Wikipedia eewiki https://ee.wikipedia.org/wiki/Axa_do_%C5%8Ag%C9%94 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk African Science Academy 0 10705 62255 62213 2026-11-07T07:06:18Z ARNOLD ELORM 17457 62255 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Afrika Dzɔdzɔmeŋutinunya Suku (ADS)''' nye nyɔnuviwo katã ƒe suku deŋgɔ si le Akɔntabubu kple Dzɔdzɔmeŋutinunya me si woɖo le Dasiamime 2016 me le Tema, [[Gana|Ghana]], to dɔmenyohabɔbɔ aɖe si woŋlɔ ŋkɔ na le [[United Kingdom|UK]], [[United States]] kple Ghana. Nyɔnuvi siwo tso dukɔ vovovowo me le Afrika katãe le sukua me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/African_Science_Academy#cite_note-auto-1</ref> == Eŋutinya == Le ƒe 2016 me la, Afrikatɔwo ƒe Nunana Habɔbɔ ɖo Afrika Dzɔdzɔmeŋutinunya Suku (ADS) - si nye suku si wotu ɖe STEM dzi na Afrika nyɔnuvi siwo si nunana le siwo tso teƒe siwo mekpɔa ga boo o. Ðɔkta [[:en:Tom_Ilube|Tom Ilube]] CBE, si nye mɔ̃ɖaŋudɔwɔla kple hehenana dɔmenyola ye ɖo suku sia be yeatsɔ ade amewo ƒe ɖetsɔleme ɖe [[:en:STEM|STEM]] ƒe dɔa me . Le August 2016 me la, sukuvi 24 siwo tso [[Kamerun|Cameroon]], [[Etiopia|Ethiopia]], [[Naidzeria|Nigeria]], [[Sira Liɔ̃|Sierra Leone]], [[Uganda]] kple [[Gana|Ghana]] dze sukua gɔme. Tso ɣemaɣi la, sukua dzi ɖe edzi va hea nyɔnuvi siwo tso Afrika dukɔ 12 me, siwo dometɔ aɖewoe nye [[Togo]], [[Rwanda]], [[Eswatini|Eswantin]] kple [[Anyiehe Afrika|South Africa]]. Wodzi woƒe ƒuƒoƒoa ƒe lolome hã ɖe edzi zi gbɔ zi eve tso sukuvi 25 va ɖo 50. ADS nye [[:en:Female_education|nyɔnuviwo katã ƒe dɔwɔƒe]] gbãtɔ si naa Akɔntabubu kple Dzɔdzɔmeŋutinunya deŋgɔ le Afrika. == Agbalẽnyalawo == Suku sia xɔa sukuvi siwo si nunana le siwo xɔ tso ƒe 16 va ɖo ƒe 19, siwo wu woƒe sekɛndrisuku nu dzidzedzetɔe le Akɔntabubu kple Dzɔdzɔmeŋutinunya me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/African_Science_Academy#cite_note-2</ref> Le ADS la, woƒe sukuviwo toa ɖoɖo deŋgɔ ƒe ɖoɖo sesẽ aɖe me, eye wowua Cambridge International A-Levels nu le Akɔntabubu, Akɔntabubu Yi ŋgɔe kple Dzɔdzɔmeŋusẽŋununya me le ɣleti 11 teti me. Tsɔ kpe ɖe woƒe nusɔsrɔ̃ ŋu la, wonaa mɔnukpɔkpɔ sukuviwo hã be woakpɔ gome le Kɔmpiuta Dɔwɔɖoɖowo Kple Robɔtwo ƒe nusɔsrɔ̃ siwo wowɔna le suku bubuwo godo me. == Nyadzɔdzɔ == Woɖe Afrika Dzɔdzɔmeŋutinunya Suku fia le [[:en:CNN|CNN]] ƒe Inside Africa nuŋlɔɖi me si na wokpɔa dɔwɔnawo kple ɖoɖo siwo sukua wɔna le kpekpeɖeŋu nana ɖetugbui siwo tsɔ ɖe le STEM hehexɔxɔ me la me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/African_Science_Academy#cite_note-3</ref> == Gakpekpeɖeŋunana == Le Dasiamime, 2022 me la, Afrika Dzɔdzɔmeŋutinunya Suku ɖe gbeƒã woƒe Kpekpeɖeŋunala Gãtɔ, [[:en:XTX_Markets|XTX Markets]]. Habɔbɔ geɖewo hã doa alɔ sukua siwo dometɔ aɖewoe nye [[:en:Bank_of_America|Bank of America]], [[:en:The_Black_Heart_Foundation|The Black Heart Foundation]], [[:en:SThree|SThree]] kple [[:en:Tullow_Oil|Tullow Oil]] be woana woƒe nyɔnuviwo nade suku deŋgɔ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/African_Science_Academy#cite_note-4</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/African_Science_Academy#cite_note-5</ref> == Dɔwɔhatiwo == ADS nye Hali Access Network me tɔwo dometɔ ɖeka.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/African_Science_Academy#cite_note-6</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/African_Science_Academy#cite_note-7</ref> == Nyawo tsoƒe == # {{Cite web|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/african-science-academy-inaugurated-in-tema.html|title=African Science Academy inaugurated in Tema|date=2017-02-08|website=Graphic Online|language=en-gb|access-date=2019-02-18}} [[Category:Ghana]] ow5a75k4s3yddpl49o4wini3xrlofh1 Agbeli Kaklo 0 11105 62258 62205 2026-11-07T07:25:44Z ARNOLD ELORM 17457 62258 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Agbeli Kaklo''' nye [[Gana|Ghana]] kple [[Togo]]<nowiki/>tɔwo ƒe nuɖuɖu si wowɔna kple [[agbeli]]. Nuɖuɖu sia dzɔ tso [[Volta Region|Volta Nutoa]] ƒe anyiehe<ref>https://www.graphic.com.gh/features/opinion/agbelikaklo-the-comfort-food-from-volta.html</ref>. Eƒuna ŋutɔ eye zigede la, woɖunɛ kple ne ƒuƒu. Wotsɔ ŋkɔ na nuɖuɖu sia nenema elabena agbelie wotsɔ wɔe. <ref>https://www.facebook.com/Telandeworld/posts/1797880156903712</ref><ref name=":1">https://yen.com.gh/72353-8-ghanaian-snacks-can-eat-day-every-day.html</ref><ref>https://face2faceafrica.com/article/ghanas-independence-celebration-to-be-marked-in-nyc-with-west-african-street-food-pop-up</ref><ref>https://www.modernghana.com/lifestyle/12932/when-was-the-last-time-you-had-crunchy-agbeli-kakl.html</ref> == Nuɖanuwo == Nu siwo wotsɔna wɔa Agbeli Kaklo lae nye:<ref name=":0">https://www.modernghana.com/lifestyle/12932/when-was-the-last-time-you-had-crunchy-agbeli-kakl.html</ref> * [[Agbeli]] * Tsi * Sabala * Ami * Ne * Dze == Ale si woɖanɛ == Nu gbãtɔ si wowɔna le agbeli kaklo ɖaɖa me ye nye agbelitsro kekle ɖa le agbelia nu hena etutu. Wozia agbelimɔ si wotu la, vasede esime tsi akpa gãtɔ do le eme. Emegbe wo tsakana agbelimɔa kple anyitsi, atadi, dze kple ɣeaɖewoɣi bliwɔ alo nu ʋeʋĩwo bubuwo. Womlia tsakatsaka la wòzua bɔl suewo alo abolo gbadzɛwo hetɔne le ami dzodzoe me vaseɖe esime woƒu hetrɔ amadede brɔŋ.<ref name=":1" /><ref name=":0" /><ref name=":0" /><ref name=":2">https://en.wikipedia.org/wiki/Agbeli_Kaklo#cite_note-:4-7</ref> Ale si woɖana agbeli kaklo ate ŋu ato vovo le nuto vovovowo kple aƒe vovovowo me. Ame aɖewo tsɔa ginger, galik, alo nutoa me nu ʋeʋĩwo dea eme be wòavivi wu, gake ame bubuwo ya wɔne le kɔnyinyi ƒe mɔ bɔbɔe tɔ nu. Zi geɖe la, woɖua agbeli kaklo abe numeɖenu ene alo wotsɔa atadi kple tɔmelã ɖunɛ.<ref name=":1" /><ref name=":0" /><ref name=":2" /> == Kadodo bubuwo == kadbkgm79qxjnjsbus3dzruycvmjm0f Red red 0 11453 62259 62208 2026-11-07T07:39:38Z ARNOLD ELORM 17457 databox added 62259 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Red red (Bɔbɔ)''' nye [[:en:Ghanaian_dish|Ghanatɔwo ƒe nuɖuɖu]] si wotsɔa [[:en:Black-eyed_peas|ayi ŋku yibɔ]] wɔe, si woɖana le [[:en:Palm_oil|dzomi]] alo amagbemi bubuwo me kple [[:en:Plantain_(cooking)|abladzo]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Red_red#cite_note-SalmFalola2002-1</ref>Nuɖuɖua xɔ ŋkɔ tso amadede dzĩ si wòxɔna tso dzomi kple abladzo si woflina ɖe eme la gbɔ. Zi geɖe la, [[:en:Black-eyed_peas|ayi ŋku yibɔ]], [[:en:Scotch_bonnet|kpakposhitɔ]], sabala, ami kple tomatos ye nɔa 'red red' me togbɔ be wozana gomelã abe [[:en:Mackerel_as_food|'mackerel']] alo [[:en:Sardines_as_food|'pilchards']] hã le eɖaɖa me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Red_red#cite_note-Planet2014-2</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Red_red#cite_note-:1-3</ref> Woyɔnɛ zi geɖe le [[:en:Ghana|Ghana]] be ''"Yɔ kɛ Gari"''. Togbɔ be wotsɔa tɔmelãwo ɖanɛ zi geɖe hã la, 'red red' ate ŋu anye [[:en:Vegetarianism|amagbewo ɖeɖe]] ko.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Red_red#cite_note-4</ref> Woate ŋu atsɔe akpe ɖe abladzo si wofli, pɛya kple bli alo [[:en:Garri|gari]] ŋu woazu nuɖuɖu blibo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Red_red#cite_note-:0-5</ref> == Nuɖanuwo == * Ayi ŋku yibɔ gram 250 * Dzomi dl 2.5 * Sabala dzĩ 4, siwo melolo fuu o * Tomato paste go suetɔ 1 * Atadzi ƒuƒu 1-2 * Ginger yeye sentimeta 2-3 * Galik fifli 3 * Tomatos 5 * Tsi dl 2-3 dl * Dze nuɖugatsi sue 2-3 * Sukli sue aɖe [3] . == Kpɔ esia hã ɖa == [[:en:Ghanaian_cuisine|Ghanatɔwo ƒe nuɖuɖu]] == Nyawo tsoƒe == bb913891y0yf0km2p9lkqv52a3w1uud Hogbetsotso festival 0 11459 62261 62229 2026-11-07T07:45:06Z ARNOLD ELORM 17457 ARNOLD ELORM moved axa [[Hogbetsotso Zã]] yi [[Hogbetsotso festival]]: Misspelled title 62228 wikitext text/x-wiki [[File:Hogb1.jpg|thumb|HOGBETSOTSO Zà ]] '''Hogbetsotso Zã''' <ref name="bradt">{{cite book|last=Briggs|first=Philip|title=Bradt Ghana|url=https://archive.org/details/ghanabradttravel0000brig|year=2010|publisher=Bradt Travel Guide|pages=[https://archive.org/details/ghanabradttravel0000brig/page/49 49]}}</ref> nye azã si Anlo fiawo ple Anlo dukɔwo ɖuna le Amuga nutome le Ghana .<ref name="Bak">{{cite web|title=Festivals in Ghana|url=http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/tourism/festivals.php|publisher=www.ghanaweb.com|access-date=27 December 2011|archive-date=27 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227070729/http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/tourism/festivals.php|url-status=live}}</ref> Anlo dusiwo ɖunɛ la enye [[Anloga]] (duga), [[Keta]], Kedzi, Vodza, Ʋuti, Srogboe, [[Tegbi|Woe, Tegbi]], Dzita, [[Abor, Ghana|Abor]], [[Anlo Afiadenyigba]], [[Anyako]], Konu, [[Alakple]], Atsito, [[Atiavi]], Deʋegodo, Atorkor, Tsiame kple Anlo du susuewo. Woɖune le dzinu wuiɖeke lea fe Mamleɖa gbatɔ le Anloga, afisi nye anlo du bubuawo fe dugame.<ref name="Bak" /><ref name="bookc">{{cite book|last=Ofori Akyea|first=E.|title=Ewe|year=1997|publisher=Rosen Publishers|pages=17}}</ref> <ref name="wall">{{cite web|title=Hogbetsotso festival|url=http://www.travel-to-discover-ghana.com/hogbetsotso-festival.html|publisher=www.travel-to-discover-ghana.com|access-date=31 December 2011|archive-date=28 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111028042116/http://www.travel-to-discover-ghana.com/hogbetsotso-festival.html|url-status=live}}</ref>Woɖe aza sia ƒe ŋkɔ tso ʋegbe me. Hogbetsotso gɔmee nye "ame geɖewo ƒe dzodzo le ([[Notsé|Ŋotsie]])".<ref name="booka">{{cite book|last=Geurts|first=Kathryn Linn|title=Culture and the senses: bodily ways of knowing in an African community|year=2002|publisher=University of California Press|pages=[https://archive.org/details/culturesensesemb0000geur/page/146 146]|url=https://archive.org/details/culturesensesemb0000geur|url-access=registration|quote=hogbetsotso.}}</ref> Woɖo azã sia anyi abe ƒe blaene vayi..<ref name="booka" /> eovjtve8tndge0l713a6po738f36dkj Joe Gidisu 0 11476 62260 62212 2026-11-07T07:41:08Z ARNOLD ELORM 17457 62260 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Joe Kwashie Gidisu''' nye [[:en:Politician|dunyahela]] kple [[:en:Teacher|nufiala]] eye wònye [[Gana|Ghana]] ƒe Mɔdodowo kple Mɔdodo gãwo ƒe Dɔdzikpɔla tsã.<ref>{{Cite web|last=Adjei|first=Sammy|date=2018-09-12|title=Abodakpi Speaks : I'm Best Bet For NDC Chairmanship Post|url=https://newsghana.com.gh/abodakpi-speaks-im-best-bet-forndc-chairmanship-post/|access-date=2020-08-02|website=News Ghana|language=en-US}}</ref> == Ðevimenɔɣi kple sukudede == Wodzi Joe Gidisu le 22 Dzodze 1952 le Bakpa Alabonu le [[Volta Region|Volta nuto me]] le Ghana.