Wikipedia
eewiki
https://ee.wikipedia.org/wiki/Axa_do_%C5%8Ag%C9%94
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Yoruba clothing
0
11010
62275
59517
2026-11-08T00:19:27Z
InternetArchiveBot
12362
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
62275
wikitext
text/x-wiki
[[:en:Yoruba_people|Yoruba_]]'''tɔwo ƒe nudodowo'''
Awu si Yorubatɔwo dona tso blema ke le [[:en:Nigeria|Nigeria]], [[:en:Benin|Benin]] kple [[:en:Togo|Togo]] ƒe akpa aɖewo le nuto aɖe si woyɔna be [[:en:Yorubaland|Yoruba]]<nowiki/>nyigbadzi la me. Awuawo ɖe dekɔnu, ŋutinya kple atsyɔ̃ɖoɖo ƒe didi siwo [[:en:Yoruba_people|Yoruba]]<nowiki/>tɔwo lɔ̃na la fiana. <ref>Yoruba clothing - Wikipedia</ref>
[[File:A Yoruba woman garbed in traditional clothing (2).png|thumb]]
'''Yoruba nyɔnuwo ƒe awudodowo'''
Yoruba Nyɔnuwo ƒe awuwo ƒe akpa vevitɔwoe nye;
* '''Iro ati Buba''': Esia nye awu ʋlaya si wodona ɖe woƒe dzigbe kple avɔ gã si wosana ɖe ali. Woate ŋu atɔ awua tso avɔ ɖeka ma ke si nye dzi kple anyi alo woate ŋu ato vovo tso wo nɔewo kpɔ. Awu sia tɔtɔ ate ŋu ato vovo tso wo nɔewo kpɔ ku ɖe awua ƒe kɔmeɖeɖe, abɔ ƒe didime, nuŋɔŋlɔ ɖe awu me kple atsyɔ̃ɖonu vovovowo siwo wozã le awu sia tɔtɔme eye wòku nudzɔdzɔ ƒe ɣeyiɣi si me amea le la.
* '''Iro;''' didime, kekeme, kple nɔnɔme vovovowo, ate ŋu anɔ awu sia si ku ɖe ɣeyiɣi si me edola la le. Woate ŋu awɔ Iro ati Buba tso avɔ vovovowo me, abe Aso-oke/Aso-Ofi, Adire, Aran, Segosen, Jawu, Aso olona, Seda, ka, alo Damask/Brocade. Wotsɔa Iro ati Buba ƒoa taku kple Gele kpakple Ipele zi geɖe. Woate ŋu ado Iro hã Buba manɔmee abe awu ene le eɖokui si, eye Yoruba ƒe awudodo ƒe akpa bubuawo le eme.[<nowiki/>[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-1|-1]]][<nowiki/>[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-2|-2]]]
* [[:en:Gele_(head_tie)|'''Gele_(bla_ta)''']]: nye Yorubatɔwo ƒe dekɔnuwo ƒe tababla si le atsy- ɖoɖo vovowo me. Woate ŋu taku sia tso avɔ dzati alo falɛfalɛwo me abe aso-oke, damask, adire alo akara ene. Amadede, nɔnɔme, kple atsyɔ̃ɖonu vovovowo ate ŋu anɔ taku sia si ̎geleˮ ku ɖe ɣiyiɣi si me amea la nu.[<nowiki/>[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-3|-3]]]
* [[File:A Yoruba man garbed in traditional clothing (2).png|thumb]] '''Ipele''': enye taɖedzivɔ si wotsona dana ɖe abɔ alo tana ɖe alidzi nenye be mieta avɔ vɔ. Woate ŋu atsɔ avɔ si wotsɔ wɔ gele alo esi to vovo la hã awɔe faa. Ipele ate ŋu anɔ lolome ɖe sia ɖe me, eŋeŋe ɖe nɔnɔme vovovowo me, kple atyɔ̃e ɖoɖo vovovowo me.[<nowiki/>[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-4|-4]]].
* '''Komole''': Esia nye Esia nye awu ʋlaya didi wotɔna si wotɔ kple iro atis la megbe. Awu sia tɔtɔ ate ŋu ato vovo tso wo nɔewo kpɔ ku ɖe awua ƒe kɔmeɖeɖe, abɔ ƒe didime, nuŋɔŋlɔ ɖe awu me kple atsyɔ̃ɖonu vovovowo siwo wozã le awu sia tɔtɔme eye wòku nudzɔdzɔ ƒe ɣeyiɣi si me amea le la. Zi ge ɖe la, nyɔnu ŋugbetɔ si ɖem wole lae donε [<nowiki/>[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-5|-5]]]
* '''Iborun:''' Esia nye taku alo tablanu
* '''Oleku:''' Esia nye awu kpui si ƒe didime se klonu si wotɔ kple ''Iro ati Buba'' ƒe atsyã alo awudodo. Menye zi ale si Iro ati Buba do awu si bɔ ko o.[<nowiki/>[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-6|6]]]
* '''Kaja''': Kaja si woyɔna hã be Pakaja nye Yorubatɔwo ƒe awu si nyɔnu kple ŋutsuwo sia dona. Wotsoa avɔ sia toana abɔdome eye woblanɛ ɖe abɔta. Yoruba nyɔnuwo donɛ tso yia azãɖuƒe vovovowoe. Ame ŋkutawo kple fiawo zãnε le Yorubatɔwo dome.
[[File:A Yoruba woman garbed in traditional clothing.png|thumb]]
* '''Aso Ebi''': Awu sia nye awu ɖeka nugbi si ƒometɔwo pkle nɔvinɔviwo dona tso yia azãɖuƒe vovovowoe. Enye awu siwo wodo atsã na eye eme siwo kpena ɖe srɔnyɔnu si ɖem wole la dona. Wozã Komole ƒe akpa aɖewo tsɔ tona awu sia.[<nowiki/>[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-7|-7]]]
* '''Dzonuwo, Sika, Klosalo, kɔwlɔawo''': Yoruba nyɔnuwo hã ɖoa atsyɔ̃ na wo ɖokuiwo kple dzonuwo, kɔwlɔawo kple atsyɔ̃ɖonu vovovo siwo ɖea dekɔnuwo ƒe vevienyenye ɖe go. Esiawo lɔ dzonuwo abe sui, adzagba, gblotsui kple bubuawo ɖe eme. Sika (Gold) kple Siliva (Silver) hã kpe ɖe woƒe nudodowo ŋu. Yoruba nyɔnuwo doa dzonu ɖe kɔme, alɔnu, afɔgbodzi, ali kple woƒe ta.
* '''Nu bubu siwo wozãna''': Nu bubu siwo Yoruba nyɔnuwo zãna dometɔ aɖewoe nye lãsi si woyɔna zi ge ɖe be "sɔ ƒe asike" si woyɔna le yevugbe me, Handfan kple gakotoku.[<nowiki/>[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-8|-8]]]
* '''Taɖa alo Ðawɔwɔ ƒe atsyãwo/:''' Atsyã siwo Yoruba nyunuwo dona na woƒe ɖawo hã la, woate ŋu axlēwo ɖe woƒe nudodowo dome. Yorubatɔwo ƒe atsyã siwo wodona na woƒe ɖa aɖewoe nye ɖaƒoƒo kple ɖababla siwo wowɔna tso blema ke. Wozãa esiawo tsɔ ɖoa atsyɔ̃ na Yoruba nyɔnuwo ƒe taɖa ne womebla taku o. Wozãa Yoruba nyɔnuwo ƒe atsyãɖa siawo le gbe sia gbe gbenɔnɔ me, azãɖuɖuwo kple fefewɔlawo dome. Blema ɖa siwo Yorubatɔwo ƒona la dometɔ aɖewoe nye Suku/Shuku, Koroba, Patewo kple Irun didi, Adimole, kple bubuawo. Wogatsɔa ka alo ɖaƒoka ƒoa ɖae sinye atiɖawo (Iru Owu) si wogayɔna be Irun Kiko.[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-9|-9]] Woagate ŋu atsɔ dzonuwo hã ade ɖa siawo ƒoƒo me faa. '''Henna'''; Woyɔnε be Laali le Yoruba gbeme. Yoruba nyunɔ aɖewo sinε ɖe wo ŋutilã ƒe akpe aɖewo abe atsyɔ̃ɖonu ene.[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-10|-10]] [[:en:Yoruba_clothing#cite_note-11|-11]]
* Léle nye amatsi dzɔ̃ si nyɔnuwo sina ɖe asi kple afɔ hena atsyɔ̃ ɖoɖo na wo ɖokuiwo.
*** '''Ŋutsuwo ƒe nudodowo'''
[[:en:Agbada|Agbada]]: Enye awu si wotsɔ ka vovovowo tso ƒoƒu tso wɔe si Yoruba ŋutsuwo dona. Wodonɛ abe azãɖuwu kple aƒemenɔwu ene.
[[:en:Pakaja|Pakajah/kaja]]: Awu sia nye awu si Yoruba ŋutsuwo dona abe ale si wosa avɔ ɖe abɔ dzi. [[File:A Nigerian man from the Yoruba ethnicity dressed in typical outdoor event attire.png|thumb]]'''Fila:''' Esiawoe nye Yoruba ŋutsuwo ƒe kuku. Wo dometɔ aɖewoe nye Fila Abeti Aja, fila Gobi kple Fila Kufi. Fila abeti Aja nye atsyã siwo me "asi" eve le siwo woate ŋu aʋuʋu, Fila Gobi ƒe akpa aɖe le ɖiɖim esime Fila Kufi tso Islamtɔwo ƒe subɔsubɔha me. '''Shokoto :''' Yoruba ŋutsu ƒe dekɔnu atalegbe wu si lolo gã eye kotoku kpe ɖe eŋu. '''Kembe :''' atalegbe '''Gbariye :''' Awu ƒomevi aɖe si de sɔsɔ abe Agbada ene gake womefɔe nenema o. '''Danshiki:''' Yorubatɔwo ƒe awudziwui aɖewoe nye, '''Opa'''[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-12|-12]]''':''' Ŋusẽ ƒe dzesi si le Yoruba ŋutsuwo ƒe atsyãwuwo me. Ate ŋu anye gakpo, ati alo avɔ. Wolénɛ ɖe asi eye wòle abe atizɔti ene. '''Yorubatɔwo ƒe dekɔnu dzonu gbogbo aɖewo'''.
*** '''Avɔwo kple awutɔvɔwo alo tsεwo''' Wotsɔ Yorubatɔwo ƒe avɔ siwo woawo ŋutɔ wowɔ kple esiwo wotsɔ tso duta vɛ la va zu nu vevi aɖe le Yorubatɔwo ƒe dekɔnu nudodowo me. Avɔ siwo bɔ eye wozãna zi geɖe tsɔ wɔa Yoruba nyɔnuwo ƒe awuwo dometɔ aɖewoe nye:
*** [[:en:Aso_oke|Aso_oke]]''':''' Yorubatɔwo ƒe avɔ si wotsɔ asi wɔe. Wode dzesii abe blema vɔ siwo wozãna tsã le Nigeria eye wodonɛ na wɔna tɔxɛwo abe srɔ̃ɖeɖe, azãɖuɖuwo, kple fiaɖoɖo kɔnuwo ene. Aso-Oke xɔ ŋkɔ le Iseyin, si nye du aɖe si le Oyo, gake exɔ ŋkɔ le Yorubanyigbadzi katã. Aso-oke ƒomevi siwo xɔ ŋkɔ wue nye: etu (blɔ goglo si me fli blɔ tsɛwo le), sanya (beige seda tso Anaphe nudzodzoe ƒe cocoons me), kple alaari (magenta gbeɖuɖɔ seda). Aso˗oke ƒomevi bubu aɖewoe nye Ifun alo fu, si nye avɔ blɔ si me kɔ kple ƒudziblɔ si wolɔ̃na ƒe ƒuƒoƒo. Waka, si nye avɔ si wolɔ̃na si ƒe megbe le yibɔ sesẽ si ƒe fliwo nye warp ɖeka alo eve siwo ƒe amadede nye dzĩ. Aso-ipo, iale, aabata, kple aponuponyin. Aso-oke hã va le amadede vovovowo, nɔnɔmewo kple atsyã vovovowo me. Aso-oke aɖewo ƒe aɖabɛwo le wo ŋu eye wo dometɔ aɖewo hã ƒe nɔnɔmewo le wo ŋu.[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-13|13]]
*** [[:en:Adire_(textile_art)|Adire_]]''':''' Yoruba ƒe avɔ si wotsɔ kpetsi tre ɖe eŋu si wotsɔa waxi alo sitatsi dea avɔa ƒe akpa aɖewo hafi dea amae. Woate ŋu atsɔ avɔ vovovowo abe kotoklobo, seda, alo keklẽnu ene awɔ awu siawo. Adire ƒomevi vovovo etɔ̃ esiwo nye: Adire Eleko, Adire Oniko kple Adire Alabere. Nɔnɔme kple amadede vovovowo, ate ŋu anɔ Adire si abe blɔ si míetsɔna dea awu, yibɔ, aŋutiɖiɖi, amadede dzẽ, alo ɣi ene.[<nowiki/>[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-14|14]]
*** '''Aran:''' Enye avɔ si wotsɔ velvet-nu wɔe eye wònye dekɔnuwu si Yorutɔwo wodona tso blema ke hena wɔna tɔxɛ aɖewo.[: [[:en:Yoruba_clothing#cite_note-15|15]]
*** [[:en:Seghosen|Seghosen]]:: Yorubatɔwo ƒe awu si tso Owo Fiaɖuƒea si wotsɔ ɖetifufu ƒe avɔ si wotsɔ dzɔdzɔmeƒe amadenu siwo wotsɔ lãgbalẽ wɔe de amae la de amae. Emegbe wotsɔa nɔnɔme kple nɔnɔmetata siwo me kɔ nyui eye wol-nawo kple atsyã alo esiwo dzi woŋlɔ nuwo ɖ0 la ɖoa atsy- na avɔa.[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-16|16]]
*** '''Jawu :''' Yorubatɔwo ƒe avɔ aɖe si wol- kple atsyã eye woɖe do ɖe eme.
*** [[File:Yoruba women's outfit.jpg|thumb]][[:en:Aso_Olona|Aso_Olona]] Aso olona hã nye avɔ ƒomevi aɖe si wolɔ̃na si ƒe nɔnɔme kple dzesi siwo nye dekɔnu kple gbɔgbɔmenuwo ƒe gɔmesese be ɖo na Yorubatɔwo, vevietɔ Ijebutɔwo ƒe ƒuƒoƒo sia. Aso olona gɔmee nye "dzesi ƒe avɔ" le Yorubagbe me. Wotsɔa awu ɣi kple kotoklobo wɔa avɔa, eye wotsɔa aŋɔ wɔe siwo ɖea tsi, lãwo, numiemiewo, kple nɔnɔmetata bubuwo fiana la ɖoa atsyɔ̃ na wo. Wozãa avɔa sia abe ɖoƒe ƒe ŋkɔ ƒe avɔ ene na Ogboni/Oshugbotɔwo, si nye ŋusē akple adzame habɔbɔ aɖe na amegãwo, nunɔlawo, Yorubatɔwo dome. Fiawo, tr-nunɔlawo, kple ame susueawo ta avɔ sia le wɔna tɔxɛwo me, abe dzidzɔnyagbe, azãɖuɖuwo, kple kɔnuwo wɔ gbe ene. Wodea bubu avɔ sia ŋu elabena wokpɔ abe nu si togbuiawo gblē ɖi tso dzidzime yi dzidzime ene ƒe nu. Wote ŋu ayɔe be atagbe nenye be wodoe de ɖe abɔ dzi.[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-17|17]][[:en:Yoruba_clothing#cite_note-18|18]]
*** '''Ankara:''' Enye kotoklobɔ ƒe avɔ aɖe si dzɔ tso Netherlandtɔwo kple Indonesiatɔwo gbɔ gake exɔ ŋkɔ le Ɣetoɖoƒe Afrika le eƒe amadede vovovowo kple dzesi siwo le eme la ta. Wogayɔa Ankara be Netherlandstɔwo ƒe waksi, Afrikatɔwo ƒe waksi, alo Afrikatɔwo ƒe agbalẽtata. Yoruba ye wowɔ Ankara avɔ. Ankara ate ŋu ata tanya kple dzesi vovovowo ɖe edzi, abe seƒoƒowo, lãwo, ɣletiviwo, alo nɔnɔme siwo me susu mele o ene.
