Vikipedio eowiki https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:%C4%88efpa%C4%9Do MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Aŭdvidaĵo Specialaĵo Diskuto Uzanto Uzanto-Diskuto Vikipedio Vikipedia diskuto Dosiero Dosiero-Diskuto MediaWiki MediaWiki-Diskuto Ŝablono Ŝablono-Diskuto Helpo Helpo-Diskuto Kategorio Kategorio-Diskuto Portalo Portala diskuto Projekto Projekta diskuto TimedText TimedText talk Modulo Modulo-Diskuto Event Event talk Topic 0 92 9367451 9348139 2026-05-06T03:38:53Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367451 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando |nomoenlokalingvo = República Argentina |eonomo = Argentina Respubliko |nacia devizo = En unión y libertad <br /> En unio kaj libereco |lokigo-bildo = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 250 | dosiero1 = ARG orthographic.svg | dosiero2 = Argentina.svg | piedlinio = }} |lingvoj = |religio = [[Romkatolika Eklezio|katolikismo]] (70%) <br /> [[protestantismo]] (9%) |km2 = 2780400 |akvo = 1.1 |loĝantaro = 40677348 |loĝantaro-jaro=[[2008]] |referenco por loĝantaro={{citaĵo el la reto|url= http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecciones_provinciales_vol31.pdf|titolo= Proyecciones provinciales de población por sexo y grupos de edad 2001-2015|alirdato= 24-a de junio 2008|aŭtoro= PÉREZ, Gustavo|formato= pdf|eldoninto= [[INDEC]]|paĝoj= 16|lingvo= hispane|arkivurl= https://web.archive.org/web/20051109220300/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecciones_provinciales_vol31.pdf|arkivdato= 2005-11-09}} |loĝdenso = 14.6 |vivlongeco = 77 |valuta kodo = ARS |landkodo = AR |politika sistemo = [[Federacio|Federala]] [[prezidenta respubliko]] |ĉefministro = |nacia tago = [[25-a de majo]] |sendependeco = [[9-a de julio]] [[1816]] |de kiu = [[Hispanio]] |esperanto-asocio = [[Argentina Esperanto-Ligo]] |MEP = [[Usona dolaro|$]]878,2 miliardo<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=213&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=10&pr.y=18|titolo=Argentina|eldoninto=International Monetary Fund|alirdato=1-a de oktobro 2009}}</ref> |MEP jaro = 2014 |MEP pokapa = $ 21.542 }} '''Argentino'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#Argentino_kd Argentino] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net</ref>, oficiale la '''Argentina Respubliko''' ({{Lang-es|República Argentina}}), estas ŝtato en [[Sudameriko]], konstituciigita kiel [[federacio]] de 23 provincoj kaj [[aŭtonoma urbo]], [[Bonaero]]. Ĝiaj najbaroj estas [[Ĉilio]] (sude kaj okcidente), [[Bolivio]] (norde), [[Paragvajo]] (norde kaj nordoriente), [[Brazilo]] (nordoriente) kaj [[Urugvajo]] (oriente). Ĝi ankaŭ havas longan marbordon de la Atlantiko. Politike ĝi estas [[federacio|federacia]] respubliko, kiu havas 23 provincojn kaj unu federacian distrikton. Nuntempe, Argentino estas ŝtato, kiu havas fortan ekonomikan evoluon. Post la severa ekonomika krizo de la jaro [[2001]], ĝia registaro kaj ekonomio renormaliĝis kaj nun la lando povas denove rigardi la estontecon kun espero. Laŭ sia [[indekso de homa disvolviĝo]] Argentino estas la dua plej avancinta lando de Sud-Ameriko.<ref>{{citaĵo el la reto|url= http://hdr.undp.org/en/media/hdr_20072008_en_complete.pdf|titolo= Human Development Report |alirdato= 19-a de junio 2008 |jaro= 2007|formato= PDF |eldoninto= United Nations Development Programme|lingvo= angle}}</ref> Aĉetpovo de la loĝantaro estas taksata kiel 23-a inter la ŝtatoj de la mondo.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://hdrstats.undp.org/indicators/5.html|titolo=International GDP ranking|lingvo=angle|alirdato=2009-11-08|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090227061134/http://hdrstats.undp.org/indicators/5.html|arkivdato=2009-02-27}}</ref> La areo de Argentino estas 2.766.890&nbsp;km², kaj situas inter la ''Andoj'' Montaro (okcidente) kaj la [[Atlantiko]] (oriente). Ĝi estas la dua en la listo de plej grandaj landoj el [[Suda Ameriko]], kaj la oka en la listo de plej grandaj landoj el la mondo. La ŝtato postulas posedon de la nune [[Britio|britaj]] [[Falklandoj|''Falkland Islands'']] (aŭ hispane ''Islas Malvinas'' nome [[Malvinoj]]) kaj la posedon de la insuloj ''Georgia del Sur'' kaj la insuloj ''Sandviĉoj''. Ĝi ankaŭ volas posedi 969.464&nbsp;km² de la [[Antarkto]], sed kelkaj partoj de la antarkta teritorio postulita de Argentino estas ankaŭ proklamataj teritorio de [[Britio]] kaj [[Ĉilio]] respektive. Antarkto estas tamen gardata kiel internacia „nenies“ tero laŭ interkonsento de pluraj ŝtatoj. Ĝi estas la [[hispana lingvo|hispanparolanta]] lando plej etenda de la planedo, la dua plej granda de Latinameriko, la kvara en la amerika kontinento kaj la oka en la mondo, se konsideri nur la kontinentan areon sub fakta suvereneco. Se konsideri la postulitan areon, ties totalo estus 3.761.274&nbsp;km², kio igus ĝin la sepa plej etenda lando de la mondo. == Etimologio == La tuta nomo de la lando estas, [[hispane]], ''República Argentina'' (/re'publika aɾxen'tina/). Ankaŭ estas, por kelkaj celoj, uzata la nomo ''Nación Argentina'' (Argentina Nacio). La nomo ''Argentina'' devenas el la [[latina lingvo]] (''argentum'') kio signifas „[[arĝento]]“. Kiam la unuaj hispanaj konkerantoj trovis la ''Río de la Plata'' (arĝentan riveron), oni nomis ĝin ''Mar Dulce'' (dolĉa maro). La indiĝenoj donis arĝentajn donacojn al la personoj, kiuj postvivis terurajn tagojn sub rego de la ŝipestro [[Juan Díaz de Solís]]. La kredo pri arĝenta monto alvenis al Hispanio ĉirkaŭ la jaro [[1524]], kaj ĝia nomo ''Sierra del Plata'' estis unue registrita sur [[Venecio|venecia]] mapo en [[1536]]. Sur ĉi tiu arĝentejo estis fondita la vilaĝo ''[[Potosí]]''. Poste, iu arĝentoserĉanto sekvante la riverojn [[Paraná (rivero)|Paraná]] kaj [[Pilcomayo (rivero)|Pilkomajo]], trovis nur teritorion jam reklamitan de la serĉantoj kiuj alvenis el [[Lima]], la ĉefurbo de la ''Virreynato''. La nomo de la lando estas aktive uzata ekde [[1612]], kiam ĝi aperis en la libro ''Historia del descubrimiento, población y conquista del Río de la Plata'' (Historio pri la trovo, loĝiĝo kaj konkero de la ''Río de la Plata''), verkita de [[Ruy Díaz de Guzmán]]. En tiu libro la teritorio estis nomita ''Tierra Argentina'' (arĝenta teritorio). == Geografio == {{Ĉefartikolo|Geografio de Argentino}} === Areo === [[Dosiero:Argentine map of Argentina.png|eta|Mapo de Argentino kiu inkludas teritoriajn postulojn pri la [[Malvinoj]], la [[Aŭroroj]], la [[Sud-Georgioj]], la [[Sud-Sandviĉinsuloj]] kaj la [[Argentina Antarkta Teritorio|Argentina Antarkto]].]] La teritorio de Argentino estas la dua plej granda en [[Sudameriko]] kaj la [[Listo de landoj laŭ areo|oka]] en la mondo. Ĝi estas formata de amerika sektoro kaj alia [[Argentina Antarkta Teritorio|antarkta]] (kies suvereneco estas postulita). La areo de la [[Ameriko|amerika sektoro]] de Argentino havas 2&nbsp;795&nbsp;677&nbsp;km². El tiuj, 2.780.400&nbsp;km² korespondas al la landa teritorio sub fakta suvereneco, tio estas, la urbo [[Bonaero]], la 22&nbsp;[[Provincoj de Argentino|kontinentaj argentinaj provincoj]] kaj la departementoj [[Ushuaia]] kaj [[Río Grande]] de [[provinco de Fajrolando, Antarkto kaj Insuloj de Suda Atlantiko|Fajrolando]]. La resto estas konstituata de la arkipelagoj sub konflikto kontraŭ [[Unuiĝinta Reĝlando]], kiu kontrolas ilin ''[[de facto]]''; tio inkludas 11.410&nbsp;km² de [[Malvinoj]] (Falklandoj), 3560&nbsp;km² de [[Sud-Georgioj]], kaj 307&nbsp;km² de [[Sud-Sandviĉinsuloj]]. Tiuj tri arkipelagoj formas parton de la [[Insuloj de Suda Atlantiko]]. La areo de la [[Antarkto|antarkta sektoro]] — nome areo sub la principoj de la [[Antarkta traktato]] — estas 965&nbsp;597&nbsp;km²; tiuj korespondas al la [[Argentina Antarkta Teritorio|Argentina Antarkto]] (postulita teritorio), inkludita kiel departamento de la provinco de Fajrolando aŭ Fuegio. Krome, tiu areo inkludas la areojn de la [[Sudaj Ŝetlandaj Insuloj]] kaj de la [[Sudaj Orkadoj]]. La totala areo de Argentino, sumita ambaŭ sektorojn kaj amerika kaj antarkta, totalas 3&nbsp;761&nbsp;274&nbsp;km² inklude la postulitajn teritoriojn. En tiu kvanto oni inkludas nek la oceanan argentinan strion de 200&nbsp;marmejloj ([[ekskluziva ekonomia zono]]), nek la [[kontinentbreto]]n (kiu korespondas grandkvante al la [[Argentina Maro]]), nek la argentinan sektoron de la [[Plata-Rivero]]. === Situo === Argentino estas situanta en la sudo de la kontinento [[Ameriko]], kaj formas parton de la [[Suda Konuso]] kun Ĉilio, Urugvajo, Paragvajo kaj suda Brazilo.<ref name="igm01">Laŭ [http://www.igm.gov.ar/node/114 «Datos geográficos sobresalientes de la República Argentina»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080726235258/http://www.igm.gov.ar/node/114 |date=2008-07-26 }}, artikolo en la retejo de la [[Instituto Geográfico Nacional (Argentino)|Nacia Geografia Instituto]].</ref> * Limas norde kun Bolivio kaj Paragvajo. La limon kun Bolivio markas la montaro Koĉinoka, la riveroj Grande de San Juan, [[rivero Bermejo|Bermejo]], [[rivero Grande de Tarija|Grande de Tarija]], [[rivero Itauo|Itauo]] kaj [[rivero Pilkomajo|Pilkomajo]] kaj la paralelo 22; same kiel parto fiksita de la traktato de [[1889]], per kiu Argentino rezignis pri postulo al provinco Tarija ŝanĝe de la [[Punao (vegetaĵaro)|Punao]] de [[Atakamo]]. La limon de Paragvajo markas la riveroj Pilkomajo, [[rivero Paragvajo|Paragvajo]] kaj [[rivero Paranao|Paranao]] laŭ du diversaj traktatoj (inter kiuj unu kun partopreno de la usona prezidento [[Rutherford B. Hayes|Hayes]]), ambaŭ de [[1876]].<ref name="igm01" /> * Limas oriente kun Brazilo, kun Urugvajo, la [[Rivero Plata]] kaj la [[Argentina Maro]]. La limo kun Brazilo estas markita ankaŭ laŭ traktato kun interveno de usona prezidento [[Grover Cleveland|Cleveland pri Misiones (1895)]], kaj estas farata de la riveroj [[rivero Iguazuo|Iguazuo]], [[rivero San Antonio (Misiones)|San Antonio]], [[rivero Pepirio Guazuo|Pepirio Guazuo]] kaj [[rivero Urugvajo|Urugvajo]]. La limoj kun Urugvajo estas markataj de la samnoma rivero kaj tiu Plata, limoj interkonsentitaj de la Traktato de la [[Plata-Rivero]].<ref name="igm01" /> * Limas okcidente kun Ĉilio, kun kiu la limo estas konstituita plejparte de [[Andoj]], laŭ la Traktatoj de [[1881]], [[1899]] kaj [[1995]], kaj britaj traktatoj de [[1902]] (Patagoniaj Andoj). La [[Konflikto Beagle]] pri la [[Kanalo Beagle]] estis solvita pere de papa perado akceptita de ambaŭ landoj.<ref name="igm01" /> * La plej suda pinto el la teritorio amerika alvenas pere de jurisdikciaj akvoj ĝis la [[Drake-pasejo]], kiu unuigas la oceanojn kaj Atlantikon kaj [[Pacifiko]]n.<ref name="igm01" /> * Laŭ la publikaĵo ''Limits of ocean and seas'' de 1953 de la [[Internacia Hidrografia Organizo]] Argentino posedas ankaŭ du malgrandajn sektorojn apartenantaj al Suda Pacifiko: nome malgranda kojno sude de la [[Santa Cruz (Argentino)|provinco Santa Cruz]] formita el [[Terlango Dungeness]], [[Kabo Vírgenes]] kaj [[Kabo Sankta Spirito]]; kaj, pli etende inkludas nedirite, la akvojn, marbordojn kaj insulojn de la argentina patro de la Kanalo Beagle, sudokcidente de [[Provinco de Fajrolando, Antarkto kaj Insuloj de Suda Atlantiko|Fajrolando]].<ref name="IHO1953">http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|date=2011-10-08}} Limits of Oceans and Seas Alirita la 12-an de oktobro 2010, [http://www.iho.int/english/home/][[International Hydrographic Organization]] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110504104240/http://www.iho.int/english/home/|date=2011-05-04}} 3-a eldono, 1953, Imp. Monégasque, Monte Carlo, Monako, angla</ref> Tamen, la projekto de la 4a eldono de ''Limits of ocean and seas'' de 2001 pasas al la Terlango Dungeness la interoceanan limon, klarigante ke tio estis interkonsentita de Argentino kaj Ĉilio en 1984.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.iho-ohi.net/mtg_docs/circular_letters/spanish/2001/Cl55s.pdf |titolo=Circular C55 de 2001 de la OHI |alirdato=2014-03-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924033333/http://www.iho-ohi.net/mtg_docs/circular_letters/spanish/2001/Cl55s.pdf |arkivdato=2015-09-24 }}</ref> Pri la kanalo Beagle, Argentino ne konsideras ĝin inkludita en iu oceano. La eksterakva teritorio sub efektiva suvereneco de Argentino etendiĝas tra pli ol 33° de latitudo inter ties norda kaj suda pintoj, kaj tra preskaŭ 20° de longitudo de oriento al okcidento. Laŭ la retejo de la [[Instituto Geográfico Nacional (Argentino)|Nacia Geografia Instituto]],<ref>[http://www.ign.gob.ar/republica_argentina Datos Republica Argentina]</ref> ĝi havas 1423&nbsp;km de oriento al okcidento kaj 3694&nbsp;km de longo de nordo al sudo, klarigante ke la plej foraj pintoj estas la jenaj: oriente, pinto situanta ĉe la urbo [[Bernardo de Irigoyen (Misiones)|Bernardo de Irigoyen]], en la [[provinco Misiones]], ĉe {{Koord|26|15|15|S|53|38|52|O}}; okcidente — pinto okcidente de la monto Bertrand aŭ Agassiz Norte en la [[Nacia parko Los Glaciares]], [[Santa Cruz (Argentino)|provinco Santa Cruz]]: {{Koord|50|01|00|S|73|34|00|O}}; norde — la kunfluo de la riveroj Grande de San Juan kaj Mojinete, en la provinco [[Jujuy]] ĉe {{Koord|21|46|50|S|66|13|10|O}}; kaj sude — la [[Kabo San Pío]], sude de la [[Granda Insulo de Fajrolando]], ĉe {{Koord|55|03|00|S|66|31|00|O}}. Tamen, la retejo de la Subsekretario de Katastro de Fajrolando indikas, ke la kabo [[Punta Falsa]] {{Koord|55|03|34|S|66|26|29|O}} kaj la Blanka Insuleto {{Koord|55|03|51|S|66|33|06|O}} troviĝas ankaŭ pli sude ol Kabo San Pío.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.tierradelfuego.gov.ar/catastro/mapas/toponimia.pdf |titolo=Subsekretario de Katastro de Fajrolando |alirdato=2014-03-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140704151438/http://www.tierradelfuego.gov.ar/catastro/mapas/toponimia.pdf |arkivdato=2014-07-04 }}</ref> === Enklavoj kaj eksklavoj === ==== Inter Argentino kaj Urugvajo ==== [[Dosiero:Rio de la Plata BA 2.JPG|eta|250ra|La [[Río de la Plata]], inter Argentino kaj Urugvajo, estas tradicie konsiderata la plej larĝa de la planedo; [[Bonaero]] videblas kiel hela areo sube dekstre de la foto kaj [[Montevideo]] kiel hela areo supre maldekstre de la elfluo en la maro de la bruneca rivero.]] Pro la subskribo de la Statuto de la Rivero Urugvajo de 1961 kiu fiksis la limon ĉe tiu rivero inter Argentino kaj Urugvajo, oni difinis, ke sude de la zono de Ayuí [ajuI] ― kiu estas la loko kie poste oni konstruis la Akvobaraĵon de Salto Grande ―, la limo pasu tra la plej profunda kanalo, separante ankaŭ la insulojn. Spite tion, la insuloj Filomena Grande, Filomena Chica, Palma Chica, Bassi, Tres Cruces, kaj la insuletoj Albakaj Chingolo, laŭ interkonsento apartenas al Urugvajo ĉar ili havis loĝantaron el tiu origino, kvankam la ĉirkaŭa akvo apartenas al Argentino. Tiele, tiuj insuloj konstituas enklavojn de Urugvajo en argentinaj akvoj.<ref name="Tratado" /> La [[insulo Martín García]] estas [[eksklavo]] argentina ĉe la kunfluo de la riveroj [[rivero Paranao|Paranao]] kaj [[rivero Urugvajo|Urugvajo]], je unu kilometro ene de urugvaja akvo, je distanco proksimuma de 3,5&nbsp;km de la urugvaja marbordo, ĉe Martín Chico. La [[Traktato de la Rivero Plata]], subskribita de Argentino kaj [[Urugvajo]] en [[1973]], rekonfirmis la argentinan jurisdikcion sur la insulo, finante jarcentan disputon inter la landoj.<ref name="Tratado">http://www.gob.gba.gov.ar/html/municipales/islamg/tratado_del_rio_de_la_plata_y_su_frente_maritimo.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080418123806/http://www.gob.gba.gov.ar/html/municipales/islamg/tratado_del_rio_de_la_plata_y_su_frente_maritimo.htm |date=2008-04-18 }} Tratado del Río de la Plata y su Frente Marítimo Alirita la 24-an de julio 2008, Ministerio de Gobierno de la Provincia de Buenos Aires</ref> Pro [[sedimentado|rivera sedimentado]], formiĝis insulo antaŭ la norda bordo de Martín García kiu estis nomita de Argentino Punta Bauzá kaj de Urugvajo Timoteo Domínguez, kaj estis nova objekto de disputo inter ambaŭ landoj. Laŭ interkonsento ĉe la ''Traktato de la Rivero Plata'', Argentina agnoskis la urugvajan suverenecon sur la insulo kiu, poste, unuiĝis al Martín García, konstituante sekan landlimon. ==== Inter Argentino kaj Paragvajo ==== Laŭ la traktatoj subskribitaj kun [[Paragvajo]], oni interkonsentis, ke la insuloj en la riveroj [[rivero Paranao|Paranao]] kaj [[rivero Paragvajo|Paragvajo]] (escepte de la insuloj Jaciretao kaj [[Insulo Cerrito|Cerrito]]) estu de la plej proksima lando, tiele ke la akvoj estu dividitaj per la ĉefa kanalo de la rivero.<ref>http://www.argentina-rree.com/14/14-039.htm Las relaciones con Paraguay, Alirita la 25-an de julio 2008, Historia General de las Relaciones Exteriores de la Argentina, Iberoamérica y el Mundo</ref> Post la markigo de la insuloj en [[1980]] restis enklavoj ambaŭflanke, kaj en la rivero [[rivero Paranao|Paranao]] kaj en la rivero [[rivero Paragvajo|Paragvajo]]. Tiele apartenas al Argentino ene de la [[provinco Corrientes]] la insuloj: [[Insulo Apipé Grande|Apipé Grande]], [[Insulo Entre Ríos|Entre Ríos]], la grupoj Caa Verá, Verdes (Verdaj) kaj Costa Larga (Longa Marbordo); ĉiuj el ili situantaj en la rivero Paranao en paragvajaj akvoj. === Naturaj regionoj === {{Ĉefartikolo|Regionoj de Argentino}} <gallery mode="packed"> 155 - Glacier Perito Moreno - Panorama de la partie nord - Janvier 2010.jpg|[[Glaĉero Perito-Moreno]], [[Nacia parko Los Glaciares]], [[Santa Cruz (Argentino)|Santa Cruz]]. Unu el la glaĉeroj plej vizitataj en la mondo, kaj unu el plej grandaj rezervejoj de nesala akvo en la mondo. Deklarita [[Monda heredaĵo de Unesko|Monda heredaĵo]] de [[Unesko]] en 1981. </gallery> Laŭ la plej ĵusa informo de la [[Monda Fonduso por Naturo]] ([[WWF]]) Argentino estas la naŭa lando (inter pli ol 150) kun plej grandaj naturaj riĉo kaj [[biodiverseco]].<ref>http://www.clarin.com/edicion-impresa/deforestacion-agrava-inundaciones_0_418158288.html{{404|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} La deforestación agrava inundaciones, Alirita la [[30an de januaro]] de 2011, Clarín</ref> Laŭ la informo de WWF, Argentino estas antaŭata laŭ naturaj riĉo kaj biodiverseco nur de la kontinentlandoj [[Brazilo]], [[Ĉinio]], [[Usono]], [[Rusio]], [[Barato]], [[Aŭstralio]] kaj de la mezgranda sed tre insulara [[Indonezio]]. En 2011, la akvofaloj de [[Iguacuo]] (en la [[provinco Misiones]]) estis proklamitaj kiel unu el la [[Sep naturaj mirindaĵoj de la mondo]]<ref>[http://noticias.terra.com.ar/sociedad/oficializaron-la-consagracion-de-las-cataratas-del-iguazu-como-una-de-las-nuevas-siete-maravillas-del-mundo,e07506ea57a87310VgnVCM10000098cceb0aRCRD.html «Oficialización de las Cataratas del Iguazú como una de las Nuevas Siete Maravillas del Mundo»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140704153215/http://noticias.terra.com.ar/sociedad/oficializaron-la-consagracion-de-las-cataratas-del-iguazu-como-una-de-las-nuevas-siete-maravillas-del-mundo,e07506ea57a87310VgnVCM10000098cceb0aRCRD.html |date=2014-07-04 }}, artikolo en la retejo Noticias Terra.</ref> La argentina kontinenta teritorio estas situanta inter la [[Andoj]], la [[Atlantiko|Suda Atlantiko]] kaj la [[Antarkto]]. En la lando eblas distingi tri grandajn geografiajn areojn klare diferencaj: * la centra kaj norda zonoj, de [[ebenaĵo]]j; * la suda zono, de [[altebenaĵo]]j; * la okcidenta zono, de [[montaro]]j.<ref name="reg01">Vidu [http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi98/Campos-Estancias/regiones.htm oni.escuelas.edu.ar] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130803021053/http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi98/campos-estancias/regiones.htm |date=2013-08-03 }} [http://www.redargentina.com/mipais/regiones/index.asp redargentina.com] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080727130912/http://www.redargentina.com/MiPais/regiones/index.asp |date=2008-07-27 }}.</ref> En la nordo de la lando troviĝas regionoj de densa vegetaĵaro; en kelkaj sektoroj tiu estas [[arbaro|arbara]] kaj en aliaj estas [[ĝangalo|ĝangala]], komponita de la [[Ĉako (ekoregiono)|ĉaka regiono]] kaj de la [[marĉo Iberao]]; tiuj zonoj de abunda vegetaĵaro miksiĝas kun aliaj etendaj zonoj de [[arecaceae|palmaroj]] kaj [[herbejo]]j. La [[provinco Misiones|misiona regiono]] estas diferencigita areo, kiel pludaŭro de la montaroj de Brazilo, kun malaltaj sed krutaj montaroj, de subtropika klimato, tre malsekaj kaj vegetaĵaro [[ĝangalo|ĝangala]]. La nordokcidento de la lando estas okupata de la regiono de altebenaĵoj nome [[Punao|Punao de Atakamo]] aŭ ''Altiplano''.<ref name="reg01" /> En la centro de la lando troviĝas la [[Pampo|pampa ebenaĵo]], kiu povas dividiĝi en du regionoj: [[Malseka Pampo]] kaj [[Seka Pampo]]. Tiu lasta havas [[kontinenta klimato|pli kontinentan klimaton]]. En la Malseka Pampo la [[Sierra de la Ventana]] kaj [[Sistemo Tandilia|Tandilia]] (kun maksimuma alto apenaŭ supera al 500&nbsp;metroj super la marnivelo)<ref name="reg01" /><ref>http://www.mejorpasto.com.ar/content/view/241/126/ Sistema de Tandilia, alirita la 25-an de julio 2008, Mejor pasto</ref> estas la unikaj geografiaj elementoj kiuj rompas la monotonecon de la pejzaĝo kaj estas restoj de tre antikva montaro.<ref name="reg01" /> En la centrokcidento de la lando troviĝas la regiono [[Kujo]], kiu estas konstituita de la provincoj [[provinco San Juan|San Juan]], [[provinco Mendoza|Mendoza]] kaj [[provinco San Luis|San Luis]], kie hegemonias montara reliefo, kun malabunda vegetaĵaro.<ref name="reg01" /> Sude de la lando troviĝas la [[Argentina Patagonio|Patagonio]], etenda zono de altebenaĵoj kaj montetaroj formiĝintaj dum [[Antaŭkambrio]]. Ĝi enhavas la provincojn [[provinco Río Negro|Río Negro]], [[provinco Neŭkeno|Neŭkeno]], [[provinco Ĉubutio|Ĉubutio]], [[provinco Santa Cruz (Argentino)|Santa Cruz]] kaj [[Provinco de Fajrolando, Antarkto kaj Insuloj de Suda Atlantiko|Fajrolando]].<ref name="reg01" /> En nordoriento kaj centroriento de la lando estas la ĉefaj riveroj, kiuj korespondas al la [[Plata Baseno]], la tria laŭetende baseno de la Okcidenta Hemisfero. La ĉefaj riveroj tiuregione estas la jenaj: [[rivero Paragvajo|Paragvajo]], [[rivero Bermejo|Bermejo]], [[rivero Colorado (Argentino)|Colorado]], [[rivero Urugvajo|Urugvajo]] kaj la plej longa, la [[rivero Paranao|Paranao]]. La du lastaj iras kune ĝis renkontiĝos ĉe la [[estuaro]] de la [[rivero Plata]]. Tiu estuaro estas la plej granda de la planedo kaj alfluas en la areon de la [[Atlantiko]] koresponda al la [[Argentina Maro]]. La tero kiu troviĝas inter ambaŭ riveroj estas nomata [[Argentina Mezopotamio|Mezopotamio]] kaj estas kunhavata de la provincoj [[provinco Misiones|Misiones]], [[provinco Corrientes|Corrientes]] kaj [[provinco Entre Ríos|Entre Ríos]].<ref name="reg01" /> Argentino havas 4665&nbsp;km de oceanaj [[marbordo]]j en sia amerika sektoro. La zono de la Atlantiko sur la kontinenta platformo estas malkutime larĝa kaj nomiĝas [[Argentina Maro]], kiu enhavas gravajn fiŝajn kaj naftajn resursojn. La marbordoj varias de dunaj zonoj al klifoj. La alternado de malvarmaj marfluoj el Antarkto kun varmaj el Brazilo permesas, ke la temperaturo de la marbordoj ne malsupreniras uniforme laŭ la descendo en la latitudo, sed male montras variojn. La suda marbordo de [[Granda Insulo de Fajrolando|Fajrolando]] formas la nordan marbordon de la [[Drake-pasejo]].<ref name="reg01" /> {{Ĉefartikolo|Naturaj areoj protektitaj en Argentino|Naciaj parkoj de Argentino}} <gallery mode="packed"> Laguna de Gomez.jpg|Vido de la marbordoj de la urbo [[Junín (Buenos Aires)|Junín]] apudaj al la [[laguno de Gómez]] en la kerno de la [[Pampo]] argentina. Cerro de los siete colores.jpg|''[[Sepkolora Monteto]]'', ĉe [[Purmamarca]], [[provinco Jujuy]], en [[Argentina Nordokcidento]]. Necochea-aerea.jpg|Strando de la [[Argentina Atlantika Marbordo]] [[provinco Bonaero|bonaera]], en la [[Argentina Maro]], ĉe [[Necochea]]. Talampaya NP.jpg|[[Nacia Parko Talampaja]], [[provinco La Rioja (Argentino)|provinco La Rioja]]. </gallery> <gallery mode="packed"> Iguazu Décembre 2007 - Panorama 7.jpg|La akvofaloj de [[Iguacuo]] troviĝas je 80 % en teritorio [[argentina]] kaj estis elektitaj kiel unu el la [[Sep naturaj mirindaĵoj de la mondo]]. </gallery> === Orografio === [[Dosiero:Argentina topo blank.jpg|eta|Mapo de Argentino.]] La ĝeneralaj karakteroj de la [[orografio]] de Argentino estas montaroj okcidente kaj ebenaĵoj oriente, kio formas planimetrion kiu malaltiĝas el okcidento al oriento.<ref name="indec01">Informo de [http://www.indec.gov.ar/principal.asp?id_tema=20 INDEC] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080911190055/http://www.indec.gov.ar/principal.asp?id_tema=20 |date=2008-09-11 }}.</ref> La okcidenta areo estas formata de la ĉefa zono de la [[Andoj]]. Norde troviĝas la plej altaj sektoroj de la montaro, kiuj estas ankaŭ la plej altaj de la kontinento. Tie troviĝas la monto [[Aconcagua]], kiu kun alto de 6960,8&nbsp;metroj super [[marnivelo]],<ref name="IGN">http://www.ign.gob.ar/node/479 Se dio a conocer la nueva altura oficial del Cerro Aconcagua: 6960,8 metros, hispana, [[Instituto Geográfico Nacional (Argentino)]], alirita la 3-an de septembro 2012.</ref> estas la plej alta punkto de la mondo ekster [[Himalajo]]. La patagonia ero de Andoj, tamen, posedas pintojn multe pli malaltajn ol tiuj de la nordo. Norde, oriente de Andoj kaj ankaŭ en direkto nordo-suden etendas la [[Ĉeandaj Montaroj]], nome serio de ''sierras'' laŭŝtupare kiuj kunformas valojn tre loĝatajn. Sude de tiuj troviĝas la [[Pampecaj Montaroj]], pli disaj kaj separitaj per ebenaĵoj.<ref name="indec01" /> La [[Argentina Patagonio|patagonia altebenaĵo]] estas aro de ''altiplanos'' kaj altaj ebenaĵoj aridaj, inter Andoj patagoniaj kaj la Atlantiko, kie ĝi falas krute el altaj klifoj kiuj rigardas al la Argentina Maro. Tie troviĝas ankaŭ la plej profunda depresio el tuta Ameriko: la [[Laguna del Carbón (Santa Cruz)]] je 105&nbsp;metroj '''sub''' la [[marnivelo]].<ref name="indec01" /> En orienta Mezopotamio, ĉe deklivaro de la [[Brazila Masivo]], la reliefo prezentiĝas kiel malaltaj montetaroj en la provinco Misiones. Sude, en la provincoj Corrientes kaj Entre Ríos, ili transformiĝas en ''cuchillas'' (tranĉiletoj) aŭ montetoj de sedimenta deveno eĉ pli malaltaj, kio konstituas undecan topografion.<ref name="indec01" /> La granda ebenaĵo [[Ĉako]]-[[Pampo]] estas ebenaĵo kun malmultaj ondecoj, subtropika norde ([[Granda Ĉako]]) kaj moderklimata sude ([[Pampo|pampa ebenaĵo]]). Akvokolektas tie grandparte la [[rivero Paranao]], kun milda deklivo, de direkto nordokcidento-sudorienten kaj kun ondecaj riveroj, marĉoj kaj humidejoj en Ĉako kaj granda kvanto de lagetoj en Pampo. La monotonio de la pejzaĝo rompiĝas nur pro apero de kelkaj montaraj sistemoj.<ref name="indec01" /> {{Ĉefartikolo|Geologio de Argentino}} <gallery mode="packed"> Aconcagua (aerial).jpg|La monto [[Aconcagua]], en la [[provinco Mendoza]], kun 6960,8&nbsp;[[metro]]j super la [[marnivelo]] la plej alta pinto de la mondo ekster [[Himalajo]], krom esti la plej alta montopinto de la hemisferoj [[suda hemisfero|suda]] kaj [[okcidenta hemisfero|okcidenta]]. Pissisviajeros4x4.jpg|La [[Monte Pissis]] estas la tria plej alta montopinto de la hemisferoj [[suda hemisfero|suda]] kaj [[okcidenta hemisfero|okcidenta]], kun [[alto]] de 6795&nbsp;[[msm]]. Fitzroy 2.jpg|[[Cerro Chaltén]] en la [[Argentina Patagonio]]. Ojos del Salado summit.jpg|[[Ojos del Salado]] estas la [[vulkano]] plej alta de la mondo, kaj la dua plej alta montopinto de la kontinento. Quebrada de Humahuaca Andes Argentina Luca Galuzzi 2005.JPG|La [[Quebrada de Humahuaca]], profunda sulko de origino tekton-rivera, konsiderita [[Monda heredaĵo de Unesko]]. </gallery> === Hidrografio === <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="black"|'''Ĉefaj riveroj de Argentino''' |- |colspan=4 align=center|[[Dosiero:Paraná.jpg|200ra]] |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Nomo''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Longo ([[kilometro|km]])''' |- background:#efefef |[[rivero Salado (norda Argentino)|Salado del Norte]] || align=right| 2355 |- background:#e9e9e9; | |[[rivero Paranao|Paranao]] || align=right|1630 |- background:#e9e9e9 |[[rivero Urugvajo|Urugvajo]] || align=right| 1170 |- background:#efefef | [[rivero Colorado (Argentino)|Colorado]] || align=right| 1140 |- background:#efefef |[[rivero Bermejo|Bermejo]]-[[rivero Teŭko|Teŭko]] || align=right| 1000 |- background:#efefef |[[rivero Pilkomajo|Pilkomajo]] || align=right| 850 |- background:#e9e9e9 | [[rivero Ĉubut|Ĉubut]] || align=right| 810 |- background:#efefef |[[rivero Salado (Bonaero)|Salado]] || align=right|640 |- background:#e9e9e9; | |[[rivero Negro (Argentino)|Negro]] || align=right| 635 |- background:#e9e9e9 |[[rivero Deseado|Deseado]] || align=right| 615 |- background:#e9e9e9 |[[rivero Chico de Santa Cruz|Chico de Santa Cruz]] || align=right| 600 |- background:#e9e9e9 |[[rivero San Juan (Argentino)|San Juan]] || align=right| 500 |- background:#efefef |[[rivero Mendoza|Mendoza]] || align=right| 400 |- |colspan=2 style="background:#e9e9e9;" align=maldekstra|<small>Notu: ĉiuj longoj nur por teritorio argentina.</small> |- |} </div> La argentinaj riveroj klasigeblas en 3 [[Akvokolekta areo|akvokolektaj areoj]]: tiu de la deklivaro al la [[Atlantiko]], tiuj de la deklivaro al la [[Pacifiko]] kaj, laste, tiuj apartenantaj al la diversaj [[Senelflua baseno|senelfluaj basenoj]] de la interno de la lando.<ref name="hidro01">[http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi2000/cap-fed/elagua/argenti/galery/hidr.htm Hidrografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130708065421/http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi2000/cap-fed/elagua/argenti/galery/hidr.htm |date=2013-07-08 }} de Argentino. [https://surdelsur.com/es/mapas-argentina/#mapa-fisico Mapo] de riveroj.</ref> La deklivaro al la Atlantiko estas la plej etenda kaj estas komponita de la [[Plata Baseno]], la Patagonia Sistemo kaj serio de malgrandaj riveroj en la provinco Bonaero. La Plata Baseno estas la plej grava, finas en la estuaro de la [[Rivero Plata]] kaj estas elakvigita de la riveroj [[rivero Paranao|Paranao]] (la plej akvenhava kaj etenda de la lando), [[rivero Urugvajo|Urugvajo]] kaj la diversaj alfluantoj de tiuj, elstare la [[rivero Paragvajo|Paragvajo]], la [[rivero Pilkomajo|Pilkomajo]], la [[rivero Bermejo|Bermejo]], la [[rivero Salado (norda Argentino)|Salado]] kaj la [[rivero Iguazú|Iguazú]]. La patagonia sistemo estas formata de eleksteraj riveroj, nutritaj de la malglaciigo el Andoj. Elstaras pro sia akvenhavo la rivero [[rivero Colorado (Argentino)|Colorado]], la [[rivero Negro (Argentino)|Negro]], la [[rivero Ĉubut|Ĉubut]] kaj la [[rivero Santa Cruz|Santa Cruz]].<ref name="hidro01" /> La deklivaro al la Pacifiko estas de malplej etendo. Ĝi estas formita de mallongaj riveroj, nutritaj de malglaciigo kaj pluvoj de la Patagoniaj Andoj kiaj la [[rivero Manso|Manso]] en Río Negro kaj la [[rivero Futaleufú|Futaleufú]] en Ĉubutio.<ref name="hidro01" /> En la centro kaj okcidento de la teritorio estas diversaj senelfluaj basenoj, komponitaj de riveroj de varia akvenhavo kiuj perdiĝas engrunde pro [[vaporiĝo]] aŭ [[enfiltreblo|enfiltrado]] aŭ elkviĝas en internaj lagetoj aŭ [[salejo]]j. Elstaras la baseno de la [[rivero Desaguadero (Argentino)|Desaguadero]], kiu grupigas la kujajn riverojn, kaj tiu de la lago [[Lago Mar Chiquita (Kordobo)|Mar Chiquita]], kie elfluas la riveroj [[rivero Dulce (Argentino)|Dulce]], [[rivero Suquía|Unua]] kaj [[rivero Dua|Dua]].<ref name="hidro01" /> La argentinaj lagaj basenoj troviĝas ĉefe en Patagonio, kiel konsekvenco de la [[Glaciepoko|glaciepoka agado]] kiu formis ĝin. Elstaras la lagoj [[Lago Nahuel Huapi|Nahuel Huapi]], [[Lago Viedma|Viedma]] kaj [[Lago Argentino|Argentino]]. En la Ĉako-pampa Ebenaĵo estas granda kvanto de [[lago|lagetoj]] de akvoj kaj nesala kaj sala, kaj ĉe la marbordo estas [[marĉo]]j kiaj tiuj de la [[Marĉo Iberao]].<ref name="hidro01" /> La argentina laguno plej etenda estas [[Mar Chiquita (Kordobo)|Mar Chiquita]], en la provinco de Kordobo. La akvaj rimedoj de la lando inkludas ankaŭ la etendajn [[glaĉero]]jn de Andoj kaj de la teritorioj ĉeantarktaj kaj antarktaj postulitaj de Argentino, kiaj tiu de la [[Glaĉero Perito Moreno|Perito Moreno]] kaj la subteran akvon de [[Grundakvo|grundakvejoj]], kiaj tiuj de la [[Grundakvejo Puelĉe|Puelĉe]] kaj la [[Grundakvejo Guarania|Guarania]]. La profito [[Hidroelektra centralo|hidroelektra]] de la riveroj okazigis la formadon de diversaj [[baraĵlago]]j, kiaj tiuj de [[Akvorezervejo Yacyretá|Yacyretá]] ĉe la rivero Paranao, tiu de [[Akvorezervejo Salto Grande|Salto Grande]] ĉe la rivero Urugvajo kaj tiu de [[Akvorezervejo El Chocón|El Chocón]] ĉe la [[rivero Limajo|Limajo]].<ref name="hidro01" /> Pri la menciitaj glaĉeroj la ''Instituto Argentino de Nivología, Glaciología y Ciencias Ambientales'' (IANAGLA]) del [[CONICET]] kalkulis, ''sen enkalkuli tiujn de la antarkta sektoro'' kaj nur tiujn de la amerika sektoro, pli ol 4000&nbsp;glaĉerojn kiuj enhavas pli ol 3700&nbsp;[[km²]]; tiu kvanto de glaĉeroj konstituas grandan aron de naturaj "akvorezervejoj" de [[nesala akvo]] glaciita dum la tuta jaro, el kiuj granda parto nutras diversajn hidrajn basenojn eĉ ĉe sektoroj kiuj alimaniere estus tute dezertaj.<ref>http://www.ambiente.gov.ar/?aplicacion=noticias&idarticulo=11808&idseccion=12 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131009042041/http://www.ambiente.gov.ar/?aplicacion=noticias&idarticulo=11808&idseccion=12 |date=2013-10-09 }}</ref> <gallery mode="packed"> Esteros del Iberá.jpg|Satelita vido de la [[Marĉo Iberao]], en [[provinco Corrientes|Corrientes]], enhavas el {{unuo|15000}} al {{unuo|25000}} km² kaj estas la dua plej granda malsekejo de la mondo. Lago Desierto 182.jpg|[[Lago Dezerto]] ĉe la monto [[Cerro Chaltén]], [[provinco Santa Cruz|Santa Cruz]]. Cabra corral.jpg|Akvorezervejo General Belgrano aŭ [[Akvorezervejo Cabra Corral|Cabra Corral]] de la [[Kalĉakiaj Valoj]], en la centro de [[Provinco Salta|Salta]]. Upsala Glacier, Argentina.jpg|[[Glaĉero Upsala]] vidita el la [[Internacia Kosmostacio]], [[provinco Santa Cruz|Santa Cruz]]. </gallery> <gallery mode="packed"> Bariloche-11-2003.jpg|Montoj [[Cerro Catedral (Argentino)|Katedralo]], [[Cerro López|López]] kaj Capilla, kaj la lagoj [[Lago Moreno|Moreno]] kaj [[Lago Nahuel Huapi|Nahuel Huapi]], viditaj ekde la monto Cerro Campanario, ĉe [[San Carlos de Bariloche]]. </gallery> === Klimato === Argentino estas lando de ĝenerale modera klimato, kiu ŝanĝiĝas de subarktika en la sudo ĝis subtropika en la nordo. La nordon karakterizas tre varma, humida somero kaj mildaj sekaj vintroj. En la centra parto de la lando havas varmajn somerojn kun oftaj fulmopluvegoj, malvarmetajn vintrojn. En la sudo, speciale en la montaro, la vintroj estas malvarmaj, kun abunda neĝofalo. La rekorde alta kaj malalta temperaturoj de Sud-Ameriko ambaŭ estis registritaj en Argentino: estas -32 kaj plus 49,1 gradoj. == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de Argentino}} Homoj loĝis en la teritorio de Argentino jam en la 12-a miljaro antaŭ Kristo (laŭ trovaĵoj en Santa María, Huarpes, Diaguitas kaj Sanavirones). La [[Inka imperio]] invadis tion, kio nun estas nord-orienta Argentino, en [[1480]], alproprigante ĝin ene de regiono [[Kolasujo]]; [[gvaranioj]] disvolviĝis ĉi tie kiel agrikultura ekonomio, produktanta dolĉan terpomon kaj mateon. La centrajn kaj la sudajn regionojn enloĝis nomadaj triboj. === Hispana konkero === Eŭropaj esplorantoj venis al Argentino en [[1516]]. [[Dosiero:Buenos Aires (Aldus Verthoont, ca 1628).jpg|eta|250ra|Unua konata bildo de [[Bonaero]], pentrita ĉirkaŭ 1628 de nederlandano.]] La fortikaĵo [[Sancti Spiritu]] estis la unua hispana setlejo, instalita en 1527 borde de la rivero Paranao, je 40&nbsp;km norde de la loko kie estas la nuna urbo [[Rosario (Argentino)|Rosario]].