<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.gh/hongidisu_joe_kwashie.html|title=Hon.Gidisu Joe Kwashie|access-date=2010-06-29|publisher=[[Parliament of Ghana]]|archive-date=16 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716195345/http://www.parliament.gh/hongidisu_joe_kwashie.html|url-status=dead}}</ref> Edze suku gɔme le Bakpa Alabonu Nutomedziɖuɖu Gɔmedzesuku tso ƒe 1959 vaseɖe ƒe 1963. Emegbe ede Mafi Devime Nutomedziɖuɖu ƒe Gɔmedzesuku si nu wòwu le ƒe 1967 me. Eyi Kibi Ŋutsuwo ƒe Hehenaƒe afisi wòxɔ Nufialawo ƒe Ðaseɖigbalẽ ‘A’ le. Le ƒe 1975 kple 1977 dome la, ede Nufialawo ƒe Hehenasuku Deŋgɔ le [[:en:Winneba|Winneba]] afisi wòxɔ Nufiala Tɔxɛwo ƒe Ðaseɖigbalẽ le. Emegbe Gidisu de [[:en:University_of_Ghana|Ghana Yunivɛsiti]] afisi wòxɔ [[:en:Bachelor_of_Arts|BA Hons]] le, le ƒe 1981 me. Eyi [[Netherlands]] afisi wòwɔ ŋgɔyiyi le, le Hadomegbenɔnɔ Ŋuti Nusrɔ̃ƒe, [[:en:The_Hague|The Hague]] afisi wòxɔ [[:en:Master_of_Arts|M.A.]] le Ŋgɔyiyi Nusɔsrɔ̃ me le.<ref name="gov">{{cite web|url=http://www.ghana.gov.gh/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=81&Itemid=228|title=Hon. Joe Kwashie Gidisu - Minister for Roads and Highways|access-date=2010-06-29|publisher=[[Government of Ghana]]|archive-date=30 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130023036/http://www.ghana.gov.gh/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=81&Itemid=228|url-status=dead}}</ref> == Dᴐwᴐna == Gidisu fia nu le Bontibor Nutome Gɔmedzesuku le ƒe 1971 kple 1973 dome. Esi wòdo le Kibi Ŋutsuwo ƒe Hehenasuku la, efia nu le Dormaa Sekɛndrisuku le ƒe 1977 kple 1978 dome. == Dunyahehe == Wotia Gidisu be wòanye [[:en:Member_of_Parliament|Sewɔtakpekpe me tɔ]] na [[:en:North_Tongu_(Ghana_parliament_constituency)|North Tongu Nutome]] le [[:en:2000_Ghanaian_parliamentary_election|December 2000 ƒe sewɔtakpekpe ƒe ak]][[:en:Member_of_Parliament|ɔ]]<nowiki/>dada me.<ref>{{cite web|url=http://psephos.adam-carr.net/countries/g/ghana/ghana11.txt|title=Adam Carr's Election Archives|access-date=2010-06-29|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080731031405/http://psephos.adam-carr.net/countries/g/ghana/ghana11.txt|archivedate=July 31, 2008}}</ref> Esi wogbugbɔ ɖe liƒowo vɔ la, etsi tre ɖi na [[:en:Central_Tongu_(Ghana_parliament_constituency)|Central Tongu]] ƒe zikpuia eye wòɖu dzi le [[:en:2004_Ghanaian_parliamentary_election|ƒe 2004 ƒe Ghana sewɔtakpekpe ƒe]] [[:en:2000_Ghanaian_parliamentary_election|ak]][[:en:Member_of_Parliament|ɔ]]<nowiki/>dada me<ref>{{cite web|url=http://library.fes.de/pdf-files/bueros/ghana/03610.pdf|title=Elections 2004. Ghana's Parliamentary and Presidential Elections.|access-date=2010-06-29|publisher=[[Friedrich Ebert Foundation]] and [[Electoral Commission of Ghana]]}}</ref><ref>{{Cite news|title=Keen contests await NDC MP aspirants in V/R|url=https://www.graphic.com.gh/news/politics/keen-contests-await-ndc-mp-aspirants-in-v-r.html|location=Accra, Ghana|access-date=2020-08-02|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web|date=2012-12-10|title=List: Winners of the 2012 Parliamentary elections|url=https://www.myjoyonline.com/news/list-winners-of-the-2012-parliamentary-elections/|access-date=2020-08-02|website=MyJoyOnline.com|language=en-US}}</ref>. Le zikpuia xɔxɔ vɔ megbe la, edze dɔ gɔme Dzove, 2005 me. Elé eƒe nɔƒea me ɖe asi le [[:en:2008_Ghanaian_parliamentary_election|ƒe 2008 ƒe Ghana sewɔtakpekpe ƒe tiatia me]].<ref>{{cite web|url=http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/election2008/parliament.constituency.php?ID=290|title=Parliamentary Results Tongu Central (Volta Region)|access-date=2010-06-29|publisher=Ghana Home Page}}</ref> Le tiatia sia megbe la, [[John Atta Mills|John Evans Atta Mills]], si nye Ghana Dukɔa ƒe Dukplɔla ɖoe be wòanye Mɔdodowo kple Mɔdodo gãwo ƒe Dɔdzikpɔla le Dzodze, 2009 me.<ref name="gov" /><ref>{{Cite web|title=Dorman-Ahenkro- Krakom road rehabilitation project on course|url=https://www.businessghana.com/|access-date=2020-08-02|website=BusinessGhana}}</ref> == Estoƒewo == <references />   == Kadodo siwo tso egodo == * [https://web.archive.org/web/20170130023036/http://www.ghana.gov.gh/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=81&Itemid=228 Nyatakaka le Ghana dziɖuɖu ƒe nyatakakadzraɖoƒe] Archived * [https://web.archive.org/web/20110716195345/http://www.parliament.gh/hongidisu_joe_kwashie.html Nyatakaka si le Ghana Sewɔtakpekpe ƒe nyatakakadzraɖoƒe] Archived [[Category:Dunyahela siwo tso Volta Nutome]] [[Category:Ghana nufialawo]] [[Category:Ghana sewɔtakpekpe me tɔ 2009–2013]] [[Category:Amewo nɔa agbe]] [[Category:Ghana ƒe mɔdodowo kple mɔ gãwo dzi kpɔlawo]] g3w0b6vigv9alwr01wojozv4hbyheii HGBETSOTSO FESTIVAL 0 11501 62263 62230 2026-11-07T07:47:51Z Xqbot 734 Fixing double redirect from [[Hogbetsotso Zã]] to [[Hogbetsotso festival]] 62263 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Hogbetsotso festival]] f0y9v6r8atlv027h8xzcfeii2aje5t4 Ludo 0 11504 62241 2026-11-06T22:34:54Z Wonder Genya 16309 gbata 62241 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Ludo''' ( /ˈ lj uː d oʊ / ; from Latingbe me nya ludo ' ) nye [[:en:Board_game|kplɔ̃dzifefe]] si wotu ɖe [[:en:Abstract_strategy_game|aɖaŋu dzi]] na fefewɔla eve va ɖo ene [ a ], si me fefewɔlawo [[:en:Race_game|ƒua du]] kple woƒe kpekui eneawo tso gɔmedzedze vaseɖe nuwuwu le [[:en:Dice|ku]] ɖeka ƒe agbalẽ xatsaxatsawo nu. Ludo ƒe nɔnɔmewo sɔ kple [[:en:Cross_and_circle_game|atitsoga kple gota fefe]] bubu siwo tso xexeame ƒe akpa vovovowo; fefe siawo ƒomevi dometɔ aɖewoe nye Mesoamerikatɔwo ƒe fefe si wowɔ do ŋgɔ na Columbiatɔwo ƒe fefe si nye [[:en:Patolli|Patolli]], kple [[India|Indiatɔwo ƒe]] fefe si nye [[:en:Pachisi|Pachisi]] . <ref>Marin, G. (September 1942). "[https://dx.doi.org/10.2307/2791716 64. An Ancestor of the Game of 'Ludo].'". Man. 42: 114–115. doi:[[doi:10.2307/2791716|10.2307/2791716]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0025-1496 0025-1496]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/2791716 2791716.]</ref> Fefea kple eƒe vovototowo xɔ ŋkɔ le dukɔ geɖe me eye wotsɔ ŋkɔ vovovowo na wo. == Nyadzɔdzɔ == [[File:Ludo-1.jpg|thumb|Ludo ƒe tata gbãtɔ si wota le asitsatsa me si Chad Valley ŋlɔ]] Ludo zãa cubic die kple dice kplu eye wodzrae be "Ludo" le England le ƒe 1896 me to Alfred Coller dzi. [ b ] <ref name="Bell_p12">[[:en:Robert_Charles_Bell|Bell, R. C]]. (1979) [1st Pub. 1960, [[:en:Oxford_University_Press|Oxford University Press]], London]. Board and Table Games From Many Civilizations. Vol. I (Revised ed.). [[:en:Dover_Publications|Dover Publications Inc]]. p. 12. ISBN [[:en:Special:BookSources/0-671-06030-9|0-671-06030-9]].</ref> <ref>{{cite web|url=https://pachisi.vegard2.net/ludo.html|title=Pachisi & Ludo – pc games, rules & history|work=vegard2.net}}</ref> Coller va xɔ fefea ƒe gomenɔamesi mlɔeba eye wòdzrae be "Fia ƒe Ludo". Ludo dzie wotu fefe si wowɔna le kplɔ̃ta si nye [[:en:Uckers|Uckers]], si ame geɖe lɔ̃a wɔwɔ le [[:en:Royal_Navy|Fiaɖuƒea ƒe Ƒudzisrafowo]] me. <ref>{{cite book|last=Padfield|first=Peter|title=War Beneath The Sea|date=1995|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|location=New York, NY|isbn=0-471-24945-9|page=86}}</ref> == Ludo board == Zi geɖe la, Ludo board la ƒe akpa tɔxɛwo nyea amadede ɣi, amadede dzẽ, dzĩ, kple blɔ si klẽna. Wodea amadede fefewɔla ɖesiaɖe eye dzesi ene [ c ] le woƒe amadede me. Zi geɖe la, ʋuƒoa nyea dzogoe ene me eye playspace si le abe atitsoga ene, eye atitsoga la ƒe alɔ ɖesiaɖe ƒe sɔti etɔ̃ siwo le dzogoe ene me, zi geɖe la, ade nɔa sɔti ɖesiaɖe me. Zi geɖe la, sɔti siwo le titina la ƒe amadede nyea dzogoe ene me tɔ atɔ̃; esiawo tsi tre ɖi na fefewɔla aɖe ƒe aƒeme sɔti. Amadede adelia ƒe dzogoe enelia si mele aƒeme sɔti dzi o nye fefewɔla ƒe gɔmedzedze ƒe dzogoe ene. Le ʋuƒoa titina la, dzogoe gã aɖe si wotsɔ wu enui, si zi geɖe la, wotsɔa dzogoe etɔ̃ siwo le amadede vovovowo me wɔe le fefewɔlawo Et aƒeme sɔtiwo tame (ale woɖea "aŋutsrɔe" siwo fia asi nuwuwu la fiana). == Etsoƒewo == <references /> k716i3cdkyz0sv8375mjzilgnv60ff9 62242 62241 2026-11-06T22:50:51Z Wonder Genya 16309 /* Ludo board */ totro 62242 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Ludo''' ( /ˈ lj uː d oʊ / ; from Latingbe me nya ludo ' ) nye [[:en:Board_game|kplɔ̃dzifefe]] si wotu ɖe [[:en:Abstract_strategy_game|aɖaŋu dzi]] na fefewɔla eve va ɖo ene [ a ], si me fefewɔlawo [[:en:Race_game|ƒua du]] kple woƒe kpekui eneawo tso gɔmedzedze vaseɖe nuwuwu le [[:en:Dice|ku]] ɖeka ƒe agbalẽ xatsaxatsawo nu. Ludo ƒe nɔnɔmewo sɔ kple [[:en:Cross_and_circle_game|atitsoga kple gota fefe]] bubu siwo tso xexeame ƒe akpa vovovowo; fefe siawo ƒomevi dometɔ aɖewoe nye Mesoamerikatɔwo ƒe fefe si wowɔ do ŋgɔ na Columbiatɔwo ƒe fefe si nye [[:en:Patolli|Patolli]], kple [[India|Indiatɔwo ƒe]] fefe si nye [[:en:Pachisi|Pachisi]] . <ref>Marin, G. (September 1942). "[https://dx.doi.org/10.2307/2791716 64. An Ancestor of the Game of 'Ludo].'". Man. 42: 114–115. doi:[[doi:10.2307/2791716|10.2307/2791716]]. ISSN [https://search.worldcat.org/issn/0025-1496 0025-1496]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/2791716 2791716.]</ref> Fefea kple eƒe vovototowo xɔ ŋkɔ le dukɔ geɖe me eye wotsɔ ŋkɔ vovovowo na wo. == Nyadzɔdzɔ == [[File:Ludo-1.jpg|thumb|Ludo ƒe tata gbãtɔ si wota le asitsatsa me si Chad Valley ŋlɔ]] Ludo zãa cubic die kple dice kplu eye wodzrae be "Ludo" le England le ƒe 1896 me to Alfred Coller dzi. [ b ] <ref name="Bell_p12">[[:en:Robert_Charles_Bell|Bell, R. C]]. (1979) [1st Pub. 1960, [[:en:Oxford_University_Press|Oxford University Press]], London]. Board and Table Games From Many Civilizations. Vol. I (Revised ed.). [[:en:Dover_Publications|Dover Publications Inc]]. p. 12. ISBN [[:en:Special:BookSources/0-671-06030-9|0-671-06030-9]].