*** '''Eya / Lɛsi''' avɔ sia le abe agbadze, alo wotsɔ ka blae be wòawɔ nɔnɔme kple atsyã nyui aɖe me. Woate ŋu atsɔ nu vovovowo abe kotoklobo, etsε siwo nɔa ɖiɖim, aŋεε, alo avɔ siwo le abe agbalē ene la woe wotso wɔ avɔ sia. Atsyã kple nɔnɔme vovovowo ate ŋu anɔ abe alo avɔ siwo klēna ene.
*** '''Brocade kple Damask''' : avɔ sime wode atyã vovovowo le esime wonɔ elɔ̃m la. Woate ŋu awɔ Brocade kple Damask tso nu vovovowo me abe kotoklobo, etsε siwo ɖiɖina, lãfu, alo avɔ siwo wotsɔ lãgbalẽ wɔe ene me. Amadede kple nɔnɔme vovovowo, abe nukeklē, ats1 siwo me bɔbɔ, alo lãgbalẽ ene la ate ŋu anɔ Brocade kple Damaski si.
* '''Nudodo siwo megale tsia dzi o alo womegazãna o:'''
* '''Kijipa'''[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-19|19]] Aɖaŋudɔwɔlawo kple ame siwo si ga menɔ o la woe zãa avɔ siawo va yi. Avɔ sia le ƒlatsaƒlatse, eye woɖee tso kotoklobo si womezã kpɔ o la me. Wolɔ̃a Kijipa le nutoametɔwo ƒe avɔlɔlɔ̃ nu. Womegale avɔ sia wo zãm le egbe ƒe ŋkeke siawo me o, ke le ɣeyiɣi aɖewo me la, wozãnawo le nɔnɔmetata siwo miekpɔna le mieƒe nukpɔmɔwo dzi le Yorubatɔwo ƒe ŋutinya aɖewo me.
* '''Ibante/bante''': Avɔ xoxo aɖe si Yorubagbledelawo zãna.[<nowiki/>[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-20|-20]]]
* '''Elegheghe:''' Elegheghe nye Yorubatɔwo ƒe avɔ aɖe si de ŋgɔ wu le Owo fiaɖuƒea eye zi geɖe la, wotsɔnɛ naa amedzro tɔxi aɖewo abe nunana ene. Nɔnɔme evee le avɔ sia si. Woawoe nye; ‘Elegheghe Dudu kple Elegheghe Pupa’.[<nowiki/>[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-21|21]]][<nowiki/>[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-22|22]]]
* Yoruba nyɔnuwo ƒe awu nudodo menya awudodo ɖeɖe ko o, ke boŋ woɖea amenyenye siwo le wosi la fiane to woƒe nudodowo me. Nudodo siawo ɖea amewo ƒe amenyenye, seselelãme, nu si amewo dina, kple aɖaŋu si le elɔ̃la si la fiana. Nudodo siawo ɖea ɖoƒe si le amewo si le dukɔme, srɔ̃tɔwo ƒe nudodo,subɔsubɔha kple dekɔnumenɔlawo ƒe nudodowo fina.Yoruba nyɔnuwo ƒe nudodo kpɔa ŋusē ɖe woƒe xotutu ŋutinya kple dekɔnuwo dzi le Yorubatɔwo dome.
* '''Aso-oke''' zazã dze egɔme tso blemaɣeyiɣiwo me le Yorubanyigba dzi, esime Yoruba fiaɖuƒewo abe Oyo, Ife, kple Ijebu dona awu siawo. Adire zazã dze egɔme tso blemaɣeyiɣiwo me ke, esime Yorubatɔwo zãnɛ abe woƒe kɔnuwu kple azãɖuwuwo.[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-23|23]]
Yorubatɔwo to mɔ vovovo siwo dzi wotona dea ama woƒe nudodowo abe “shiboriˮ kple “elekoˮ ene.
* Wowɔ “Aranˮ le Yorubanyigba dzi le ƒe alafa aɖewoe nye esia.
* “Segosen” tso blema Yoruba fiaɖuƒe si nye Owo gbɔ.
* “Aso Olona” / Itagbe dze egɔme tso blema Yoruba fiaɖuƒe siwo nye Ijebu-Ode gbɔ.
* “Ankara zazã” dze egɔme tso dutanyigbadziɖuɖu ƒe ɣeyiɣia me ke, esime Netherlandstɔwo ƒe asitsalawo kple mawunyadɔgbedela siwo tsɔe tso Indonesia va Yorubanyigba dzi. Y
* orubatɔwo trɔ asi le eŋu wòsɔ ɖe woawo ŋutɔ ƒe didi kple nusiwo wolɔ̃ nu, si wɔe be woɖo nɔnɔme vovovowo kple atsyã tɔxɛwo nɛ.
“'''Lɛsi'''” zazã dze egɔme tso blema Yoruba fiaɖuƒe siwo nɔ anyi do ŋgɔ na Yevuwo ƒe amedziɖuɖu kple esi woɖu ame dzi ɖu ɣeyiɣia me, esime wotsɔe tso Europu kple Asia si do ŋusē Yorubatɔwo hã be woawɔe esia. Wozãa avɔ siwo tso gbeta kple esiwo le Nutoa me siaa.
Yoruba nyɔnuwo ƒe nudodowo wɔa dɔ ɖe Nigeriatɔwo ƒe dekɔnuwo kple Afrikatɔwo ƒe dekɔnuwo dzi. Nudodo siawo klɔa nu le vovototo, nyakpɔnyakpɔ kple asixɔxɔ si le Yorubatɔwo si la fiana si kaka ɖe Afrikanyigba la katã dzi. Nudodo siawo doa ŋusē eye wowɔa do ɖeaɖaŋudɔwɔwɔ kple nyagblɔmɔnu ƒomevi vovovowo dzi abe hadzidzi, ɣe1u1u, nyadu kple sinimawo. Le kpɔɖeŋu me:
* Godoo la, woɖea nudodo siawo fiana le Nigeriatɔwo ƒe sinimawo me, vevietɔ le, Nigeriatɔwo ƒe sinimawɔƒewo. Wozãa nudodo siawo tsɔ ɖea amewo, ƒe nɔnɔme, teƒe tanyawo, kple ha ƒomevi vovovowo fiana le mɔdzakawo me.
* Zi geɖe la, Nigeria hadzilawoe doa nuwo, vevietɔ le Afrikatɔwo ƒe hagbewo, si nye Nigeriatɔwo ƒe haƒoƒo ƒomevi aɖe me. Wozãa nudodo siawo tsɔ ɖea seselelãme ƒomevi vovovowo gbedeasi atsyã kple hadzidziwo ƒe hawo fiana.
* Wodoa vivi ɖe nudodo siawo ŋu le zi geɖe le Nigeriatɔwo ƒe nyadu agbalẽwo me, vevietɔ le ŋutinyaagbalẽwo, hakpanyawo, kple nyadutsotsowo me. Wozãa nudodo siawo tsɔ ɖɔa nukpɔkpɔ vovovowo, seselelãmewo, amenyenye, kple ŋutinyawo fiana.
* Enuenu la, Nigeria ɣeɖulawo, kpɔa dzidzɔ tso woƒe nudodo siawo nu vevietɔ le woƒe dekɔnu ɣeɖuɖuwo me. Wozãa nudodo siawo tsɔ doa atsyã woƒe ɣeɖuɖuwo, hadzigbewo ƒe gadzinɔnɔ kple nyagbɔgblɔ vovovowo.
* Zi geɖe la, Nigeriatɔwo ƒe atsyãwudolawo kpɔa dzidzɔ ɖe awu siawo ƒe ɣeɣeɖego ŋu. Woxɔa nudodo siawo dea eme eye wodoa alɔ atsyãwo, tɔtɔ ɖe gadzi nuwo dede wo nɔewo me, asiwɔwɔ ɖe nya dzi, kple nyagbɔgblɔ vovovowo.
Wotrɔ̃ asi le Yoruba nyɔnuwo ƒe awudodowo ŋu le ƒe alafa aɖewo me, eye woyɔa tɔtrɔ yeye siwo le vavam le awutɔtɔ me, agbenɔmɔnu kple duse dedewo dzi wɔwɔ[[:en:Yoruba_clothing#cite_note-24|24]].
== Kpekpeɖeŋuxɔƒe ==
1. '''^'''https://www.bbc.com/news/world-africa-53050001 ''BBC News. 2020-06-24. Retrieved 2023-10-03.''
2. '''^''' ''Emerie, Happy (2022-12-12).'' https://asoebiguest.com/culture/fantastic-aso-oke-styles-for-ladies/ ''Asoebi Guest Fashion. Retrieved 2023-10-05.''
3. '''^''' ''Akinde, Toyin; Tijani, Aminat O.; Akintonde, Moses A.; Eyinade, Adedapo S. (21 December 2022).'' https://doi.org/10.36079%2Flamintang.ij-humass-0502.430 ''International Journal of Humanities, Management and Social Science. '''5''' (2): 79–88.'' https://doi.org/10.36079%2Flamintang.ij-humass-0502.430
4. '''^''' ''"''https://www.aa.com.tr/en/culture-and-art/aso-oke-nigerian-yorubas-colorful-ceremonial-fabric-/116119''". www.aa.com.tr. Retrieved 2023-10-03.''
5. '''^''' ''Agorye, Jessica (2019-01-10).'' https://www.stylerave.com/iro-x-buba-deola-sagoes-luxury-komole-range/ ''Style Rave. Retrieved 2023-10-04.''
6. '''^''' ''Simwa, Adrianna (2017-06-06).'' https://www.legit.ng/1108262-oleku-styles-ankara.html''. Legit.ng - Nigeria news. Retrieved 2023-10-04.''
7. '''^''' ''Emerie, Happy (2022-12-23). "''[https://asoebiguest.com/nigerians/yoruba-wedding-attires-and-other/ /yoruba-wedding-attires-and-other/]''. Asoebi Guest Fashion. Retrieved 2023-10-04.''
8. [https://tribuneonlineng.com/yoruba-traditional-beads-rich-blend-royalty-history-aesthetics/ yoruba-traditional-beads-rich-blend-royalty-history-aesthetics/] ''Tribune Online. 2017-01-24. Retrieved 2023-10-03.''
9. '''^''' ''Apindi, Cyprine (2017-06-02). "''https://www.legit.ng/1107618-yoruba-hairstyles-names.html ''Legit.ng - Nigeria news. Retrieved 2023-10-03.''
10. '''^''' ''George, Adekunle O.; Ogunbiyi, Adebola O.; Daramola, Olaniyi O. M. (2006). "''https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-4632.2005.02684.x<nowiki/>c''utaneous adornment in the Yoruba of south-western Nigeria – past and present". International Journal of Dermatology. '''45''' (1): 23–27.'' https://doi.org/10.1111%2Fj.1365-4632.2005.02684.x''.''
11. '''^''' ''Olufunke (2021-01-16). "''https://punchng.com/nigerias-medicinal-plants-lawsonia-inermis-laali/''Nigeria's medicinal plants: Lawsonia inermis (Laali)". Punch Newspapers. Retrieved 2025-03-15.''
12. '''^''' ''"''https://web.archive.org/web/20230124080830/https://govima.com/news/nigerian-traditions-opa-ase-of-yoruba-monarchs/''". 2023-01-24. Retrieved 2025-03-15.''
13. '''^''' ''"''https://afrinik.com/what-yoruba-traditional-clothing-styles-and-accessories-look-like/''". Afrinik. 2021-03-24. Retrieved 2023-10-03.''
14. '''^''' https://craftatlas.co/crafts/adire''". The Craft Atlas. Retrieved 2023-10-03.''
15. '''^''' ''"''https://web.archive.org/web/20231004112654/https://dbalo.com/product/yoruba-traditional-attire-aran-with-jakan-embroidery/''". Ret. 2023-10-03.''
16. '''^''' ''Onibode, Babatunde; Poynor, Robin. "''https://www.academia.edu/105997501/The_Cloth_That_Eats_Money_%E1%B9%A2egho%E1%B9%A3en_as_a_Symbol_of_Prestige''". African Arts. '''56''' (3): 20'' ''ISSN 0001-9933...''
17. '''^'''https://www.artsbma.org/collection/mans-prestige-wrapper-aso-olona-the-artful-cloth/''". 2023-10-25. Retrieved 2023-10-27.''