<ref>http://www.lanacion.com.ar/646995{{404|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Puerto Gaboto, el lugar donde comenzó la historia, 23-a de oktobro de 2004, alirita la 28-an de junio 2008, Pablo Arrizabalaga, La Nación</ref> Hispanio establis en [[1542]] [[Vicreĝlando de Peruo|vic-reĝlandon de Peruo]], kies teritorio estis proklamita la tuta [[Sud-Ameriko]]. La unua esplorado de la nordokcidento kaj centro de la nuna lando estis la [[Eniro de Diego de Rojas al Tukumano|eniro de Diego de Rojas]] en 1543. La urboj [[Santiago del Estero]] (1553), [[Kordobo (Argentino)|Kordobo]] (1573) kaj [[Bonaero]] (1536/1580) estis la bazoj de la kolonia setlado kiu stariĝis en la norda duono de la nuna teritorio argentina. Konstanta kolonio en Bonaero aperis nur en [[1580]]. La tuta teritorio estis sub kontrolo de la aŭtoritato de la [[Hispanio|hispana monarkio]] (nome [[Gobernación del Río de la Plata]]). El progresa miksogenezo ([[rasmiksiĝo]]) kaj havante kiel unu el ĉefaj ekonomiaj bazoj la bovĉasadon, jam aperis klare el la [[17-a jarcento]] loĝantaro kiu iĝos paradigma kaj poste decidiga en la sendependisma epoko: tiu de [[gaŭĉo]]j. En la 17-a jarcento setlis la [[misio]]j de [[jezuito]]j ĉe [[guaranio]]j. Temis pri misiaj vilaĝoj fonditaj de la [[Kompanio de Jesuo]] inter gvaranioj kaj najbaraj popoloj, kiuj celis kristanigi indiĝenojn en la teritorioj de la aktualaj provincoj Misiones, Corrientes, kaj parto de Paragvajo. Ili plenumis sukcese tiun taskon, ĝis la jaro 1768, kiam la hispana reĝo [[Karlo la 3-a]] ordonis la forpelon de la jezuitoj el la hispanaj teritorioj. Dum plejparto de la kolonia periodo, la argentina teritorio estis parto de la Vicreĝlando de Peruo, ĝis 1776, kiam dum la regado de [[Karlo la 3-a (Hispanio)|Karlo la 3-a de Hispanio]], oni dividis ĝin; kaj oni kreis la novan instancon [[Vicreĝlando de Río de la Plata]]. La urbo Bonaero estis proklamita ties ĉefurbo pro sia kreskinta graveco kiel komerca centro, kaj cele rezisti pli eventualan portugalan atakon, krom por havi pli facilan aliron al Hispanio pere de la atlantika navigado.<ref>Luna, Félix, La etapa colonial, Breve historia de los argentinos, 1994, Planeta/Espejo de la Argentina, id=950-742-415-6</ref> En 1780 okazis granda indiĝena insurekcio kun centro en [[Kuzko]], estrita de la [[inkao]] [[Tupak-Amaru la 2-a]], kiu etendiĝis ekde la aktuala teritorio argentina ĝis la aktuala teritorio kolombia. Ĝis mezo de la [[19-a jarcento]], granda parto de [[Patagonio]] kaj de la [[Pampo]] restis sub kontrolo de diversaj indiĝenaj popoloj: ĉefe, ĉonkoj kaj poste [[mapuĉoj]] (ankaŭ nomitaj ĝis nun "araŭkanoj") en Patagonio kaj ''rankeloj'' ĉe la pampaj ebenaĵoj ĝis la lasta kvarono de la 19-a jarcento. Krome la teritorioj de la [[Granda Ĉako|ĉaka regiono]] ne estis koloniigitaj de eŭropanoj, sed restis loĝataj de indiĝenaj popoloj kiaj los ''komoj'', ''mokovioj'', ''pilagaoj'' kaj ''[[viĉio]]j'' ĝis komenco de la [[20-a jarcento]]. === Sendependo === [[Dosiero:BatallaDeMaipu.jpg|eta|maldekstra|[[Milito de Sendependigo de Argentino]], kiu finos ekkomence de la tria jardeko de la 19a jarcento.]] [[Dosiero:José de San Martín (retrato, c.1828).jpg|eta|150ra|La liberigisto [[José de San Martín]].]] [[Dosiero:Belgrano PP.jpg|eta|150ra|[[Manuel Belgrano]], [[intelektulo]], [[ekonomikisto]], [[politikisto]], [[militisto]] kaj kreinto de la [[Flago de Argentino|argentina flago]].]] [[Dosiero:Martín Miguel de Güemes 1.jpg|eta|150ra|La politikisto kaj militisto [[Martín Miguel de Güemes]] venkis kontraŭ la reĝistoj en la nordo.]] Ĉirkaŭ 1806 kaj 1807 okazis la [[Anglaj Invadoj en Plato]] dum kiuj [[Santiago de Liniers]] estris la trupojn kiuj forpelis la britajn trupojn. En tiu bataloj partoprenis profesiaj militistoj, rotoj de milicanoj formitaj de nombraj krioloj, kaj ''platanoj'' kaj devenaj el la Interno (ĉefe, de Asuncio de Paragvajo kaj de Kordobo), indiĝenoj kaj eĉ negraj sklavoj. La popola deziro akcelis la elpostenigon de la vicreĝo [[Rafael de Sobremonte]] por, sekve, elekti kiel novan vicreĝon [[Santiago de Liniers]], konvertita en heroo de la atako, defendo kaj rekonkero de Bonaero.<ref>http://www.historiadelpais.com.ar/inva_defensa.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130527162630/http://www.historiadelpais.com.ar/inva_defensa.htm |date=2013-05-27 }} Las Invasiones inglesas - la defensa Alirita la 5-an de julio 2008, eldonejo Historia del país</ref> La ĉefaj estroj de tiuj milicoj iĝis tuje nova elito en la urbo Bonaero, kaj eniris kiel membroj de la Municipa Konsilantaro, ĝis tiam formita nur de hispanoj. Kvankam Liniers regis ankoraŭ nome de Hispanio, la elpostenigo de vicreĝo per popola premo estis nevidita fakto en la historio de Ameriko. Tio kaj la malvenko de la brita armeo, havigis prestiĝon al Bonaero, kiu akiris karakteron de «granda frato» antaŭ la aliaj provincoj.<ref>Félix Luna, ''La etapa colonial - Las invasiones inglesas'', Breve historia de los argentinos, 1994, Buenos Aires, Planeta/Espejo de la Argentina, id=950-742-415-6.</ref> En 1810 la loĝantaro de Bonaero komencis la disvolvigon de la [[Revolucio de Majo]], kiu elpostenigis la [[Baltasar Hidalgo de Cisneros|Vicreĝon Cisneros]], kaj elektis anstataŭe [[Junto (politiko)|regojunton]] integrita majoritate de [[kriolo]]j kio komencigis la longan procezon de la [[Argentina Milito por Sendependiĝo|Milito por Sendependiĝo]] de la [[Unuiĝintaj Provincoj de Rivero Plata]] kontraŭ Hispanio (1810-1824). La [[9-a de julio]] de [[1816]], en la urbo [[San Miguel de Tucumán]], kongreso de deputitoj de la provincoj de la nordokcidento kaj centr-okcidento de la lando kaj de tiu de Bonaero, kun kelkaj deputitoj ekzilitaj de ''Alto Perú'' (posta Bolivio), proklamis la sendependecon de la [[Unuiĝintaj Provincoj de Sudameriko]], for de la kontrolo fare de la reĝo Fernando la 7-a, liaj sukcedantoj aŭ metropolo.<ref>http://www.me.gob.ar/efeme/9dejulio/acta.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140314120134/http://www.me.gob.ar/efeme/9dejulio/acta.html |date=2014-03-14 }} El acta de la independencia Alirita la 5a de julio de 2008, Ministerio de educación.</ref> Temis pri la [[Kongreso de Tukumano]], kiu krome aprobos la tekston de la [[Argentina Konstitucio de 1819]]. Kiam oni ĵuris la sendependigan tekston la [[21-a de julio]] de 1816 kaj por nuligi onidirojn pri intenco submetiĝi al Portugalio, dum sekreta sesio oni aldonis al la protokolo aludon al alia eventuala eksterlanda dominado.<ref>http://www.me.gob.ar/efeme/9dejulio/despues.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140201140405/http://www.me.gob.ar/efeme/9dejulio/despues.html |date=2014-02-01 }} 19 de julio: El acta se modifica Alirita la 27a de junio de 2008, Ministerio de educación.</ref> La provincoj de la argentina marbordo kaj la Orienta Provinco (posta Urugvajo) (unuiĝintaj en la ''Liga Federal'' sub estrado de [[José Gervasio Artigas]]), kiuj estis jam deklarintaj la sendependecon disde Hispanio en 1815 en [[Concepción del Uruguay]], [[Paragvajo]] (jam sendependa) kaj plej parto de ''Alto Perú'', nuna [[Bolivio]] (ankoraŭ sub teoria hispana regado), kiuj estis parto de la vicreĝlando, ne estis reprezentataj. En diversaj lokoj de Sudameriko la novaj registaroj devis fronti la reziston kontraŭrevolucian de la monarkiaj armeoj, kiuj klopodis restarigi la aŭtoritaton de la hispana monarkio en la regiono. Startis militoj por sendependeco. Kelkaj el ĉefaj komandantoj estis [[Manuel Belgrano]] (estre de la Norda Armeo), [[José de San Martín]] (kreinto de la Armeo de Andoj) kaj [[Martín Miguel de Güemes]]. La nuna argentina ŝtato konsideras San Martín kiel ĉefa milita heroo de ties sendependeco kaj omaĝis lin per la titolo de «Padre de la Patria», patro de la patrio. Li estis, kun [[Simón Bolívar]], respondeco pri la liberigaj agadoj kiuj finigis la hispanan hegemonion en la amerika kontinento. === La formado de la federacia ŝtato === [[Dosiero:Juan Manuel Blanes - Artigas en la Ciudadela.jpg|200ra|eta|altdekstre|[[José Gervasio Artigas]] ŝtatestro de la [[Orienta Provinco]], Protektanto de la [[Unión de los Pueblos Libres]], fondinto de la [[Partido Federal (Argentino)|federismo]] argentina kaj rioplata.]] [[Dosiero:Juan Manuel de Rosas.jpg|altdekstre|200ra|eta|maldekstra|[[Juan Manuel de Rosas]] estis guberniestro de la [[Provinco Bonaero]] dum dudek jaroj el 1830 al 1852.]] La unuaj jardekoj de Argentino kiel sendependa lando estis konfliktaj, kvankam ankoraŭ ne estis finintaj la militoj por la sendependeco aperos fortaj kontraŭstaroj pro la hegemonio de la [[Partio Unueciga|unueciguloj]] al kiuj kontraŭstaris la [[federismo]] defendita de la [[Orienta Provinco|orienta]] [[José Gervasio Artigas]] ― same heroo de la argentina sendependeco ― kiu konstituis [[Liga Federal|ligon de provincoj argentinaj federitaj]]. La lukto inter la [[Partio Unueciga|unueciguloj]] kaj la [[Partido Federal (Argentino)|federaloj]] kondukis Argentinon al longa serio de sangelverŝaj [[argentinaj enlandaj militoj|enlandaj militoj]] inter partioj, ŝtatestroj kaj provincoj (1820-1861); krome, la okupo fare de brazil-portugaloj de la [[Orienta Provinco]] okazigis [[Brazil-Argentina Milito|militon kontraŭ la Brazila Imperio]] (1825-1828). Pri la teritorio, en 1826 la provinco [[Afero Tarija|Tarija estis aligita al Bolivio]] kaj ― kiel rezulto de la pacinterkonsento ''Convención Preliminar de Paz'' (1828), kiu klopodis finigi la militon kontraŭ Brazilo ― en 1828 la Orienta Provinco estis deklarita sendependa, adoptante la nomon [[Estado Oriental del Uruguay]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01372764268028832422802/p0000001.htm#I_1_ |titolo=Konstitucio de Urugvajo de 1830 |alirdato=2014-03-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924052338/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01372764268028832422802/p0000001.htm#I_1_ |arkivdato=2015-09-24 }}</ref> El 1820 al 1852, escepte malgranda intertempo inter 1825 kaj 1827, la lando malhavis ŝtatan registaron, prenis sur sin la provincoj la plenecon de la regado en la etoso de siaj respektivaj teritorioj. Tamen en 1829 Juan Manuel de Rosas, platano de liberala tendenco, prenis sur sin la regadon de la [[provinco Bonaero]] kun «facultades extraordinarias» (eksterordinaraj agadebloj), konservanre la eksterlandan reprezentadon de la restoj de provincoj.<ref>Félix Luna, ĉapitro ''Hacia la organización nacional - Rosas'' en Breve historia de los argentinos, 1994, Buenos Aires, Planeta/Espejo de la Argentina, id=950-742-415-6.</ref> En tiu epoko, Rosas regis diktatore la tiam nomatan [[Argentina Konfederacio]], kaj kontraŭstaris la insurekciojn fare de la ''unitarios'' (unueciguloj). Li same kontraŭstaris sukcese ŝipan blokadon fare de francoj, kaj poste, en 1845 [[Batalo de Vuelta de Obligado|ŝipan blokadon fare de franc-angla alianco]]. Li entreprenis militan konflikton ankaŭ kontraŭ la [[Milito kontraŭ la Perua-Bolivia Konfederacio|Perua-Bolivia Konfederacio]], kaj kontraŭ la nomita [[Guerra Grande|''Defendoregistaro'']] de Montevideo (''colorado'', ruĝa) kiam apogis la Argentina Konfederacio la naciismajn urugvajanojn de la [[Partido Nacional (Urugvajo)]]. === La konstitucia organizado === En 1852, Rosas estis venkita en la [[batalo de Caseros]] fare de la ''[[Ejército Grande]]'' (Granda Armeo), nome alianco inter la provincoj [[provinco Entre Ríos|Entre Ríos]] kaj [[provinco Corrientes|Corrientes]], la trupoj de la [[Partido Colorado (Urugvajo)|''colorados'']] de Urugvajo kaj aliaj de [[Brazilo]]. La alianco estis estrita de la federalo kontraŭrosista [[Justo José de Urquiza]], guberniestro de Entre Ríos, kiu prenis la provizoran prezidantecon.<ref>Gálvez, Manuel, Claridad, ''Vida de Juan Manuel de Rosas'', majo 2007, id=ISBN 978-950-620-208-8, paĝo 575.</ref> Tiu periodo daŭris ĝis la adopto de [[Konstitucio de la Argentina Nacio|konstitucio]] en 1853, la unua antaŭaĵo de la konstitucio argentina aktuala, kiu adoptis federalan reĝimon; sed tiu estis malakceptita de parto de la provinco Bonaero, kiu separiĝis disde la Argentina Konfederacio, pro kio tiu devis setligi sian ĉefurbon en la urbo [[Paraná (Argentino)|Paranao]]. En 1859, la Argentina Konfederacio klopodis aligi ĝin permilite, kaj venkis en la [[Batalo de Cepeda (1859)|Batalo de Cepeda]], sed sen atingi la reunuigo de la lando. En la [[batalo de Pavón]] (1861), la provincaj konfederaciaj kapitulacis antaŭ la trupoj rioplataj estritaj de [[Bartolomé Mitre]], post kio oni finigis la ekziston de du separitaj ŝtatoj kaj Mitre prenis la prezidentecon de la unuigita ŝtato. En 1865, Argentino eniris en la [[Milito de la Trilanda Alianco]] kontraŭ [[Paragvajo]], post kiam tiu okupis la urbon [[Corrientes (urbo)|Corrientes]], post kiam Mitre malpermesis la pason de paragvajaj trupoj tra teritorio argentina en direkto al Brazilo kaj Urugvajo. Kiel konsekvenco de tiu agado, oni subskribis la Traktaton de la Trilanda Alianco inter Argentino, Urugvajo kaj la [[Brazila Imperio]].<ref>http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/organizacion_nacional/guerra_de_la_triple_alianza.php {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140605094406/http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/organizacion_nacional/guerra_de_la_triple_alianza.php |date=2014-06-05 }} La guerra de la Triple Alianza, Alirita la 6-an de julio 2008, Felipe Pigna, El Historiador</ref> Temis pri konflikto malpopulara en Argentino kaj la senditaj trupoj estis malabundaj. Paragvajo rezultis fine venkita en [[1870]], kaj la lando estis detruita dum mortiĝis granda parto de la maskla loĝantaro.<ref name="Triple">[https://web.archive.org/web/20090809185925/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761586204/Guerra_de_la_Triple_Alianza.html#s3 «Guerra de la Triple Alianza»], artikolo en la ''Enciclopedia Microsoft® Encarta® Online'', 2008. Microsoft Corporation. Rezervitaj rajtoj.</ref> Por Argentino, la fino de la milito rezultis teritorie en la konsolidigo de la nordorientaj limoj, ĉar oni fiksis landlimon ĉe la riveroj [[rivero Pilkomajo|Pilkomajo]], [[rivero Paragvajo|Paragvajo]] kaj [[rivero Paranao|Paranao]], kaj oni akceptis meti al arbitracio la areon norde de la rivero Pilkomajo ĝis la rivero Verde.<ref name="Triple" /> Mitre luktis ege arde kontraŭ la insurekcioj de la provincestroj interne de la lando. === Konservativaj registaroj kaj instalo de voĉdonado === [[Dosiero:Sarmiento (1873).jpg|eta|220ra|[[Domingo Faustino Sarmiento]], prezidento kaj elstara pro sia dediĉo al la publika eduksistemo de Argentino.]] Dum tiu periodo hegemoniis la [[Partido Autonomista Nacional]] (PAN) kiu monopoligis la povon pere de fraŭdaj elektadoj, permesita pro la sistemo de la [[voĉvoĉdonado]] kaj dum 25 jaroj, la nedisputebla figuro estis la generalo [[Julio Argentino Roca]]. Inter [[1878]] kaj [[1884]] okazis la nomita [[Konkero de la Dezerto]] pelita de Julio A. Roca, kio konsistis je serio de militaj ekspedicioj al teritorioj de [[Pampo]] kaj [[Patagonio]] ĝis tiam dominitaj de la originaj popoloj, cele finigi ties konstantajn atakojn al bienoj kaj vilaĝoj sed, ĉefe samtempe aligi al la produktivaj planoj la konkeritajn teritoriojn, disdonante ilin al la membroj de la [[Sociedad Rural Argentina|Rura Societo]], elstaraj financistoj de tiuj ekspedicioj.<ref>Osvaldo Bayer: [http://www.pagina12.com.ar/diario/contratapa/13-44426-2004-12-04.html «Pulgas y garrapatas»], ''Página/12'', 4a de decembro de 2004. Konsultita la 4-an de decembro 2013.</ref><ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/contratapa/13-178950-2011-10-15.html «Ahora atacan los Grondona»], ''Página/12'', [[15a de oktobro]] de 2011. Konsultita la 4-an de decembro 2013.</ref> Ne surprizu ke, en epoko kiam ankoraŭ ekzistis [[sklaveco]] en [[Sudameriko]],<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Leis/1851-1900/L3353.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-03-25 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140517185316/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/leis/1851-1900/L3353.htm |arkivdato=2014-05-17 }}</ref> kaj kie eraraj reinterpretoj de la teorioj de [[Charles Darwin|Darwin]] ebligis la enmodigon de ia [[socia darvinismo]],<ref>Tilman, Rick (2001): [http://www.americanphilosophy.net/darwinsimpact_intro.htm «Darwin’s impact: social evolution in America, 1880-1920»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101108064709/http://www.americanphilosophy.net/darwinsimpact_intro.htm |date=2010-11-08 }}</ref> la [[indianoj]] estis traktitaj kiel malsupraj estaĵoj, sen la samaj rajtoj kiel la [[kriolo]]j aŭ la [[blankulo|eŭropanoj]], kiel okazis en preskaŭ ĉiu angulo de la tiama mondo ĉe aliaj originaj popoloj.<ref>[http://www.journals.uchicago.edu/doi/pdf/10.1086/522350 «From terror to genocide: Britain’s tasmanian penal colony and Australia’s history wars»]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ĉe la retejo ''Journals'', de la Universitato de Ĉikago.</ref><ref>Thornton, ''American Indian Holocaust'', paĝoj 48-49.</ref> La sukceso akirita sude instigis al milita simila agado norde, en la regiono [[Granda Ĉako]], kampanjo kiu okazis en 1884, dediĉita al submetado de la indiĝenoj sammaniere, kaj tute okupi la teritorion.<ref>Maeder, Ernesto J. A., Editorial Plus Ultra, ''Historia del Chaco'', julio, 1997, ISBN 950-21-1256-3, paĝo 105, ĉapitro VIII.</ref> La nomita ''Konservativa Respubliko'' organizis sukcesan kaj modernan rur-eksportan modelon baze sur la nomita [[internacia labordivido]], orientita al la produktado de [[viando]] kaj [[greno]] por la eŭropa merkato; tiu ekonomia modelo generis fortan koncentriĝon de la riĉo en malmultaj manoj kaj la ekskludon, malkomforton kaj diskriminacion de la [[laborista klaso]]. La ekonomio atingis altajn nivelojn de kresko kiu allogis [[Enmigrado en Argentino#La granda tajdo de eŭropa enmigrado (1850-1950)|grandan tajdon de enmigrado]] ĉefe konstituita de milionoj da italoj kaj hispanoj sekvitaj de [[Orienta Eŭropo|orienteŭropanoj]] kaj mediteraneanoj ĉefe de [[Proksima Oriento]]. La argentina loĝantaro, kiu reprezentis la 0,13 % de la monda loĝantaro en [[1869]], pasis al reprezentado de la 0,55 % en [[1930]], proporcio kiu pli malpli stabiliĝis ekde tiam.<ref>Fontoj: La argentina loĝantaro venas el censoj de 1869 (1&nbsp;877&nbsp;490) kaj 2001 (36&nbsp;260&nbsp;130) kaj tiu de 1930 el Ortiz, Ricardo M. (1974), ''Historia económica de la Argentina''. Buenos Aires: Plus Ultra, paĝo 508. La monda loĝantaro estas prenita el jenaj fontoj: tiu de 1870 de Meadows, Donella H. et. al (1975). ''Los límites del crecimiento''. México: Fondo de Cultura Económica, paĝo 51. (1400&nbsp;milonoj); tiu de 1930 el [http://www.census.gov/ipc/www/worldhis.html "Historical Estimates of World Population"] la Censoficejo de Usono (2&nbsp;070&nbsp;000&nbsp;000); tiu de 2001 el [http://www.census.gov/ipc/www/idb/worldpop.html ''Total Midyear Population for the World: 1950-2050''], la Censoficejo de Usono (6&nbsp;146&nbsp;294&nbsp;339).</ref> La lando estis konata tiuepoke kiel la ''monda grenejo''.<ref>http://www.agro.uba.ar/historia/pagina1.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100318003227/http://www.agro.uba.ar/historia/pagina1.htm |date=2010-03-18 }} "Rico como un argentino", el surgimiento de una nación moderna, alirita la 6-an de julio 2008, Facultad de Agronomía (UBA).</ref> La prospero de la ekonomio pelis la kreskon de la komenca [[mezklaso]]. La enmigrado el Eŭropo ankaŭ alportis novajn politikajn ideojn kiaj [[socialismo]] kaj [[anarkiismo]], kaj la kreadon de la [[sindikato]]j.<ref>Félix Luna, ĉapitro ''La modelación de la Argentina moderna'', en "Breve historia de los argentinos", 1994, Bonaero: eldonejo Planeta / Espejo de la Argentina, id=950-742-415-6.</ref> Aperis modernaj politikaj partioj kiaj la [[Unión Cívica Radical]] (UCR) kaj la [[Socialista Partio (Argentino)|Socialista Partio]] (PS). Inter la plej influaj prezidentoj de tiu periodo menciindas [[Domingo Faustino Sarmiento]] (1868-1874) kaj [[Julio Argentino Roca]] (1880-1886 kaj 1898-1904). Post pli ol du jardekoj de politikaj kaj sociaj konfliktoj, balotaj fraŭdoj kaj terura subpremado, oni aprobis la [[Leĝo Sáenz Peña|Leĝon Sáenz Peña]] kiu starigis la rajton al la [[sekreta voĉdonado]], kaj [[Deviga voĉdonado|deviga]] kaj [[vira voĉdonado|universala nur por viroj]] en [[1912]]. En la unua prezidenta balotado per sekreta voĉdonado, la konservativuloj estis elpovigitaj fare de la [[Unión Cívica Radical|radikaloj]], kaj [[Hipólito Yrigoyen]] (1916-1922 kaj 1928-1930) iĝis la prezidento de la registaro. Dum sia unua regotempo komencis la studenta movado konata kiel [[universitata reformo (Argentino)|universitata reformo]], kiu etendiĝis tra tuta Latinameriko. Inter ambaŭ regotempoj de Yrigoyen estis elektita prezidento la same radikala [[Marcelo T. de Alvear]] (1922-1928). === Puĉoj kaj demokratiaj reĝimoj === [[Dosiero:Yrigoyen en ventanilla del ferrocarril viaje a Santa Fe campaña electoral de 1926..jpg|eta|200ra|[[Hipólito Yrigoyen]], la unua prezidento demokratie elektita (1916-1922 kaj 1928-1930).]] La [[6-a de septembro]] de [[1930]] okazis la unua de serio de [[puĉo]]j kiu enpovigis militistojn kiuj starigis [[registaro ''de facto'']], post elpostenigi Hipólito Yrigoyen. Tiu puĉo komencigis la [[Fifama Jardeko]].<ref>En 1945, José Luis Torres verkis libron titolita ''La Década Infame'', en kiu analizas kritike tiun periodon. La termino estis ekde tiam uzita ĝeneralige por nomigi la tutan periodon.</ref> La modelo rureksporta argentina enkriziĝis pro la fermo de la internaciaj merkatoj. La lando lanĉis sin al ŝanĝo de importado kiu disvolvigis ampleksan sektoron de diversaj [[industrio]]j. La ''Década Infame'' (Fifama Jardeko) finis per la [[Revolucio de 1943]], nome dua puĉo. Spite la internacia premo, Argentino restis neŭtrala dum la plej parto de la [[Dua Mondmilito]], kaj unuiĝis al la [[Aliancanoj]] la [[27-a de marto]] de [[1945]], dum la regado de la generalo [[Edelmiro Farrell]], tuj antaŭ la fino de la Milito. [[Dosiero:Eva&Juan.jpg|eta|La trifoje [[prezidento de Argentino|prezidento]], [[Juan Domingo Perón|Juan Perón]] kun sia edzino [[Eva Perón|Evita]], fondintoj de la movado konata kiel [[peronismo]].]] En [[1946]] estis elektita prezidento [[Juan Domingo Perón]] kun apogo de la sindikatoj organizitaj en la [[Laborista Partio (Argentino)|Laborista Partio]]. Perón, akompane de sia edzino [[Eva Duarte de Perón|Evita]], estris novan movadon kiu fokusiĝis al la [[Socia justeco]], la politika suvereneco kaj la ekonomia sendependeco. Dum ties regado stariĝis la [[virina balotrajto]] en [[1947]], la egaleco de viroj kaj virinoj en la familia juro, la egaleco de gefiloj naskitaj ene aŭ ekster la edzeco, la senpageco de la universitata instruado, oni forigis la [[malario]]n, ktp.<ref>http://www.argentina.ar/_es/cultura/C3306-evita-fue-declarada-mujer-del-bicentenario.php.</ref> Pere de la [[Fondaĵo Eva Perón]], Evita disvolvigis socialan helpon neantaŭviditan en la lando, havigante ekonomiajn apogon al plej malrigĉaj sektoroj. Ankaŭ oni ŝtatanigis la [[fervojo]]jn kaj la eksteran komercon, kaj oni generis fortan procezon de industriigo, ĉefe ĉe pez-industrio. En [[1951]] Perón estis reeleektita por nova prezidenteca regotempo danke al 62,5 % el voĉdonoj. En 1952 mortiĝis Evita pro malsano. La [[peronismo]] ĝuis ampleksan akcepton de la loĝantaro, sed ankaŭ suferis fortan malakcepton fare de la opoziciantaj sektoroj, kio dividis la argentinan socion en peronistoj kaj partianoj de [[kontraŭperonismo]]. Lia politiko malprofitis la britajn interesojn, kiuj estis hegemoniaj ĝis tiam en la ekonomio, kaj ekde tiam Britio apogis la opoziciantojn.<ref name="FerminChavez">http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/revolucion_libertadora/revolucion_libertadora.php {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120503215530/http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/revolucion_libertadora/revolucion_libertadora.php |date=2012-05-03 }} ''Revolución Libertadora: La cuarta invasión inglesa'', Revista Primera Plana N.º 507, [[13a de septembro]] de 1973</ref> La komenco de konflikto kontraŭ la [[katolika eklezio]] malfortigis la apogon fare de kelkaj sektoroj kaj unuigis la opozicion.<ref>Frigerio, José Oscar, oktobro de 1984, ''Perón y la Iglesia. Historia de un conflicto inútil'', ''Todo es Historia'', numero 210, paĝo 35, Bonaero, issn=0040-8611, konsultita en 2009</ref> Dum supozata klopodo murdi Perón por posta [[puĉo]], la 16-an de junio [[1955]] tagmeze, ĉirkaŭ tridek aviadiloj de la ŝiparmeo kaj de la arearmeo [[Bombardado de Placo Majo|bombardadis kaj mitralis la loĝantaron]] de Bonaero ĉe la [[Placo Majo]] kaj aliaj lokoj.<ref name="Bevilacqua">http://tiempo.infonews.com/2012/02/15/verano-1185-hay-que-matar-a-peron.php {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121015195042/http://tiempo.infonews.com/2012/02/15/verano-1185-hay-que-matar-a-peron.php|date=2012-10-15}} Hay que matar a Perón, Pedro Bevilacqua, 16a de februaro de 2012</ref> Tiu atako okazigis ĉirkaŭ 355 mortojn kaj 600 vunditojn kaj antaŭanoncis la postan aperon de la [[ŝtata terorismo]], kiu poste absolute malatentos la popolan suferon por la politikaj celoj. Perón ne estis atingita, ĉar li forestis el la diversaj atakitaj lokoj. Septembre, Perón estis elpostenigita de nova puĉo nomita [[Liberiga Revolucio (Argentino)|''Revolución Libertadora'' (Liberiga Revolucio)]], kiu malpermesis [[peronismo]]n, multaj el kies partianoj estis arestitaj aŭ eĉ mortpafitaj, kio havigis al la puĉo la nomon de «revolución fusiladora» (Mortpafiga Revolucio). Perón ekziliĝis ĝis la rekupero de la demokratio en 1973.<ref name="FerminChavez" /> Spite la malpermeson, la peronismo pluinfluos sur la argentina politiko. [[Dosiero:Frondizi pensativo.JPG|eta|160ra|[[Arturo Frondizi]] ([[Unión Cívica Radical Intransigente|UCRI]]) sukcesis iĝis prezidento pro malpermesado de la peronismo.]] En [[1958]], enposteniĝis kiel prezidento [[Arturo Frondizi]] ([[Unión Cívica Radical Intransigente|UCRI]]), kiu siavice estis elpostenigita de nova militista [[puĉo]] en [[1962]]. La puĉo tiam montris partikularecon ke la povo estis plenumita de civilulo [[José María Guido]], nomumita prezidento fare de la Suprema Justictribunalo de Argentino samtage post la elpostenigo kaj aresto de Frondizi, svingante tialon de [[povovakuo]]. Spite la fakton ke formale Guido posedis la prezidentecon, la vera povo rezidis en la militistaro. Dum lia regado akriĝis la kontraŭstaroj inter du flankoj de la [[Argentina Armeo]], konataj kiel ''[[Azules kaj Colorados]]'' (bluuloj kaj ruĝuloj), kio foje rezultis en armitaj luktoj. La venko de la sektoro "blua" permesis al generalo [[Juan Carlos Onganía]] reunuigi la Armeon. Dum ankoraŭ estis la peronismo malpermesita kaj la eksprezidento Frondizi arestita,<ref>http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/f/frondizi.php {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091014225338/http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/f/frondizi.php |date=2009-10-14 }} Arturo Frondizi, El Historiador, alirita la 29.an de oktobro 2013, Pigna, Felipe.</ref> en 1963 estis elektita kiel registo [[Arturo Umberto Illia]] ([[Unión Cívica Radical|UCRP]]), kiu same estos elpostenigita de militista puĉo en [[1966]], kio kondukos al regado de Onganía. Lia diktaturo, la unua el tri kiuj formis la memnomitan [[Argentina Revolucio]] (1966-1973), okazigis la kreskon de la politika perforto, el kiu la [[Kordobaĵo]] estis unu el la plej elstaraj eventoj,<ref>url=https://web.archive.org/web/20081016010020/http://www.cema.edu.ar/ceieg/arg-rree/14/14-001.htm Capítulo 66: La revolución argentina (1966-1973), alirita la 6-an de julio 2008, Universidad del CEMA</ref> kaj ankaŭ la [[Rosariaĵo]]. Atakita de popola insurekcio, la diktaturo organizis balotan eliron kun partopreno eĉ de la peronismo (sed malpermesante ankoraŭ la kandidatiĝon de Perón). En [[1973]] la peronismo estis legalizita kaj venkis en la prezidenta balotado. Post la rezigno de la prezidento [[Héctor José Cámpora]], [[Juan Domingo Perón]] estis elektita prezidento la trian fojon, sed li mortiĝis post malpli ol unu jaro. Sukcedis lin sia vicprezidentino kaj tria edzino, nome [[María Estela Martínez de Perón]], kies regado karakteriziĝis pro akcela deterioro de la interna situacio, produkto de la [[naftokrizo de 1973]] kaj la ĝenerala politika perforto.<ref>http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/subnotas/79048-25506-2007-01-13.html “Una débil mujer”, alirita la 6-an de julio 2008, Susana Viau, 13-a de januaro 2007, ''Página/12''.</ref> [[Dosiero:Videla Sociedad Rural.jpg|eta|La argentina diktatoro Jorge Rafael Videla en la inaŭguro de la Rura Ekspozicio en Palermo, Bonaero, en 1976.]] Argentino suferis militistan diktaturon dum la [[1970-aj jaroj]], kiu kaŭzis ĉirkaŭ 30,000 mortojn (ĉu mortigitaj ĉu malaperintaj) kaj necertan militon kontraŭ [[Britio]] pro la regado sur la insuloj [[Malvinoj]]. La [[24-a de marto]] de [[1976]] okazis nova militista [[Puĉo en Argentino de 1976|puĉo]], memnomita ''[[Proceso de Reorganización Nacional]]'', kiu daŭros preskaŭ ok jaroj. Dum tiu epoko oni starigis reĝimon de [[Malpura Milito en Argentino|ŝtata terorismo]] kiu plenumis sisteman planon de rabado kaj torturo de personoj, okazigante grandan kvanton de [[malaperigitoj dum la 1970-aj kaj 1980-aj jaroj en Argentino|malaperigitoj]]. Ties preciza kvanto ankoraŭ pristudatas: la [[Nacia Komisiono pri Malaperigo de Personoj|CONADEP]] registris 8961 kazojn, dum aliaj organismoj pri [[homaj rajtoj]] altigas la nombron al 30 000. La nombro de monkompensoj fare de la ŝtato al familianoj de ''malaperigitoj'' atingas ĝis 13 000.<ref>http://www.clarin.com/diario/2003/10/06/p-00801.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091024085154/http://www.clarin.com/diario/2003/10/06/p-00801.htm |date=2009-10-24 }} Una duda histórica: no se sabe cuántos son los desaparecidos, alirita la 21-an de junio 2008, Pablo Calvo, 6-a de oktobro 2003, ĵurnalo ''Clarín''.</ref> Kiel reago oni kreis organizojn pri [[homaj rajtoj]], kiaj tiuj de la [[Patrinoj de Placo Majo]] kaj la [[Avinoj de Placo Majo]], kiu ludos gravan rolon en la "juĝado kaj punado al kulpuloj" kaj en la rekuperado de la rabitaj beboj, kies identeco estis nuligita. Dum tiu epoko, okazis grava plialtigo de la nacia [[ekstera ŝuldo]], kio kondiĉos la venontajn registarojn, kaj oni donis spekuladan karakteron al la sistemo de [[financo]]j. En [[1978]], okazis [[Konflikto Beagle|grava krizo]] kun [[Ĉilio]] pro la limoj en la zono de la [[Kanalo Beagle]], kiu kondukis ambaŭ landojn borde de la milito. En [[1982]] okazis la [[Malvina Milito]] kontraŭ la [[Unuiĝinta Reĝlando]]; la argentina malvenko estis unu el la faktoroj kiuj kondukis al la falo de la militista reĝimo kaj al kunvoko de ĝenerala balotado por la venonta jaro. === Rekuperado de la demokratio === Post la baloto de la [[30a de oktobro]] la demokratia sistemo estis restaŭrita la [[10an de decembro]] de [[1983]]. Tiam ekprezidentis [[Raúl Alfonsín]], de la [[Unión Cívica Radical]], kiu devis enmeti denove la landon en [[demokratio]]n. En 1984, post popola konsulto, oni finigis la prilandliman disputon sudan kun Ĉilio pere de traktato per kiu la insuloj de la norda duono de la [[Kanalo Beagle]] restis de Argentino, dum ĉiuj de la suda duono ĝis la kabo Hornos restis de Ĉilio, kaj ambaŭ landoj ricevis navigadajn rajtojn en preskaŭ la tuta zono; Argentino ricevis la plej parton de la mara teritorio disputita. Alfonsín komencis jurprocezi la [[Krimoj kontraŭ la homeco|kulpintojn]] pro la diktaturo en [[1985]] kaj kelkaj estis kondamnitoj,<ref>https://web.archive.org/web/20090331090412/http://www.nuncamas.org/juicios/juicios.htm Juicio a las Juntas Militares Alirita la 6-an de julio 2008, Nunca Más, [[Comisión Nacional sobre la Desaparición de Personas]]</ref> sed, post premoj de diversaj sektoroj ĉefe militistoj, leĝoj de 1986 kaj 1987 [[Forpardono|jurpardonis]] tiujn kulpintojn. Krome okazis kvar [[ŝtatpuĉo]]j. Post la prezidenta balotado de 1989 kaj tuŝita la regeblo de la lando pro procezo de [[inflaciego]], Alfonsín devis rezigni ses monatojn antaŭ la fino de la regotempo.<ref>http://www.chascomus.net/alfonsin.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110723041239/http://www.chascomus.net/alfonsin.htm |date=2011-07-23 }} Vecinos ilustres: Raúl Alfonsín, Chascomus.net</ref> [[Dosiero:Carlos menem.jpg|eta|190ra|[[Carlos Menem]], prezidento dum du regotempoj, el 1989 al 1999.]] La venonta prezidanto estis [[Carlos Menem]] (de la [[Partido Justicialista]]) (1987-1999), kies epoko estis akuzata de koruptado.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.todo-argentina.net/historia/democracia/menem2/index.html|titolo=Menem|verko=Todo Argentina|lingvo=hispane|alirdato=6-a de novembro 2009}}</ref> Dum lia regado oni aprobis la Leĝon pri Konverteblo de la Aŭstralo (tiama monunuo) en [[1991]] kiu haltigis la [[inflacio]]n kaj oni adoptis ekonomian politikon [[Novliberalismo|novliberala]], baze sur tajdo de privatigoj de publikaj havaĵoj, malaltigo de dogantarifoj por la importitaj produktoj kaj malreguligo de la merkatoj. Tiu politiko kontribuis al plialtigo de investado, de eksportado kaj al kresko kun stabilaj prezoj.<ref>http://www.clarin.com/diario/2001/04/15/e-00801.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090225213331/http://www.clarin.com/diario/2001/04/15/e-00801.htm |date=2009-02-25 }} La convertibilidad marcó el ritmo político de una década, Carlos Eichelbaum, Clarín, 15-a de aprilo 2001, alirita la 7-an de julio 2008.