</ref> <ref>{{cite web|url=https://pachisi.vegard2.net/ludo.html|title=Pachisi & Ludo – pc games, rules & history|work=vegard2.net}}</ref> Coller va xɔ fefea ƒe gomenɔamesi mlɔeba eye wòdzrae be "Fia ƒe Ludo". Ludo dzie wotu fefe si wowɔna le kplɔ̃ta si nye [[:en:Uckers|Uckers]], si ame geɖe lɔ̃a wɔwɔ le [[:en:Royal_Navy|Fiaɖuƒea ƒe Ƒudzisrafowo]] me. <ref>{{cite book|last=Padfield|first=Peter|title=War Beneath The Sea|date=1995|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|location=New York, NY|isbn=0-471-24945-9|page=86}}</ref> == Ludo board == Zi geɖe la, Ludo board la ƒe akpa tɔxɛwo nyea amadede ɣi, amadede dzẽ, dzĩ, kple blɔ si klẽna. Wodea amadede fefewɔla ɖesiaɖe eye dzesi ene [ c ] le woƒe amadede me. Zi geɖe la, ʋuƒoa nyea dzogoe ene me eye playspace si le abe atitsoga ene, eye atitsoga la ƒe alɔ ɖesiaɖe ƒe sɔti etɔ̃ siwo le dzogoe ene me, zi geɖe la, ade nɔa sɔti ɖesiaɖe me. Zi geɖe la, sɔti siwo le titina la ƒe amadede nyea dzogoe ene me tɔ atɔ̃; esiawo tsi tre ɖi na fefewɔla aɖe ƒe aƒeme sɔti. Amadede adelia ƒe dzogoe enelia si mele aƒeme sɔti dzi o nye fefewɔla ƒe gɔmedzedze ƒe dzogoe ene. Le ʋuƒoa titina la, dzogoe gã aɖe si wotsɔ wu enui, si zi geɖe la, wotsɔa dzogoe etɔ̃ siwo le amadede vovovowo me wɔe le fefewɔlawo Et aƒeme sɔtiwo tame (ale woɖea "aŋutsrɔe" siwo fia asi nuwuwu la fiana). == Sewo == [[File:Ludo_paths.svg|thumb|Dzesi siwo le amadede ɖesiaɖe me ƒe mɔzɔzɔ le Ludo ƒe ʋuƒo gbãtɔa dzi]] Ame eve, etɔ̃, alo ene ate ŋu aƒo fefe, hadomehabɔbɔwo manɔmee. [ d ] Le fefea ƒe gɔmedzedze la, fefewɔla ɖesiaɖe ƒe dzesi eneawo megale fefem o eye staged le fefewɔla ƒe akpata me (ʋua ƒe dzogoe gã siwo le fefewɔla ƒe amadede me dometɔ ɖeka). Ne wote ŋui la, fefewɔlawo ŋlɔa woƒe dzesiwo zi ɖeka le tɔtrɔ ɖesiaɖe me le woƒe gɔmedzedze ƒe dzogoe eneawo dzi eye woyia edzi ƒua du le gaƒoɖokui ƒe mɔ nu ƒoa xlã ʋuƒoa le fefewɔƒea (si me dzogoe eneawo ƒe mɔ menye fefewɔla aɖeke ƒe aƒeme sɔti ƒe akpa aɖeke o). Ne fefewɔla aɖe ɖo ablɔ si le woƒe aƒeme sɔti te la, eyia edzi to dzesiwo tsɔtsɔ yi sɔti la dzi yi dzogoe si dzi wowu enu ɖo la me. Wokpɔa ʋuʋuawo to die ɖeka ƒe agbalẽ xatsaxatsa dzi, <ref name="DG_p13">Diagram Group (1975), p. 13.</ref> eye wobiaa agbalẽ xatsaxatsa si sɔ pɛpɛpɛ hafi woate ŋu adze anyi ɖe nuwuƒea ƒe dzogoe eneawo dzi. Fefewɔla gbãtɔ si tsɔ woƒe dzesiwo katã va nuwuwu lae ɖua dzi le fefea me. Zi geɖe la, ame mamlɛawo yia edzi ƒoa fefea be yewoanya amesiwo axɔ nɔƒe evelia, etɔ̃lia, kple enelia. == Fefea ƒe wɔwɔme == Fefewɔla ɖesiaɖe ƒoa die; roller si kɔkɔ wu la dzea fefea gɔme. Fefewɔlawo ɖɔlia wo nɔewo le gaƒoɖokui ƒe mɔ nu. Be fefewɔla nade dzesi aɖe fefe me tso eƒe akpata me vaseɖe eƒe gɔmedzedze ƒe dzogoe ene me la, ele be fefewɔla naƒo ade. <ref name="DG_p132">Diagram Group (1975), p. 13.</ref> Fefewɔlawo ate ŋu ata dzesi aɖe tso aƒeme ɣesiaɣi si woxɔ ade negbe ɖe aƒeme le ƒuƒlu alo ʋu akpa aɖe zi ade hafi. Dzesi eve le gɔmedzedzea me (wodzi ɖe edzi zi gbɔ zi eve). Ne dzesi aɖeke mele fefewɔla la si le fefea me haɖe o eye wòmli bubu tsɔ wu ade la, tɔtrɔa yia fefewɔla si kplɔe ɖo gbɔ. Ele be fefewɔlawo naʋuʋu dzesi aɖe ɣesiaɣi le die ƒe asixɔxɔ si woƒo nu. Ne dzesi ɖeka alo esi wu nenema nya le fefewɔlawo si le fefe me ko la, wotiaa dzesi aɖe eye wotsɔnɛ yia ŋgɔ le mɔa dzi le dzogoe ene me ƒe xexlẽme si die la ɖe fia. Ne dzesi aɖe yi ŋgɔ yi teƒe si tsitretsiɖeŋula ƒe dzesi xɔ la ekema wogbugbɔa dzesi si tsi tre ɖe eŋu la yia eƒe aƒeme teƒe. <ref name=":2">{{Cite web |last=MacQuaid|first=Murphy|date=2021-05-18|title=Ludo Board Game - Rules You Should Know|url=https://bargames101.com/ludo-rules/|access-date=2022-10-18|website=Bar Games 101|language=en-US}}</ref> <ref name="Bell_1983">Bell (1983), p. 113.</ref> Ne dzesi si tsi tre ɖe eŋu dze anyi ɖe teƒe si block la le la, wogbugbɔa dzesi si le ŋgɔ yim la yia eƒe aƒeme teƒe. <ref name=":2" /> <ref>{{cite web |title=Ludo Official BSE Rules|url=http://www.banglagym.com/wp-content/uploads/2016/06/Ludo_Rules.pdf|website=Banglagym.com}}</ref> <ref>{{cite web |title=New Ludo Rules|url=https://www.ludoculture.com/ludo-rules/|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124095954/https://www.ludoculture.com/ludo-rules/|archive-date=November 24, 2023|website=Ludo Culture}}</ref> Ne fefewɔla mete ŋu he dzesi tso aƒeme o la, ade ʋuʋu nana fefewɔla la xɔa agbalẽxatsaxatsa bubu alo "bonus" le tɔtrɔ ma me. Ne bonus roll la na wògakpɔ ade ake la, fefewɔla la gaxɔ bonus roll bubu. [ e ] Ne agbalẽ xatsaxatsa etɔ̃lia hã nye ade la, fefewɔla la mate ŋu aʋuʋu o eye tɔtrɔa nayi fefewɔla si kplɔe ɖo gbɔ enumake. Fefewɔla ƒe aƒeme sɔti ƒe dzogoe eneawo nyea "dedie" ɣesiaɣi, elabena tsitretsiɖeŋula aɖeke mate ŋu age ɖe wo me o. Le aƒeme sɔti me la, ele be fefewɔla naƒo xexlẽdzesi si tututu hiã be dzesi ɖesiaɖe naɖo aƒeme ƒe dzogoe etɔ̃lia dzi. == Vovototowo == [[File:Tablero_de_parqués.svg|right|thumb|''Parqués'' board si wowɔna edziedzi na fefewɔla ene]] === Dukɔwo dome vovototowo ƒe xexlẽdzesiwo === Ludo li le ŋkɔ kple adzɔnu vovovowo te, eye le fefe vovovowo me: <ref>"[http://pwp.etb.net.co/dokuser/eng/history.html History of Parques]". Retrieved 2009-02-03.</ref> * [[:en:Pachisi|Pachisi]], Indiatɔ * [[:en:Uckers|Uckers]], Britaintɔwo ƒe <ref>{{Cite web |title=Personal Time - Uckers|url=https://www.seayourhistory.org.uk/content/view/151/268/1/1/|access-date=2011-09-17}}</ref> * Fia, Swedengbe me tɔ * Eile mit Weile (Ablaɖeɖe wɔa Pace), Switzerlandtɔ * Cờ cá ngựa, Vietnamgbe me tɔ * [[:en:Parchís|Parchís]], Spaingbe me tɔ * [[:en:Parqués|Parqués]], si nye Colombiatɔ ** Vuelta obligada (si nye sedziwɔwɔ be woagadze egɔme ake) . ** Cielo robado (dziƒo si wofi) . ** De piedra en piedra (tso kpe dzi yi kpe dzi) . ** Con Policía (Kple Kpovitɔ) . [[File:Mens_Erger_Je_Niet_Bordspel_1.jpg|thumb|''Mens erger je niet'', Netherlandsgbe me tɔ na fefewɔla ade]] === Mensch ärgere Dich ƒe xɔ si me wowɔa dɔ le === [[:en:Mensch_ärgere_Dich_nicht|Mensch ärgere Dich nicht]] (Ŋutsu, Mègado Dziku O), nye Germanytɔwo ƒe fefe aɖe si wowɔ le ƒe 1914 me eye ŋkɔ siwo sɔ kple wo nɔewo le Albaniagbe, Bulgariagbe, Croatiagbe, Czechgbe, Hollandgbe, Helagbe, Italygbe, Makedoniagbe, Polandgbe, Romaniagbe, Serbiagbe, Slovakiagbe, Sloveniagbe, kple Turkeygbe me. * "Mens erger je niet" (Dutch) * "Γκρινιάρης" (Gree-nyá-rees: Complainer) (Greek) * "Non t'arrabbiare" (Italian) * "Človek, ne jezi se" (Slovenian) * "Člověče, nezlob se" (Czech) * "Človeče, nehnevaj sa" (Slovak) * "Čovječe, ne ljuti se" (Croatian) * "Човече не љути се" (Serbian) * "Kızma Birader" (Turkish) * "Не се сърди, човече" (Bulgarian) * "Mos u zemëro, njeri!" (Albanian) * "Człowieku, nie irytuj się", also known as "Chińczyk"<ref>[[:pl:Chińczyk (gra planszowa)]]</ref>  (Polish) * "Nu te supăra, frate" (Romanian) Le Hungary la, woyɔnɛ be "Ki nevet a végén?" ("Amekae koa nu mamlɛtɔ?") === Germanygbe me tɔ koŋ === * Verliere nicht den Kopf (Mègabu ta na wò o) * Mensch ärgere dich nicht (Mègado dziku o) . * [[:en:Coppit|Coppit]] * Brändi Avũ (Swis Germanytɔ) . === Fransegbe me nya === [[:en:Jeu_des_petits_chevaux|Jeu des petits chevaux]] === Hasbrogbe === Hasbro ƒe ŋkɔ geɖewo le fefe siwo le abe ludo ene ŋu tso eƒe nusiwo wòxɔ me siwo dometɔ aɖewoe nye: * [[:en:Aggravation_(board_game)|Nusiwo gblẽa nu le ame ŋu]] <ref>{{cite web |url=https://www.fgbradleys.com/rules/Aggravation.pdf|title=Aggravation Rules|website=Fgbradleys.com|date=20 June 2016|access-date=12 November 2017}}</ref> * [[:en:Headache_(board_game)|Taɖuame]] ** Taɖuame ƒe Fefe, Britaintɔwo <ref>{{Cite web |url=https://boardgamegeek.com/boardgame/9921/headache|title=Headache}}</ref> * Wotue ɖe Pachisi dzi ** [[:en:Parcheesi|Parcheesi]], Dziehe Amerika ** [[:en:Sorry!_(game)|Babaa!]] ; Dziehe Amerika kple Britain <ref>{{cite web |url=http://brevets-patents.ic.gc.ca/opic-cipo/cpd/eng/patent/324486/summary.html|title=Canadian Patent Database / Base de données sur les brevets canadiens|first=Government of Canada, Industry Canada, Office of the Deputy Minister, Canadian Intellectual Property|last=Office|website=brevets-patents.ic.gc.ca|access-date=30 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727085126/http://brevets-patents.ic.gc.ca/opic-cipo/cpd/eng/patent/324486/summary.html|archive-date=27 July 2011|url-status=live}}</ref> <ref>[http://www.ipo.gov.uk/types/tm/t-os/t-find/t-find-number?detailsrequested=H&trademark=502898 "Search for a trade mark – Intellectual Property Office]". www.ipo.gov.uk. [https://web.archive.org/web/20120401144941/http://www.ipo.gov.uk/types/tm/t-os/t-find/t-find-number?detailsrequested=H&trademark=502898 Archived] from the original on 1 April 2012. Retrieved 30 December 2009.</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20081104024820/http://www.photosurrealism.com/games/sorry/history.html "History]". Archived from [http://www.photosurrealism.com/games/sorry/history.html the original] on 4 November 2008. Retrieved 30 December 2009.</ref> * ''[[:en:Trouble_(board_game)|Kuxi]]'', Dziehe Amerika ** ''[[:en:Kimble_(board_game)|Kimble]]'', Finlandgbe me tɔ si nye ''Kuxi'' ** ''[[:en:Trouble_(board_game)|Frustration]]'', Britaintɔwo kple Irelandtɔwo ƒe agbalẽ si nye ''Trouble'' <ref>{{Cite web |title=How to play Trouble {{!}} Official Rules {{!}} UltraBoardGames|url=https://www.ultraboardgames.com/trouble/game-rules.php|access-date=2021-10-22|website=www.ultraboardgames.com}}</ref> === Chinatɔwo === [[:en:Aeroplane_chess|Yameʋu ƒe chess]] : Chinatɔwo ƒe atitsoga kple gotagome fefe si woɖe tso Ludo me, ezãa yameʋuwo abe dzesi ene, eye wowɔa nu bubuwo abe lãmenugbagbevi siwo le amadede vovovowo me, titri, kple mɔ kpuiwo ene. === Canadatɔwo === [[:en:Tock|Tock]] : Fefewɔlawo ƒua du kple woƒe dzesi eneawo (alo marblewo) ƒoa xlã fefewɔƒea tso gɔmedzedze vaseɖe nuwuwu, kple taɖodzinuae nye be woanye ame gbãtɔ si atsɔ ame ƒe dzesiwo katã "aƒeme". Abe Kpeɖeŋutɔ ene! , wotsɔa lãgbalẽ ƒoae tsɔ wu be woatsɔ dice aƒoe. === Latviagbe me tɔ === Woyɔa fefea ƒe Latviagbe me tɔ be "Riču-Raču". Board la lolo wu board gbãtɔ si me aƒeme teƒe adre le ɖe ene teƒe (gake ele be fefewɔla la naɖo aƒeme teƒe ene siwo didi wu la gbɔ ɣesiaɣi le mɔ sia mɔ nu, ne fefewɔla la ƒoe ɖe enu la, ekema ele be woaɖe teƒe bubuawo ɖe megbe eye woalala woƒe tɔtrɔ si kplɔe ɖo). Woɖe mɔ ɖe nuléle ŋu eye dzesi eve mate ŋu axɔ teƒe ɖeka o. Ne fefewɔla aɖe ƒo ɖeka alo ade la, woate ŋu axɔ agbalẽ xatsaxatsa evelia alo atsɔ dzesi aɖe ayi teƒe si wodze egɔme tsoe. === Vovototowo === [[File:Narayangarh-12.JPG|right|thumb|Pachisi ƒe tɔtrɔ si le ƒoƒom le Ludo board dzi le [[Nepal]]]] * Ludo si woƒo le [[:en:Indian_subcontinent|India-nyigbagã la dzi la]] ƒe akpa enelia si le dedie la dzena le akpa enelia ɖesiaɖe me, eye zi geɖe la, enyea dzogoe enelia tso etame le sɔti si le ɖusime wu la me. Zi geɖe la, wotsɔa ɣletivi dea dzesi dzogoe siawo. Le India la, wotsɔa dice eve ƒoa Ludo zi geɖe, eye ne woƒo ɖeka ɖe die dzi hã nana dzesi aɖe gena ɖe fefe si me dzo le me. Eyata ne fefewɔla aɖe ƒo ɖeka kple ade la, woate ŋu axɔ dzesi aɖe ado goe eye woaʋuʋui afɔɖeɖe ade. * Le [[:en:Pakistan|Pakistan]], tɔtrɔ si zãa dice eve ɖea mɔ na megbedede. Woƒoa dice la eye woate ŋu azã die ƒe asixɔxɔwo le wo ɖokui si alo woaƒo wo nu ƒu atsɔ aʋuʋu kakɛ eve alo kakɛ ɖeka ayi ŋgɔ alo ayi megbe alo evea siaa. (Le kpɔɖeŋu me, ne agbalẽ xatsaxatsaa na ɖeka kple ene la, fefewɔla ate ŋu aʋuʋu akpa ɖeka afɔɖeɖe 4 ayi ŋgɔ eye emegbe afɔɖeɖe 1 ayi megbe, alo afɔɖeɖe 1 ayi ŋgɔ eye afɔɖeɖe 4 ayi megbe, alo afɔɖeɖe 1 emegbe afɔɖeɖe 4 ayi ŋgɔ alo megbe. Alo fefewɔla ate ŋu atsɔ akpa ɖeka afɔ 1 ayi ŋgɔ alo ayi megbe, eye akpa bubu ate ŋu aʋuʋu afɔ 4 ayi ŋgɔ alo ayi megbe.) * Be woadze fefe aɖe gɔme kabakaba la, [[:en:House_rule|aƒeme se]] aɖewo ɖea mɔ na fefewɔla si si akpa aɖeke mele le ʋuƒoa dzi o be wòatsɔ woƒe akpa gbãtɔ ade fefe me le agbalẽ xatsaxatsa ɖesiaɖe dzi, le agbalẽ xatsaxatsa ɖeka alo ade dzi, alo ɖea mɔ be wòadze agbagba zi geɖe be yeaƒo ade (eye agbalẽ xatsaxatsa etɔ̃e nye esiwo ŋu amewo lɔ̃a nu le wu). * Ne kakɛ aɖe ɖi ɖe teƒe ɖeka kple kakɛ bubu si ƒe amadede sɔ la, ele be akpa si woʋuʋu la naxɔ teƒe si do ŋgɔ. * Vovototo aɖewo ɖea mɔ be woato blɔ siwo wodzi zi gbɔ zi eve ŋu to ade alo ɖeka ʋuʋu me. * Womate ŋu axɔ block si me kakɛ eve alo esi wu nenema le to tsitretsiɖeŋula ƒe akpa ɖeka dzi o. <ref>Murray (1978), p. 138.