Wikipedia eewiki https://ee.wikipedia.org/wiki/Axa_do_%C5%8Ag%C9%94 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Elsie Effah Kaufmann 0 11512 62282 62270 2026-11-09T20:35:38Z ARNOLD ELORM 17457 Added new paragraph 62282 wikitext text/x-wiki '''Elsie Akosua Biraa Effah Kaufmann''' [[:en:Ghana_Academy_of_Arts_and_Sciences|FGA]], [[:en:Fellow_of_Biomaterials_Science_and_Engineering|FBSE]], [[:en:Ghana_Institution_of_Engineers|FGhIE]], [[:en:Fellow_of_the_Royal_Academy_of_Engineering|FREng]], [[:en:Ghana_Institution_of_Engineers|PE]] (wodzi le 7 September 1969)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-1</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-2</ref> nye [[:en:Ghanaian|Ghanatɔ]] [[:en:Academy_(educational_institution)|agbalẽnyala]], sukudzikpɔla, [[:en:Biomedical_engineering|atikewɔwɔ ŋuti nunyala]], kple television dzi wɔnawo dzikpɔla. Enye Mɔ̃ɖaŋuŋutinunya Suku ƒe Tatɔ le [[:en:University_of_Ghana|Ghana Yunivɛsiti]] tso August 2022 me, nyɔnu gbãtɔ si xɔ ɖoƒea.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-UGDean-3</ref> Effah Kaufmann xɔ ŋkɔ le eƒe akpa si wòwɔ le atikewɔwɔ ŋuti nunya ƒe hehenana kple numekuku me le Afrika, eye wònye [[:en:Ghana_National_Science_and_Maths_Quiz|Dukɔa ƒe Dzɔdzɔmeŋutinunya kple Akɔntabubu ƒe Nyabiase]] ƒe wɔnawo dzikpɔla fifia tso ƒe 2006 me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-:2-4</ref> Effah Kaufmann nye nugbagbeŋutinunyala si wona hehee le Pennsylvania Yunivɛsiti, eye eƒe dɔa ku ɖe [[:en:Tissue_engineering|lãmenugbagbeviwo ƒe dɔwɔwɔ]], nugbagbewo ƒe dɔwɔwɔ, kple STEM hehenana ƒe mɔnukpɔkpɔ ŋu le teƒe siwo nunɔamesiwo mesɔ gbɔ ɖo o. Le ƒe 2025 me la, woxɔe be wòanye Ghana Dukɔwo Dome Habɔbɔ me tɔ gbãtɔ le [[:en:Royal_Academy_of_Engineering|Fiaɖuƒea ƒe Mɔ̃ɖaŋusrɔ̃ƒe]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-RAE2025UG-5</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-RAE2025-6</ref> edlx4eh6ur023dbfknvx94fa15wzolz 62285 62282 2026-11-10T09:29:53Z ARNOLD ELORM 17457 New paragraphs and citations 62285 wikitext text/x-wiki '''Elsie Akosua Biraa Effah Kaufmann''' [[:en:Ghana_Academy_of_Arts_and_Sciences|FGA]], [[:en:Fellow_of_Biomaterials_Science_and_Engineering|FBSE]], [[:en:Ghana_Institution_of_Engineers|FGhIE]], [[:en:Fellow_of_the_Royal_Academy_of_Engineering|FREng]], [[:en:Ghana_Institution_of_Engineers|PE]] (wodzi le 7 September 1969)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-1</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-2</ref> nye [[:en:Ghanaian|Ghanatɔ]] [[:en:Academy_(educational_institution)|agbalẽnyala]], sukudzikpɔla, [[:en:Biomedical_engineering|atikewɔwɔ ŋuti nunyala]], kple television dzi wɔnawo dzikpɔla. Enye Mɔ̃ɖaŋuŋutinunya Suku ƒe Tatɔ le [[:en:University_of_Ghana|Ghana Yunivɛsiti]] tso August 2022 me, nyɔnu gbãtɔ si xɔ ɖoƒea.<ref name=":1">https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-UGDean-3</ref> Effah Kaufmann xɔ ŋkɔ le eƒe akpa si wòwɔ le atikewɔwɔ ŋuti nunya ƒe hehenana kple numekuku me le Afrika, eye wònye [[:en:Ghana_National_Science_and_Maths_Quiz|Dukɔa ƒe Dzɔdzɔmeŋutinunya kple Akɔntabubu ƒe Nyabiase]] ƒe wɔnawo dzikpɔla fifia tso ƒe 2006 me.<ref name=":2">https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-:2-4</ref> Effah Kaufmann nye nugbagbeŋutinunyala si wona hehee le Pennsylvania Yunivɛsiti, eye eƒe dɔa ku ɖe [[:en:Tissue_engineering|lãmenugbagbeviwo ƒe dɔwɔwɔ]], nugbagbewo ƒe dɔwɔwɔ, kple STEM hehenana ƒe mɔnukpɔkpɔ ŋu le teƒe siwo nunɔamesiwo mesɔ gbɔ ɖo o. Le ƒe 2025 me la, woxɔe be wòanye Ghana Dukɔwo Dome Habɔbɔ me tɔ gbãtɔ le [[:en:Royal_Academy_of_Engineering|Fiaɖuƒea ƒe Mɔ̃ɖaŋusrɔ̃ƒe]].<ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-RAE2025UG-5</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-RAE2025-6</ref> == Ðevimenɔɣi kple sukudede == Wodzi Effah Kaufmann le 7 September 1969 le [[:en:Accra|Accra]], Ghana. Etso Assin le [[:en:Central_Region_(Ghana)|Titina Nutome]], si nye eƒe du.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-7</ref> Fofoa, Yusuf K. Effah, nye sukutatɔ le [[:en:T.I._Ahmadiyya_Senior_High_School,_Kumasi|T.I. Ahmadiyya Senior High School]], Kumasi eye emegbe wòzu Sukudede ƒe Dɔdzikpɔla le [[:en:Western_Region_(Ghana)|Ɣetoɖoƒe Nutome]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-8</ref> Eyi [[:en:University_of_Pennsylvania|Pennsylvania Yunivɛsiti]] hena eƒe Dzɔdzɔmeŋutinunya ƒe [[:en:Bachelor_of_Science_in_Engineering|Dzeside le Mɔ̃ɖaŋuŋutinunya me (BSE)]] le Nu Gbagbewo ƒe Mɔ̃ɖaŋununya me (ewu suku nu kple bubu le ƒe 1992 me), Dzɔdzɔmeŋutinunya ƒe [[:en:Master_of_Science_in_Engineering|Master le Mɔ̃ɖaŋuŋutinunya me (MSE)]] le Nu gbagbewo ƒe Mɔ̃ɖaŋudɔwɔwɔ me (1993), kple [[:en:Doctor_of_Philosophy|ɖɔkta ƒe dzeside (PhD)]] le [[:en:Biological_engineering|Nu Gbagbewo ƒe Mɔ̃ɖaŋudɔwɔwɔ]] me (1998).<ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-:1-9</ref> == Dᴐwᴐna == Nufialagã Effah Kaufmann nye numekuku dzikpɔla le Dzɔdzɔmeŋusẽŋununya ƒe Dɔwɔƒe le [[:en:Rutgers_University|Rutgers Yunivɛsiti]] le [[:en:New_Jersey|New Jersey]], United States tso May 1998 va ɖo June 2001. Tsã la, ewɔ dɔ abe Nufiala ƒe Kpeɖeŋutɔ le Nu gbagbewo ƒe Mɔ̃ɖaŋununya ƒe Dɔwɔƒe le [[:en:University_of_Pennsylvania|Pennsylvania Yunivɛsiti]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-:0-10</ref> Effah Kaufmann va ge ɖe Ghana Yunivɛsiti le ƒe 2001 me abe nufiala ene le Dzɔdzɔmeŋusẽŋununya ƒe Dɔwɔƒe. Ewɔ akpa vevi aɖe le Mɔ̃ɖaŋuŋutinunya ƒe Dɔwɔƒe ɖoɖo me, eye wòsubɔ le kɔmiti si ɖoe anyi me (ƒe 2001–2003). Le July 2006 me la, eva zu Atikewɔwɔ ƒe Dɔwɔƒe ƒe Tatɔ Gɔmeɖoanyila,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-:6-11</ref> ɖoƒe si wònɔ vaseɖe ƒe 2012 me eye wògaxɔe ake tso ƒe 2014 va ɖo ƒe 2016.<ref name=":4" /> Wodoe ɖe ŋgɔ wòzu nufialagã ƒe kpeɖeŋutɔ le December 2020 me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-12</ref> Tso ƒe 2021 va ɖo ƒe 2022 me la, Effah Kaufmann wɔ kplɔlanyenye ƒe dɔwo le [[:en:University_of_Health_and_Allied_Sciences|Lãmesẽ kple Dzɔdzɔmeŋutinunya si Do Ƒome Kplii ƒe Yunivɛsiti (UHAS)]], si me [[:en:Orthotics|Kpekpeɖeŋunadɔwo]] Kple [[:en:Prosthesis|Aʋawɔnuwo]] ƒe Dɔwɔƒe ƒe Tatɔ Gɔmeɖola hã le.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-13</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-14</ref> Tso August 1, 2022 dzi la, enye [[:en:Engineering_sciences|Mɔ̃ɖaŋuŋutinunya]] Suku ƒe Tatɔ le Ghana Yunivɛsiti, nyɔnu gbãtɔ si xɔ ɖoƒea.<ref name=":1" /><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-15</ref> Enye Dukɔa ƒe Dzɔdzɔmeŋutinunya kple Akɔntabubu Ŋuti Nyabiase ƒe wɔnawo dzikpɔla fifia.