18. '''^'''https://www.grainsofafrica.com/product/vintage-nigerian-textile-aso-olona/''". grains of africa. Retrieved 2023-10-27.''
19. '''^''' ''fagbemijo (2014-05-22). "''https://web.archive.org/web/20240717212617/https://oyekuofun.org/2014/05/22/indigenous-yoruba-aso-oke/ ''Oyeku Ofun Temple. Retrieved 2024-07-17.''
20. '''^''' ''fagbemijo (2014-05-22). "''https://web.archive.org/web/20240717212617/https://oyekuofun.org/2014/05/22/indigenous-yoruba-aso-oke/ ''Oyeku Ofun Temple. Retrieved 2024-07-17.''
21. '''^''' ''Olugbadehan, Oladipo Joseph (2006). Owo: A frontier Yoruba kingdom (Thesis)''https://en.wikipedia.org/wiki/ProQuest''.''https://www.proquest.com/docview/304913995 ''.''<sup>[''page needed'']</sup>
22. '''^''' ''"''https://www.britishmuseum.org/collection/object/E_Af1964-02-57''". www.britishmuseum.org. Retrieved 2024-07-17.''
23. '''^''' ''"''https://musicafricawakemedia.wordpress.com/2016/10/20/yoruba-clothing/''". MUSIC AFRICA AWAKE. 2016-10-20. Retrieved 2023-10-03.''
24. '''^''' ''"''https://afrinik.com/what-yoruba-traditional-clothing-styles-and-accessories-look-like/''". Afrinik. 2021-03-24. Retrieved 2023-10-03.''
o8d5728peph7zhlcrk3y1bjjasvjxo2
Asogli Te Za
0
11451
62273
62240
2026-11-07T23:44:51Z
InternetArchiveBot
12362
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
62273
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Asogli Te Za''' (si woyɔna tsã be Asogli Yam Ŋkekenyui) nye ƒe sia ƒe ƒe azã si [[:en:Asogli_State|Asoglitɔwo]] ɖuna le [[:en:Ho,_Ghana|Ho Dudzikpɔƒe]] si le [[Volta Region|Volta Nutome]] le [[Gana|Ghana]] . <ref name=":0">{{Cite web|title=Asogli Yam Festival: Celebrating heritage and harvest in Volta Region|url=https://ghanaremembers.com/stories/history/asogli-yam-festival-celebrating-heritage-and-harvest-in-volta-region.html|access-date=2025-06-30|website=GhanaRemembers|language=en}}</ref> Wowɔa esia ƒe sia ƒe le Anyɔnyɔ me tsɔ ɖua yame ƒe agbledede le nutoa me ƒe azã. <ref>{{Cite web|title=The story of the Asogli Yam Festival|url=https://www.myjoyonline.com/the-story-of-the-asogli-yam-festival|access-date=2023-09-09|website=myjoyonline.com|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|date=2022-08-22|title=Asogli Yam Festival Archives|url=https://www.theghanareport.com/tag/asogli-yam-festival/|access-date=2023-09-09|website=The Ghana Report|language=en}}</ref>
Wogblɔ be yame ƒe agbledede dze egɔme le Asoglitɔwo dome esime yame si adela la ɣla le eƒe mɔzɔzɔa me la mie emegbe eye wòdzi ɖe edzi. Ghana [[Amewo Eʋe|Eʋetɔwoe]] tsɔ azã sia va Ghana esime woʋu tso [[:en:Notsé|Ŋɔtse]] le [[Togo|Republic of Togo]], afisi wogaɖunɛ le. <ref>{{Cite web|date=2022-09-17|title=The legend of Asogli Yam Festival of the Ewe people of Ghana|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/The-legend-of-Asogli-Yam-Festival-of-the-Ewe-people-of-Ghana-1625033|access-date=2023-09-09|website=GhanaWeb|language=en|archive-date=2023-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027144545/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/The-legend-of-Asogli-Yam-Festival-of-the-Ewe-people-of-Ghana-1625033|dead-url=yes}}</ref>
Le ƒe 2004 me la, [[Tɔgbe Afɛdɛ XIV|Togbe Aƒede XIV]] tsɔ Yam Ŋkekenyui si wogblẽ ɖi ƒe ewo kple edzivɔ la ɖuɖu vɛ. Esi woɖoe be woafia nu Ghanatɔwo kple amedzrowo siaa ahaɖe modzaka tso Asoglitɔwo ƒe kɔnyinyiwo ŋu ta la, Yam Ŋkekenyuia naa mɔnukpɔkpɔ be woakpɔ dekɔnu hadzidzi, ɣeɖuɖu, ŋutinya gbɔgblɔ kple durbar gã aɖe atsɔ awu azãɖuɖua nu. <ref>{{Cite web|url=https://www.tasteatlas.com/asogli-yam-festival|title=Asogli Yam Festival {{!}} Vegetable festival in Volta {{!}} Where? What? When?|website=www.tasteatlas.com|access-date=2019-09-07}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web|url=https://visitghana.com/attractions/asogli-te-za-asogli-yam-festival/|title=Asogli Te Za (Asogli Yam Festival)|website=Visit Ghana|language=en-US|access-date=2019-09-07}}</ref> Togbe Aƒede XIV na kplɔla le amegã geɖewo ƒe ɖekawɔwɔ me le Volta Nutome bliboa me eye wòkeke ta ɖo Ghana kple Togo ƒe akpa bubuwo. Esia wɔe be amegã siawo dometɔ geɖe dea Yam Ŋkekenyuia.
Le 8 Dame 2018 dzi la, wotrɔ ŋkɔ na azã sia wòzu Te Za (Ŋkekenyui na Te) be wòaɖe ameawo ƒe ŋutinya kple dekɔnuwo afia. <ref>{{Cite web|url=https://www.modernghana.com/news/853334/asogli-yam-festival-changed-to-asogli-te.html|title=Asogli Yam Festival Changed To Asogli Te Za|website=Modern Ghana|language=en|access-date=2019-09-07}}</ref>
== Nu si de megbe ==
Le ŋutinya si wogblɔ kple nu nu la, Te ( Ewe , lit. ' ) ŋue adela aɖe ke ɖo le ave me esime wònɔ adedada ƒe mɔzɔzɔ aɖe dzi. Le esi teƒe be wòatsɔ atikutsetsea ayi aƒemee la, eɣlae ɖe anyigba be yeazã le etsɔme. Esi wògatrɔ yi ɖadi emegbe la, atikutsetsea mie eye wòlolo ɖe edzi. Aleae wodze yame ƒe agbledede gɔmee.
== Azãɖuɖu ƒe gɔmedzedze ==
[[Amewo Eʋe|Eʋetɔwo]] ƒe azãɖuɖua dzɔ tso [[:en:Notsé|Ŋɔtse]] le [[Togo]], afisi wogaɖunɛ le vaseɖe fifia. Te agbledede nye dɔ si tea ɖeɖi ame ŋu ŋutɔ, eye ŋutinya gblɔ be le ŋkeke mawo me la, ame aɖewo siwo tsɔ wo ɖokui de eme la menɔa agbe be yewoase vivi na yewoƒe dɔsesẽwɔwɔ ƒe kutsetsewo o. Enye dɔ sesẽ, eye wògakpɔtɔ nye, exɔa ŋusẽ, eye afɔku le eme ŋutɔ, eyatae wogblɔ lododo be " Ne wonye eteti tsogbe wo dua ete la, ne egbor ma kpor etsroa ha du o " ” ( lit. ' ). Eyata ehiã veviedodo eye wodi mɔɖeɖe kple mɔfiafia tso anyigba la ƒe mawuwo kple tɔgbuiwo gbɔ le ɣeyiɣi bliboa me tso nuku dodo dzi va ɖo nuŋeɣi dzi.
Le nuŋeɣi (zi geɖe le Anyɔnyɔ me) la, wotsɔa Te ( Ewe: si woɖa eye wofli la ɖaa mawuwo kple tɔgbuiwo gbã ), zi geɖe la, wotsɔa ami ɣi kple ami dzĩ, hafi nu gbagbe aɖeke naɖɔe kpɔ. Woyɔa kɔnu sia be Dzawuwu . <ref>{{Cite news|date=22 September 2004|title=Yam Festival of Chiefs and People of Asogli State|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/Yam-Festival-of-Chiefs-and-People-of-Asogli-State-66431|archive-url=https://web.archive.org/web/20241217192124/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/Yam-Festival-of-Chiefs-and-People-of-Asogli-State-66431|archive-date=2024-12-17|access-date=2025-06-30|work=GhanaWeb|language=en-US}}</ref> Le ema megbe la, woɖua yam si wofli la ƒe akpa mamlɛa abe nutoa me nuɖuɖu ene, si nye ƒomewo, towo kple nutoa me tɔwo katã ƒe ɖekawɔwɔ kple avuléle ƒe dzesi.
== Etsoƒewo ==
<references />
== Kadodo siwo tso egodo ==
* ...
[[Category:Te Zadudu le Ghana]]
[[Category:Zaduduwo le Anyɔnyɔ me]]
b47r500xc84zs9sa50nz6j1kb6rg8to
Hogbetsotso festival
0
11459
62264
62261
2026-11-07T12:47:10Z
ARNOLD ELORM
17457
New article
62264
wikitext
text/x-wiki
'''Hogbetsotso zã''' (woyɔnae be Hogbechocho)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-bradt-1</ref> nye azã si [[:en:Anlo|Anlo]] fiawo kple amewo ɖuna le [[:en:Volta_region|Volta Nutoame]] le [[:en:Ghana|Ghana]].<ref name=":1">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-Bak-2</ref> Anlo du gã aɖewoe nye [[:en:Anloga|Anloga]] (fiadu), [[Keta]], Kedzi, Vodza, Whuti, Srogboe, [[:en:Tegbi|Woe]], [[:en:Tegbi|Tegbi]], Dzita, [[:en:Abor,_Ghana|Abor]], [[:en:Anlo_Afiadenyigba|Anlo Afiadenyigba]], [[:en:Anyako|Anyako]], Konu, [[:en:Alakple|Alakple]], Atsito, [[:en:Atiavi|Atiavi]], Deʋegodo, Atorkor, Tsiame kple kɔƒe bubu geɖewo. Woɖua azã sia ƒe sia ƒe le Memleɖa gbãtɔ dzi le November ɣleti me le Anloga, si nye Anlo nutome ƒe kɔnu kple kɔnuwɔwɔ ƒe fiadu.<ref name=":1" /><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-bookc-3</ref> Woɖe azã sia ƒe ŋkɔ tso [[:en:Ewe_language|Eʋegbe]] me eye woɖe egɔme be ʋuʋu ƒe azã.<ref name=":2">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-wall-4</ref> alo "si tso Hogbe [[:en:Notsé|(Notsie)]] gbɔ". <ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-booka-5</ref>Woɖo azã sia ɖuɖu anyi abe ƒe blaene enye sia ene.<ref name=":3" />
== Nyadzɔdzɔ ==
[[:en:Anlo|Anlotɔwo]] nye amewo ƒe ƒuƒoƒo aɖe tso to aɖe me le Ghana ƒe ɣedzeƒeƒuta. Hafi woava nɔ teƒe si wole fifia la, wonɔ [[:en:Notsie|Notsie]], si nye du aɖe si le egbegbe [[:en:Togo|Togo]] me.<ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-togo-6</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-book_a-7</ref>Woxɔe se be woʋu tso [[:en:Sudan|Sudan]] ƒe dzigbe to Oyo, nuto aɖe si le [[:en:Nigeria|Nigeria]], Ketou le [[:en:Benin|Benin]] kple Adja Tado le Togo be yewoava nɔ [[:en:Notsie|Notsie]].<ref name=":4" /> Xotutua nye be, wonɔ fia vɔ̃ɖi aɖe si ŋkɔe nye [[:en:Togbe_Agorkoli|Togbe Agorkoli]] (Agor Acorli) te.<ref name=":5">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-Noah-8</ref> Be woasi le eƒe ŋutasẽdziɖuɖua nu la, ele be woawɔ do ɖe anyigli si ƒo xlã woƒe dua la me. Wowɔ esia to mɔfiame nana nyɔnuawo be woakɔ woƒe tsi gbegblẽwo katã ɖe teƒe ɖeka koŋ le gli la me.<ref name=":2" /> Le ɣeyiɣi aɖe megbe la, teƒea va fa, si wɔe be dua me tɔwo te ŋu to gli la me hesi to anyigbaʋuʋu si do tso eme la me. Kɔnyinyiwo gblɔ hã be, be woatɔtɔ wo yomedzelawo, ƒle ɣeyiɣi be woawɔ woƒe sisi nyuie la, wozɔna yia megbe kple woƒe mo ɖoa ta dua gbɔ ale be woƒe afɔtoƒewo dzena abe ɖe wole yiyim ɖe dua me ene.<ref name=":2" />
== Azãɖuɖua ==