</ref> * Akpa eve ateŋu aʋuʋu xexlẽdzesi ƒe afã ne wotsɔ xexlẽdzesi eve ƒu gbe (le kpɔɖeŋu me, ʋuʋu teƒe eve ne wotsɔ ene ƒu gbe). * Akpa si woƒo zi eve ate ŋu alé akpa bubu si wowɔ zi gbɔ zi eve (abe alesi wòle le [[:en:Coppit|Coppit]] me ene ). Kakɛ etɔ̃ siwo wotsɔ ƒo ƒui la gbɔdzɔ eye woate ŋu atsɔ kakɛ ɖeka atsoe. * Ðewohĩ teƒe ene koe anɔ ʋuƒo aɖe si le aƒeme sɔti ɖesiaɖe me. Ele be fefewɔla ƒe akpa eneawo katã nawu enu le teƒe siawo hafi fefewɔla la nawu fefea nu. (Kpɔ Mensch ärgere dich nicht .) . * Ele be fefewɔla naʋuʋu xexlẽdzesi siwo katã woƒo (le kpɔɖeŋu me, ne fefewɔla aɖe ƒo ade geɖe la, ele be woazã xexlẽdzesiawo katã hafi aʋuʋu). * Fefewɔla mate ŋu alé alo age ɖe nuwuwu ne xexlẽdzesiwo susɔ na wo o. (Le kpɔɖeŋu me, ne fefewɔla aɖe ƒo ade kple eve eye tiatia le wo si be woalé alo age ɖe nuwuwu kple woƒe akpa ɖeka to eveawo zazã me la, ne akpa bubu aɖe le wo si si ate ŋu azã adeawo ko hafi woate ŋu awɔe.) * Be fefea nawɔ kabakaba la, woate ŋu ana tɔtrɔ bubuwo alo bonus moves ɖe akpa aɖe léle alo akpa aɖe tsɔtsɔ yi aƒeme ta; esiawo ate ŋu ana mɔ to mɔ si dzi woato ato xɔtuƒe aɖe ŋu. * Le Denmark kple dukɔ bubu aɖewo me la, teƒe enyi le board la si wotsɔ ɣletivimefakaka de dzesii eye enyi le ɣletivimefakaka me. Globe-awo nye teƒe siwo le dedie siwo womate ŋu alé kakɛ aɖe le o. Nusi to vovoe nye be fefewɔla si mege ɖe akpaawo katã me haɖe o, ate ŋu age ɖe akpa aɖe me ɣesiaɣi le agbalẽ xatsaxatsa si me ade le dzi. Ne fefewɔla bubu ƒe akpa aɖe xɔ teƒe si woage ɖo la, ke woléa akpa ma. Ne menye nenema o la, teƒe siwo woage ɖo la wɔa dɔ abe globo ƒe teƒe bubuawo ene. Akpa aɖe si aɖi ɖe ɣletivi aɖe dzi hafi la ʋuna yia ɣletivi si kplɔe ɖo gbɔ. * Le Vietnam la, woyɔnɛ be "Cờ cá ngựa", afisi wowɔa fefea ƒe kpɔɖeŋu le sɔdolawo ƒe duɖimekeke me kple dzesiawo ƒe kpɔɖeŋu abe sɔwo ƒe ta ene. Le tɔtrɔ sia me la, wonaa ɖoƒe ɖeka si sɔ kple ade (si fia be fefewɔla ate ŋu ade dzesi aɖe fefe me eye wòagate ŋu aʋuʋu ake). Gakpe ɖe eŋu la, ne fefewɔla ƒe dzesi nya ɖo woƒe aƒeme sɔti gbɔ ko la, agbalẽ xatsaxatsa si sɔ pɛpɛpɛ koe wòate ŋu ayi dzi le dzogoe ene me ɖesiaɖe dzi. Esia fia be ele be ame si le sɔti la godo la naƒo ɖeka hafi age ɖe dzogoe ene me gbãtɔ, eve emegbe hafi age ɖe evelia me, kple bubuawo.[[File:Ludu_Play_02.jpg|thumb|Fefewɔla aɖe si le kukua ƒum kpuie]] === Afrikatɔ === Wogblɔ be le Afrika ƒe akpa aɖewo siwo dometɔ aɖewoe nye Nigeria, Ghana, Botswana, Kenya, Lesotho kple South Africa la, woƒoa se siwo gbɔna: * Block si wobla zi gbɔ zi eve hã xea mɔ na fefewɔla si wɔ block la ƒe akpa siwo le megbe, alo xea mɔ na wo negbe ɖe woƒo xexlẽme si sɔ pɛpɛpɛ be wòadze ɖe block la dzi hafi; hekpe ɖe eŋu la, xɔtunu si wotsɔ ƒo ƒu zi gbɔ zi eve la mate ŋu ayi ŋgɔ o vaseɖe esime xɔtunu si va dze edzi la gaʋu ake. Esia ɖea aɖaŋudzedze ƒe viɖe si le block ŋu dzi kpɔtɔna eye wònana fefea doa dzidzɔ na ame wu. * Ne fefewɔla eve siwo bɔbɔ nɔ anyi ɖe wo nɔewo ŋu nye hadɔwɔlawo la, fefewɔlawo ate ŋu aɖɔli xexlẽdzesiwo. * Dedienɔnɔ ƒe dzogoe ene le ʋuƒoa dzi, abe fiasã ƒe ablɔ siwo le Pachisi ene, kpakple aƒe ƒe ablɔ siwo le dedie, afisi akpa aɖe ate ŋu ayi ŋgɔ alo agbugbɔ ayi megbe eye woadze woƒe tɔtrɔ gɔme hafi fefewɔla si nɔ anyi va yi nawu enu. * Menye ɖeko akpa si ɖiɖi ɖe dzogoe ene me kple tsitretsiɖeŋula ƒe akpa aɖe ɖoa tsitretsiɖeŋula ƒe akpaa ɖe afisi wodze egɔme tsoe ko o, ke eɖoa anyidzedzea ɖe eƒe aƒeme dzogoe ene hã. * Fefewɔla mate ŋu atsɔ woƒe akpa gbãtɔ ayi aƒeme sɔti me o negbe ɖe wòlé tsitretsiɖeŋulawo dometɔ aɖe ƒe akpa ɖeka ya teti hafi. * Ne fefewɔla aɖe lé fefewɔla bubu ƒe akpa aɖe la, wonaa bonus roll wo. Ne le bonus roll me la, wolé fefewɔla bubu ƒe akpa aɖe, wonaa bonus roll bubu kple bubuawo. === Indiatɔwo === Blema fefe si nye Pachisi dzie wotu Indiatɔwo ƒe Ludo la ɖo. Wozãa nyitsu ƒe gowo kple dzesi suewo tsɔ ƒoa avɔgbadzɛwo gbã. Le ɣeyiɣi aɖe megbe la, etrɔ zu esi le bɔbɔe wu si me ʋuƒo si le dzogoe ene me kple ku ɖeka le. Fifia woƒoa gɔmeɖeɖe sia le aƒewo me le dukɔa me godoo. Fefewɔlawo ɖɔlia wo nɔewo tsɔa die la ƒoa xlãe eye wotsɔa woƒe dzesiwo ƒoa xlã ʋuƒoa be woaɖo aƒeme nutoa me. Ne dzesi aɖe dze ɖe bubu dzi la, woate ŋu agbugbɔe aɖo ɖa be wòadze egɔme. Woateŋu aƒo fefea le dijitaal dzi to Indiatɔwo ƒe asitelefon dzi dɔwɔɖoɖowo abe ''[[:en:Zupee_(Ludo)|Zupee Ludo]]'' kple ''[[:en:Ludo_King|Ludo King]]'', <ref>{{Cite news |last=Narrain|first=Aparna|date=2020-06-13|title=Ludo emerges as the most popular game during lockdown|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/ludo-emerges-as-the-most-popular-game-during-lockdown/article31820178.ece|access-date=2025-12-30|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> kple le nyatakakadzraɖoƒe dzi. <ref>{{Cite web |last=Kumar|first=Santosh|date=2022-10-24|title=Rolling the Dice during Lockdown|url=https://www.anthropology-news.org/articles/rolling-the-dice-during-lockdown/|access-date=2025-12-30|website=Anthropology News|language=en-US}}</ref> == Kpɔe hã == * [[:en:Aeroplane_chess|Yameʋu ƒe chess ƒoƒo]] * [[:en:Ashta_Chamma_(board_game)|Ashta Chamma ye nye esia]] * [[:en:Ashte_kashte|Ashte kashte]], fefe si me se mawo tɔgbe le * [[:en:Backgammon|Backgammon]] * [[:en:Chaupur|Chaupur]] * ''[[:en:Mensch_ärgere_Dich_nicht|Mensch ärgere Dich]]'' * ''[[:en:Sorry!_(game)|Babaa!]]'' * [[:en:Patolli|Patolli]] == De dzesii == == Etsoƒewo == <references /> 3expr8c8nkml8nojj1xdjfvz99k0wfy Abunuabunu 0 11505 62243 2026-11-06T23:06:27Z Wonder Genya 16309 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1382864620|Abunuabunu]]" 62243 wikitext text/x-wiki '''Abunuabunu''' si woyɔna hã be Abubunabunu le Bono Twi me nye mɔli si tso [[:en:Brong-Ahafo_Region|Brong Ahafo Nutome]] le [[Gana|Ghana]] . <ref>"[https://web.archive.org/web/20241007091950/https://www.pulse.com.gh/lifestyle/food-travel/efie-aduane-series-going-green-with-abunuabunu/qz6353b Going green with Abunuabunu]". www.pulse.com.gh. 2016-08-16. Archived from [https://www.pulse.com.gh/lifestyle/food-travel/efie-aduane-series-going-green-with-abunuabunu/qz6353b the original] on 2024-10-07. Retrieved 2019-04-30.</ref> <ref>{{Cite web|url=http://ghana.watsupafrica.com/news/pulse-tv-efie-aduane-episode-7-how-to-prepare-abunuabunu/|title=Pulse Tv- Efie Aduane Episode 7- How To Prepare Abunuabunu {{!}} WatsupAfrica - Africa's Latest News & Entertainment Platform|language=en-US|access-date=2019-04-30}}</ref> Wotsɔa [[:en:Cocoyam|te]] ƒe aŋgbawo (si woyɔna le nutoa me be kontomire) tsɔ kpe ɖe nu bubuwo ŋu ( [[:en:Tomato|tomatos]], ʋetsuviwo, tɔmelã si wodo dzudzɔ na, anyitsi, atadi dama, koklozi ƒe atikutsetsewo - woyɔna be kwahu nsusua le [[:en:Twi|Twigbe]] me kple dze). <ref>"[https://web.archive.org/web/20241211091004/https://www.pulse.com.gh/diy-recipe-how-to-prepare-ebun-ebunu-kontomire-soup/sfqw6zt How to prepare 'Ebun ebunu' (Kontomire soup)]". www.pulse.com.gh. 2016-02-01. Archived from [https://www.pulse.com.gh/diy-recipe-how-to-prepare-ebun-ebunu-kontomire-soup/sfqw6zt the original] on 2024-12-11. Retrieved 2019-04-30.</ref> <ref>"[https://web.archive.org/web/20241212155714/https://www.naaoyooquartey.com/ganyobinaa/the-green-soup-called-ebunubunu/8/16/2015 How To Prepare The Green Soup called Ebunubunu]". Naa Oyoo Quartey. Archived from [https://www.naaoyooquartey.com/ganyobinaa/the-green-soup-called-ebunubunu/8/16/2015 the original] on 2024-12-12. Retrieved 2019-04-30.</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.afrotide.com/nanaabas-kitchen-how-to-make-ebunuebunu-soup-green-soup/|title=Nanaaba's Kitchen-how to make ebunuebunu soup (green soup)|date=2018-04-07|website=AfroTide|language=en-US|access-date=2019-04-30}}</ref> Wokpɔnɛ zi geɖe eye woɖanɛ le Akantɔwo dome vevietɔ Bonotɔwo elabena aleae Abubunabunu mɔli dzɔ tso, <ref>{{Cite web|url=https://ghanafuo.com/2016/07/5-delicious-meals-you-will-surely-ge.html|title=5 delicious meals you will surely get to enjoy in Kumasi|last=davidmawuligh|date=2016-07-19|website=Ghanafuo.com|language=en-GB|access-date=2019-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925192737/https://ghanafuo.com/2016/07/5-delicious-meals-you-will-surely-ge.html|archive-date=2020-09-25|url-status=dead}}</ref> eye woɖunɛ zi geɖe kple [[fufu]] alo [[:en:Banku_(dish)|banku]] . <ref>{{Cite web|url=http://www.nkonkonsa.com/celebs-photos/joselyn-dumas-spotted-enjoying-fufu-and-abunuabunu/|title=JOSELYN DUMAS SPOTTED ENJOYING FUFU AND ABUNUABUNU|date=2015-08-17|website=Nkonkonsa|language=en|access-date=2019-04-30}}</ref> == Kpɔe hã == * [[:en:Ghanaian_cuisine|Ghanatɔwo ƒe Nuɖuɖu]] == Kadodo siwo tso egodo == * [https://www.youtube.com/watch?v=OzlNAJGQ3Pw&t=44s Video: Mina míawɔ Ebunuebunu] * [https://www.youtube.com/watch?v=6vBo-S3s8Gw Video:Alesi woadzra Abnubunu ɖo] == Etsoƒewo == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />  <references /> [[Category:Akantɔwo ƒe dekɔnuwo]] [[Category:Tɔmelã si woɖena le dzogoe me]] [[Category:Tomato nuɖuɖuwo]] [[Category:Ghanatɔwo ƒe detsiwo]] 1zhp0kqa62j79zvtkbbix86y8phzfc6 62244 62243 2026-11-06T23:09:19Z Wonder Genya 16309 hahah 62244 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Abunuabunu''' si woyɔna hã be Abubunabunu le Bono Twi me nye mɔli si tso [[:en:Brong-Ahafo_Region|Brong Ahafo Nutome]] le [[Gana|Ghana]] . <ref>"[https://web.archive.org/web/20241007091950/https://www.pulse.com.gh/lifestyle/food-travel/efie-aduane-series-going-green-with-abunuabunu/qz6353b Going green with Abunuabunu]". www.pulse.com.gh. 2016-08-16. Archived from [https://www.pulse.com.gh/lifestyle/food-travel/efie-aduane-series-going-green-with-abunuabunu/qz6353b the original] on 2024-10-07. Retrieved 2019-04-30.</ref> <ref>{{Cite web|url=http://ghana.watsupafrica.com/news/pulse-tv-efie-aduane-episode-7-how-to-prepare-abunuabunu/|title=Pulse Tv- Efie Aduane Episode 7- How To Prepare Abunuabunu {{!