Wikipedija
dsbwiki
https://dsb.wikipedia.org/wiki/G%C5%82owny_bok
MediaWiki 1.48.0-wmf.4
first-letter
Medija
Specialne
Diskusija
Wužywaŕ
Diskusija wužywarja
Wikipedija
Wikipedija diskusija
Dataja
Diskusija wó dataji
MediaWiki
MediaWiki diskusija
Pśedłoga
Diskusija wó pśedłoze
Pomoc
Diskusija wó pomocy
Kategorija
Diskusija wó kategoriji
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul diskusija
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Gniezno
0
1335
148248
128815
2026-11-11T19:32:31Z
~2026-59878-52
21536
wokrejs, załožone
148248
wikitext
text/x-wiki
{{Infokašćik Město
|wopon=POL Gniezno COA.svg
|chórgoj=POL Gniezno flag.svg
|šyrina=52/33/0/N
|dlinina=17/36/0/E
|region-ISO=PL
|stat=Pólska
|wójwodstwo=[[wjelikopólske wójwodstwo|wjelikopólske]]
|wusokość=100 m
|płonina=40.6
|wobydlarstwo=69810
|staw=2014
|gustosć wobydlarstwa=
|postowa licba=62-200 - 62-210
|pśedwólenje=(+48) 61
|KFZ-wobznamjenje=PGN
|website=http://www.gniezno.eu/
|adresa=ul. Lecha 6<br>62-200 Gniezno
|wokrejs=[[gnieźnieński wokrejs|gnieźnieński wokrejs]]|załožone=940-941}}
[[Image:Drzwi gnieznienskie widok ogolny.jpg|thumb|Porta Regia]]
'''Gniezno''' ([[Łatyńšćina|łat.]] ''Gnesna''; [[Nimšćina|nim.]] ''Gnesen'') jo město w [[Pólska|Pólskej]]. Až do lěta 1038 jo Gniezno było stolica Pólskeje. Město lažy w [[Wjelikopólska|Wjelikopólskej]].
== Demografija ==
<timeline>
ImageSize = width:630 height:330
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
id:linegrey2 value:gray(0.9)
id:linegrey value:gray(0.7)
id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:80000
ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
color:cobar width:19 align:left
bar:1939 from:0 till:34000
bar:1946 from:0 till:30292
bar:1950 from:0 till:36039
bar:1955 from:0 till:42002
bar:1960 from:0 till:44080
bar:1965 from:0 till:47152
bar:1970 from:0 till:50926
bar:1975 from:0 till:55063
bar:1980 from:0 till:62392
bar:1985 from:0 till:68373
bar:1990 from:0 till:70415
bar:1997 from:0 till:71198
bar:2000 color:cobar2 from:0 till:71562
bar:2005 from:0 till:70145
bar:2010 from:0 till:69526
bar:2011 from:0 till:70322
PlotData=
textcolor:black fontsize:S
bar:1939 at: 34000 text: 34.000 shift:(-14,5)
bar:1946 at: 30292 text: 30.292 shift:(-14,5)
bar:1950 at: 36039 text: 36.039 shift:(-14,5)
bar:1955 at: 42002 text: 42.002 shift:(-14,5)
bar:1960 at: 44080 text: 44.080 shift:(-14,5)
bar:1965 at: 47152 text: 47.152 shift:(-14,5)
bar:1970 at: 50926 text: 50.926 shift:(-14,5)
bar:1975 at: 55063 text: 55.063 shift:(-14,5)
bar:1980 at: 62392 text: 62.392 shift:(-14,5)
bar:1985 at: 68373 text: 68.373 shift:(-14,5)
bar:1990 at: 70415 text: 70.415 shift:(-14,5)
bar:1997 at: 71192 text: 71.192 shift:(-14,5)
bar:2000 at: 71562 text: 71.562 shift:(-14,5)
bar:2005 at: 70145 text: 70.145 shift:(-14,5)
bar:2010 at: 69526 text: 69.526 shift:(-14,5)
bar:2011 at: 70322 text: 70.322 shift:(-14,5)
</timeline>
== Galerija ==
<gallery widths=155 heights=125>
Wobraz:Gniezno - rynek.jpg
Wobraz:Rynek gniezno.JPG
Wobraz:Hnězdno, Tumska.jpg
Wobraz:Katedra Gniezno.JPG
Wobraz:Gniezno ul.Łaskiego 1.jpg
Wobraz:Gniezno, kanonia, XVII, 1825.JPG
Wobraz:Kościół św. Wawrzyńca I.jpg
Wobraz:Pałac Arcybiskupi w Gnieźnie.JPG
Wobraz:Gniezno kosciol sw Jana.jpg
Wobraz:Buildings in Gniezno - corner kamienica.JPG
Wobraz:Buildings in Gniezno - Stary Ratusz 01.JPG
Wobraz:Miejski Osrodek Kultury w Gnieznie.JPG
</gallery>
== Eksterne wótkaze ==
{{commons|Gniezno}}
* [http://www.gniezno.home.pl Gniezno]
[[Kategorija:Sedlišćo w Pólskej]]
qkdn87o5sp913t0j7zrw6c56px9s7px
148249
148248
2026-11-11T19:35:26Z
~2026-59878-52
21536
wobraz, opis wobrazu
148249
wikitext
text/x-wiki
{{Infokašćik Město
|wopon=POL Gniezno COA.svg
|chórgoj=POL Gniezno flag.svg
|šyrina=52/33/0/N
|dlinina=17/36/0/E
|region-ISO=PL
|stat=Pólska
|wójwodstwo=[[wjelikopólske wójwodstwo|wjelikopólske]]
|wusokość=100 m
|płonina=40.6
|wobydlarstwo=69810
|staw=2014
|gustosć wobydlarstwa=
|postowa licba=62-200 - 62-210
|pśedwólenje=(+48) 61
|KFZ-wobznamjenje=PGN
|website=http://www.gniezno.eu/
|adresa=ul. Lecha 6<br>62-200 Gniezno
|wokrejs=[[gnieźnieński wokrejs|gnieźnieński wokrejs]]|załožone=940-941|wobraz=Catedral de Gniezno, Gniezno, Polonia, 2014-09-20, DD 40-42 HDR.jpg|wopis wobraza=[[Prymasowska bazylika w Gnieznje|Prymasowska bazylika]], naglěd wót pódwjacora, znad jazora [[Jelonek (jazor)|Jelonek]] (2014)}}
[[Image:Drzwi gnieznienskie widok ogolny.jpg|thumb|Porta Regia]]
'''Gniezno''' ([[Łatyńšćina|łat.]] ''Gnesna''; [[Nimšćina|nim.]] ''Gnesen'') jo město w [[Pólska|Pólskej]]. Až do lěta 1038 jo Gniezno było stolica Pólskeje. Město lažy w [[Wjelikopólska|Wjelikopólskej]].