Le kɔnu nu la, woɖua azã sia le November ƒe Memleɖa gbãtɔ dzi (ƒe sia ƒe), eye wowɔa kɔnu vovovowo. Kɔnu siawo lɔ ŋutifafawɔwɔ ƒe ɣeyiɣi aɖe ɖe eme si me wokpɔa masɔmasɔwo katã gbɔ to xɔlɔ̃wɔwɔ me gbɔkpɔnuwo me.<ref name=":6">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-HOB-9</ref> Woxɔe se be nusita ŋutifafawɔwɔ ƒe ɣeyiɣi sia si nɔ anyi tso blema ke enye be ameawo xɔe se be yewo tɔgbuiwo nɔ agbe le ɖekawɔwɔ me kple wo ɖokui le woƒe sisi le Notsie nu katã me eye be nɔnɔme siae na woƒe nɔƒea kpɔ dzidzedze.<ref name=":2" /><ref name=":5" /> Wowɔa kɔnuwɔwɔ ƒe aɖuɖɔ (afisi [[:en:Ewe_people|Eʋetɔwo]] xɔe se be tɔgbuiwo ƒe gbɔgbɔwo nɔa) ŋuti kɔklɔ ƒe kɔnu aɖe hã li to aha sesẽwo kɔklɔ me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-Ham-10</ref> Esia kplɔe ɖo be wodzraa kɔƒeawo katã ɖo le afisiwo wokplɔa kɔƒeawo katã ɖo eye wotɔa gbeɖuɖɔwo le. Dzadzɛnyenye ƒe wɔna sia dzea egɔme tso [[:en:Volta_River|Volta Tɔsisi]] gbɔ eye wòwua enu le ŋkeke geɖe megbe le Mono Tɔsisi si le Republic of Togo.<ref name=":6" /> Azãɖuɖua ƒe taƒoƒo lɔ Anlo ƒe amegãwo kple amewo ƒe durbar wɔwɔ ɖe eme. Amegãwo doa awu ʋlaya / [[:en:Kente|kente]] siwo le amadede vovovowo me, eye woxɔa bubu tso wo teviwo gbɔ le durbar ƒe akpata.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-path-11</ref> Ɣeɖuɖu, hadzidzi kple dzidzɔkpɔkpɔ ƒomevi vovovowoe ɖe dzesi le azã bliboa me.<ref name=":2" />
=== Azãɖuɖuwo ===
'''Le ƒe 2019 me'''
Ame ŋkuta aɖewo siwo dometɔ aɖewoe nye Ghana Dukplɔla tsãtɔ eve, [[:en:Jerry_Rawlings|Jerry John Rawlings]], kple [[:en:John_Dramani_Mahama|John Dramani Mahama]], de ƒe 2019 Hogbetsotso ƒe azãɖuɖua.<ref name=":7">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-:0-12</ref> Ƒe 2019 ƒe azãɖuɖua ƒe tanyae nye, "Anlo ƒe ɖekawɔwɔ to eƒe asixɔxɔ me hena eƒe dukɔmeviwo kple dukɔa bliboa ƒe viɖe".<ref name=":7" />
'''Le ƒe 2022 me'''
Ƒe 2022 ƒe azãɖuɖua nye wɔnaa ƒe ƒe 60 lia ɖuɖu. Wowɔe kple tanya si nye, "Anlo Hogbetsotso Za ƒe ƒe 60: Ðekawɔwɔ hena ŋgɔyiyi, Míaƒe Dekɔnu Habɔbɔ Tɔxɛa léle ɖe te na dzidzime siwo gbɔna." Durbar gã si wowɔ le Hogbe Park le Anloga la, ame ŋkutawo va, siwo dometɔ aɖewoe nye Dukplɔla ƒe kpeɖeŋutɔ [[:en:Mahamudu_Bawumia|Ðɔkta Mahamudu Bawumia]], [[:en:Otumfuo_Nana_Osei_Tutu_II|Asantehene Otumfuo Osei Tutu II]], Kwahumanhene '''Daasebre Akuamoah Agyapong II''', kple [[:en:Ga_Mantse|Ga Mantse]] [[:en:King_Tackie_Teiko_Tsuru_II|Fia Tackie Teiko Tsuru II.]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-13</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-14</ref>
== Agbadza ==
[[:en:Agbadza|Agbadza]], si nye aʋawɔɣeɖuɖu si wotsɔ srɔ̃a xevi siwo le dzodzom le gɔmedzedzea me eye woyɔnɛ tsã be atrikpui, nye [[:en:Anlo_Ewe|Anlotɔwo]] ƒe dekɔnu ɣeɖuɖu si woɖuna sesĩe le Hogbetsotso ƒe azãɖuɖu ƒe durbar gã la ɖuɣi. Enye mɔ si dzi woato aɖe dzidzɔ afia wo tɔgbuiwo kple mawuwo. Woate ŋu awɔ agbadza le afi sia afi, le kplɔ̃ɖoƒewo, kuteƒewo kple ŋkɔyɔyɔ ƒe wɔnawo me. Le egbegbe ɣeyiɣi sia me la, amesiame si tso to ɖesiaɖe me ate ŋu awɔ Agbadza ɣeɖuɖua eɖanye nuka kee dzɔ o. Ewetɔwo ƒe ɣeɖuɖu ƒe kpɔɖeŋu bubue nye borborbor ɣeɖuɖu.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-15</ref>
== Nyawo tsoƒe ==
myfw80nysf2b3g4mxo767g6nrc2wt1v
62265
62264
2026-11-07T12:53:27Z
ARNOLD ELORM
17457
62265
wikitext
text/x-wiki
{{Dashboard}}
'''Hogbetsotso zã''' (woyɔnae be Hogbechocho)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-bradt-1</ref> nye azã si [[:en:Anlo|Anlo]] fiawo kple amewo ɖuna le [[:en:Volta_region|Volta Nutoame]] le [[:en:Ghana|Ghana]].<ref name=":1">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-Bak-2</ref> Anlo du gã aɖewoe nye [[:en:Anloga|Anloga]] (fiadu), [[Keta]], Kedzi, Vodza, Whuti, Srogboe, [[:en:Tegbi|Woe]], [[:en:Tegbi|Tegbi]], Dzita, [[:en:Abor,_Ghana|Abor]], [[:en:Anlo_Afiadenyigba|Anlo Afiadenyigba]], [[:en:Anyako|Anyako]], Konu, [[:en:Alakple|Alakple]], Atsito, [[:en:Atiavi|Atiavi]], Deʋegodo, Atorkor, Tsiame kple kɔƒe bubu geɖewo. Woɖua azã sia ƒe sia ƒe le Memleɖa gbãtɔ dzi le November ɣleti me le Anloga, si nye Anlo nutome ƒe kɔnu kple kɔnuwɔwɔ ƒe fiadu.<ref name=":1" /><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-bookc-3</ref> Woɖe azã sia ƒe ŋkɔ tso [[:en:Ewe_language|Eʋegbe]] me eye woɖe egɔme be ʋuʋu ƒe azã.<ref name=":2">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-wall-4</ref> alo "si tso Hogbe [[:en:Notsé|(Notsie)]] gbɔ". <ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-booka-5</ref>Woɖo azã sia ɖuɖu anyi abe ƒe blaene enye sia ene.<ref name=":3" />
== Nyadzɔdzɔ ==
[[:en:Anlo|Anlotɔwo]] nye amewo ƒe ƒuƒoƒo aɖe tso to aɖe me le Ghana ƒe ɣedzeƒeƒuta. Hafi woava nɔ teƒe si wole fifia la, wonɔ [[:en:Notsie|Notsie]], si nye du aɖe si le egbegbe [[:en:Togo|Togo]] me.<ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-togo-6</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-book_a-7</ref>Woxɔe se be woʋu tso [[:en:Sudan|Sudan]] ƒe dzigbe to Oyo, nuto aɖe si le [[:en:Nigeria|Nigeria]], Ketou le [[:en:Benin|Benin]] kple Adja Tado le Togo be yewoava nɔ [[:en:Notsie|Notsie]].<ref name=":4" /> Xotutua nye be, wonɔ fia vɔ̃ɖi aɖe si ŋkɔe nye [[:en:Togbe_Agorkoli|Togbe Agorkoli]] (Agor Acorli) te.<ref name=":5">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-Noah-8</ref> Be woasi le eƒe ŋutasẽdziɖuɖua nu la, ele be woawɔ do ɖe anyigli si ƒo xlã woƒe dua la me. Wowɔ esia to mɔfiame nana nyɔnuawo be woakɔ woƒe tsi gbegblẽwo katã ɖe teƒe ɖeka koŋ le gli la me.<ref name=":2" /> Le ɣeyiɣi aɖe megbe la, teƒea va fa, si wɔe be dua me tɔwo te ŋu to gli la me hesi to anyigbaʋuʋu si do tso eme la me. Kɔnyinyiwo gblɔ hã be, be woatɔtɔ wo yomedzelawo, ƒle ɣeyiɣi be woawɔ woƒe sisi nyuie la, wozɔna yia megbe kple woƒe mo ɖoa ta dua gbɔ ale be woƒe afɔtoƒewo dzena abe ɖe wole yiyim ɖe dua me ene.<ref name=":2" />
== Azãɖuɖua ==
Le kɔnu nu la, woɖua azã sia le November ƒe Memleɖa gbãtɔ dzi (ƒe sia ƒe), eye wowɔa kɔnu vovovowo. Kɔnu siawo lɔ ŋutifafawɔwɔ ƒe ɣeyiɣi aɖe ɖe eme si me wokpɔa masɔmasɔwo katã gbɔ to xɔlɔ̃wɔwɔ me gbɔkpɔnuwo me.<ref name=":6">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-HOB-9</ref> Woxɔe se be nusita ŋutifafawɔwɔ ƒe ɣeyiɣi sia si nɔ anyi tso blema ke enye be ameawo xɔe se be yewo tɔgbuiwo nɔ agbe le ɖekawɔwɔ me kple wo ɖokui le woƒe sisi le Notsie nu katã me eye be nɔnɔme siae na woƒe nɔƒea kpɔ dzidzedze.<ref name=":2" /><ref name=":5" /> Wowɔa kɔnuwɔwɔ ƒe aɖuɖɔ (afisi [[:en:Ewe_people|Eʋetɔwo]] xɔe se be tɔgbuiwo ƒe gbɔgbɔwo nɔa) ŋuti kɔklɔ ƒe kɔnu aɖe hã li to aha sesẽwo kɔklɔ me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-Ham-10</ref> Esia kplɔe ɖo be wodzraa kɔƒeawo katã ɖo le afisiwo wokplɔa kɔƒeawo katã ɖo eye wotɔa gbeɖuɖɔwo le. Dzadzɛnyenye ƒe wɔna sia dzea egɔme tso [[:en:Volta_River|Volta Tɔsisi]] gbɔ eye wòwua enu le ŋkeke geɖe megbe le Mono Tɔsisi si le Republic of Togo.<ref name=":6" /> Azãɖuɖua ƒe taƒoƒo lɔ Anlo ƒe amegãwo kple amewo ƒe durbar wɔwɔ ɖe eme. Amegãwo doa awu ʋlaya / [[:en:Kente|kente]] siwo le amadede vovovowo me, eye woxɔa bubu tso wo teviwo gbɔ le durbar ƒe akpata.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-path-11</ref> Ɣeɖuɖu, hadzidzi kple dzidzɔkpɔkpɔ ƒomevi vovovowoe ɖe dzesi le azã bliboa me.<ref name=":2" />
=== Azãɖuɖuwo ===
'''Le ƒe 2019 me'''
Ame ŋkuta aɖewo siwo dometɔ aɖewoe nye Ghana Dukplɔla tsãtɔ eve, [[:en:Jerry_Rawlings|Jerry John Rawlings]], kple [[:en:John_Dramani_Mahama|John Dramani Mahama]], de ƒe 2019 Hogbetsotso ƒe azãɖuɖua.<ref name=":7">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-:0-12</ref> Ƒe 2019 ƒe azãɖuɖua ƒe tanyae nye, "Anlo ƒe ɖekawɔwɔ to eƒe asixɔxɔ me hena eƒe dukɔmeviwo kple dukɔa bliboa ƒe viɖe".<ref name=":7" />
'''Le ƒe 2022 me'''
Ƒe 2022 ƒe azãɖuɖua nye wɔnaa ƒe ƒe 60 lia ɖuɖu. Wowɔe kple tanya si nye, "Anlo Hogbetsotso Za ƒe ƒe 60: Ðekawɔwɔ hena ŋgɔyiyi, Míaƒe Dekɔnu Habɔbɔ Tɔxɛa léle ɖe te na dzidzime siwo gbɔna." Durbar gã si wowɔ le Hogbe Park le Anloga la, ame ŋkutawo va, siwo dometɔ aɖewoe nye Dukplɔla ƒe kpeɖeŋutɔ [[:en:Mahamudu_Bawumia|Ðɔkta Mahamudu Bawumia]], [[:en:Otumfuo_Nana_Osei_Tutu_II|Asantehene Otumfuo Osei Tutu II]], Kwahumanhene '''Daasebre Akuamoah Agyapong II''', kple [[:en:Ga_Mantse|Ga Mantse]] [[:en:King_Tackie_Teiko_Tsuru_II|Fia Tackie Teiko Tsuru II.]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-13</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-14</ref>
== Agbadza ==
[[:en:Agbadza|Agbadza]], si nye aʋawɔɣeɖuɖu si wotsɔ srɔ̃a xevi siwo le dzodzom le gɔmedzedzea me eye woyɔnɛ tsã be atrikpui, nye [[:en:Anlo_Ewe|Anlotɔwo]] ƒe dekɔnu ɣeɖuɖu si woɖuna sesĩe le Hogbetsotso ƒe azãɖuɖu ƒe durbar gã la ɖuɣi. Enye mɔ si dzi woato aɖe dzidzɔ afia wo tɔgbuiwo kple mawuwo. Woate ŋu awɔ agbadza le afi sia afi, le kplɔ̃ɖoƒewo, kuteƒewo kple ŋkɔyɔyɔ ƒe wɔnawo me. Le egbegbe ɣeyiɣi sia me la, amesiame si tso to ɖesiaɖe me ate ŋu awɔ Agbadza ɣeɖuɖua eɖanye nuka kee dzɔ o. Ewetɔwo ƒe ɣeɖuɖu ƒe kpɔɖeŋu bubue nye borborbor ɣeɖuɖu.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-15</ref>
== Nyawo tsoƒe ==
nv5giuv1hxv1h8x23ov56ysgoa2a0lb
62266
62265
2026-11-07T12:55:49Z
ARNOLD ELORM
17457
62266
wikitext
text/x-wiki