</ref> Sed tiuj decidoj ankaŭ malfermis procezon de senindustriigo pro malkapablo konkurenci fare de la malfortigita industrio argentina, de malfortigo de la argentina ekonomio nun pli vundebla antaŭ internaciaj krizoj, kaj pligrandiĝis la sendungeco, la malriĉo kaj la malbonigo de laborkondiĉoj.<ref>http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1021813&high=convertibilidad{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Los daños irremisibles, Daniel Larriqueta, La Nación, 16-a de junio 2008, alirita la 7-an de julio 2008</ref> La financa krizo en Azio de [[1997]] kaj en Brazilo de [[1998]] akcelis la eliron de kapitaloj, kio malfermis vojon al la plej alta recesio de la historio argentina kiu daŭros kvar jarojn.<ref>http://www.realinstitutoelcano.org/documentos/93/DT-12-2004-E.pdf {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924085406/http://www.realinstitutoelcano.org/documentos/93/DT-12-2004-E.pdf |date=2015-09-24 }} El Impacto de la crisis argentina sobre la economía española, alirita la 21-an de junio 2008, Blázquez, Jorge y Sebastián, Miguel, 2003, Real Instituto Elcano.</ref> La venonta prezidanto [[Fernando de la Rúa]] regis el 1999 al decembro de 2001 kaj en tiu epoko okazis la plej gravaj krizoj de la nuntempa Argentino: la mezklaso estis forrabita el siaj enspezoj (krizo de la ''corralito'' (korteto), kie oni enfermis la ĉies sparaĵojn.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.todo-argentina.net/historia/democracia/delarua/index.html|titolo=de la Rúa|verko=Todo Argentina|lingvo=hispane|alirdato=6-a de novembro 2009}}</ref> === Ekonomia, politika kaj socia krizoj de fino de 2001 === Kvar prezidantoj sekvis dum nur du semajnoj ĝis la komenco de la prezidanteco de [[Néstor Kirchner]], kiu iomete serenigis la landon, forigis la malpermeson juĝprocezi la kulpulojn de la amasmortigado de la diktaturo kaj lasis la prezidantecon al sia edzino [[Cristina Fernández de Kirchner]] en [[2007]]. En decembro de [[1999]] iĝis la prezidento [[Fernando de la Rúa]] de la [[Unión Cívica Radical]], kiu tiam formis parton de [[Alianza por el Trabajo, la Justicia y la Educación|La Alianza]]. Lia politiko por malpliigi la deficiton kaj la ŝuldon, baziĝis sur la malpliigo de la publika elspezo, laŭ indikoj de la [[Internacia Monunua Fonduso|IMF]]. En 2001, pro la amasa fuĝo de [[kapitalo]], la registaro nomumis la eksministron de la prezidento Menem, nome [[Domingo Cavallo]] por Ekonomio, kiu decidis la frostigon de la bankaj fondusoj (konita kiel ''[[bebokorteto]]''), kio rezultis en [[Krizo de decembro de 2001 en Argentino|ĝenerala socia krizo]] kio kondukis al la rezigno de la Prezidento la [[20-a de decembro]] de 2001.<ref>González, Fernando. [http://www.clarin.com/diario/2001/12/21/p-00215.htm «De la Rúa renunció, cercado por la crisis y sin respaldo político»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080306182348/http://www.clarin.com/diario/2001/12/21/p-00215.htm |date=2008-03-06 }}, ''Clarín'', 21a de decembro de 2001. Konsultita la 15-an de marto 2008.</ref><ref>[http://www.lanacion.com.ar/361035 «Renunció De la Rúa: el peronista Puerta está a cargo del Poder Ejecutivo»]{{404|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''La Nación'', 2001. Konsultita la 15-an de marto 2008.</ref> Dm du semajnoj de necerteco sukcediĝis diversaj prezidentoj, inter kiuj la mallonga regado de [[Adolfo Rodríguez Saá]], dum kiu la lando eniris en [[pagĉesigo]] kiam oni deklaris la haltigon de pagoj pro [[ekstera ŝuldo]].<ref>Galarce, Martín. [http://www.terra.com.ar/canales/politica/33/33312.html «Juró Rodríguez Saá, anunció el default y otras medidas»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120520164746/http://www.terra.com.ar/canales/politica/33/33312.html |date=2012-05-20 }}, ''Terra'', 2001. Konsultita la 15-an de marto 2008.</ref> [[Dosiero:Kirchner marzo 2007 Congreso.jpg|eta|[[Néstor Kirchner]], prezidento de Argentino inter 2003 kaj 2007, kaj ĝenerala sekretario de [[Unasur]] ĝis sia morto en 2010.]] La [[2-a de januaro]] de [[2002]] la ''Asamblea Legislativa'' (parlamento) elektis [[Eduardo Duhalde]], de la [[Partido Justicialista]], kiel provizora prezidento.<ref>http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=363560{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Duhalde fue designado por una abrumadora mayoría legislativa. Alirita la 7-7-2008. Publikigita la 2-an de januaro 2002, La Nación</ref> Lia regado devalutis la peson 200 % kio finigis la konverteblecon.<ref>http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=364610{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Aprobó Diputados la pesificación de deudas hasta 100&nbsp;000&nbsp;dólares La Nación, publikigita la 6-an de januaro 2002, alirita la 7-an de julio 2008</ref> La lando ekpraktikis novan politikon de industriigo por anstataŭo de importado, pligrandigo de eksportado kaj imposta pluso. Ĉirkaŭ finoj de 2002, la ekonomio ekstabiliĝis.<ref>http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=462219&high=veranito%20econ%F3mico{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Creció el pedido de personal en las empresas, La Nación, Marilina Esquivel, 31-a de decembro de 2002, alirita la 7-an de julio 2008</ref> En tiu periodo la malriĉo atingis la 56 % de la loĝantaro kaj la sendungeco la 26 %, pro kio oni establis subvenciojn nome ''Plan de Jefes y Jefas de Hogar Desocupados'' (plano por sendungitaj hejmgeestroj), kiu atingis pinton de 2&nbsp;milionoj de planoj en majo de 2003.<ref name="Neffa">http://bibliotecavirtual.clacso.org.ar/ar/libros/coedicion/neffa2/15.pdf {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091229091803/http://bibliotecavirtual.clacso.org.ar/ar/libros/coedicion/neffa2/15.pdf|date=2009-12-29}} Neffa, Julio César El Plan de Jefes y Jefas de hogar desocupados (PJyJhd), CLACSO, 2007, alirita la 16-an de novembro 2013</ref> En 2003 estis elektita prezidento [[Néstor Kirchner]] de la [[Fronto por la Venko]] (kun radikoj en la [[Partido Justicialista]]). Dum ties prezidenteco oni helpis la integradon de sendependa Suprema Justictribunalo de Argentino kaj la nuligon de la leĝoj pri senpuneco pro kio oni permesis la remalfermon de la juĝoj pro [[krimoj kontraŭ la homeco]] okazintaj dum la diktaturo. En internacia politiko oni akcelis la malartikuladon de la [[Areo de Liberkomerco de Ameriko]] (ALKA). En ekonomio oni decidis la malŝuldigon disde la IMF kaj restrukturigon de la ekstera ŝuldo kun forta monpardono, la ŝtatigon de kelkaj entreprenoj kaj oni registris konsiderindan plialtigon de la [[MEP]], krom malgrandigon de la sendungeco, bazita parte sur la kreado de laborpostenoj ekzemple pro la reaktivigo de la sektoro agrikultur-brutobreda, la rurindustria, metala, naftokemia kaj la konstruado; samtempe ke ekplialtiĝas la [[inflacio]], en kadro de negocadoj kolektivaj prisalajraj jaraj kun [[sindikato]]j bone organizitaj kun forta distribua pelado.<ref>http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=957207{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Se cierra el círculo de una administración personalista Carlos Pagni, La Nación, 28-an de oktobro 2007, alirita la 7-an de julio 2008.</ref><ref>http://www.lanacion.com.ar/969585-la-vision-de-los-economistas {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131202225309/http://www.lanacion.com.ar/969585-la-vision-de-los-economistas |date=2013-12-02 }} La Nación, La visión de los economistas, 2007, alirita la 16-an de novembro 2013.</ref> <ref>http://www.infobae.com/2008/04/26/377017-para-las-autoridades-la-uba-no-hay-crisis-los-numeros-hablan-otra-cosa [[Infobae]], Para las autoridades de la UBA no hay crisis: "Los números hablan de otra cosa", 26-a de aprilo 2008, alirita la 16-an de novembro 2013.</ref> === Aktualo === [[Dosiero:Javier Milei 2023 (cropped).jpg|eta|250ra|Javier Milei, prezidento ekde 2023]] La [[28-a de oktobro]] de [[2007]] venkis per 45 % en la prezidenta balotado de 2007 [[Cristina Fernández de Kirchner]], nome la unua virino elektita per popola voĉdonado por tiu posteno en la lando. Ŝia kunulo de regado estis la radikala [[Julio Cobos]]. Kelkaj de la decidoj de ŝia unua regado estis la konstitucio de [[UNASUR]], kies unua prezidento estis Néstor Kirchner, la kreado de la Ministerio pri Scienco, Teknologio kaj Produktiva Renovigo, la reŝtatigo de la porhelpaj fondusoj privatigitaj dum la regado de Menem, laŭ la formo de AFJPoj, la kreado de pago por filo, la ŝtatigo de [[Aerolíneas Argentinas]], la nuligo de la leĝo de amaskomunikiloj fare de la [[diktaturo de Videla]] kaj la aprobo de nova leĝo de aŭdovidaj amaskomunikiloj, kaj la aprobo de la leĝo por [[samseksa edzeco]]. Dum tiu periodo okazis etenda [[insurekcio de ruraj entreprenistoj en Argentino de 2008|insurekcio de ruraj entreprenistoj]], apogita de amasaj manifestacioj kaj interrompoj de ŝoseoj, kiel protesto kontraŭ la decido pligrandigi la impostadon al la eksportado de [[sojo]] kaj [[sunfloro]].<ref>Vidu [http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/135000-139999/138567/texact.htm Rezolucion 125/08].</ref> En tiu periodo la registaro kontraŭstaris kontraŭ la [[Grupo Clarín|amaskomunikilaro Clarín]] kiu celis deklari la nekonstituciecon de la nova leĝo kontraŭmonopola. En la prezidenta balotado de 2011 Cristina Fernández de Kirchner estis reelektita por dua regotempo de kvar jaroj, superante la 54 % de la voĉdonantaro. Lia kunulo de formulo estis [[Amado Boudou]].<ref>[http://www.elecciones.gov.ar/estadistica/archivos/2011_nacionales/resultados_nacionales_2011_total_pais.pdf Rezulto de la ŝtata elektado de la] [[23a de oktobro]] de 2011, artikolo en la retejo de la Ministerio de Internaj Aferoj de la Respubliko Argentino.</ref> En tiu dua regotempo oni reŝtatigis la 51 % de la [[akcio]]j de la privatigita nafto-entrepreno [[Yacimientos Petrolíferos Fiscales|YPF]],<ref>[http://www.rosario3.com/noticias/pais/noticias.aspx?idNot=111129&Votaci%C3%B3n-hist%C3%B3rica-en-Diputados:-YPF-vuelve-al-Estado «Votación histórica: Diputados convirtió en ley el regreso de YPF al Estado»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140704095908/http://www.rosario3.com/noticias/pais/noticias.aspx?idNot=111129&Votaci%C3%B3n-hist%C3%B3rica-en-Diputados%3A-YPF-vuelve-al-Estado |date=2014-07-04 }}, artikolo en la retejo Rosario3.com, de la 3a de majo de 2012.</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.perfil.com/contenidos/2012/05/03/noticia_0031.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304213453/http://www.perfil.com/contenidos/2012/05/03/noticia_0031.html |arkivdato=2016-03-04 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.infobae.com/notas/645768-La-expropiacion-de-Repsol-YPF-es-ley.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121025043304/http://www.infobae.com/notas/645768-La-expropiacion-de-Repsol-YPF-es-ley.html |arkivdato=2012-10-25 }}</ref> oni helpis la aprobon de la leĝo pri seksa identeco kaj oni konfirmis la konstituciecon de la Leĝo de Aŭdovidaj Servoj. Dum tiu periodo okazis ankaŭ grandaj surstrataj manifestacioj opoziciantaj kunvokitaj per sociaj elektronikaj retoj, kiaj la nomita [[8N]]. Laŭ informo de la [[Monda Banko]], Latinameriko kaj ene de ĝi Argentino estis transforminta sian socian strukturon en la unua jardeko de la 21a jarcento, produktante malpliigon de la [[malriĉeco]] kaj pliigon de la [[Meza klaso|mezklasoj]]. Por Argentino, la Monda Banko konfirmis, ke inter 2003 kaj 2009, la mezklasoj duobliĝis pasante de 9,3&nbsp;milionoj al 18,6&nbsp;milionoj (nome la 45 % de la loĝantaro).<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1526197-segun-el-banco-mundial-la-argentina-duplico-su-clase-media-entre-2003-y-2009 «Según el Banco Mundial, Argentina duplicó su clase media entre 2003 y 2009»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140701091744/http://www.lanacion.com.ar/1526197-segun-el-banco-mundial-la-argentina-duplico-su-clase-media-entre-2003-y-2009 |date=2014-07-01 }}, ''La Nación''.</ref> La 22-an de novembro 2015 ĝenerala balotado donis venkon al [[Mauricio Macri]], post 85 jaroj de registaroj (escepte diktatoroj) ĉu [[Unión Cívica Radical|radikalaj]] ĉu [[Partido Justicialista|peronismaj]].<ref>[http://internacional.elpais.com/internacional/2015/11/22/argentina/1448224098_588686.html «Macri gana en Argentina y pone fin al kirchnerismo tras 12 años»], artikolo de Carlos E. Cué en ''[[El País]]'' - 23-a de novembro 2015 {{es}}</ref> kaj ekde la 10-a de decembro 2015 li fariĝis la prezidento de la lando. == Teritoria organizado == {{Ĉefartikolo|Provincoj de Argentino}} {{Ĉefartikolo|Duarangaj teritoriaj dividoj de Argentino|Departementoj de Argentino}} [[Dosiero:ViñedoCafayate.jpg|eta|dekstra|250ra|[[Provinco Salta]].]] La Respubliko Argentino estas organizata en 23&nbsp;provincoj krom la Aŭtonoma Urbo [[Bonaero]], kie troviĝas la sidejo de la federala registaro. Laŭ la leĝo 23512 de 1987, la Ĉefurbo de la Respubliko devas esti translokigita al nova Federala Distrikto, kreota en la municipoj de [[Viedma (urbo)|Viedma]] kaj [[Guardia Mitre]] (Río Negro) kaj parto de la [[Partio Patagones]] (Bonaero). La translokigo estis akceptita de la provincoj Río Negro (Leĝo&nbsp;2086) kaj Bonaero (Leĝo 10454), sed tio senvalidiĝis ambaŭkaze en 1992 pro manko de efektivigo. Por oktobro de 2013 la nacia leĝo ankoraŭ validas, sed la translokigo estis haltigita kaj Bonaero pluestas la ĉefurbo de la respubliko plenrajte. La provincoj dividas sian teritorion en ''[[Duarangaj teritoriaj dividoj de Argentino|departementoj]]'' kaj tiuj siavice komponiĝas el [[municipo]]j, kun la escepto de la [[provinco Bonaero]] kiu dividiĝas en municipoj nome ''[[Partioj de la Provinco Bonaero|partidos]]''.<ref>https://web.archive.org/web/20060524220012/http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/1/d010301.xls Indec - Superficie y cantidad de departamentos, por provincia, alirita la 24-an de julio 2008, xls, [http://www.indec.mecon.ar/ Territorio/geografía] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160221215704/http://www.indec.mecon.ar/ |date=2016-02-21 }} [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|Instituto Nacional de Estadística y Censos]]</ref> La departementoj ĝenerale ne disponas el administraj funkcioj, kvankam ĉe la provincoj [[provinco Mendoza|Mendoza]], [[provinco San Juan|San Juan]] kaj [[provinco La Rioja (Argentino)|La Rioja]] ĉiu departemento estas unu municipo. En kelkaj provincoj la departementoj estas uzataj kiel balotdistriktoj por determini reprezentantojn al la provincaj instancoj kaj utilas kiel unuoj por sencentrigo de diversaj provincaj organoj kiaj la [[polico]] kaj la [[juĝa povo]]. La [[Reformo de la Argentina Konstitucio en 1994|Konstitucio de 1994]] agnoskas la municipan aŭtonomecon, sed rajtigas la provincojn por reguligi sian atingon kaj enhavon, pro kio estas kaj municipoj aŭtonomoj kun rajto por fari siajn municipajn regularojn kaj aliaj kiuj ne rajtas fari tion. Estas ankaŭ provincoj kiuj ne ĝisdatigis siajn konstituciojn por agnoskigi la aŭtonomecon de iliaj municipoj. Ĝis decembro de 2010, 144 [[Aŭtonomaj Municipoj de Argentino|municipoj]], estis ĝuintaj siajn aŭtonomecon institucian, kaj estis redaktintaj siajn regularojn. La provincoj havas lokajn registarojn kaj ene de ĉiu reĝimo troviĝas diversaj tipoj de municipoj, kun kazoj de administraj unuoj similaj al municipoj ― ĝenerale, malmulte loĝataj ―, sed sen aŭtonomeco kaj ties registoj estas delegitoj de la guberniestro. Laŭ la informo el la ''Instituto Geográfico Nacional''<ref>[http://www.ign.gob.ar/NuestrasActividades/Geografia/DatosArgentina/DivisionPolitica IGN División Política, Superficie y Población de la República Argentina]</ref> kaj el INDEC,<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.indec.gov.ar/principal.asp?id_tema=20 |titolo=INDEC Geografio. |alirdato=2014-03-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080911190055/http://www.indec.gov.ar/principal.asp?id_tema=20 |arkivdato=2008-09-11 }}</ref> la provincoj, ties areoj (tiu informo povas varii se liveritaj de la propraj provincoj, pro disputoj pri interprovincaj limoj) kaj urboj, estas la jenaj: {| class="toccolours" style="float: auto; text-align:right; font-size:90%; width:100%; font-family:Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; background:F5F5F5; " |- align=center style="background:lavender; font-weight:bold;" ! !! Provinco !! Ĉefurbo !! Loĝantaro<br /><small>(censo 2010)<ref name="censo2010"/>[http://www.censo2010.indec.gov.ar/cuadrosDefinitivos/Total_pais/P1-P_Total_pais.xls definitivaj rezultoj de la censo 2010, pri la jaroj 2001-2010, institucio INDEC, listo en formato XLS, vidita la 10-an de junio 2014] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110902214652/http://www.censo2010.indec.gov.ar/cuadrosDefinitivos/Total_pais/P1-P_Total_pais.xls |date=2011-09-02 }}</small> !! Areo<br /><small>(en km²)</small> !! <small>[[Malneta Geografia Produkto|MGP]] por persono<ref>Ĉirkaŭkalkulo fare de la konsultentrepreno Abeceb, septembre de 2008, baze sur indikiloj pri enspezoj, produktoj kaj impostoj (kaj ŝtataj kaj provincaj), je normalaj prezoj. [https://web.archive.org/web/20130517170127/http://www.diadenegocios.com/archivos/200809/economias%20pciales.doc Kompleta informo].</ref><br />(US$, 2008, ĉ.)</small> !! Mapo |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Ciudad de Buenos Aires.svg|30ra|kadra]]|| style="background:#f0f0f0;" align=left colspan="2" |'''[[Bonaero]]'''<ref>La urbo Bonaero estas duaranga ento konstitucie, sed neorganizita kiel provinco sed laŭ speciala reĝimo (Aŭtonoma Urbo), simila kaj egalebla al propra de provinco.</ref>|| 2 890 151 || 200 || 23 309 || style="background:#F5F5F5;" rowspan=50 | {{Mapo pri la provincoj de Argentino}} |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Buenos Aires.svg|30ra|kadra]]|| style="background:#f0f0f0;" align=left |'''[[provinco Bonaero|Provinco<br />Bonaero]]''' || align=maldekstra| [[La Plata]] || 15 625 084 || 307 571 || 7310 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Catamarca.svg|30ra|kadra]]|| style="background:#f0f0f0;" align=left |'''[[provinco Katamarko|Katamarko]]''' || align=maldekstra| [[San Fernando del Valle de Catamarca|San Fernando del <br />Valle de Catamarca]] || 367 828 || 102 602 || 6009 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia del Chaco.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Ĉako|Ĉako]]''' || align=maldekstra| [[Resistencia]] || 1 055 259 || 99 633 || 2015 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia del Chubut.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Ĉubutio|Ĉubutio]]''' || align=maldekstra| [[Rawson]] || 509 108 || 224 686 || 15 422 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Córdoba.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Kordobo (Argentino)|Kordobo]]''' || align=maldekstra| [[Kordobo (Argentino)|Kordobo]] || 3 308 876 || 165 321 || 6477 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Corrientes.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Corrientes|Corrientes]]''' || align=maldekstra| [[Corrientes]] || 992 595 || 88 199 || 4001 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Entre Ríos.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Entre Ríos|Entre Ríos]]''' || align=maldekstra| [[Paranao (Argentino)|Paranao]] || 1 235 994 || 78 781 || 5682 |5 !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Formosa.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Formosa|Formosa]]''' || align=maldekstra| [[Formosa]] || 530 162 || 72 066 || 2879 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Jujuy.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Jujuy|Jujuy]]''' || align=maldekstra| [[San Salvador de Jujuy|San Salvador<br />de Jujuy]] || 673 307 || 53 219 || 3755 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de La Pampa.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco La Pampa|La Pampa]]''' || align=maldekstra| [[Santa Rosa (La Pampa)|Santa Rosa]] || 318 951 || 143 440 || 5987 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Flag of La Rioja province in Argentina.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco La Rioja (Argentino)|La Rioja]]''' || align=maldekstra| [[La Rioja (Argentino)|La Rioja]] || 333 642 || 89 680 || 4162 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Mendoza.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Mendoza|Mendoza]]''' || align=maldekstra| [[Mendoza]] || 1 738 929 || 148 827 || 9079 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Flag of Misiones.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Misiones|Misiones]]''' || align=maldekstra| [[Posadas]] || 1 101 593 || 29 801 || 3751 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Flag of Neuquen province in Argentina.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Neŭkeno|Neŭkeno]]''' || align=maldekstra| [[Neŭkeno]] || 551 266 || 94 078 || 26 273 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Flag of Río Negro Province.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Río Negro|Río Negro]]''' || align=maldekstra| [[Viedma (urbo)|Viedma]]|| 638 645 || 203 013 || 8247 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Salta.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Salta|Salta]]''' || align=maldekstra| [[Salta]] || 1 214 441 || 155 488 || 4220 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de San Juan (1997-2018).svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco San Juan|San Juan]]''' || align=maldekstra| [[San Juan (Argentino)|San Juan]] || 681 055 || 89 651 || 5642 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Flag of San Luis Province.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco San Luis|San Luis]]''' || align=maldekstra| [[San Luis (Argentino)|San Luis]] || 432 310 || 76 748 || 5580 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera-Santa Cruz.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Santa Cruz (Argentino)|Santa Cruz]]''' || align=maldekstra| [[Río Gallegos]] || 273 964 || 243 943<ref>La informo inkludas la parton de la frostejo Suda Patagonio kiun Argentino disputas kun Ĉilio.</ref>|| 30 496 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera-StaFe-argentina.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Santa Fe|Santa Fe]]''' || align=maldekstra| [[Santa Fe de la Vera Cruz]] || 3 194 537 || 133 007 || 8423 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Flag of Santiago del Estero.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Santiago del Estero|Santiago del Estero]]''' || align=maldekstra| [[Santiago del Estero]] || 874 006 || 136 351 || 3003 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Flag of Tierra del Fuego province in Argentina.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[Provinco de Fajrolando, Antarkto kaj Insuloj de Suda Atlantiko|Fajrolando]]''' || align=maldekstra| [[Ushuaia]] || 127 205 || 21 571<ref>Inklude la Argentinan Antarkton kaj la Insulojn de la Suda Atlantiko ĝi altiĝas al 1 002 445</ref>|| 20 682 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Provincia de tucuman.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Tukumano|Tukumano]]''' || align=maldekstra| [[San Miguel de Tucumán|San Miguel<br />de Tucumán]] || 1 448 188 || 22 524 || 3937 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" colspan="3" | [[Dosiero:Flago-de-Argentino.svg|25ra|kadra]] '''ARGENTINO''' || style="background:#f0f0f0;" | '''40 117 096''' || style="background:#f0f0f0;" | '''2 780 400'''<ref>Ne inkludas 980 874 km² de la Argentina Antarkto kaj de la Insuloj de la Suda Atlantiko, kiuj estas sub administrado de la Unuiĝinta Reĝlando, por kio Argentina postulas suverenecon, totale de areo de 3&nbsp;761&nbsp;274&nbsp;km².</ref>|| style="background:#f0f0f0;" | '''8269''' |} Argentino etendas sian suverenecon al maro apuda al siaj marbordoj kaj insuloj, same kiel al grundo kaj subgrundo de la maraj areoj, ties vivaj kaj mineralaj resursoj, kaj al la aera mara spaco. La argentina ŝtato plenumas sian maran suverenecon laŭ distingaj gradoj: ''[[Teritoriaj akvoj|teritoria maro]]'' (12&nbsp;marmejloj ekde la baza marbordo), la ''apuda marzono'' (24&nbsp;marmejloj ), la ''[[ekskluziva ekonomia zono]]'' (200&nbsp;marmejloj ) kaj la ''[[Kontinentbreto|argentina kontinentbreto]]'' (limigota). {{Ĉefartikolo|Argentinaj Provincoj laŭ loĝantaro}} === Regionoj === {{Ĉefartikolo|Integritaj Regionoj (Argentino)}} [[Dosiero:Regiones de Argentina.svg|eta|200ra|La kvar regionoj en kiuj grupiĝas la provincoj argentinaj. La provinco Bonaero kaj la Aŭtonoma Urbo Bonaero, flave, ne integriĝas en regiono]] Kun escepto de la provinco Bonaero kaj la Aŭtonoma Urbo Bonaero, la aliaj provincoj subskribis interprovinciajn interkonsentojn por integriĝo<ref>https://web.archive.org/web/20070927191036/http://www.reei.org/reei%2011/M.Ferrero(reei11).pdf La glocalización en acción: Regionalismo y paradiplomacia en Argentina y el Cono Sur latinoamericano, alirita la 21a de junio de 2008, Mariano Ferrero, 2006, pdf, Revista Electrónica de Estudios Internacionales, paĝoj 9.</ref> kunformante kvar [[Integritaj Regionoj (Argentino)|regionojn]] por diversaj celoj: * [[Regiono de la Granda Argentina Nordo]], formita de la jenaj provincoj: Katamarko, Corrientes, Ĉako, Formosa, Jujuy, Misiones, Tukumano, Salta kaj Santiago del Estero. (759&nbsp;883&nbsp;km²). * [[Regiono Nova Kujo]], formita de la jenaj provincoj: La Rioja, Mendoza, San Juan kaj San Luis. (404&nbsp;906&nbsp;km²). * [[Argentina Patagonio]], formita de la jenaj provincoj: Ĉubutio, La Pampa, Neŭkeno, Río Negro, Santa Cruz kaj Fajrolando kaj kromaĵoj. (930&nbsp;638&nbsp;km²). * [[Centra Regiono (Argentino)|Centra Regiono]], formita de la jenaj provincoj: Kordobo, Entre Ríos kaj Santa Fe. (377&nbsp;109&nbsp;km²). == Loĝantaro == === Demografio de Argentino === {{Ĉefartikolo|Demografio de Argentino}} La loĝantaro de Argentino (laŭ la ĉirkaŭkalkulo de la [[INDEC]]) je 1a de julio de [[2014]] estas de 42.669.500 loĝantoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyeccionesyestimaciones_nac_2010_2040.pdf |titolo=Instituto Nacional de Estadística y Censos. Estimaciones y proyecciones de población 2010-2040. : total del país. Paĝo 28. |alirdato=2014-04-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140912104325/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyeccionesyestimaciones_nac_2010_2040.pdf |arkivdato=2014-09-12 }}</ref> [[Dosiero:Población Argentina 1950-2015.jpg|eta|250ra|Projekcio kaj ĉirkaŭkalkulo de loĝantaro inter [[1950]] kaj [[2015]] ''Fonto:'' [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|INDEC]].]] Laŭ definitiva informo, la loĝantaro de la Respubliko Argentino laŭ la [[Argentina Censo de 2010|censo de 27a de oktobro de 2010]] realigita de la [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|INDEC]] estas de 40&nbsp;117&nbsp;096 &nbsp;loĝantoj,<ref name="censo2010">[http://www.censo2010.indec.gov.ar/preliminares/cuadro_totalpais.asp Censo 2010. Resultados provisionales: cuadros y gráficos. Total del país. Población por sexo, tasa de variación intercensal, según provincia. Años 2001 - 2010] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101220143832/http://www.censo2010.indec.gov.ar/preliminares/cuadro_totalpais.asp |date=2010-12-20 }} (oficiala retejo)</ref> kun averaĝa denso de 14,4&nbsp;loĝ/km²<ref>[http://www.ambito.com/noticia.asp?id=559366 Censo 2010: en el país viven 40&nbsp;091&nbsp;359&nbsp;personas (38,9 % en la provincia de Buenos Aires)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140708113638/http://www.ambito.com/noticia.asp?id=559366 |date=2014-07-08 }}. ''Ámbito Financiero''</ref> (sen konsideri la postulitan areon de la [[Argentina Antarkto]] kaj de la [[Departemento Insuloj de Suda Atlantiko|Insuloj de Suda Atlantiko]]). Ĉar la revizio de 2001 sciigis pri totalo de 36&nbsp;260&nbsp;130&nbsp;loĝantoj, la pliigo de loĝantaro estis de 3&nbsp;856&nbsp;966&nbsp;loĝantoj kun indico de intercensa varieco 2001-2010 de 10,6 %, malpli ol la registrita inter la censoj de [[1991]] kaj 2001 de 11,2 %.<ref>[https://web.archive.org/web/20051202031756/http://www.indec.mecon.ar/censo2001s2/Datos/01000C21.xls Cuadro total del país según provincia.] censita loĝantaro en 1991 kaj 2001 kaj absoluta kaj relativa intercensa varieco 1991-2001; arkivo Excel en la retejo de INDEC.</ref> La lando registris en la komenco de la [[20a jarcento]] altajn indicojn de loĝanta kresko, pro enmigrado kaj alta [[natura kresko]] kiu dum tiu jarcento stabiliĝis kaj eĉ konstante malaltiĝis (escepte dum la [[1970-aj jaroj]]-[[1980-aj jaroj]]). Ekde la [[1960-aj jaroj]], la totala kresko estis proksimume la rezulton de la diferenco inter la [[naskindico]] kaj la [[mortindico]]. En la periodo intercensa [[1980]]-[[1991]], la [[demografia kreskindico|averaĝa jara kreskindico]] estis de 14,7 por milo (1,47%), en la jardekoj [[1991]]-[[2001]] de 10,1 por milo (1,01%) kaj inter [[2001]]-[[2010]] de 11,4 por milo (1,14%).<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.censo2010.indec.gov.ar/archivos/censo2010_tomo1.pdf |titolo=Censo Nacional de Población, Hogares y Viviendas 2010 Censo del Bicentenario Resultados definitivos, Serie B Nº 2 Paĝo 62. (retejo) |alirdato=2014-04-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150923201836/http://www.censo2010.indec.gov.ar/archivos/censo2010_tomo1.pdf |arkivdato=2015-09-23 }}</ref> [[Dosiero:PIRAMIDEPOBLACION2010.jpg|300ra|eta|Piramido de loĝantaro de Argentino. 2010 Fonto: INDEC.]] Pro la evoluo de la mortindico kaj la internacia migrofluo, la [[seksa proporcio]] montras konstantan malpliigon por viroj ekde mezo de la 20a jarcento: nome de 105&nbsp;viroj por 100&nbsp;virinoj al 94,8 por 100 por 2010. De la totalo de la loĝantaro laŭ la censo de 2010 estis 51,3 % de virinoj kaj 48,7 % de viroj. Laŭ informo de la censo de 2010, la loĝantaro de «65 jaroj aŭ plie» korespondus al 10,2 % de la totalo kaj tiu de «60 jaroj aŭ plie», al 14,3 %, kio faras, ke Argentino estas la tria plej maljunigita lando de [[Latinameriko]] post [[Urugvajo]] kaj [[Kubo]]. Siavice laŭ la tempopaŝo notindas iompostioma malpliigo de la loĝantaro el «0 al 14 jaroj», reprezente la 25,5 % en 2010, malsupre al la 28,3 % de 2001.<ref>[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/indicdemograf_1869-01.xls Indicadores demográficos seleccionados en los períodos censales] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060621012648/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/indicdemograf_1869-01.xls |date=2006-06-21 }} (procentaĵo kaj de maljunauloj kaj de junuloj, vivatingo, fekundeco, procentaĵo de eksterlandanoj). Totalo de la lando, en jaroj 1869 al 2001. Arkivo Excel en la retejo de la INDEC.</ref> La lando ricevis gravajn tajdojn [[Enmigrado en Argentino|enmigradajn]] kiuj pluas aktuale, atinginte [[Enmigrado en Argentino#Tajdoj|pinton en la periodo 1880-1930]], kaj enhavas gravajn eksterlandanajn komunumojn, ĉefe de [[Paragvajo|paragvajanoj]], [[Bolivio|bolivianoj]], [[Ĉilio|ĉilianoj]], [[Peruo|peruanoj]], [[Italio|italianoj]] kaj [[Hispanio|hispanoj]]. El mezo de la [[1960-aj jaroj]] ekregistriĝis konsiderindaj elmigrofluoj, kiuj obeas al la procezo de «[[cerbofuĝo]]», al la politikaj persekutadoj kiuj okazis ĝis 1983 kaj al la ripetaj ekonomiaj krizoj, por kio ĉefaj celoj estis [[Hispanio]], [[Italio]], [[Usono]] kaj [[Meksiko]].<ref>http://www.marklam.net/sitio/hesp/articulos/art-emigracion1.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080323000122/http://www.marklam.net/sitio/hesp/articulos/art-emigracion1.html |date=2008-03-23 }} La emigración de argentinos, alirita la 24a de junio de 2008, Mónica Markwald, 2003, marto, Markwald, La Madrid & Asociados.</ref> La [[Censo de Argentino|censo de 2001]] registris [[Migrado|migran rezulton]] negativan por la jarkvino [[1995]]-2000, procezo kiu estis ĉirkaŭkalkulita de la [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|INDEC]] kiel pluiĝanta dum la jarkvino 2000-2005, ŝanĝante tiele la historian pozitivan rezulton de la lando.<ref>https://web.archive.org/web/20051109220415/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecyestimaciones_1950-2015.pdf Estimaciones y proyecciones de población. Total del país. 1950-2015, alirita la 24a de junio de 2008 [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|Instituto Nacional de Estadística y Censos]]</ref> Laŭ la Informo pri Homa Disvolvigo de la [[Programo de la Unuiĝintaj Nacioj pri Disvolvado]], Argentino havas [[Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo|indicon de homa disvolviĝo (IHD)]] de 0,811. Je monda nivelo, ĝi situantas en la rango 45 ene de la 187 ŝtatoj kiuj partoprenas en la klasigo, nome kiel lando de ''tre alta IHD'' kiu kun [[Ĉilio]] estas la unikaj landoj de [[Latinameriko]] kiuj troviĝas en tiu loko.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://hdrstats.undp.org/es/indicadores/69206.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130326032007/http://hdrstats.undp.org/es/indicadores/69206.html |arkivdato=2013-03-26 }}</ref> === Elmigrado === {{Ĉefartikolo|Argentina elmigrado}} Laŭ la [[Internacia Organizo por Migradoj]] en sia lasta informo ''Migra konturo de Argentino de 2012'', la loĝantaro argentina kiu troviĝis for de ties geografia landlimo ascendis al 971&nbsp;698, kio reprezentas 2,4 % de la totala loĝantaro, kaj ties ĉefaj celoj estas [[Hispanio]] (30,2 %), [[Usono]] (23,2 %), [[Ĉilio]] (8,4 %) kaj [[Paragvajo]] (6,0 %)<ref name="OIM">[http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil-Migratorio-de-argentina-2012.pdf Perfil Migratorio Argentina 2012]</ref> [[Dosiero:Diplomatic missions of Argentina.png|eta|350ra|Argentinaj Ambasadejoj en la Mondo.]] {| class=wikitable |- !width=30px; |Rango !width=180px;|Loĝlando !width=130px; style="background-color:LightSteelBlue;" |Loĝantaro !width=130px;|Procentaĵo |- | 1.º | [[Dosiero:Flago-de-Hispanio.svg|25ra|kadra]] Hispanio | align="center" | 291 740 | align="center" | 30,2 % |- | 2.º | [[Dosiero:Flago-de-Usono.svg|25ra|kadra]] Usono | align="center" | 224 952 | align="center" | 23,2 % |- | 3.º | [[Dosiero:Flago-de-Ĉilio.svg|25ra|kadra]] Ĉilio | align="center" | 82 539 | align="center" | 8,4 % |- | 4.º | [[Dosiero:Flago-de-Paragvajo.svg|25ra|kadra]] Paragvajo | align="center" | 59 115 | align="center" | 6,0 % |- | 5.º | [[Dosiero:Flago-de-Israelo.svg|25ra|kadra]] Israelo | align="center" | 48 312 | align="center" | 5,0 % |- | 6.º | [[Dosiero:Flago-de-Bolivio.svg|25ra|kadra]] Bolivio | align="center" | 45 424 | align="center" | 4,7 % |- | 7.