== Demografija ==
<timeline>
ImageSize = width:630 height:330
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
id:linegrey2 value:gray(0.9)
id:linegrey value:gray(0.7)
id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:80000
ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
color:cobar width:19 align:left
bar:1939 from:0 till:34000
bar:1946 from:0 till:30292
bar:1950 from:0 till:36039
bar:1955 from:0 till:42002
bar:1960 from:0 till:44080
bar:1965 from:0 till:47152
bar:1970 from:0 till:50926
bar:1975 from:0 till:55063
bar:1980 from:0 till:62392
bar:1985 from:0 till:68373
bar:1990 from:0 till:70415
bar:1997 from:0 till:71198
bar:2000 color:cobar2 from:0 till:71562
bar:2005 from:0 till:70145
bar:2010 from:0 till:69526
bar:2011 from:0 till:70322
PlotData=
textcolor:black fontsize:S
bar:1939 at: 34000 text: 34.000 shift:(-14,5)
bar:1946 at: 30292 text: 30.292 shift:(-14,5)
bar:1950 at: 36039 text: 36.039 shift:(-14,5)
bar:1955 at: 42002 text: 42.002 shift:(-14,5)
bar:1960 at: 44080 text: 44.080 shift:(-14,5)
bar:1965 at: 47152 text: 47.152 shift:(-14,5)
bar:1970 at: 50926 text: 50.926 shift:(-14,5)
bar:1975 at: 55063 text: 55.063 shift:(-14,5)
bar:1980 at: 62392 text: 62.392 shift:(-14,5)
bar:1985 at: 68373 text: 68.373 shift:(-14,5)
bar:1990 at: 70415 text: 70.415 shift:(-14,5)
bar:1997 at: 71192 text: 71.192 shift:(-14,5)
bar:2000 at: 71562 text: 71.562 shift:(-14,5)
bar:2005 at: 70145 text: 70.145 shift:(-14,5)
bar:2010 at: 69526 text: 69.526 shift:(-14,5)
bar:2011 at: 70322 text: 70.322 shift:(-14,5)
</timeline>
== Galerija ==
<gallery widths=155 heights=125>
Wobraz:Gniezno - rynek.jpg
Wobraz:Rynek gniezno.JPG
Wobraz:Hnězdno, Tumska.jpg
Wobraz:Katedra Gniezno.JPG
Wobraz:Gniezno ul.Łaskiego 1.jpg
Wobraz:Gniezno, kanonia, XVII, 1825.JPG
Wobraz:Kościół św. Wawrzyńca I.jpg
Wobraz:Pałac Arcybiskupi w Gnieźnie.JPG
Wobraz:Gniezno kosciol sw Jana.jpg
Wobraz:Buildings in Gniezno - corner kamienica.JPG
Wobraz:Buildings in Gniezno - Stary Ratusz 01.JPG
Wobraz:Miejski Osrodek Kultury w Gnieznie.JPG
</gallery>
== Eksterne wótkaze ==
{{commons|Gniezno}}
* [http://www.gniezno.home.pl Gniezno]
[[Kategorija:Sedlišćo w Pólskej]]
f16ayi650bm8zw8w4uogkq81ckbqv9y
148250
148249
2026-11-11T19:41:34Z
~2026-59878-52
21536
wobydlaŕstwo, gustość wobydlaŕstwa
148250
wikitext
text/x-wiki
{{Infokašćik Město
|wopon=POL Gniezno COA.svg
|chórgoj=POL Gniezno flag.svg
|šyrina=52/33/0/N
|dlinina=17/36/0/E
|region-ISO=PL
|stat=Pólska
|wójwodstwo=[[wjelikopólske wójwodstwo|wjelikopólske]]
|wusokość=100 m
|płonina=40.6
|wobydlarstwo=69810
|staw=2014
|postowa licba=62-200 - 62-210
|pśedwólenje=(+48) 61
|KFZ-wobznamjenje=PGN
|website=http://www.gniezno.eu/
|adresa=ul. Lecha 6<br>62-200 Gniezno
|wokrejs=[[gnieźnieński wokrejs|gnieźnieński wokrejs]]|załožone=940-941|wobraz=Catedral de Gniezno, Gniezno, Polonia, 2014-09-20, DD 40-42 HDR.jpg|wopis wobraza=[[Prymasowska bazylika w Gnieznje|Prymasowska bazylika]], naglěd wót pódwjacora, znad jazora [[Jelonek (jazor)|Jelonek]] (2014)|wobydlaŕstwo=63 143<ref>[https://stat.gov.pl ''Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2024 r. (stan w dniu 30.06)''], Główny Urząd Statystyczny, 15. oktobra 2024 [woglědane 28. oktobra 2024] (pól.).</ref>|gustosć wobydlaŕstwa=1555,2 wob./km²}}
[[Image:Drzwi gnieznienskie widok ogolny.jpg|thumb|Porta Regia]]
'''Gniezno''' ([[Łatyńšćina|łat.]] ''Gnesna''; [[Nimšćina|nim.]] ''Gnesen'') jo město w [[Pólska|Pólskej]]. Až do lěta 1038 jo Gniezno było stolica Pólskeje. Město lažy w [[Wjelikopólska|Wjelikopólskej]].
== Demografija ==
<timeline>
ImageSize = width:630 height:330
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
id:linegrey2 value:gray(0.9)
id:linegrey value:gray(0.7)
id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:80000
ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
color:cobar width:19 align:left
bar:1939 from:0 till:34000
bar:1946 from:0 till:30292
bar:1950 from:0 till:36039
bar:1955 from:0 till:42002
bar:1960 from:0 till:44080
bar:1965 from:0 till:47152
bar:1970 from:0 till:50926
bar:1975 from:0 till:55063
bar:1980 from:0 till:62392
bar:1985 from:0 till:68373
bar:1990 from:0 till:70415
bar:1997 from:0 till:71198
bar:2000 color:cobar2 from:0 till:71562
bar:2005 from:0 till:70145
bar:2010 from:0 till:69526
bar:2011 from:0 till:70322
PlotData=
textcolor:black fontsize:S
bar:1939 at: 34000 text: 34.000 shift:(-14,5)
bar:1946 at: 30292 text: 30.292 shift:(-14,5)
bar:1950 at: 36039 text: 36.039 shift:(-14,5)
bar:1955 at: 42002 text: 42.002 shift:(-14,5)
bar:1960 at: 44080 text: 44.080 shift:(-14,5)
bar:1965 at: 47152 text: 47.152 shift:(-14,5)
bar:1970 at: 50926 text: 50.926 shift:(-14,5)
bar:1975 at: 55063 text: 55.063 shift:(-14,5)
bar:1980 at: 62392 text: 62.392 shift:(-14,5)
bar:1985 at: 68373 text: 68.373 shift:(-14,5)
bar:1990 at: 70415 text: 70.415 shift:(-14,5)
bar:1997 at: 71192 text: 71.192 shift:(-14,5)
bar:2000 at: 71562 text: 71.562 shift:(-14,5)
bar:2005 at: 70145 text: 70.145 shift:(-14,5)
bar:2010 at: 69526 text: 69.526 shift:(-14,5)
bar:2011 at: 70322 text: 70.322 shift:(-14,5)
</timeline>
== Galerija ==
<gallery widths=155 heights=125>
Wobraz:Gniezno - rynek.jpg
Wobraz:Rynek gniezno.JPG
Wobraz:Hnězdno, Tumska.jpg
Wobraz:Katedra Gniezno.JPG
Wobraz:Gniezno ul.Łaskiego 1.jpg
Wobraz:Gniezno, kanonia, XVII, 1825.JPG
Wobraz:Kościół św. Wawrzyńca I.jpg
Wobraz:Pałac Arcybiskupi w Gnieźnie.JPG
Wobraz:Gniezno kosciol sw Jana.jpg
Wobraz:Buildings in Gniezno - corner kamienica.JPG
Wobraz:Buildings in Gniezno - Stary Ratusz 01.JPG
Wobraz:Miejski Osrodek Kultury w Gnieznie.JPG
</gallery>
== Eksterne wótkaze ==
{{commons|Gniezno}}
* [http://www.gniezno.home.pl Gniezno]
[[Kategorija:Sedlišćo w Pólskej]]
qhj6rjh4fcne22og8d06ftc4a77alm9
Helm
0
13920
148251
2026-11-12T10:50:15Z
~2026-59878-52
21536
Som wugótował nastawk wó helmje, kótaryž pjerwjej na toś tej wikipediji njejo eksistěrował. Jogo rozźěle su: Zachopjeńk, Stawizny, Twarjenje z pódrozźělom Wobstojne źěle a Pśikłady helmow w běgu stuleśow.