'''Hogbetsotso zã''' (woyɔnae be Hogbechocho)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-bradt-1</ref> nye azã si [[:en:Anlo|Anlo]] fiawo kple amewo ɖuna le [[:en:Volta_region|Volta Nutoame]] le [[:en:Ghana|Ghana]].<ref name=":1">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-Bak-2</ref> Anlo du gã aɖewoe nye [[:en:Anloga|Anloga]] (fiadu), [[Keta]], Kedzi, Vodza, Whuti, Srogboe, [[:en:Tegbi|Woe]], [[:en:Tegbi|Tegbi]], Dzita, [[:en:Abor,_Ghana|Abor]], [[:en:Anlo_Afiadenyigba|Anlo Afiadenyigba]], [[:en:Anyako|Anyako]], Konu, [[:en:Alakple|Alakple]], Atsito, [[:en:Atiavi|Atiavi]], Deʋegodo, Atorkor, Tsiame kple kɔƒe bubu geɖewo. Woɖua azã sia ƒe sia ƒe le Memleɖa gbãtɔ dzi le November ɣleti me le Anloga, si nye Anlo nutome ƒe kɔnu kple kɔnuwɔwɔ ƒe fiadu.<ref name=":1" /><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-bookc-3</ref> Woɖe azã sia ƒe ŋkɔ tso [[:en:Ewe_language|Eʋegbe]] me eye woɖe egɔme be ʋuʋu ƒe azã.<ref name=":2">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-wall-4</ref> alo "si tso Hogbe [[:en:Notsé|(Notsie)]] gbɔ". <ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-booka-5</ref>Woɖo azã sia ɖuɖu anyi abe ƒe blaene enye sia ene.<ref name=":3" />
== Nyadzɔdzɔ ==
[[:en:Anlo|Anlotɔwo]] nye amewo ƒe ƒuƒoƒo aɖe tso to aɖe me le Ghana ƒe ɣedzeƒeƒuta. Hafi woava nɔ teƒe si wole fifia la, wonɔ [[:en:Notsie|Notsie]], si nye du aɖe si le egbegbe [[:en:Togo|Togo]] me.<ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-togo-6</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-book_a-7</ref>Woxɔe se be woʋu tso [[:en:Sudan|Sudan]] ƒe dzigbe to Oyo, nuto aɖe si le [[:en:Nigeria|Nigeria]], Ketou le [[:en:Benin|Benin]] kple Adja Tado le Togo be yewoava nɔ [[:en:Notsie|Notsie]].<ref name=":4" /> Xotutua nye be, wonɔ fia vɔ̃ɖi aɖe si ŋkɔe nye [[:en:Togbe_Agorkoli|Togbe Agorkoli]] (Agor Acorli) te.<ref name=":5">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-Noah-8</ref> Be woasi le eƒe ŋutasẽdziɖuɖua nu la, ele be woawɔ do ɖe anyigli si ƒo xlã woƒe dua la me. Wowɔ esia to mɔfiame nana nyɔnuawo be woakɔ woƒe tsi gbegblẽwo katã ɖe teƒe ɖeka koŋ le gli la me.<ref name=":2" /> Le ɣeyiɣi aɖe megbe la, teƒea va fa, si wɔe be dua me tɔwo te ŋu to gli la me hesi to anyigbaʋuʋu si do tso eme la me. Kɔnyinyiwo gblɔ hã be, be woatɔtɔ wo yomedzelawo, ƒle ɣeyiɣi be woawɔ woƒe sisi nyuie la, wozɔna yia megbe kple woƒe mo ɖoa ta dua gbɔ ale be woƒe afɔtoƒewo dzena abe ɖe wole yiyim ɖe dua me ene.<ref name=":2" />
== Azãɖuɖua ==
Le kɔnu nu la, woɖua azã sia le November ƒe Memleɖa gbãtɔ dzi (ƒe sia ƒe), eye wowɔa kɔnu vovovowo. Kɔnu siawo lɔ ŋutifafawɔwɔ ƒe ɣeyiɣi aɖe ɖe eme si me wokpɔa masɔmasɔwo katã gbɔ to xɔlɔ̃wɔwɔ me gbɔkpɔnuwo me.<ref name=":6">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-HOB-9</ref> Woxɔe se be nusita ŋutifafawɔwɔ ƒe ɣeyiɣi sia si nɔ anyi tso blema ke enye be ameawo xɔe se be yewo tɔgbuiwo nɔ agbe le ɖekawɔwɔ me kple wo ɖokui le woƒe sisi le Notsie nu katã me eye be nɔnɔme siae na woƒe nɔƒea kpɔ dzidzedze.<ref name=":2" /><ref name=":5" /> Wowɔa kɔnuwɔwɔ ƒe aɖuɖɔ (afisi [[:en:Ewe_people|Eʋetɔwo]] xɔe se be tɔgbuiwo ƒe gbɔgbɔwo nɔa) ŋuti kɔklɔ ƒe kɔnu aɖe hã li to aha sesẽwo kɔklɔ me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-Ham-10</ref> Esia kplɔe ɖo be wodzraa kɔƒeawo katã ɖo le afisiwo wokplɔa kɔƒeawo katã ɖo eye wotɔa gbeɖuɖɔwo le. Dzadzɛnyenye ƒe wɔna sia dzea egɔme tso [[:en:Volta_River|Volta Tɔsisi]] gbɔ eye wòwua enu le ŋkeke geɖe megbe le Mono Tɔsisi si le Republic of Togo.<ref name=":6" /> Azãɖuɖua ƒe taƒoƒo lɔ Anlo ƒe amegãwo kple amewo ƒe durbar wɔwɔ ɖe eme. Amegãwo doa awu ʋlaya / [[:en:Kente|kente]] siwo le amadede vovovowo me, eye woxɔa bubu tso wo teviwo gbɔ le durbar ƒe akpata.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-path-11</ref> Ɣeɖuɖu, hadzidzi kple dzidzɔkpɔkpɔ ƒomevi vovovowoe ɖe dzesi le azã bliboa me.<ref name=":2" />
=== Azãɖuɖuwo ===
'''Le ƒe 2019 me'''
Ame ŋkuta aɖewo siwo dometɔ aɖewoe nye Ghana Dukplɔla tsãtɔ eve, [[:en:Jerry_Rawlings|Jerry John Rawlings]], kple [[:en:John_Dramani_Mahama|John Dramani Mahama]], de ƒe 2019 Hogbetsotso ƒe azãɖuɖua.<ref name=":7">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-:0-12</ref> Ƒe 2019 ƒe azãɖuɖua ƒe tanyae nye, "Anlo ƒe ɖekawɔwɔ to eƒe asixɔxɔ me hena eƒe dukɔmeviwo kple dukɔa bliboa ƒe viɖe".<ref name=":7" />
'''Le ƒe 2022 me'''
Ƒe 2022 ƒe azãɖuɖua nye wɔnaa ƒe ƒe 60 lia ɖuɖu. Wowɔe kple tanya si nye, "Anlo Hogbetsotso Za ƒe ƒe 60: Ðekawɔwɔ hena ŋgɔyiyi, Míaƒe Dekɔnu Habɔbɔ Tɔxɛa léle ɖe te na dzidzime siwo gbɔna." Durbar gã si wowɔ le Hogbe Park le Anloga la, ame ŋkutawo va, siwo dometɔ aɖewoe nye Dukplɔla ƒe kpeɖeŋutɔ [[:en:Mahamudu_Bawumia|Ðɔkta Mahamudu Bawumia]], [[:en:Otumfuo_Nana_Osei_Tutu_II|Asantehene Otumfuo Osei Tutu II]], Kwahumanhene '''Daasebre Akuamoah Agyapong II''', kple [[:en:Ga_Mantse|Ga Mantse]] [[:en:King_Tackie_Teiko_Tsuru_II|Fia Tackie Teiko Tsuru II.]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-13</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-14</ref>
== Agbadza ==
[[:en:Agbadza|Agbadza]], si nye aʋawɔɣeɖuɖu si wotsɔ srɔ̃a xevi siwo le dzodzom le gɔmedzedzea me eye woyɔnɛ tsã be atrikpui, nye [[:en:Anlo_Ewe|Anlotɔwo]] ƒe dekɔnu ɣeɖuɖu si woɖuna sesĩe le Hogbetsotso ƒe azãɖuɖu ƒe durbar gã la ɖuɣi. Enye mɔ si dzi woato aɖe dzidzɔ afia wo tɔgbuiwo kple mawuwo. Woate ŋu awɔ agbadza le afi sia afi, le kplɔ̃ɖoƒewo, kuteƒewo kple ŋkɔyɔyɔ ƒe wɔnawo me. Le egbegbe ɣeyiɣi sia me la, amesiame si tso to ɖesiaɖe me ate ŋu awɔ Agbadza ɣeɖuɖua eɖanye nuka kee dzɔ o. Ewetɔwo ƒe ɣeɖuɖu ƒe kpɔɖeŋu bubue nye borborbor ɣeɖuɖu.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-15</ref>
== Nyawo tsoƒe ==
myfw80nysf2b3g4mxo767g6nrc2wt1v
Bishop Herman College
0
11503
62274
62237
2026-11-07T23:45:53Z
InternetArchiveBot
12362
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
62274
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Bishop Herman College''', si woyɔna kpuie ɣeaɖewoɣi be '''BIHECO''', nye ŋutsuviwo ɖeɖeko ƒe suku si le Akpini Towo dzi le [[Kpando]] le [[Volta Region|Volta Nutome]] le [[Gana|Ghana]] si Netherlands Katoliko Nunɔla ɖolawo wɔ le Dzodze 28, 1952 dzi. Wobunɛ hã be enye Ƒomedodo ‘A’ suku etɔ̃ siwo le Volta kple Oti Nutowo me la dometɔ ɖeka <ref name=":0">{{Cite web|last=Kpando|first=Bishop Herman College|title=Bishop Herman College, Kpando|url=https://www.biheco.edu.gh/en/about-us/about.php|access-date=2026-06-21|website=www.biheco.edu.gh}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web|title=Bishop Herman College: Pioneering Catholic education in Kpando since 1952|url=https://ghanaremembers.com/stories/business/bishop-herman-college-pioneering-catholic-education-in-kpando-since-1952.html|access-date=2026-06-21|website=GhanaRemembers|language=en}}</ref> eye wògaxɔ bubu be enye Katoliko ŋutsuviwo ƒe sekɛndrisuku gbãtɔ si Roma Katoliko Ha la ɖo le nutoa me. <ref name=":1" /> Tso esime woɖo Kɔledzi la, Kɔledzi <ref name=":0" /> Bishop Herman Kɔledzi ɖe dzesi le eƒe hoʋiʋli ƒe ŋutete le sukudede kple sukunusɔsrɔ̃ godo siaa me vevietɔ le dzɔdzɔmeŋutinunya me. <ref name=":1" /> Wobu sukua be enye suku si wɔa dɔ nyuie wu le Volta Nutome le WAEC ƒe ɖoƒewo nu. <ref name=":1" /> Kɔledzi sia ƒe megbeŋkɔe nye BIHECO, eye woyɔa sukuviawo be BIHECANS eye woyɔa sukuvi xoxowo be BHOBU (Bishop Herman Old Boys Union). <ref name=":0" /> <ref name=":1" />
== Nyadzɔdzɔ ==
Bishop Herman College nye Katoliko ŋutsuviwo ƒe sekɛndrisuku gbãtɔ si Roma Katoliko Ha la ɖo le [[Volta Region|Volta Nutome]] le Ghana si va zu Katolikotɔwo ƒe Dutanyanyuigblɔlawo ƒe dɔwɔnawo ƒe kutsetse le Kpando si wɔe be wònye suku kɔkɔ evelia siwo Katoliko Ha la ɖo la dometɔ gbãtɔ si nye vidzikpɔƒe si woatsɔ adzra Katoliko gɔmedzesuku gbogbo siwo le nutoa me siwo di be yewoade suku kɔkɔ eye na ame bubu siwo di vevie be yewoaxɔ yɔyɔwo le nunɔladɔa me <ref name=":0" />
Hollandtɔwo ƒe mawunyadɔgbedelawoe ɖo kɔledzi sia le Ho ƒe saɖaganutomegã ƒe dzikpɔkpɔ te eye wo dometɔ siwo ɖe dzesi enye Bisiɔp Gerald Holland, Rev. Fr. John Beckers, si nye Fr. John Myers Kɔdzi kple Bubutɔ Fr. Gerard Hombergen afisi Bisiɔp Anthony Konings (si nye Rev. Fr. Konings tsã) xɔ ŋgɔ le kɔledzi la ɖoɖo me to gadodo, ɖoɖowɔwɔ kple Kɔledzi la xɔxɔ le 28 February 1952 <ref name=":2">{{Cite web|title=Bishop Herman College Houses {{!}} SchoolsInGh.com|url=https://www.schoolsingh.com/senior-high-schools/bishop-herman-college/houses|access-date=2023-09-09|website=schoolsInGh|language=en}}</ref> kple Rev. Fr. Cornelius Leonardo Priems si le subɔsubɔm abe eƒe sukutatɔ gbãtɔ ene, Bubutɔ Fr. James Caffery (Headmaster ƒe kpedeŋutɔ) kple Aƒetɔ Conrad Etu-Mantey afisi ame etɔ̃ siawo va kpe ta le eye wofia nusɔsrɔ̃wo katã le ŋkeke mawo me. Nusɔsrɔ̃ gbãtɔ aɖewoe nye Latingbe, Ŋutinya, Kristotɔwo ƒe Subɔsubɔha, Eŋlisigbe, kple bubuawo. <ref name=":0" /> Emegbe la, nufiala siwo tso dukɔwo abe Britain, France, India, Holland ene va kpe ɖe wo ŋu si na Kɔledzi la zu dɔwɔla siwo tso duta ƒe mɔ̃ sesẽ ɣemaɣi. <ref name=":0" />
Bisiɔp Anthony Konings kple Netherlands fofo bubu siwo ɖo Kɔledzi la tsɔ ŋkɔ na Bisiɔp Augustine Herman si megali o, si nye Franse dukɔmevi kple nunɔla, be enye bubu si wotsɔ ɖo eƒe ku megbe le eƒe mawunyadɔgbededɔ si ŋu ɖeɖi mete o tso ƒe 1923 vaseɖe eƒe ku me le ƒe 1945 me le Keta Saɖaganutome si nɔ anyi ɣemaɣi si xɔ anyigbamama eve siwo nye Gold Coast kple Togoland siwo nɔ Britain kple Germany ƒe dziɖuɖu te la ƒe gɔmeɖoanyi sɔleme.
Kɔledzi si dze egɔme kple sukuvi 26, siwo woxɔ to hoʋiʋli ƒe dodokpɔ si wowɔ tsɔ ge ɖe eme kple agbenyuinɔnɔ ŋuti nukpɔsusu nyuiwo me, tso gɔmedzedze bɔbɔe aɖe me le RC Misson Xɔ xoxoa me le Kpando Tsakpe abe ŋutsuviwo ƒe dɔwɔƒe ene abe amedzrodzeƒe alo nɔƒe ene gake emegbe le Siamlɔm 18, 1954 dzi la, Rev Fr. Brockoff kple Van Gastel wu ‘Giant block’ si nye gɔmeɖoanyi na Kɔledzi la nu.
