile}} {{-}} [[Kategorija:Chilska]] 4zj8luveglk08p1hegkl6bwog0zxerh Hungoršćina 0 5049 148235 144666 2026-10-30T00:12:53Z InternetArchiveBot 16004 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 148235 wikitext text/x-wiki {{infokašćik rěc |barwa=Uralska |mě swójske=magyar nyelv |mě serbske=Hungoršćina |kraje=Wósebnje [[Hungorska]]; [[Rumuńska]], [[Słowakska]], [[Awstriska]], [[Serbiska]], [[Chorwatska]] |rěcnicy=něźi 13,6 milionow |klasifikacija=[[uralske rěcy]] :[[finougriske rěcy]] ::[[ugriske rěcy]] :::Hungoršćina |družyna pisma=[[łatyński alfabet]] |oficielna rěc=[[Hungorska]], [[Europska Unija]] |iso_639-1=hu |iso_639-2=hun |iso_639-3=HNG |wikipedija=hu |kórta=Dist_of_hu_lang_europe.svg |wjelikosć kórty=frameless{{!}}upright=1.25 |wopis kórty=Rozšyrjenje hungoršćiny w Europje }} == Zakładne informacije == '''Hungoršćina''' jo ugriska (finougriska) rěc, kótaraž se w [[Hungorska|Hungorskej]], w serbiskej Wojwodinje, na pódpołdnjo ukrainskeje Zakarpatskeje krajinje, w awstriskem Burgenlandskej, w dłujkem wjacorje Rumuńskeje a w Chorwatskej powěda. Hungorski powěda dogromady wokoło 14,5 mil. luźi. == Zachopjeńk a historija == === Rěcowa pśiswójbnosć === Na zakłaźe slěźenja rěcywědnikow słuša hungorska rěc gromaźe z [[Chantiska rěc|chantisku]] a z [[Mansijska rěc|mansijsku]] rěcowu do ugriskej kupki [[Uralske rěcy|uralskich rěcow]].Z tymi rěcami se powěda źinsa w Sibirskej pla rěki Ob. == Rozšyrjenje == {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Zemja ! Licba powědajucych ! Lěto |- | [[Hungorska]] | align="right" | 10.000.000 | align="center" | ''2001'' |- | [[Rumuńska]] (głownje na pódzajtšu [[Siebenbürgen]]s a pla granice z Hungorskeju) | align="right" | 1.443.970 | align="center" | ''2002'' |- | [[Słowakska]] (głownje w pódpołdnjowej Słowakskej) | align="right" | 520.528 | align="center" | ''2001'' |- | [[Serbiska]] (głownje na pódpłnocnej Wojvodinje) | align="right" | 285.000 | align="center" | ''2002'' |- | [[Ukraina]] (pśi granicy z Hungorskeju w [[Zakarpatska Ukraina|Zakarpatskej Ukrainje]]) | align="right" | 149.400 | align="center" | ''2001'' |- | [[Kanada]] | align="right" | 75.555 | align="center" | ''2001'' |- | [[Israel]] | align="right" | 70.000 |- | [[Awstriska]] (głownje w [[Burgenland|Burgenlanźe]]) | align="right" | 22.000 |- | [[Chorwatska]] (głownje pśi granicy z Hungorskeju ) | align="right" | 16.500 |- | [[Słowjeńska]] (głownje w regionje [[Prekmurje]]) | align="right" | 9.240 |- | colspan="3" align="center" | Quellen: Volkszählungen der verschiedenen Staaten |} == Literatura == === Historiske słowniki === * [[Albert Molnár|Albert Szenczi Molnár]]: ''Dictionarium Ungarico-Latino-Germanicum''. Endter, Nürnberg 1708 ([https://web.archive.org/web/20111109222234/http://diglib.hab.de/wdb.php?dir=drucke/kb-70-2 Digitalisat]) === Gramatiki a druge rěcywědne knigły === * Béla