148251
wikitext
text/x-wiki
[[Dataja:Helmet_(AM_607044-2).jpg|mini|[[Stahlhelm|Stahlhelm M1916]], wójskaŕski stalowy helm z casa [[Prědna swětowa wójna|Prědneje swětoweje wójny]]]]
'''Helm''' – družyna šćitneje [[Bronja|bronje]], kótaraž šćita [[Głowa|głowu]]. Znaty a wužywany wót [[Starowěk|starowěka]] až do [[Něntejšny cas|něntejšnego casa]]. Něga źěl [[Brń|brni]], kótaryž jo šćitał pśeśiwo rubam z [[Běła broń|běłeju bronju]] (na pś. z [[Mjac|mjacom]], [[Kopje|kopjem]]) abo pśeśiwo wustřělam neurobalistiskeje bronje (na pś. [[Łuk|łuka]], [[Samostřěł|samostřěła]]). Źinsa funkcjoněrujo ako standardny źěl wugótowanja [[Wójak|wójakow]], kótaryž šćita pśeśiwo wótłamkam a šrapnelam.
== Stawizny ==
Helmy su byli znate južo w [[Starowěk|starowěku]] (mj. dr. w [[Asyriska|Asyriskej]], [[Babiloniska|Babiloniskej]], [[Egyptojska|Egyptojskej]], [[Grichiska|Grichiskej]] abo [[Rom|Romje]]). Na zachopjeńku su je gótowali ze [[Skóra|skóry]] abo rogowych plaśicow, pózdźej su zachopili wužywaś [[metal]] (nejpjerwjej [[bronz]], a pózdźej [[zelezo]] a [[stal]]). Nejstarše eksemplary helmow, kótarež su se wobchowali až do něntejšnych casow, póchadaju z [[Mezopotamija|Mezopotamije]] z casa wokoło 3000 lět pśed Kristusom. Pśiwzejo se pak, až su je gótowali južo jěsnjej a až su se wuwili njewótwisnje w rozdźělnych kulturnych krězach na swěśe. Helmy su w běgu swójich stawiznow pśiwzeli wjelgin rozdźělne formy, wótwisnje wót kulturnego krěza, pśistupnych technologijow a póstajenja. Wósebnje intensiwna etapa jich wuwijanja jo był cas [[Srjejźowěk|srjejźowěka]] a [[renesansa]], gaž su se jawili jich nejwěcej komplikowane konstrukcije (na pś. [[pśiłbica]], [[armet]], [[salada]]), což jo měło teke zwisk z intensiwnym wuwijanim brni. Mimo wugbanja wójaŕskeje funkcije, su helmy někga dobywali teke wažny symboliski wóznam ako znamje mocy abo statusa (gl. [[heraldiski helm]]). Su je wužywali teke w sportowem charakterje na ryśaŕskich turnějach (gl. [[turnějowy helm]])<ref>Kwaśniewicz 2005, s. 31–35, 46.</ref>.
Z wuwijanim [[Wognjowa broń|wognjoweje bronje]] stej tak helm, ako teke ceła brń póstupnje zgubjowałej na wóznamje, dokulaž njejstej mógłej zawěsćiś pśisłušnego šćita pśeśiwo wše wěcej powšyknje wužywanej třělarskej broni. Wót wokoło 18. stolěśa su je dla niskeje wužytnosći we wójsku powšyknje zachopili wuměnjaś za płótnjane [[Capka|capki]] (na pś. [[trikorn]], [[čako]], [[rogatywka]]), což jo dowjadło k skoro połnej zgubje jich wužywanja. Sam helm jo zachopił wugbaś wěcej wupyšujucu ako praktisku funkciju, wóstawajucy někga na wugótowanju małego licba formacijow (kaž na pś. śěžkeje jězdźiny – [[Kirasěr|kirasěrow]]).
Helm jo se znowego zjawił w powšyknem wójskaŕskem wužywanju akle w casu [[Prědna swětowa wójna|Prědneje swětoweje wójny]]. To jo měło zwisk z masowym wužywanim moderneje [[Artilerija|artilerije]], kótaraž jo zawinowała wjelicke zguby mjazy wójakami, kótarychž płótnjane capki njejsu dawali žednego šćita pśeśiwo wótłamkam a šrapnelam. Dla fakta, až jo nagło zachopiła rosć licba wóporow z ranami głowy (śěžkimi w gójenju a cesto smjertnymi), jo se wobrośiła glědanje na trěbnosć zawěsćenja wójakam pśisłušnego šćita. Prědne su na ten problem reagowali [[Francoz|Francozy]], zawjedujucy južo w lěśe 1914 „stalowe šćitaki“ pód capki, a pótom zawjedujucy w lěśe 1915 stalowy [[Adrianowy helm]], kótaryž jo se stał z prědnym modernym wójskaŕskim helmom. Skoro w tom samem casu su po jich slědach šli [[Brit|Brity]], zawjedujucy [[Brodieowy helm]]. Njedługo pózdźej su druge cłonki [[Ententa|Ententy]] zachopili pśiwzěwaś francojske abo britiske helmy, abo su twórili jich lokalne modifikacije<ref>Helmet prototype (‘Gaede Helmet’). IWM. [pśistup 2020-02-28]. (eng.)</ref><ref>Peter Suciu: The first modern steel combat helmet: the French ‘Adrian’. Military Trader, 2019-11-08. [pśistup 2020-02-28]. (eng.)</ref>. Pótrjeba za stalowymi helmami njejo wóstała teke njepśipytana w armejach [[Centralne mocy|centralnych mocow]], źož su na zachopjeńku zawjadli prowizoriske [[Gaedeowy helm|Gaedeowe helmy]], a pózdźej su wudźěłali moderny [[stahlhelm]] M1916<ref>Helmet prototype (‘Gaede Helmet’). IWM. [pśistup 2020-02-28]. (eng.)</ref><ref>German WWI Imperial Army Detachment Gaede Steel Helmet. International military antiques. [pśistup 2020-02-28]. (eng.)</ref><ref>Edward Tenner: Hardheaded Logic: The Helmet is older than the city-state and newer than the airplane. American Heritage, 2003. [pśistup 2020-05-28]. [archiwěrowane z togo adrese (2008-06-28)]. (eng.)</ref><ref>Tubbs i Clawson 2000, s. 16–17.</ref>.
Wót togo casa su se helmy stali ze standardnym wugótowanim wójakow we wšyknych armejach a wobchowuju se w tej roli až do źinsajšnego dnja. Něnto se w jich produkciji město stale wužywaju nejcesćej syntetiske nitki, kótarež zawěsćuju wětšu wutrajnosć (na pś. [[kevlar]] abo balistiski [[nylon]]).