Woxɔ kɔledzi sia ɖe sukudede ƒe ɖoɖo veviwo me abe Kɔledzi si Dziɖuɖu Kpena Ðe Eŋu le Ghana le ƒe 1955 me esime wòtsɔ eƒe sukuvi 17 ƒe hatsotso gbãtɔ na Suku ƒe Ðaseɖigbalẽ (General Certificate of Education Examination) (SC/GCE) eye le ƒe si me Ghana xɔ ɖokuisinɔnɔ me la, woɖe Xɔdɔmexɔa yi teƒe si kɔledzi la le fifia eye wònɔa anyi ɖaa, si nye Kpando Aloy. Kɔledzi la wɔ eƒe Dodokpɔ gbãtɔ si nye Six Form Dodokpɔ le ƒe 1962. <ref name=":0" />
Wonɔ te ɖe kɔledzi la ƒe akɔntabubuwo dzi va ɖo ƒe 2025/2026 ƒe sukudeɣia ƒe gɔmedzedze dzi la, Kɔledzi la ƒe ŋkɔ ŋɔŋlɔ wu sukuvi 3,500 eye nufialawo wu 140 kple dɔwɔla 45 siwo menye nufialawo o.
Kɔledzi la le ƒeawo me de dzesi kɔledzi la ɖoɖo to azãɖuɖuwo me. Le November 13, 1977 dzi la, Kɔledzi la ɖu eƒe Klosalo Adzɔxexe ƒe azã, eye le ƒe 1992 me la, Kɔledzi la ɖu eƒe ƒe 40 lia. Azɔ hã, 27 July 2002 ye nye Kɔledzi la ƒe Sikasedede ƒe azãɖuɖua ƒe taƒoƒo.
== Suku ƒe Dzesideŋkɔ ƒe kɔpi ==
[[:en:Ghana_Education_Service|Ghana Sukudede Dɔwɔƒe]] tsɔ kɔda 0070601 <ref name=":3">{{Cite web|title=Bishop Herman College|url=https://ghanahighschools.com/ghs_schools/bishop-herman-college/|access-date=2026-06-21|website=GhanaHighSchools.com|language=en-GB}}</ref> de dɔdzikpɔkpɔ ƒe taɖodzinuwo, siwo dometɔ aɖewoe nye sukuviwo ƒe ŋkɔ dede agbalẽ me, woƒe nɔƒewo, kple dukɔa ƒe dodokpɔwo abe [[:en:West_African_Senior_School_Certificate_Examination|West African Senior School Certificate Examination]] (WASSCE) ene na Bishop Herman College. <ref name=":3" />
== Suku ƒe nyagbɔgblɔ ==
Bisiɔp Herman Kɔledzi ƒe nyagbɔgblɔ si dziɖuɖua da asi ɖo enye Sicut Miles Christ si gɔme woɖe be "Abe Kristo ƒe Asrafowo ene le Eŋlisigbe me. Esia nye Bisiɔp Augustine Herman si megali o ƒe nyagbɔgblɔ ŋutɔŋutɔ le esi woxɔ tso Paulo ƒe nyawo me le 2 Tim." 2:1-10 tsɔ ʋli mía Aƒetɔ Yesu Kristo, amesi ƒe Apostolo matrɔ dzime emegbe la ƒe gɔmeɖosewo kple nufiafiawo ta. <ref name=":0" />
Tso esime woɖo kɔledzi sia la, wofiaa sukuvi ɖesiaɖe si to eme be wòanɔ agbe ɖe nyagbɔgblɔ si nye: be wòaƒo asa na nu gbegblẽ ƒomevi ɖesiaɖe eye wòatu nɔnɔme nyui siwo nye dzinɔameƒo, dzidodo, veviedodonu ɖokuidziɖuɖu, kakaɖedzi, anukwareɖiɖi kple esiawo tɔgbe ɖo abe alesi Yesu Kristo ŋutɔ ɖee fia ene.
== Sukudede ƒe ɖoɖowo ==
Bishop Herman Kɔledzi wɔa dɔ le ƒe etɔ̃ ƒe [[:en:Secondary_school|Sekɛndrisuku]] (SHS) ƒe nusɔsrɔ̃ ƒe ɖoɖo si wowɔna ɖaa si Ghana Dukɔa ƒe Nusɔsrɔ̃ kple Dzodzro ƒe Aɖaŋuɖoha (NaCCA) ɖo la me. Fifia la, BIHECO le ɖoɖo atɔ̃ siwo dzi woda asi ɖo wɔm siwo dometɔ aɖewoe nye esiawo;
* Agbledede
* Asitsatsanusɔsrɔ
* Aɖaŋudɔwo
* Dzɔdzɔmeŋutinunya
* Nukpɔkpɔ ƒe Aɖaŋudɔwo
== Kpeɖeŋunuwo ==
Dɔwɔƒe siwo gbɔna le Biheco ;
* Dzɔdzɔmeŋutinunya ƒe Nudokpɔƒewo
* Agbalẽdzraɖoƒe
* Nuɖuxɔ me
* Xɔdɔmewo (Ŋutsuviwo) .
* Agbledede ƒe nudokpɔƒe
* Nukpɔkpɔ ƒe aɖaŋudɔwo ƒe dɔwɔƒe
* ICT/kɔmpiuta ƒe nudokpɔƒe
* Dzodoƒe
* Kamedefefewɔƒewo
== Aƒewo ==
Aƒe enyi (8) le kɔledzi sia si wotsɔ Katolikotɔ Kɔkɔewo kple Ŋutsuvi Xoxo siwo le kɔledzi la ƒe ŋkɔwo na .
# Augustine Kɔkɔe ƒe Aƒe (Aƒe 1), si nye aƒe xoxotɔ kekeake, si wotsɔ ŋkɔ na [[:en:Augustine_of_Hippo|Augustine si tso Hippo]] .
# Benedict Kɔkɔe ƒe Aƒe (Aƒe 2).
# Cyprians Kɔkɔe ƒe Aƒe (Aƒe 3) .
# Etu-Mantey ƒe aƒe (Aƒe 4).
# Maurice Kɔkɔe ƒe Aƒe (Aƒe 5) .
# Victor Kɔkɔe ƒe Aƒe (Aƒe 6) .
# Bisiɔp Lodonu ƒe Aƒe (Aƒe 7), si wotsɔ ŋkɔ na sukuvi xoxo aɖe, si nye Bisiɔp Francis Anane K. Lodonu si woɖe ɖe go <ref>{{Cite web|last=Hounsou|first=Jean-Baptiste|date=2019-11-19|title=All you need to know about 82 years old Bishop Emeritus, Francis K.A Lodonu|url=https://radioangelus.com/all-you-need-to-know-about-82-years-old-bishop-emeritus-francis-k-a-lodonu/|access-date=2023-09-09|website=Radio Angelus - 24 online Catholic radio station|language=en-US}}</ref>
# Wotsɔ Fada ‘Amakpa’, si nye sukua ƒe tatɔ siwo subɔ ɣeyiɣi didi wu la dometɔ ɖeka ƒe ŋkɔ na Monseigneur Eleezar ƒe Aƒe (Aƒe 8), si nye aƒe yeyetɔ. <ref>{{Cite web|last=Kpando|first=Bishop Herman College|title=Bishop Herman College, Kpando|url=https://www.biheco.edu.gh/en/houses/house-eight.php|access-date=2026-06-21|website=www.biheco.edu.gh}}</ref>
== Sukua ƒe Tatɔwo ==
Tatɔ geɖewo xɔ ŋgɔ na BIHECO. Nusiwo woŋlɔ ɖe ete la te gbe ɖe wo dzi; <ref>{{Cite web|last=Kpando|first=Bishop Herman College|title=Bishop Herman College, Kpando|url=https://www.biheco.edu.gh/en/houses/house-one.php|access-date=2026-06-21|website=www.biheco.edu.gh}}</ref>
* Aƒetɔ Francis Dominic Kudolo (ƒe 2019 - Ɣletiŋkeke)
* Aƒetɔ Mathias Setornyo Attimah (ƒe 2015 - 2019)
* Bubutɔ Fr. Walter Mawusi Agbetoh (ƒe 2008 - Ƒe 2015)
* Aƒetɔ T. K. Dzavor (ƒe 1998 - 2008)
* Aƒetɔ Pius Serracou (Ame si le dɔ wɔm) (ƒe 1997 - 1998)
* Bubutɔ Fr Justine Danso (ƒe 1991 - ƒe 1996)
* Bubutɔ Msgr. Joachim Eleezer (ƒe 1975 - ƒe 1991)
* Bubutɔ Fr. Cornelius Leonardo Priems (ƒe 1952 - ƒe 1975)
== Alumni xɔŋkɔwo ==
* [[:en:Alfred_Agbesi_Woyome|Alfred Agbesi Woyome]], asitsala kple [[:en:National_Democratic_Congress_(Ghana)|National Democratic Congress (Ghana)]] me tɔ vevitɔ .
* [[:en:Jerry_Kuma|Jerry Kuma]], si nye [[:en:University_of_Mines_and_Technology|Tomenukuƒewo Kple Mɔ̃ɖaŋununya Yunivɛsiti]] ƒe zimenɔla ƒe kpeɖeŋutɔ
* [[:en:Giovani_Caleb|Giovani Caleb]], television kple radio dzi ame ŋkuta
* [[:en:Larry_Gbevlo-Lartey|Larry Gbevlo-Lartey]], asrafo si xɔ dzudzɔ le dɔme le [[:en:Ghana_Armed_Forces|Ghana Asrafowo]] me, si nye Ghana Dukɔa ƒe Dedienɔnɔ Ŋuti Ðoɖowɔla tsã eye wònye ame ŋutɔ ƒe senyala
* [[:en:Fiifi_Kwetey|Fiifi Kwetey]], si [[:en:National_Democratic_Congress_(Ghana)|nye National Democratic Congress (Ghana)]] ƒe agbalẽŋlɔlagã kple sewɔtakpekpe me tɔ tsã
* [[:en:Edmond_Kofi_Agbenutse_Deh|Edmond Kofi Agbenutse Deh]], dutadɔnunɔla kple dziɖuɖudɔwɔla
* [[:en:Francis_Lodonu|Francis Lodonu]], si nye katolikotɔwo ƒe bisiɔp
* [[:en:Anthony_Hugh_Selormey|Anthony Hugh Selormey]], asrafo, dunyahela, kple Dukɔa ƒe Xɔnameha (NRC) me tɔ .
* [[:en:Edem_(rapper)|Edem (rap-haƒola)]], rap-haƒola
* [[:en:Camidoh|Camidoh]], afrobeats hadzila
* Hon. [[:en:Frank_Annoh_Dompreh|Frank Annoh Dompreh]], si nye sewɔtakpekpe me tɔ <ref>{{cite web|url=https://www.modernghana.com/news/1205685/grow-up-annoh-dompreh-chides-fiifi-kwetey-over.html|title='Grow up' — Annoh-Dompreh chides Fiifi Kwetey over his "every sensible volta person has to vote for NDC" comment}}</ref>
* Hon. [[:en:Kofi_Adams|Kofi Adams]], <ref name="catholic-hierarchy.org">{{Cite web|last=Nartey|first=Laud|date=2024-04-11|title=Govt's Performance Tracker is deceptive – Kofi Adams|url=https://3news.com/news/govts-performance-tracker-is-deceptive-kofi-adams/|access-date=2024-12-19|language=en-US}}</ref> sewɔtakpekpe me tɔ
* Hon. [[:en:Prosper_Douglas_Bani|Prosper Douglas Bani]], <ref>{{Cite web|title=Profile of Mr. Prosper D.K Bani|url=https://www.mint.gov.gh/profile-of-mr-prosper-d-k-bani/|access-date=2024-12-19|website=Ministry of the Interior│Republic of Ghana|language=en-GB|archive-date=2021-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118165746/https://www.mint.gov.gh/profile-of-mr-prosper-d-k-bani/|dead-url=yes}}</ref> Ghana https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_schools_in_Ghana Dɔwɔlawo ƒe Tatɔ tsãtɔ kple Ememenyawo Gbɔkpɔla tsã
== Kpɔe hã ==
* [[:en:Education_in_Ghana|Sukudede le Ghana]]
* [[:en:List_of_schools_in_Ghana|Suku siwo le Ghana ƒe ŋkɔwo]]
== Etsoƒewo ==
<references />
[[Category:Sukudede le Volta Nutome]]
[[Category:Ŋutsuviwo ƒe sukuwo le Ghana]]
[[Category:Sekɛndrisukuwo le Ghana]]
[[Category:Katolikotɔwo ƒe sekɛndrisukuwo le Ghana]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
mdvv6kzdksexuxh48nx96a13nj0756p
Bobiri Butterfly Sanctuary
0
11507
62267
62256
2026-11-07T13:00:10Z
ARNOLD ELORM
17457
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1373653190|Bobiri Butterfly Sanctuary]]"
62267
wikitext
text/x-wiki
[[File:Clerodendrum_paniculatum_1.jpg|right|thumb| Clerodendrum paniculatum le Bobiri Kpakpaluʋuiwo Takpɔƒe]]
'''Bobiri Avewo kple Kpakpaluʋuiwo Takpɔƒe''' nye lãwo ƒe tsaɖiƒe le [[Gana|Ghana]] eye wònye kpakpaluʋuiwo takpɔƒe ɖeka kolia le Ɣetoɖoƒe Afrika. Kpakpaluʋui ƒomevi siwo ade 400 ye le eme. Teƒea le [[Accra]] - Kumasi Mɔdodo gã la dzi le kɔƒe si nye [[Kubease]] me, si didi abe kilometa 30 (19 mi) tso Kumasi. Edidi tso KNUST gbɔ abe miniti 25 ene ƒe ʋukuku hã . Nuto ade siwo nye Krofrom, Kubease, Ndobom, Koforidua, Nkwankwaduam kple Tsteteseakasum ƒo xlãe. Bobiri ƒe avea hã nye numekukudzraɖoƒe eye kpakpaluʋui siwo ƒe xexlẽme sɔ gbɔ wu le Ghana la dometɔ ɖeka le afima. Woɖoe anyi le ƒe 1939 me eye eƒe lolome nye kilometa 54.65.
7kgchcbtuz8vrjx07s2nmy6h0lwu92b
Kofi Dzamesi
0
11511
62268
2026-11-07T13:46:03Z
ARNOLD ELORM
17457
Created page with "{{Dashboard}} '''Samuel Kofi Ahiave Dzamesi'''<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-1</ref> (wodzi le ƒe 1959)<ref name=":1">https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-gog-2</ref> nye [[:en:Ghanaian_people|Ghana]] dunyahela si nye [[:en:Bui_Dam|Bui Power Authority]] ƒe dɔdzikpɔlagã tso ƒe 2021 va ɖo ƒe 2025. Enye [[:en:New_Patriotic_Party|Dukɔlɔ̃lawo ƒe Habɔbɔ Yeye]] me tɔ, enye :en:Ministry_for_Chieftaincy_and_Religious_Aff..."