<ref name=":2" /> == Elsie Effah Kaufmann ƒe Habɔbɔ == Le 27 July 2022 dzi, le [[:en:Accra|Accra]] la, Effah Kaufmann ɖo [https://eekf.org/ Elsie Effah Kaufmann Foundation] (EEKF), habɔbɔ si mekpɔa viɖe aɖeke tso eme o si ƒe susu le [[:en:Science,_technology,_engineering,_and_mathematics|STEM]] hehenana dodo ɖe ŋgɔ ŋu le [[:en:Ghana|Ghana]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-16</ref> Gɔmeɖoanyia ƒe taɖodzinue nye be yeaxe mɔ ɖe dometsotso siwo le STEM hehenana me nu to mɔnukpɔkpɔ nana sukuviwo be woakpɔ nunɔamesiwo hena numekuku deto, si woawɔ kple asi kple nu yeyewo dodo ɖe ŋgɔ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-:5-17</ref> == Kafukafu kple bubudede ame ŋu == Effah Kaufmann xɔ nutoa me kple dukɔwo dome kafukafu xɔŋkɔ geɖewo kple bubudede eŋu le eƒe akpa si wòwɔ le mɔ̃ɖaŋudɔwo, sukudede, kple STEM taʋiʋli me ta.<ref name=":5">https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-ug.edu.gh-18</ref> === Bubu gãwo kple hadede === * '''Fellow''', '''[[:en:Royal_Academy_of_Engineering|Royal Academy of Engineering]], UK (2025)''' – Woxɔe ɖe dɔ me le 18 November 2025 dzi abe Ghana Dukɔwo Dome Fellow gbãtɔ ene, Dukɔwo Dome Fellow enyi siwo woti le xexeame katã le ƒe 2025 me la dometɔ ɖeka.<ref name=":3" /><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-RAE2025b-19</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-20</ref> * '''Fellow, [[:en:Ghana_Academy_of_Arts_and_Sciences|Ghana Academy of Arts and Sciences]] (2022)''' – Wotiae le June 2022 me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-GAAS2022-21</ref> * '''Fellow, Dukɔwo Dome Habɔbɔ siwo kpɔa Biomaterials Dzɔdzɔmeŋutinunya kple Mɔ̃ɖaŋudɔwo ƒe Habɔbɔ (2020)''' – Wotsɔ dzesideŋkɔ na Fellow of Biomaterials Science and Engineering (FBSE).<ref name=":5" /> * '''[[:en:National_Society_of_Black_Engineers|Dukɔa ƒe Ameyibɔ Mɔ̃ɖaŋudɔwɔlawo ƒe Habɔbɔ]] ƒe Sikakaɖi ƒe Kafukafu na Dukɔwo Dome Sukudede Kplɔlanyenye (2018)''' – Nyɔnu gbãtɔ si xɔe.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-22</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-23</ref> * '''[[:en:University_of_Ghana|Ghana Yunivɛsiti]] ƒe Nufiala Nyuitɔ ƒe Kafukafu na Dzɔdzɔmeŋutinunya (ƒe 2009)'''.<ref name=":5" /> === Kafukafu kple bubudedeameŋu tiatia bubuwo === * '''2025:''' Nyɔnuwo ƒe Tiatia ƒe Kafukafu na Afrika – Eƒe Domenyinu Bubu le STEM Ŋusẽdodo me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-24</ref> * '''2024:''' Wode bubu eŋu le Penn Engineering Wall of Fame, Pennsylvania Yunivɛsiti (Afrika nyɔnu gbãtɔ).<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-25</ref> * '''2023:''' Ghana Institution of Engineering Excellence Award na Numekuku (Academic-Industrial) kple Kafukafu na Nyɔnu Xɔŋkɔ le Mɔ̃ɖaŋudɔwɔwɔ me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-26</ref> * '''2022:''' EMY Afrika Nyɔnu Nyuitɔ le Ƒea me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-27</ref> * '''2022:''' Amegbetɔ ƒe Kafukafunyawo Xexeame Katã – Nyɔnu Tɔtrɔwɔla Tɔxɛ Wu (Hehenana).<ref name=":6">https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-Prof_Elsie_Effah_Kaufmann_Profile-28</ref> * '''2021:''' Nyɔnuwo ƒe Tiatia ƒe Kafukafu – STEM ƒe Amenyenye Nyuitɔ.<ref name=":6" /> * '''2021:''' Instinct Women Awards – Nyɔnu Tɔxɛ le Sukudede me.[28] * '''2021:''' Ghana Digitál Nu yeyewo dodo ɖe ŋgɔ ƒe Kwasiɖa – Nu yeyewo dodo ɖe ŋgɔ ƒe Nutoa me ƒe Fefe Tɔtrɔ na STEM ƒe Ŋgɔyiyi.<ref name=":6" /> * '''2020:''' Nyɔnu Ghana ƒe Dzidzedzekpɔkpɔ ƒe Kafukafu na Sukudede (General).<ref name=":6" /> * '''2020:''' Woɖee fia abe Gbɔgbɔmeʋaʋã Ame ene le *Amesiwo ʋãa Ghana* Agbalẽa me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-29</ref> * '''2019:''' Ghana Nyɔnuwo ƒe Nunya ƒe Kafukafu na Sukudede Kɔkɔtɔ (Dzɔdzɔmeŋutinunya kple Akɔntabubu).<ref name=":6" /> * '''2019:''' Glitz Africa Bubutɔ ɖe Sukudede ƒe Nunya ta.