Szent-Iványi: ''Der ungarische Sprachbau''. Hamburg: Buske, ³1995; [[Special:Booksources/3-87548-101-1|ISBN 3-87548-101-1]] * László Keresztes: ''Praktische ungarische Grammatik''. Debrecen: Debreceni Nyári Egyetem, 1992; [[Special:Booksources/963-472-038-2|ISBN 963-472-038-2]] * Mária D. Mátai: ''Kleine ungarische Sprachgeschichte''. Hamburg: Buske, 2002; [[Special:Booksources/3-87548-323-5|ISBN 3-87548-323-5]] * Tamás Forgács: ''Ungarische Grammatik''. Wien: Edition Praesens, 2002 (²2004); [[Special:Booksources/3-7069-0107-2|ISBN 3-7069-0107-2]] * Gyula Décsy: ''Einführung in die finnisch-ugrische Sprachwissenschaft''. Wiesbaden: Harrassowitz, 1965; [[Special:Booksources/3-447-00248-4|ISBN 3-447-00248-4]] * Harald Haarmann: ''Die finnisch-ugrischen Sprachen. Soziologische und politische Aspekte ihrer Entwicklung''. Hamburg: Buske, 1973; [[Special:Booksources/3-87118-155-2|ISBN 3-87118-155-2]] * József Tompa, ''Kleine ungarische Grammatik''. Akadémiai Kiadó, Budapest 1972; keine sichtbare ISBN, Vergleichlzenz Nr., LSV oder Bestnr. {{Nawikašćik rěcy Europskeje unije}} {{-}} {{pśeźěłuj|zarodk|sources}} [[Kategorija:Ugriske rěcy]] 7mqbfbtsc6362qnvmzbg9wq03sjshk5 Mjazysłowjańšćina 0 5933 148229 147864 2026-10-29T19:11:55Z Ethefor 5044 148229 wikitext text/x-wiki {{infokašćik rěc |barwa=Konstruowana |mě='''Mjazysłowjańšćina''' |wjeliki kašćik za mě=jo |awtor=Ondrej Rečnik, Gabriel Svoboda, Jan van Steenbergen, Igor Póljakow, Vojtěch Merunka |lěto=2006 |kraje= |rěcnicy=20 tys (2022) |klasifikacija=[[Indoeuropske rěcy]] :[[Słowjańske rěcy]] ::[[Skonstruěrowane słowjańske rěcy]] :::Mjazysłowjańšćina |družyna pisma=[[łatyński alfabet]] a [[kyriliski alfabet]] |wósebnosći=naturalistiska [[planowa słowjańska rěc]] |iso_639-1= |iso_639-2=art (wósebne konstruěrowane rěcy) |iso_639-2t= |iso_639-3=isv |wikipedija=isv }} [[Dataja:Flag of Interslavic.svg|thumbnail|left|Chorhoj mjazysłowjańskeje rěče]] '''Mjazysłowjańšćina''' (''medžuslovjansky, меджусловјанскы'', až do 2011: ''slovianski'') jo konstruěrowana mjazynarodna [[Słowjańske rěcy|słowjańska rěc]]. Wutwóriła jo ju kupka rěcywědnikow z wšakich krajow, mjaz drugim ''Jan van Steenbergen'' (kótaryž teke jo [[Wenedyk]] stwórił), w lěśe 2006. Mjazysłowjańšćina jo naturalistiska rěc, kótaraž teke ma lažku, njekomplicěrowanu gramatiku. Wše słowa póchadaju ze žywych słowjańskich rěcow a rowno kaž wětšyna z nich ma mjazysłowjańšćina sedym padow. Jo teke wjelgin zjadnorjona warianta bźez padow, ''Slovianto''. == Alfabet == Mjazysłowjańšćina wužywa dwa alfabeta: [[łatyński alfabet|łatyński]] a [[kyriliski alfabet|kyriliski]]. W łatyńskej wersiji alfabeta město pismikow '''š''', '''ž''', '''č''' a '''ě''' jo móžno teke pisaś z dwěma pismikoma: '''sz''', '''zs''' (abo '''ż'''), '''cz''' a '''e'''. W kyriliskej wersiji město '''ј''', '''ја''', '''ју''', '''њ''', '''љ''' a '''є''' móžno