º | [[Dosiero:Flago-de-Brazilo.svg|25ra|kadra]] Brazilo | align="center" | 27 700 | align="center" | 2,9 % |- | 8.º | [[Dosiero:Flago-de-Urugvajo.svg|25ra|kadra]] Urugvajo | align="center" | 22 743 | align="center" | 2,3 % |- | 9.º | [[Dosiero:Flago-de-Kanado.svg|25ra|kadra]] Kanado | align="center" | 19 210 | align="center" | 2,0 % |- | 10.º | [[Dosiero:Flago-de-Aŭstralio.svg|25ra|kadra]] Aŭstralio | align="center" | 14 190 | align="center" | 1,5 % |- | 11.º | [[Dosiero:Flago-de-Meksiko.svg|25ra|kadra]] Meksiko | align="center" | 13 696 | align="center" | 1,4 % |- | 12.º | [[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|25ra|kadra]] Francio | align="center" | 11 899 | align="center" | 1,2 % |- | 13.º | [[Dosiero:Flago-de-Italio.svg|25ra|kadra]] Italio | align="center" | 11 239 | align="center" | 1,2 % |- | 14.º | [[Dosiero:Flago-de-Britio.svg|25ra|kadra]] Unuiĝinta Reĝlando | align="center" | 9002 | align="center" | 0,9 % |- | 15.º | [[Dosiero:Flago-de-Venezuelo.svg|25ra|kadra]] Venezuelo | align="center" | 8533 | align="center" | 0,9 % |- | 16.º | [[Dosiero:Flago-de-Ekvadoro.svg|25ra|kadra]] Ekvadoro | align="center" | 7394 | align="center" | 0,8 % |- | 17.º | [[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|25ra|kadra]] Germanio | align="center" | 7391 | align="center" | 0,8 % |- | 18.º | [[Dosiero:Flago-de-Svisio.svg|25ra|kadra]] Svisio | align="center" | 5706 | align="center" | 0,6 % |- | 19.º | [[Dosiero:Flago-de-Domingo.svg|25ra|kadra]] Domingo | align="center" | 3940 | align="center" | 0,4 % |- | 20.º | [[Dosiero:Flago-de-Japanio.svg|25ra|kadra]] Japanio | align="center" | 3893 | align="center" | 0,4 % |} === Etna konsisto === {{Ĉefartikolo|Etnografio de Argentino}} [[Dosiero:Reina de Italia - fiesta del inmigrante - Obera.png|eta|dekstra|235ra|Oni taksas ke 25 milionoj el argentinanoj havas almenaŭ unu [[Italio|italian]] praulon; estas, en konsekvenco, la etna origino grandnombre.]] La nuna loĝantaro de Argentino estas la rezulto de granda ondo de enmigradaj laboristoj kiuj eniris inter 1850-1950, plejmulte italoj kaj due hispanoj. Ankaŭ de la antaŭa miksaĵo inter hispanoj kaj indiĝenoj (devene de la kolonia periodo). La loĝantaro havas gravajn komunumojn de judoj, araboj, armenoj , ciganoj, britoj, francoj, germanoj, poloj, rusoj, kroatoj, ukrainoj, japanoj, ĉinoj, koreoj, paragvajanoj, urugvajanoj, brazilanoj, ĉilianoj, peruanoj, kaj tiel plu. Dume la etna konsisto devena el iamaj indiĝenoj apenaŭ estas grava en la centro kaj en la sudo de la lando, kvankam ja gravas en la nordo. Samkiel [[Aŭstralio]], [[Brazilo]], [[Kanado]], [[Usono]] aŭ [[Urugvajo]], Argentino estas konsiderata kiel enmigra lando, tio estas socio kiu estis influita de unu aŭ pluraj enmigraj periodoj.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.argentina.gov.ar/argentina/portal/paginas.dhtml?pagina=1669|titolo=About Argentina|eldoninto=Government of Argentina|alirdato=1-a de septembro 2009|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090919230812/http://www.argentina.gov.ar/argentina/portal/paginas.dhtml?pagina=1669|arkivdato=2009-09-19}}</ref> [[Dosiero:Immigrants in Argentina (2001).png|eta|600ra|centre|Alilande naskiĝintaj loĝantoj de Argentino venis el la landoj, markitaj en tiu ĉi mapo. La flava koloro signifas malpli ol dek mil loĝantoj el tiu lando, la densa oranĝkolora — pli ol 200 mil (Paragvajo, Bolivio, Ĉilio, Italio)]] === Lingvoj === {{Ĉefartikolo|Lingvoj de Argentino}} La [[hispana lingvo]] estas komprenata kaj parolata kiel unua aŭ dua lingvo de preskaŭ la totalo de la argentina loĝantaro.<ref>El País, [https://www.argentina.gob.ar/pais] Konsultita la 16an de Aŭgusto 2016.</ref> Krome la [[itala]] kaj la [[keĉua]] havas po ĉirkaŭ unu miliono da parolantoj. El ĉiuj landoj de Hispanlingvio, Argentino estas tiu de plej granda etendo teritoria. La hispana estas la ununura lingvo uzata en la publika administracio ŝtatnivele, kvankam neniu leĝa regulo estis deklarinta ĝin oficiala. Tamen, la provinco Corrientes deklaris en 2004 la kunoficialecon de la [[gvarania]] ĉe instruado kaj regagado, kvankam tio ne troviĝas regulita. Siaflanke la [[Provinco Ĉako]] deklaris per leĝo 6.604 de 2010 (reglamentita per Dekreto 257/2010) la kunoficialecon de la lingvoj toba, mataka kaj mogoita. [[Dosiero:Veni.svg|eta|dekstra|250ra|Imperativa formo propra de [[voseo]] anstataŭ ''¡Ven!'' por "tú".]] La amplekseco de la lando, la ekzisto de diversaj lingvaj subtavoloj produktitaj kaj de la varieco de amerindiaj lingvoj kaj de la diversaj alportoj de la gepatraj lingvoj de la enmigrantoj ĉefe eŭropanoj, sed ne nur, fine de la 19a jarcento kaj komence de la 20a, formis la variajn dialektajn formojn. La plej populara kaj prestiĝa [[dialekto]] en la tuta argentina teritorio estas ''Rioplatense'', tio estas ''rioplata'' aŭ ''riverplata''. Ĝi estas ankaŭ la plej rekonata kiel varianto argentina ekster la lando, ekzemple en Hispanio aŭ aliaj hispanparolantaj landoj; ĝi estas ege forte influita de la [[itala]], kaj prezentas la partikularecon esti [[Voseo|vosea]] eĉ en la plej formalaj tavoloj de la lingvo. Argentino estas la plej granda hispanlingva nacio en la mondo, kiu uzas [[voseo]]n (''voseo'' estas la uzo de pronomo „vos“ anstataŭ „tú“ aŭ foje „usted“, tio estas tria formo por la dua persono, kio estas vere revolucia ŝanĝo de la hispanlingva gramatiko). Aliaj landoj, kie [[voseo]] estas amase aŭ almenaŭ multe uzata, estas [[Nikaragvo]] en [[Centrameriko]] (ege for) kaj [[Kolombio]] ĉe [[Kariba Maro]]. Ankaŭ la [[Patagonio|patagonia regiono]] ― loĝata ĉefe de enmigrintoj devenaj el la centra regiono de la lando ― adoptis la uzadon la rioplata varianto, kun malgrandaj variantoj fonologie, probable pro influo de ĉilia enmigrado en la 20a jarcento. En la [[Argentina Nordokcidento|nordokcidento]] de la lando, unuflanke, kaj en la [[Argentina Nordoriento]], aliflanke, la influo de la [[keĉua]] kaj de la [[gvarania]], respektive, naskis dialektojn iom diferencajn, kiuj siavice prezentas subdialektajn regionajn variantojn. [[Dosiero:Che Guevara Diplomatic Picture.jpg|eta|226x226px|La argentina Ernesto Guevara estis kromnomita [[el Che]] pro la ofta uzado de la argentina kejl-vorto ''[[che]]''.<ref>[http://www.elmundo.es/encuentros/invitados/2003/06/778/] Encuentro digital con Pacho O'Donell, alirita la 25an de aprilo de 2009, 2003, Diario [[El Mundo]].</ref>|maldekstra]] En la provincoj [[provinco San Juan|San Juan]], [[provinco Mendoza|Mendoza]], kaj malpli proporcie en la provincoj [[provinco San Luis|San Luis]] kaj [[provinco La Rioja (Argentino)|La Rioja]], koincidas erojn de la [[Ĉilia hispana lingvo|ĉilia hispana]] kaj de la rioplata, montrante vortojn kaj prononcmanieron similajn al la ĉilia, en kiu oni prononcas «ll» kaj «y» kiel [ʝ] kaj oni sibligas la fortajn literojn rojn, en /rr /> [řř] (voĉe), kaj komencan /r/ > [ř], kaj en kultaj aŭ duonkultaj okazoj, al [rr] malfortigitaj aŭ normalaj. Kujo, pro sia antikva dependo kaj geografia proksimeco al [[Ĉilio]], posedas limigitan nombron de vortoj kiu markas tiujn kontaktojn; oni aligis ankaŭ mapuĉajn vortojn en la vortotrezoro de la ĉiliismoj. Estas zonoj de [[Kujo]] kiu montras pli grandan proksimecon al [[Ĉilio]] (nome Malargüe, Calingasta), dum aliaj estas pli influitaj ekde la [[Rivero Plata]], ĉu en la modulado aŭ en kelkaj prononcoj. Tiu influo rilatas al la bonaera [[lunfardo]], kiu meze de la kultura rioplata fluo, setligis en la kuja socio klarajn montrojn, eĉ en la altaj klasoj (pro studentoj kaj la [[tango]]), kio sekvas ĝis nuntempe pro la amaskomunikiloj. Temas pri lingvaj eroj de regiona [[dialekto|dialektaro]], sed absolute ne de la [[gramatiko]].<ref>[http://congresosdelalengua.es/rosario/ponencias/aspectos/quiroga_c.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160427215633/http://congresosdelalengua.es/rosario/ponencias/aspectos/quiroga_c.htm|date=2016-04-27}} III CILE. Paneles y ponencias. César Eduardo Quiroga Salcedo.</ref> En la argentina nordokcidento, la [[anda hispana lingvo|anda hispana]] kuniĝas kun la dialekto rioplata. La [[provinco Córdoba (Argentino)|provinco Córdoba]] kaj ĉefe ĉe ĝia [[Kordobo (Argentino)|provinca ĉefurbo]], posedas specifan singularan moduladon, distingan jam je unua aŭskulto. Aliaj gravaj trajtoj de la hispana parolata en Argentino, krom tiuj vortotrezoraj (en kiuj abundas [[itala|italismoj]], [[Keĉua|keĉuismoj]], gvaranismoj, kaj [[Mapuĉa lingvo|mapuĉismoj]]), estas la [[ipsilonismo]] kun ''retremeco'' kaj la uzado de vortoj el la gvarania kiel en la esprimo [[che]]. La ipsilonismo kun retremeco, prononco de la ''[[ll]]'' kaj de la ''[[y]]'' kiel postalveola [[frikativo]], troviĝas tre etenda en la kulta parolmaniero, kun la plej elstara escepto de la argentina Nordoriento. [[Dosiero:Dialectos del idioma español en Argentina.png|eta|dekstra|250ra|Dialektoj de la hispana parolataj en Argentino laŭ Berta Elena Vidal de Battini.<ref name=vidal>Vidal de Battini, Berta (1964): ''El español de la Argentina: estudio destinado a los maestros de las escuelas primarias'', maparo de María Teresa Grondona. Buenos Aires: Consejo Nacional de Educación.</ref>]] La [[gvarania]] (avañe'ë) havas parolantojn en la tuta Nordoriento kaj, ĉefe, en la interno de la [[provinco Corrientes]], kie ĝi kunhavas oficialecon kun la hispana. La [[keĉua]] havas rimarkindan nombron de parolantoj en la [[provinco Santiago del Estero]], kie oni parolas dialekton tre diferencigitan nome kiĉŭa, kaj ankaŭ en zonoj de la [[provinco Jujuy]] kie oni uzas variaĵon de tiu lingvo pli similan al tiu kiun oni parolas en la sudokcidento de [[Bolivio]]. La [[mapuĉa lingvo]], nome la lingvo de la [[mapuĉoj]], havas parolantojn en la provincoj de la [[Patagonio]], montrante la fortan influon de la [[mapuĉoj]], aŭ [[araŭkanigo]], super la indiĝenoj de Argentino de la areoj kaj patagoniaj kaj pampebenaj. En la periferio de la grandaj urbaj aglomeraĵoj, produkto de konstantaj migradoj de la argentina nordoriento, el [[Paragvajo]], [[Bolivio]] kaj [[Peruo]], estas parolantoj de la [[gvarania]], [[keĉua]] kaj [[Ajmara lingvo|ajmara]]. En kelkaj zonoj limaj kun [[Brazilo]], estas ofta la uzado de la [[portuñol]], tie hibridaĵo de la hispana de Argentino kun la [[portugala]] de [[Brazilo]], ĉefe en la [[provinco Misiones]], kaj malplie en [[provinco Corrientes|Corrientes]] kaj [[provinco Entre Ríos|Entre Ríos]]. Diversaj komunumoj de enmigrantoj kaj filoj de enmigrantoj ankoraŭ tenas la lingvojn de ties devenregiono, kvankam tiu uzo perdiĝas laŭmezure ke antaŭeniras la generacioj. Plej elstara pro la kvanto de parolantoj estas la [[itala]], dum aliaj notindaj estas la [[germana]], la [[japana]], la [[portugala]], la [[jida]] en la argentinaj [[judoj|judaj komunumoj]], la [[kimra]] en [[provinco Ĉubut|Ĉubut]], la [[pola]] kaj plej ĵuse la [[Nordĉina dialektaro|mandarena lingvo]]. Kelkaj [[ĵargono]]j etendiĝis tiom ke ili meritis specifajn traktadojn, kiel la lunfardo kaj la ''rosarigasino''. La unua estas tre disvastigita pro ties uzado en la vortumado de la tango, sed ĝi perdis grandan parton de sia influo en la ĉiutaga parolmaniero, pro la generacia ŝanĝo. == Ekonomio == {{Ĉefartikolo|Ekonomio de Argentino|Agrikulturo en Argentino|Ekstera komerco de Argentino|Turismo en Argentino}} {| style = align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" class="bonita" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" ! colspan="2" | Eksportado al<ref name="CIA">https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ar.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070612213714/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ar.html |date=2007-06-12 }} Argentino, alirita la 22-an de junio 2008, 19-a de junio 2008, [[Monda faktolibro de CIA]], angla.</ref> ! colspan="2" | Importado el<ref name="CIA" /> |- ! Lando ! Procentaĵo ! Lando ! Procentaĵo |- | {{BRA}} | 18,78 % | {{BRA}} | 31,12 % |- | {{CHN}} | 9,26 % | {{USA}} | 13,69 % |- | {{CHL}} | 7,11 % | {{CHN}} | 10,26 % |- | {{USA}} | 6,38 % | {{DEU}} | 4,69 % |} [[Dosiero:Buenos Aires Cityline at Night - Irargerich.jpg|eta|dekstra|385ra|[[Puerto Madero]], kvartalo de [[Bonaero]], la urbo plej granda, loĝata kaj grava de la Suda Konuso, dua urbo plej etenda kaj loĝata de Sudameriko, urbo de «alfa klaso», kun São Paulo kaj Meksikurbo,<ref name=gawc>http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html</ref> kaj urbo plej vizitata de Sudameriko.<ref>http://america.infobae.com/notas/52348-Ciudad-de-Mexico-Buenos-Aires-y-San-Pablo-los-destinos-turisticos-favoritos</ref> Posedas krome la porpersonan enspezon plej altan de Latinameriko,<ref>https://archive.is/20120628221639/www.observatoriodegobierno.buenosaires.gob.ar/images/indicadores/2010/indicadorOtrasCiudades2010_Trabajo03.png</ref> kaj troviĝas inter la urboj kun plej alta vivkvalito de la mondoregiono, superita nur de Montevideo en la Suda Konuso.<ref name=clarin>http://edant.clarin.com/diario/2008/06/10/laciudad/h-01690686.htm</ref> Ĝi aperas kiel plej kompetenteca urbo de la tuta Latinameriko.<ref>http://www.emol.com/noticias/economia/2012/03/12/530391/santiago-ocupa-el-lugar-68-entre-las-120-ciudades-mas-competitivas-del-mundo.html</ref>]] [[Dosiero:Exportaciones argentina - rubros - 2007.png|eta|Argentina eksportado, 2007. La komplekso nafto-kemio-petrokemio-plastoj kunigas 21,9 % de la totala ekŝportado,<ref>http://www.mecon.gov.ar/peconomica/basehome/infoeco.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150525061254/http://www.mecon.gov.ar/peconomica/basehome/infoeco.html |date=2015-05-25 }} Información económica, alirita la 22-an de junio 2008, marto 2008, xls, Información económica, Ministerio de Economía y Finanzas Públicas (Argentino).</ref> dum la ekonomia ĉeno de [[sojo]]produktado kunigas 16 %, inter diversaj produktoj (semoj kaj fruktoj, oleo, faruno ktp.).<ref>http://www.senasa.gov.ar/estadistica.php# {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080712011450/http://www.senasa.gov.ar/estadistica.php |date=2008-07-12 }} Estadísticas alirita la 22-an de junio 2008, 2008, xls, SENASA.</ref>]] [[Dosiero:Bolsa de Comercio Rosario.jpg|eta|[[Komercborso de Rosario]], [[provinco Santa Fe]].]] [[Dosiero:Argentina_Product_Exports_(2019).svg|eta|Proporcia reprezento de eksportataj produktoj de Argentino, 2019]] Argentino estas la dua plej granda ekonomio de Sudameriko, post Brazilo. Kun tiu, ili estas la unikaj sudamerikaj landoj kiuj integras la [[Grupo de la 20 (industriaj kaj sojlaj landoj)|G-20]], kiu kunigas la plej grandajn, riĉajn kaj industriigitajn industriojn de la planedo.<br /> Argentino estas unu el ĉefaj produktantoj de sojo de la mondo, post Usono kaj Brazilo, kun 48&nbsp;milionoj da tunoj en 2011.<ref>[http://www.soystats.com/2012/page_30.htm World Soybean Production 2011] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130605063104/http://www.soystats.com/2012/page_30.htm |date=2013-06-05 }}</ref> Kaj ĝi estas en kvara loko en produktado de petrolo (post Brazilo, Venezuelo kaj Kolombio).<ref>[http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/iedindex3.cfm?tid=5&pid=53&aid=1&cid=r2,&syid=2011&eyid=2012&unit=TBPD International Energy Statistics], U.S. Energy Information Administration.</ref> Argentino estas unu el ĉefaj eksportantoj de [[viando]] en la mondo, kaj ties produktado estis ofte agnoskita kiel tiu plej bonkvalita. Estas la unua monda produktanto de [[sunfloro]], [[matea herbo]], [[Citronujo|citronoj]], kaj sojoleo, dua de [[mielo]] kaj [[pomo]]j, la plej granda produktanto de [[tritiko]] kaj [[lano]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.wool.com/Grow.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120505195811/http://www.wool.com/Grow.htm |arkivdato=2012-05-05 }}</ref> en Latinameriko,<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.argentinatradenet.gov.ar/sitio/supermercado/2.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121025215740/http://www.argentinatradenet.gov.ar/sitio/supermercado/2.htm |arkivdato=2012-10-25 }}</ref> inter aliaj produktaĵoj. Estas la plej granda produktanto de [[vino]] en Latinameriko, la kvina en la mondo, kaj la ĉefa produktanto de [[biodizeloleo]] tutmonde.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.comercioyjusticia.com.ar/2010/11/09/argentina-se-consolida-como-primer-productor-mundial-de-biodiesel/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130515234153/http://www.comercioyjusticia.com.ar/2010/11/09/argentina-se-consolida-como-primer-productor-mundial-de-biodiesel/ |arkivdato=2013-05-15 }}</ref> Ankaŭ la produktado de [[tergaso]] kaj nafto gravas. La kuŝejo Aguilar, en la [[provinco Jujuy]], estas la plej granda koncentro de mineraloj de [[plumbo]] kaj [[zinko]] de Sudameriko, kaj tiu de Bajo de la Alumbrera en la [[provinco Katamarko]], estas unu el la plej grandaj kuŝejoj por elfosado de [[oro]] kaj [[kupro]] en Latinameriko, tiele ke Argentino estas la dektria plej granda produktanto de oro de la mondo.<ref>http://www.bgs.ac.uk/mineralsuk/statistics/worldArchive.html</ref> Posedas la trian plej grandan gasrezervejon de la planedo.<ref>http://negocios.iprofesional.com/notas/134666-Argentina-riqueza-eterna-reservas-de-gas-para-ms-de-500-aos-posicionan-al-pas-como-un-jugador-estratgico-mundial{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Argentino estas la plej granda produktanto de [[programaro]] de la regiono kaj okupas la duan rangon en Sudameriko pri fabrikado de aŭteroj, post Brazilo. La argentina ekonomio profitas el granda riĉo kaj vario de [[krudmaterialo]]j, el loĝantaro kun bona nivelo de [[eduko|edukiteco]], el gravaj sistemo de agrikulturo kaj bazo de [[industrio]], kiu eĉ iĝis la plej disvolvigita de [[Latinameriko]] kaj unu el la dek plej grandaj de la mondo, sed kiu montris ian bremsadon relative, el la lasta kvarono de la 20a jarcento. Laŭ la lastaj informoj de la [[Internacia Monfonduso]], la [[Malneta enlanda produkto|MEP]] en 2012 estis de 474&nbsp;812&nbsp;milionoj de [[usona dolaro|dolaroj]] je normala prezo, nome en la rango 24a laŭ ties MEP konvertita al dolaroj, dum la MEP je pareco de la akira povo estis de 756&nbsp;226&nbsp;milionoj de [[usona dolaro|dolaroj]], okupante la 21-an lokon. La porpersona MEP en PAP (pareco de la akira povo) estis de &nbsp;18&nbsp;319 [[usona dolaro|dolaroj]]. La sendungeco en la unua jarkvarono de 2012 estis de 7,1 %.<ref>[http://noticias.terra.com.ar/sociedad/desempleo-cae-a-71-en-argentina-en-primer-trimestre-de-2012-oficial,faff2c53d9167310VgnVCM10000098cceb0aRCRD.html «Desempleo cae a 7,1 % en Argentina en primer trimestre de 2012 (oficiala)»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140704160151/http://noticias.terra.com.ar/sociedad/desempleo-cae-a-71-en-argentina-en-primer-trimestre-de-2012-oficial,faff2c53d9167310VgnVCM10000098cceb0aRCRD.html |date=2014-07-04 }}, ''Noticias Terra'', 18a de majo de 2012.</ref> Laŭ la informoj de la [[IMF]] por 2012, la [[Malneta enlanda produkto|MEP]] konsiderita laŭ terminoj de pareco de la akira povo atingis 756&nbsp;226&nbsp;milionojn de dolaroj, rezulte, ke Argentino estas la tria potenco ekonomia de [[Latinameriko]], superita nur de [[Brazilo]] kaj [[Meksiko]]. Dume la porpersona MEP mezurita laŭ pareco de la akira povo de &nbsp;18&nbsp;319 [[usona dolaro|usonaj dolaroj]], estas la plej alta de [[Latinameriko]].<ref>http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=8&sy=2012&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C446%2C914%2C666%2C612%2C668%2C614%2C672%2C311%2C946%2C213%2C137%2C911%2C962%2C193%2C674%2C122%2C676%2C912%2C548%2C313%2C556%2C419%2C678%2C513%2C181%2C316%2C682%2C913%2C684%2C124%2C273%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C135%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C733%2C132%2C184%2C646%2C524%2C648%2C361%2C915%2C362%2C134%2C364%2C652%2C732%2C174%2C366%2C328%2C734%2C258%2C144%2C656%2C146%2C654%2C463%2C336%2C528%2C263%2C923%2C268%2C738%2C532%2C578%2C944%2C537%2C176%2C742%2C534%2C866%2C536%2C369%2C429%2C744%2C433%2C186%2C178%2C925%2C436%2C869%2C136%2C746%2C343%2C926%2C158%2C466%2C439%2C112%2C916%2C111%2C664%2C298%2C826%2C927%2C542%2C846%2C967%2C299%2C443%2C582%2C917%2C474%2C544%2C754%2C941%2C698&s=PPPPC&grp=0&a=</ref> Laŭ la registro de 2008, la [[eksportado]] pasis de 70&nbsp;589 al 56&nbsp;060&nbsp;milionoj de dolaroj en 2009. Dum la [[importado]] descendis el 57&nbsp;413 al 35&nbsp;214&nbsp;milionoj de dolaroj en la sama periodo.<ref>[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/expserietenden.xls «Exportaciones 2009»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091114083902/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/expserietenden.xls |date=2009-11-14 }}, arkivo Excel en la retejo de la INDEC.<br />[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/impserietenden.xls «Importaciones 2009»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091114084019/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/impserietenden.xls |date=2009-11-14 }}, arkivo Excel en la retejo de la INDEC.</ref> [[Mercosur]] pluestas la ĉefa komerca partnero, al kiu oni sendis 23 % de la enŝipigaĵoj kaj ekde oni akiris 16 % de la importado.<ref>[http://www.clarin.com/diario/2009/01/28/um/m-01848243.htm «El Mercosur continúa siendo el principal socio comercial] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090316093308/http://www.clarin.com/diario/2009/01/28/um/m-01848243.htm |date=2009-03-16 }}, hacia donde se envió el 23 % de los embarques y desde donde se adquirieron el 16 % de las importaciones», ''Clarín'', 28a de januaro de 2009. Konsultita la 27-an de aŭgusto 2009.</ref> La lando plutenas [[ekstera ŝuldo|eksteran ŝuldon]] de proksimume 120&nbsp;000&nbsp;milionoj de dolaroj (2009), ekvivalente al 38,7 % de la MEP. La kvanto de tiu ŝuldo rilatas ĉefe al agado realigita dum la [[Proceso de Reorganización Nacional|lasta militista diktaturo]] (1976-1983),<ref>Sentencia del Juez Jorge Ballesteros en el juicio "Olmos, Alejandro c/ Martinez de Hoz y otros s/ Defraudación", de la 13a de junio de 2000]</ref> periodo kiam la ŝuldo kreskis 364 %, kaj al amasaj eksteraj pruntaĵoj faritaj dum la du sinsekvaj regadoj fare de [[Carlos Menem]], pro la politiko de ''malmultekosta dolaro'' fare de la Leĝo pri Konverteblo de la [[aŭstralo]].<ref>Federico Martín Maglio (2002), ''Evolución de la deuda externa argentina. Período 1966 a 2001'', [http://www.fmmeducacion.com.ar Retejo de la profesoro Federico Martín Maglio].</ref><ref>Kulfas, Matías; Schorr, Martín (2003). ''[https://web.archive.org/web/20040521152309/http://www.fundacionosde.com.ar/fundacion_osde/pdf/biblioteca/La%20deuda%20externa%20Argentina.pdf La deuda externa argentina. Diagnóstico y lineamientos propositivos para su reestructuración]'', Buenos Aires: Fundación OSDE-CIEPP</ref> En tiu lasta periodo la kresko de la ŝuldo estis de 123 %. La rilato inter la MEP kaj la ekstera ŝuldo atingis krizan punkton en januaro de 2002 kiam ĝi estis la 190 % de la MEP. Ekde tiam kombino de reduktado de la ŝuldo, moderado en pruntopreno kaj konsiderinda pliigo de la MEP, reduktis la eksteran ŝuldon al malmulte malpli ol 41,5 % de la MEP (2012).<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.diariobae.com/diario/2012/11/19/20469-la-deuda-publica-es-la-mas-baja-respecto-del-pbi-en-los-ultimos-diez-anos.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130125232223/http://www.diariobae.com/diario/2012/11/19/20469-la-deuda-publica-es-la-mas-baja-respecto-del-pbi-en-los-ultimos-diez-anos.html |arkivdato=2013-01-25 }}</ref><ref>Ministerio de Economía. Serie histórica correspondiente al PBI y la deuda externa.</ref> La [[imposta premo]] situiĝis en 2012 en la 36,9 %<ref>http://www.cronista.com/economiapolitica/La-presion-tributaria-volvio-a-aumentar-y-llego-al-record-historico-de-369-del-PBI-20120810-0086.html</ref> super tiu de [[Brazilo]] (32,4 %) a<ref>http://www.elobservador.com.uy/noticia/237647/presion-tributaria-uruguaya-es-la-tercera-mas-alta-de-la-region/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131204102355/http://www.elobservador.com.uy/noticia/237647/presion-tributaria-uruguaya-es-la-tercera-mas-alta-de-la-region/ |date=2013-12-04 }}</ref> kaj proksima al niveloj de [[Eŭropo]] (38 %), kaj tiu pliiĝis konsiderinde el 16,7 % kiu registriĝis en la periodo [[1997]]-2002. La imposta strukturo baziĝas ĉefe sur la [[aldonvalora imposto]] (AVI aŭ IVA) kiu kontribuas per 31 % al la totalo, kvankam ties relativa gravo malpliiĝis rilate al la averaĝo de 1997-2002, kiam estis de 39 %, pro pliigo de la kontribuo de la [[enspezimposto]], kiu pasis de 19 % al 21 % kaj ĉefe pro elprenoj al eksportado kiu pasis de 1 % al 10 %.<ref>Ministerio de Economía. Informe Trimestral Nº 67, "Finanzas Públicas", 2008.</ref> La [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|INDEC]] kalkulis la [[inflacio]]n akumulitan dum 2012 en Argentino en la 9,9 %, kvankam por privataj konsultentreprenoj kaj la provinciaj registaroj estis de 24,4 %. Tiuj malregulaĵoj ĉe la statistikoj permesis, ke la Internacia Monfonduso, per senantaŭaĵa decido, rekomendis nuligi al la lando la voĉdonrajton kaj aliajn rajtojn rilatajn ene de la organismo.<ref>http://www.elmundo.es/america/2013/02/01/argentina/1359752832.html El FMI presenta una 'moción de censura' a Argentina por fallos en sus estadísticas, alirita la 2-an de februaro 2013.</ref><ref>http://www.elmundo.es/america/2013/02/02/argentina/1359818154.html Argentina acusa al FMI de 'trato desigual' y anuncia un nuevo índice para la inflación, alirita la 2-an de februaro 2013.</ref> Fine, en februaro de 2014, la argentina registaro disvastigis la valorojn de la indico de prezoj al konsumanto laŭ nova kalkulmetodo, indico kiun la ekonomikaj sendependaj analizistoj konsideras ĝenerale vereca.<ref>http://internacional.elpais.com/internacional/2014/02/13/actualidad/1392327871_449533.html Argentina admite su inflación real, alirita la 14-an de februaro 2014.</ref> Fine de 2011, la argentina ŝtato estis akumulinta rezervojn en eksterlanda monunuo por 46&nbsp;376&nbsp;miloonoj de dolaroj. La ''Canasta Básica de Alimentos'' (Baza Nutraĉetaĵo aŭ varkorbo) kalkulita baze sur la [[Konsumpreza indico|KPI]] (kiun disvastigas la INDEC), utilas por starigi la indicojn de malriĝo kaj indigenteco, kiu en la unua jarduono de 2012 situiĝis ĉe 6,5 %,<ref>http://www.laprensa.com.ar/396726-Segun-el-Indec-la-tasa-de-la-pobreza-bajo-a-65-por-ciento-en-el-primer-semestre-de-2012.note.aspx</ref> dum laŭ la Cepal la malriĉo en Argentino en 2011 estis de 5,7 %, nome la plej malalta de Latinameriko, sub eĉ de Urugvajo (6,7 %).<ref>''[[El Comercio (Peruo)|El Comercio]]'': http://elcomercio.pe/actualidad/1502182/noticia-ocho-millones-latinoamericanos-dejaron-pobres-2011</ref> La sociaj indikiloj sukcesis malaltiĝi konsiderinde ekde 2002 kun valoroj de malriĉo proksimaj al 54 % kaj de sendungeco de 21,5 % en la plej kriza momento. Argentino formas parton de la regiona bloko konata kiel [[Mercosur]], integrita de Argentino, [[Brazilo]], [[Paragvajo]] [[Urugvajo]] kaj [[Venezuelo]]. Tiu bloko konstituas la plej grandan produktanton de nutraĵoj de la mondo, ĝi havas MEP de 3 300 000 milionojn de dolaroj, kio reprezentas la 82,3 % de la totala MEP de la tuta Sudameriko kaj ĝuas el pli ol 270&nbsp;milionoj da loĝantoj (preskaŭ la 70 % de Sudameriko), kio igas ĝin la plej granda, plej loĝata, ekonomie plej pova kaj plej integrita bloko de [[Latinameriko]].<ref>Lantos, Nicolás. [http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-200024-2012-08-01.html «El nacimiento de “la quinta potencia mundial”»], ''Página/12'', 1a de aŭgusto de 2012.</ref><ref>Armendariz, Alberto. [http://www.lanacion.com.ar/1495127-venezuela-ingreso-en-el-mercosur-para-aportar-un-pilar-energetico «Venezuela ingresó en el Mercosur para aportar un pilar energético»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170130054619/http://www.lanacion.com.ar/1495127-venezuela-ingreso-en-el-mercosur-para-aportar-un-pilar-energetico |date=2017-01-30 }}, ''La Nación'', 1 de agosto de 2012.</ref> Kiel konsekvenco de la grando de la ekonomia bloko Mercosur, la komercaj rilatoj inter Argentino kaj Brazilo pliiĝis ĝis iĝis de unua gravo por ambaŭ landoj. Argentino kaj Brazilo estas la du plej grandaj, influaj kaj ekonomie plej povaj partneroj de la bloko,<ref>[http://www.rnw.nl/espanol/article/mercosur-decide-sin-paraguay «Mercosur decide sin Paraguay»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131203085103/http://www.rnw.nl/espanol/article/mercosur-decide-sin-paraguay |date=2013-12-03 }}, ''RNW''.</ref> kaj ekde la kreado de Mercosur okazis nombraj konfliktoj inter ambaŭ sudamerikaj potencoj:<ref>[http://www.ieco.clarin.com/economia/comercial-Brasil-Argentina-complico-Mercosur_0_734326603.html «Brasil-Argentina complicó Mercosur»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160315180022/http://www.ieco.clarin.com/economia/comercial-Brasil-Argentina-complico-Mercosur_0_734326603.html |date=2016-03-15 }}, ''Clarín''.</ref><ref>[http://www.iadb.org/intal/intalcdi/integracion_latinoamericana/documentos/186-Estudios_1.pdf «Integración latinoamericana»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160409062603/http://www19.iadb.org/intal/intalcdi/integracion_latinoamericana/documentos/186-Estudios_1.pdf |date=2016-04-09 }}, dokumentoj IADB.</ref> la [[komerca bilanco]] inter ambaŭ landoj ekdeficitiĝis por Argentino ekde junio de 2003, kio iĝis tialo por priokupado por entreprenistoj kaj funkciuloj tiulande.<ref>[http://www.clarin.com/diario/2006/05/08/elpais/p-01301.htm «Crece el déficit comercial con Brasil»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070213072346/http://www.clarin.com/diario/2006/05/08/elpais/p-01301.htm |date=2007-02-13 }}, ''Clarín'', 8a de majo de 2006; [http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=998739 "Gestiones para equilibrar la balanza comercial entre la Argentina y Brasil"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191016215421/https://www.lanacion.com.ar/economia/gestiones-para-equilibrar-la-balanza-comercial-entre-la-argentina-y-brasil-nid998739 |date=2019-10-16 }}, ''La Nación'', 26a de marto de 2008.</ref> Tiu deficito estis mallonge ŝanĝita en majo de 2009, kaj denove ŝanĝita en 2012 kiam ĝi atingis favora saldo rilate al Brazilo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lacapital.com.ar/economia/Comercio-luego-de-tres-aos-hubo-superavit-con-Brasil-20121102-0008.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140706102958/http://www.lacapital.com.ar/economia/Comercio-luego-de-tres-aos-hubo-superavit-con-Brasil-20121102-0008.html |arkivdato=2014-07-06 }}</ref> En 2006, la registaroj de Argentino kaj Brazilo subskribis serion de duflankaj interkonsentoj, inter kiuj troviĝas klaŭzo de konkurenca adaptado kaj la interkonsentoj rilataj al komercaj interŝanĝoj de la sektoro de aŭtomotoroj. La celo de ambaŭ interkonsentoj estas malpliigi la malsimetriojn en la bloko.<ref>http://www.mercosurabc.com.ar/nota.asp?IdNota=642&IdSeccion=11 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927141529/http://www.mercosurabc.com.ar/nota.asp?IdNota=642&IdSeccion=11 |date=2007-09-27 }} El Acuerdo entre Argentina y Brasil, alirita la 22-an de junio 2008, Graciela Baquero, 3-a de februaro 2006, Mercosur ABC.</ref> Tiuj malsimetrioj estis tialo de plendo de la plej malgrandaj landoj kiaj Urugvajo kaj Paragvajo, kiuj suferas malavantaĝon antaŭ la ekonomie plej grandaj partneroj, nome Argentino kaj Brazilo, kaj ili kritikis la faktan aŭtoritaton kiun ili faras lastatempe super la bloko.<ref>http://www.eldia.com.ar/edis/20120629/franco-minimiza-suspension-se-termino-tutelaje-argentina-brasil-20120629202310.htm</ref> La oficiala monunuo de Argentino ekde [[1992]] estas la [[Nova argentina peso|Peso]] ($). [[Dosiero:Economía Argentina PIB.png|eta|centre|790ra|Ekonomio de Argentino laŭ la [[IMF]] (1980-2011)<ref name="PIB_1980-2016">http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=213&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a=&pr.x=67&pr.y=14 Valuation of country GDP, alirita la 29-an de julio 2011, [[IMF]], aprilo 2011, angla, PIB PPA y Nominal, trayectoria 1980-2016.</ref>; helblue la MEP, viole la MEP laŭ PAP (pareco de la akira povo).]] === Agrikulturo kaj brutobredado === {{Ĉefartikolo|Vino de Argentino}} [[Dosiero:Sembrado de soja en argentina.jpg|eta|Kultivoj de [[sojo]] en la [[provinco Bonaero]]. Argentino estas la tria plej granda produktanto de sojo de la mondo. La ĉeno de la sojo estas unu el la tri plej gravaj de la lando, kun la naftokemia kaj la metal-mekanika.]] [[Dosiero:Holstein cows large.jpg|eta|Ekzemplero de laktoprodukta raso de bovino [[Holando-Argentino]].]] La ''Censo Nacional Agropecuario'' realigita de la [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|Instituto Nacional de Estadística y Censos]], en 2002, ĉirkaŭkalkulis, ke en la agrikulturaj ekspluatejoj loĝas 1&nbsp;233&nbsp;589&nbsp;personoj, kaj estas la provincoj Bonaero, Kordobo, Mendoza, Misiones kaj Santa Fe kiuj koncentras la plej grandan kvanton de agrikulturaj produktejoj.<ref>http://www.diarionorte.com/article/10560/75974-personas-trabajan-en-el-campo-chaqueno {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131202232418/http://www.diarionorte.com/article/10560/75974-personas-trabajan-en-el-campo-chaqueno |date=2013-12-02 }} 75 974 personas trabajan en el campo chaqueño, alirita la 27-an de septembro 2013.</ref> La produktado de [[nutraĵo]]j devenaj el la [[agrikulturo]] kaj la [[Bovo|bova butobredado]] en la [[Pampo|pampa regiono]], estas tradicie, unu de la aksoj de la argentina ekonomio. Totale la rura produktado inklude la forstan sektoron, reprezentis en 2007 la 5,61 % de la totala [[MEP]].<ref>INDEC. Cuentas nacionales. Producto Interno Bruto (PIB). Informes de prensa. Informe de Avance del Nivel de Actividad. Cuadro 4.1. Datos para el año 2007 [http://www.indec.mecon.ar/ INDEC.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160221215704/http://www.indec.mecon.ar/ |date=2016-02-21 }}</ref> La ĉefa produkto de la sektoro estas la [[sojo]], nome oleoprodukta planto kiu okupas la duonon de la kultivitaj teroj kaj kiu originas la ''sojoĉenon'', unu el ĉefaj produktaj ĉenaĵoj de la lando.<ref>Secretaría de Agricultura, Ganadería, Pesca y Alimentación (SAGPyA), Argentina. Base de datos Cultivos: Soja, campaña 2006/2007.</ref> La ĉefaj agrikulturaj produktoj de la lando estas la jenaj: * La grenoj, kiuj dividiĝas siavice en du grandaj sektoroj: ** Oleoproduktaj plantoj: ĉefe, [[sojo]] kaj duarange [[sunfloro]]. ** [[Cerealo]]j: ĉefe, [[maizo]] kaj [[tritiko]]. * La [[Bovo|bova grego]]: ĉefe de la rasoj [[Aberdeen angus]], [[Hereford (bovoraso)|Hereford]] kaj [[Shorthorn]], por la produktado de [[viando]], baza kompono de la dieto de la argentina loĝantaro; * La [[Holando-Argentino|bovaro Holando-Argentino]]: por la produktado de [[lakto]]. Grava parto de la agrikultura produktado eksportas sin sed aparta fabrikado en formo de greno (sojo, maizo, tritiko kaj sunfloro), reprezentante la 15 % de la totala eksportado.