}} WatsupAfrica - Africa's Latest News & Entertainment Platform|language=en-US|access-date=2019-04-30}}</ref> Wotsɔa [[:en:Cocoyam|te]] ƒe aŋgbawo (si woyɔna le nutoa me be kontomire) tsɔ kpe ɖe nu bubuwo ŋu ( [[:en:Tomato|tomatos]], ʋetsuviwo, tɔmelã si wodo dzudzɔ na, anyitsi, atadi dama, koklozi ƒe atikutsetsewo - woyɔna be kwahu nsusua le [[:en:Twi|Twigbe]] me kple dze). <ref>"[https://web.archive.org/web/20241211091004/https://www.pulse.com.gh/diy-recipe-how-to-prepare-ebun-ebunu-kontomire-soup/sfqw6zt How to prepare 'Ebun ebunu' (Kontomire soup)]". www.pulse.com.gh. 2016-02-01. Archived from [https://www.pulse.com.gh/diy-recipe-how-to-prepare-ebun-ebunu-kontomire-soup/sfqw6zt the original] on 2024-12-11. Retrieved 2019-04-30.</ref> <ref>"[https://web.archive.org/web/20241212155714/https://www.naaoyooquartey.com/ganyobinaa/the-green-soup-called-ebunubunu/8/16/2015 How To Prepare The Green Soup called Ebunubunu]". Naa Oyoo Quartey. Archived from [https://www.naaoyooquartey.com/ganyobinaa/the-green-soup-called-ebunubunu/8/16/2015 the original] on 2024-12-12. Retrieved 2019-04-30.</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.afrotide.com/nanaabas-kitchen-how-to-make-ebunuebunu-soup-green-soup/|title=Nanaaba's Kitchen-how to make ebunuebunu soup (green soup)|date=2018-04-07|website=AfroTide|language=en-US|access-date=2019-04-30}}</ref> Wokpɔnɛ zi geɖe eye woɖanɛ le Akantɔwo dome vevietɔ Bonotɔwo elabena aleae Abubunabunu mɔli dzɔ tso, <ref>{{Cite web|url=https://ghanafuo.com/2016/07/5-delicious-meals-you-will-surely-ge.html|title=5 delicious meals you will surely get to enjoy in Kumasi|last=davidmawuligh|date=2016-07-19|website=Ghanafuo.com|language=en-GB|access-date=2019-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925192737/https://ghanafuo.com/2016/07/5-delicious-meals-you-will-surely-ge.html|archive-date=2020-09-25|url-status=dead}}</ref> eye woɖunɛ zi geɖe kple [[fufu]] alo [[:en:Banku_(dish)|banku]] . <ref>{{Cite web|url=http://www.nkonkonsa.com/celebs-photos/joselyn-dumas-spotted-enjoying-fufu-and-abunuabunu/|title=JOSELYN DUMAS SPOTTED ENJOYING FUFU AND ABUNUABUNU|date=2015-08-17|website=Nkonkonsa|language=en|access-date=2019-04-30}}</ref> == Kpɔe hã == * [[:en:Ghanaian_cuisine|Ghanatɔwo ƒe Nuɖuɖu]] == Kadodo siwo tso egodo == * [https://www.youtube.com/watch?v=OzlNAJGQ3Pw&t=44s Video: Mina míawɔ Ebunuebunu] * [https://www.youtube.com/watch?v=6vBo-S3s8Gw Video:Alesi woadzra Abnubunu ɖo] == Etsoƒewo == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />  <references /> [[Category:Akantɔwo ƒe dekɔnuwo]] [[Category:Tɔmelã si woɖena le dzogoe me]] [[Category:Tomato nuɖuɖuwo]] [[Category:Ghanatɔwo ƒe detsiwo]] 2mknvg9w8ax10v328vrtul8pghgr1eq Aburi Girls' Senior High School 0 11506 62245 2026-11-07T00:56:39Z ARNOLD ELORM 17457 New article 62245 wikitext text/x-wiki '''Aburi Nyɔnuviwo ƒe Sekɛndrisuku''', si wogayɔna hã be '''ABUGISS''', nye [[:en:Presbyterian_Church_of_Ghana|Presbyteriatɔwo]] ƒe [[:en:Boarding_school|xɔdɔme]] [[:en:Boarding_school|sekɛndrisuku]] na nyɔnuviwo le [[:en:Aburi|Aburi]], le [[:en:Ghana|Ghana]] ƒe [[:en:Eastern_Region,_Ghana|Ɣedzeƒenuto]] si le dzigbe gome.<ref name=":1">https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls'_Senior_High_School#cite_note-GES-1</ref> Aburi Nyɔnuviwo ƒe nɔvisukue nye [[:en:Presbyterian_Boys'_Secondary_School|Presbyterian Ŋutsuviwo ƒe Sekɛndrisuku]], si woyɔna be "PRESEC". == Ŋutinya == Woɖo Aburi Nyɔnuviwo ƒe Sekɛndrisuku le se nu be wòanye sekɛndrisuku na nyɔnuviwo le ƒe '''1946''' me, eye sukuvi adre koe nɔ eme.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls'_Senior_High_School#cite_note-2</ref> Gake eƒe gɔmedzedze tso keke ƒe '''1852''' me ke, esime [[:en:Basel_Mission|Basel Dutanyanyuigblɔlawo]] ʋu gɔmedzesuku aɖe na nyɔnuviwo le woƒe mawunyadɔgbedeƒe si le dua me. Gɔmedzesukua yi edzi vaseɖe esime [[:en:Scottish_Protestant_missions|Scotlandtɔwo ƒe]] [[:en:Scottish_Protestant_missions|Dutanyanyuigblɔlawo]] xɔe le [[:en:World_War_I|Xexemeʋa I]] me. Le ƒe 1920-awo me la, wodze hehenana nufialawo gɔme kpe ɖe ɖeviwo ƒe sukua ƒe akpa aɖe kple titinasuku aɖe ŋu, si hã nye nyɔnuviwo tɔ. Le ƒe 1946 me la, woto sekɛndrisukuwo vɛ kpe ɖe nufialawo ƒe hehexɔxɔa ŋu. '''Le ƒe 1950 me la, Presbyteria Sɔlemeha si le Gold Coast''' (si nye Ghana fifia) xɔ sukua Dzikpɔkpɔ esime eƒe hadɔwɔla mawunyadɔgbedeha siwo nye Basel Mission kple Scotland Mission dzo. Woɖe sekɛndrisukua ɖa ŋutɔŋutɔ tso nufialawo ƒe hehexɔxɔ ƒe klasswo gbɔ eye woʋu yi teƒe si wòle fifia le Aburi ƒe gbɔto le ƒe 1954. Klassawo dze egɔme tso Form 1 va ɖo Form 5 vaseɖe ƒe 1958, esime wotsɔ Sixth Form kpe ɖe eŋu. Fifia la, wole ƒe 3 ƒe Sekɛndrisuku ƒe ɖoɖoa dzi kpɔm. Le ƒe 1972 me la, Methodisttɔwo ƒe Hehenaƒe si le sukua ƒe dzigbe gome la nɔ tutum eyata Joyce Asibey, si nye Ghanatɔwo ƒe Tatɔ gbãtɔ dze ɖoɖowɔwɔ gɔme kple Methodist Sɔlemeha be woaxɔ kɔledzixɔa na sukua. Wozã nuɖuxɔ, xɔdɔme kple sukuxɔ siwo nɔ akpataa me tsɔ xɔ sukuvi yeyewo. Wowɔ esia be woaɖe anyrawɔwɔ dzi akpɔtɔ. Le xexlẽme ƒe dzidziɖedzi le ƒe 1990-awo me ta la, wotɔ te ɖoɖo sia eye xɔ xoxo si nye “Metico” la zu aƒe ŋutɔŋutɔ si woyɔna be Irene Anderson Xɔ fifia abe alesi wònye akpata bliboa ene. Sukua le ɣedzeƒekpa dzi na [[:en:Akuapim-Mampong|Akuapem Towo]] ƒe togbɛa, afisi didi tso Aburi ƒe dzigbe gome abe kilometa ɖeka ene.<ref name=":1" /> == Xexeame Katã ƒe Robotwo ƒe Hoʋiʋli == Ghana teƒenɔlawo le Xexeame Katã ƒe Robot Hoʋiʋli gbãtɔ kekeake si woawɔ, anye sukuvi 12 tso Aburi Nyɔnuviwo ƒe Sekɛndrisukua.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-3</ref> == Aƒewo == Aƒe enyi le sukua si fifia, eye woƒe ŋkɔwoe nye esiawo: * Aberdeen ƒe * Irene Anderson ƒe * Sylvia Asempa ƒe * Barradale ƒe * Sɔlemexɔ ƒe * Edinburgh ƒe * Kilsyth ƒe * Royal Park ƒe == Ðoɖo siwo wowɔna == Sukudede ƒe ɖoɖo siwo wowɔna le sukua me le ete:<ref name=":1" /> * Asitsatsa * Nukpɔkpɔ ƒe Aɖaŋudɔwo * Aƒeme Ganyawo Ŋuti Nunya * Dzɔdzɔmeŋutinunya * Aɖaŋudɔ == Nusiwo wowɔ == Le ƒe 2011 kple 2015 dome la, sukua xɔ kafukafu gãtɔwo le hatsotso eve me le [[:en:West_African_Senior_School_Certificate_Examination|Ɣetoɖoƒe Afrika Suku Tsitsiwo ƒe Ðaseɖigbalẽ Dodokpɔ]] (WASSCE) me eye wòxɔ Akɔntabubu kple Dzɔdzɔmeŋutinunya me Nu Nyuitɔ. Azɔ hã le ƒe 2015 me la, sukua xɔ kafukafu etɔ̃ gbãtɔwo le Dukɔa ƒe Suku Nyuitɔ kple Nufiala Nyuitɔ ƒe Kafukafu na Sekɛndrisuku Tsitsiwo ƒe Mamã na Ɣedzeƒe Nutome.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-4</ref> == Sukua ƒe xexlẽdzesi == 0020301<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-5</ref> == Suku ƒe hatsotso == Ƒomedodo A<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-6</ref> == Suku ƒe Dɔwɔƒewo == Dɔwɔnu siwo wowɔ na sukua le ete<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-7</ref> * Aƒeme Ganyawo Ŋuti Nuɖaƒe * Dzɔdzɔmeŋutinunya ƒe Dɔwɔƒe * Dɔdzikpɔƒe ƒe Mɔxexeɖedɔa * Nuɖuɖudzraƒe * Agbalẽdzraɖoƒe == Alumni xɔŋkɔwo == Nyatakaka bubuwo: [[:en:Category:Alumni_of_Aburi_Girls'_Senior_High_School|Ƒomedodo:Alumni of Aburi Girls' Senior High School]] * [[:en:Akosua_Adomako_Ampofo|Akosua Adomako Ampofo]], Ghanatɔ agbalẽnyala, hadomenunyala kple ŋutsuwo kple nyɔnuwo ŋuti nusɔsrɔ̃ kple Afrika ŋuti nusɔsrɔ̃ ŋuti nufialagã le [[:en:University_of_Ghana|Ghana Yunivɛsiti]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-8</ref> * [[:en:Senyuiedzorm_Awusi_Adadevoh|Senyuiedzorm Awusi Adadevoh]], fotoɖela * [[:en:Vida_Akoto-Bamfo|Vida Akoto-Bamfo]], [[:en:Supreme_Court_of_Ghana|Ghana Ʋɔnudrɔ̃ƒe Kɔkɔtɔ]] ƒe ʋɔnudrɔ̃la (ƒe 2009 – 2019) * [[:en:Gloria_Akuffo|Gloria Akuffo]], Ghana ƒe Senyala Gãtɔ kple Ʋɔnudrɔ̃nyawo Gbɔkpɔla (ƒe 2017 – 2021) * [[:en:Sylvia_Anie|Sylvia Anie]], atikeŋutinunyala, [[:en:Fellow_of_the_Royal_Society_of_Chemistry|Fiaɖuƒea ƒe Dzɔdzɔmeŋusẽŋununya Habɔbɔ ƒe Habɔbɔ me tɔ]],<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-9</ref> xɔ kafukafu tso Aburi Nyɔnuviwo ƒe Sekɛndrisuku ƒe Sukuvi Xoxowo ƒe Habɔbɔ gbɔ tsɔ de dzesi eƒe akpa si wòwɔ le dzɔdzɔmeŋutinunya me sidzedze me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-10</ref> * [[:en:Francisca_Ashietey-Odunton|Francisca Ashietey-Odunton]], nyadzɔdzɔŋlɔla, nyadzɔdzɔgblɔla kple dutadɔnunɔla * [[:en:Ivy_Barley|Ivy Barley]], si nye Ghanatɔ asitsala * [[:en:Veronica_Bekoe|Veronica Bekoe]], Ghanatɔ Nu gbagbewo ŋuti dzɔdzɔmeŋutinunyala, amesi to [[:en:Veronica_Bucket|Veronica Bucket]] vɛ * [[:en:Abena_Brigidi|Abena Brigidi]], gadodo ŋuti numekula agbalẽŋlɔla kple nuƒola * [[:en:Esi_Awuah|Esi Awuah]], Ghanatɔ agbalẽnyala;gɔmeɖoanyi ƒe kpeɖeŋutɔ si nye [[:en:University_of_Energy_and_Natural_Resources|Ŋusẽ kple Dzɔdzɔmenuwo ƒe Yunivɛsiti]], Ghana * [[:en:Matilda_Baffour_Awuah|Matilda Baffour Awuah]], Dedienɔnɔ ŋuti nunyala, Ghana Gaxɔwo ƒe Dɔwɔƒe ƒe Dɔdzikpɔlagã tsã * [[:en:Clerk_family#Notable_members|Christine Alexandra Clerk]], atikewɔla kple dɔvɔ̃ŋutinunyala<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-11</ref> * [[:en:Nuong_Faalong|Nuong Faalong]], Ghana nyadzɔdzɔŋlɔla, aʋawɔla, kple fefewɔla * [[:en:Elsie_Effah_Kaufmann|Elsie Effah Kaufmann]], si nye [[:en:Ghana_National_Science_and_Maths_Quiz|Dukɔa ƒe Dzɔdzɔmeŋutinunya Kple Akɔntabubu Ŋuti Nyabiasewo]] ƒe Dɔdzikpɔla fifia eye wònye nugbagbeŋutinunya ŋuti nunyala * [[:en:Lovelace_Johnson|Lovelace Johnson]], Ghana Ʋɔnudrɔ̃ƒe Kɔkɔtɔ ƒe Ʋɔnudrɔ̃la veviedonula (ƒe 2019–) * Ofie Kodjoe, [[:en:Ghanaian-American|Amerika-Ghana]] hadzila, fefewɔla, radio dzi wɔnawo dzikpɔla kple nuƒola si ʋãa ame * [[:en:Cynthia_Lamptey|Cynthia Lamptey]], Senyala Tɔxɛ ƒe kpeɖeŋutɔ (ƒe 2018–) * [[:en:Lauretta_Lamptey|Lauretta Vivian Lamptey]], Amegbetɔ ƒe Gomenɔamesiwo Kple Dɔwɔnyawo Gbɔkpɔha ƒe Dɔdzikpɔla (ƒe 2011 – 2015) * [[:en:Deloris_Frimpong_Manso|Deloris Frimpong Manso]], asitsala, television kple radio dzi wɔnawo dzikpɔla, nuwɔla, dutoƒonuƒola kple Nyɔnuwo Taʋlila * [[:en:Ernestina_Naadu_Mills|Ernestina Naadu Mills]], nufiala kple [[:en:First_Lady_of_Ghana|Ghana]] [[:en:First_Lady_of_Ghana|ƒe Dukplɔlasrɔ̃]] tsã * [[:en:Abena_Oduro|Abena Oduro]], si nye Hadomegbenɔnɔ Ŋuti Nusrɔ̃ƒe ƒe Tatɔ ƒe kpeɖeŋutɔ le [[:en:University_of_Ghana|Ghana Yunivɛsiti]] * [[:en:Frema_Opare|Frema Opare]], si nye Ghana dunyahela; nyɔnu gbãtɔ si nye [[:en:Ghana|Ghana]] ƒe [[:en:Chief_of_Staff|Dɔwɔlawo ƒe Tatɔ]] * [[:en:Rose_Constance_Owusu|Rose Constance Owusu]], Ghana Ʋɔnudrɔ̃ƒe Kɔkɔtɔ ƒe ʋɔnudrɔ̃la (ƒe 2008 – 2014) * [[:en:Akosua_Adoma_Perbi|Akosua Adoma Perbi]], Ghanatɔ agbalẽŋlɔla kple ŋutinyafiala * [[:en:Florence_Oboshie_Sai-Coffie|Florence Oboshie Sai-Cofie]], [[:en:Minister_for_Information_(Ghana)|Nyatakaka kple Dukɔa ƒe Mɔfiamenyawo Gbɔkpɔha ƒe Dɔdzikpɔla]] (ƒe 2007 – 2008), [[:en:Ministry_of_Tourism,_Arts_&_Culture_Ghana|Tsaɖiɖi kple Amedzrowo ƒe Kadodowo ƒe Dɔdzikpɔla]] (ƒe 2008 – 2009) * [[:en:Cina_Soul|Cina Soul]], hadzila-hadziŋlɔla kple haƒoƒo ƒe nutala * [[:en:Johanna_Odonkor_Svanikier|Johanna Odonkor Svanikier]], si nye dutadɔnunɔla * [[:en:Theresa_Amerley_Tagoe|Theresa Amerley Tagoe]], Ghana dunyahela * [[:en:Lawrencia_Dziwornu|Lawrencia Dziwornu]], Ghana dunyahela == Suku ƒe Kɔnyinyiwo == Sukuvi suewo yɔa Sukuvi tsitsiwo (Form 3s), be "Aƒenɔ". Nuɖuɖudzraƒe aɖeke mele sukua si o, si fia be nuɖuxɔa koe nye nunyiametsoƒe na sukuviwo. Gake tuckshop aɖe li si me wodzraa abolomegba, numeɖenuwo kple aha fafɛwo le. == Nyawo tsoƒe == gxmgcd60326sq7ezk2m8lzu5m2ulvji 62257 62245 2026-11-07T07:13:01Z ARNOLD ELORM 17457 62257 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Aburi Nyɔnuviwo ƒe Sekɛndrisuku''', si wogayɔna hã be '''ABUGISS''', nye [[:en:Presbyterian_Church_of_Ghana|Presbyteriatɔwo]] ƒe [[:en:Boarding_school|xɔdɔme]] [[:en:Boarding_school|sekɛndrisuku]] na nyɔnuviwo le [[:en:Aburi|Aburi]], le [[:en:Ghana|Ghana]] ƒe [[:en:Eastern_Region,_Ghana|Ɣedzeƒenuto]] si le dzigbe gome.