<ref name=":6" /> * '''2019:''' Woɖee fia le *Amekae nye Amekae le Ghana* ƒe Agbalẽ me.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-30</ref> * '''2018:''' Nyɔnu Kplɔlawo ƒe Kafukafu, Xexeame Katã ƒe Nyɔnuwo ƒe Ganyawo & Hadomegbenɔnɔ ƒe Ŋusẽdodo Takpekpe (GWESES).<ref name=":6" /> * '''2017:''' Ŋusẽkpɔɖeamedzi Afrika Takpekpe Ghana Laureated for Education.<ref name=":6" /> * '''2011:''' Dukɔwo Dome Nyɔnuwo ƒe Takpekpe Kplɔlanyenye ƒe Gɔmeɖoanyiha ƒe Habɔbɔ.<ref name=":6" /> === Dɔnyala ƒe ɖaseɖigbalẽwo === Effah Kaufmann nye Mɔ̃ɖaŋudɔwɔla bibi (PE) kple [[:en:Ghana_Institution_of_Engineers|Ghana Mɔ̃ɖaŋudɔwɔlawo ƒe Dɔwɔƒe]] (FGhIE) ƒe Habɔbɔ me tɔ, eye wòxɔ PMP ƒe Ðaseɖigbalẽ tso Dɔwɔɖoɖowo Dzikpɔkpɔ ƒe Dɔwɔlawo ƒe Dɔwɔƒe – Ghana.<ref name=":6" /> == Ame ŋutɔ ƒe agbenɔnɔ == Effah Kaufmann gbe srɔ̃ eye vi etɔ̃ le esi:<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-31</ref>nyɔnuvi eve kple ŋutsuvi ɖeka, Augustus Kofi Effah Kaufmann.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsie_Effah_Kaufmann#cite_note-32</ref> == Nyawo tsoƒe == fpe08ouyq39nyw4zl0v0qbopjmxnbrl Komla Agbeli Gbedemah 0 11518 62283 2026-11-09T21:57:03Z Wonder Genya 16309 gbatior 62283 wikitext text/x-wiki '''Komla Agbeli Gbedemah''' (17 Masa 1913 – 11 Siamlɔm 1998) <ref>{{cite book|last=Amenumey|first=D. E. K.|title=Outstanding Ewes of the 20th Century|year=2002|publisher=Woeli Publishing Services|location=Accra|isbn=9964978839|pages=176}}</ref> nye Ghana dunyahela kple [[:en:Minister_for_Finance_and_Economic_Planning|Ganyawo ƒe Dɔdzikpɔla]] le Ghana ƒe [[File:Bundesarchiv_B_145_Bild-F006794-0012,_Auswärtiges_Amt,_Entwicklungshilfeabkommen_Ghana.jpg|thumb|15 Dasiamime 1959: Gbedemah (si bɔbɔ nɔ miame) de asi ganyawo ŋuti nubabla te ɖe Ghana teƒe kple [[:en:West_Germany|Ɣetoɖoƒe Germany]]]] [[:en:Nkrumah_government|Nkrumah dziɖuɖu me]] le ƒe 1954 kple 1961 dome. Ame geɖe yɔnae be " '''Afro Gbede''' ", <ref name="cduodu">[[:en:Cameron_Duodu|Duodu, Cameron]] (27 December 2006). "[https://www.theguardian.com/commentisfree/2006/dec/27/howjamesbrowncapturedafric Say it loud!]". Guardian News and Media. Retrieved 30 April 2007.</ref> enye [[Anyako|Anyakotɔ]] le [[Volta Region|Volta Nutome]] le [[Gana|Ghana]] . <ref>{{Cite news|url=https://www.graphic.com.gh/features/features/k-a-gbedemah-a-political-colossus.html|location=Accra, Ghana|title=K. A. Gbedemah – A Political Colossus|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb|access-date=28 November 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|title=K.A. Gbedemah – A political colossus|url=http://www.myjoyonline.com/opinion/2019/January-25th/ka-gbedemah-a-political-colossus.php|access-date=7 February 2020|website=MyJoyonline.}}</ref> == Agbe ƒe ɖevime kple dɔwɔɖui == Wodzi Komla Gbedemah le Masa 17, 1913 le [[:en:Warri|Warri]], [[Naidzeria|Nigeria]], si dzilawo nye [[Amewo Eʋe|Ewetɔwo]] . Ede [[:en:Adisadel_College|Mfantsipim Suku]] le [[:en:Cape_Coast|Cape Coast]] hena eƒe sekɛndrisuku tso ƒe 1925 va ɖo ƒe 1929 eye [[:en:Achimota_School|wòde Achimota Kɔledzi]] tso ƒe 1929 va ɖo ƒe 1933. <ref>{{cite news|last=Therson-Cofie|first=Martin|date=9 August 1952|title=Who's Who in the Gold Coast|url=https://books.google.com/books?id=8ttmAAAAcAAJ&q=gbedemah+adisadel&pg=PA8|work=Daily Graphic|access-date=7 April 2020}}</ref> Eva xɔ dɔ abe nufiala ene le suku aɖe me le [[:en:Akuapem-Akropong|Akuapem Nutome]] le The Gold Coast. Le ƒe 1939 me la, eva zu Dzɔdzɔmeŋutinunya ƒe Nufialagã le [[:en:Accra_Academy|Accra Academy]] le [[:en:Jamestown/Usshertown,_Accra|Jamestown]] . Tsɔ kpe ɖe nufiafia ŋu la, eƒo eɖokui ɖe atiwo kple nuɖuɖu viviwo ƒe asitsatsa me. Le ƒe 1943 me la, edzudzɔ eƒe nufiafiadɔ le Accra Academy be yeaƒo ye ɖokui ɖe atiwo ƒe asitsatsa me ɣeyiɣiawo katã. <ref>{{Cite book|title=Africa's Who's Who|last=Uwechue|first=Raph|url=https://books.google.com/books?id=9EAOAQAAMAAJ&q=gbedemah+and+1939+teaching|publisher=Africa Journal Ltd.