jo pisaś '''й''', '''я''', '''ю''', '''нь''', '''ль''' a '''ѣ''' (abo '''е'''). {|class="wikitable" style="font-family:times new roman;" ! Łatyński | '''A''' || '''B''' || '''C''' || '''Č''' || '''D''' || '''E''' || '''Ě''' || '''F''' || '''G''' || '''H''' || '''I''' || '''J''' || '''K''' || '''L''' || '''Lj''' || '''M''' || '''N''' || '''Nj''' || '''O''' || '''P''' || '''R''' || '''S''' || '''Š''' || '''T''' || '''U''' || '''V''' || '''Y''' || '''Z''' || '''Ž''' |- ! Kyriliski | '''А''' || '''Б''' || '''Ц''' || '''Ч''' || '''Д''' || '''Е''' || '''Є''' || '''Ф''' || '''Г''' || '''Х''' || '''И''' || '''Ј''' || '''К''' || '''Л''' || '''Ль''' || '''М''' || '''Н''' || '''Нь''' || '''О''' || '''П''' || '''Р''' || '''С''' || '''Ш''' || '''Т''' || '''У''' || '''В''' || '''Ы''' || '''З''' || '''Ж''' |- valign=top ! wugronjenje | {{IPA|ɑ}} {{IPA|a}} || {{IPA|b}} || {{IPA|ts}} || {{IPA|tʃ}} || {{IPA|d}} || {{IPA|ɛ}} {{IPA|e}} || {{IPA|jɛ}} {{IPA|je}} || {{IPA|f}} || {{IPA|ɡ}} {{IPA|ɦ}} || {{IPA|x}} || {{IPA|i}} || {{IPA|j}} {{IPA|ʲ}} || {{IPA|k}} || {{IPA|l}} || {{IPA|lʲ}} {{IPA|ʎ}} || {{IPA|m}} || {{IPA|n}} || {{IPA|nʲ}} {{IPA|ɲ}} || {{IPA|o}} {{IPA|ɔ}} || {{IPA|p}} || {{IPA|r}} || {{IPA|s}} || {{IPA|ʂ}} {{IPA|ʃ}} || {{IPA|t}} || {{IPA|u}} || {{IPA|v}} {{IPA|ʋ}} || {{IPA|i}} {{IPA|ɪ}} {{IPA|ɨ}} || {{IPA|z}} || {{IPA|ʐ}} {{IPA|ʒ}} |} == Gramatika == Mjazysłowjańšćina ma tśi genusy, dwa numerusa (jadnotu, mnogotu) a sedym padow (mjenowak, rodźak, dadak, žadak, nastrojnik, měsćak, wokatiw). Werby znaju tśi casy. == Lisćina słowow == {| class="wikitable" WIDTH=100% BORDER=1 BORDERCOLOR="#000000" CELLPADDING=4 CELLSPACING=0 VALIGN=TOP STYLE="font-size:80%" |+ <big>Pśirownanje pśikładowych słowow z drugimi słowjańskimi rěcami</big> ! [[Dolnoserbšćina]] ! Mjazysłowjańšćina ! [[Rušćina]] ! [[Ukrainšćina]] ! [[Běłorušćina]] ! [[Pólšćina]] ! [[Češćina]] ! [[Słowakšćina]] ! [[Słowjeńšćina]] ! [[Chorwatšćina]] ! [[Serbišćina]] ! [[Makedońšćina]] ! [[Bulgaršćina]] |- VALIGN=TOP ! cłowjek | člověk | человек | людина | чалавек | człowiek | člověk | človek | človek | čovjek | човек | човек | човек |- VALIGN=TOP ! pjas, psyk | pes | пёс, собака | пес, собака | сабака | pies | pes | pes | pes | pas | пас | пес, куче | пес, куче |- VALIGN=TOP ! dom | dom | дом | дім | дом | dom | dům | dom | dom, hiša | dom, kuća | дом, кућа | дом, куќа | дом, къща |- VALIGN=TOP ! knigły | kniga | книга | книга | кніга | książka | kniha | kniha | knjiga | knjiga | књига | книга | книга |- VALIGN=TOP ! noc | noč | ночь | ніч | ноч | noc | noc | noc | noč | noć | ноћ | ноќ | нощ |- VALIGN=TOP ! list | pismo | письмо | лист | пісьмо, ліст | list | dopis | list | pismo | pismo | писмо | писмо | писмо |- VALIGN=TOP ! wjeliki | veliky | большой | великий | вялікі | wielki | velký | veľký | velik | velik | велик | голем | голям |- VALIGN=TOP ! nowy | novy | новый | новий | новы | nowy | nový | nový | nov | nov | нов | нов | нов |} == Licbniki 1-10 == {| class=wikitable ! '''Licbniki''' !! colspan=2 | '''Mjazysłowjanšćina''' |- |1||jedin||једин |- |2||dva||два |- |3||tri||три |- |4||četyri||четыри |- |5||pet||пет |- |6||šest||шест |- |7||sedm||седм |- |8||osm||осм |- |9||devet||девет |- |10||deset||десет |} == Tekstowy pśikład == {| {{Rědna tabela}} ! valign="top" width="380" | [[Wóścenas]] |- | :Otče naš, ktory jesi v nebesah. nehaj sveti se ime Tvoje. :Nehaj prijde kraljevstvo Tvoje, nehaj bude volja Tvoja, kako v nebu tako i na zemji. :Hlěb naš vsakodenny daj nam dnes, :i odpusti nam naše grěhy, tako kako my odpuščajemo našim grěšnikam. :I ne vvedi nas v pokušenje, ale izbavi nas od zlogo. :<hr> :Отче наш, кторы јеси в небесах, нехај свети се име Твоје. :Нехај пријде кральевство Твоје, нехај буде вольа Твоја, како в небу тако и на земји. :Хлѣб наш всакоденны дај нам днес, :и одпусти нам наше грѣхы, тако како мы одпушчајемо нашим грѣшникам. :И не введи нас в покушенје, але избави нас од злого. |} == Žrědła == * [https://web.archive.org/web/20111007122631/http://www.onu.edu.ua/se/sciencenews/4711.html ''Панславизм не умер окончательно'']. Uniwersita Odesska. * [https://web.archive.org/web/20120301112341/http://narodna.pravda.com.ua/discussions/4a8f1e1b731fc/ ''Трошки про штучні мови: панслов'янська мова'']. Narodna Pravda, 22 awgusta 2009. * Н. М. Малюга, [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/PhSt/texts/2008-1.pdf "Мовознавство в питаннях і відповідях для вчителя й учнів 5 класу"], w: ''Філологічні студії. Науковий вісник Криворізького державного педагогічного університету. Збірник наукових праць, випуск 1'' (Kryvyj Rih, 2008), str. 147. * Алина Петропавловская, [https://web.archive.org/web/20110720161703/http://eursa.eu/node/1337 ''Славянское эсперанто'']. Европейский русский альянс, 23 junija 2007. == Wótkaze == * [http://steen.free.fr/interslavic/ Mjazysłowjańšćina] * [https://isv.miraheze.org/wiki/Sbornik:Glavna_stranica Vikisbornik] {{Nawikašćik słowjańske rěcy}} {{Nawikašćik planowe rěcy}} [[Kategorija:Konstruěrowane słowjańske rěcy]] hdu15unse6ij8k1h3h166hm4ixgsoxw Brjazyna (Błota) 0 11480 148231 147163 2026-10-29T19:17:17Z Ethefor 5044 148231 wikitext text/x-wiki {{Město DE |mě nimske=Briesen |mě serbske=Brjazyna |šyrina=51/48/55 |dlinina=14/14/41 |region-ISO=DE-BB |kórta=Briesen in SPN.png |gmejnske cysło=12071028 |wusokosć=58 |postowa licba=03096 |pśedwólenje=035606 |webstrona=[http://www.amt-burg-spreewald.de/content/rubrik/14.html www.amt-burg-spreewald.de/content/rubrik/14.html] |adresa=Głowna 46 03096 Bórkowy |šołtowka=Eva-Brigitte Schötzig }} '''Brjazyna''' ({{wrěcy|de}} ''Briesen'') jo wjas a gmejna we [[wokrejs Sprjewja-Nysa|wokrejsu Sprjewja-Nysa]] na krotkem zajtšu [[Bramborska|Bramborskeje]]. How jo zakładna šula "Mato Kósyk". == Wobraze == <gallery widths="155" heights="135"> Rittergut Briesen Sammlung Duncker.jpg|Alexander Duncker, grod w Brjazynje Briesen - Kirche 0002.jpg|Cerkwja w Brjazynje Spreewaldbahn (Briesen, Brjazyna).JPG|Zeleznicowa stacija w Brjazynje Sonnenuntergang Briesener Spreebrücke 2 - panoramio.jpg|Słyńco źo dołoj w Brjazynje </gallery> == Nožki == <references /> == Wótkaze == {{commonscat|Briesen (Spreewald)|Brjazyna}} {{Wokrejs Sprjewja-Nysa}} [[Kategorija:Brjazyna| ]] [[Kategorija:Sedlišćo w Dolnej Łužycy]] [[Kategorija:Sedlišćo w serbskem sedleńskem rumje]] [[Kategorija:Błota]] [[Kategorija:Gmejna w Bramborskej]] 4z2h9z24mcxmqblx7minfzsjq8j67b9 Hartmut Leipner 0 11924 148234 147809 2026-10-29T23:58:37Z InternetArchiveBot 16004 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 148234 wikitext text/x-wiki '''Hartmut S. Leipner''' (roź. 6. oktobra [[1958]]<ref>[https://web.archive.org/web/20161022223803/http://www.cmat.uni-halle.de/%7Ehsl/Paper/CV.pdf Žywjenjoběg Hartmuta Leipnera]</ref><ref>[http://www.sorbischer-evangelischer-verein.de/setdatei/ArchivPB/PB2018%2010.pdf ''Hartmut S. Leipner šesćźasetnik'', Pomhaj Bóh 10/2018, b.5]</ref>) jo serbski wědomnostnik, fyzikaŕ, wjednik interdisciplinarnego centruma materialowych slěźenjow uniwersity w Halle. Wón jo pśedsedaŕ Spěchowańskego towaristwa za serbsku rěc w cerkwi a cłonk wósadneje rady Nimskeje cerkwje<ref>[https://web.archive.org/web/20190423073823/https://www.nowycasnik.de/index.php/dsb/component/k2/item/3539-torm-nad-k-ywami-cerkwjow Bernd Marx, Štorm nad kšywami cerkwjow, ''Nowy Casnik'', 31.05.2017]</ref>. Bydli w [[Žylowk]]u. Dopisowaŕ ''[[Rozhlad]]a'', ''[[Nowy Casnik|Nowego Casnika]]'' a awtor Nabóžnego wusćełanja w [[Serbski rozgłos|Bramborskem serbskem radiju]]. Hartmut Leipner jo cłonk pśedsedaŕstwa dolnoserbskego wótźelenja [[Maśica Serbska|Maśice Serbskeje]]<ref>[https://www.domowina.de/dsb/clonkojstwo/sobustawske-towaristwa/masica-serbska/macica-serbska/dolnoserbske-wotzelenje/ Informacija na boce domowina.de]</ref>. W měrcu 2018 jo Hartmut S. Leipner był ako powědaŕ Rady starostow z Dolneje Łužyce wuzwólony<ref>[http://serbski-sejm.de/ds/news-reader/rada-starostow-wecej-demokratije-se-doweris.html Rada starostow - Wěcej demokratije se dowěriś, http://serbski-sejm.de]</ref>. ==Publikacije== *2020: [[Angela Stachowa]], ''Slědne dny Strowja'' (pśełožk z górnoserbšćiny) *2021: ''Bóže słowo na kuždy źeń 2021'' (gronka ochranojskeje bratšojskeje wósady), zestajił Hartmut S. Leipner *2022: ''Bóže słowo na kuždy źeń 2022'' (gronka ochranojskeje bratšojskeje wósady), zestajił Hartmut S. Leipner == Nóžki == <references /> ==Wótkaze== * [https://web.archive.org/web/20180630203744/http://www.cmat.uni-halle.de/~hsl/ Informacije na boce cmat.uni-halle.de] * [http://www.rozhlad.de/nastawk_224.html Hartmut Leipner, Wenden = Sorben, ''Rozhlad'' 