<ref name=":1">https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls'_Senior_High_School#cite_note-GES-1</ref> Aburi Nyɔnuviwo ƒe nɔvisukue nye [[:en:Presbyterian_Boys'_Secondary_School|Presbyterian Ŋutsuviwo ƒe Sekɛndrisuku]], si woyɔna be "PRESEC". == Ŋutinya == Woɖo Aburi Nyɔnuviwo ƒe Sekɛndrisuku le se nu be wòanye sekɛndrisuku na nyɔnuviwo le ƒe '''1946''' me, eye sukuvi adre koe nɔ eme.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls'_Senior_High_School#cite_note-2</ref> Gake eƒe gɔmedzedze tso keke ƒe '''1852''' me ke, esime [[:en:Basel_Mission|Basel Dutanyanyuigblɔlawo]] ʋu gɔmedzesuku aɖe na nyɔnuviwo le woƒe mawunyadɔgbedeƒe si le dua me. Gɔmedzesukua yi edzi vaseɖe esime [[:en:Scottish_Protestant_missions|Scotlandtɔwo ƒe]] [[:en:Scottish_Protestant_missions|Dutanyanyuigblɔlawo]] xɔe le [[:en:World_War_I|Xexemeʋa I]] me. Le ƒe 1920-awo me la, wodze hehenana nufialawo gɔme kpe ɖe ɖeviwo ƒe sukua ƒe akpa aɖe kple titinasuku aɖe ŋu, si hã nye nyɔnuviwo tɔ. Le ƒe 1946 me la, woto sekɛndrisukuwo vɛ kpe ɖe nufialawo ƒe hehexɔxɔa ŋu. '''Le ƒe 1950 me la, Presbyteria Sɔlemeha si le Gold Coast''' (si nye Ghana fifia) xɔ sukua Dzikpɔkpɔ esime eƒe hadɔwɔla mawunyadɔgbedeha siwo nye Basel Mission kple Scotland Mission dzo. Woɖe sekɛndrisukua ɖa ŋutɔŋutɔ tso nufialawo ƒe hehexɔxɔ ƒe klasswo gbɔ eye woʋu yi teƒe si wòle fifia le Aburi ƒe gbɔto le ƒe 1954. Klassawo dze egɔme tso Form 1 va ɖo Form 5 vaseɖe ƒe 1958, esime wotsɔ Sixth Form kpe ɖe eŋu. Fifia la, wole ƒe 3 ƒe Sekɛndrisuku ƒe ɖoɖoa dzi kpɔm. Le ƒe 1972 me la, Methodisttɔwo ƒe Hehenaƒe si le sukua ƒe dzigbe gome la nɔ tutum eyata Joyce Asibey, si nye Ghanatɔwo ƒe Tatɔ gbãtɔ dze ɖoɖowɔwɔ gɔme kple Methodist Sɔlemeha be woaxɔ kɔledzixɔa na sukua. Wozã nuɖuxɔ, xɔdɔme kple sukuxɔ siwo nɔ akpataa me tsɔ xɔ sukuvi yeyewo. Wowɔ esia be woaɖe anyrawɔwɔ dzi akpɔtɔ. Le xexlẽme ƒe dzidziɖedzi le ƒe 1990-awo me ta la, wotɔ te ɖoɖo sia eye xɔ xoxo si nye “Metico” la zu aƒe ŋutɔŋutɔ si woyɔna be Irene Anderson Xɔ fifia abe alesi wònye akpata bliboa ene. Sukua le ɣedzeƒekpa dzi na [[:en:Akuapim-Mampong|Akuapem Towo]] ƒe togbɛa, afisi didi tso Aburi ƒe dzigbe gome abe kilometa ɖeka ene.<ref name=":1" /> == Xexeame Katã ƒe Robotwo ƒe Hoʋiʋli == Ghana teƒenɔlawo le Xexeame Katã ƒe Robot Hoʋiʋli gbãtɔ kekeake si woawɔ, anye sukuvi 12 tso Aburi Nyɔnuviwo ƒe Sekɛndrisukua.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-3</ref> == Aƒewo == Aƒe enyi le sukua si fifia, eye woƒe ŋkɔwoe nye esiawo: * Aberdeen ƒe * Irene Anderson ƒe * Sylvia Asempa ƒe * Barradale ƒe * Sɔlemexɔ ƒe * Edinburgh ƒe * Kilsyth ƒe * Royal Park ƒe == Ðoɖo siwo wowɔna == Sukudede ƒe ɖoɖo siwo wowɔna le sukua me le ete:<ref name=":1" /> * Asitsatsa * Nukpɔkpɔ ƒe Aɖaŋudɔwo * Aƒeme Ganyawo Ŋuti Nunya * Dzɔdzɔmeŋutinunya * Aɖaŋudɔ == Nusiwo wowɔ == Le ƒe 2011 kple 2015 dome la, sukua xɔ kafukafu gãtɔwo le hatsotso eve me le [[:en:West_African_Senior_School_Certificate_Examination|Ɣetoɖoƒe Afrika Suku Tsitsiwo ƒe Ðaseɖigbalẽ Dodokpɔ]] (WASSCE) me eye wòxɔ Akɔntabubu kple Dzɔdzɔmeŋutinunya me Nu Nyuitɔ. Azɔ hã le ƒe 2015 me la, sukua xɔ kafukafu etɔ̃ gbãtɔwo le Dukɔa ƒe Suku Nyuitɔ kple Nufiala Nyuitɔ ƒe Kafukafu na Sekɛndrisuku Tsitsiwo ƒe Mamã na Ɣedzeƒe Nutome.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-4</ref> == Sukua ƒe xexlẽdzesi == 0020301<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-5</ref> == Suku ƒe hatsotso == Ƒomedodo A<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-6</ref> == Suku ƒe Dɔwɔƒewo == Dɔwɔnu siwo wowɔ na sukua le ete<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-7</ref> * Aƒeme Ganyawo Ŋuti Nuɖaƒe * Dzɔdzɔmeŋutinunya ƒe Dɔwɔƒe * Dɔdzikpɔƒe ƒe Mɔxexeɖedɔa * Nuɖuɖudzraƒe * Agbalẽdzraɖoƒe == Alumni xɔŋkɔwo == Nyatakaka bubuwo: [[:en:Category:Alumni_of_Aburi_Girls'_Senior_High_School|Ƒomedodo:Alumni of Aburi Girls' Senior High School]] * [[:en:Akosua_Adomako_Ampofo|Akosua Adomako Ampofo]], Ghanatɔ agbalẽnyala, hadomenunyala kple ŋutsuwo kple nyɔnuwo ŋuti nusɔsrɔ̃ kple Afrika ŋuti nusɔsrɔ̃ ŋuti nufialagã le [[:en:University_of_Ghana|Ghana Yunivɛsiti]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-8</ref> * [[:en:Senyuiedzorm_Awusi_Adadevoh|Senyuiedzorm Awusi Adadevoh]], fotoɖela * [[:en:Vida_Akoto-Bamfo|Vida Akoto-Bamfo]], [[:en:Supreme_Court_of_Ghana|Ghana Ʋɔnudrɔ̃ƒe Kɔkɔtɔ]] ƒe ʋɔnudrɔ̃la (ƒe 2009 – 2019) * [[:en:Gloria_Akuffo|Gloria Akuffo]], Ghana ƒe Senyala Gãtɔ kple Ʋɔnudrɔ̃nyawo Gbɔkpɔla (ƒe 2017 – 2021) * [[:en:Sylvia_Anie|Sylvia Anie]], atikeŋutinunyala, [[:en:Fellow_of_the_Royal_Society_of_Chemistry|Fiaɖuƒea ƒe Dzɔdzɔmeŋusẽŋununya Habɔbɔ ƒe Habɔbɔ me tɔ]],<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-9</ref> xɔ kafukafu tso Aburi Nyɔnuviwo ƒe Sekɛndrisuku ƒe Sukuvi Xoxowo ƒe Habɔbɔ gbɔ tsɔ de dzesi eƒe akpa si wòwɔ le dzɔdzɔmeŋutinunya me sidzedze me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-10</ref> * [[:en:Francisca_Ashietey-Odunton|Francisca Ashietey-Odunton]], nyadzɔdzɔŋlɔla, nyadzɔdzɔgblɔla kple dutadɔnunɔla * [[:en:Ivy_Barley|Ivy Barley]], si nye Ghanatɔ asitsala * [[:en:Veronica_Bekoe|Veronica Bekoe]], Ghanatɔ Nu gbagbewo ŋuti dzɔdzɔmeŋutinunyala, amesi to [[:en:Veronica_Bucket|Veronica Bucket]] vɛ * [[:en:Abena_Brigidi|Abena Brigidi]], gadodo ŋuti numekula agbalẽŋlɔla kple nuƒola * [[:en:Esi_Awuah|Esi Awuah]], Ghanatɔ agbalẽnyala;gɔmeɖoanyi ƒe kpeɖeŋutɔ si nye [[:en:University_of_Energy_and_Natural_Resources|Ŋusẽ kple Dzɔdzɔmenuwo ƒe Yunivɛsiti]], Ghana * [[:en:Matilda_Baffour_Awuah|Matilda Baffour Awuah]], Dedienɔnɔ ŋuti nunyala, Ghana Gaxɔwo ƒe Dɔwɔƒe ƒe Dɔdzikpɔlagã tsã * [[:en:Clerk_family#Notable_members|Christine Alexandra Clerk]], atikewɔla kple dɔvɔ̃ŋutinunyala<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Aburi_Girls%27_Senior_High_School#cite_note-11</ref> * [[:en:Nuong_Faalong|Nuong Faalong]], Ghana nyadzɔdzɔŋlɔla, aʋawɔla, kple fefewɔla * [[:en:Elsie_Effah_Kaufmann|Elsie Effah Kaufmann]], si nye [[:en:Ghana_National_Science_and_Maths_Quiz|Dukɔa ƒe Dzɔdzɔmeŋutinunya Kple Akɔntabubu Ŋuti Nyabiasewo]] ƒe Dɔdzikpɔla fifia eye wònye nugbagbeŋutinunya ŋuti nunyala * [[:en:Lovelace_Johnson|Lovelace Johnson]], Ghana Ʋɔnudrɔ̃ƒe Kɔkɔtɔ ƒe Ʋɔnudrɔ̃la veviedonula (ƒe 2019–) * Ofie Kodjoe, [[:en:Ghanaian-American|Amerika-Ghana]] hadzila, fefewɔla, radio dzi wɔnawo dzikpɔla kple nuƒola si ʋãa ame * [[:en:Cynthia_Lamptey|Cynthia Lamptey]], Senyala Tɔxɛ ƒe kpeɖeŋutɔ (ƒe 2018–) * [[:en:Lauretta_Lamptey|Lauretta Vivian Lamptey]], Amegbetɔ ƒe Gomenɔamesiwo Kple Dɔwɔnyawo Gbɔkpɔha ƒe Dɔdzikpɔla (ƒe 2011 – 2015) * [[:en:Deloris_Frimpong_Manso|Deloris Frimpong Manso]], asitsala, television kple radio dzi wɔnawo dzikpɔla, nuwɔla, dutoƒonuƒola kple Nyɔnuwo Taʋlila * [[:en:Ernestina_Naadu_Mills|Ernestina Naadu Mills]], nufiala kple [[:en:First_Lady_of_Ghana|Ghana]] [[:en:First_Lady_of_Ghana|ƒe Dukplɔlasrɔ̃]] tsã * [[:en:Abena_Oduro|Abena Oduro]], si nye Hadomegbenɔnɔ Ŋuti Nusrɔ̃ƒe ƒe Tatɔ ƒe kpeɖeŋutɔ le [[:en:University_of_Ghana|Ghana Yunivɛsiti]] * [[:en:Frema_Opare|Frema Opare]], si nye Ghana dunyahela; nyɔnu gbãtɔ si nye [[:en:Ghana|Ghana]] ƒe [[:en:Chief_of_Staff|Dɔwɔlawo ƒe Tatɔ]] * [[:en:Rose_Constance_Owusu|Rose Constance Owusu]], Ghana Ʋɔnudrɔ̃ƒe Kɔkɔtɔ ƒe ʋɔnudrɔ̃la (ƒe 2008 – 2014) * [[:en:Akosua_Adoma_Perbi|Akosua Adoma Perbi]], Ghanatɔ agbalẽŋlɔla kple ŋutinyafiala * [[:en:Florence_Oboshie_Sai-Coffie|Florence Oboshie Sai-Cofie]], [[:en:Minister_for_Information_(Ghana)|Nyatakaka kple Dukɔa ƒe Mɔfiamenyawo Gbɔkpɔha ƒe Dɔdzikpɔla]] (ƒe 2007 – 2008), [[:en:Ministry_of_Tourism,_Arts_&_Culture_Ghana|Tsaɖiɖi kple Amedzrowo ƒe Kadodowo ƒe Dɔdzikpɔla]] (ƒe 2008 – 2009) * [[:en:Cina_Soul|Cina Soul]], hadzila-hadziŋlɔla kple haƒoƒo ƒe nutala * [[:en:Johanna_Odonkor_Svanikier|Johanna Odonkor Svanikier]], si nye dutadɔnunɔla * [[:en:Theresa_Amerley_Tagoe|Theresa Amerley Tagoe]], Ghana dunyahela * [[:en:Lawrencia_Dziwornu|Lawrencia Dziwornu]], Ghana dunyahela == Suku ƒe Kɔnyinyiwo == Sukuvi suewo yɔa Sukuvi tsitsiwo (Form 3s), be "Aƒenɔ". Nuɖuɖudzraƒe aɖeke mele sukua si o, si fia be nuɖuxɔa koe nye nunyiametsoƒe na sukuviwo. Gake tuckshop aɖe li si me wodzraa abolomegba, numeɖenuwo kple aha fafɛwo le. == Nyawo tsoƒe == 5rsdmwrk2ib4gzp1cogrm1k5ce41o8k Bobiri Butterfly Sanctuary 0 11507 62246 2026-11-07T02:11:47Z ARNOLD ELORM 17457 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1373653190|Bobiri Butterfly Sanctuary]]" 62246 wikitext text/x-wiki   '''Bobiri Avewo kple Kpakpaluʋuiwo Takpɔƒe''' nye lãwo ƒe tsaɖiƒe le [[Gana|Ghana]] eye wònye kpakpaluʋuiwo takpɔƒe ɖeka kolia le Ɣetoɖoƒe Afrika. Kpakpaluʋui ƒomevi siwo ade 400 ye le eme. Teƒea le [[Accra]] - Kumasi Mɔdodo gã la dzi le kɔƒe si nye [[Kubease]] me, si didi abe kilometa 30 (19 mi) tso Kumasi. Edidi tso KNUST gbɔ abe miniti 25 ene ƒe ʋukuku hã . Nuto ade siwo nye Krofrom, Kubease, Ndobom, Koforidua, Nkwankwaduam kple Tsteteseakasum ƒo xlãe. Bobiri ƒe avea hã nye numekukudzraɖoƒe eye kpakpaluʋui siwo ƒe xexlẽme sɔ gbɔ wu le Ghana la dometɔ ɖeka le afima. Woɖoe anyi le ƒe 1939 me eye eƒe lolome nye kilometa 54.65. 5qxt71k5fmd1278837fdc3f9w9ixhps 62247 62246 2026-11-07T02:16:56Z ARNOLD ELORM 17457 New paragraphs and citations 62247 wikitext text/x-wiki  '''Bobiri Avewo kple Kpakpaluʋuiwo Takpɔƒe''' nye lãwo ƒe tsaɖiƒe le [[Gana|Ghana]] eye wònye kpakpaluʋuiwo takpɔƒe ɖeka kolia le Ɣetoɖoƒe Afrika.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Bobiri_Butterfly_Sanctuary#cite_note-1</ref> Kpakpaluʋui ƒomevi siwo ade 400 ye le eme. Teƒea le [[Accra]] - Kumasi Mɔdodo gã la dzi le kɔƒe si nye [[Kubease]] me, si didi abe kilometa 30 (19 mi) tso Kumasi. Edidi tso KNUST gbɔ abe miniti 25 ene ƒe ʋukuku hã . Nuto ade siwo nye Krofrom, Kubease, Ndobom, Koforidua, Nkwankwaduam kple Tsteteseakasum ƒo xlãe. Bobiri ƒe avea hã nye numekukudzraɖoƒe eye kpakpaluʋui siwo ƒe xexlẽme sɔ gbɔ wu le Ghana la dometɔ ɖeka le afima.