|year=1991|page=702|isbn=9780903274173}}</ref> == Dɔwɔwɔwo == == Etsoƒewo == <references /> 1qkx8w7n5e2qmn3embxid8zfa67cm0m 62284 62283 2026-11-09T22:05:10Z Wonder Genya 16309 gbator 62284 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Komla Agbeli Gbedemah''' (17 Masa 1913 – 11 Siamlɔm 1998) <ref>{{cite book|last=Amenumey|first=D. E. K.|title=Outstanding Ewes of the 20th Century|year=2002|publisher=Woeli Publishing Services|location=Accra|isbn=9964978839|pages=176}}</ref> nye Ghana dunyahela kple [[:en:Minister_for_Finance_and_Economic_Planning|Ganyawo ƒe Dɔdzikpɔla]] le Ghana ƒe [[File:Bundesarchiv_B_145_Bild-F006794-0012,_Auswärtiges_Amt,_Entwicklungshilfeabkommen_Ghana.jpg|thumb|15 Dasiamime 1959: Gbedemah (si bɔbɔ nɔ miame) de asi ganyawo ŋuti nubabla te ɖe Ghana teƒe kple [[:en:West_Germany|Ɣetoɖoƒe Germany]]]] [[:en:Nkrumah_government|Nkrumah dziɖuɖu me]] le ƒe 1954 kple 1961 dome. Ame geɖe yɔnae be " '''Afro Gbede''' ", <ref name="cduodu">[[:en:Cameron_Duodu|Duodu, Cameron]] (27 December 2006). "[https://www.theguardian.com/commentisfree/2006/dec/27/howjamesbrowncapturedafric Say it loud!]". Guardian News and Media. Retrieved 30 April 2007.</ref> enye [[Anyako|Anyakotɔ]] le [[Volta Region|Volta Nutome]] le [[Gana|Ghana]] . <ref>{{Cite news|url=https://www.graphic.com.gh/features/features/k-a-gbedemah-a-political-colossus.html|location=Accra, Ghana|title=K. A. Gbedemah – A Political Colossus|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb|access-date=28 November 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|title=K.A. Gbedemah – A political colossus|url=http://www.myjoyonline.com/opinion/2019/January-25th/ka-gbedemah-a-political-colossus.php|access-date=7 February 2020|website=MyJoyonline.}}</ref> == Agbe ƒe ɖevime kple dɔwɔɖui == Wodzi Komla Gbedemah le Masa 17, 1913 le [[:en:Warri|Warri]], [[Naidzeria|Nigeria]], si dzilawo nye [[Amewo Eʋe|Ewetɔwo]] . Ede [[:en:Adisadel_College|Mfantsipim Suku]] le [[:en:Cape_Coast|Cape Coast]] hena eƒe sekɛndrisuku tso ƒe 1925 va ɖo ƒe 1929 eye [[:en:Achimota_School|wòde Achimota Kɔledzi]] tso ƒe 1929 va ɖo ƒe 1933. <ref>{{cite news|last=Therson-Cofie|first=Martin|date=9 August 1952|title=Who's Who in the Gold Coast|url=https://books.google.com/books?id=8ttmAAAAcAAJ&q=gbedemah+adisadel&pg=PA8|work=Daily Graphic|access-date=7 April 2020}}</ref> Eva xɔ dɔ abe nufiala ene le suku aɖe me le [[:en:Akuapem-Akropong|Akuapem Nutome]] le The Gold Coast. Le ƒe 1939 me la, eva zu Dzɔdzɔmeŋutinunya ƒe Nufialagã le [[:en:Accra_Academy|Accra Academy]] le [[:en:Jamestown/Usshertown,_Accra|Jamestown]] . Tsɔ kpe ɖe nufiafia ŋu la, eƒo eɖokui ɖe atiwo kple nuɖuɖu viviwo ƒe asitsatsa me. Le ƒe 1943 me la, edzudzɔ eƒe nufiafiadɔ le Accra Academy be yeaƒo ye ɖokui ɖe atiwo ƒe asitsatsa me ɣeyiɣiawo katã. <ref>{{Cite book|title=Africa's Who's Who|last=Uwechue|first=Raph|url=https://books.google.com/books?id=9EAOAQAAMAAJ&q=gbedemah+and+1939+teaching|publisher=Africa Journal Ltd.