2/2016] * [http://www.rozhlad.de/nastawk_237.html Hartmut Leipner, ...ako raj?, ''Rozhlad'' 7-8/2015] * [https://web.archive.org/web/20160306165236/http://www.rozhlad.de/nastawk_256.html Hartmut Leipner, Zachad 2170, ''Rozhlad'' 3/2016] {{DEFAULTSORT:Leipner, Hartmut}} [[Kategorija:Serb]] [[Kategorija:Fyzikaŕ]] [[Kategorija:Roź. 1958]] [[Kategorija:Pśełožowaŕ]] [[Kategorija:Muž]] 86cgjs4rt2958mzcw6q0yrrx5caathj Kjarchob 0 13174 148230 142497 2026-10-29T19:16:17Z Ethefor 5044 148230 wikitext text/x-wiki [[Dataja:Cazow – row Marjany Domaškojc.jpg|thumb|300px|Wejsny kjarchob w Cazowje a row [[Marjana Domaškojc|Marjany Domaškojc]]]] '''Kjarchob''', teke: '''zakopowanišćo''' - jo město, źož zakopujo zamrětych, cesto pśi tom se pśewóźujo religiozny abo swětny ritus. Zapołoženje kjarchobow z pśedkśesćijańskich casow se w archeologiji ako rowowišćo abo nekropola wopisujo. Kjarchob wobstoj z rowow, rowowych komorkow, drožkow a togo zelenego mjazy nimi. Kjarchoby su wótcynjone za zjawnosć, familija a pśiswójźbne zamrětych mógu wobstaraś a woplěwaś jich rowy. Słowo "kjarchob" jo z nimskej rěcy, w dolnoserbšćinje se teke pomjenjenje "zakopowanišćo" wužywa a ako pśenjasony wóznam jo znaty teke wuraz ''Bóža rola''<ref>[https://dolnoserbski.de/ndw/pokaz/Starosta/rola_1/rola_1/rola Glej na internetowem boce dolnoserbski.de]</ref>. W serbšćinje jo znate pśisłowo ''Kakiž ten kjarchob, taka ta wósada''. == Nožki == <references/> [[Kategorija:Kultura]] 3m5jh1nh4zfqh3dyw5eyz5du77v3pc3 Internet 0 13887 148228 148175 2026-10-29T19:02:45Z Ethefor 5044 rěcne 148228 wikitext text/x-wiki [[File:Internet map 1024 - transparent, inverted.png|thumb|Internet syc.]] '''Internet''' jo elektroniske zwězanje mjazy kompjuterowymi systemami. Jogo załožaŕ jo [[Zjadnośone staty Ameriki|amerikański]] a eksistěrujo wót lěta [[1969]]. == Žrědła == <references /> == Wótkaz == {{Commonscat|Internet}} [[Kategorija:Internet]] [[Kategorija:1969]] [[Kategorija:Załožene 1969]] 7u8lj9zf6z5jnrhe16bs9i9g1fselj1 Serbske šulske towaristwo 0 13895 148227 148193 2026-10-29T18:58:39Z Ethefor 5044 rěcne zmólki 148227 wikitext text/x-wiki '''Serbske šulske towaristwo'''<ref>[https://www.sorbischer-schulverein.de/ds Serbske šulske towaristwo z.t.]</ref> (skroconka SŠT, [[nimšćina|nim.]] ''Sorbische Schulverein e.V.'') jo kšywowy [[Serby|serbski]] zwězk a [[towaristwo]] a ma swójo sedło w [[Budyšyn|Budyšynje]]. Jo se załožyło dnja [[5. januara]] [[1991]]. == Žrědła == <references /> == Wótkaz == * [https://www.sorbischer-schulverein.de/ds Serbske šulske towaristwo z.t.] w [[Internet]]je * [https://www.sorbischer-schulverein.de/ds/naso-towaristwo Pśedsedaŕstwo Serbskego šulskego towaristwa] w [[Internet]]je * [https://www.sorbischer-schulverein.de/hs/aktualnosce Nowosći SŠT] [[Kategorija:Serbske towaristwa]] [[Kategorija:1991]] [[Kategorija:Załožene 1991]] a2fgcqgr0pc2ac9ryjuhvr20zj99msw