<ref>Ministerio de Economía de la Nación. Sector externo. Cuadro&nbsp;5.2. Datos para los años 1991-2007, Información Económica.</ref> La resto estas uzata kiel [[kruda materialo]], ĉefe por la [[nutraĵa industrio]]. La sojo diferenciĝas substance el resto de la agrikulturaj produktoj pro la fakto ke ĝi ne konsumiĝas en la interna merkato, kaj pro tio praktike la totalo eksportiĝas. Male, la cerealoj, laktaj produktoj kaj la bova viando konstituas la bazon de la nutra dieto de la loĝantaro, pro kio granda parto venas al la interna konsumo. For de la agrikultura ekonomio de la regiono pampa, la argentina ekonomio ĝuas de la nomitaj ''regionaj ekonomioj'', sistemoj produktaj lokaj ĝenerale apogitaj en la produktado specializita de grupo limigita de kultivoj. Inter ili troviĝas la ekonomio [[Kujo|kuja]] apogita sur la [[vito]]j kaj la derivita industrio de [[vino]]; la valoj [[Patagonio|patagonaj]] dediĉitaj al [[pomo]]j kaj al [[piro]]j; la [[Argentina Nordokcidento|nordokcidenta regiono]], dediĉita al [[sukero]], [[citruso]]j kaj [[tabako]]; la provinco Misiones kaj nordoriento de Corrientes orientitaj al la [[matea herbo]], [[teo]] kaj [[ligno]]; [[kotono]] en la [[Granda Ĉako|ĉaka regiono]]; [[rizo]], ĉefe en Corrientes; la [[olivo]] en la aridaj zonoj de montaro; kaj la brutobredado de [[ŝafo]]j en Patagonio. === Nafto, minado, arbaroj kaj fiŝkaptado === [[Dosiero:Producción Minera en la Cordillera de los Andes, prov. de San Juan.jpg|eta|maldekstra|Minado ĉe [[Andoj]], projekto [[Veladero (mino)|Veladero]] en [[provinco San Juan|San Juan]].]] [[Dosiero:Repsol-YPF Tower Skyhigh.jpg|eta|dekstra|250ra|[[Turo YPF]], ĉefa sidejo de [[Yacimientos Petrolíferos Fiscales|YPF]], la ĉefa entrepreno de Argentino kaj la tria naftentrepreno plej granda de Sudameriko.]] Argentino posedas konsiderindan riĉon kaj petrolan kaj gasan, kiu permesas ĝin organizi ĉeno de produktado por [[petrokemio]] kiu, kun la ĉeno de la sojo kaj la industrio metal-mekanika, konstituas la bazon de la landa ekonomio. Kune la petrokemia ĉeno estas responsa de 20 % de las totalaj eksportoj, el kiuj nur 4,6 % eksportiĝas malnete, sen industriigo. La ĉefaj [[geologia kuŝejo|kuŝejoj]] troviĝas en la provinco Neuckeno, la [[Golfo Sankta Georgo]] kaj la provinco Salta; la [[provinco Neŭkeno]] koncentras ĉirkaŭ la duonon de la tuta produktado de hidrokarbidoj. Reto de [[naftodukto]]j kaj [[gasodukto]]j transportas la produktojn al [[Bahía Blanca]], kie troviĝas la ĉefa petrokemia zono kaj al la industria urbaro kiu etendiĝas inter [[Rosario (Argentino)|Rosario]] kaj [[La Plata]] kaj kiu havas kiel ĉefa kerno la [[Granda Bonaero|Grandan Bonaeron]]. Historie, la argentina minprodukto malabundis, sed tiu aktiviĝis en la lasta jardeko, ĉefe ĉe mineraloj metalenhavaj: [[kupro]] (3 % de la eksportoj), [[oro]], [[arĝento]], [[zinko]], [[mangano]], [[uranio]] kaj [[sulfuro]]. Posedas la trian mondan rezervejon de [[litio]] kaj situantas en la kvara loko pri produktado de tiu mineralo,<ref>http://www.ieco.clarin.com/economia/Dicen-Argentina-Bolivia-Chile-OPEP_0_508149441.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140113022815/http://www.ieco.clarin.com/economia/Dicen-Argentina-Bolivia-Chile-OPEP_0_508149441.html |date=2014-01-13 }} Dicen que Argentina, Bolivia y Chile podrían crear una "OPEP del litio", alirita la 13-an de novembro 2013.</ref> ĉar en parto de ties teritorio troviĝas zono nome [[Triangulo de la Litio]], kiu koncentras la 85 % de la mondaj rezervoj.<ref>http://www.elmundo.es/america/2012/03/07/noticias/1331152353.html La guerra del litio en Chile, alirita la 13-an de novembro 2013.</ref> La minejaj resursoj koncentriĝas en la provincoj [[Andoj|andaj]] laŭlonge de 4500&nbsp;km. La argentinaj eksportoj de mineraloj pasis el 253&nbsp;milionoj de dolaroj en 1996 al 2650&nbsp;milionoj en 2006, iom pli ol 3 % de la totalo.<ref>http://www.inversiones.gov.ar/ppt/recursosnaturales.ppt{{404|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Riqueza de recursos naturales, alirita la 10an de aŭgusto de 2008, postulas [[Microsoft PowerPoint]], Prosperar, paĝo 11.</ref> La [[Argentina Maro]] estas sur etenda [[Teritoriaj akvoj|submara platformo]], ege riĉa en fiŝkaptadaj resursoj, kiu atingas larĝon de 550&nbsp;km je 52° de latitudo suda kaj 1&nbsp;890&nbsp;000&nbsp;km². Tamen la [[komerca fiŝkaptado|fiŝkaptado]] estis marĝena produktado, kaj pro la populacia krizo de la [[merluĉo]] (ĉefa fiŝkaptada produkto argentina) provokita de la troa fiŝkaptado farita dum la [[1990-aj jaroj]], la partopreno de la sektoro en la totalaj eksportoj malpliiĝos el 3 % al 2 %.<ref>http://www.elciudadano.cl/2007/09/16/la-crisis-de-la-merluza/ La Crisis de la Merluza, alirita la 11-an de aŭgusto 2008, Daniela Olivares, 16-a de septembro 2007, El Ciudadano.</ref> Male, la produktado [[Arbaristiko|forsta kaj lignoprodukta]], ĉefe el [[Pinus|pinoj]] kaj [[Eucalyptus|eŭkaliptoj]], etendiĝis, kun centro en la provincoj [[Argentina Mezopotamio|mezopotamiaj]], superante la 2 % de la totalo eksportita. {{Ĉefartikolo|Historio de petrolo en Argentino|Minado en Argentino}} === Manufaktura industrio kaj konstruado === [[Dosiero:PIAP.JPG|eta|Industria faktorio de [[peza akvo]] de la entrepreno [[ENSI]] situanta en la [[provinco Neŭkeno]].]] [[Dosiero:Villa adelina ORBIS.jpg|eta|Metalurgia faktorio en [[Granda Bonaero]].]] La argentina manufaktura [[industrio]] estas la sektoro kiu pli da valoro kontribuigas al la [[Malneta Enlanda Produkto|MEP]], per 17,5 % de la totalo (2007).<ref name="INEC PBI 2007">INDEC, Cuentas nacionales, Producto Interno Bruto (PIB), Informaro gazetara, marto de 2008, rilate al la kvara jarkvarono 2007. Cuadro&nbsp;4.1. En milionoj de pesoj de 1993.</ref> La manufaktura industria sektoro estas ankaŭ unu el ĉefaj generantoj de dungado (kun komerco kaj la publika sektoro), kun 13 % en 2007,<ref name="MTESS">Ministerio de Trabajo, Empleo y Seguridad Social, ''Población ocupada según características socio-económicas'', 2007.</ref> Aliflanke la industrio de la [[konstruado]] kontribuas per la 6,7 % de la MEP (2007) kaj estis la ĉefa pelanto de la rekuperado de la dungeco post 2002, okupante 9,5 % de la totalo de la laborforto en 2007.<ref name="INEC PBI 2007" /><ref name="MTESS" /> En la argentina industrio distingiĝas du grandaj sektoroj, similgrandaj, kiuj kontribuas respektive proksimume per po triono de la totalaj eksportoj:<ref>Ministerio de Economía de la Nación. Sector externo. Cuadro 5.2. Datos para el año 2007.</ref> * la agrikultura industrio, nome ''manufakturo de agrikultura deveno'' (MAD); * la industrio de nerura deveno, nome ''manufakturo de industria deveno'' (MID). Inter la industrioj de ''manufakturo de agrikultura deveno'' menciindas la olea industrio, integranta de la ĉeno de la sojo, plej kreska en la lastaj du jardekoj, koncentrante la 31,8 % de la totalo de la nutra sektoro kaj la 20 % de la totalaj eksportoj de la lando. Poste sekvas tiu de [[viando]] (11,1 %), de [[lakto]] (7,7 %), de [[kafo]] kaj [[ĉokolado]] (7,5 %), de [[vino]] kaj aliaj alkoholaj trinkaĵoj (5,7 %), de [[pano]], kukoj kaj biskvitoj (4,5 %), de la [[faruno]] el [[tritiko]] (4,5 %), de [[biero]] (4,1 %), ktp.<ref>INDEC. Datos de 2002, Encuesta Industrial Anual (EIA). Cuadro 3.2.</ref> La ĉefaj branĉoj de la ''manufakturo de industria deveno'', estas la fabrikado de [[aŭtomobilo]]j kiu kontribuas per la 8,7 % al la eksportado, la [[kemio]] (5,6 %) kaj [[siderurgio]] (5,3 %), maŝinaro (3,4 %) kaj plasto (2,6 %) (procentaĵoj korespondaj al 2006).<ref>https://web.archive.org/web/20071124150835/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/anuario_com_ext_06.pdfExportaci%C3%B3nseg%C3%BAngrandes rubros, alirita la 12-an de aŭgusto 2008, [http://www.indec.mecon.ar/ Sector externo/Comercio Exterior] [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|Instituto Nacional de Estadística y Censos]]</ref> Gravas ankaŭ la industrioj de [[papero]], juveloj, kaŭĉuko kaj tekstiloj. El 2003 la industrio havis procezon de konkurenca revivigo, move ĉefe per la ekonomia politiko de alta dolaro. La [[Granda Bonaero]] estas ankoraŭ la industria areo plej grava de la lando, kie koncentriĝas la plej parto de la fabrika agado de Argentino. Aliaj gravaj industriaj centroj estas en [[provinco Kordobo (Argentino)|Kordobo]], [[Rosario (Argentino)|Rosario]], [[provinco Tukumano|Tukumano]] kaj [[provinco Mendoza|Mendoza]], [[provinco San Luis|San Luis]] kaj [[Provinco de Fajrolando, Antarkto kaj Insuloj de Suda Atlantiko|Fajrolando]], multaj el ili helpitaj por discentrigi la industrion. Historie, la lando havis gravajn industriajn sektorojn kiaj la ŝipindustrio rilata kun la [[Komerca Ŝiparo de Argentino]],<ref>http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/libros-digitales/html/organiza/primeeta.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130427033405/http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/libros-digitales/html/organiza/primeeta.html |date=2013-04-27 }} Primera etapa: La herencia colonial, alirita la 22-an de junio 2008, El Proceso de construcción del territorio argentino, Olimpíadas nacionales de contenido educativo en internet.</ref> kiuj malpliiĝis konsiderinde el la [[1990-aj jaroj]] pro la procezo de [[privatigo]]j<ref name="ellitoral">http://www.ellitoral.com.ar/leer_noticia.asp?IdNoticia=27607 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080404102236/http://www.ellitoral.com.ar/leer_noticia.asp?IdNoticia=27607|date=2008-04-04}} Día de la industria naval: Astilleros, en la ruta de Pedro Ferré, alirita la 22-an de junio 2008, M. Alceo Jacquemin, 11-a de septembro 2005,| Ĵurnalo [[Litoral argentino|El Litoral]].</ref> kaj kiu en la aktualo rekuperiĝas.<ref name=ellitoral /> {{Ĉefartikolo|Historio de industrio en Argentino}} === Turismo === {{Ĉefartikolo|Turismo en Argentino}} [[Dosiero:Bariloche view.jpg|eta|maldekstra|Vido de la [[Lago Nahuel Huapi]], en la provincoj [[provinco Neŭkeno|Neŭkeno]] kaj [[provinco Río Negro|Río Negro]].]] [[Dosiero:A - Valle de la Luna, el hongo, San Juan, Argentina.jpg|eta|maldekstra|La [[Ischigualasto|Valo de la Luno]] aŭ [[Ischigualasto]], en [[provinco San Juan|San Juan]], posedas nekalkuleblan valoron [[Paleontologio|paleontologian]]. Deklarita [[Monda heredaĵo de Unesko|Monda heredaĵo]] de [[UNESCO]] en 2000.]] [[Dosiero:Foz de Iguaçu 27 Panorama Nov 2005.jpg|eta|maldekstra|La akvofalo [[Iguacuo]] en la [[provinco Misiones]].]][[Dosiero:Basecat.JPG|eta|maldekstra|[[Cerro Catedral (Argentino)|Cerro Catedral]] en [[San Carlos de Bariloche|Bariloche]], [[provinco Río Negro|Río Negro]], la plej granda skiejo de [[Latinameriko]].]] [[Dosiero:Salta - Convento de San Francisco - Nocturno.jpg|eta|maldekstra|La [[Preĝejo Sankta Francisko (Salta)|Preĝejo Sankta Francisko]] en [[Salta]], posedas la plej altan sonorilturon de [[Sudameriko]].<ref>[http://www.portaldesalta.gov.ar/franciscanos.html Iglesia y Convento San Francisco], José de Guardia de Ponte, Portal de Salta. Konsultita la 24-an de februaro 2014.</ref>]] [[Dosiero:San Telmo montage.jpg|eta|La kvartalo [[San Telmo]], en [[Bonaero]], loko de akademioj de [[tango]] kaj merkato de antikvaĵoj.]] Argentino estas la plej vizitata lando de [[Sudameriko]] kaj la kvara plej vizitata de la tuta [[Ameriko|amerika kontinento]]. Laŭ oficiala informo de la [[Monda Organizaĵo pri Turismo]], en 2010 la lando ricevis pli ol 5&nbsp;300&nbsp;000&nbsp;turistoj el eksterlande, kio signifis ĉirkaŭ 4930&nbsp;milionojn de dolaroj de enspezo de [[valuto]]j.<ref name="OMT2008">https://web.archive.org/web/20080819191518/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf UNWTO World Tourism Barometer June 2008, UNWTO, 2008, Monda Organizaĵo pri Turismo, angle, alirita la 5-an de aŭgusto 2008, volumen&nbsp;6, n.º&nbsp;2, paĝo&nbsp;30.</ref> La eksterlandaj turistoj devenas ĉefe el [[Brazilo]], [[Ĉilio]], [[Peruo]], [[Kolombio]], [[Meksiko]], [[Bolivio]], [[Ekvadoro]], [[Puerto Rico]], [[Urugvajo]], [[Kostariko]], [[Venezuelo]] kaj [[Paragvajo]] de inter latinamerikaj landoj; kaj el eŭropaj landoj [[Hispanio]], [[Italio]], [[Francio]], [[Nederlando]], [[Germanio]], [[Irlando]], [[Portugalio]], [[Unuiĝinta Reĝlando]], [[Belgio]] kaj [[Svisio]]; kaj de [[Usono]], [[Kanado]] kaj [[Ĉinio]]<ref>http://www.argentina.ar/temas/turismo/18255-crece-el-turismo-chino-en-argentina {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131020081230/http://www.argentina.ar/temas/turismo/18255-crece-el-turismo-chino-en-argentina |date=2013-10-20 }} Crece el turismo chino en Argentina, Argentina en noticias, 18-a de aprilo 2013, alirita la 19-an de oktobro 2013, hispane.</ref> de la landoj de la resto de la mondo. La etenda teritorio de Argentino havas grandajn [[Vidindaĵo|turismajn allogaĵojn]]. La valorigo de la loka monunuo post la devaluto de 2002 favoris la alvenon de grandaj kvantoj de eksterlandaj turistoj,<ref name=eumed>Agostina Maroni, Laura Mastroscello kaj Florencia Montefiore, Eumed http://www.eumed.net/libros/2007a/225/ ''Efectos de cambios en el Tipo de Cambio Real Bilateral en las Exportaciones de Turismo'', 2007, isbn=13: 978-84-690-4230-4</ref> kio faris la landon komerce pli alirebla ol en la 1990-aj jaroj.<ref name=eumed /> Krome ĉar multekostiĝis la veturado al ekŝtero, ankaŭ multaj argentinanoj dediĉis sin al la enlanda turismo.<ref name=eumed /> La rekuperado de la sektoro estas tre elstara: la enspezoj pro akcepta turismo okupas la trian lokon en la rangaro de valutenirado kiel ekvivalento de [[eksporto|eksportado]]. En 2006, la sektoro reprezentis la 7,41 % de la [[MEP]],<ref>http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/turismo/10-1191-2007-12-09.html PBI y el turismo, alirita la 13-an de aŭgusto 2008, 9-a de decembro 2007 Página/12.</ref> kvankam menciindas, ke la eliro de argentinanoj cele turismi superas la enirejojn kaj ekvivalentas al 12 % de la MEP.<ref>INDEC. Datos para 2004. [https://web.archive.org/web/20071124160833/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/9/z110108.xls "Turismo internacional. Mercosur y países seleccionados. Año 2004"], INDEC.</ref> Eksterlandanoj konsideras Argentinon kiel zono sen armitaj konfliktoj, [[terorismo]] aŭ sankrizoj.<ref>http://www.fenhoteles.com/esp/fen_inversores.asp {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070513045910/http://www.fenhoteles.com/esp/fen_inversores.asp |date=2007-05-13 }} Perspectivas del Sector Hotelero en Argentina - Inmejorables, alirita la 23-an de junio 2008, 2002, Grupo Fën.</ref> [[Bonaero]] elstaras kiel preferata centro por kaj eksterlandaj kaj landaj turistoj (5&nbsp;250&nbsp;000 en 2007).<ref>http://www.bue.gov.ar/informacion/?menu_id=2 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080806171456/http://www.bue.gov.ar/informacion/?menu_id=2 |date=2008-08-06 }} Turismo en Buenos Aires. Alirita la 7-an de aŭgusto 2008 bue.gov.ar</ref> Ili estas allogitaj de aktiva urbo, kosmopoliteca kaj kun ampleksa infrastrukturo. Inter multaj aliaj faktoroj, [[tango]] estas unu el ĉefaj tialoj por la vizito al la argentina ĉefurbo.<ref>http://www.buenosaires.gov.ar/areas/gestion_turismo/noticias/?modulo=ver&item_id=10987&contenido_id=15707&idioma=es Más de 120 000 brasileños eligieron la Ciudad de Buenos Aires como destino turístico, alirita la 23-an de junio 2008, 27-a de oktobro 2006, Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires</ref> La populara ''noche porteña'' (bonaera nokto) estas unu el grandaj allogaĵoj pro siaj variaj kulturaj, kuirataj kaj distraj proponoj. Alia menciinda centro de allogo estas la akvofaloj [[Iguacuo]], en la [[provinco Misiones]], deklaritaj en 1984 [[Monda heredaĵo de Unesko|Natura Monda Heredaĵo]] fare de la [[Unesko]]. La falo de la akvenhava [[rivero Iguazú]] komplementiĝas per la ĉirkaŭa [[ĝangalo]]. Argentino posedas gravan varion de lokoj de [[montaro]], en kelkaj el ili oni praktikas [[montogrimpado]]n kaj aliaj bazigas sian turisman allogecon sur lo kontakto kun la [[neĝo]] aŭ en siaj karakteraj pejzaĝoj. La ĉefaj troviĝas en la okcidento de la lando, en la [[Andoj]], kvankam estas ankaŭ formaĵoj montaraj en la [[Sierras de Córdoba]]. Inter la lokoj plej uzataj por montogrimpado troviĝas la monto [[Akonkagvo]], nome la plej alta monto de Ameriko. La turismaj lokoj plej gravaj pro sia neĝo estas [[Bariloche]] kaj [[Las Leñas]]. Formaĵo internacie konata estas la [[Quebrada de Humahuaca]]. La [[Nubtrajno]] estas unu el tri plej altaj fervojoj el la mondo. Ĝi eliras el la [[provinco Salta]], kaj trapasas la [[Quebrada del Toro]] preterpasante tra [[Tastil]] ― konsiderita unu el ĉefaj urbaj antaŭhispanaj centroj de Sudameriko ― kie estas ruinoj [[arkeologio|arkeologiaj]]. La Provinca Parko [[Ischigualasto]], konata ankaŭ kile ''"Valle de la Luna"'' (Lunvalo), estas situanta ĉe la norda pinto de la [[provinco San Juan]], je 330&nbsp;km de la urbo [[San Juan (Argentina urbo)|San Juan]]. Estas protektita areo kie videblas tute malkaŝe kaj klare diferenca la tuta periodo [[Triaso]] komplete kaj ordigite, pro kio la 29-an de novembro 2000 estis deklarita [[Monda heredaĵo de Unesko|Monda Heredaĵo]] fare de la [[Unesko]]. La [[glaĉero]]j estas unu el ĉefaj allogaĵoj de la [[Argentina Patagonio]]. La plej konata estas la [[Glaĉero Perito Moreno]], kies alireblo kaj karaktera regula rompo havigas singularan allogecon. Ĝi etendas super la akvoj de la suda branĉo de la [[lago Argentino]], kun larĝo de 5&nbsp;km kaj alto super la nivelo de la lago, de el 70 al 60 metroj. Tiu glacimuro kovras etendon de 230&nbsp;[[km²]]. La areo de la patagoniaj glacikampoj kaj glaĉeroj estas natura trezoro, estis deklarita [[Monda heredaĵo de Unesko|Monda Heredaĵo]] fare de la [[Unesko]] en [[1981]]. En la lastaj jaroj gravis la modigo kaj modernigo de la [[Vinscienco|vina turismo]], nome turismo tema bazita sur la [[Vinkultivado|vinproduktado]] kun la iniciatoj de la nomitaj ''"Vinvojoj"'' en la provincoj [[provinco San Juan|San Juan]] kaj [[provinco Mendoza|Mendoza]] same kiel ĉe la saltprovincaj [[Kalĉakiaj Valoj]], turismo kiu allogas nombrajn eksterlandajn turistojn kiuj venas por surloki gusti la [[Vino de Argentino|argentinajn vinojn]].<ref name="Capital vino">http://www.vinosyco.com.ar/wine_news50.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090208011459/http://www.vinosyco.com.ar/wine_news50.htm |date=2009-02-08 }} Mendoza, 8va capital vitivinícola del mundo. Alirita la 10an de aŭgusto de 2008, Vinos&Co.</ref> [[Dosiero:Ushuaia 2009.jpg|eta|[[Ushuaia]], la plej suda urbo de la mondo.]] La vintra turismo okazas ĉefe en la regiono de la Lagoj, ĉe la deklivaro de la [[Andoj]] en las provincoj Neŭkeno, Río Negro kaj Ĉubutio; krom la praktiko de montosportoj, la zono havas allogaĵojn de lagoj de glaĉera deveno kaj Naciaj Parkoj ĉirkaŭitaj de densa vegetaĵaro. En ties centro la urbo [[Bariloche]] borde de la [[lago Nahuel Huapi]] kaj je malmultaj kilometroj de la [[Cerro Catedral (Argentino)|monto Katedralo]], iĝas la ĉefa vintra centro de Sudameriko, allogante plej parton de la turismo kaj enlanda kaj eksterlanda.<ref>Bariloche y Cataratas son los dos centros turísticos favoritos http://www.clarin.com/diario/1999/07/25/e-03801d.htm{{404|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Alirita la 13-an de septembro 2008</ref> Dum somero granda parto de la turismo interna argentina direktas sin al diversaj urboj de la [[Argentina Atlantika Marbordo|Atlantika Marbordo]] de la [[provinco Bonaero]], kie [[Mar del Plata]] estas la ĉefa el tiuj. La plej parto de tiuj urboj koncentras sian ekonomian aktivecon en la somera sezono. La dua celo pri kaptado de la interna turismo estas konstituita de la [[Sierras de Córdoba]], kies ĉefa turisma centro estas [[Villa Carlos Paz]] en la [[Valo Punija]]. La [[regiono Litoral]] kun siaj riveraj strandoj, la termaj kompleksoj kaj la karnavaloj en la [[provinco Corrientes]] kaj en la provinco [[Entre Ríos]], inter aliaj, konstituas la trian celon de la enlanda turismo.<ref>Cordoba, el litoral y buenos aires los destinos mas elegidos. http://www.continental.com.ar/noticias/sociedad/cordoba-el-litoral-y-buenos-aires-los-destinos-turisticos-mas-elegidos/20120407/nota/1666088.aspx {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140704193038/http://www.continental.com.ar/noticias/sociedad/cordoba-el-litoral-y-buenos-aires-los-destinos-turisticos-mas-elegidos/20120407/nota/1666088.aspx |date=2014-07-04 }} Alirita la 2-an de junio 2012</ref> Tradicie, la monato januaro estas tiu kiu generas plej peton de luado. Aliflanke, la zono de la duoninsulo [[Valdés]] (en la [[provinco Ĉubutio]]) estas areo deklarita [[Monda heredaĵo de Unesko|Monda Heredaĵo]] fare de la [[Unesko]] en kiu kuniĝas la atlantika marbordo kaj la argentina Patagonio; alia granda celo internacia kun tiaj karakteroj estas en la [[Provinco de Fajrolando, Antarkto kaj Insuloj de Suda Atlantiko]]. [[Ushuaia]], la provinca ĉefurbo, funkcias kiel elirpunkto al ekskursoj kaj krozo-ŝipoj al la [[Antarkto]]. {{Ĉefartikolo|Protektitaj naturaj areoj de Argentino}} === Transporto === {{Ĉefartikolo|Transporto en Argentino}} [[Dosiero:Avenida General Paz entre Cabildo y Panamericana.jpg|eta|La [[Avenuo General Paz]] estas grava [[aŭtovojo]] inter la urbo kaj la [[provinco Bonaero]].]] [[Dosiero:Aeropuerto Ministro Pistarini, Ezeiza, Buenos Aires, Argentina.jpg|eta|maldekstra|La [[Internacia Flughaveno Ministro Pistarini]] estas la ununura en Latinameriko kiu funkciigas flugojn al la kvin kontinentoj, kaj estis kvalifikita kiel plej bona [[flughaveno]] de la mondoregiono fare de Skytrax.<ref>[http://en.mercopress.com/2007/09/06/ezeiza-chosen-as-best-airport-in-the-region-santiago-second Ezeiza chosen as best airport in the region; Santiago second]. MercoPress, 6a de septembro de 2007.</ref> Ĝi situiĝas ĉe [[Partio Ezeiza|Ezeiza]], for de la urbaj limoj, sed servas majoritate al la Federala Ĉefurbo kaj al la [[Granda Bonaero|metropola areo]].]] [[Dosiero:199 - Buenos Aires - Aéroport international Ezeiza - Janvier 2010.jpg|eta|dekstra|Internacia Flughaveno de Ezeiza.]] [[Bonaero]], ĉiuj la provincaj ĉefurboj escepte [[Ushuaia]] kaj mezgrandaj municipoj troviĝas interkonektitaj de la 37&nbsp;740&nbsp;km de [[Asfalto|asfaltitaj]] vojoj. Argentino havas ankaŭ 600&nbsp;000&nbsp;km de municipaj stratoj. Al la historiaj [[Aŭtovojo Bonaero - La Plata]] kaj [[Aŭtovojo 2]] aliĝis la [[Aŭtovojo Justiniano Posse|Aŭtovojoj Kordobo - Carlos Paz]], [[Aŭtovojo Rosario-Kordobo|Rosario - Kordobo]], [[Nacia Ŝoseo 7 (Argentino)|Villa Mercedes - Mendoza]], [[Nacia Ŝoseo 14 (Argentino)|Mezopotamia Aŭtovojo]], inter aliaj. Krome kelkaj urboj havas ĉirkaŭajn ŝoseojn kvarrelajn. Oni ĉirkaŭkalkulas, ke estas 8&nbsp;527&nbsp;256&nbsp; aŭtoj en Argentino, distribuitaj en 5&nbsp;325&nbsp;231 aŭtomobiloj, 1&nbsp;370&nbsp;312 pli malpezaj veturiloj, 417&nbsp;042 de ŝarĝo kaj 62&nbsp;785 por transporto de pejzaĝoj, sen enkalkuli 517&nbsp;449&nbsp;unuojn nedefinitaj.<ref>http://www.adefa.com.ar/anuarios/anuario_2006/6_parque_automoto1-vehicle_fleet.pdf {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080908105950/http://www.adefa.com.ar/anuarios/anuario_2006/6_parque_automoto1-vehicle_fleet.pdf |date=2008-09-08 }} Parque automotor en Argentina, alirita la 13-an de aŭgusto 2008, Anuario 2006, Asociación de fábricas de automotores.</ref> La argentina [[fervojo|fervoja sistemo]] estis privatigita komence de la 1990-aj jaroj, enhave kaj la transporton de ŝarĝo kaj la translokigon urban de pasaĝeroj. Je 2006 Argentino havas ĉirkaŭ 31&nbsp;902&nbsp;funkciigeblajn kilometrojn de fervojoj.<ref name="CIA" /> Totale ekzistas ĉirkaŭ 40&nbsp;245&nbsp;km de fervojoj, sed multaj eroj restis abandonitaj en la epokoj de 1963, 1977, kaj de la 1990-aj jaroj. Argentino havas ĉirkaŭ 11&nbsp;000&nbsp;km da navigeblaj riveroj.<ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ar.html#Trans {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070612213714/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ar.html#Trans |date=2007-06-12 }} Transportation in Argentina, alirita la 23-an de junio 2008, 19-a de junio 2008, Monda faktolibro de [[CIA]]</ref> La reto de rivervojoj estas komponita de la riveroj [[Rivero Plata|La Plata]], [[rivero Paranao|Paranao]], [[rivero Paragvajo|Paragvajo]] kaj [[rivero Urugvajo|Urugvajo]]. La ĉefaj riveraj [[haveno]]j estas tiuj de [[Partio Zárate|Zárate]] kaj [[Partio Kampana|Kampana]]. La majoritato de la produktoj importitaj de Argentino alvenas al la lando tramare. La ĉefaj havenoj estas la jenaj: [[Bonaero]], [[La Plata]]-[[Ensenada (Bonaero)|Ensenada]], [[Bahía Blanca]], la havenoj de [[Up-River]], [[Mar del Plata]], [[Quequén]]-[[Necochea]], [[Comodoro Rivadavia]], [[Puerto Deseado]], [[Puerto Madryn]] kaj [[Ushuaia]]. La haveno de Bonaero estas historie la unua laŭ unuopa gravo, sed la zono konata kiel [[Up-River]], kiu etendiĝas laŭlonge de 67&nbsp;km de la areo de la [[provinco Santa Fe|provinco santafea]] de la [[rivero Paranao]], kunigas 17 havenojn kiuj koncentras la 50 % de la totalo de la eksportado de la lando.<ref name="Barrilli">http://www.barrilli.com/bw/noticias2.vsp?tok=1212158410904&nid=30318{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Jornada sobre la hidrovía Paraguay-Paraná, alirita la 31-an de majo 2008, Barrilli, 29-a de majo 2008, Barrilli.</ref><ref>http://www.sspyvn.gov.ar/puertos_habilitados.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080614012520/http://www.sspyvn.gov.ar/puertos_habilitados.html |date=2008-06-14 }} Listado de puertos habilitados, alirita la 23-an de junio 2008, Secretaría de transporte de la Nación Argentina.</ref> La [[Internacia Flughaveno Ministro Pistarini|Internacia Flughaveno de Ezeiza]], je ĉirkaŭ 35&nbsp;km de la centro de Bonaero, estas la plej granda de la lando kaj disponas de instalaĵoj por movigado kaj stokado de ŝarĝo. La entrepreno [[Aerolíneas Argentinas]], kiu estis privatigita en [[1990]] kaj poste reŝtatigita, faras enlandajn kaj internaciajn flugojn. Ekzistas krome diversaj aerlinioj enlandaj. La ĉefaj internaciaj aerentreprenoj uzas Bonaeron kiel celo aŭ haltejo por siaj aervojoj<ref name=mibsasquerido>http://www.mibuenosairesquerido.com/xArgentina6.htm Infraestructura de Argentina, alirita la 23-an de junio 2008, Mi Buenos Aires Querido</ref> {{Ĉefartikolo|Argentinaj Fervojoj|Ŝoseoj de Argentino}} == Kulturo == [[Dosiero:Bioy Casares, Ocampo y Borges.jpg|eta|[[Adolfo Bioy Casares]], [[Victoria Ocampo]] kaj [[Jorge Luis Borges]].]] La argentina kulturo estas markita de la multetna kaj [[Multkulturismo|multkultura]] karaktero de ties loĝantaro, la forta [[sinkretismo]] de ties esprimivo, kaj pozitiva valorigo de [[progreso]] kaj [[moderneco]], en kiu kunfluas, ne senkonflikte, sento de aparteno al kulturoj [[Eŭropo|eŭropaj]] kaj [[Latinameriko|latinamerikaj]], kun fortaj ingrediencoj [[Azio|aziaj]] kaj [[Afriko|afrikaj]]. Ŝerca esprimo de [[Jorge Luis Borges]] nomas argentinanoj ''"italoj, kiuj parolas hispane kaj ŝatus esti angloj, kiuj kredas vivi en Parizo"''. Tio bone montras la miksaĵon de la popolo el enmigrantoj de diversaj eŭropaj landoj, kiu bone videblas en la kulturo. Tamen tiuj multkultureco kontrastas kun la forta sento de aparteno al internaj provincoj de ruraj tradicioj (''[[gaŭĉo]]j''). Simile la urba kulturo de tre granda parto de la loĝantaro de la areoj de urbo [[Bonaero]] kaj de la ĉirkaŭa areo de [[Granda Bonaero]], kaj ankaŭ de aliaj grandurboj kontrastas kun la pli provinceca etoso de malgrandaj apartaj setlejoj. Pri ebla kontrasto inter la eŭropa, ĉefe hispana kaj itala kulturoj, konsisto kaj la indiĝena prakulturo, apenaŭ gravas pro la forto historia procezo de senkulturigo kaj eĉ mapuĉigo de la indiĝenaj nacij kaj triboj, plej ofte per milito sed ankaŭ per asimilado. Vidu ankaŭ [[Vino de Argentino]] kaj [[Kuirarto de Argentino]]. === Muziko === [[Dosiero:Gustavo_Cerati, _Madrid, _2006.10.10.jpg|eta|maldekstra|'''[[Gustavo Cerati]]''' (1959-2014), unu el la plej influaj artistoj en la latina roko.]] {| align="right" | [[Dosiero:Tango BuenosAires.jpg|eta|180x180px|[[Tango]] en la stratoj de [[Bonaero]]]] | |} [[Dosiero:Atahualpa Yupanqui en Cosquín.jpg|eta|[[Atahualpa Yupanqui]], simbolo de la Festivalo de Cosquín. En 1967 li atingis la unuan premion de la festivalo kaj en 1972 oni donis lian nomon al la scenejo.]] Argentina muziko famiĝis ĉefe pro [[tango]] kaj rilataj muzikformoj, kiel [[milonga]] kaj [[vals]]. Tamen Tango havas ne nur muzikan dimension, ĝi estas tutkultura fenomeno kun aldonaj aspektoj de poezio kaj danca interpretado. La tango estas muzika stilo kaj [[danco]] naskita en la bonaeraj malriĉaj kvartaloj kiu atingis internacian disvastigon, ligita forte kun Argentino kaj kun Urugvajo, sed ĉefe kun Bonaero. En tiu muzika ĝenro elstaris [[Carlos Gardel]], konsiderita la ''Reĝo de Tango'', kaj la marplatano tutmunde rekonita [[Ástor Piazzolla]], dum en danco elstaris la tutmonda sukceso de la grupo ''Tango Argentino'', kreita en 1983 de Claudio Segovia kaj Héctor Orezzoli, kun gedancistoj kiaj Juan Carlos Copes, María Nieves kaj Virulazo. Ĉiujare okazas en Bonaero la ''Festival y Campeonato Mundial de Baile de Tango'' (Festivalo kaj Tutmonda Ĉampioneco de Tangodanco). En Argentino estas tre disvastigita la tiel nomata [[folklora muziko]] aŭ simple [[folkloro]], inspirita en la tradiciaj kamparaj ĝenroj. La argentina folklora muziko havas tre diferencigitajn karakterajn regione: en la marborda muziko hegemonias ĝenroj kiaj la [[ĉamameo]] kaj la ĉamarita; en la sud-patagonia folkloro, hegemonias ĝenroj kiaj la [[milonga]], la ''triunfo'' kaj la ''malambo''; en la folkloro de [[Kujo]] hegemonias la ''cueca'' kaj la ''tonada''; en la norda folkloro hegemonias la ''ĉakarera'' kaj la ''zamba''; dum en la folkloro de la anda nordokcidento hegemonias la ''karnavalito'', ''saja'' kaj ''takirari''. Folkloraj grupoj kiaj [[Los Chalchaleros]] kaj soloistaj kantantoj kiaj [[Jorge Cafrune]], [[Atahualpa Yupanqui]], [[Mercedes Sosa]], Oscar Palavecino kaj Soledad Pastorutti troviĝas inter la plej gravaj reprezentantoj de tiuj ĝenroj. Inter la variaj festivaloj de folklora muziko elstaras la Festivalo de Cosquín en Córdoba kaj la karnavalo de [[Provinco Jujuy]]. La ''argentina [[Rokenrolo|roko]]'' havis ampleksan disvolvigon ekde fino de la 1960-aj jaroj kaj fortan influon en la iberamerika hispanlingva roko amplekse konata en la tuta kontinento. Elstaraj reprezentantoj estas grupoj kiaj ''Los Gatos'', ''Almendra'', ''Manal'' kaj ''Sui Generis'', krom ''Patricio Rey y sus Redonditos de Ricota'', ''Soda Stereo'' aŭ muzikistoj kiaj [[Litto Nebbia]] kaj [[Luis Alberto Spinetta]], krom [[Charly García]], [[Fito Páez]], [[Andrés Calamaro]] kaj [[Indio Solari]]. La homamasaj festivaloj plej ofte okazas en stadionoj, el kiuj la plej granda estas la ''Estadio Monumental Antonio Vespucio Liberti''. La plej sukcesaj festivaloj estas aktuale ''Cosquín Rock'' kaj ''Quilmes Rock'', kiuj okazas ĉiujare. === Literaturo === [[Dosiero:GauchosvonALE.jpg|eta|maldekstra|[[Gaŭĉo]]j, foto publikigita inter [[1890]] kaj [[1923]]]] En la [[19-a jarcento]] pro la sendependeco de la lando ankaŭ la argentina literaturo disigas de la hispana - sen malkonfesi tiun heredaĵon. Pro la temo de la vivo de [[gaŭĉo]]j la literaturo ricevas apartan nacian eron. Ekzemploj estas ''Fausto'' ([[1866]]) de [[Estanislao del Campo]], ''[[El gaucho Martín Fierro]]'' ([[1872]], tradukita al pli ol 70 lingvoj) de [[José Hernández]], ofte nomita la argentina [[popolaj eposoj|nacia eposo]], kaj [[Domingo Faustino Sarmiento]] ([[1845]]). Konataj modernaj [[aŭtoro]]j de la 20a jarcento estas [[Eduardo Mallea]], [[Ernesto Sabato]], [[Humberto Costantini]], [[Julio Cortázar]], [[Manuel Puig]] kaj ĉefe [[Jorge Luis Borges]], kiu estas konsiderata unu el la 26 centraj aŭtoroj de la kanono de la okcidenta literaturo ĉiutempa fare de la literatura kritikisto nome [[Harold Bloom]]<ref>Harold Bloom, [[:en:The Western Canon: The Books and School of the Ages|The Western Canon: The Books and School of the Ages]], alirita la 20an de marto de 2011, angle, 1994, Harcourt Brace, Novjorko, paĝo 2, kie li citas Shakespeare, Dante, Chaucer, Cervantes, Michel de Montaigne, Molière, Milton, Samuel Johnson, Goethe, Wordsworth, Jane Austen, Walt Whitman, Emily Dickinson, Charles Dickens, George Eliot, Tolstoy, Ibsen, Freud, Proust, James Joyce, Virginia Woolf, Franz Kafka, Borges, Neruda, Fernando Pessoa, Samuel Beckett</ref>. Borges, [[Adolfo Bioy Casares]], [[Ernesto Sabato]] kaj [[Juan Gelman]] ricevis la premion [[Premio Miguel de Cervantes|Miguel de Cervantes]]. La plej konata [[bildstrio]] de Argentino estas verŝajne [[Mafalda (fikciulo)|Mafalda]] de la desegnisto [[Quino]]. == Politiko == La [[Konstitucio]] de [[1853]] establis sistemon de reprezenta, [[respubliko|respublika]] kaj [[Federaciismo|federacia]] regado, kiu estis retenita per ĉiuj konstituciaj reformoj ekde tiam. Argentino formiĝis per la federacia unuigo de la provincoj kiuj aperis post la dissolvo de la [[Vicreĝlando de Río de la Plata]] kaj per la aligo de tiuj kiuj konstituiĝis el la nomitaj ''Territorios Nacionales'' (Naciaj Teritorioj). La provincoj estas aŭtonomaj, kiel deklarite en la artikolo 121 de la Nacia Konstitucio.<ref>«Gobiernos de provincia», Constitución Nacional, vidu Artículo 121. [http://web.archive.org/web/20132022260300/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/gobiernos.php] Konsultita la 17an de Aŭgusto 2016.</ref> La Konstitucio valida aktuale rezultas el teksto establita de la [[Reformo de la Argentina Konstitucio en 1994]]. La aŭtoritatoj de la federala registaro havas sidejon en la [[Aŭtonoma Urbo Bonaero]], kiu estas aktuale la ĉefurbo kun oficialaj titoloj ''Capital de la República'' aŭ ''Capital de Nación'', ambaŭ nomigoj uzataj en la Nacia Konstitucio kaj en la leĝoj, sed neformale ''Capital Federal'' (federacia ĉefurbo). La [[Registaro de Respubliko Argentino]] estas la [[plenuma povo]] en Argentino. La registaro funkcias ene de [[Federaciismo|federacia]], [[Reprezenta demokratio|reprezenta demokrata]] kaj [[Prezidenta respubliko|prezidenta]] sistemo. La [[Prezidanto de Argentino]] estas kaj la [[ŝtatestro]] kaj la ĉefministro kaj ĉefkomandanto de la armetrupoj. La [[Leĝdona povo]] estas La [[Kongreso de la Argentina Nacio|Nacia Kongreso]]. La [[Justica povo]] ne dependas de ĉi tiuj aŭtoritatoj. Spite la teorian konstituon [[demokratio|demokratian]] de la ŝtato, tro ofte la registaroj funkciis historie kiel realaj [[Diktaturo|diktaturoj]], foje fare de [[militisto]]j. Vidu ankaŭ: [[Konstitucio de la Argentina Nacio]] === Plenuma povo === {{Ĉefartikolo|Prezidanto de Argentino}} [[Dosiero:Casa Rosada - Argentine version of the White House.jpg|eta|[[Casa Rosada]], sidejo de la plenuma povo.]] La [[plenuma povo]] estas plenumita de civitano enhavanta la titolon ''Presidente de la Nación Argentina'', kiu estas elektita per duobla [[rekta baloto]] kun la kandidato al vicprezidanto. La dua baloto okazas inter la du kandidatecoj plej voĉdonitaj en la unua baloto se en tiu neniu atingas pli ol 45 % de la validaj voĉdonoj aŭ, se akirinte plej voĉdonitan lokon inter 40 % kaj 45 %, ekzistas diferenco kun la dua kandidateco pli malgranda ol 10 %.