|year=1991|page=702|isbn=9780903274173}}</ref> == Dunyahehedɔ == Gbedemah nye [[United Gold Coast Convention|United Gold Coast Takpekpea]] me tɔ gbã . Edzo kple Dr [[Kwame Nkrumah]] be yewoaɖo [[:en:Convention_People's_Party|Convention People's Party]] (CPP). Gbedemah nye CPP me tɔ vevi aɖe le eƒe habɔbɔ ƒe ŋutete ta. <ref>"[https://web.archive.org/web/20061016013117/http://www.ghana.gov.gh/NRC/VOL.%204%20Chpt.%205%20Professional%20Bodies.%20CIV%20SOC.pdf Professional Bodies (other than legal) and Civil Society groups]" (PDF). October 2004. Archived from [http://www.ghana.gov.gh/NRC/VOL.%204%20Chpt.%205%20Professional%20Bodies.%20CIV%20SOC.pdf the original] (PDF) on 16 October 2006. Retrieved 30 April 2007.</ref> Ekpɔ ŋusẽ ɖe Nkrumah dzi be wòanye [[:en:Legislative_council|Sewɔtakpekpe me]] tɔ le 8 February 1951 dzi le [[:en:1951_Gold_Coast_legislative_election|Sewɔtakpekpea ƒe Tiatiawɔɣi]] . Ewɔ ɖoɖo ɖe Nkrumah ƒe aʋawɔnyawo katã ŋu esime Nkrumah gakpɔtɔ nɔ gaxɔ me, eye dutanyigbadziɖuɖua lée de gaxɔ me. Nkrumah ɖu [[Accra]] Central Municipal ƒe zikpui dzi nyuie. Esia na woɖe asi le Nkrumah ŋu le Dzodze 12, 1951 dzi eye wokpee be wòaɖo dziɖuɖu. <ref>"[https://web.archive.org/web/20070928024953/http://www.ghanacastle.gov.gh/president/castle_newsp_details.cfm?EmpID=681 Profiles: Osagyefo Dr. Kwame Nkrumah (Founder and First Pres. of Ghana)]". Official website of the Office of the President of Ghana. Ghana government. Archived from [http://www.ghanacastle.gov.gh/president/castle_newsp_details.cfm?EmpID=681 the original] on 28 September 2007. Retrieved 14 April 2007.</ref> Gbedemah ƒe ŋkɔ le nyatakaka aɖewo me be eyae nye ame gbãtɔ si xɔ Nkrumah le eƒe dodo le [[:en:Fort_James,_Ghana|Fort James]] gaxɔ me megbe. <ref name="Birmingham, David 1998">Birmingham, David. ''Kwame Nkrumah: The Father of African Nationalism'' (rev. ed.), Ohio University Press, 1998</ref> Gbedemah, amesi ŋutɔ xɔ tiatia be wòanye Sewɔtakpekpe me tɔ, va zu Ghana ƒe [[:en:Minister_for_Health|Lãmesẽnyawo Kple Dɔwɔnyawo Gbɔkpɔha ƒe Dɔdzikpɔla]] gbãtɔ le Nkrumah ƒe dziɖuɖua me. Le ƒe 1954 me la, eva zu [[:en:Ministry_of_finance|Ganyawo Gbɔkpɔla]], si nye ɖoƒe si wònɔ ƒe adre sɔŋ. Ekpɔ ŋusẽ ɖe United States dziɖuɖu aɖe si medi le gɔmedzedzea me be wòada asi ɖe [[:en:Akosombo_Dam|Akosombo Tɔdzisasrãa]] tutu dzi o me . <ref name="state dept">{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/kennedyjf/50758.htm|title=Foreign Relations, 1961–1963, Africa|access-date=30 April 2007|work=Released archive on Foreign Relations of the United States|publisher=[[United States Department of State]]}}</ref> Emegbe esi eƒe ƒomedodo kple Nkrumah nɔ gbegblẽm ɖe edzi la, Nkrumah ɖe Gbedemah ɖe anyi wòzu Lãmesẽnyawo Gbɔkpɔla le May 1961. <ref name="state dept" /> United States ƒe nyatakakatsoƒewo gblɔ be le ɣeyiɣi aɖe me la, Gbedemah nɔ Nkrumah mumu ŋu bum. Woyɔ eƒe nyawo be: "Ate ɖe dzinye be ele be mawɔe gake dukɔa xɔ Nkrumah ƒe dada, nudzodzrowo kple aɖaʋawɔwɔ wòsɔ gbɔ." Nkrumah bia tso Gbedemah si be wòaɖe asi le dɔ ŋu le September 1961. <ref name="state dept" /> Wozi Gbedemah dzi wòyi aboyo me emegbe le ƒe ma ke me, esi wògblẽ ƒomedodo si nɔ eya kple Nkrumah dome ɖe nusi wòbu be enye Nkrumah ƒe ganyawo ƒe tomaɖomaɖo ta. <ref>"[https://web.archive.org/web/20070930013147/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901400,00.html?promoid=googlep Friday's Child]". Free Archive. 