== Typy helmow ==
Konstrukciju wšyknych helmow, wužywanych w historiji, jo zwězował zasadnje ten samy póśěgowy dypk, determiněrowany pśez formu cłowjeceje głowy a rozpołoženje organow na njej (wócow, wušow, guby). Togodla jo je, mimo rozdźělnych konstrukcijnych formow, zwězowała trěbnosć šćita pśedewšym mózgoweje cašpje, zmóžnjenja wobglědowanja, dychanja a słyšanja. Głowne źěło helma jo jogo [[Zwón (źěl helma)|zwón]], kótaryž šćita nejwětšy źěl głowy a twóri zakład za montěrowanje móžnych pśidatnych elementow (pó trěbnosći)<ref>Kwaśniewicz 2005 ↓, b. 23, 34–35.</ref>.
Pó konstrukciji móžomy rozeznaś 3 zakładne typy helmow<ref>Kwaśniewicz 2005 ↓, b. 33.</ref>:
* '''Wótwórjone helmy''' – šćitajuce głowu, ale njezakšywajuce woblico (na pś. [[łebka]], [[Morion (helm)|morion]], ako teke wšykne moderne helmy).
* '''Połwótwórjone helmy''' – šćitajuce głowu a źělnje zakšywajuce woblico (na pś. někotare typy [[Kapalin|kapalinow]] a [[Salada|saladow]]).
* '''Zacynjone helmy''' – šćitajuce głowu a zakšywajuce woblico (na pś. [[gjarncowy helm]], [[pśiłbica]]).
=== Wobstawne elementy ===
[[Dataja:Helmet_elements.jpg|rechts|450x450px|Wobstawne elementy helma]]
# [[Zwón (źěl helma)|zwón]]
# [[šyjowy šćit]]
# [[Grjebjeń (źěl helma)|grjebjeń]]
# [[Dachyšk (źěl helma)|dachyšk]]
# [[Nosnik (źěl helma)|nosnik]]
# [[Licowy šćit (źěl helma)|licowy šćit]]
# [[Pśikšyw (źěl helma)|pśikšyw]]
# [[wizura]]
# [[pancerzowa kapuca]]
# [[fasunk]]
# pódpinka
Někótare helmy su se teke wupyšnili [[Helmowa pycha|pychu]] a [[Helmske płašće|helmskim płašćom]] (wósebnje w srjejźowěku)<ref>Kwaśniewicz 1981 ↓, b. 76–77, 98.</ref>.
== Pśikłady helmow w běgu wěkow ==
<gallery perrow="5" heights="160">
Dataja:Boars's_tusk_helmet_NAMA6568_Athens_Greece1.jpg|[[Mykeński helm z kłow źiwego swinjeća]] (XIV.–XIII. lětstotk pś. n. l. c.)
Dataja:Bronze_helmet_of_Corinthian_type_MET_DT7210.jpg|[[Korintski helm|Grichiski bronzowy helm korintskego typa]] (wokoło 600–575 pś. n. l. c.)
Dataja:Helmet_of_the_Montefortino_Type_MET_DP701214.jpg|[[Helm typa Montefortino|Etruskiski helm typa Montefortino]] (kóńc IV.–zachopjeńk III. lětstotka pś. n. l. c.)
Dataja:Helm_Legio_II_Augusta_fotoCThunnissen.jpg|[[Cassis (helm)|Romski helm]] (rekonstrukcija)
Dataja:Nasalhelm.jpg|[[Normański helm|Normański helm z nanosnikom]] ([[Esztergom]], [[Hungorska]])
Dataja:Lamellar_Helmet_MET_DP124328.jpg|[[Lamelkowy helm|Mongolski abo tibetiski lamelkowy helm]] (XIII.–XV. lětstotk)
Dataja:HelmBasel2.jpg|[[Gjarncowy helm]]
Dataja:Bascinet_MET_29.158.33_005AA2015.jpg|[[Łebka|Nimska łebka]] (wokoło 1325)
Dataja:Bascinet_MET_29.158.45_006AA2015.jpg|[[Basinet|Italski basinet]] (wokoło 1375–1400)
Dataja:Visored_Bascinet_MET_04.3.247_009june2015.jpg|[[Pśiłbica|Nimski basinet z pśiłbicu]]
Dataja:War_Hat_MET_29.150.9a_005AA2015.jpg|[[Kapalin|Špański kapalin]] (kóńc XV. lětstotka)
Dataja:Sallet_MET_14.25.573_005mar2015.jpg|[[Salada|Italska salada]] (wokoło 1440–1450)
Dataja:Sallet_MET_04.3.226_004june2015.jpg|[[Salada|Nimska salada]] z [[Nürnberg|Nürnberga]] (wokoło 1490)
Dataja:Barbute_MET_60.151_009AA2015.jpg|[[Barbuta|Italska barbuta]] z [[Brescia|Brescije]] (wokoło 1460)
Dataja:Armet_MET_29.158.51_006AA2015.jpg|[[Armet|Italski armet]] z [[Milano|Milana]] (wokoło 1475)
Dataja:Helm_for_the_Joust_of_Peace_(Stechhelm)_MET_DP271142.jpg|[[Žabja pyskowa pśiłbica|Turnejowy helm (Stechhelm)]]
Dataja:Helmet_MET_DP152917.jpg|Historiski helm (zbirka MET)
Dataja:Helmet_MET_DP152934.jpg|Historiski helm (zbirka MET)
Dataja:Cabasset_MET_27.159.12_004AA2015.jpg|[[Kabaset]]
Dataja:Morion_MET_29.158.49_004AA2015.jpg|[[Morion]]
Dataja:Burgonet_for_the_Guard_of_the_Counts_Khevenhüller_zu_Aichelberg_MET_DP22434.jpg|[[Szturmak]] gardy grobow Khevenhüller zu Aichelberg
Dataja:Close-Helmet_MET_DP328549.jpg|[[Zacynjony helm]]
Dataja:Dutch_-_Zischagge_Helmet_-_Walters_511366_-_Three_Quarter.jpg|[[Pappenheimer|Nižozemski pappenheimer (šyšak)]]
Dataja:Helm_Husarski_(retouch).jpg|[[Šyšak|Pólski huzarski šyšak]]
Dataja:Helmet_(Hoshi-_Kabuto)_in_the_16th-Century_Style_MET_DP244586.jpg|[[Kabuto|Japański helm kabuto (hoši-kabuto)]] w stilu XVI. lětstotka
Dataja:Helmet_MET_36.25.117_001mar2015.jpg|[[Misiurka|Turkojska misiurka]] (XVII.–XVIII. lětstotk)
Dataja:Hjälm_m1823.jpg|[[Kask (helm)|Šwedski dragoński kask m/1823]]
Dataja:Collezione_di_Colin_Grout,_item_25_(cropped).png|[[Pikielhauba|Nimska pikielhauba]]
Dataja:Helm,_item_2_cropped.jpg|[[Helm Adrian|Francojski helm Adrian]]
Dataja:SSh-40_helmet.jpg|[[Helm SSz-40|Sowjetski helm SSz-40]]
Dataja:Casque-spectra-2.JPG|[[Helm SPECTRA|Francojski helm SPECTRA]]
</gallery>
== Nožki ==
<references />
r7wwcsa2m4mt668ei8hddpwq6l4dg0z
148252
148251
2026-11-12T10:59:08Z
~2026-59878-52
21536
/* Typy helmow */ časpje na časpy
148252
wikitext
text/x-wiki
[[Dataja:Helmet_(AM_607044-2).jpg|mini|[[Stahlhelm|Stahlhelm M1916]], wójskaŕski stalowy helm z casa [[Prědna swětowa wójna|Prědneje swětoweje wójny]]]]
'''Helm''' – družyna šćitneje [[Bronja|bronje]], kótaraž šćita [[Głowa|głowu]]. Znaty a wužywany wót [[Starowěk|starowěka]] až do [[Něntejšny cas|něntejšnego casa]]. Něga źěl [[Brń|brni]], kótaryž jo šćitał pśeśiwo rubam z [[Běła broń|běłeju bronju]] (na pś. z [[Mjac|mjacom]], [[Kopje|kopjem]]) abo pśeśiwo wustřělam neurobalistiskeje bronje (na pś. [[Łuk|łuka]], [[Samostřěł|samostřěła]]). Źinsa funkcjoněrujo ako standardny źěl wugótowanja [[Wójak|wójakow]], kótaryž šćita pśeśiwo wótłamkam a šrapnelam.