<ref>Constitución nacional - De la forma y tiempo de la elección del presidente y vicepresidente de la Nación [http://web.archive.org/web/20132022245600/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/eleccion.php] Konsultita la 17an de Aŭgusto 2016.</ref> En 2015, estis elektita el la koalicio ''Cambiemos'', regis Mauricio Macri (el partio ''Propuesta Republicana PRO'') kiel prezidanto de la lando kun regotempo valida ĝis la 10a de decembro de 2019. Li estis la 53a prezidanto de la lando, kaj la 8a el la reveno de la konstitucia ordo en 1983.<ref>«Mauricio Macri es el nuevo presidente de la República Argentina». [http://www.infobae.com/2015/11/22/1771616-elecciones-2015-mauricio-macri-es-el-nuevo-presidente-la-argentina/] Konsultita la 17an de Aŭgusto 2016.</ref> En la aktualo, elektita el la koalicio ''La Libertad Avanza'', regas Javier Milei kiel prezidanto de la lando kun regotempo valida ekde 2023 ĝis la 10a de decembro 2027. La vicprezidanto estas [[Victoria Villarruel]]. La prezidanto kaj la vicprezidanto daŭre restas kvar jarojn en siaj postenoj kaj ili povas esti reelektitaj tuje por nova mandato plia.<ref>«Constitución Nacional Capítulo I: De su naturaleza y duración». [http://www.senado.gov.ar/Constitucion/naturaleza] Konsultita la 17an de Aŭgusto 2016.</ref> La ministraro de la prezidanto de la lando estas direktita de la Ministrarestro, kiu troviĝas zorge de la administracio de la lando kaj estas respondeca antaŭ la Kongreso.<ref>«Segunda Parte: Autoridades de la Nación». [http://www.senado.gob.ar/Constitucion/ministerio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140518050627/http://www.senado.gob.ar/Constitucion/ministerio|date=2014-05-18}} Konsultita la 17an de Aŭgusto 2016.</ref> === Leĝofara povo === {{Ĉefartikolo|Senato de Argentino|Ĉambro de Deputitoj de Argentino}} [[Dosiero:Congreso de la Nación Argentina a pleno sol.JPG|eta|[[Palaco de la Kongreso de la Argentina Nacio|Palaco de la Kongreso]], sidejo de la [[Kongreso de la Argentina Nacio|Nacia Leĝofara Povo]].]] La [[leĝdona povo]] estas plenumita de la [[Kongreso de la Argentina Nacio]], kiu estas formita de du ĉambroj. La [[Ĉambro de Deputitoj de Argentino|Ĉambro de Deputitoj]] kunigas la rektajn reprezentantojn de la loĝantaro. Ili estas elektitoj pere de la sistemo de proporcia reprezentado ([[sistemo D'Hondt]]), daŭre restas kvar jarojn en sia posteno kaj la tuto plinoviĝas duone ĉiun duan jaron, kaj tiele ili povas esti reelektitaj senfine. Ili estas elektataj el unika distrikto en ĉiu provinco kaj en la Aŭtonoma Urbo Bonaero, kie oni voĉdonas por listo de ĉiuj kandidatoj de ĉiu politika partio aŭ balota alianco, al postenoj kiujn ĉiu distrikto metas en disputo en tiu elekto.<ref>[http://www.senado.gov.ar/senadores/listados/listaSenadoRes] Constitución nacional - De la cámara de diputados senado.gov.ar Alirita la [[29an de majo]] de 2014.</ref> En 2006 ĝi havis totalon de 257 membroj. La [[Senato de Argentino|Senato]] kunigas la reprezentantojn de la 23 provincoj kaj de la Aŭtonoma Urbo Bonaero, kaj korespondas al ĉiu po du senatanoj el la majoritato kaj po unu el la minoritato, sumtotale 72 membroj. Ili estas elektita per rekta baloto, daŭras ses jarojn en sia regotempo kaj plinoviĝas trione ĉiun duan jaron, kaj tiele ili povas esti reelektitaj senfine.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/senado.php |titolo=Constitución Nacional - Del Senado |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130730154906/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/senado.php |arkivdato=2013-07-30 }}</ref> Laŭ la Leĝo 24 012 de [[1991]] oni establis leĝon por minimuma proporcio de inoj en la elekteblaj postenoj, devigante la politikajn partiojn inkludi minimumon de triono de virinoj inter la kandidatoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ispm.org.ar/paridad/ley_24.html |titolo=Ley 24 012 kaj Decreto Reglamentario 379/93 |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081109134619/http://www.ispm.org.ar/paridad/ley_24.html |arkivdato=2008-11-09 }}</ref> Ekde tiam, la partopreno de inoj en politiko pliiĝis elstare, kaj tiele Argentino estas la sudamerika lando kun plia kvanto de virinoj en la leĝofara povo kaj unu el la unuaj dek je tutmonda nivelo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.globalmediamonitoring.org/press_room/what_the_media_say/media_coverage/mujeres_en_la_politica |titolo=GMMP - Mujeres en la política |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181220230947/http://www.globalmediamonitoring.org/press_room/what_the_media_say/media_coverage/mujeres_en_la_politica |arkivdato=2018-12-20 }}</ref> La Kongreso de la Argentina Nacio zorgas pri la formado kaj aprobo de la federaciaj leĝoj; krome, ĝi respondecas pri la aprobo de la juraj kodoj nome civila, puna, komerca, labora, aviada kaj primin, inter aliaj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/atribuciones.php |titolo=Constitución Nacional - Atribuciones del Congreso |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130730141902/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/atribuciones.php |arkivdato=2013-07-30 }}</ref> Ĝi enhavas konstitucian organismon aŭtonoman de teknika helpo: nome la Ĝenerala Revizorejo de la Nacio, kiu zorgas pri la kontrolo de laŭleĝeco, administrado kaj revizorado de la tuta agado de la publika administracio.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/auditoria.php |titolo=Constitución Nacional - De la Auditoría General de la Nación |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130730161445/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/auditoria.php |arkivdato=2013-07-30 }}</ref> Same, en la medio de la Kongreso funkcias ankaŭ la [[ombudsmano]] ''Defensor del Pueblo de la República Argentina'' (Defendanto de la Popolo de la Argentina Respubliko) kiel sendependa organismo, sen ricevi instrukciojn de ajna aŭtoritato. Ties celo estas defendi la homajn rajtojn kaj la konstituciajn kaj jurajn rajtojn kiuj povus esti mistraktitaj de la Administracio.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/defensor.php |titolo=Constitución Nacional - Del defensor del pueblo |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130730155044/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/defensor.php |arkivdato=2013-07-30 }}</ref> === Justica povo === [[Dosiero:ID 472 Palacio de Justicia de la Nación 5006.jpg|eta|Palaco de Justico, kie kunsidas la Supera Kortumo de Justico de Argentino.]] La justica povo estas regata de Supera Kortumo de Justico de la Argentina Nacio formita de kvin jurismaj juĝistoj nomumitaj de la Prezidanto de la Nacio interkonsente kun la Senato, kiu postulas por tio majoritatan de du trionoj.<ref name=AtribucionesPE>[https://web.archive.org/web/20130501020310/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/ejecutivo.php Atribuciones del Poder Ejecutivo] (laŭ la Konstitucio).</ref> La malsupraj tribunaloj zorgas pri la solvo de konfliktoj regulataj de la federacia juro en la tuta lando (''tribunales federales'') kaj, ankaŭ, de la leĝaro komuna en la Aŭtonoma Urbo Bonaero (''tribunales nacionales''). La nomumon de juĝistoj faras la Prezidanto de la Nacio interkonsente kun la Senato, sur bazo de triopo formita de kandidatoj selektitaj per publika konkurenco fare de la ''Consejo de la Magistratura'' (Juĝista Konsilantaro), nome organismo de multfaka kompono, al kiu korespondas la rekta kontrolo de la [[juĝisto]]j kaj de la administrado de la Justica Povo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/judicial.php |titolo=Constitución nacional - Del poder judicial: de su naturaleza y duración |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130730181159/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/judicial.php |arkivdato=2013-07-30 }}</ref> La juĝistoj restas en siaj postenoj «dum pluas ties bona konduto» kaj povas esti elpostenigitaj nur okaze de gravaj miskondutoj, fare de ''Jurado de Enjuiciamiento'' (Ĵurio de Juĝado), formita de leĝofaristoj, magistratoj kaj advokatoj. == Servoj == La [[Argentina Federala Polico]] - AFP (Hispane: Policía Federal Argentina - PFA) estas la ĉefa korpo de interna sekureco de la Argentina Respubliko. Ĝi estis kreita la [[24an de decembro]] [[1943]], per la Dekreto 17.750 sur la bazoj de la malnova "Polico de la Ĉefurbo", kiu operaciis en la Urbo de Bonaero de 1880 ĝis tiu jaro, kaj eniris en funkciojn la 1an de januaro 1945. AFP dependas de la Ministerio de Sekureco, ĝi havas taĉmentojn en ĉiuj provincoj de la lando nomitaj "Delegacioj" kaj en la Urbo de Bonaero, kie ĝi praktikas ankaŭ la funkciojn de loka polico, entute kun la [[Metropola Polico de la Urbo de Bonaero]], pro la 7a artikolo de la Nacia Leĝo 24.588, ankaŭ nomita Leĝo Cafiero. La provincoj havas proprajn policojn, kiu laboras en multaj kazoj artikitaj kun la Federala Polico. == Sporto en Argentino == En lando de tiom da loĝantoj, kompreneble troveblas kluboj de ĉiaj sportaj disciplinoj. Aparte populara en Argentino - samkiel en la najbaraj landoj Brazilo kaj Urugvajo - estas [[futbalo]]. Kiam konkuras la vira [[argentina nacia teamo de futbalo]], milionoj da subtenantoj sekvas ĉiujn movojn. En 1978 kaj 1986 la teamo gajnis la [[Futbala Mondpokalo|Futbalan Mondpokalon]], sed en la matĉoj de la [[Futbala Mondpokalo 2010]] ili nur eniris la grupon de plej bonaj ok teamoj, tie malvenkante kontraŭ la germana teamo. Enlande grandis la atendoj ke en la matĉoj de la [[Futbala Mondpokalo 2014]] de la 12-a de junio ĝis la 13-a de julio ĝi denove pli sukcesu, sed tamen la argentina teamo ne sukcesis venki en la finalo malvenkante denove kontraŭ la germana teamo. Inter plej popularaj kluboj menciindas la [[Club Atlético Boca Juniors]], [[Club Atlético Newell's Old Boys]], [[San Lorenzo de Almagro]], [[Quilmes AC]], [[Club Atletico Colón]], [[Club Atlético Lanús]], [[Club Atlético Vélez Sarsfield]], [[Estudiantes de La Plata]] ktp. == Esperanto en Argentino == En [[1941]] fondiĝis [[Argentina Esperanto-Ligo]], kiu en [[1946]] ricevis la statuson de [[Landa Asocio]] de [[UEA]] en Argentino. Aldone en [[1966]] fondiĝis [[Juna Esperantistaro Argentina]], kiu ricevis la statuson de junulara sekcio de Argentina Esperanto-Ligo kaj de landa sekcio de [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo]] (TEJO) samjare. De la 26-a de julio ĝis la 2-a de aŭgusto [[2014]] okazis en [[Bonaero]] la [[UK 2014|99-a Universala Kongreso]] de [[Esperanto]] tuj post la 47-a Konferenco de [[Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj]] (ILEI) en [[Montevideo]], [[Urugvajo]]. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Argentina ekstera politiko]] * [[Argentina Esperanto-Ligo]] * [[Latin-Ameriko]] * [[Listo de urboj de Argentino]] * [[Provincoj de Argentino]] * [[Argentine (pariza metrostacio)]] * [[República Argentina (metroo de Madrido)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Argentino|q=Argentino|wikt=Argentino|ReVo=argentin}} * {{oficiala retejo}} ({{es}}) * {{ueavikio|{{paĝonomo}}}} {{eo}} * [https://www.casarosada.gob.ar/ Retejo de la Prezidanto de Argentino] {{es}}, {{en}} * [https://stanobelov.blogspot.com/search/label/argentino Vojaĝraportoj pri Argentino] {{eo}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/argentina/ Argentino] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210417040319/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/argentina/ |date=2021-04-17 }} en [[Monda faktolibro de CIA]] {{G20-Ŝtatoj}} {{Merkosudo}} {{Ŝtatoj en Sudameriko}} {{Havenda artikolo|Argentino}} {{Elstara}} {{ADLS|2014|28}} <!-- kaj de semajno 29 --> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Argentino| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1816]] 1iws2bfhirmnigsxlgj1q5u7mmykjl5 0 107 9367484 9328355 2026-05-06T05:41:00Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367484 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lingvo |Lingvo= Armena lingvo<br /> {{fremdlingve|hy|''Հայերեն''}} / ''Hajeren'' |Mapo ={{#invoke:Wikidata|claim|P1846}} |Mapopriskribo = Mapo de disvastiĝo de la lingvo |Landoj= [[Argentino]], [[Armenio]], [[Aŭstralio]], [[Barato]], [[Brazilo]], [[Ĉilio]], [[Egiptio]], [[Etiopio]], [[Francio]], [[Grekio]], [[Irano]], [[Jordanio]], [[Kanado]], [[Kartvelio]], [[Kipro]], [[Libano]], [[Rusio]], [[Sirio]], [[Turkio]], [[Urugvajo]], [[Usono]] |Denaske= ĉ. 6 milionoj |Fremdlingve= ĉ. 4 milionoj<!-- ĉu ne estas eraro? --> |Klasifiko= |Oficiala lingvo= Armenio |Reguligita de= |Skribo= |Koloro= Hindeŭropa |ISO1= hy |ISO2B= arm (B), hye (T) |ISO2T= hye |vikipedio=hy }} La '''armena lingvo''' (propra nomo: {{langi|hy|Հայերեն}} [Hajerēn]) estas [[Izolita lingvo|izolita grupo]] apartenanta al la [[Hindeŭropa lingvaro]]. La armena estas la [[Oficiala lingvo|ŝtata lingvo]] de [[Armenio]] kaj de la ne agnoskita ŝtato de [[Arcaĥa Respubliko]]. La tuta nombro de parolantoj ĉirkaŭ la mondo estas ĉirkaŭ 5,9 - 6,7 milionoj da homoj. Laŭ esplorado de la Masaĉuseca Instituto de Teknologio, la armena estas unu el la 50 plej influaj lingvoj en la mondo.<ref name="Hrach Martirosyan 2013 Pp. 85">Hrach Martirosyan. The place of Armenian in the Indo-European language family: the relationship with Greek and Indo-Iranian. Journal of Language Relationship • Вопросы языкового родства • 10 (2013) • Pp. 85—137</ref> Estas hipotezo ke la armena havas la plej grandan parencecon kun la [[greka lingvo]]. Kune kun kelkaj formortintaj lingvoj ([[Friga lingvo|friga]], [[Taka lingvo|trakia]], [[Daka lingvo|daka]], [[Ilirio|iliria]], kaj [[Peonio (regno)|peonia]]), ĝi kuniĝas en la pra-balkana lingva branĉo. Kelkaj esploristoj kredas ke la [[Grek-armena hipotezo|hipotezo]] pri la proksima rilato de la greka kaj friga kun la armena ne estas konfirmita en la lingva materialo. Estas indikite, ke la friga plej proksimas al la antikvaj grekaj kaj malnovaj [[Makedonio (Grekio)|makedonaj lingvoj]], ĉar ĝi kombinas pli da trajtoj kun la antikva greka ol kun aliaj [[Hindeŭropa lingvaro|hindeŭropaj lingvoj]]. Modernaj glotokronologiaj studoj faritaj de K. Atkinson, ne konfirmas la ekziston de la [[Grek-armena hipotezo|greka-armena lingvo]].<ref>{{Cite book|last1=Sanjian|first1=Avedis K.|editor1-last=Daniels|editor1-first=Peter T.|editor2-last=Bight|editor2-first=William|editor1-link=Peter T. Daniels|editor2-link=William Bright|title=The World's Writing Systems|chapter=The Armenian Alphabet|date=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195079937|page=[https://books.google.am/books?hl=en&lr=&id=ospMAgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA356 356]|quote=...Classical (Grabar), Middle, and Modern: two mutually intelligible literary dialects, East and West Armenian.}}</ref> La armena lingvo havas pli fruan genezon kompare kun la [[Greka lingvo|greka]]. La armena kiel sendependa lingvo ekzistas de la 6-a jarcento a.K. Inter la hindeŭropaj lingvoj estas unu el la plej [[Hindeŭropa pralingvo|antikvaj lingvoj]]. La moderna [[armena alfabeto]] estis kreita de [[Mesrop Maŝtoc]] en 405 p.K. Nuntempe, la lingvo estas reprezentita de okcident-armenaj kaj orientaj armenaj variantoj. Dum sia longa historio, distingita en speciala hindeŭropa lingvaro, la armena lingvo poste ekkontaktis kun diversaj hindeŭropaj kaj ne-hindeŭropaj lingvoj - ambaŭ vivaj kaj nun mortintaj - prenante de ili kaj alportante ĝis hodiaŭ multe de tio kio povis konservi rektajn skribajn atestojn. En malsamaj tempoj, la [[Hitita lingvo|hitita]] kaj la [[Hurida lingvo|hurida]], [[Urarta lingvo|urarta]], [[Akada lingvo|akada]], [[Aramea lingvo|aramea]], [[Siria lingvo|siria]], [[Araba lingvo|araba]], [[Parta lingvo|parta]], [[Persa lingvo|persa]], [[Kartvela lingvo|kartvela]], [[Greka lingvo|greka]] kaj [[Latina lingvo|latina]] lingvoj estis en kontakto kun la armena lingvo. Ĉi tiuj datumoj estas aparte gravaj por [[urarto]]logoj, [[Iranologio|iranologoj]], [[Kartvelio|kartvelistoj]], kiuj derivas multajn faktojn el la historio de la lingvoj, kiujn ili studas de la armena.<ref>{{Cite book|last1=Campbell|first1=George|authorlink1=George Campbell (linguist)|title=Concise Compendium of the World's Languages|chapter=Armenian, Modern Standard|date=2003|publisher=Routledge|isbn=9781134720279|page=[https://books.google.am/books?id=MiTfBQAAQBAJ&pg=PA33&dq=western+armenian 33]|quote=This second form is known as Western Armenian; Eastern Armenian is the written and spoken language used in the CIS. The two forms are mutually intelligible, indeed very close to each other.}}</ref> La armena lingvo havas [[Armena alfabeto|unikan alfabeton]]. Ĝi estis kreita de [[Mesrop Maŝtoc]] en 405. Maŝtoc, kun la intenco krei la [[Armena alfabeto|armenan alfabeton]], ekzamenis kelkajn el la manuskriptoj skribitaj en fremdaj lingvoj vojaĝante al la urboj [[Dijarbakiro|Dijabakiro]], [[Urfa]] kaj [[Samosato|Samosat]], kaj malkaŝante la armenajn literojn en 405. La kreo de la alfabeto ankaŭ donis la renaskiĝon de literaturo kaj la fundamento de ora epoko en la [[Armena literaturo|armenlingva literaturo]]. La kreado de la armena alfabeto ne nur donis skribsistemon al la lingvo, sed normigis ĝin.<ref>"Armenia as Xenophon Saw It", p. 47, ''Historio de Armenio''. Vahan Kurkjian, 2008</ref> == Ĉefaj dialektoj == [[Dosiero:Armenian presence within modern Turkish borders in early 1600s.png|300ra|thumb |right | Armenlingvanoj estis plimulto en areoj kun pli forta koloro kaj grava malplimulto en areoj kun milda koloro. Ĝi reprezentas la limojn de nuna Turkio.]] Estas tri lingvoformoj de la armena vaste akceptataj, plus la transira periodo de la lingvo, konata kiel kilikia aŭ mezarmena: * '''[[klasika armena lingvo]]''' (aŭ ''[[Grabaro]]''), kiu ekde la [[5-a jarcento]] estis skribata. En religiaj okazoj ĝi ankoraŭ estas uzata dum la moderna epoko. En tiu lingvo ekzistas riĉa literaturo pri religiaj temoj, historiaj okazintaĵoj, poezio kaj epiko.<ref name="Xenophon IV.v.2–9">{{cite book |last=[[Ksenofono]]|title= Anabazo|pages=IV.v.2–9}}</ref> * '''[[Kilikia armena lingvo]]''': estas meza stadio de la armena lingvo dum la Mezepoko, inter la klasika kaj la modernaj branĉoj de la lingvo. Ĝi estis la lingvo de la [[Armena reĝlando en Kilikio]]. Dum ĝia uzado, la [[armenoj]] enkondukis du pliajn literojn en la alfabeton. Nuntempe ĝi estas mortinta lingvo. * '''[[orient-armena lingvo]]''' (propra nomo: {{langi|hy|Արևելյան հայերեն}} [Arevelian Hayerēn]), la [[oficiala lingvo]] de la Respubliko [[Armenio]], kiu ankaŭ estas parolata de grupo en [[Irano]].<ref>{{citaĵo el gazeto|familia nomo=Austin |persona nomo=William M. |titolo=Is Armenian an Anatolian Language? |eldoninto=Linguistic Society of America |dato=Januaro–Marto 1942 |paĝoj=22–25 |doi=10.2307/409074 |gazeto=Language |volumo=18 |issue=1 |jstor=409074| issn=0097-8507}}</ref> * '''[[okcident-armena lingvo]]''' (propra nomo: {{langi|hy|Արևմտյան հայերեն}} [Arevmtian Hayerēn]), kiu elorigine estis hejma en [[Anatolio]], post la [[Armena genocido|amasa masakro]] dum la [[unua mondmilito]] ankaŭ estas parolata de multaj armenoj en la [[diasporo]].<ref name=Diakonoff1985>{{citaĵo el gazeto |url=https://archive.org/stream/Hurro-urartianBorrowingsInOldArmenian#page/n1/mode/1up |titolo=Hurro-Urartian Borrowings in Old Armenian |verko=Journal of the American Oriental Society |dato=1985 |paĝoj=597–603 |persona nomo=I.&nbsp;M. |familia nomo=Diakonoff |aŭtoroligilo= |loko=New&nbsp;Haven |volumo=105 |issue=4 |doi=10.2307/602722 |issn=0003-0279 |jstor=602722 |oclc=6015257905}}</ref> Entuta nombro de parolantoj estas ĉirkaŭ 6,7 milionoj (en [[1999]]), el tiuj pli ol 3 milionoj nuntempe loĝas en la [[Armenio|Respubliko Armenio]]. == Enklasado == [[Dosiero:Mesrop1776t.jpg|eta|374x374px|Miniaturo pri Mesrop Maŝtoc el armena anuskripto de 1776]] La armena lingvo similas al la [[greka lingvo]] en vortstoko (multaj similaĵoj laŭ vidpunkto de etimologia deveno). La armena ankaŭ havas multajn [[pruntovorto]]jn el la [[persa lingvo|irana]], [[franca lingvo|franca]], [[latina lingvo|latina]] kaj [[rusa lingvo|rusa]] lingvoj.<ref name="iranicaonline.org">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-iv|titolo=ARMENIA AND IRAN iv. Iranian influences in Armenian Language|alirdato=26an de oktobro 2015}}</ref> La distingaĵoj de la armena lingvo estis rekonitaj de filologo [[Johann Heinrich Hübschmann]] (1875)<ref name="iranicaonline.org"/> Ĝiaj [[fonologio]] kaj [[sintakso]] estas influitaj de la najbaraj [[kaŭkaza lingvaro|kaŭkazaj]] kaj [[tjurka lingvaro|tjurkaj lingvaroj]]. Kelkaj dialektoj de la armena posedas [[ejektivo]]jn, kio estas ne tipa por [[hindeŭropa lingvaro|hindeŭropaj lingvoj]] kaj verŝajne rezultis el la influo de la najbaraj lingvoj. La akcento kutime restas sur la lasta [[silabo]]. La armena havas riĉan [[kazo]]-sistemon (7 kazoj), sed ne faras [[Genro (gramatiko)|genran]] distingon. La plejmulto el arkaismaj sintezitaj verbformoj anstataŭiĝis per analitikaj konstruaĵoj (kun helpverbo). La [[konjunktivo]] ne plu estas uzata. La armena estas lingvo kun vortordo subjekto-predikato-objekto (SPO). La pozicio de nedifina artikolo varias inter la [[orient-armena lingvo|orient-armena]] kaj la [[okcident-armena lingvo|okcident-armena]]. Oriente ĝi antaŭas, okcidente malantaŭas la substantivon.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/books/read12.html |titolo=A Reader in Nineteenth Century Historical Indo-European Linguistics: On the Position of Armenian in the Sphere of the Indo-European Languages |eldoninto=Utexas.edu |dato=2007-03-20 |alirdato=2012-12-18 |arkiveurl=https://web.archive.org/web/20120430121231/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/books/read12.html |arkivedato=2012-04-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151221145559/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/books/read12.html |arkivdato=2015-12-21 }}</ref> La armena estas skribata uzante sian propran [[Armena alfabeto|alfabeton]], kiu estis kreita de [[cenobito]] [[Mesrop Maŝtoc]]. Ĝi konsistas el 38 [[litero]]j. == Historio == === Originoj === [[Dosiero:Manuscript arm 5-6AD.jpg|eta|314x314px|[[Manuskripto]] armenlingva de la 5a aŭ 6-a jarcento]] La armena estas sendependa branĉo de la [[Hindeŭropa lingvaro|hindeŭropaj lingvoj]].<ref name="britannica.com">[http://www.britannica.com/eb/article-9109780/Armenian-language Armenian language – Britannica Online Encyclopedia]</ref> Ĝi interesas lingvistojn pro siaj apartaj fonologiaj evoluoj en tiu familio. Armena montras pli da satemigo ol kentumigo, kvankam ĝi ne estas klasifikita kiel aparteno al iu el ĉi tiuj subgrupoj. Iuj lingvistoj provis konkludi ke armena, [[Greka lingvo|greka]] ([[Friga lingvo|friga]]) kaj [[Hindirana lingvaro|hind-irana]] estis dialekte proksimaj unu al la alia; ene de ĉi tiu hipoteza dialekta grupo, la pra-armena situo inter la pra-greka kentum-subgrupo kaj pra-hindirana (satema subgrupo).<ref name="p. 6">''Handbook of Formal Languages'' (1997) [https://books.google.com/books?id=yQ59ojndUt4C&pg=PA6&dq=armeno-aryan&client=firefox-a#v=onepage&q=armeno-aryan&f=true p. 6].</ref> Armenio estis unulingva lando antaŭ la dua jarcento a.K. plej malfrue. Ĝia lingvo havas longan literaturan historion, kun traduko de la 5a-jarcenta biblio kiel ĝia plej malnova konservanta teksto. Ĝia vortprovizo historie estis influita de okcidentaj [[Irana lingvaro|Meza-iranaj lingvoj]], precipe [[Parta lingvo|parta]], kaj laŭ pli malgranda kvanto de [[Greka lingvo|greka]], [[Persa lingvo|persa]] kaj [[Siria lingvo|siria]]. Ekzistas du normigitaj modernaj literaturaj formoj, [[Orient-armena lingvo|orienta armena]] kaj [[Okcidenta Armenio|okcidenta armena]], kun kiuj plej nuntempaj dialektoj estas reciproke kompreneblaj.<ref name="public.iastate.edu">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.public.iastate.edu/~cfford/Indoeuropean%20language%20family%20tree.jpg |titolo=''Indo-European tree with Armeno-Aryan, exclusion of Greek'' |alirdato=2019-05-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180514140029/http://www.public.iastate.edu/~cfford/Indoeuropean%20language%20family%20tree.jpg |arkivdato=2018-05-14 }}</ref> [[Dosiero:Caucasus-ethnic es.svg|eta|374x374px|Hispana karto de etnolingvistikaj grupoj de kaŭkazo. La armena aperas verdkolore.]] Kvankam armenoj estis konataj en la historio multe pli frue (ekzemple, ili estis menciitaj en la 6-a jarcento a.K. [[Behistun-surskribo]] kaj en la historio [[Anabazo de Ksenofono]]), la plej malnova pluvivanta armenlingva teksto estas la 5-a-jarcenta traduko de la Biblio fare de monaĥo [[Mesrop Maŝtoc]], kiu kreis la [[Armena alfabeto|armenan alfabeto]]n en 405, tiutempe ĝi havis 36 leterojn. Iuj ankaŭ atribuas al li la kreadon de la [[kaŭkaz-albana alfabeto]]. En la Anabazo, Ksenofono priskribas multajn aspektojn de la armena vivo kaj gastamo post ĉirkaŭ 401 aK. Li raportas, ke la [[Armenoj|armena popolo]] parolis lingvon, kiu al lia orelo sonis kiel la lingvo de la [[persoj]].<ref name="Culture 2009, p383">''Indo-European Language and Culture: An Introduction'', Benjamin W. Fortson, John Wiley and Sons, 2009, p383.</ref><ref name="Hans J. Holm 2011">Hans J. Holm (2011): “Swadesh lists” of Albanian Revisited and Consequences for its position in the Indo-European Languages. The Journal of Indo-European Studies, Volume 39, Number 1&2.</ref> === Fruaj kontaktoj === W. M. Austin (1942) konkludis, ke estis frua kontakto inter armenaj kaj [[Anatolia lingvaro|anatoliaj lingvoj]], bazitaj sur tio, kion li konsideris komunaj arkaismoj, kiel la manko de ina sekso kaj la foresto de hereditaj longaj vokaloj. Tamen, male al komunaj novigadoj (aŭ [[sinapomorfio]]), la komuna reteno de arkaismoj (aŭ [[simpleziomorfo]]) ne estas konsiderata konkluda pruvo de periodo de komuna izolita evoluo.<ref name="Strabo, Geographica 1981, p. 33">Strabo, Geographica, XI, 14, 5; Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Ս. Ղ. Ղազարյան։ Երևան, 1981, էջ 33 (Concise History of Armenian Language, S. Gh. Ghazaryan. Yerevan, 1981, p. 33).</ref> En 1985, la sovetia lingvisto [[Igor Diakonov]] rimarkis la ĉeeston en [[klasika armena lingvo]] de tio, kion li nomas "Kaŭkaza substrato" identigita de pli fruaj kleruloj, konsistante el pruntaĵoj de la [[Kartvela lingvaro|kartvelaj]] kaj [[Naĥ-dagestana lingvaro|nordorientaj kaŭkazaj lingvoj]]. Notante, ke [[Hurid-urarta lingvaro|Hurid-urartaj popoloj]] loĝis la [[Armena Altebenaĵo|armenan altebenaĵo]]n en la [[2-a jarmilo a.K.]], Diakonov identigas en armena hurid-urarta substrato ekde terminoj sociaj, kulturaj kaj bestaj kaj plantoj kiel ałaxin "sklavino" (← Hur. Al ( l) a (e) ḫḫenne, cov "maro" (← Urart. ṣûǝ "(enlanda) maro", ułt "kamelo" (← Hurr. uḷtu), kaj xnjor "pomo (arbo)" (← Hurr. uriinzuri) ).<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://language.psy.auckland.ac.nz/files/gray_and_atkinson2003/grayatkinson2003.pdf |titolo=Russell D. Gray and Quentin D. Atkinson, Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin, Nature 426 (27 November 2003) 435-439 |alirdato=20an de julio 2015 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110520041256/http://language.psy.auckland.ac.nz/files/gray_and_atkinson2003/grayatkinson2003.pdf |arkivdato=20an de majo 2011}}</ref> Iuj el la esprimoj, kiujn li donas, agnoskas, havas akadan aŭ sumeran devenon, sed li sugestas, ke ili estis pruntitaj tra hurida aŭ urarta lingvoj. Pro tio, ke ĉi tiuj pruntoj ne suferas solidajn ŝanĝojn, karakterizajn por la disvolviĝo de la armena de la pra-hindeŭropa, li datiĝas sian prunton al tempo antaŭ la skribita registro sed post la [[Praarmena lingvo|pra-armena lingvo]].<ref>{{Citaĵo el libro|familinomo=Adalian|nomo=Rouben Paul|titolo=Historia Vortaro de Armenio|jaro=2010|eldoninto= Scarecrow Press |loko=Lanham, [[Marilando]]|isbn=978-0-8108-7450-3|aŭtorligilo=Rouben Paul Adalian|p=396|citaĵo=Although mutually intelligible, eastern Armenian preserved classical phonology, whereas western Armenian demonstrated sound loss among closely related consonants.}}</ref> Pruntedonaj vortoj el iranaj lingvoj, kune kun la aliaj antikvaj raportoj kiel tiu de [[Ksenofono]], komence gvidis lingvistojn erare klasifiki la armenan kiel iranan lingvon. Sciencistoj kiel [[Paul de Lagarde]] kaj F. Müller kredis, ke la similaĵoj inter la du lingvoj signifas, ke irana kaj armena estas la sama lingvo. La distingeco de armena estis rekonita kiam filologo [[Johann Heinrich Hübschmann]] (1875) uzis la komparan metodon por distingi du tavolojn de iranaj vortoj de la pli malnova armena vortaro. Li montris, ke la armena ofte havis 2 morfemojn por unu koncepto, kaj la ne-iranaj komponantoj donis koheran hindeŭropan koheron diferencan de la irana, kaj ankaŭ pruvis, ke la [[Fleksio|fleksia morfologio]] diferencas de tiu en iranaj lingvoj.<ref>{{Citaĵo el libro|familinomo1=Baliozian|nomo1=Ara|aŭtorligilo1=Ara Baliozian|titolo=The Armenians: Their History and Culture|date=1975|eldoninto=Kar Publishing House|paĝo=65|citaĵo=There are two main dialects: Eastern Armenian (Soviet Armenia, Persia), and Western Armenian (Middle East, Europe, and America) . They are mutually intelligible.}}</ref> === Grek-armena hipotezo === La hipotezo ke la greka estas la plej proksima vivanta parenco de la armena lingvo devenas de [[Holger Pedersen]] (1924), kiu notis, ke la nombro de grek-armenaj leksikaj vortoj estas pli granda ol tiu de kompromisoj inter armena kaj ajna [[Hindeŭropa lingvaro|hindeŭropa lingvo]]. [[Antoine Meillet]] (1925, 1927) plue esploris morfologian kaj fonologian kompromison, postulante, ke la gepatraj lingvoj de la greka kaj armena estas dialektoj en tuja geografia proksimeco en la pra-hindeŭropa periodo. La hipotezo de Meillet fariĝis populara post sia ''Esquisse ''(1936). [[Georg Renatus|Georg Renatus Solta]] (1960) ne tro postulas pri tia grek-armena parenceco, sed li konkludas ke konsiderante kaj la leksikon kaj la morfologion, la greka estas klare la dialekto plej proksima al la armena. [[Eric P. Hamp]] (1976, 91) subtenas la grek-armenan hipotezon, anticipante eĉ tempon "kiam ni devus paroli pri helen-armena" (signifante la postulon de greka-armena pralingvo).<ref>Renfrew, A.C., 1987, ''Archaeology and Language: The Puzzle of Indo-European Origins'', London: Pimlico. {{ISBN|0-7126-6612-5}}; Tamaz V. Gamkrelidze kaj V. V. Ivanov, ''The Early History of Indo-European Languages'', ''[[Scientific American]]'', Marto 1990; {{citaĵo el libro|familia nomo=Renfrew|persona nomo=Colin|jaro=2003|ĉapitro=Time Depth, Convergence Theory, and Innovation in Proto-Indo-European|titolo=Languages in Prehistoric Europe|isbn=3-8253-1449-9}}</ref> Armena kundividas la [[aŭgmento]]n, kaj negacion derivitan de la frazo pra-hindeŭropa lingvo <nowiki>*</nowiki>''ne h₂oyu kʷid'' ("neniam io ajn" aŭ "ĉiam nenio"), kaj la reprezento de vortosistemaj laringoj per protetaj vokaloj, kaj alia fonologia kaj morfologiaj trajtoj kun la greka. Tamen, kiel Fortson (2004) komentas, "kiam ni atingas niajn plej fruajn armenajn registrojn en la [[5-a jarcento]] p.K., la atesto de ia tia frua parenceco estis reduktita al kelkaj tentaj pecoj".<ref>{{citaĵo el libro| aŭtoro = Vavroušek P. | ĉapitro = Frýžština | titolo = Jazyky starého Orientu |loko= Prago |dato = 2010 |eldoninto= Univerzita Karlova v Praze | isbn = 978-80-7308-312-0| ref = }}</ref><ref name="Adams419">{{Cite book| author = J. P. Mallory, Douglas Q. Adams. | chapter = | chapter-url = | format = | url = | title = Encyclopedia of Indo-European culture | orig-year = | agency = | edition = |location= London |date = 1997 |publisher= Fitzroy Dearborn Publishers| pages = 419| page = | series = | isbn = 9781884964985| ref = }}</ref><ref name="Brixhe72">{{citaĵo el libro| aŭtoro = Brixhe C. | ĉapitro = Phrygian| titolo = The Ancient Languages of Asia Minor |loko= Novjorko |dato = 2008 |eldoninto= Cambridge University Press |}}</ref> === Grek-armen-arja hipotezo === Grek-armen-arja estas hipoteza [[klado]] ene de la hindeŭropa familio, praulo de la [[greka lingvo]], la armena, kaj la [[Hindirana lingvaro|hind-iranaj lingvoj]]. Grek-arj unuo estus dividita je pra-greka kaj pra-hind-irana meze de la [[3-a jarmilo a.K.]] Implicite, pra-armena estus situanta inter pra-greka kaj pra-hind-irana, kongrue kun la fakto, ke armenoj dividas iujn trajtojn nur kun hind-irananaj (la satem-ŝanĝo) sed aliaj nur kun la greka (s> h). Grek-arja havas relative ampleksan subtenon inter hindeŭrop-istoj, ĉar la hindeŭropa hejmlando troviĝas en la [[Armena Altebenaĵo|Armenaj Altebenaĵoj]], la "[[armena hipotezo]]". Fruaj kaj fortaj pruvoj estis donitaj de la ekzameno de Eulero en 1979 pri komunaj trajtoj en greka kaj sanskrita nominala fleksio. Uzata kune kun la grek-armena hipotezo, la armena lingvo ankaŭ estus inkluzivita sub la etikedo Arja-Grek-Armena, dividante en pra-greka /friga kaj "Armen-arja" (praulo de armena kaj hind-irana).<ref>{{citaĵo el gazeto|familia nomo= Mallory|persona nomo=James P.|titolo=Kuro-Araxes Culture|gazeto= Encyclopedia of Indo-European Culture |jaro=1997|paĝoj=341–42|eldoninto=Fitzroy Dearborn}}</ref> === Evoluo === [[Dosiero:The Four Gospels, 1495, Portrait of St Mark Wellcome L0031107.jpg|eta|La kvar evangelioj, 1495, Portreto de Sankta Markoĉe armena manskribaĵo]] [[Dosiero:The first Bible printed in the Armenian language.jpg|eta|dekstra|unua presaĵo en armena lingvo, Biblio, 1666]] [[Klasika armena lingvo]] (''grabar''), atestita de la [[5-a jarcento]] ĝis la [[19-a jarcento]] kiel la literatura normo (ĝis la 11-a jarcento ankaŭ kiel parolita lingvo kun malsamaj variaĵoj), estis parte anstataŭigita de [[Kilikia armena lingvo|Meza armena]], atestita ekde la 12-a jarcento ĝis la 18-a jarcento. Faka literaturo preferas "malnovan armenan" por ''[[Klasika armena lingvo|grabaro]]'' kiel tuto, kaj nomas kiel "klasika" la lingvon uzitan en la 5-a-jarcenta literaturo, "Post-Klasikaĵo" de la malfruaj 5-a ĝis 8-a jarcentoj, kaj "Malfrua Grabaro" tiu de la periodo kovrante la 8-a ĝis 11-a jarcentoj. Poste ĝi estis uzata ĉefe en religia kaj faka literaturo, escepte de renaskiĝo dum la frua moderna periodo, kiam oni provis provizi ĝin kiel la lingvon de literatura renaskiĝo, kun novklasikaj inklinoj, per la kreado kaj disvastigo de literaturo en diversaj ĝenroj, precipe de la [[Mekitarista kongregacio|Mekitaristoj]]. La unua armena periodaĵo, ''Azdarar'', estis publikigita en [[Klasika armena lingvo|grabaro]] en 1794.