12 September 1969. Archived from [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901400,00.html?promoid=googlep the original] on 30 September 2007. Retrieved 30 April 2007.</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/ghana.htm|title=Political and Economic History of Ghana|access-date=30 April 2007|author=Thayer Watkins|publisher=San José State University|quote=Komla Gbedemah was founder of the CPP and an able administrator. He objected Nkrumah's lack of financial discipline and soon found himself dismissed from the government by Nkrumah in a radio broadcast at dawn in April 1961.}}</ref> Wogblɔ be esi dzo elabena ɖoɖo nɔ anyi be woatsɔe ade gaxɔ me le mɔxexeɖedɔléle nu. Esime wònɔ aboyo me la, wonya be eyi edzi nɔ nya hem ɖe United States ŋu le [[:en:Akosombo_Dam|Akosombo Tɔdzisasrãa ƒe]] dɔa ta. <ref name="state dept2">{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/kennedyjf/50758.htm|title=Foreign Relations, 1961–1963, Africa|access-date=30 April 2007|work=Released archive on Foreign Relations of the United States|publisher=[[United States Department of State]]}}</ref> Le ƒe 1966 me la, asrafowo wɔ [[:en:1966_Ghanaian_coup_d'état|amedzidzedze]] si ɖe Nkrumah kple eƒe dziɖuɖua le zi dzi, eye le ema megbe la, woɖe mɔ na Gbedemah be wòatrɔ ayi dukɔa me. Gbedemah ɖo [[:en:National_Alliance_of_Liberals|Dukɔa ƒe Ablɔɖehabɔbɔ]] (NAL) eye wòkplɔe yi ƒe 1969 ƒe dutoƒotiatiawɔɣi. Wobu NAL be enye CPP ƒe ɖusimeʋawɔha si Gbedemah nɔ ŋgɔ na vaseɖe esime Nkrumah ɖee le zi dzi le ƒe 1961 me la teƒenɔla <ref name="nlc">McLaughlin & Owusu-Ansah (1994), "The National Liberation Council and the Busia Years, 1966–71".</ref> Eƒe dɔdzikpɔkpɔ ƒe nyagbɔgblɔ "Gblɔe sesĩe, nyee nye ameyibɔ eye dadatɔe menye!" woɖee tso [[:en:James_Brown|James Brown]] ƒe haƒoƒo xɔŋkɔa me. <ref name="cduodu2">[[:en:Cameron_Duodu|Duodu, Cameron]] (27 December 2006). "[https://www.theguardian.com/commentisfree/2006/dec/27/howjamesbrowncapturedafric Say it loud!]". Guardian News and Media. Retrieved 30 April 2007.</ref> Le tiatia la megbe, si me Gbedemah ƒe hoʋlilawo, [[:en:Progress_Party_(Ghana)|Progress Party]] (PP), si ƒe tatɔe nye [[:en:Kofi_Abrefa_Busia|Kofi A. Busia]], ɖu dzi la, woxe mɔ na Gbedemah be wòagaxɔ eƒe zikpui le sewɔtakpekpea me o. Esia kplɔ [[:en:Supreme_Court_of_Ghana|Ʋɔnudrɔ̃ƒe Kɔkɔtɔ ƒe]] nyametsotso aɖe ɖo, si da asi ɖe NLC si xe mɔ na CPP me tɔ siwo wotsɔ nya ɖe wo ŋu be wowɔ ganyawo ŋuti nuvlowɔwɔ nu be woagaxɔ dukɔa ƒe ɖoƒe ƒe ewo o la dzi. Nyametsotso sia na wòxɔ dzudzɔ le gomekpɔkpɔ le dunyahehe me vevie. <ref>{{cite web |title=The National Liberation Council and the Busia Years|url=http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/history/1966-71.php|access-date=30 April 2007|publisher=GhanaWeb}}</ref> Tso ƒe 1957 va ɖo ƒe 1961 me la, Gbedemah nye [[:en:World_Federalist_Movement|Xexeame Katã ƒe Dukɔmeviwo ƒe Habɔbɔ]], si nye dukɔwo dome habɔbɔ si menye dziɖuɖu tɔ o si doa dukɔwo dome dziɖuɖu ɖe ŋgɔ la ƒe Dukplɔla. Enye amesiwo de asi nubabla te be woayɔ takpekpe aɖe hena [[:en:World_constitution|xexeame ƒe dukplɔse]] ŋɔŋlɔ te la dometɔ ɖeka . <ref>{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961|url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8|access-date=2023-07-01|website=Helen Keller Archive|publisher=American Foundation for the Blind}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials|url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.6|access-date=2023-07-03|website=Helen Keller Archive|publisher=American Foundation for the Blind}}</ref> Esia