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Bobiri_Butterfly_Sanctuary#cite_note-2</ref> Woɖoe anyi le ƒe 1939 me eye eƒe lolome nye kilometa 54.65.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Bobiri_Butterfly_Sanctuary#cite_note-3</ref> == Nyawo tsoƒe == kfor7xd8wl5h8i1zh31gvc9pv853m1i 62256 62247 2026-11-07T07:08:09Z ARNOLD ELORM 17457 62256 wikitext text/x-wiki {{Databox}}  '''Bobiri Avewo kple Kpakpaluʋuiwo Takpɔƒe''' nye lãwo ƒe tsaɖiƒe le [[Gana|Ghana]] eye wònye kpakpaluʋuiwo takpɔƒe ɖeka kolia le Ɣetoɖoƒe Afrika.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Bobiri_Butterfly_Sanctuary#cite_note-1</ref> Kpakpaluʋui ƒomevi siwo ade 400 ye le eme. Teƒea le [[Accra]] - Kumasi Mɔdodo gã la dzi le kɔƒe si nye [[Kubease]] me, si didi abe kilometa 30 (19 mi) tso Kumasi. Edidi tso KNUST gbɔ abe miniti 25 ene ƒe ʋukuku hã . Nuto ade siwo nye Krofrom, Kubease, Ndobom, Koforidua, Nkwankwaduam kple Tsteteseakasum ƒo xlãe. Bobiri ƒe avea hã nye numekukudzraɖoƒe eye kpakpaluʋui siwo ƒe xexlẽme sɔ gbɔ wu le Ghana la dometɔ ɖeka le afima.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Bobiri_Butterfly_Sanctuary#cite_note-2</ref> Woɖoe anyi le ƒe 1939 me eye eƒe lolome nye kilometa 54.65.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Bobiri_Butterfly_Sanctuary#cite_note-3</ref> == Nyawo tsoƒe == 7ss7m6l6ryuak1m922og8ctoj6al1x1 Sefwi people 0 11508 62248 2026-11-07T06:32:00Z ARNOLD ELORM 17457 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1376570571|Sefwi people]]" 62248 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group|image=|image_caption=|group=Sefwi|native_name=|native_name_lang=|languages=[[Sefwi language|Sefwi]], [[French language|French]], [[English language|English]]|religions=[[Akan religion]], [[Christianity]]|related_groups=Other [[Akan people|Akans]], especially [[Anyi people|Anyi]], [[Baoulé people|Baoulé]], and [[Chakosi people|Chakosi]]|population=305,000<ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/sfw|title=Sehwi|website=Ethnologue|language=en|access-date=2020-01-04}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Broohm|first=Obed Nii|date=2017-01-01|title=Broohm: Noun Classification in Esahie|url=https://www.ajol.info/index.php/gjl/article/view/164188|journal=Ghana Journal of Linguistics|language=en|volume=6|issue=3|pages=81–122–122|doi=10.4314/gjl.v6i3.4|issn=2026-6596|doi-access=free}}</ref>|popplace=[[Western North Region]]}}'''Sefwitɔwo''' nye [[:en:Akan_people|Akantɔwo.]] Akantɔwo ƒe ƒuƒoƒo sue sia le Ghana ƒe Ɣetoɖoƒe Dziehe Nutome koŋ. Akantɔwo ƒe ƒuƒoƒo suea doa Akangbe [[:en:Sefwi_language|si nye Sefwigbe]]. Nya Sefwi, si fia gbe si wodona kple Sefwitɔwo le glitoto me la dzɔ tso Twigbe me nyagbɔgblɔ, "Asa awie" si gɔme woɖe be "Aʋa la wu enu" me, to ʋuʋula siwo si le Ƒe alafa 17 lia me aʋawɔwɔwo ŋu tso Bono-Techiman, Wenchi, Adanse, Denkyira, Assin, kple Asante va nɔ Aowin (egbegbe Sefwi) ƒe anyigbamamawo dzi. Le anyigba ƒe nɔnɔme nu la, Sefwi le Ɣetoɖoƒe Dziehe Nutome, eye wòdidi abe kilometa 200 ene tso ƒuta. Ekeke abe kilometa 7 ene tso Tano kple Bia tɔsisiwo gbɔ. Sefwitɔwo abe Akan to bubuwo ene dzɔ tso blema xexeame; Egbegbe Afrika ƒe dziehe gome. To aʋawɔwɔwo me la, ƒome geɖe zi woƒe mɔwo dzi do go yi ɖanɔ woƒe nuto siwo me wole fifia me. Le kpɔɖeŋu me, wogblɔ na Obumangama si le Sefwi Wiawso be eɖo eƒe anyigbamama ɖe Ewiaso le eƒe aʋawɔɖaŋu ƒe ɖoƒe ta. Kpeɖodziwo ɖee fia be kaka ƒe alafa 17 lia nawu enu la, Aowin ƒe didi vevie be yeakeke ye ɖokui ɖe enu le ganyawo kple dunyahehe gome na wòva dze avu kple ŋusẽ yeye sesẽ aɖe si dzea agbagba be yewoaɖu asitsamɔwo kple sikatsoƒewo dzi le ƒe 1715 lɔƒo. Esia na be Aowintɔwo ƒe anyigba ƒe akpa gãtɔ ge le wosi na asrafoha yeyeawo mlɔeba. Ame yeye siwo ʋu va la ɖu dzi le woƒe aʋawɔwɔwo me. Wova nɔ woƒe aboyome geɖe abe Aowin ene gbɔ. Esia ɖe nusita wòdze abe woƒe to siwo wotu abe Bono, Wassa, Ahanta, Asante ene kpɔa ŋusẽ ɖe woƒe gbegbɔgblɔ dzi la fia. Sefwi ƒome geɖewo hã nɔ teƒe vovovowo le to bubuwo abe Adense, Denkyira, kple Asante, Bono, Aowin, Nzima dome hafi va nɔ woƒe nuto yeyea me mlɔeba. To teƒe vovovowo nɔnɔ vovovo siawo me la, Sefwitɔ geɖe dia woƒe dzɔtsoƒe tso ɣeyiɣi siwo va yi kpuie me afisi woƒe ŋkuɖodzinyawo ate ŋu aɖo ŋku edzi le. Le kpɔɖeŋu me, ƒome siwo ƒe ke tso Denkyira gbɔ la dometɔ geɖe, hã bua wo ɖokui ɖe hatsotso si nye Agona Royals me. Ne wotsɔ Sefwi, bliboa katã ƒo ƒui la, dekɔnudukɔ etɔ̃ siwo nye Anhwiaso, Bekwai, kple Wiawso, ƒe ɖokuisinɔ fiagã, mawu Sobore kple tezã si woyɔna be Alluolue alo Elue nye ɖeka le wo dome. Le ƒe 2021 me la, Sefwi tɔwo ƒe xexlẽme katã ade 880,231 eye Nuto 7 kple Nuto sue 7 ye le esi. Wo dometɔ aɖewoe nye Bia Ɣetoɖoƒe, Bia Ɣedzeƒe, Bibiani/Anhwiaso/Bekwai, Bodi, Juabuso, Sefwi Akontombra kple Sefwi Wiawso. Dzɔdzɔmenuwo abe sika, bauxite kple atiwo ene le Sefwi. Anyigba la ƒe nuku ƒe nɔnɔme, nye mɔ̃ na agbledela siwo tso nuto bubu siwo ƒe akpa gãtɔ nye Dziehe, Krobo kple Ashanti. Esi [[:en:Cocoa_bean|kokogbledede]] nye ameawo ƒe dɔ vevitɔ ta la, Sefwi wɔa Ghana ƒe kokoo ƒe akpa 2/3 lɔƒo. Sefwi Wiawso, Asanwinso, Bibiani, kple Sefwi Bekwai nye du gãtɔwo le Sefwi anyigba dzi. == Nyawo tsoƒe == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />  hbih112dif4jdc6lq2ax3ugjaisp23m 62249 62248 2026-11-07T06:36:31Z ARNOLD ELORM 17457 62249 wikitext text/x-wiki '''Sefwitɔwo''' nye [[:en:Akan_people|Akantɔwo.]] Akantɔwo ƒe ƒuƒoƒo sue sia le Ghana ƒe Ɣetoɖoƒe Dziehe Nutome koŋ. Akantɔwo ƒe ƒuƒoƒo suea doa Akangbe [[:en:Sefwi_language|si nye Sefwigbe]]. Nya Sefwi, si fia gbe si wodona kple Sefwitɔwo le glitoto me la dzɔ tso Twigbe me nyagbɔgblɔ, "Asa awie" si gɔme woɖe be "Aʋa la wu enu" me, to ʋuʋula siwo si le Ƒe alafa 17 lia me aʋawɔwɔwo ŋu tso Bono-Techiman, Wenchi, Adanse, Denkyira, Assin, kple Asante va nɔ Aowin (egbegbe Sefwi) ƒe anyigbamamawo dzi. Le anyigba ƒe nɔnɔme nu la, Sefwi le Ɣetoɖoƒe Dziehe Nutome, eye wòdidi abe kilometa 200 ene tso ƒuta. Ekeke abe kilometa 7 ene tso Tano kple Bia tɔsisiwo gbɔ. Sefwitɔwo abe Akan to bubuwo ene dzɔ tso blema xexeame; Egbegbe Afrika ƒe dziehe gome. To aʋawɔwɔwo me la, ƒome geɖe zi woƒe mɔwo dzi do go yi ɖanɔ woƒe nuto siwo me wole fifia me. Le kpɔɖeŋu me, wogblɔ na Obumangama si le Sefwi Wiawso be eɖo eƒe anyigbamama ɖe Ewiaso le eƒe aʋawɔɖaŋu ƒe ɖoƒe ta. Kpeɖodziwo ɖee fia be kaka ƒe alafa 17 lia nawu enu la, Aowin ƒe didi vevie be yeakeke ye ɖokui ɖe enu le ganyawo kple dunyahehe gome na wòva dze avu kple ŋusẽ yeye sesẽ aɖe si dzea agbagba be yewoaɖu asitsamɔwo kple sikatsoƒewo dzi le ƒe 1715 lɔƒo. Esia na be Aowintɔwo ƒe anyigba ƒe akpa gãtɔ ge le wosi na asrafoha yeyeawo mlɔeba. Ame yeye siwo ʋu va la ɖu dzi le woƒe aʋawɔwɔwo me. Wova nɔ woƒe aboyome geɖe abe Aowin ene gbɔ. Esia ɖe nusita wòdze abe woƒe to siwo wotu abe Bono, Wassa, Ahanta, Asante ene kpɔa ŋusẽ ɖe woƒe gbegbɔgblɔ dzi la fia. Sefwi ƒome geɖewo hã nɔ teƒe vovovowo le to bubuwo abe Adense, Denkyira, kple Asante, Bono, Aowin, Nzima dome hafi va nɔ woƒe nuto yeyea me mlɔeba. To teƒe vovovowo nɔnɔ vovovo siawo me la, Sefwitɔ geɖe dia woƒe dzɔtsoƒe tso ɣeyiɣi siwo va yi kpuie me afisi woƒe ŋkuɖodzinyawo ate ŋu aɖo ŋku edzi le. Le kpɔɖeŋu me, ƒome siwo ƒe ke tso Denkyira gbɔ la dometɔ geɖe, hã bua wo ɖokui ɖe hatsotso si nye Agona Royals me. Ne wotsɔ Sefwi, bliboa katã ƒo ƒui la, dekɔnudukɔ etɔ̃ siwo nye Anhwiaso, Bekwai, kple Wiawso, ƒe ɖokuisinɔ fiagã, mawu Sobore kple tezã si woyɔna be Alluolue alo Elue nye ɖeka le wo dome. Le ƒe 2021 me la, Sefwi tɔwo ƒe xexlẽme katã ade 880,231 eye Nuto 7 kple Nuto sue 7 ye le esi. Wo dometɔ aɖewoe nye Bia Ɣetoɖoƒe, Bia Ɣedzeƒe, Bibiani/Anhwiaso/Bekwai, Bodi, Juabuso, Sefwi Akontombra kple Sefwi Wiawso. Dzɔdzɔmenuwo abe sika, bauxite kple atiwo ene le Sefwi. Anyigba la ƒe nuku ƒe nɔnɔme, nye mɔ̃ na agbledela siwo tso nuto bubu siwo ƒe akpa gãtɔ nye Dziehe, Krobo kple Ashanti. Esi [[:en:Cocoa_bean|kokogbledede]] nye ameawo ƒe dɔ vevitɔ ta la, Sefwi wɔa Ghana ƒe kokoo ƒe akpa 2/3 lɔƒo. Sefwi Wiawso, Asanwinso, Bibiani, kple Sefwi Bekwai nye du gãtɔwo le Sefwi anyigba dzi. == Nyawo tsoƒe == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />  eewd3kmy9au783k5l75qdl2con5t1ru 62250 62249 2026-11-07T06:40:30Z ARNOLD ELORM 17457 ARNOLD ELORM moved axa [[Sefwi amewo]] yi [[Sefwi people]]: Misspelled title 62249 wikitext text/x-wiki '''Sefwitɔwo''' nye [[:en:Akan_people|Akantɔwo.]] Akantɔwo ƒe ƒuƒoƒo sue sia le Ghana ƒe Ɣetoɖoƒe Dziehe Nutome koŋ. Akantɔwo ƒe ƒuƒoƒo suea doa Akangbe [[:en:Sefwi_language|si nye Sefwigbe]]. Nya Sefwi, si fia gbe si wodona kple Sefwitɔwo le glitoto me la dzɔ tso Twigbe me nyagbɔgblɔ, "Asa awie" si gɔme woɖe be "Aʋa la wu enu" me, to ʋuʋula siwo si le Ƒe alafa 17 lia me aʋawɔwɔwo ŋu tso Bono-Techiman, Wenchi, Adanse, Denkyira, Assin, kple Asante va nɔ Aowin (egbegbe Sefwi) ƒe anyigbamamawo dzi. Le anyigba ƒe nɔnɔme nu la, Sefwi le Ɣetoɖoƒe Dziehe Nutome, eye wòdidi abe kilometa 200 ene tso ƒuta. Ekeke abe kilometa 7 ene tso Tano kple Bia tɔsisiwo gbɔ. Sefwitɔwo abe Akan to bubuwo ene dzɔ tso blema xexeame; Egbegbe Afrika ƒe dziehe gome. To aʋawɔwɔwo me la, ƒome geɖe zi woƒe mɔwo dzi do go yi ɖanɔ woƒe nuto siwo me wole fifia me. Le kpɔɖeŋu me, wogblɔ na Obumangama si le Sefwi Wiawso be eɖo eƒe anyigbamama ɖe Ewiaso le eƒe aʋawɔɖaŋu ƒe ɖoƒe ta. Kpeɖodziwo ɖee fia be kaka ƒe alafa 17 lia nawu enu la, Aowin ƒe didi vevie be yeakeke ye ɖokui ɖe enu le ganyawo kple dunyahehe gome na wòva dze avu kple ŋusẽ yeye sesẽ aɖe si dzea agbagba be yewoaɖu asitsamɔwo kple sikatsoƒewo dzi le ƒe 1715 lɔƒo. Esia na be Aowintɔwo ƒe anyigba ƒe akpa gãtɔ ge le wosi na asrafoha yeyeawo mlɔeba. Ame yeye siwo ʋu va la ɖu dzi le woƒe aʋawɔwɔwo me. Wova nɔ woƒe aboyome geɖe abe Aowin ene gbɔ. Esia ɖe nusita wòdze abe woƒe to siwo wotu abe Bono, Wassa, Ahanta, Asante ene kpɔa ŋusẽ ɖe woƒe gbegbɔgblɔ dzi la fia. Sefwi ƒome geɖewo hã nɔ teƒe vovovowo le to bubuwo abe Adense, Denkyira, kple Asante, Bono, Aowin, Nzima dome hafi va nɔ woƒe nuto yeyea me mlɔeba. To teƒe vovovowo nɔnɔ vovovo siawo me la, Sefwitɔ geɖe dia woƒe dzɔtsoƒe tso ɣeyiɣi siwo va yi kpuie me afisi woƒe ŋkuɖodzinyawo ate ŋu aɖo ŋku edzi le. Le kpɔɖeŋu me, ƒome siwo ƒe ke tso Denkyira gbɔ la dometɔ geɖe, hã bua wo ɖokui ɖe hatsotso si nye Agona Royals me. Ne wotsɔ Sefwi, bliboa katã ƒo ƒui la, dekɔnudukɔ etɔ̃ siwo nye Anhwiaso, Bekwai, kple Wiawso, ƒe ɖokuisinɔ fiagã, mawu Sobore kple tezã si woyɔna be Alluolue alo Elue nye ɖeka le wo dome. Le ƒe 2021 me la, Sefwi tɔwo ƒe xexlẽme katã ade 880,231 eye Nuto 7 kple Nuto sue 7 ye le esi. Wo dometɔ aɖewoe nye Bia Ɣetoɖoƒe, Bia Ɣedzeƒe, Bibiani/Anhwiaso/Bekwai, Bodi, Juabuso, Sefwi Akontombra kple Sefwi Wiawso. Dzɔdzɔmenuwo abe sika, bauxite kple atiwo ene le Sefwi. Anyigba la ƒe nuku ƒe nɔnɔme, nye mɔ̃ na agbledela siwo tso nuto bubu siwo ƒe akpa gãtɔ nye Dziehe, Krobo kple Ashanti. Esi [[:en:Cocoa_bean|kokogbledede]] nye ameawo ƒe dɔ vevitɔ ta la, Sefwi wɔa Ghana ƒe kokoo ƒe akpa 2/3 lɔƒo. Sefwi Wiawso, Asanwinso, Bibiani, kple Sefwi Bekwai nye du gãtɔwo le Sefwi anyigba dzi. == Nyawo tsoƒe == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />  eewd3kmy9au783k5l75qdl2con5t1ru 62252 62250 2026-11-07T06:43:59Z ARNOLD ELORM 17457 title change and text citations 62252 wikitext text/x-wiki '''Sefwitɔwo''' nye [[:en:Akan_people|Akantɔwo.]