== Stawizny ==
Helmy su byli znate južo w [[Starowěk|starowěku]] (mj. dr. w [[Asyriska|Asyriskej]], [[Babiloniska|Babiloniskej]], [[Egyptojska|Egyptojskej]], [[Grichiska|Grichiskej]] abo [[Rom|Romje]]). Na zachopjeńku su je gótowali ze [[Skóra|skóry]] abo rogowych plaśicow, pózdźej su zachopili wužywaś [[metal]] (nejpjerwjej [[bronz]], a pózdźej [[zelezo]] a [[stal]]). Nejstarše eksemplary helmow, kótarež su se wobchowali až do něntejšnych casow, póchadaju z [[Mezopotamija|Mezopotamije]] z casa wokoło 3000 lět pśed Kristusom. Pśiwzejo se pak, až su je gótowali južo jěsnjej a až su se wuwili njewótwisnje w rozdźělnych kulturnych krězach na swěśe. Helmy su w běgu swójich stawiznow pśiwzeli wjelgin rozdźělne formy, wótwisnje wót kulturnego krěza, pśistupnych technologijow a póstajenja. Wósebnje intensiwna etapa jich wuwijanja jo był cas [[Srjejźowěk|srjejźowěka]] a [[renesansa]], gaž su se jawili jich nejwěcej komplikowane konstrukcije (na pś. [[pśiłbica]], [[armet]], [[salada]]), což jo měło teke zwisk z intensiwnym wuwijanim brni. Mimo wugbanja wójaŕskeje funkcije, su helmy někga dobywali teke wažny symboliski wóznam ako znamje mocy abo statusa (gl. [[heraldiski helm]]). Su je wužywali teke w sportowem charakterje na ryśaŕskich turnějach (gl. [[turnějowy helm]])<ref>Kwaśniewicz 2005, s. 31–35, 46.</ref>.
Z wuwijanim [[Wognjowa broń|wognjoweje bronje]] stej tak helm, ako teke ceła brń póstupnje zgubjowałej na wóznamje, dokulaž njejstej mógłej zawěsćiś pśisłušnego šćita pśeśiwo wše wěcej powšyknje wužywanej třělarskej broni. Wót wokoło 18. stolěśa su je dla niskeje wužytnosći we wójsku powšyknje zachopili wuměnjaś za płótnjane [[Capka|capki]] (na pś. [[trikorn]], [[čako]], [[rogatywka]]), což jo dowjadło k skoro połnej zgubje jich wužywanja. Sam helm jo zachopił wugbaś wěcej wupyšujucu ako praktisku funkciju, wóstawajucy někga na wugótowanju małego licba formacijow (kaž na pś. śěžkeje jězdźiny – [[Kirasěr|kirasěrow]]).
Helm jo se znowego zjawił w powšyknem wójskaŕskem wužywanju akle w casu [[Prědna swětowa wójna|Prědneje swětoweje wójny]]. To jo měło zwisk z masowym wužywanim moderneje [[Artilerija|artilerije]], kótaraž jo zawinowała wjelicke zguby mjazy wójakami, kótarychž płótnjane capki njejsu dawali žednego šćita pśeśiwo wótłamkam a šrapnelam. Dla fakta, až jo nagło zachopiła rosć licba wóporow z ranami głowy (śěžkimi w gójenju a cesto smjertnymi), jo se wobrośiła glědanje na trěbnosć zawěsćenja wójakam pśisłušnego šćita. Prědne su na ten problem reagowali [[Francoz|Francozy]], zawjedujucy južo w lěśe 1914 „stalowe šćitaki“ pód capki, a pótom zawjedujucy w lěśe 1915 stalowy [[Adrianowy helm]], kótaryž jo se stał z prědnym modernym wójskaŕskim helmom. Skoro w tom samem casu su po jich slědach šli [[Brit|Brity]], zawjedujucy [[Brodieowy helm]]. Njedługo pózdźej su druge cłonki [[Ententa|Ententy]] zachopili pśiwzěwaś francojske abo britiske helmy, abo su twórili jich lokalne modifikacije<ref>Helmet prototype (‘Gaede Helmet’). IWM. [pśistup 2020-02-28]. (eng.)</ref><ref>Peter Suciu: The first modern steel combat helmet: the French ‘Adrian’. Military Trader, 2019-11-08. [pśistup 2020-02-28]. (eng.)</ref>. Pótrjeba za stalowymi helmami njejo wóstała teke njepśipytana w armejach [[Centralne mocy|centralnych mocow]], źož su na zachopjeńku zawjadli prowizoriske [[Gaedeowy helm|Gaedeowe helmy]], a pózdźej su wudźěłali moderny [[stahlhelm]] M1916<ref>Helmet prototype (‘Gaede Helmet’). IWM. [pśistup 2020-02-28]. (eng.)</ref><ref>German WWI Imperial Army Detachment Gaede Steel Helmet. International military antiques. [pśistup 2020-02-28]. (eng.)</ref><ref>Edward Tenner: Hardheaded Logic: The Helmet is older than the city-state and newer than the airplane. American Heritage, 2003. [pśistup 2020-05-28]. [archiwěrowane z togo adrese (2008-06-28)]. (eng.)</ref><ref>Tubbs i Clawson 2000, s. 16–17.</ref>.
Wót togo casa su se helmy stali ze standardnym wugótowanim wójakow we wšyknych armejach a wobchowuju se w tej roli až do źinsajšnego dnja. Něnto se w jich produkciji město stale wužywaju nejcesćej syntetiske nitki, kótarež zawěsćuju wětšu wutrajnosć (na pś. [[kevlar]] abo balistiski [[nylon]]).
== Typy helmow ==
Konstrukciju wšyknych helmow, wužywanych w historiji, jo zwězował zasadnje ten samy póśěgowy dypk, determiněrowany pśez formu cłowjeceje głowy a rozpołoženje organow na njej (wócow, wušow, guby). Togodla jo je, mimo rozdźělnych konstrukcijnych formow, zwězowała trěbnosć šćita pśedewšym mózgoweje cašpy, zmóžnjenja wobglědowanja, dychanja a słyšanja. Głowne źěło helma jo jogo [[Zwón (źěl helma)|zwón]], kótaryž šćita nejwětšy źěl głowy a twóri zakład za montěrowanje móžnych pśidatnych elementow (pó trěbnosći)<ref>Kwaśniewicz 2005 ↓, b. 23, 34–35.</ref>.