<ref>A. Bammesberger in ''The Cambridge History of the [[English language|English Language]]'', 1992, {{ISBN|978-0-521-26474-7}}, p. 32: the model "still remains the background of much creative work in Indo-European reconstruction" even though it is "by no means uniformly accepted by all scholars".</ref> La klasika formo pruntis multajn vortojn el mez-iranaj lingvoj, ĉefe partia, kaj enhavas pli malgrandajn inventarojn de pruntvortoj el greka, siria, araba, mongola, persa, kaj indiĝenaj lingvoj kiel urarta. Penado por modernigi la lingvon en [[Bagratida Armenio]] kaj la [[Armena reĝlando en Kilikio|Armena Reĝlando en Kilikio]] (11-14-a jarcentoj) rezultigis la aldonon de du pliaj literoj al la alfabeto ("օ" kaj "ֆ"), alportante la totalan nombron al 38.<ref>Indoiranisch-griechische Gemeinsamkeiten der Nominalbildung und deren indogermanische Grundlagen (= Aryan-Greek Communities in Nominal Morphology and their Indoeuropean Origins; in German) (282 p.), Innsbruck, 1979</ref> La Lamentoj de [[Gregorio de Narek]] (951-1003) estas ekzemplo de la disvolviĝo de stilo de literaturo kaj skribo de la malnova armena lingvo de la 10-a jarcento. Krom levi la literaturan stilon kaj vortprovizon de la armena lingvo aldonante multe pli ol mil novajn vortojn, per siaj aliaj himnoj kaj poemoj Gregorio pavimis la vojon al siaj posteuloj por inkludi laikajn temojn kaj regionajn lingvojn en siaj skribaĵoj. La ŝanĝo de temoj el plejparte religiaj tekstoj al verkadoj kun laikaj vidpunktoj plibonigis kaj riĉigis la vortprovizon. "Vorto de Saĝo", poemo de Hovhannes Sargavak dediĉita al [[sturno]], legitimas poezion dediĉitan al naturo, amo aŭ ina beleco. Iom post iom, la interesoj de la loĝantaro ĝenerale reflektis ankaŭ aliajn literaturajn verkojn. Konstantino Jerzinkaci kaj pluraj aliaj eĉ prenas la nekutiman paŝon kritiki la eklezian establon kaj trakti la sociajn aferojn de la armena patrujo. Tamen, ĉi tiuj ŝanĝoj reprezentis la naturon de la literatura stilo kaj sintakso, sed ili ne konsistigis grandegajn ŝanĝojn en la fundamentoj de la gramatiko aŭ la morfologio de la lingvo. Ofte, kiam verkistoj kodigas parolitan dialekton, aliaj lingvouzantoj tiam estas instigitaj imiti tiun strukturon tra la literatura aparato konata kiel [[paralelismo]].<ref name="p. 6"/><ref name="public.iastate.edu"/> En la 19-a jarcento, la tradicia armena patrujo denove estis dividita. Ĉi-foje, [[orienta Armenio]] estis konkerita al [[kaĝaroj]] fare de la [[Rusia Imperio|Rusa Imperio]], dum [[Okcidenta Armenio]], enhavanta du trionojn de [[Granda Armenio|historia Armenio]], restis sub otomana regado. La antagonisma rilato inter la rusaj kaj otomanaj imperioj kondukis al kreado de du apartaj kaj malsamaj medioj sub kiuj la armenoj vivis. Duonvoje tra la 19-a jarcento, du gravaj koncentriĝoj de armenaj komunumoj estis plue solidigitaj.<ref name="Diakonoff597">''Hurro-Urartian Borrowings in Old Armenian'', I. M. Diakonoff, '''Journal of the American Oriental Society''', Vol. 105, No. 4 (Oct. - Dec., 1985), 597.</ref><ref name="Diakonoff597" /> Pro persekutoj aŭ la serĉado de pli bonaj ekonomiaj ŝancoj, multaj armenoj vivantaj sub otomana rego iom post iom transloĝiĝis al [[Konstantinopolo]], dum [[Tbiliso]] fariĝis la centro de armenoj vivantaj sub rusa regado. Ĉi tiuj du kosmopolitaj urboj tre baldaŭ fariĝis la primaraj polusoj de la armena intelekta kaj kultura vivo.<ref>{{citaĵo el gazeto |familia nomo=Mirzoyan |persona nomo=H. |dato=2005 |titolo=Նարեկացու բառաշխարհը |trans-title=Narekatsi's World of Words |lingvo=Armena |gazeto=Banber Erewani Hamalsarani |volumo=1 |issue=115 |paĝoj=85–114 }}</ref> La enkonduko de novaj literaturaj formoj kaj stiloj, same kiel multaj novaj ideoj vastigantaj Eŭropon, atingis armenojn vivantajn en ambaŭ regionoj. Ĉi tio kreis ĉiam kreskantan bezonon altigi la popola,''aŝĥarabar'', al la digno de moderna literatura lingvo, kontraste kun la tima anakronisma [[klasika armena lingvo]], ''grabar''. Multaj dialektoj ekzistis en la tradiciaj armenaj regionoj, kiuj, malsame kiel ili, havis iujn morfologiajn kaj fonetikajn ecojn komune. Surbaze de ĉi tiuj ecoj aperis du gravaj normoj:<ref name="Diakonoff597" /> * Okcidenta normo: La enfluo de enmigrintoj el diversaj partoj de la tradicia armena patrujo al Konstantinopolo kristaligis la oftajn elementojn de la regionaj dialektoj, malfermante la vojon al stilo de skribado, kiu postulis pli mallongan kaj flekseblan formon ol [[Klasika armena lingvo|Grabaro]]. * Orienta normo: La dialekto de [[Erevano]] disponigis la kunigajn elementojn de orienta armeno, centrita en [[Tbiliso]], [[Kartvelio]]. Simila al la okcident-armena varianto, la Moderna orienta normo estis en multaj manieroj pli praktika kaj alirebla por la plimultoj ol [[Klasika armena lingvo|Grabaro]].<ref>''How Did New Persian and Arabic Words Penetrate the Middle Armenian Vocabulary? Remarks on the Material of Kostandin Erznkac'i's Poetry'', Andrzej Pisowicz, '''New Approaches to Medieval Armenian Language and Literature''', edited by Joseph Johannes Sicco Weitenberg, (Rodopi B.V., 1995), 96.</ref> Ambaŭ centroj vigle daŭrigis la antaŭenigon de moderna normigita lingvo. La disvastiĝo de ĵurnaloj en ambaŭ versioj (Orienta kaj Okcidenta) kaj la disvolviĝo de reto de lernejoj kie modernaj armenaj lingvoj estis instruitaj, draste pliigis la indicon de legado (malgraŭ la malhelpoj de la koloniaj administrantoj), eĉ en malproksimaj kamparaj areoj. La apero de literaturaj verkoj plene verkitaj en la modernaj versioj legitimigas la ekziston de la lingvo. Komence de la [[20-a jarcento]] ambaŭ variaĵoj de la sola moderna armena lingvo superis Grabaron kaj malfermis la vojon al nova kaj simpligita gramatika strukturo de la lingvo en la du malsamaj kulturaj sferoj. Krom pluraj morfologiaj, fonetikaj kaj gramatikaj diferencoj, la plej ofta vortaro kaj ĝenerale analogaj reguloj de gramatikaj fundamentoj permesas al uzantoj de unu varianto kompreni la alian, se ili flue regas unu el la literaturaj normoj.<ref>''Tangsux in Armenia'', E. SCHÜTZ, '''Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae''', Vol. 17, No. 1 (1964), 106.</ref> Persian,<ref>Razmik Panossian, ''The Armenians: From Kings and Priests to Merchants and Commissars'', (Columbia University Press, 2006), 39.</ref> Post la [[Unua mondmilito|Unua Mondmilito]], la ekzisto de la du modernaj versioj de la sama lingvo estis sankciita eĉ pli klare. La [[Armena Soveta Socialisma Respubliko]] (1920-1990) uzis [[Orient-armena lingvo|orientan armenan]] kiel ĝia oficialan lingvon, dum la [[Armena diasporo|diasporo]] kreita post la [[armena genocido]] konservis la [[Okcident-armena lingvo|okcidentan armenan dialekton]].<ref>{{Cite book|last1=Ouzounian|first1=Nourhan|editor1-last=Hacikyan|editor1-first=Agop Jack|editor2-last=Basmajian|editor2-first=Gabriel|editor3-last=Franchuk|editor3-first=Edward S.|editor4-last=Ouzounian|editor4-first=Nourhan| display-editors = 3|title=The heritage of Armenian literature|year=2000|publisher=Wayne State Univ. Press|location=Detroit|isbn=0814328156|page=88|url=https://books.google.com/books?id=uvA-oV0alP8C}}</ref> === Modernaj ŝanĝoj === La du modernaj literaturaj dialektoj, okcidenta (origine asociitaj kun verkistoj en la [[Otomana Imperio]]) kaj orienta (origine asociitaj kun verkistoj en la [[Rusia Imperio|Rusa Imperio]]), forigis preskaŭ ĉiujn siajn turkajn leksikajn influojn en la [[20-a jarcento]], ĉefe post la [[armena genocido]]. == Vortprovizo == [[Dosiero:Urabatagirq.jpg|300ra|right | thumb | [[Urbatagirk]], unua moderna presaĵo en armena lingvo.]] Laŭ datumoj de la fino de la [[20-a jarcento]], la vortprovizo de la armena literatura lingvo estis ĉirkaŭ 150,000 vortoj. La "Dialektologia Vortaro de la Armena Lingvo" inkluzivas pli ol 100.000 dialektajn vortojn. La nombro de vortoj en [[Klasika armena lingvo|antikva armena lingvo]] estis pli ol 60.000 vortoj registritaj en liturgiaj kaj laikaj verkoj tra la jarcentoj.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=TQhCAAAAQBAJ|titolo=Contemporary Sociolinguistics: Theory, Problems, Methods|familia nomo=Švejcer|persona nomo=Aleksandr D.|jaro=1986|loko=Amsterdam/Philadelphia|eldoninto=John Benjamins Publishing Company|ISBN=9027215189|paĝo=70}}</ref> La armena lingvo, same kiel ĉiuj lingvoj kun longa historio, enhavas tavolojn de diversaj originoj. Iranaj pruntaĵoj en armena lingvo estas la plej granda nombro. La historiaj radikoj de ĉi tiu fakto estas klarigitaj per la tre longaj kaj profundaj kontaktoj de la [[Armenoj|armena popolo]] kun tiuj, kiuj regis en [[Irano]] kaj, foje, en la [[Armena Altebenaĵo|Altebenaĵoj de Armenio]], la antikvaj ŝtatoj, ĉefe kun la [[Partia Imperio|Regno de la Partoj]] [[3-a jarcento a.K.]] - [[3-a jarcento|3-a jarcento p.K.]]).<ref>James Clackson, ''Indo-European Linguistics, An Introduction'' (2007, Cambridge)<br />Robert S.P. Beekes, ''Comparative Indo-European Linguistics, An Introduction'' (1995, John Benjamins)<br />Oswald J.L. Szemerényi, ''Introduction to Indo-European Linguistics'' (1996, Oxford)</ref> Laŭ Diakonov, estas granda nombro de pruntaĵoj, precipe de la [[parta lingvo]] kaj relative malmultaj vortoj de la [[Mezpersa lingvo|meza persa lingvo]]. Laŭ Aĝarjan, la totala nombro de ĉiuj iranaj pruntaĵoj estas ĉirkaŭ 1.405 vortoj, inkluzive de 960 mezpersaj (pahlavi) kaj 445 vortoj, kiuj konsistigas la Novan Persan tavolon aperinta post la [[11-a jarcento]]. Samtempe, el ĉiuj iranaj pruntaĵoj, laŭ Hovhannisjan, ĉirkaŭ 130 vortoj troviĝas en la skribitaj armenaj fontoj nur 1-2 fojojn. Proksimume 581 mezpersaj vortoj kaj 103 novaj persaj vortoj pluvivis en moderna armena. Samtempe la plej multaj iranaj pruntaĵoj rilatas al ŝtata administrado, feŭda vivo, literaturo kaj aliaj abstraktaj konceptoj, ktp. Oni ankaŭ notu, ke kelkaj el ĉi tiuj vortoj, siavice, estas prenitaj de la persa el aliaj antikvaj lingvoj, sed estis enkondukitaj en la armenan pere de la persa. Tra la armena lingvo, la irananoj penetris en kartvelan. La plimulto de la kartvelaj pruntaĵoj de la mezpersa devenas de la armena lingvo.<ref>{{Cite book|last1=Khachaturian|first1=Lisa|title=Cultivating nationhood in imperial Russia the periodical press and the formation of a modern Armenian identity|year=2009|publisher=Transaction Publishers|location=New Brunswick, N.J.|isbn=1412813727|page=1|url=https://books.google.com/books?id=A0uY_tuRcx8C}}</ref> La nombro de grekaj pruntaĵoj, laŭ Aĝaryan, estas 916 vortoj (inkluzive de tiuj de la [[kilikia armena lingvo|meza armena]] kaj moderna armena lingvo), el kiuj 164 estas uzataj en moderna armena literatura lingvo. Laŭ Hovhannisjan, la nombro de grekaj pruntaĵoj estas 293 vortoj. La [[armenoj]] ankaŭ kontaktis la antikvajn [[Ŝemidoj|ŝemidajn]] popolojn. La ekzisto de du tavoloj el [[Aramea lingvo|aramea origino]] en la [[Klasika armena lingvo|antikva armena lingvo]] estis pruvita. La plej malnovaj esprimoj, ĉefe rilataj al komerco kaj metiarto, same kiel klerikaj, devenas de la tempo de la [[Aĥemenida dinastio|aĥemenidoj]] (6-a-4-a jarcentoj a.K.) kaj [[Tigrano la Granda]] (95-55 a.K.); pli posta tavolo, vortoj de preĝlibra karaktero, estis transdonita al Armenio kune kun la [[Kristanismo|kristana eklezio]]. La nombro de siriaj pruntaĵoj, laŭ Hovhannisjan, estas ĉirkaŭ 130 vortoj. Aĝarjan identigas kvar historiajn tavolojn kaj nomigas la tutan nombron de pruntaĵoj de 209 vortoj, el kiuj 120 ankaŭ estas uzataj en moderna armena lingvo. El ĉiuj pruntaĵoj, 27 vortoj povas esti spuritaj ĝis la asiria-babilona historia tavolo. Inter tiaj vortoj, ekzemple, "sigelo" ''kanniki''.<ref>{{Cite book|author1=Krikor Beledian|authorlink1=Kara-Darvish and Armenian Futurism|editor1-last=Berghaus|editor1-first=Günter|title=International Yearbook of Futurism|year=2014|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=3110334100|page=264|url=https://books.google.com/books?id=nQPpBQAAQBAJ}}</ref> Aĝarjan identigas 10 latinajn vortojn konservita rekte el la romia-armena rilato (2-a a.K - 4-a jarcento p.K.) en antikvaj tempoj: կայսր (kajsr) - caesar (cezaro), արկղ (arkł) - arcla (kaso, skatolo), սկուտղ (skutł) - Scutella, սիտղ (SITL) - situla, կառք (Kark') - carrus (ĉaro), ղենջակ (łenǰak) - linteum, բաստեռն (basteṙn) - basterna, լկտիք (lktik') - Lectica, մարգարիտ (Margarit). En la armena literatura lingvo, meze de la 20-a jarcento, estis nur ĉirkaŭ 20 turkaj pruntaĵoj. En sia libro "La turkaj pruntaĵoj en la armena lingvo" de 1902, Aĝarjan citis vortojn el la dialektoj de [[Konstantinopolo]], [[Van]], [[Montara Karabaĥo]], Naĥiĉevan-ĉe-Dono, kiuj estis prenitaj el la [[Turka lingvo|turka]] kaj [[Azerbajĝana lingvo|azerbajĝana]] lingvoj.<ref>{{Cite book|last1=Waters|first1=Bella|title=Armenia in pictures|year=2009|publisher=VGS/Twenty-First Century Books|location=Mineapolo|isbn=0822585766|page=48|url=https://books.google.com/books?id=BFN6SuymI00C}}</ref> == Alfabeto == [[Dosiero:Mesrob Mashtots 1882.jpg|eta|left | Mesrop Maŝtoc, kreinto de la [[armena alfabeto]].]] La moderna armena lingvo uzas la originalan armenan alfabeton. La alfabeto estis kreita en 405 de la saĝulo kaj pastro Mesrop Maŝtoc kaj komence konsistis el 36 literoj, el kiuj 7 estas vokaloj kaj 29 konsonantaj literoj.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=x9KoAkzfVqIC&lpg=PA315&dq=armenian%20lexical%20purification&pg=PA315#v=onepage&q=purified&f=false|title=Progress in language planning: International Perspectives|last=Cobarrubias|first=Juan|last2=Fishman|first2=Joshua A.|publisher=Mouton Publishers|year=1983|isbn=902793388X|location=Berlin|pages=315, 319}}</ref> Dum pli ol mil sescent jaroj, la [[armena alfabeto]] ekzistis preskaŭ senŝanĝa. En la 11-a jarcento, du pliaj literoj estis aldonitaj - Օ kaj Ֆ. Dum sia longa historio, la grafika skemo de la armenaj literoj suferis iujn ŝanĝojn. La plej frua formo estas rondigita ''erkatagir'' (fera skribo) kiu distingiĝis pro sia monumenteco, kiu regis ĝis la fino de la 13-a jarcento. Ekde ĉi tiu periodo, pli kursiva formo - ''bolorgir'' disvastiĝis. Ĝiaj unuaj ekzistantaj specimenoj devenas de la malfrua [[10-a jarcento]]. Ankaŭ en la [[Mezepoko]], la kaligrafiaj formoj ''ŝhagiro'' kaj ''notrgiro'' estis oftaj.<ref>{{Cite book|last=Kortmann|first=Bernd|last2=van der Auwera|first2=Johan|title=The Languages and Linguistics of Europe: A Comprehensive Guide|url=https://books.google.com/books?id=vi_VCm51kpkC|year=2011|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3110220261|page=129}}</ref> {|class="wikitable" style="line-height:normal;text-align:center" |-style="font-size:1.4em" !ա ||բ ||գ ||դ ||ե ||զ ||է ||ը ||թ ||ժ ||ի ||լ ||խ ||ծ ||կ ||հ ||ձ ||ղ ||ճ ||մ |-style="font-size:1.2em" |a ||b ||g ||d ||je/e ||z ||e ||ë ||t’ ||ž ||i ||l ||x ||ts ||k ||h ||dz ||ṙ ||tš ||m |-style="font-size:1.4em" !յ ||ն||շ ||ո ||չ ||պ ||ջ ||ռ ||ս ||վ ||տ ||ր ||ց ||ւ ||փ ||ք ||օ ||ֆ ||ու ||և |-style="font-size:1.2em"<!-- Note: the character following the consonnants is U+2019 (’), the classical curly apostrophe, that looks like a 9-shaped comma, superscripted (even if some fonts don't render it correctly) --> |j ||n ||š ||vo/o ||tš’ ||p ||dž ||r ||s ||v ||t ||r’ ||ts’ ||w ||p’ ||k’ ||o ||f ||u ||yew/ew |} La unua frazo en armena lingvo tradukita de Mesrop Maŝtoc post kiam li inventis la literojn, laŭdire, estas la unua linio de la [[Sentencoj de Salomono|Libro de Proverboj]] de [[Salomono]]: {{Cquote|{{lang|hy|[[wikt:ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ|Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ]]:}}<br />''Čanačʿel zimastutʿiwn ew zxrat, imanal zbans hančaroy.''<br />«Por scii saĝon kaj moralinstruon; Por kompreni parolojn de prudento.»|||''[[Sentencoj de Salomono|Sentencoj]]'', 1:2.}} == La historio de la studo de la Armena lingvo == === 5a - 10a jarcentoj === [[Dosiero:Aristakes Grich.jpg|dekstra|eta|180ra|Unua folio de la ortografia vortaro de [[Aristako Griĉ]], 12-a jarcento]] La unua esploristo de la armena lingvo estas Mesrop Maŝtoc mem (361-440), kiu kreis la armenan alfabeton ĉirkaŭ la jaro 405. Post kreo de la alfabeto, Maŝtoc kun grupo de monaĥaj sciencistoj determinis la fonetikajn kaj literumajn normojn de la armena lingvo .<ref name="p. 6"/> En la dua duono de la [[5-a jarcento]], la ''Gramatika Arto'' de Dionizo de Trakio (2-a - 1-a jarcentoj a.K.) estis tradukita armenlingve, kio markis la komencon de nova stadio en la studado de la armena lingvo, la formado de ĝiaj propraj lingvaj vidpunktoj kaj la unua sendependa lingva armena disciplino . Grava kvanto da gramatikaj verkoj ekaperis ekde ĉi tiu jarcento. Ĉi tiu laboro iĝis la bazo de la verkoj de lingvaj akademianoj de fru-mezepoka kaj mezepoka Armenio - Mambra Vertsanoha (5-a jarcento),<ref name="Strabo, Geographica 1981, p. 33"/> [[David Anhaght]] (5-6-a jarcento),<ref name="Hrach Martirosyan 2013 Pp. 85"/> [[Movses Kertogh]] (7-a jarcento), kaj aliaj. [[Jeznik Koghbaci]] entreprenis la unuan provon distingi dialektojn de la armena lingvo per distingado de "pli malaltaj" kaj "superaj" dialektoj . [[David Kerakan]] (5-a-6-a jarcentoj) en "Gramatika Interpretado" faris specialan kontribuon al la klasifiko de la principoj de la etimologio de la armena lingvo.<ref name="britannica.com"/> David bezonis sufiĉan singardecon por establi la etimologion, notante "''Trovi la etimologion ne estas afero de ĉiuj, sed nur de la saĝuloj''. Stepanos Sjunetzi (735) kredis, ke gramatiko devas baziĝi sur literaturo kiel primara fonto de materialo; ĉi-lasta ankaŭ starigis demandojn pri la rolo de la gramatiko en solvo de problemoj de ortografio kaj [[ortoepio]], kritiko de literaturaj tekstoj ktp. Sjuntsi donis la unuan klasifikon de armenaj dialektoj, distingis centrajn kaj periferiajn dialektojn, listigas 7 periferiajn dialektojn de la armena lingvo kaj notas ilian literaturan signifon:<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=3nLnAAAAMAAJ&|titolo=The New Armenia, Vol. 11-12|jaro=1919|eldoninto=New Armenia Publishing Company|ISBN=1248372786|paĝo=160}}</ref> <blockquote>Kaj ankaŭ oni devas scii ĉiujn dialektojn periferiajn de la propra lingvo, kiu estas la esenco de [[Korĉajko]] kaj Ĥuto kaj Kvara Armenio kaj [[Armenia (Romia Imperio)|Alta Armenio]] kaj [[Sjunika reĝlando|Sjuniko]] kaj [[Arcaĥo]] , kaj ne nur la mezaj kaj centraj dialektoj estas taŭgaj.</blockquote> Ekde la fino de la [[7-a jarcento]], la unuaj vortaroj aperas kun alfabeta aranĝo de vortoj. La unua vortaro de ĉi tiu tipo estis la traduko de la greka [[Nomscienco|onomastiko]]. Ĝi listigas la nomojn de la hebreaj literoj, tiam la hebreaj vortoj estas transdonitaj en la armenan skribsistemon kun ilia traduko al la armena. Ekde la fino de la [[10-a jarcento]], la [[leksikografio]] de [[Armenio]] travivis rapidan floradon.<ref>{{Cite book|author1=Victor A. Friedman|editor1-last=Ball|editor1-first=Martin J.|title=The Routledge Handbook of Sociolinguistics Around the World: A Handbook|year=2009|publisher=Routledge|isbn=978-0415422789|page=128|url=https://books.google.com/books?id=AtCNAgAAQBAJ&pg=PA128 |chapter=Sociolinguistics in the Caucasus}}</ref> La gramatika laboro de la dua duono de la 9-a jarcento, verkita de Amama Arevelzi, estas ĉefe [[Teologio|teologia]]. Jam post la restarigo de la sendependa armena reĝlando de la [[Bagratida dinastio|bagratidoj]], tiel nomata, [[Bagratida Armenio]], nova florado de ĉiuj specoj de kulturo kaj scienco ekiĝis, inkluzive intereson pri [[filozofio]], [[gramatiko]], [[retoriko]] kaj ĉiuj malnovaj sciencaj tradicioj.<ref name="public.iastate.edu"/> === 11a - 16a jarcentoj === Post kiam la lando perdis sian sendependecon, akademianoj kaj preĝejestroj de Armenio daŭre kreis vortarojn kaj gramatikajn verkojn dediĉitajn al la armena lingvo. Nova pliiĝo en la armena gramatika pensado estas observata ekde la 11-a kaj, precipe, en la 12-a - 13-a jarcentoj. [[Grigor Magistros]] (ĉ. 990-1059) en sia gramatika verko inkluzivas kompilon de la ideoj de ĉiuj antaŭaj armenaj gramatikoj. Li unue notis la enan transformon de [[Klasika armena lingvo|grabaro]]. En la studo de etimologio, li konsideris la artikulacian klasifikon de sonoj kaj materialoj de aliaj lingvoj,<ref name="Culture 2009, p383"/><ref name="Hans J. Holm 2011"/> liberigis etimologion de arbitraj interpretoj; donis al ĝi sciencan bazon. Magistros asertis la neceson koni la lingvojn per kiuj la armenoj kontaktiĝas; protestoj kontraŭ arbitra etimologio:<ref>{{citaĵo el gazeto|familia nomo=Baghdassarian-Thapaltsian|persona nomo=S. H.|titolo=hy:Շիրակի դաշտավայրի բարբառային նկարագիրը|journal=Լրաբեր հասարակական գիտությունների ''(Bulletin of Social Sciences)''|jaro=1970|issue=6|paĝoj=51–60|url=http://lraber.asj-oa.am/1696/|alirdato=24an de marto 2013|lingvo=hy}}</ref> <blockquote>Se iu etimologigas tiajn vortojn, oni faros grandan eraron. Multfoje oni vidis kiel tiaj etimologiitaj vortoj pruntitaj de aliaj lingvoj, niaj najbaroj, kaj eĉ homoj konsideris sin saĝuloj, kaj ĉi tio ŝajnas nescio pri lingvoj.</blockquote> {|class="graytable" |+ Esploristoj de la armena lingvo de la Mezepoko | align="center" width="25%"|[[Dosiero:Grigor Magistros.jpg|centre|160ra]] | align="center" width="25%"|[[Dosiero:Hovhannes Pluz Yerznkatsi.jpg|centre|155ra]] | align="center" width="25%"|[[Dosiero:Esayi Nchetsi.jpg|centre|160ra]] | align="center" width="25%"|[[Dosiero:Arakel Syunetsi.jpg|centre|140ra]] |- |align="center"|[[Mesrop Maŝtoc]] (ок. 990—1059), <br />''Interpreto de la Gramatiko'' |align="center"|[[Hovhannes Jerznkaci]] (ок. 1230—1293), <br />«Kolekto de gramatikaj interpretoj» |align="center"|[[Jesaji Nŝeci]] (1260/1265—1338), <br /> «Gramatikaj difinoj» |align="center"|[[Arakel Sjuneci]] (1350—1425), <br /> «Mallonga gramatika analizo» |} Grava evento de la epoko estas la unua ortografia reformo. En la dua duono de la [[12-a jarcento]], Aristako Griĉ verkis la vortaron de la armena lingvo. La plej signifa monumento de gramatika arto de la epoko estas la kompilo de Hovhannes Jerznkaci (ĉ. 1230-1293) "Kolekto de gramatikaj interpretoj", kompletigita en 1291.<ref>{{Cite book|last=Adalian|first=Rouben Paul|title=Historical Dictionary of Armenia|year=2010|publisher= Scarecrow Press |location=Lanham, Maryland|isbn=978-0-8108-7450-3|authorlink= |p=396|quote=Although mutually intelligible, eastern Armenian preserved classical phonology, whereas western Armenian demonstrated sound loss among closely related consonants.}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Baliozian|first1=Ara|authorlink1=Ara Baliozian|title=The Armenians: Their History and Culture|date=1975|publisher=Kar Publishing House|page=65|quote=.}}</ref> Erznkaci transdonis konjugacio-tabelojn kun ekzemploj de malnova kaj meza armena lingvoj. La verkoj de [[Jesaji Nŝeci|Jesai Nŝeci]] (1260/1265 - ĉ. 1338), Hovhannes Corecoci (1270-1338) ("Mallonga recenzo pri gramatiko"), [[Gregorio Tatevaci]] (1346-1409) ankaŭ estas konataj. Arakel Sjunetzi (ĉ. 1350-1425) en La Mallonga Gramatika Analizo pritraktas la fiziologiajn bazojn de parolado, donas detalan klasifikon de ĉiuj specoj de silaboj. Grava kontribuo al la disvolviĝo de la armena lingvistiko estis Gevorg Skevraci (13a jarcento) - aŭtoro de 3 verkoj: "Instrukcio pri la ecoj de silaboj", "Instrukcio pri [[prozodio]]" kaj "Instrukcio pri la arto de skribado". Li disvolvis la lingvajn principojn de Aristako Griĉ; unue solvis la principojn de la armena lingvo-farado; traktis demandojn pri gramatiko kaj [[interpunkcio]]; evoluigis transigajn regulojn. La rekomenditaj reguloj de Skevraci estas uzataj en la armena lingvo ĝis nun kun malgrandaj ŝanĝoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.opendemocracy.net/od-russia/islam-tekushev/unlikely-home|titolo=An unlikely home|alirdato=22an de aŭgusto 2016|aŭtoro=Islam Tekushev|dato=5an de januaro 2016|eldoninto= openDemocracy |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160920130336/https://www.opendemocracy.net/od-russia/islam-tekushev/unlikely-home|arkivdato=2016-09-20}}</ref> Hovhannes Krneci (1290 / 1292-1347) en sia verko "Pri Gramatiko", kompletigita en 1344, donis kompletan priskribon de la armena lingvo; elmetis la plenan kurson de ĝia sintakso. Vardan Arevelci (ĉ. 1198-1271), aŭtoro de du gramatikaj verkoj, en la eseo "Pri Partoj de Parolado" ankaŭ priskribis la principojn de la sintakso de la armena lingvo kaj, laŭ funkcia bazo, identigis 8 partojn de vorto. Arevelci protektis la rajtojn de la [[Kilikia armena lingvo|meza armena lingvo]], perceptante ŝanĝojn en la lingvo kiel natura procezo:.<ref name="Hovannisian">{{Cite book|editor= Hovannisian, Richard |title=Armenian Karin/Erzerum|year=2003|publisher=Mazda Publ.|location=Costa Mesa, California|isbn=9781568591513|page=48|quote=Thus, even today the Erzerum dialect is widely spoken in the northernmost districts of the Armenian republic as well as in the Akhalkalak (Javakheti; Javakhk) and Akhaltskha (Akhaltsikh) districts of southern Georgia}}</ref> <blockquote> Kio estas pli malbona, se iu anstataŭ ''erkotasan'' ("dek du" en [[Klasika armena lingvo|antikva armena]]) parolas ''tasnejerku'' ("dek du" en parolata lingvo)</blockquote> Armena leksikografio daŭre evoluas en la [[Alta Mezepoko]]. Multnombraj klarigaj vortaroj estas kreitaj de individuaj aŭtoroj aŭ verkoj, kaj ankaŭ pli ĝeneralaj. La Armena-persa Vortaro de Vardan, datiĝinta el 11-a aŭ 12a jarcentoj jarcentoj, estas konata. El la dulingva aŭ trilingva vortaroj konataj kiel "araba-persa-armena vortaro" 13-a aŭ 14-a jarcento. Ĝi estas konservita nur fragmente kaj enhavas 225 vortojn. Filozofiaj kaj kuracistaj terminologiaj vortaroj pluvivas.<ref>{{Cite book|last1=Campbell|first1=George|authorlink1=George Campbell (linguist)|title=Concise Compendium of the World's Languages|chapter=Armenian, Modern Standard|date=2003|publisher=Routledge|isbn=9781134720279|page=[https://books.google.am/books?id=MiTfBQAAQBAJ&pg=PA33&dq=western+armenian 33]|quote=.}}</ref> Hakobo el Krimeo (1360–1426) verkis gramatikan artikolon resumante sian scion pri literumado. En la [[16-a jarcento]], Azaria Ĝugaeci, aŭtoro de ''Gramatikaj Interpretoj'' kaj David Zejtunci, esploris pri la gramatiko de la armena lingvo. En 1567, Abgar Tokaci publikigis la unuan presitan alfabeton de la armena lingvo - "Malgranda Gramatiko aŭ Alfabeto" ( Փոքր քերականություն կամ այբբենարան, Pokr kerakanutjun kam ajbbenë".<ref>{{Cite book|last1=Sanjian|first1=Avedis K.|editor1-last=Daniels|editor1-first=Peter T.|editor2-last=Bight|editor2-first=William|editor1-link=Peter T. Daniels|editor2-link=William Bright|title=The World's Writing Systems|chapter=The Armenian Alphabet|date=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195079937|page=[https://books.google.am/books?hl=en&lr=&id=ospMAgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA356 356]|quote=}}</ref> === 17a - 18a jarcentoj === [[Dosiero:Mkhitar of sebaste.jpg|eta|maldekstra|200ra|[[Mĥitar Sebastaci]] (1676—1749)]] Ekde la mezo de la [[16-a jarcento]], eŭropaj sciencistoj ankaŭ komencis montri intereson pri la armena lingvo, sed la studo de la armena lingvo en [[Eŭropo]] komenciĝis en la unua duono de la [[17-a jarcento]]. Ekde ĉi tiu jarcento la historio de la armena lingvistiko eniris novan historian periodon, nomatan "latinigita armena", pro la latinaj esprimaj formoj artefarite enkondukitaj de gramatikoj. Sed malgraŭ tio, ĉi tiu periodo estis grava paŝo en la historio de armena lingva pensado. Sciencistoj priskribis preskaŭ la tutan strukturon de la armena lingvo; eĉ pli profunde en ĝiajn ecojn.<ref name="Xenophon IV.v.2–9"/> En 1624, Francesco Rivola publikigis la armenan gramatikon, kiu tamen, estis libera je forta romanigo kaj raciigo de la gramatikaj reguloj karakterizaj de postaj aŭtoroj. En 1637 Simeon Ĝugaeci (malfrua [[16-a jarcento]] - 1657) verkis la libron ''Libro nomata Gramatiko'', en kiu li analizis detale ĉiujn aspektojn de la armena lingvo - [[gramatiko]], [[fonetiko]], [[leksiko]], ktp. La sekva esploristo estis Clement Galanus, kiu eldonis en 1645 "Gramatiko kaj Logiko", ankaŭ dediĉita al la armena lingvo. Ĉi-lasta uzis la verkojn de antaŭaj armenaj gramatikoj. Voskan Jerevanci (1614-1674), aŭtoro de pluraj libroj pri la lingvo, en la Libro de Gramatiko (1666) faris la studon de la [[Klasika armena lingvo|antikva armena lingvo]]. En 1674 eldonis la purecon de la armena parolado aŭ armena gramatiko de Hovhannes Olov (1635-1691) kun kiu komenciĝas nova epoko de scienca studado de armena stilo. En la sama jaro, lia "armena gramatiko" (latina) estis publikigita. Hovhannes Ĝugaeci en 1693 verkis "Mallonga Gramatiko kaj Logiko", surbaze de la principoj de Simeon Ĝugaeci. Kombinante la principojn de la armenaj interpretistoj de Dionizo kun la principoj de la tielnomita "latinigita gramatiko", verkis sian "Libron de Gramatiko" Ĥaĉatur Karneci (1666-1740).<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.nla.am/meghapart/English/1500.htm |titolo=Hakob Meghapart project |alirdato=2019-05-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111001212725/http://www.nla.am/meghapart/English/1500.htm |arkivdato=2011-10-01 }}</ref><ref name="WDL"/> Jam ĉe la [[17-a jarcento|17-a]] - [[18-a jarcento]]j, armenaj pensuloj laboris pri la aliroj de kompara historia lingvistiko. Ekde la unua duono de la 18-a jarcento estas tendenco foriĝi de la latinigo de gramatiko, kiu daŭris ĉirkaŭ jarcenton. John Joachim Schröder (1680-1756) publikigis en 1711 la verkon "La vortrezoro de la armena lingvo" kun malsama priskribo. La libro ankaŭ priskribas la orientan version de la "popola" lingvo. Schroeder precipe kritikas Clement Galanus kaj Hovhannes Tin pro artefaritaj novigoj. [[Mĥitar Sebastaci]] (1676-1749), la romanigo kaj artefaritaj novigoj de kelkaj antaŭaj fakuloj estas eĉ pli kritikitaj. En 1730 lia "Gramatiko de Malnova Armena Lingvo" estis publikigita en Venecio. Poste ĉi tiu laboro iĝis la bazo por [[Kartvela lingvo|kartvela gramatiko]], kompilita en 1753. En la [[18-a jarcento]],<ref>{{Cite web |url=http://ermeni.org/ermenice/vagharshapat_uni.htm |title=Archived copy |accessdate=2009-09-08 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100226022545/http://ermeni.org/ermenice/vagharshapat_uni.htm |archivedate=2010-02-26 |df= |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-05-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100226022545/http://ermeni.org/ermenice/vagharshapat_uni.htm |arkivdato=2010-02-26 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://ermeni.org/ermenice/vagharshapat_uni.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-05-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100226022545/http://ermeni.org/ermenice/vagharshapat_uni.htm |arkivdato=2010-02-26 }}</ref> la ampleksa kaj mallonga [[gramatiko]] de Baghdasar Dpira (1683-1768) havis konsiderindan famon. La unua el ili estis publikigita en 1736 kaj denove represita dufoje en la sama jarcento. Post Sebastaci, Bagdasar Dpir ankoraŭ pli liberigas la gramatikon de latinismo kaj raciismaj novigoj. Grava okazaĵo en la historio de armena lingvistiko estis ''La gramatiko de la armena lingvo'', publikigita en 1779 de Mikajel Ĉamĉjan (1738-1823). La verko emfazas pro ĝia scienca klareco kaj detalo. La gramatiko de Ĉamĉjan baziĝas sur la sistemo de [[Mĥitar Sebastaci]]. En 1781 la unua presita [[alfabeto]] estis publikigita en la nova armena lingvo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.nla.am/meghapart/English/1600.htm |titolo=Hakob Meghapart project |alirdato=2019-05-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110531152852/http://www.nla.am/meghapart/English/1600.htm |arkivdato=2011-05-31 }}</ref> {|class="graytable" |+ '''Gramatikaj verkoj de la epoko ''' | align="center" width="25%"|[[Dosiero:ArmenianGrammatica.jpg|centre|170ra]] | align="center" width="25%"|[[Dosiero:Eremia Meghretsi. Bargirk Hayots, 1698.jpg|centre|170ra]] | align="center" width="25%"|[[Dosiero:Qerakanutyun.jpg|centre|170ra]] | align="center" width="25%"|[[Dosiero:Բառգիրք հայկազեան լեզուի.jpg|centre|190ra]] |- |align="center"|[[Mesrop Maŝtoc]] (ок. 990—1059), <br /> "Pureco de la Armena Parolado aŭ Armena Gramatiko" |align="center"|[[Hovhannes Jerznkaci]] (ок. 1230—1293), <br /> Hovhannes el Konstantinopolo, Romo, 1675. Unua paĝo de la klariga vortaro. |align="center"|[[Jesaji Nŝeci]] (1260/1265—1338), <br /> Jeremia Megreci, 1698. "Gramatiko de la Antikva Armena Lingvo" |align="center"|[[Arakel Sjuneci]] (1350—1425), <br /> M. Sebastaci, Venecio, 1730 "Vortaro de la armena lingvo" Volumo I, |} En la 17a-18a jarcentoj, la leksikografio daŭre formiĝis: "Բառգիրք Հայոց. Dictionarium armeno-latinum" Francesco Rivola (1621)," Dictionarium latino-armenum " (1695, 17.500 vortoj) Astvacatura Nersesoviĉ," Dictionarium novum armeno-latinum "(26,000 vortoj) Jacob Willot, vortaroj de Stepanos Rosĉka (1670-1739) , klariga vortaro (1698, 8500 vortoj) de Eremija Megreci, ktp. La atingo de la armena leksikografio de la epoko estas konsiderata kiel la du-voluma "Vortaro de la armena lingvo" (1749—1769) de Mĥitar Sebastaci, enhavanta proksimume 37000 kapvortojn. En 1788 la unua armena-rusa vortaro de Kleopatra Sarafjan estis publikigita en [[Sankt-Peterburgo]]. === 19-a jarcento === La sekva fazo de la jarcenta historio de [[Armenaj studoj|armenaj lingvaj studoj]] eniras la 19-an jarcenton. Inter la signifaj fakuloj de la komenco de la jarcento estas Gabriel Avetikjan (1751-1827), aŭtoro de armena Gramatiko (1815), kaj Arsen Bagratuni (1790-1866), aŭtoro de pluraj gramatikaj verkoj (1852, 1857). Harutjun Avgerjan (1774-1854), krom dulingvaj vortaroj (armena-angla, 1825; angla-armena, 1821; ktp.), Skribis studon (1821), kiu traktas la etimologion de la armena lingvo. Gabriel Avetikjan, Ĥaĉatur Surmeljan kaj Mkrtiĉ Avgerjan en [[Venecio]] en 1836-1837 kreis duvoluman klarigan "Nova Vortaro de la Armena Lingvo", kiu ankoraŭ konservas sian sciencan valoron ĝis hodiaŭ. Minas Bĵŝkjan (1777-1851) - aŭtoro de la "Gramatiko de la armena lingvo" (1840) kaj alia multlingva gramatiko. La libro ricevis grandan oran medalon de la [[Rusia Imperio|Rusa Imperio]]. Ĉi tiu periodo inkluzivas la studon de la germana orientalisto Heinrich Petermann. Meze de la [[19-a jarcento]], la gramatiko de la moderna armena lingvo estas verkita de Arsen Ajtunjan (1866) kaj S. Palasajan (1870). == Fonologio == Pra-hindeŭropaj [[plozivo]]j estas aspirataj en la [[Praarmena lingvo|pra-armena lingvo]], unu el la cirkonstancoj ofte ligitaj al la glotala teorio, kies versio postulis, ke la senvoĉaj oklusivoj de la pra-hindeŭropa estas aspiritaj. === Akcento === En la armena, la akcento falas sur la lastan silabon sed se la lasta silabo enhavas la difinitan artikolon [ə] aŭ [n], kaj la posesivajn artikolojn ս kaj դ, en kies kazo ĝi falas sur la antaŭlasta. Ekzemple, [ɑχɔɾˈʒɑk], [mɑʁɑdɑˈnɔs], [ɡiˈni] sed [vɑˈhɑɡən] kaj [ˈdɑʃtə]. Esceptoj al ĉi tiu regulo estas iuj vortoj kun la fina litero է (ե en la reformita ortografio) (մի՛թէ, մի՛գուցե, ո՛րեւէ) kaj foje la numeraloj (վե՛ցերորդ, տա՛սներորդ, ktp.), same kiel, նամանաւանդ, հիմա, այժմ, kaj malgranda nombro de aliaj vortoj. === Vokaloj === Moderna armena lingvo havas ses vokalojn. Ĉiu vokala fonemo en la tabelo estas reprezentita per tri simboloj. La unua indikas la elparolon de fonemo en la [[Internacia Fonetika Alfabeto]] (IPA). Post tio aperas la litero de la [[armena alfabeto]] kiu reprezentas la sonon. La lasta simbolo estas ĝia latinlitera transliterumado (laŭ ISO 9985). :{| class="wikitable" ! rowspan=2| ! colspan=2| Antaŭa ! rowspan=2| Centra ! colspan=2| Posta |- ! <small>Ne ronda</small> !! <small>Ronda</small> ! <small>Ne ronda</small> !! <small>Ronda</small> |- ! align="left" | Fermita | class="nounderlines" style="text-align:center" style="font-size:larger;" | i<br />ի | class="nounderlines" style="text-align:center" style="font-size:larger;" | (y) | &nbsp; | &nbsp; | class="nounderlines" style="text-align:center" style="font-size:larger;" | u<br />ւ |- ! align="left" | Duonmalferma | class="nounderlines" style="text-align:center" style="font-size:larger;" | ɛ<br />ե | class="nounderlines" style="text-align:center" style="font-size:larger;" | (œ) | class="nounderlines" style="text-align:center" style="font-size:larger;" | ə<br />ը | &nbsp; | class="nounderlines" style="text-align:center;" style="font-size:larger;" | o<br />ո-օ |- ! align="left" | Malferma | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | class="nounderlines" style="text-align:center" style="font-size:larger;" | ɑ<br />ա | &nbsp; |} === Konsonantoj === La sekva tabelo listigas la orientan armenan konsonantan sistemon. La [[plozivo]]j kaj [[afrikato]]j havas specialan aspiracian serion (plejparte transskribite kun apostrofo post la litero): p ', t', k '(sed č). Ĉiu fonemo en la tabelo estas reprezentita per tri simboloj. La unua indikas la elparolon de fonemo en la [[Internacia Fonetika Alfabeto]] (IPA), post kiu aperas la responda litero de la [[armena alfabeto]], kaj la lasta simbolo estas ĝia transskribo laŭ latinaj literoj laŭ ISO 9985 (1996). :{| class="wikitable" !