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sefwi_people#cite_note-Olson_1996-3</ref> Akantɔwo ƒe ƒuƒoƒo sue sia le Ghana ƒe Ɣetoɖoƒe Dziehe Nutome koŋ. Akantɔwo ƒe ƒuƒoƒo suea doa Akangbe [[:en:Sefwi_language|si nye Sefwigbe]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sefwi_people#cite_note-Olson_1996-3</ref> Nya Sefwi, si fia gbe si wodona kple Sefwitɔwo le glitoto me la dzɔ tso Twigbe me nyagbɔgblɔ, "Asa awie" si gɔme woɖe be "Aʋa la wu enu" me, to ʋuʋula siwo si le Ƒe alafa 17 lia me aʋawɔwɔwo ŋu tso Bono-Techiman, Wenchi, Adanse, Denkyira, Assin, kple Asante va nɔ Aowin (egbegbe Sefwi) ƒe anyigbamamawo dzi. Le anyigba ƒe nɔnɔme nu la, Sefwi le Ɣetoɖoƒe Dziehe Nutome, eye wòdidi abe kilometa 200 ene tso ƒuta. Ekeke abe kilometa 7 ene tso Tano kple Bia tɔsisiwo gbɔ. Sefwitɔwo abe Akan to bubuwo ene dzɔ tso blema xexeame; Egbegbe Afrika ƒe dziehe gome. To aʋawɔwɔwo me la, ƒome geɖe zi woƒe mɔwo dzi do go yi ɖanɔ woƒe nuto siwo me wole fifia me. Le kpɔɖeŋu me, wogblɔ na Obumangama si le Sefwi Wiawso be eɖo eƒe anyigbamama ɖe Ewiaso le eƒe aʋawɔɖaŋu ƒe ɖoƒe ta. Kpeɖodziwo ɖee fia be kaka ƒe alafa 17 lia nawu enu la, Aowin ƒe didi vevie be yeakeke ye ɖokui ɖe enu le ganyawo kple dunyahehe gome na wòva dze avu kple ŋusẽ yeye sesẽ aɖe si dzea agbagba be yewoaɖu asitsamɔwo kple sikatsoƒewo dzi le ƒe 1715 lɔƒo. Esia na be Aowintɔwo ƒe anyigba ƒe akpa gãtɔ ge le wosi na asrafoha yeyeawo mlɔeba. Ame yeye siwo ʋu va la ɖu dzi le woƒe aʋawɔwɔwo me. Wova nɔ woƒe aboyome geɖe abe Aowin ene gbɔ. Esia ɖe nusita wòdze abe woƒe to siwo wotu abe Bono, Wassa, Ahanta, Asante ene kpɔa ŋusẽ ɖe woƒe gbegbɔgblɔ dzi la fia. Sefwi ƒome geɖewo hã nɔ teƒe vovovowo le to bubuwo abe Adense, Denkyira, kple Asante, Bono, Aowin, Nzima dome hafi va nɔ woƒe nuto yeyea me mlɔeba. To teƒe vovovowo nɔnɔ vovovo siawo me la, Sefwitɔ geɖe dia woƒe dzɔtsoƒe tso ɣeyiɣi siwo va yi kpuie me afisi woƒe ŋkuɖodzinyawo ate ŋu aɖo ŋku edzi le. Le kpɔɖeŋu me, ƒome siwo ƒe ke tso Denkyira gbɔ la dometɔ geɖe, hã bua wo ɖokui ɖe hatsotso si nye Agona Royals me. Ne wotsɔ Sefwi, bliboa katã ƒo ƒui la, dekɔnudukɔ etɔ̃ siwo nye Anhwiaso, Bekwai, kple Wiawso, ƒe ɖokuisinɔ fiagã, mawu Sobore kple tezã si woyɔna be Alluolue alo Elue nye ɖeka le wo dome. Le ƒe 2021 me la, Sefwi tɔwo ƒe xexlẽme katã ade 880,231 eye Nuto 7 kple Nuto sue 7 ye le esi. Wo dometɔ aɖewoe nye Bia Ɣetoɖoƒe, Bia Ɣedzeƒe, Bibiani/Anhwiaso/Bekwai, Bodi, Juabuso, Sefwi Akontombra kple Sefwi Wiawso. Dzɔdzɔmenuwo abe sika, bauxite kple atiwo ene le Sefwi. Anyigba la ƒe nuku ƒe nɔnɔme, nye mɔ̃ na agbledela siwo tso nuto bubu siwo ƒe akpa gãtɔ nye Dziehe, Krobo kple Ashanti. Esi [[:en:Cocoa_bean|kokogbledede]] nye ameawo ƒe dɔ vevitɔ ta la, Sefwi wɔa Ghana ƒe kokoo ƒe akpa 2/3 lɔƒo. Sefwi Wiawso, Asanwinso, Bibiani, kple Sefwi Bekwai nye du gãtɔwo le Sefwi anyigba dzi. == Nyawo tsoƒe == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />  cpbj3i0hxnp7reayca2yvwxgyuje2nq 62253 62252 2026-11-07T06:58:48Z ARNOLD ELORM 17457 62253 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Sefwitɔwo''' nye [[:en:Akan_people|Akantɔwo.]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sefwi_people#cite_note-Olson_1996-3</ref> Akantɔwo ƒe ƒuƒoƒo sue sia le Ghana ƒe Ɣetoɖoƒe Dziehe Nutome koŋ. Akantɔwo ƒe ƒuƒoƒo suea doa Akangbe [[:en:Sefwi_language|si nye Sefwigbe]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sefwi_people#cite_note-Olson_1996-3</ref> Nya Sefwi, si fia gbe si wodona kple Sefwitɔwo le glitoto me la dzɔ tso Twigbe me nyagbɔgblɔ, "Asa awie" si gɔme woɖe be "Aʋa la wu enu" me, to ʋuʋula siwo si le Ƒe alafa 17 lia me aʋawɔwɔwo ŋu tso Bono-Techiman, Wenchi, Adanse, Denkyira, Assin, kple Asante va nɔ Aowin (egbegbe Sefwi) ƒe anyigbamamawo dzi. Le anyigba ƒe nɔnɔme nu la, Sefwi le Ɣetoɖoƒe Dziehe Nutome, eye wòdidi abe kilometa 200 ene tso ƒuta. Ekeke abe kilometa 7 ene tso Tano kple Bia tɔsisiwo gbɔ. Sefwitɔwo abe Akan to bubuwo ene dzɔ tso blema xexeame; Egbegbe Afrika ƒe dziehe gome. To aʋawɔwɔwo me la, ƒome geɖe zi woƒe mɔwo dzi do go yi ɖanɔ woƒe nuto siwo me wole fifia me. Le kpɔɖeŋu me, wogblɔ na Obumangama si le Sefwi Wiawso be eɖo eƒe anyigbamama ɖe Ewiaso le eƒe aʋawɔɖaŋu ƒe ɖoƒe ta. Kpeɖodziwo ɖee fia be kaka ƒe alafa 17 lia nawu enu la, Aowin ƒe didi vevie be yeakeke ye ɖokui ɖe enu le ganyawo kple dunyahehe gome na wòva dze avu kple ŋusẽ yeye sesẽ aɖe si dzea agbagba be yewoaɖu asitsamɔwo kple sikatsoƒewo dzi le ƒe 1715 lɔƒo. Esia na be Aowintɔwo ƒe anyigba ƒe akpa gãtɔ ge le wosi na asrafoha yeyeawo mlɔeba. Ame yeye siwo ʋu va la ɖu dzi le woƒe aʋawɔwɔwo me. Wova nɔ woƒe aboyome geɖe abe Aowin ene gbɔ. Esia ɖe nusita wòdze abe woƒe to siwo wotu abe Bono, Wassa, Ahanta, Asante ene kpɔa ŋusẽ ɖe woƒe gbegbɔgblɔ dzi la fia. Sefwi ƒome geɖewo hã nɔ teƒe vovovowo le to bubuwo abe Adense, Denkyira, kple Asante, Bono, Aowin, Nzima dome hafi va nɔ woƒe nuto yeyea me mlɔeba. To teƒe vovovowo nɔnɔ vovovo siawo me la, Sefwitɔ geɖe dia woƒe dzɔtsoƒe tso ɣeyiɣi siwo va yi kpuie me afisi woƒe ŋkuɖodzinyawo ate ŋu aɖo ŋku edzi le. Le kpɔɖeŋu me, ƒome siwo ƒe ke tso Denkyira gbɔ la dometɔ geɖe, hã bua wo ɖokui ɖe hatsotso si nye Agona Royals me. Ne wotsɔ Sefwi, bliboa katã ƒo ƒui la, dekɔnudukɔ etɔ̃ siwo nye Anhwiaso, Bekwai, kple Wiawso, ƒe ɖokuisinɔ fiagã, mawu Sobore kple tezã si woyɔna be Alluolue alo Elue nye ɖeka le wo dome. Le ƒe 2021 me la, Sefwi tɔwo ƒe xexlẽme katã ade 880,231 eye Nuto 7 kple Nuto sue 7 ye le esi. Wo dometɔ aɖewoe nye Bia Ɣetoɖoƒe, Bia Ɣedzeƒe, Bibiani/Anhwiaso/Bekwai, Bodi, Juabuso, Sefwi Akontombra kple Sefwi Wiawso. Dzɔdzɔmenuwo abe sika, bauxite kple atiwo ene le Sefwi. Anyigba la ƒe nuku ƒe nɔnɔme, nye mɔ̃ na agbledela siwo tso nuto bubu siwo ƒe akpa gãtɔ nye Dziehe, Krobo kple Ashanti. Esi [[:en:Cocoa_bean|kokogbledede]] nye ameawo ƒe dɔ vevitɔ ta la, Sefwi wɔa Ghana ƒe kokoo ƒe akpa 2/3 lɔƒo. Sefwi Wiawso, Asanwinso, Bibiani, kple Sefwi Bekwai nye du gãtɔwo le Sefwi anyigba dzi. == Nyawo tsoƒe == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />  587tnjr3q80x9exvgsoi3vjljg0ji8n 62254 62253 2026-11-07T07:03:04Z ARNOLD ELORM 17457 62254 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Sefwitɔwo''' nye [[:en:Akan_people|Akantɔwo.]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sefwi_people#cite_note-Olson_1996-3</ref> Akantɔwo ƒe ƒuƒoƒo sue sia le Ghana ƒe Ɣetoɖoƒe Dziehe Nutome koŋ. Akantɔwo ƒe ƒuƒoƒo suea doa Akangbe [[:en:Sefwi_language|si nye Sefwigbe]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sefwi_people#cite_note-Olson_1996-3</ref> Nya Sefwi, si fia gbe si wodona kple Sefwitɔwo le glitoto me la dzɔ tso Twigbe me nyagbɔgblɔ, "Asa awie" si gɔme woɖe be "Aʋa la wu enu" me, to ʋuʋula siwo si le Ƒe alafa 17 lia me aʋawɔwɔwo ŋu tso Bono-Techiman, Wenchi, Adanse, Denkyira, Assin, kple Asante va nɔ Aowin (egbegbe Sefwi) ƒe anyigbamamawo dzi. Le anyigba ƒe nɔnɔme nu la, Sefwi le Ɣetoɖoƒe Dziehe Nutome, eye wòdidi abe kilometa 200 ene tso ƒuta. Ekeke abe kilometa 7 ene tso Tano kple Bia tɔsisiwo gbɔ. Sefwitɔwo abe Akan to bubuwo ene dzɔ tso blema xexeame; Egbegbe Afrika ƒe dziehe gome. To aʋawɔwɔwo me la, ƒome geɖe zi woƒe mɔwo dzi do go yi ɖanɔ woƒe nuto siwo me wole fifia me. Le kpɔɖeŋu me, wogblɔ na Obumangama si le Sefwi Wiawso be eɖo eƒe anyigbamama ɖe Ewiaso le eƒe aʋawɔɖaŋu ƒe ɖoƒe ta. Kpeɖodziwo ɖee fia be kaka ƒe alafa 17 lia nawu enu la, Aowin ƒe didi vevie be yeakeke ye ɖokui ɖe enu le ganyawo kple dunyahehe gome na wòva dze avu kple ŋusẽ yeye sesẽ aɖe si dzea agbagba be yewoaɖu asitsamɔwo kple sikatsoƒewo dzi le ƒe 1715 lɔƒo. Esia na be Aowintɔwo ƒe anyigba ƒe akpa gãtɔ ge le wosi na asrafoha yeyeawo mlɔeba. Ame yeye siwo ʋu va la ɖu dzi le woƒe aʋawɔwɔwo me. Wova nɔ woƒe aboyome geɖe abe Aowin ene gbɔ. Esia ɖe nusita wòdze abe woƒe to siwo wotu abe Bono, Wassa, Ahanta, Asante ene kpɔa ŋusẽ ɖe woƒe gbegbɔgblɔ dzi la fia. Sefwi ƒome geɖewo hã nɔ teƒe vovovowo le to bubuwo abe Adense, Denkyira, kple Asante, Bono, Aowin, Nzima dome hafi va nɔ woƒe nuto yeyea me mlɔeba. To teƒe vovovowo nɔnɔ vovovo siawo me la, Sefwitɔ geɖe dia woƒe dzɔtsoƒe tso ɣeyiɣi siwo va yi kpuie me afisi woƒe ŋkuɖodzinyawo ate ŋu aɖo ŋku edzi le. Le kpɔɖeŋu me, ƒome siwo ƒe ke tso Denkyira gbɔ la dometɔ geɖe, hã bua wo ɖokui ɖe hatsotso si nye Agona Royals me. Ne wotsɔ Sefwi, bliboa katã ƒo ƒui la, dekɔnudukɔ etɔ̃ siwo nye Anhwiaso, Bekwai, kple Wiawso, ƒe ɖokuisinɔ fiagã, mawu Sobore kple tezã si woyɔna be [[:en:Alluolue_Festival|Alluolue]] alo Elue nye ɖeka le wo dome. Le ƒe 2021 me la, Sefwi tɔwo ƒe xexlẽme katã ade 880,231 eye Nuto 7 kple Nuto sue 7 ye le esi. Wo dometɔ aɖewoe nye Bia Ɣetoɖoƒe, Bia Ɣedzeƒe, Bibiani/Anhwiaso/Bekwai, Bodi, Juabuso, Sefwi Akontombra kple Sefwi Wiawso. Dzɔdzɔmenuwo abe sika, [[:en:Bauxite|bauxite]] kple atiwo ene le Sefwi. Anyigba la ƒe nuku ƒe nɔnɔme, nye mɔ̃ na agbledela siwo tso nuto bubu siwo ƒe akpa gãtɔ nye Dziehe, Krobo kple Ashanti. Esi [[:en:Cocoa_bean|kokogbledede]] nye ameawo ƒe dɔ vevitɔ ta la, Sefwi wɔa Ghana ƒe kokoo ƒe akpa 2/3 lɔƒo. Sefwi Wiawso, Asanwinso, Bibiani, kple Sefwi Bekwai nye du gãtɔwo le Sefwi anyigba dzi. == Nyawo tsoƒe == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />  kpont0wz13ifhy0z20djyaocqbre2nk Sefwi amewo 0 11509 62251 2026-11-07T06:40:30Z ARNOLD ELORM 17457 ARNOLD ELORM moved axa [[Sefwi amewo]] yi [[Sefwi people]]: Misspelled title 62251 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sefwi people]] lygj2v9m1z6tbjzqrt6jzv37t659q24 Hogbetsotso Zã 0 11510 62262 2026-11-07T07:45:06Z ARNOLD ELORM 17457 ARNOLD ELORM moved axa [[Hogbetsotso Zã]] yi [[Hogbetsotso festival]]: Misspelled title 62262 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Hogbetsotso festival]] f0y9v6r8atlv027h8xzcfeii2aje5t4