Pó konstrukciji móžomy rozeznaś 3 zakładne typy helmow<ref>Kwaśniewicz 2005 ↓, b. 33.</ref>:
* '''Wótwórjone helmy''' – šćitajuce głowu, ale njezakšywajuce woblico (na pś. [[łebka]], [[Morion (helm)|morion]], ako teke wšykne moderne helmy).
* '''Połwótwórjone helmy''' – šćitajuce głowu a źělnje zakšywajuce woblico (na pś. někotare typy [[Kapalin|kapalinow]] a [[Salada|saladow]]).
* '''Zacynjone helmy''' – šćitajuce głowu a zakšywajuce woblico (na pś. [[gjarncowy helm]], [[pśiłbica]]).
=== Wobstawne elementy ===
[[Dataja:Helmet_elements.jpg|rechts|450x450px|Wobstawne elementy helma]]
# [[Zwón (źěl helma)|zwón]]
# [[šyjowy šćit]]
# [[Grjebjeń (źěl helma)|grjebjeń]]
# [[Dachyšk (źěl helma)|dachyšk]]
# [[Nosnik (źěl helma)|nosnik]]
# [[Licowy šćit (źěl helma)|licowy šćit]]
# [[Pśikšyw (źěl helma)|pśikšyw]]
# [[wizura]]
# [[pancerzowa kapuca]]
# [[fasunk]]
# pódpinka
Někótare helmy su se teke wupyšnili [[Helmowa pycha|pychu]] a [[Helmske płašće|helmskim płašćom]] (wósebnje w srjejźowěku)<ref>Kwaśniewicz 1981 ↓, b. 76–77, 98.</ref>.
== Pśikłady helmow w běgu wěkow ==
<gallery perrow="5" heights="160">
Dataja:Boars's_tusk_helmet_NAMA6568_Athens_Greece1.jpg|[[Mykeński helm z kłow źiwego swinjeća]] (XIV.–XIII. lětstotk pś. n. l. c.)
Dataja:Bronze_helmet_of_Corinthian_type_MET_DT7210.jpg|[[Korintski helm|Grichiski bronzowy helm korintskego typa]] (wokoło 600–575 pś. n. l. c.)
Dataja:Helmet_of_the_Montefortino_Type_MET_DP701214.jpg|[[Helm typa Montefortino|Etruskiski helm typa Montefortino]] (kóńc IV.–zachopjeńk III. lětstotka pś. n. l. c.)
Dataja:Helm_Legio_II_Augusta_fotoCThunnissen.jpg|[[Cassis (helm)|Romski helm]] (rekonstrukcija)
Dataja:Nasalhelm.jpg|[[Normański helm|Normański helm z nanosnikom]] ([[Esztergom]], [[Hungorska]])
Dataja:Lamellar_Helmet_MET_DP124328.jpg|[[Lamelkowy helm|Mongolski abo tibetiski lamelkowy helm]] (XIII.–XV. lětstotk)
Dataja:HelmBasel2.jpg|[[Gjarncowy helm]]
Dataja:Bascinet_MET_29.158.33_005AA2015.jpg|[[Łebka|Nimska łebka]] (wokoło 1325)
Dataja:Bascinet_MET_29.158.45_006AA2015.jpg|[[Basinet|Italski basinet]] (wokoło 1375–1400)
Dataja:Visored_Bascinet_MET_04.3.247_009june2015.jpg|[[Pśiłbica|Nimski basinet z pśiłbicu]]
Dataja:War_Hat_MET_29.150.9a_005AA2015.jpg|[[Kapalin|Špański kapalin]] (kóńc XV. lětstotka)
Dataja:Sallet_MET_14.25.573_005mar2015.jpg|[[Salada|Italska salada]] (wokoło 1440–1450)
Dataja:Sallet_MET_04.3.226_004june2015.jpg|[[Salada|Nimska salada]] z [[Nürnberg|Nürnberga]] (wokoło 1490)
Dataja:Barbute_MET_60.151_009AA2015.jpg|[[Barbuta|Italska barbuta]] z [[Brescia|Brescije]] (wokoło 1460)
Dataja:Armet_MET_29.158.51_006AA2015.jpg|[[Armet|Italski armet]] z [[Milano|Milana]] (wokoło 1475)
Dataja:Helm_for_the_Joust_of_Peace_(Stechhelm)_MET_DP271142.jpg|[[Žabja pyskowa pśiłbica|Turnejowy helm (Stechhelm)]]
Dataja:Helmet_MET_DP152917.jpg|Historiski helm (zbirka MET)
Dataja:Helmet_MET_DP152934.jpg|Historiski helm (zbirka MET)
Dataja:Cabasset_MET_27.159.12_004AA2015.jpg|[[Kabaset]]
Dataja:Morion_MET_29.158.49_004AA2015.jpg|[[Morion]]
Dataja:Burgonet_for_the_Guard_of_the_Counts_Khevenhüller_zu_Aichelberg_MET_DP22434.jpg|[[Szturmak]] gardy grobow Khevenhüller zu Aichelberg
Dataja:Close-Helmet_MET_DP328549.jpg|[[Zacynjony helm]]
Dataja:Dutch_-_Zischagge_Helmet_-_Walters_511366_-_Three_Quarter.jpg|[[Pappenheimer|Nižozemski pappenheimer (šyšak)]]
Dataja:Helm_Husarski_(retouch).jpg|[[Šyšak|Pólski huzarski šyšak]]
Dataja:Helmet_(Hoshi-_Kabuto)_in_the_16th-Century_Style_MET_DP244586.jpg|[[Kabuto|Japański helm kabuto (hoši-kabuto)]] w stilu XVI. lětstotka
Dataja:Helmet_MET_36.25.117_001mar2015.jpg|[[Misiurka|Turkojska misiurka]] (XVII.–XVIII. lětstotk)
Dataja:Hjälm_m1823.jpg|[[Kask (helm)|Šwedski dragoński kask m/1823]]
Dataja:Collezione_di_Colin_Grout,_item_25_(cropped).png|[[Pikielhauba|Nimska pikielhauba]]
Dataja:Helm,_item_2_cropped.jpg|[[Helm Adrian|Francojski helm Adrian]]
Dataja:SSh-40_helmet.jpg|[[Helm SSz-40|Sowjetski helm SSz-40]]
Dataja:Casque-spectra-2.JPG|[[Helm SPECTRA|Francojski helm SPECTRA]]
</gallery>
== Nožki ==
<references />
lqgd3vrl5tqtxsv9n4iur5bzhrnxbxy
148253
148252
2026-11-12T11:06:55Z
~2026-59878-52
21536
Som pópšawił pšawopisnu zmólku z cašpa na časpa
148253
wikitext
text/x-wiki
[[Dataja:Helmet_(AM_607044-2).jpg|mini|[[Stahlhelm|Stahlhelm M1916]], wójskaŕski stalowy helm z casa [[Prědna swětowa wójna|Prědneje swětoweje wójny]]]]
'''Helm''' – družyna šćitneje [[Bronja|bronje]], kótaraž šćita [[Głowa|głowu]]. Znaty a wužywany wót [[Starowěk|starowěka]] až do [[Něntejšny cas|něntejšnego casa]]. Něga źěl [[Brń|brni]], kótaryž jo šćitał pśeśiwo rubam z [[Běła broń|běłeju bronju]] (na pś. z [[Mjac|mjacom]], [[Kopje|kopjem]]) abo pśeśiwo wustřělam neurobalistiskeje bronje (na pś. [[Łuk|łuka]], [[Samostřěł|samostřěła]]). Źinsa funkcjoněrujo ako standardny źěl wugótowanja [[Wójak|wójakow]], kótaryž šćita pśeśiwo wótłamkam a šrapnelam.