62268
wikitext
text/x-wiki
{{Dashboard}}
'''Samuel Kofi Ahiave Dzamesi'''<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-1</ref> (wodzi le ƒe 1959)<ref name=":1">https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-gog-2</ref> nye [[:en:Ghanaian_people|Ghana]] dunyahela si nye [[:en:Bui_Dam|Bui Power Authority]] ƒe dɔdzikpɔlagã tso ƒe 2021 va ɖo ƒe 2025. Enye [[:en:New_Patriotic_Party|Dukɔlɔ̃lawo ƒe Habɔbɔ Yeye]] me tɔ, enye [[:en:Ministry_for_Chieftaincy_and_Religious_Affairs|Dziɖuɖumegãwo kple Subɔsubɔhawo ƒe Nyawo Gbɔkpɔla]] le Ghana tso ƒe 2017 va ɖo ƒe 2021 le [[:en:List_of_Akufo-Addo_government_ministers_and_political_appointees|Akufo-Addo dziɖuɖua]] me eye wonye [[:en:Volta_Regional_Minister|Nutomedzikpɔla na Volta Nutome]] tso ƒe 2005 va ɖo ƒe 2008 le [[:en:John_Agyekum_Kufour|John Kufour ƒe dziɖuɖu]] te.
== Ðevimenɔɣi kple sukudede ==
Wodzi Dzamesi le 3 Afɔfiɛ 1959. Etso [[:en:Dzodze|Dzodze]] le [[:en:Volta_Region|Volta Nutome]]. Ede Kave LA Gɔmedzesuku kple Kpelikɔƒe LA Gɔmedzesuku le Kpelikɔƒe. Eyi Roma Katolikotɔwo ƒe Titinasuku si le [[:en:Bole,_Ghana|Bole]]. Exɔ O-level ɖaseɖigbalẽ ƒe hehe le St. Martins Sekɛndrisuku le [[:en:Nsawam|Nsawam]] tso ƒe 1972 va ɖo ƒe 1978 eye A-level ɖaseɖigbalẽ hehe le [[:en:Accra_Academy|Accra Academy]] tso ƒe 1978 va ɖo ƒe 1980. Exɔ [[:en:Bachelor_of_Science|dzɔdzɔmeŋutinunya ƒe ɖaseɖigbalẽ]] le [[:en:Mechanical_engineering|mɔ̃ɖaŋudɔwo]] me le [[:en:Kwame_Nkrumah_University_of_Science_and_Technology|Kwame Nkrumah Dzɔdzɔmeŋutinunya kple Mɔ̃ɖaŋununya Yunivɛsiti]] le nusɔsrɔ̃ tso ƒe 1983 va ɖo ƒe 1986. Eye wònye a ɖaseɖigbalẽ le Asitsatsa me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-3</ref><ref name=":2">https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-citi-4</ref>
== Dunyahehe me gbenɔnɔ ==
=== Subɔsubɔdɔ le John Kufuor ƒe kpɔkplɔ te ===
Le ƒe 2001 me la, woɖo Dzamesi Volta Nutome ƒe dziɖuɖumegã ƒe kpeɖeŋutɔ.<ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-ketu-5</ref> Le ƒe 2004 me la, ame geɖe kafui le [[:en:Ketu_South_(Ghana_parliament_constituency)|Ketu North]] New Patriotic Party ƒe ŋgɔdonyawo me. Eyi edzi ʋli nutoame ƒe tiatiawɔblɔɖe ta.<ref name=":3" /> Eɖu Dukɔa ƒe Demokrasi Sewɔtakpekpe ƒe ametiakɔdala dzi. Ke hã esi Dukɔlɔ̃lawo ƒe Habɔbɔ Yeyea ɖu dzi le ƒe 2004 ƒe dutoƒotiatiawɔɣi la, Dukplɔla John Agyekum Kufour tia Dzamesi be wòanye nutome dziɖuɖumegã vevitɔ na Volta Nutome.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Le ƒe 2007 me la, wotia Dzamesi be wòanye NPP ƒe sewɔtakpekpe me tɔ na Ketu North hena December 2008 ƒe sewɔtakpekpe ƒe tiatia.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-6</ref>
Le June 2008 me la, ame aɖe si ge ɖe nutoa me dziɖuɖumegã ƒe aƒe me kple susu be yeawu Dzamesi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-asssas-7</ref> Kpovitɔwo kple aƒea me dzikpɔlawo da tu amedzidzela la wòku. Dzamesi nɔ dua godo le nudzɔdzɔa wɔɣi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-tewa-8</ref>
=== Dunyahehe me agbenɔnɔ yi ŋgɔe ===
Le ƒe 2014 me la, wotia Dzamesi be woanye Dukɔlɔ̃lawo ƒe Habɔbɔ Yeye ƒe dukɔa ƒe aɖaŋuɖoha me tɔ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-9</ref> Do ŋgɔ na ƒe 2016 ƒe dutoƒotiatia la, woɖo Dzamesi Dukɔlɔ̃lawo ƒe Habɔbɔ Yeye ƒe kɔmiti tiatia si kpɔa amegãwo ƒe nyawo gbɔ la ƒe zimenɔla.<ref name=":1" /> Le ƒe 2017 me la, etrɔ tso dɔ sia me va ɖoe be wòanye Dziɖuɖumegãwo kple Subɔsubɔhawo ƒe Nyawo gbɔkpɔla tso Dukplɔla Akufo-Addo gbɔ be wòaxɔ ɖe [[:en:Henry_Seidu_Daanaa|Henry Seidu Daanaa]] teƒe.
Dzamesi nye sewɔtakpekpe me tɔ le NPP ƒe tikiti dzi le ƒe 2012, 2016 kple 2020 me hena Ketu Dziehe zikpui.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-ketuu2-10</ref> Le ƒe 2020 me la, ede dɔ asi na 3 units classroom block le Agordeke le Ketu North Constituency eye wòtso sod na xɔtutu 20 seater WC nugododeƒe le Tadzewu.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-11</ref> Le ƒe ma me la, meɖu dzi le sewɔtakpekpe ƒe hoʋiʋlia me ake o.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-12</ref>[12] Dukplɔla Akufo-Addo megaɖo Dzamesi kple dziɖuɖumegã bubu siwo katã bu le ƒe 2020 ƒe sewɔtakpekpe ƒe tiatia me le eƒe dukplɔla ƒe zimenɔɣi evelia me ake o.
== Dziɖuɖumegãwo kple Subɔsubɔhawo ƒe Nyawo Gbɔkpɔha ƒe Dɔdzikpɔla ==
Le 7 Dzove 2017 dzi la, Dukplɔla [[:en:Nana_Akuffo-Addo|Nana Akuffo-Addo]] tia Dzamesi be wòanye [[:en:Ministry_for_Chieftaincy_and_Religious_Affairs|Dziɖuɖumegã kple Subɔsubɔhawo ƒe Dɔdzikpɔla]].<ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-vet-13</ref> [[:en:Parliament_of_Ghana|Ghana Sewɔtakpekpe]] ƒe amedɔdɔwo ƒe kɔmiti doe kpɔ le 8 February 2017 dzi.<ref name=":4" /> Le eƒe numekuku me la ena kɔmitia nya be yeaɖo fia ƒe kɔledzi ɖe Ghana be wòafia nu amegãwo kple dekɔnudziɖulawo tso alesi wòhiã be woaƒo asa na akpaɖekedzimademade ƒe dunyahehe ŋu.<ref name=":5">https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-citiit2-14</ref> Vaseɖe ɣemaɣi la, wowɔa akɔdada le gaglãgbe eye woda asi ɖe dunyaheha aɖewo dzi le dutoƒo le tiatiawɔɣi.<ref name=":5" />
Sewɔtakpekpe da asi ɖe Dzamesi dzi eye Akuffo-Addo ka atam le 10 February 2017 dzi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-sweqa-15</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-gog2-16</ref> Volta Nutome me tɔwo kafu eƒe ɖoɖo elabena eɖe Dukɔlɔ̃lawo ƒe Habɔbɔ Yeye ƒe ɖoɖowɔɖi si lɔ nusianu ɖe eme la fia, elabena tso blema ke la, Volta Nutome me tɔwo daa akɔ na [[:en:National_Democratic_Congress_(Ghana)|Dukɔa ƒe Demokrasi Sewɔtakpekpe]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-volta-17</ref>
== Subɔsubɔdɔ ==
Dzamesi ƒo nu kple akpa siwo le dzre wɔm le amegãwo ƒe nyaʋiʋli vovovowo me le dukɔa me le agbagbadzedze be yeadi ŋutifafa gbɔkpɔnu siwo anɔ anyi ɖaa ta.<ref name=":6">https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-graph-18</ref> Amegãwo ƒe nyaʋiʋli siwo ade 352 ye le Ghana.<ref name=":6" /> Eɖo kɔmiti aɖe hã be woawɔ ɖoɖo ɖe Kristotɔwo ƒe ƒe sia ƒe mɔzɔzɔ tso Ghana yi Israel kple teƒe bubuwo le Kristotɔwo ƒe xexeame ŋu ahado wo ɖe ŋgɔ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-pilgr-19</ref>
== Nyawo tsoƒe ==
fgw2opqk6wled10uoms5u1yxd3xyrk6
62269
62268
2026-11-07T13:50:56Z
ARNOLD ELORM
17457
62269
wikitext
text/x-wiki
'''Samuel Kofi Ahiave Dzamesi'''<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-1</ref> (wodzi le ƒe 1959)<ref name=":1">https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-gog-2</ref> nye [[:en:Ghanaian_people|Ghana]] dunyahela si nye [[:en:Bui_Dam|Bui Power Authority]] ƒe dɔdzikpɔlagã tso ƒe 2021 va ɖo ƒe 2025. Enye [[:en:New_Patriotic_Party|Dukɔlɔ̃lawo ƒe Habɔbɔ Yeye]] me tɔ, enye [[:en:Ministry_for_Chieftaincy_and_Religious_Affairs|Dziɖuɖumegãwo kple Subɔsubɔhawo ƒe Nyawo Gbɔkpɔla]] le Ghana tso ƒe 2017 va ɖo ƒe 2021 le [[:en:List_of_Akufo-Addo_government_ministers_and_political_appointees|Akufo-Addo dziɖuɖua]] me eye wonye [[:en:Volta_Regional_Minister|Nutomedzikpɔla na Volta Nutome]] tso ƒe 2005 va ɖo ƒe 2008 le [[:en:John_Agyekum_Kufour|John Kufour ƒe dziɖuɖu]] te.
== Ðevimenɔɣi kple sukudede ==
Wodzi Dzamesi le 3 Afɔfiɛ 1959. Etso [[:en:Dzodze|Dzodze]] le [[:en:Volta_Region|Volta Nutome]]. Ede Kave LA Gɔmedzesuku kple Kpelikɔƒe LA Gɔmedzesuku le Kpelikɔƒe. Eyi Roma Katolikotɔwo ƒe Titinasuku si le [[:en:Bole,_Ghana|Bole]]. Exɔ O-level ɖaseɖigbalẽ ƒe hehe le St. Martins Sekɛndrisuku le [[:en:Nsawam|Nsawam]] tso ƒe 1972 va ɖo ƒe 1978 eye A-level ɖaseɖigbalẽ hehe le [[:en:Accra_Academy|Accra Academy]] tso ƒe 1978 va ɖo ƒe 1980. Exɔ [[:en:Bachelor_of_Science|dzɔdzɔmeŋutinunya ƒe ɖaseɖigbalẽ]] le [[:en:Mechanical_engineering|mɔ̃ɖaŋudɔwo]] me le [[:en:Kwame_Nkrumah_University_of_Science_and_Technology|Kwame Nkrumah Dzɔdzɔmeŋutinunya kple Mɔ̃ɖaŋununya Yunivɛsiti]] le nusɔsrɔ̃ tso ƒe 1983 va ɖo ƒe 1986. Eye wònye a ɖaseɖigbalẽ le Asitsatsa me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-3</ref><ref name=":2">https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-citi-4</ref>
== Dunyahehe me gbenɔnɔ ==
=== Subɔsubɔdɔ le John Kufuor ƒe kpɔkplɔ te ===
Le ƒe 2001 me la, woɖo Dzamesi Volta Nutome ƒe dziɖuɖumegã ƒe kpeɖeŋutɔ.<ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-ketu-5</ref> Le ƒe 2004 me la, ame geɖe kafui le [[:en:Ketu_South_(Ghana_parliament_constituency)|Ketu North]] New Patriotic Party ƒe ŋgɔdonyawo me. Eyi edzi ʋli nutoame ƒe tiatiawɔblɔɖe ta.<ref name=":3" /> Eɖu Dukɔa ƒe Demokrasi Sewɔtakpekpe ƒe ametiakɔdala dzi. Ke hã esi Dukɔlɔ̃lawo ƒe Habɔbɔ Yeyea ɖu dzi le ƒe 2004 ƒe dutoƒotiatiawɔɣi la, Dukplɔla John Agyekum Kufour tia Dzamesi be wòanye nutome dziɖuɖumegã vevitɔ na Volta Nutome.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Le ƒe 2007 me la, wotia Dzamesi be wòanye NPP ƒe sewɔtakpekpe me tɔ na Ketu North hena December 2008 ƒe sewɔtakpekpe ƒe tiatia.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-6</ref>
Le June 2008 me la, ame aɖe si ge ɖe nutoa me dziɖuɖumegã ƒe aƒe me kple susu be yeawu Dzamesi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-asssas-7</ref> Kpovitɔwo kple aƒea me dzikpɔlawo da tu amedzidzela la wòku. Dzamesi nɔ dua godo le nudzɔdzɔa wɔɣi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-tewa-8</ref>
=== Dunyahehe me agbenɔnɔ yi ŋgɔe ===
Le ƒe 2014 me la, wotia Dzamesi be woanye Dukɔlɔ̃lawo ƒe Habɔbɔ Yeye ƒe dukɔa ƒe aɖaŋuɖoha me tɔ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-9</ref> Do ŋgɔ na ƒe 2016 ƒe dutoƒotiatia la, woɖo Dzamesi Dukɔlɔ̃lawo ƒe Habɔbɔ Yeye ƒe kɔmiti tiatia si kpɔa amegãwo ƒe nyawo gbɔ la ƒe zimenɔla.<ref name=":1" /> Le ƒe 2017 me la, etrɔ tso dɔ sia me va ɖoe be wòanye Dziɖuɖumegãwo kple Subɔsubɔhawo ƒe Nyawo gbɔkpɔla tso Dukplɔla Akufo-Addo gbɔ be wòaxɔ ɖe [[:en:Henry_Seidu_Daanaa|Henry Seidu Daanaa]] teƒe.