wɔe be zi gbãtɔ le amegbetɔ ƒe ŋutinya me la, [[:en:World_Constituent_Assembly|Xexeame ƒe Dukplɔsetakpekpe]] aɖe ƒo ƒu be yewoaŋlɔ [[:en:Constitution_for_the_Federation_of_Earth|Anyigba ƒe Habɔbɔ ƒe Dukplɔse]] ahada asi ɖe edzi . <ref>"[https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 Preparing earth constitution | Global Strategies & Solutions | The Encyclopedia of World Problems]". The Encyclopedia of World Problems | Union of International Associations (UIA). Archived from [http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 the original] on 2023-07-19. Retrieved 2023-07-15.</ref> == Howard Johnson ƒe nuɖuɖudzraƒe ƒe nudzɔdzɔa == Le United States la, wonya Gbedemah wu tso nudzɔdzɔ aɖe si dzɔ le kele 10, 1957 dzi esime United States Dukplɔla [[:en:Dwight_D._Eisenhower|Dwight D. Eisenhower]] ɖe kuku nɛ esi wogbe dɔwɔwɔ nɛ le [[:en:Howard_Johnson's|Howard Johnson ƒe]] nuɖuɖudzraƒe aɖe le [[:en:Dover,_Delaware|Dover, Delaware]] . <ref>"[https://web.archive.org/web/20110524042957/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,937922,00.html?iid=chix-sphere From Segregation to Breakfast]". [[:en:Time_(magazine)|Time]]. 21 October 1957. Archived from [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,937922,00.html?iid=chix-sphere the original] on 24 May 2011. Retrieved 14 April 2007.</ref> Gbedemah gblɔ na dɔwɔlawo be: "Ame siwo le afisia la ƒe hadomeɖoƒe bɔbɔ wu nye, gake woate ŋu ano aha le afisia eye míawo hã míate ŋu anoe o. Miate ŋu alé amititsetse me tsi kple tɔtrɔa ɖe asi, gake menye esiae nye mamlɛtɔ si miese nu tso esia ŋu o." <ref>{{cite web |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/volta.htm|title=The Volta River Project in Ghana, West Africa|access-date=30 April 2007|author=Thayer Watkins|publisher=San José State University}}</ref> <ref>Gbedemah relates this story in part 5 ([[:en:Pandora's_Box_(British_TV_series)#Black_Power|"Black Power"]]) of [[:en:Adam_Curtis|Adam Curtis]]'s 1992 documentary series ''[[:en:Pandora's_Box_(British_TV_series)|Pandora's Box]]''.</ref> Nudzɔdzɔa na wokpe Gbedemah be wòava ɖu ŋdinu le [[:en:White_House|White House]] . <ref name="Birmingham, David 19982">Birmingham, David. ''Kwame Nkrumah: The Father of African Nationalism'' (rev. ed.), Ohio University Press, 1998</ref> == Ðoƒewo == ''Ne èdi dukɔkplɔwo ƒe ɖoƒewo la, kpɔ aɖaka si me nuwo kplɔ wo nɔewo ɖo.'' * Kplɔla, Amewo ƒe Ablɔɖe Kple Dzɔdzɔenyenye ƒe Habɔbɔ (ƒe 1991 &#x2013; ?) * Dukɔa ƒe Ablɔɖeviwo ƒe Habɔbɔ (ƒe 1969) ɖola kple ŋgɔnɔla * Hamea me tɔ, Sewɔtakpekpe, Ghana (ƒe 1951 &#x2013; ?) * Dɔdzikpɔla kple nuŋlɔla, ''[[:en:Accra_Evening_News|Accra Fiẽsi Nyadzɔdzɔwo]]'' (ƒe 1949 &#x2013; ?) * Zimenɔla ƒe kpeɖeŋutɔ, [[:en:Convention_People's_Party|Takpekpe Dukɔwo ƒe Dunyaheha]] (ƒe 1949 &#x2013; ?) == Dɔwɔwɔwo == Gbedemah, KA Manye "dɔwɔwɔ kple dzidzɔkpɔkpɔ na amesiame" o; lɛta si woʋu ɖi hã nye kukuɖeɖe na Ðɔkta Kwame Nkrumah eye wòaƒo nu tso ƒe 7 ƒe Ghana ƒe ŋgɔyiyi ƒe ɖoɖo yeye si wodo ɖa ŋu ahaɖe ɖeklemi eŋu. [np], ƒe 1962. [32p]. <ref>"[https://web.archive.org/web/20070607075030/http://www.crl.edu/areastudies/CAMP/collections/wilks.htm Ivor Wilks-Phyllis Ferguson Collection of Material on Ghana]". Cooperative Africana Microform Project (CAMP). Center for Research Libraries. Archived from [http://www.crl.edu/areastudies/CAMP/collections/wilks.htm the original] on 7 June 2007. Retrieved 30 April 2007.</ref> == Etsoƒewo == <references /> 3cn4ftowaz2b8sd4eu76kb1m43l7gnd