== Stawizny ==
Helmy su byli znate južo w [[Starowěk|starowěku]] (mj. dr. w [[Asyriska|Asyriskej]], [[Babiloniska|Babiloniskej]], [[Egyptojska|Egyptojskej]], [[Grichiska|Grichiskej]] abo [[Rom|Romje]]). Na zachopjeńku su je gótowali ze [[Skóra|skóry]] abo rogowych plaśicow, pózdźej su zachopili wužywaś [[metal]] (nejpjerwjej [[bronz]], a pózdźej [[zelezo]] a [[stal]]). Nejstarše eksemplary helmow, kótarež su se wobchowali až do něntejšnych casow, póchadaju z [[Mezopotamija|Mezopotamije]] z casa wokoło 3000 lět pśed Kristusom. Pśiwzejo se pak, až su je gótowali južo jěsnjej a až su se wuwili njewótwisnje w rozdźělnych kulturnych krězach na swěśe. Helmy su w běgu swójich stawiznow pśiwzeli wjelgin rozdźělne formy, wótwisnje wót kulturnego krěza, pśistupnych technologijow a póstajenja. Wósebnje intensiwna etapa jich wuwijanja jo był cas [[Srjejźowěk|srjejźowěka]] a [[renesansa]], gaž su se jawili jich nejwěcej komplikowane konstrukcije (na pś. [[pśiłbica]], [[armet]], [[salada]]), což jo měło teke zwisk z intensiwnym wuwijanim brni. Mimo wugbanja wójaŕskeje funkcije, su helmy někga dobywali teke wažny symboliski wóznam ako znamje mocy abo statusa (gl. [[heraldiski helm]]). Su je wužywali teke w sportowem charakterje na ryśaŕskich turnějach (gl. [[turnějowy helm]])<ref>Kwaśniewicz 2005, s. 31–35, 46.</ref>.
Z wuwijanim [[Wognjowa broń|wognjoweje bronje]] stej tak helm, ako teke ceła brń póstupnje zgubjowałej na wóznamje, dokulaž njejstej mógłej zawěsćiś pśisłušnego šćita pśeśiwo wše wěcej powšyknje wužywanej třělarskej broni. Wót wokoło 18. stolěśa su je dla niskeje wužytnosći we wójsku powšyknje zachopili wuměnjaś za płótnjane [[Capka|capki]] (na pś. [[trikorn]], [[čako]], [[rogatywka]]), což jo dowjadło k skoro połnej zgubje jich wužywanja. Sam helm jo zachopił wugbaś wěcej wupyšujucu ako praktisku funkciju, wóstawajucy někga na wugótowanju małego licba formacijow (kaž na pś. śěžkeje jězdźiny – [[Kirasěr|kirasěrow]]).
Helm jo se znowego zjawił w powšyknem wójskaŕskem wužywanju akle w casu [[Prědna swětowa wójna|Prědneje swětoweje wójny]]. To jo měło zwisk z masowym wužywanim moderneje [[Artilerija|artilerije]], kótaraž jo zawinowała wjelicke zguby mjazy wójakami, kótarychž płótnjane capki njejsu dawali žednego šćita pśeśiwo wótłamkam a šrapnelam. Dla fakta, až jo nagło zachopiła rosć licba wóporow z ranami głowy (śěžkimi w gójenju a cesto smjertnymi), jo se wobrośiła glědanje na trěbnosć zawěsćenja wójakam pśisłušnego šćita. Prědne su na ten problem reagowali [[Francoz|Francozy]], zawjedujucy južo w lěśe 1914 „stalowe šćitaki“ pód capki, a pótom zawjedujucy w lěśe 1915 stalowy [[Adrianowy helm]], kótaryž jo se stał z prědnym modernym wójskaŕskim helmom. Skoro w tom samem casu su po jich slědach šli [[Brit|Brity]], zawjedujucy [[Brodieowy helm]]. Njedługo pózdźej su druge cłonki [[Ententa|Ententy]] zachopili pśiwzěwaś francojske abo britiske helmy, abo su twórili jich lokalne modifikacije<ref>Helmet prototype (‘Gaede Helmet’). IWM. [pśistup 2020-02-28]. (eng.)</ref><ref>Peter Suciu: The first modern steel combat helmet: the French ‘Adrian’. Military Trader, 2019-11-08. [pśistup 2020-02-28]. (eng.)</ref>. Pótrjeba za stalowymi helmami njejo wóstała teke njepśipytana w armejach [[Centralne mocy|centralnych mocow]], źož su na zachopjeńku zawjadli prowizoriske [[Gaedeowy helm|Gaedeowe helmy]], a pózdźej su wudźěłali moderny [[stahlhelm]] M1916<ref>Helmet prototype (‘Gaede Helmet’). IWM. [pśistup 2020-02-28]. (eng.)</ref><ref>German WWI Imperial Army Detachment Gaede Steel Helmet. International military antiques. [pśistup 2020-02-28]. (eng.)</ref><ref>Edward Tenner: Hardheaded Logic: The Helmet is older than the city-state and newer than the airplane. American Heritage, 2003. [pśistup 2020-05-28]. [archiwěrowane z togo adrese (2008-06-28)]. (eng.)</ref><ref>Tubbs i Clawson 2000, s. 16–17.</ref>.
Wót togo casa su se helmy stali ze standardnym wugótowanim wójakow we wšyknych armejach a wobchowuju se w tej roli až do źinsajšnego dnja. Něnto se w jich produkciji město stale wužywaju nejcesćej syntetiske nitki, kótarež zawěsćuju wětšu wutrajnosć (na pś. [[kevlar]] abo balistiski [[nylon]]).
== Typy helmow ==
Konstrukciju wšyknych helmow, wužywanych w historiji, jo zwězował zasadnje ten samy póśěgowy dypk, determiněrowany pśez formu cłowjeceje głowy a rozpołoženje organow na njej (wócow, wušow, guby). Togodla jo je, mimo rozdźělnych konstrukcijnych formow, zwězowała trěbnosć šćita pśedewšym mózgoweje časpy, zmóžnjenja wobglědowanja, dychanja a słyšanja. Głowne źěło helma jo jogo [[Zwón (źěl helma)|zwón]], kótaryž šćita nejwětšy źěl głowy a twóri zakład za montěrowanje móžnych pśidatnych elementow (pó trěbnosći)<ref>Kwaśniewicz 2005 ↓, b. 23, 34–35.</ref>.
Pó konstrukciji móžomy rozeznaś 3 zakładne typy helmow<ref>Kwaśniewicz 2005 ↓, b. 33.</ref>:
* '''Wótwórjone helmy''' – šćitajuce głowu, ale njezakšywajuce woblico (na pś. [[łebka]], [[Morion (helm)|morion]], ako teke wšykne moderne helmy).