Dzamesi nye sewɔtakpekpe me tɔ le NPP ƒe tikiti dzi le ƒe 2012, 2016 kple 2020 me hena Ketu Dziehe zikpui.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-ketuu2-10</ref> Le ƒe 2020 me la, ede dɔ asi na 3 units classroom block le Agordeke le Ketu North Constituency eye wòtso sod na xɔtutu 20 seater WC nugododeƒe le Tadzewu.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-11</ref> Le ƒe ma me la, meɖu dzi le sewɔtakpekpe ƒe hoʋiʋlia me ake o.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-12</ref>[12] Dukplɔla Akufo-Addo megaɖo Dzamesi kple dziɖuɖumegã bubu siwo katã bu le ƒe 2020 ƒe sewɔtakpekpe ƒe tiatia me le eƒe dukplɔla ƒe zimenɔɣi evelia me ake o.
== Dziɖuɖumegãwo kple Subɔsubɔhawo ƒe Nyawo Gbɔkpɔha ƒe Dɔdzikpɔla ==
Le 7 Dzove 2017 dzi la, Dukplɔla [[:en:Nana_Akuffo-Addo|Nana Akuffo-Addo]] tia Dzamesi be wòanye [[:en:Ministry_for_Chieftaincy_and_Religious_Affairs|Dziɖuɖumegã kple Subɔsubɔhawo ƒe Dɔdzikpɔla]].<ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-vet-13</ref> [[:en:Parliament_of_Ghana|Ghana Sewɔtakpekpe]] ƒe amedɔdɔwo ƒe kɔmiti doe kpɔ le 8 February 2017 dzi.<ref name=":4" /> Le eƒe numekuku me la ena kɔmitia nya be yeaɖo fia ƒe kɔledzi ɖe Ghana be wòafia nu amegãwo kple dekɔnudziɖulawo tso alesi wòhiã be woaƒo asa na akpaɖekedzimademade ƒe dunyahehe ŋu.<ref name=":5">https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-citiit2-14</ref> Vaseɖe ɣemaɣi la, wowɔa akɔdada le gaglãgbe eye woda asi ɖe dunyaheha aɖewo dzi le dutoƒo le tiatiawɔɣi.<ref name=":5" />
Sewɔtakpekpe da asi ɖe Dzamesi dzi eye Akuffo-Addo ka atam le 10 February 2017 dzi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-sweqa-15</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-gog2-16</ref> Volta Nutome me tɔwo kafu eƒe ɖoɖo elabena eɖe Dukɔlɔ̃lawo ƒe Habɔbɔ Yeye ƒe ɖoɖowɔɖi si lɔ nusianu ɖe eme la fia, elabena tso blema ke la, Volta Nutome me tɔwo daa akɔ na [[:en:National_Democratic_Congress_(Ghana)|Dukɔa ƒe Demokrasi Sewɔtakpekpe]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-volta-17</ref>
== Subɔsubɔdɔ ==
Dzamesi ƒo nu kple akpa siwo le dzre wɔm le amegãwo ƒe nyaʋiʋli vovovowo me le dukɔa me le agbagbadzedze be yeadi ŋutifafa gbɔkpɔnu siwo anɔ anyi ɖaa ta.<ref name=":6">https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-graph-18</ref> Amegãwo ƒe nyaʋiʋli siwo ade 352 ye le Ghana.<ref name=":6" /> Eɖo kɔmiti aɖe hã be woawɔ ɖoɖo ɖe Kristotɔwo ƒe ƒe sia ƒe mɔzɔzɔ tso Ghana yi Israel kple teƒe bubuwo le Kristotɔwo ƒe xexeame ŋu ahado wo ɖe ŋgɔ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kofi_Dzamesi#cite_note-pilgr-19</ref>
== Nyawo tsoƒe ==
critzfbxtlg7eju00sw9nnaty3da9ue
Elsie Effah Kaufmann
0
11512
62270
2026-11-07T14:01:55Z
ARNOLD ELORM
17457
New article
62270
wikitext
text/x-wiki
'''Elsie Akosua Biraa Effah Kaufmann''' FGA, FBSE, FGhIE, FREng, PE (wodzi le 7 September 1969)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-1</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-2</ref> nye Ghanatɔ agbalẽnyala, sukudzikpɔla, atikewɔwɔ ŋuti nunyala, kple television dzi wɔnawo dzikpɔla. Enye Mɔ̃ɖaŋuŋutinunya Suku ƒe Tatɔ le Ghana Yunivɛsiti tso August 2022 me, nyɔnu gbãtɔ si xɔ ɖoƒea.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-UGDean-3</ref> Effah Kaufmann xɔ ŋkɔ le eƒe akpa si wòwɔ le atikewɔwɔ ŋuti nunya ƒe hehenana kple numekuku me le Afrika, eye wònye Dukɔa ƒe Dzɔdzɔmeŋutinunya kple Akɔntabubu ƒe Nyabiase ƒe wɔnawo dzikpɔla fifia tso ƒe 2006 me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-:2-4</ref>
6fvtf0mqcw4d8hgpee2czte45g7ucfy
St. Monica's Senior High School
0
11513
62271
2026-11-07T16:37:30Z
Yayra Afi Adetor
16521
Created page with " '''St. Monica's Senior High School''' nye nyɔnuviwo ƒe suku kɔkɔ evelia le Mampong le Ashanti Nutome le Ghana.<ref>{{Cite web|author=Staff|date=14 July 2011|title=St. Monica's SHS Excels|url=http://thechronicle.com.gh/st-monica%E2%80%99s-shs-excels|work=[[The Ghanaian Chronicle]]|access-date=10 June 2016}}</ref> == Teƒe si wòle == Sukua ate ŋu anɔ Kumasi-Mampong Mɔdodo Gã dzi. Edidi tso Kumasi gbɔ kilometa 40 eye wòle togbɛ aɖe dzi eyata vuvɔ nɔa nutoa..."
62271
wikitext
text/x-wiki
'''St. Monica's Senior High School''' nye nyɔnuviwo ƒe suku kɔkɔ evelia le Mampong le Ashanti Nutome le Ghana.<ref>{{Cite web|author=Staff|date=14 July 2011|title=St. Monica's SHS Excels|url=http://thechronicle.com.gh/st-monica%E2%80%99s-shs-excels|work=[[The Ghanaian Chronicle]]|access-date=10 June 2016}}</ref>
== Teƒe si wòle ==
Sukua ate ŋu anɔ Kumasi-Mampong Mɔdodo Gã dzi. Edidi tso Kumasi gbɔ kilometa 40 eye wòle togbɛ aɖe dzi eyata vuvɔ nɔa nutoa me ɣesiaɣi. Ghana Highways Authority, Mampong, de liƒo nɛ le dziehe gome; le dzigbe gome la, Mampong Municipal Hospital; le ɣedzeƒe gome to Mampong Babies' Home gbɔ; eye le ɣetoɖoƒe gome to Ejura-Mampong Highway la dzi.
== Ŋutinya ==
Sukua ƒe ŋutinya dze tso Rt Rev John Orfeur Aglionby, Anglikan Bisiɔp si le Gold Coast si ƒe mawunyadɔgbededɔ do Covenant of Our Lady and Saint Monica.
Le ƒe 1926 me la, bisiɔp la kpe Order of the Holy Paraclete (England) nɔvinyɔnuwo be woaɖo suku aɖe na nyɔnuviwo ƒe hehexɔxɔ. Le ƒe 1946 me la, woɖo St Monica's Secondary School le Mampong abe dɔwɔƒe si to vovo tso Nufialawo ƒe Hehenasuku gbɔ ene.<ref>{{cite web|url=https://smosauschapter.wixsite.com/home/history-of-the-school|title=History of The School|website=SMOSA US Chapter|publisher=Senior Residence|access-date=2019-04-19}}</ref>
== Alumnae ɖedzesiwo ==
* Marian Ewurama Addy, biochemist
* Yaa Ntiamoah Badu, zoologist; formerly Pro Vice Chancellor of the University of Ghana
* Janepare Bartels-Kodwo, Justice of the Supreme Court of Ghana (2025–)
* Rose Atinga Bio, Director General of Research and Planning of the Ghana Police Service
* Rita Akosua Dickson, phytochemist and the first female Vice-Chancellor of the Kwame Nkrumah University of Science and Technology.
* Elizabeth Ofosu-Agyare, politician; formerly former Minister for Tourism, Culture and Creative Arts
* Akosua Frema Osei-Opare, politician; first female Chief of Staff of Ghana
== Nusiwo ŋu woke ɖo ==
<references />
b8dwmlxgs9062tfxk4s6nymb4k2p433
Methodist Girls' High School (Mamfe)
0
11514
62272
2026-11-07T17:34:03Z
Yayra Afi Adetor
16521
Created page with "Methodist Girls' High School (Meghis) nye Ghana nyɔnuviwo ƒe suku evelia le Mamfe, le Akuapim North Nutome le Ɣedzeƒe Nutome.<ref>{{Cite web|date=2013-10-19|title=Businessman Encroaches On Mamfe Methodist Girls SHS|url=https://newsghana.com.gh/businessman-encroaches-mamfe-methodist-girls-shs/|access-date=2020-12-02|website=News Ghana|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mamfe Methodist Girls SHS Headmistress Cleared|url=https://www.modernghana.com/news/637546/..."
62272
wikitext
text/x-wiki
Methodist Girls' High School (Meghis) nye Ghana nyɔnuviwo ƒe suku evelia le Mamfe, le Akuapim North Nutome le Ɣedzeƒe Nutome.<ref>{{Cite web|date=2013-10-19|title=Businessman Encroaches On Mamfe Methodist Girls SHS|url=https://newsghana.com.gh/businessman-encroaches-mamfe-methodist-girls-shs/|access-date=2020-12-02|website=News Ghana|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mamfe Methodist Girls SHS Headmistress Cleared|url=https://www.modernghana.com/news/637546/mamfe-methodist-girls-shs-headmistress-cleared.html|access-date=2020-12-02|website=Modern Ghana|language=en|date=20 August 2015|author=Daily Guide}}</ref>
== Nutinya ==
Woɖo Methodist Girls' High School (MEGHIS) le ƒe 1984 me be enye dɔwɔƒe si menye ŋutsuwo kple nyɔnuwo tɔ o si woyɔna be Mamfe State College. Ke hã, le ganyawo, dɔdzikpɔkpɔ, kple dɔwɔlawo ƒe kuxiwo ta la, wotsɔ sukua de asi na Methodist Sɔlemeha Ghana, le ƒe 1988 me eye wotrɔ ŋkɔ nɛ be Methodist High School. Le January 1993 me la, dziɖuɖua tsɔe de dukɔa ƒe sukudede ƒe ɖoɖoa me. Emegbe le September 2003 me la, wotrɔ sukua wòzu nyɔnuviwo ƒe vidzinu ɖeka kolia ƒe dɔwɔƒe, wotrɔ ŋkɔ nɛ be Methodist Nirls' Secondary School, eye woxɔ nyɔnu sukuviwo ƒe hatsotso gbãtɔ.<ref>{{Cite web|title=About Us|url=https://methodistgirlsmamfe.edu.gh/history-of-meghis-school/|access-date=2024-12-02|website=Meghis|language=en-US}}
</ref>
== Dɔwɔwɔ Nyuiwo ==
Mamfe Methodist Girls' ɖu dzi le ƒe 2019 Xexeame ƒe ROBOFEST hoʋiʋli si wowɔ le Michigan le United States of America.<ref>{{Cite news|title=Methodist Girls' SHS wins 2019 World ROBOFEST competition|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/methodist-girls-shs-wins-2019-world-robofest-competition.html|location=Accra, Ghana|access-date=2019-06-29|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]}}
</ref>
Methodist Girls' High School (MEGHIS), gadze ake be woɖu dzi le World Robotic Competition me le ƒe 2020 me.<ref>{{Cite web|title=MyJoyOnline - Ghana News {{!}} Ghana's most comprehensive website. Independent, Fearless and Credible journalism|url=https://www.myjoyonline.com/|access-date=2024-06-27|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}
</ref>
Methodist Girls' High School, Mamfe nɔ Ghana teƒe le Technoxian Xexeame Katã ƒe Kplɔ̃ɖoƒe 9.0 <ref>{{Cite web|title=Methodist Girls' High School, Mamfe Represents Ghana at the Technoxian World Cup 9.0 – Methodist Girls' High School|url=https://methodistgirlsmamfe.edu.gh/methodist-girls-high-school-mamfe-represents-ghana-at-the-technoxian-world-cup-9-0/|access-date=2026-06-03|language=en-US}}
</ref>
Methodist Girls' High School, Mamfe tsɔ dada nɔ Ghana teƒe le Afrika Tag of War Championship 12 lia si wowɔ le Kimberley, South Africa, afisi sukua xɔ medalẽ 5 le dukɔa kple habɔbɔwo ƒe hatsotsowo me.<ref>{{Cite web|title=Congratulations to Our 2025 Tug of War Champions – Methodist Girls' High School|url=https://methodistgirlsmamfe.edu.gh/congratulations-to-our-2025-tug-of-war-champions/|access-date=2026-06-03|language=en-US}}</ref>
== Suku ƒe hatsotso ==
Category B<ref>{{Cite web|title=Methodist Girls Senior High, Mamfe{{!}} SchoolsInGh.com|url=https://schoolsingh.com/senior-high-schools/methodist-girls-senior-high-mamfe/about|access-date=2025-10-19|website=schoolsInGh|language=en}}</ref>
== Alumni xɔŋkɔwo ==
* Ebony Reigns - dancehall/Afrobeats artist<ref>{{Cite web|date=2018-03-24|title=VIDEO: Ebony's School mates from MEGHIS reads her Tribute and performs 'Maame Hwe' with Live Band|url=https://www.ghpage.com/video-ebony-school-mates-tribute-maame-hwe-live-band/39674/|access-date=2020-12-02|website=GhPage|language=en-GB}}</ref>
== Nusiwo ŋu woke ɖo ==
<references />
5gn32g1o9622xwypufvwv4av7jdvxok