* '''Połwótwórjone helmy''' – šćitajuce głowu a źělnje zakšywajuce woblico (na pś. někotare typy [[Kapalin|kapalinow]] a [[Salada|saladow]]).
* '''Zacynjone helmy''' – šćitajuce głowu a zakšywajuce woblico (na pś. [[gjarncowy helm]], [[pśiłbica]]).
=== Wobstawne elementy ===
[[Dataja:Helmet_elements.jpg|rechts|450x450px|Wobstawne elementy helma]]
# [[Zwón (źěl helma)|zwón]]
# [[šyjowy šćit]]
# [[Grjebjeń (źěl helma)|grjebjeń]]
# [[Dachyšk (źěl helma)|dachyšk]]
# [[Nosnik (źěl helma)|nosnik]]
# [[Licowy šćit (źěl helma)|licowy šćit]]
# [[Pśikšyw (źěl helma)|pśikšyw]]
# [[wizura]]
# [[pancerzowa kapuca]]
# [[fasunk]]
# pódpinka
Někótare helmy su se teke wupyšnili [[Helmowa pycha|pychu]] a [[Helmske płašće|helmskim płašćom]] (wósebnje w srjejźowěku)<ref>Kwaśniewicz 1981 ↓, b. 76–77, 98.</ref>.
== Pśikłady helmow w běgu wěkow ==
<gallery perrow="5" heights="160">
Dataja:Boars's_tusk_helmet_NAMA6568_Athens_Greece1.jpg|[[Mykeński helm z kłow źiwego swinjeća]] (XIV.–XIII. lětstotk pś. n. l. c.)
Dataja:Bronze_helmet_of_Corinthian_type_MET_DT7210.jpg|[[Korintski helm|Grichiski bronzowy helm korintskego typa]] (wokoło 600–575 pś. n. l. c.)
Dataja:Helmet_of_the_Montefortino_Type_MET_DP701214.jpg|[[Helm typa Montefortino|Etruskiski helm typa Montefortino]] (kóńc IV.–zachopjeńk III. lětstotka pś. n. l. c.)
Dataja:Helm_Legio_II_Augusta_fotoCThunnissen.jpg|[[Cassis (helm)|Romski helm]] (rekonstrukcija)
Dataja:Nasalhelm.jpg|[[Normański helm|Normański helm z nanosnikom]] ([[Esztergom]], [[Hungorska]])
Dataja:Lamellar_Helmet_MET_DP124328.jpg|[[Lamelkowy helm|Mongolski abo tibetiski lamelkowy helm]] (XIII.–XV. lětstotk)
Dataja:HelmBasel2.jpg|[[Gjarncowy helm]]
Dataja:Bascinet_MET_29.158.33_005AA2015.jpg|[[Łebka|Nimska łebka]] (wokoło 1325)
Dataja:Bascinet_MET_29.158.45_006AA2015.jpg|[[Basinet|Italski basinet]] (wokoło 1375–1400)
Dataja:Visored_Bascinet_MET_04.3.247_009june2015.jpg|[[Pśiłbica|Nimski basinet z pśiłbicu]]
Dataja:War_Hat_MET_29.150.9a_005AA2015.jpg|[[Kapalin|Špański kapalin]] (kóńc XV. lětstotka)
Dataja:Sallet_MET_14.25.573_005mar2015.jpg|[[Salada|Italska salada]] (wokoło 1440–1450)
Dataja:Sallet_MET_04.3.226_004june2015.jpg|[[Salada|Nimska salada]] z [[Nürnberg|Nürnberga]] (wokoło 1490)
Dataja:Barbute_MET_60.151_009AA2015.jpg|[[Barbuta|Italska barbuta]] z [[Brescia|Brescije]] (wokoło 1460)
Dataja:Armet_MET_29.158.51_006AA2015.jpg|[[Armet|Italski armet]] z [[Milano|Milana]] (wokoło 1475)
Dataja:Helm_for_the_Joust_of_Peace_(Stechhelm)_MET_DP271142.jpg|[[Žabja pyskowa pśiłbica|Turnejowy helm (Stechhelm)]]
Dataja:Helmet_MET_DP152917.jpg|Historiski helm (zbirka MET)
Dataja:Helmet_MET_DP152934.jpg|Historiski helm (zbirka MET)
Dataja:Cabasset_MET_27.159.12_004AA2015.jpg|[[Kabaset]]
Dataja:Morion_MET_29.158.49_004AA2015.jpg|[[Morion]]
Dataja:Burgonet_for_the_Guard_of_the_Counts_Khevenhüller_zu_Aichelberg_MET_DP22434.jpg|[[Szturmak]] gardy grobow Khevenhüller zu Aichelberg
Dataja:Close-Helmet_MET_DP328549.jpg|[[Zacynjony helm]]
Dataja:Dutch_-_Zischagge_Helmet_-_Walters_511366_-_Three_Quarter.jpg|[[Pappenheimer|Nižozemski pappenheimer (šyšak)]]
Dataja:Helm_Husarski_(retouch).jpg|[[Šyšak|Pólski huzarski šyšak]]
Dataja:Helmet_(Hoshi-_Kabuto)_in_the_16th-Century_Style_MET_DP244586.jpg|[[Kabuto|Japański helm kabuto (hoši-kabuto)]] w stilu XVI. lětstotka
Dataja:Helmet_MET_36.25.117_001mar2015.jpg|[[Misiurka|Turkojska misiurka]] (XVII.–XVIII. lětstotk)
Dataja:Hjälm_m1823.jpg|[[Kask (helm)|Šwedski dragoński kask m/1823]]
Dataja:Collezione_di_Colin_Grout,_item_25_(cropped).png|[[Pikielhauba|Nimska pikielhauba]]
Dataja:Helm,_item_2_cropped.jpg|[[Helm Adrian|Francojski helm Adrian]]
Dataja:SSh-40_helmet.jpg|[[Helm SSz-40|Sowjetski helm SSz-40]]
Dataja:Casque-spectra-2.JPG|[[Helm SPECTRA|Francojski helm SPECTRA]]
</gallery>
== Nožki ==
<references />
al0fuhpo67upo1yswgvgzdlldabz1wa
Zwón (źěl helma)
0
13921
148254
2026-11-12T11:12:16Z
~2026-59878-52
21536
Som pśidał nastawk wó zwónje (źělu helma)
148254
wikitext
text/x-wiki
[[Dataja:Bascinet_MET_29.158.33_005AA2015.jpg|rechts|mini|275x275px|[[Łebka]] z wokoło 1325 – pśikład [[Helm|helma]] wobstajacego skoro jano ze zwóna]]
'''Zwón''' – głowny źěl [[Helm|helma]], kótaryž šćita nejwětšy źěl głowy a twóri zakład za montěrowanje pśidatnych konstrukcijnych elementow (na pś. [[Šyjowy šćit|šyjowego šćita]], [[Dachyšk|dachyška]], [[Licowy šćit|licowych šćitow]] atd.)<ref>Włodzimierz Kwaśniewicz, ''Leksykon dawnego uzbrojenia ochronnego'', Warszawa: Bellona, 2005, s. 23, ISBN 83-11-10063-2.</ref><ref>''Mała Encyklopedia Wojskowa'', t. 1, Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1967, s. 506.</ref>.
== Nožki ==
<references />
6ubido07i9yuz0puzzgv0up3f0x67i5