&nbsp; ![[Bilabialo]] ![[Lip-denta konsonanto|Lip-denta]] ![[Alveolaro]] ![[Postalveolaro]] ![[Palatalo]] ![[Velsono]] ![[Glotalo]] |- align="center" ![[plozivo|Ploziva]] | style="font-size:larger;" |p b pʰ<br />պ բ փ | | style="font-size:larger;" |t d tʰ<br />տ դ թ | | | style="font-size:larger;" |k g kʰ<br />կ գ ք | |- align="center" ![[naza konsonanto|Naza]] | style="font-size:larger;" |m<br />մ | | style="font-size:larger;" |n<br />ն |&nbsp; | | | |- align="center" ![[frotsono|Frotsona]] | | style="font-size:larger;" |f v<br />ֆ վ | style="font-size:larger;" |s z<br />ս զ | style="font-size:larger;" |ʃ ʒ<br />շ ժ | | style="font-size:larger;" |χ ʁ<br />խ ղ | style="font-size:larger;" |h<br />հ |- align="center" ![[afrikato|Afrikata]] | | | style="font-size:larger;" |ʦ ʣ ʦʰ<br />ծ ձ ց | style="font-size:larger;" |ʧ ʤ ʧʰ<br />ճ ջ չ | | | |- align="center" ![[Alproksimanto]] | | | style="font-size:larger;" |ɹ<br />ր | | style="font-size:larger;" |j<br />յ | | |- align="center" ![[trilo|Trila]] | | | style="font-size:larger;" |r<br />ռ | | | | |- align="center" ![[alproksimanto|Aproksimanta]] [[lateralo]] | | | style="font-size:larger;" |l<br />լ | | | | |} == Morfologio == Armena korespondas kun aliaj hindeŭropaj lingvoj en ĝia strukturo, sed ĝi dividas karakterizajn sonojn kaj trajtojn de ĝia gramatiko kun najbaraj lingvoj de la Kaŭkaza regiono. La armena estas riĉa je kombinado de konsonantoj. Kaj la klasika armena kaj la modernaj parolitaj kaj literaturaj dialektoj havas kompleksan sistemon de substantiva deklinacio, kun ses aŭ sep substantivokazoj sed neniu seksa genro. En moderna armena lingvo, la uzo de helpaj verboj por montri akcenton ĝenerale kompletigis la fleksiajn verbojn de [[klasika armena lingvo]]. Negativaj verboj konjugacias malsame al pozitivaj en multaj tempoj, alie aldonante nur la negativan չ al la pozitiva konjugacio. Gramatike, fruaj formoj de armena lingvo havis multon komune kun klasika greka kaj latina, sed la moderna lingvo, kiel moderna greka, spertis multajn transformojn, aldonante iujn analitikajn ecojn.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Historical dictionary of Armenia|familia nomo=Adalian|persona nomo=Rouben Paul|aŭtoroligilo= |jaro=2010|eldono=2|loko=Lanham, MD|eldoninto=Scarecrow Press|ISBN=9780810874503|paĝo=543}}</ref> === Substantivo === Klasika armena havas neniun gramatikan genron, eĉ ne en la pronomo, sed estas ina sufikso (-ուհի "-uhi"). Ekzemple, ուսուցիչ (usuts'ich, "instruisto") iĝas ուսուցչուհի (usuts'chuhi, ina instruisto). Ĉi tiu sufikso, tamen, ne havas gramatikan efikon en la frazo. La nominala fleksio, tamen, konservas plurajn specojn de hereditaj tigaj klasoj. Substantivoj estas rifuzitaj por unu el sep kazoj:<ref>{{Cite book|last1=Bournoutian|first1=George|title=Eastern Armenia in the last decades of Persian rule, 1807-1828|date=1982|publisher=Undena Publications|isbn=978-0890031230|pages=7–8|url=https://books.google.nl/books?id=wOptAAAAMAAJ&q=armenia+1722+safavid+rule&dq=armenia+1722+safavid+rule&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjHjqOsz4DNAhWDHsAKHVRQDWYQ6AEIRTAF|}}</ref> [[nominativo]] (ուղղական uxxakan), [[akuzativo]] (հայցական hayc'akan), [[lokativo]] (ներգոյական nergoyakan), [[genitivo]] (սեռական seṙakan), [[dativo]] (տրական trakan), [[ablativo]] (բացառական bac'aṙakan), aŭ [[instrumentalo]] (գործիական gorciakan).<ref>{{Cite book|title=The Heritage of Armenian Literature: From the eighteenth century to modern times|year=2005|publisher=Wayne State Univ Pr|location=Detroit|isbn=9780814332214|page=151|author1=Agop Jack Hacikyan |author2=Gabriel Basmajian |author3=Edward S. Franchuk |author4=Nourhan Ouzounian }}</ref> ;Ekzemploj de substantiva deklinacio en [[Orient-armena lingvo|orienta armena lingvo]] {| class="wikitable" |+{{lang|hy|Հեռախոս}} {{transl|hy|''Heṙaxos''}} (telefono) !Kazo !Singularo !Pluralo |- |'''Nominativo''' |{{lang|hy|հեռախոս'''(ը-ն)*'''}}<br />''heṙaxos'''(ë-n)*''''' |{{lang|hy|հեռախոսներ'''(ը-ն)*'''}}<br />''heṙaxosner'''(ë-n)*''''' |- |'''Akuzativo''' |{{lang|hy|հեռախոս'''ը(-ն)*'''}}<br />''heṙaxos'''ë(-n)*''''' |{{lang|hy|հեռախոսներ'''ը(-ն)*'''}}<br />''heṙaxosner'''ë(-n)*''''' |- |'''Genitivo''' |{{lang|hy|հեռախոս'''ի'''}}<br />''heṙaxos'''i''''' |{{lang|hy|հեռախոսներ'''ի'''}}<br />''heṙaxosner'''i''''' |- |'''Dativo''' |{{lang|hy|հեռախոս'''ին'''}}<br />''heṙaxos'''in''' |{{lang|hy|հեռախոսներ'''ին'''}}<br />''heṙaxosner'''in''' |- |'''Ablativo''' |{{lang|hy|հեռախոս'''ից'''}}<br />''heṙaxos'''ic' ''''' |{{lang|hy|հեռախոսներ'''ից'''}}<br />''heṙaxosner'''ic' ''''' |- |'''Instrumentalo''' |{{lang|hy|հեռախոս'''ով'''}}<br />''heṙaxos'''ov''''' |{{lang|hy|հեռախոսներ'''ով'''}}<br />''heṙaxosner'''ov''''' |- |'''Lokativo''' |{{lang|hy|հեռախոս'''ում'''}}<br />''heṙaxos'''um''''' |{{lang|hy|հեռախոսներ'''ում'''}}<br />''heṙaxosner'''um''''' |} {| class="wikitable" |+{{lang|hy|Մայր}} {{transl|hy|''Mayr''}} (patrino) !Kazo !Singularo !Pluralo |- |'''Nominativo''' |{{lang|hy|մայր'''(ը-ն)*'''}}<br />''mayr'''(ë-n)*''''' |{{lang|hy|մայրեր'''(ը-ն)*'''}}<br />''mayrer'''(ë-n)*''''' |- |'''Akuzativo''' |{{lang|hy|մայր'''ը(-ն)*'''}}<br />''mayr'''ë(-n)*''''' |{{lang|hy|մայրեր'''ը(-ն)*'''}}<br />''mayrer'''ë(-n)*''''' |- |'''Genitivo''' |{{lang|hy|մ'''որ'''}}<br />''m'''or''''' |{{lang|hy|մայրեր'''ի'''}}<br />''mayrer'''i''''' |- |'''Dativo''' |{{lang|hy|մ'''որը(-ն)*'''}}<br />''m'''orë(-n)*''''' |{{lang|hy|մայրեր'''ին'''}}<br />''mayrer'''in''''' |- |'''Ablativo''' |{{lang|hy|մ'''որից'''}}<br />''m'''oric' ''''' |{{lang|hy|մայրեր'''ից'''}}<br />''mayrer'''ic' ''''' |- |'''Instrumentalo''' |{{lang|hy|մ'''որով'''}}<br />''m'''orov''''' |{{lang|hy|մայրեր'''ով'''}}<br />''mayrer'''ov''''' |} La [[Kazo (gramatiko)|kazo]] de la rekta objekto dependas de animeco. Por senanimaj substantivoj oni uzu la nominativon, kaj por animaj substantivoj oni uzu la dativon. Aldone, por animaj substantivoj oni neniam uzu la lokativon. {| class="wikitable" |+{{lang|hy|Հանրապետություն}} {{transl|hy|''Hanrapetut'yun''}} (respubliko) !Kazo !Singularo !Pluralo |- |'''Nominativo ''' |{{lang|hy|հանրապետություն'''(ը-ն)*'''}}<br />''hanrapetut'yun'''(ë-n)*''''' |{{lang|hy|հանրապետություններ'''(ը-ն)*'''}}<br />''hanrapetut'yunner'''(ë-n)*''''' |- |'''Akuzativo''' |{{lang|hy|հանրապետություն'''ը(-ն)*'''}}<br />''hanrapetut'yun'''ë(-n)*''''' |{{lang|hy|հանրապետություններ'''ը(-ն)*'''}}<br />''hanrapetut'yunner'''ë(-n)*''''' |- |'''Genitivo''' |{{lang|hy|հանրապետությ'''ան'''}}<br />''hanrapetut'y'''an''''' |{{lang|hy|հանրապետություններ'''ի'''}}<br />''hanrapetut'yunner'''i''''' |- |'''Dativo''' |{{lang|hy|հանրապետությ'''անը(-ն)*'''}}<br />''hanrapetut'y'''anë(-n)*''''' |{{lang|hy|հանրապետություններ'''ին'''}}<br />''hanrapetut'yunner'''in''''' |- |'''Ablativo''' |{{lang|hy|հանրապետություն'''ից'''}}<br />''hanrapetut'yun'''ic' ''''' |{{lang|hy|հանրապետություններ'''ից'''}}<br />''hanrapetut'yunner'''ic' ''''' |- |'''Instrumentalo''' |{{lang|hy|հանրապետությ'''ամբ'''}}<br />''hanrapetut'y'''amb''''' |{{lang|hy|հանրապետություններ'''ով'''}}<br />''hanrapetut'yunner'''ov''''' |- |'''Lokativo''' |{{lang|hy|հանրապետություն'''ում'''}}<br />''hanrapetut'yun'''um''''' |{{lang|hy|հանրապետություններ'''ում'''}}<br />''hanrapetut'yunner'''um''''' |} ;Ekzemploj de substantiva deklinaciado ĉe [[Okcident-armena lingvo|okcidenta armena lingvo]] {| class="wikitable" | rowspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | '''դաշտ''' / '''''tašd''''' (kampo) | colspan="2" | '''կով''' / '''''gov''''' (bovino) |- | singularo | pluralo | singularo | pluralo |- | Nom-Akuz. (Ուղղական-Հայցական) | դաշտ / ''tašd'' | դաշտեր / ''tašder'' | կով / ''gov'' | կովեր / ''gover'' |- | Gen-Dat (Սեռական-Տրական) | դաշտ'''ի''' / ''tašd'''i''''' | դաշտեր'''ու''' / ''tašder'''u''''' | կով'''ու''' / ''gov'''u''''' | կովեր'''ու''' / ''gover'''u''''' |- | Abl (Բացառական) | դաշտ'''է''' / ''tašd'''e''''' | դաշտեր'''է''' / ''tašder'''e''''' | կով'''է''' / ''gov'''e''''' | կովեր'''է''' / ''gover'''e''''' |- | Instr (Գործիական) | դաշտ'''ով''' / ''tašd'''ov''''' | դաշտեր'''ով''' / ''tašder'''ov''''' | կով'''ով''' / ''gov'''ov''''' | կովեր'''ով''' / ''gover'''ov''''' |} {| class="wikitable" | rowspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | '''գարուն''' / '''''karun''''' (Printempo) | colspan="2" | '''օր''' / '''''or''''' (tago) | colspan="2" | '''Քոյր''' / '''''kuyr''''' (fratino) |- | singularo | pluralo | singularo | pluralo | singularo | pluralo |- | Nom-Akuz. (Ուղղական-Հայցական) | գարուն<br />''karun'' | գարուններ<br />''karunner'' | օր<br />''or'' | օրեր<br />''orer'' | քոյր<br />''kuyr'' | քոյրեր<br />''kuyrer'' |- | Gen-Dat (Սեռական-Տրական) | գարն'''ա'''ն<br />''karn'''an''''' | գարուններ'''ու'''<br />''karunner'''u''''' | օր'''ուայ'''<br />''or'''uay''''' | օրեր'''ու'''<br />''orer'''u''''' | քր'''ոջ'''<br />''kr'''oč''''' | քոյրեր'''ու'''<br />''kuyrer'''u''''' |- | Abl (Բացառական) | գարուն'''է'''<br />''karun'''e''''' | գարուններ'''է'''<br />''karunner'''e''''' | օր'''ուընէ'''<br />''or'''uəne''''' | օրեր'''է'''<br />''orer'''e''''' | քր'''ոջմէ'''<br />''kr'''očme''''' | քոյրեր'''է'''<br />''kuyrer'''e''''' |- | Instr (Գործիական) | գարուն'''ով'''<br />''karun'''ov''''' | գարուններ'''ով'''<br />''karunner'''ov''''' | օր'''ով'''<br />''or'''ov''''' | օրեր'''ով'''<br />''orer'''ov''''' | քր'''ոջմով'''<br />''kr'''očmov''''' | քոյրեր'''ով'''<br />''kuyrer'''ov''''' |} {| class="wikitable" | rowspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | '''հայր''' / '''''hayr''''' (patro) | colspan="2" | '''Աստուած''' / '''''Asdvadz''''' (Dio) | colspan="2" | '''գիտութիւն''' / '''''kidutiun''''' (scienco) |- | singularo | pluralo | singularo | pluralo | singularo | pluralo |- | Nom-Akuz. (Ուղղական-Հայցական) | հայր<br />''hayr'' | հայրեր<br />''hayrer'' | Աստուած<br />''Asdvadz'' |աստուածներ<br />''asdvadzner'' |գիտութիւն<br />''kidutiun'' |գիտութիւններ<br />''kidutiunner'' |- | Gen-Dat (Սեռական-Տրական) | հ'''ո'''ր<br />''h'''o'''r'' | հայրեր'''ու'''<br />''hayrer'''u''''' | Աստուծ'''ոյ'''<br />''Asdudz'''uy''''' |աստուածներ'''ու'''<br />''asdvadzner'''u''''' | գիտութ'''եան'''<br />''kidut'''ean''''' |գիտութիւններ'''ու'''<br />''kidutiunner'''u''''' |- | Abl (Բացառական) | հ'''ո'''ր'''մէ'''<br />''h'''o'''r'''me''''' | հայրեր'''է'''<br />''hayrer'''e''''' | Աստուծ'''մէ'''<br />''Asdudz'''me''''' |աստուածներ'''է'''<br />''asdvadzner'''e''''' | գիտութ'''ենէ'''<br />''kidut'''ene''''' |գիտութիւններ'''է'''<br />''kidutiunner'''e''''' |- | Instr (Գործիական) | հ'''ո'''ր'''մով'''<br />''h'''o'''r'''mov''''' | հայրեր'''ով'''<br />''hayrer'''ov''''' | Աստուծ'''մով'''<br />''Asdudz'''mov''''' |աստուածներ'''ով'''<br />''asdvadzner'''ov''''' | գիտութ'''եամբ''' /<br />գիտութիւն'''ով'''<br />''kidut'''eamp''''' /<br />''kidutiun'''ov''''' |գիտութիւններ'''ով'''<br />''kidutiunner'''ov''''' |} === Verbo === Verboj en la armena havas vastan sistemon de konjugacio kun du ĉefaj verbaj tipoj en [[Orient-armena lingvo|orienta armena]] kaj tri en [[Okcident-armena lingvo|okcidenta armena]] ŝanĝanta formojn de gramatikaj [[Tempo (gramatiko)|tempo]], [[Gramatika modo|modo]] kaj [[aspekto]]. ==== Infinitivo ==== La infinitivo de armenaj verboj estas formita per la radiko, vokalo, kaj la afikso -լ (-l). La finaĵoj reflektas la nombron de eblaj konjugacioj. Okcidenta armena estas konservativa, konservante tri konjugaciojn ĉe a, e, kaj i, dum orienta armena nur laŭ la tipoj I kaj II: {| class="wikitable" style="width:80%" |+Infinitivo |- !style="width:20%"|Tipo !! Okcidenta !! Orienta !! ''vorto'' |- | '''I''' <br />(''e''-stem)|| սիրել<br /> ''sirel'' || սիրել<br />''sirel'' ||valign=top| '''ami''' |- | '''II''' <br />(''i''-stem/''e''-stem)|| խօսիլ<br /> ''xōsil'' || խոսել<br />''xosel'' ||valign=top| '''paroli''' |- | '''III''' <br />(''a''-stem)|| կարդալ<br />''gartal'' || կարդալ<br />''kardal'' ||valign=top| '''legi''' |} === Prezenco === Formado de la nuna tempo (prezento) diferencas inter [[Orient-armena lingvo|orienta]] kaj [[Okcident-armena lingvo|okcidenta]] dialektoj. Fakte, la `prezenco indikativo en la orient-armena ne havas similaĵon en la okcidenta. Tamen, la okcidenta prezenca indikativo havas identan formo al la orienta ĉe la prezenca kondicionalo. Orienta armena lingvo uzas la [[participo]]n (-um) por la prezenco en la verbo լինել (linel "esti"). Okcidenta armena uzas sintezan ĝeneralan formon de la verbo antaŭita de la partiklo կը gë / gə /. La sinteza formo konjugaciiĝas laŭ la vokalo de la verbo (t.e, e, i aŭ a). {| class="wikitable" style="width:90%" |+Prezenca Indikativo |- valign=top ! Orienta !! colspan=6| Pronomo |- valign=top ! ''gloso'' | {{abbr|1sg.|1st person singular}}<br />ես<br />''jes'' (mi) || {{abbr|2sg.|2nd person singular}}<br />դու<br />''du'' (vi) || {{abbr|3sg.|3rd person singular}}<br />նա<br />''na'' (li, ŝi, ĝi) || {{abbr|1pl.|1st person plural}}<br />մենք<br />''menk῾'' (ni) || {{abbr|2pl.|2nd person plural}}<br />դուք<br />''duk῾'' (vi)) || {{abbr|3pl.|3rd person plural}}<br />նրանք<br />''nrank῾'' (ili) |- valign=top |ami<br />''Tipo I'' | սիրում եմ<br />''sirum em'' | սիրում ես<br />''sirum es'' | սիրում է<br />''sirum ē'' | սիրում ենք<br />''sirum enk῾'' | սիրում եք<br />''sirum ek῾'' | սիրում են<br />''sirum en'' |- valign=top | paroli<br />''Tipo II'' | խոսում եմ<br />''xosum em'' | խոսում ես<br />''xosum es'' | խոսում է<br />''xosum ē'' | խոսում ենք<br />''xosum enk῾'' | խոսում եք<br />''xosum ek῾'' | խոսում են<br />''xosum en'' |- valign=top | legi<br />'Tipo III'' | կարդում եմ<br />''kardum em'' | կարդում ես<br />''kardum es'' | կարդում է<br />''kardum ē'' | կարդում ենք<br />''kardum enk῾'' | կարդում եք<br />''kardum ek῾'' | կարդում են<br />''kardum en'' |- valign=top ! Okcidenta !! colspan=6| Pronomo |- valign=top ! ''gloso'' | {{abbr|1sg.|1st person singular}}<br />ես<br />''jes'' (mi) || {{abbr|2sg.|2nd person singular}}<br />դուն<br />''tun'' (vi) || {{abbr|3sg.|3rd person singular}}<br />ան<br />''an'' (li, ŝi, ĝi) || {{abbr|1pl.|1st person plural}}<br />մենք<br />''menk῾'' (ni) || {{abbr|2pl.|2nd person plural}}<br />դուք<br />''tuk῾'' (vi) || {{abbr|3pl.|3rd person plural}}<br />անոնք<br />''anonk῾'' (ili) |- valign=top | ami<br />''Tipo I'' | կը սիրեմ<br />''gë sirem'' | կը սիրես<br />''gë sires'' | կը սիրէ<br />''gë sirē'' | կը սիրենք<br />''gë sirenk῾'' | կը սիրէք<br />''gë sirek῾'' | կը սիրեն<br />''gë siren'' |- valign=top | paroli<br />''Tipo II'' | կը խօսիմ<br />''gë xōsim'' | կը խօսիս<br />''gë xōsis'' | կը խօսի<br />''gë xōsi'' | կը խօսինք<br />''gë xōsink῾'' | կը խօսիք<br />''gë xōsik῾'' | կը խօսին<br />''gë xōsin'' |- valign=top | legi<br />''Tipo III'' | կը կարդամ<br />''gë gartam'' | կը կարդաս<br />''gë gartas'' | կը կարդայ<br />''gë garta''* | կը կարդանք<br />''gë gartank῾'' | կը կարդաք<br />''gë gartak῾'' | կը կարդան<br />''gë gartan'' |} === Imperfekto === La formado de la imperfekto estas simila al la formado de la prezenca indikativo en ambaŭ dialektoj. Orienta armena uzas la participon -ում (-um) kun la neregula verbo լինել (linel "esti"). Okcidenta armena uzas sintezan imperfektan formon de la verbo antaŭita de la partiklo կը gë / gə /. {| class="wikitable" style="width:90%" |+Imperfekta Indikativo |- valign=top ! Orienta !! colspan=6| Pronomo |- valign=top ! ''gloso'' | {{abbr|1sg.|1st person singular}}<br />ես<br />''jes'' (mi) || {{abbr|2sg.|2nd person singular}}<br />դու<br />''du'' (vi) || {{abbr|3sg.|3rd person singular}}<br />նա<br />''na'' (li, ŝi, ĝi) || {{abbr|1pl.|1st person plural}}<br />մենք<br />''menk῾'' (mi) || {{abbr|2pl.|2nd person plural}}<br />դուք<br />''duk῾'' (vi) || {{abbr|3pl.|3rd person plural}}<br />նրանք<br />''nrank῾'' (ili |- valign=top | ami<br />''Tipo I'' | սիրում էի<br />''sirum ēi'' | սիրում էիր<br />''sirum ēir'' | սիրում էր<br />''sirum ēr'' | սիրում էինք<br />''sirum ēink῾'' | սիրում էիք<br />''sirum ēik῾'' | սիրում էին<br />''sirum ēin'' |- valign=top | paroli<br />''Tipo II'' | խոսում էի<br />''xosum ēi'' | խոսում էիր<br />''xosum ēir'' | խոսում էր<br />''xosum ēr'' | խոսում էինք<br />''xosum ēink῾'' | խոսում էիք<br />''xosum ēik῾'' | խոսում էին<br />''xosum ēin'' |- valign=top | legi<br />''Tipo III'' | կարդում էի<br />''kardum ēi'' | կարդում էիր<br />''kardum ēir'' | կարդում էր<br />''kardum ēr'' | կարդում էինք<br />''kardum ēink῾'' | կարդում էիք<br />''kardum ēik῾'' | կարդում էին<br />''kardum ēin'' |- valign=top ! Okcidenta !! colspan=6| Pronomo |- valign=top ! ''gloso'' | {{abbr|1sg.|1st person singular}}<br />ես<br />''jes'' (mi) || {{abbr|2sg.|2nd person singular}}<br />դուն<br />''tun'' (vi) || {{abbr|3sg.|3rd person singular}}<br />ան<br />''an'' (li, ŝi, ĝi) || {{abbr|1pl.|1st person plural}}<br />մենք<br />''menk῾'' (mi) || {{abbr|2pl.|2nd person plural}}<br />դուք<br />''tuk῾'' (vi) || {{abbr|3pl.|3rd person plural}}<br />անոնք<br />''anonk῾'' (ili) |- valign=top | ami<br />''Tipo I'' | կը սիրէի<br />''gë sirēi'' | կը սիրէիր<br />''gë sirēir'' | կը սիրէր<br />''gë sirēr'' | կը սիրէինք<br />''gë sirēink῾'' | կը սիրէիք<br />''gë sirēik῾'' | կը սիրէին<br />''gë sirēin'' |- valign=top | paroli<br />''Tipo II'' | կը խօսէի<br />''gë xōsēi'' | կը խօսէիր<br />''gë xōsēir'' | կը խօսէր<br />''gë xōsēr'' | կը խօսէինք<br />''gë xōsēink῾'' | կը խօսէիք<br />''gë xōsēik῾'' | կը խօսէին<br />''gë xōsēin'' |- valign=top | legi<br />''Tipo III'' | կը կարդայի<br />''gë gartayi'' | կը կարդայիր<br />''gë gartayir'' | կը կարդար<br />''gë gartar'' | կը կարդայինք<br />''gë gartayink῾'' | կը կարդայիք<br />''gë gartayik῾'' | կը կարդային<br />''gë gartayin'' |} === Futuro === Kiel la formado de la prezenco, la futuro en la armena havas du variantajn konstruojn kun kontraŭaj signifoj. La orient-armena futuro estas farita per la futura participo -լու (-lu) kun la verbo en prezenco լինել (linel). La okcident-armena futuro estas farita per la ĝenerala sinteza verbo antaŭita de la partiklo պիտի (bidi). (Ĉi okcidenta formo estas identa al la orienta armena ne-pasinta bezonaĵo) {| class="wikitable" style="width:90%" |+Futuro |- valign=top ! Orienta !! colspan=6| Pronomo |- valign=top ! ''gloso'' | {{abbr|1sg.|1st person singular}}<br />ես<br />''jes'' (mi) || {{abbr|2sg.|2nd person singular}}<br />դու<br />''du'' (vi) || {{abbr|3sg.|3rd person singular}}<br />նա<br />''na'' (li, ŝi, ĝi) || {{abbr|1pl.|1st person plural}}<br />մենք<br />''menk῾'' (mi) || {{abbr|2pl.|2nd person plural}}<br />դուք<br />''duk῾'' (vi) || {{abbr|3pl.|3rd person plural}}<br />նրանք<br />''nrank῾'' (ili) |- valign=top | ami<br />''Tipo I'' | սիրելու եմ<br />''sirelu em'' | սիրելու ես<br />''sirelu es'' | սիրելու է<br />''sirelu ē'' | սիրելու ենք<br />''sirelu enk῾'' | սիրելու եք<br />''sirelu ek῾'' | սիրելու են<br />''sirelu en'' |- valign=top | paroli<br />''Tipo II'' | խոսելու եմ<br />''xoselu em'' | խոսելու ես<br />''xoselu es'' | խոսելու է<br />''xoselu ē'' | խոսելու ենք<br />''xoselu enk῾'' | խոսելու եք<br />''xoselu ek῾'' | խոսելու են<br />''xoselu en'' |- valign=top | legi<br />''Tipo III'' | կարդալու եմ<br />''kardalu em'' | կարդալու ես<br />''kardalu es'' | կարդալու է<br />''kardalu ē'' | կարդալու ենք<br />''kardalu enk῾'' | կարդալու եք<br />''kardalu ek῾'' | կարդալու են<br />''kardalu en'' |- valign=top ! Okcidenta !! colspan=6| Pronomo |- valign=top ! ''gloso'' | {{abbr|1sg.|1st person singular}}<br />ես<br />''jes'' (mi) || {{abbr|2sg.|2nd person singular}}<br />դուն<br />''tun'' (vi) || {{abbr|3sg.|3rd person singular}}<br />ան<br />''an'' (li, ŝi, ĝi) || {{abbr|1pl.|1st person plural}}<br />մենք<br />''menk῾'' (ni) || {{abbr|2pl.|2nd person plural}}<br />դուք<br />''tuk῾'' (vi) || {{abbr|3pl.|3rd person plural}}<br />անոնք<br />''anonk῾'' (ili) |- valign=top | ami<br />''Tipo I'' | պիտի սիրեմ<br />''bidi sirem'' | պիտի սիրես<br />''bidi sires'' | պիտի սիրէ<br />''bidi sirē'' | պիտի սիրենք<br />''bidi sirenk῾'' | պիտի սիրէք<br />''bidi sirek῾'' | պիտի սիրեն<br />''bidi siren'' |- valign=top | paroli<br />''Tipo II'' | պիտի խօսիմ<br />''bidi xōsim'' | պիտի խօսիս<br />''bidi xōsis'' | պիտի խօսի<br />''bidi xōsi'' | պիտի խօսինք<br />''bidi xōsink῾'' | պիտի խօսիք<br />''bidi xōsik῾'' | պիտի խօսին<br />''bidi xōsin'' |- valign=top | legi<br />''Tipo III'' | պիտի կարդամ<br />''bidi gartam'' | պիտի կարդաս<br />''bidi gartas'' | պիտի կարդայ<br />''bidi garta''* | պիտի կարդանք<br />''bidi gartank῾'' | պիտի կարդաք<br />''bidi gartak῾'' | պիտի կարդան<br />''bidi gartan'' |} ==== Radikoj ==== Estas du ĉefaj radikoj po verbo, la prezenca radiko kaj preterita radiko. Por konjugacioj I / II, la preterita estas identa al la prezenca, kiu estas baze la verbo krom la vokalo kaj ties finaĵo: {| class="wikitable" style="width:80%" |- ! colspan=2| Radiko !! Okcidenta !! Orienta |- | style="width:15%" valign="top" |'''Tipo I''' || style="width:15%" valign=top|''prezenco/preterito'' || սիր-<br />''sir''- || սիր-<br />''sir''- |- | valign="top" |'''Tipo II'''|| valign="top" |''presenco/preterito''|| խօս-<br />''xōs''- || խոս-<br />''xos''- |- | valign=top rowspan=2|'''Tipo III''' || valign=top|''presenco'' || կարդ-<br />''gart''- || կարդ-<br />''kard''- |- | valign=top|''preterito'' || կարդաց-<br />''gartac῾''- || կարդաց-<br />''kardac῾''- |} == Dialektoj == [[Dosiero:Armenian dialects, Adjarian 1909.png|eta|Mapo de historiaj armenaj dialektoj komence de la [[20-a jarcento]]: {{Legendo|#00FF00|-um dialektoj, proksimaj al [[orient-armena lingvo]]}} {{Legendo|#808080|-el dialektoj (intermeze)}} {{Legendo|#FFD800|-gë dialektoj, proksimaj al la [[okcident-armena lingvo]]}}|454x454ra]] La armena lingvo estas plurcentra lingvo, havante du modernajn normigitajn formojn: [[Orient-armena lingvo|orienta armena]] kaj [[Okcident-armena lingvo|okcidenta armena lingvo]]. La plej karakteriza trajto de okcidenta armena estas tio, ke ĝi spertis plurajn fonetikajn fuziojn; ĉi tiuj eble ŝuldiĝas al proksimeco kun arabaj kaj tjurk-parolantaj komunumoj. Ekzemple, [[Orient-armena lingvo|orient-armenaj parolantoj]] prononcas ('''թ''') kiel [tʰ], ('''դ''') kiel [d], kaj ('''տ''') kiel [[plozivo]] [t˭]. [[Okcident-armena lingvo|Okcidenta armena]] simpligis la plozivan sistemon en simplan dividon inter voĉaj plozivoj kaj aspiritaj; la unua serio korespondas al la ploziva serio de [[Orient-armena lingvo|orienta armena]], kaj la dua respondas al la orientaj voĉaj kaj aspirataj serioj. Tiel, la [[Okcident-armena lingvo|okcidenta dialekto]] prononcas ambaŭ (թ) kaj (դ) kiel [tʰ], kaj la (տ) litero kiel [d].<ref name="WDL"/> Ne ekzistas preciza lingva limo inter unu [[dialekto]] kaj alia ĉar preskaŭ ĉiam estas dialekta transira zono de iu grandeco inter paroj de geografie identigitaj dialektoj.<ref name="WDL">{{citaĵo el la reto |url = http://www.wdl.org/en/item/11302/ |titolo = The Book of Fridays |retpaĝaro = World Digital Library |dato = 1512 |alirdato = 2013-06-01 |arkivurl = https://web.archive.org/web/20181226023722/https://www.wdl.org/en/item/11302/ |arkivdato = 2018-12-26 }}</ref> Armena povas esti dividita en du ĉefajn dialektajn blokojn kaj tiuj blokoj en individuajn dialektojn, kvankam multaj el la okcident-armenaj dialektoj formortis pro la efikoj de la [[Armena genocido|Armena Genocido]].<ref name="WDL2">{{citaĵo el la reto|url = http://www.wdl.org/en/item/11304/ |titolo = Song Book by Hakob Meghapart |retpaĝaro = World Digital Library |dato = 1513 |alirdato = 2013-06-01 }}</ref> Aldone, neniu dialekto estas tute homogena: ĉiu dialekto povas esti subdividita en plurajn subdialektojn. Kvankam okcidentaj kaj orientaj armenaj ofte estas priskribitaj kiel malsamaj dialektoj de la sama lingvo, multaj subdialektoj ne estas facile reciproke kompreneblaj. Tamen, flua parolanto de unu el du tre variemaj dialektoj, kiuj ankaŭ estas klera pri unu el la normaj lingvoj, kiam eksponite al la alia dialekto dum kelka tempo povos kompreni la alian relative facile.<ref>{{Cite web |url=http://www.hyeetch.nareg.com.au/culture/book_p1.html |title=HyeEtch - Arts & Culture: The Art of The Book, page 1 |access-date=2009-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090912132316/http://www.hyeetch.nareg.com.au/culture/book_p1.html |archive-date=2009-09-12 |dead-url=yes |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-05-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090912132316/http://www.hyeetch.nareg.com.au/culture/book_p1.html |arkivdato=2009-09-12 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.hyeetch.nareg.com.au/culture/book_p1.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-05-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090912132316/http://www.hyeetch.nareg.com.au/culture/book_p1.html |arkivdato=2009-09-12 }}</ref> Distriktaj okcidentaj armenaj variaĵoj nuntempe uzataj inkludas [[Hamŝenida dialekto|hamŝenidan]], parolitan de la [[hamŝenidoj]]; la dialektoj de armenoj de [[Kesabo]] (Քեսապի բարբառ), [[Latakio]] kaj [[Jisr al-Ŝugur]] (Sirio), [[Anĝaro]], [[Libano]], kaj [[Vakıflı]], [[Samandağ]] ([[Turkio]]), parto de la "Sueidia" dialekto (Սուէտիայի բարբառ).<ref name="WDL"/> Formoj de la [[Karina dialekto]] de okcidenta armena lingvo estas parolataj de kelkaj cent mil homoj en norda Armenio, plejparte en [[Gjumri]], [[Artik]], [[Aĥurjan]], kaj ĉirkaŭ 130 vilaĝoj en provinco [[Ŝirako]], kaj de armenoj en [[Ĝavaĥo|Ĝavaĥko]] provinco de [[Kartvelio]] ([[Aĥalkalako]], [[Aĥalciĥo]]).<ref>National Library of Armenia, ''Hagop Meghapart Project'': http://nla.am/arm/meghapart/Arm/1512.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304084535/http://nla.am/arm/meghapart/Arm/1512.htm |date=2016-03-04 }}</ref> En Naĥiĉevano-ĉe-Dono, la armenoj parolas alian okcidentan armenan variaĵon bazitan sur la dialekto de la [[Armenoj en Krimeo|armenoj de Krimeo]], de kie ili venis por establi la urbon kaj ĉirkaŭajn vilaĝojn en 1779.<ref>{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=GmtPLvnrc38C&pg=PA43&dq=Hakob+Meghapart&hl=en&ei=5FHES9HzJdj8sQb_geGtDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CD4Q6AEwAg#v=onepage&q=Hakob%20Meghapart&f=false|title=The Heritage of Armenian Literature: From the eighteenth century to modern times Volume 3 |author1=Agop Jack Hacikyan |author2=Gabriel Basmajian |author3=Edward S. Franchuk |date= |work= |publisher= Wayne State University Press, 2005|accessdate=12an de aprilo 2010}}</ref> Okcident-armenaj dialektoj estas nuntempe parolataj ankaŭ en [[Gavaro|Gavar]] (antaŭe Nek Bajazet kaj Kamo, okcidente de [[Lago Sevan]]), [[Aparan]], kaj [[Talin]] en [[Armenio]] ([[Muŝ-dialekto]]), kaj de la granda armena loĝantaro de [[Abĥazio]], kie ili estas konsiderataj kiel la unua aŭ dua [[etna malplimulto]], aŭ eĉ egala laŭ la nombro de la loka [[Abĥazoj|abĥaza loĝantaro]].<ref name="WDL"/> {| class="wikitable" |+Ekzemploj !Esperanto ! [[orient-armena lingvo|Orient-armena]] ![[okcident-armena lingvo|Okcident-armena]] |- | Jes | Ayo ({{lang|hy|այո}}) | Ayo ({{lang|hy|այո}}) |- | Ne | Voč' ({{lang|hy|ոչ}}) | Voč' ({{lang|hy|ոչ}}) |- | Mi vidas vin | K'ez em tesnum ({{lang|hy|քեզ եմ տեսնում}}) | Gdesnem kez(i) ({{lang|hy|կը տեսնեմ քեզ(ի)}}) |- | Saluton | Barev ({{lang|hy|բարև}}) | Parev ({{lang|hy|բարեւ}}) |- | Mi iras | Gnum em ({{lang|hy|գնում եմ}}) | Gertam (gor) ({{lang|hy|կ՚երթամ (կոր)}}) |- | Venu! | Ari! ({{lang|hy|արի՛}}) | Yegur! ({{lang|hy|եկո՛ւր}}) |- | Mi manĝos | Utelu em ({{lang|hy|ուտելու եմ}}) | Bidi udem ({{lang|hy|պիտի ուտեմ}}) |- | Mi devas fari | Piti anem ({{lang|hy|պիտի անեմ}}) | Enelu em ({{lang|hy|ընելու եմ}}) |- | Mi manĝus | Utelu ei ({{lang|hy|ուտելու էի}}) | Bidi udei ({{lang|hy|պիտի ուտէի}}) |- | Ĉu ĉi tio estas via? | Sa k'onn e? ({{lang|hy|սա քո՞նն է}}) | Asiga k'ugt e? ({{lang|hy|ասիկա քո՞ւկդ է}}) |- | Ŝia/lia avino | Nra tatikə ({{lang|hy|նրա տատիկը}}) | Anor nenen/mecmaman ({{lang|hy|անոր նէնէն/մեծմաման}}) |- | Rigardu ĝin! | Dran nayir ({{lang|hy|դրան նայիր}}) | Ador naye ({{lang|hy|ատոր նայէ}}) |- | Ĉu vi manĝis tion? | Du es berel sranc'? ({{lang|hy|դո՞ւ ես բերել սրանց}}) | Tun perir asonk? ({{lang|hy|դո՞ւն բերիր ասոնք}}) |- | Kiel vi fartas? Bone. | Vonc' es? Voč'inč' ({{lang|hy|Ո՞նց ես։ Ոչինչ։}}) | Inč'bes es? Lav ({{lang|hy|Ինչպէ՞ս ես։ Լաւ։}}) |- | Ĉu vi diris? Diru! | Asac'ir? Asa! ({{lang|hy|Ասացի՞ր։ Ասա՛։}}) | əsir? əse! ({{lang|hy|Ըսի՞ր։ Ըսէ՛։}}) |- | Ĉu vi prenis ĝin el ni? | Mezanic' es arel? ({{lang|hy|մեզանի՞ց ես առել}}) | Mezme arac es? ({{lang|hy|մեզմէ՞ առած ես}}) |- | Bonan matenon | Bari louys ({{lang|hy|բարի լույս}}) | Pari louys ({{lang|hy|բարի լոյս}}) |- | Bonan vesperon | Bari yereko ({{lang|hy|բարի երեկո}}) | Pari irigoun ({{lang|hy|բարի իրիկուն}}) |- | Bonan nokton | Bari gišer ({{lang|hy|բարի գիշեր}}) | Kišer pari ({{lang|hy|գիշեր բարի}}) |- | Mi amas min | Siroum es inc' ({{lang|hy|սիրում ես ինձ}}) | Zis gë sires ({{lang|hy|զիս կը սիրես}}) |- | Mi estas armeno | Yes hay em ({{lang|hy|ես հայ եմ}}) | Yes hay em ({{lang|hy|ես հայ եմ}}) |- | Mi sopiras vin | Karotel em k'ez ({{lang|hy|կարոտել եմ քեզ}}) | K'ez garodtser em ({{lang|hy|քեզ կարօտցեր եմ}}) |} == Ortografio == La [[armena alfabeto]] (armene: Հայոց գրեր, romanigita: Hayotser aŭ armena: Հայոց այբուբեն, latinigita: Hajoc ajbuben) estas grafike unika alfabeta skriba sistemo, kiu estas uzata por skribi la armenan lingvon. Ĝi estis kreita ĉirkaŭ la jaro 405 de [[Mesrop Maŝtoc]], armena lingvisto kaj eklezia gvidanto, kaj origine enhavis 36 leterojn. Du pliaj literoj, օ (o) kaj ֆ (f), estis aldonitaj en la [[Armena reĝlando en Kilikio|Mezepoko]]. Dum la ortografia [[Armena lingvoreformo|reformo de la 1920-aj jaroj]] en [[Armena Soveta Socialisma Respubliko|sovetia Armenio]], nova litero և (majuskla ԵՎ) estis aldonita, kiu estis ligita antaŭ ե+ւ, dum la litero Ւ ւ estis forĵetita kaj reenkondukita kiel parto de nova litero ՈՒ ու (kiu estis [[digrafo]] antaŭe). Ĉi tiu alfabeto kaj asociita ortografio estas uzata de plej multaj armenaj parolantoj de la Respubliko Armenio kaj en la landoj de la antaŭa [[Sovetunio]]. Nek la reformitaj alfabeto nek la ortografio estis adoptitaj de [[Armena genocido|diasporaj armenoj]], kaj de orient-armenaj parolantoj de Irano kaj ĉiuj okcidentaj armenaj parolantoj, kiuj daŭre uzas la tradician alfabeton kaj literumon.<ref name="WDL"/> == Hindeŭropaj kognatoj == La armena lingvo estas [[hindeŭropa]], do multaj el ĝiaj pra-hind-eŭropaj vortoj estas [[kognato]]j en aliaj hindeŭropaj lingvoj kiel la angla, la latina, la greka kaj la sanskrita. Ĉi tiu tabelo listigas nur kelkajn el la pli rekoneblaj paroloj: {| class="wikitable" ! Armena || [[angla lingvo|Angla]]|| [[Latino]] || [[Persa lingvo|Persa]] || [[greka lingvo|Klasika Greka]] || [[Sanskrito]] || [[Rusa lingvo|Rusa]] || [[Malnova irlanda lingvo]] || [[Hindeŭropa pralingvo|HPL]] |- | մայր '''[[wikt:մայր|mayr]]''' "patrino" || '''mother''' ( ← [[malnova angla lingvo|MA]] ''mōdor'')|| '''māter''' "patrino"|| مادر '''mɒdær''' "patrino"|| μήτηρ '''mētēr''' "patrino"|| मातृ '''mātṛ''' "patrino" || мать '''mat'''' || '''máthair''' "patrino" || '''*máH₂ter-''' "patrino" |- | հայր '''[[wikt:հայր|hayr]]''' "patro" || '''father''' ( ← [[malnova angla lingvo|MA]] ''fæder'')|| '''pater''' "patro"|| پدر '''pedær''' "patro"|| πατήρ '''patēr''' "patro"|| पितृ '''pitṛ''' "patro" || папа '''papa''' | '''athair''' "patro" || '''*pH₂tér''' "patro" |- | եղբայր '''[[wikt:եղբայր|eġbayr]]''' "frato" || '''brother''' ( ← [[malnova angla lingvo|MA]] ''brōþor'')|| '''frāter''' "frato"|| برادر '''bærɒdær''' "frato" || φράτηρ '''phrātēr''' "frato"|| भ्रातृ '''bhrātṛ''' "frato" || брат '''brat''' || '''bráthair''' "frato" || '''*bʱráH₂ter-''' "frato" |- | դուստր '''[[wikt:դուստր|dustr]]''' "filino" || '''daughter''' ( ← [[malnova angla lingvo|MA]] ''dohtor'')|| (Oscan '''futrei''' "daughter")|| دختر '''doxtær''' "filino" || θυγάτηρ '''thugatēr''' "filino"|| दुहितृ '''duhitṛ''' "filino" || дочь '''doč'''' || '''der, Dar-''' "daughter (of)" || '''*dʱugH₂-tér''' "filino" |- | կին '''[[wikt:կին|kin]]''' "virino" || '''queen''' ( ← [[malnova angla lingvo|MA]] ''cwēn "queen, woman, wife"'')|| || کیانه '''kianæ''' "virino, edzino"|| γυνή '''gunē''' "virino, edzino"|| ग्ना '''gnā'''/ जनि '''jani''' "virino" || жена '''žena''' "virino" || '''ben''' "virino" || '''*gʷén-eH₂''' "virino" |- | իմ '''[[wikt:իմ|im]]''' "mia" || '''my, mine''' ( ← [[Malnova angla lingvo|MA]] ''min'')|| '''me-us''', '''-a''', '''-um''' etc. "mia"|| من/ـم '''mæn/æm''' "mia"|| ἐμ-ός, -ή, -όν '''em-os''', '''-ē''', '''-on''' etc. "mia, de mi"|| मम '''mama''' "mia"|| мой '''moy''' || '''mo''' "mia, min" || '''*mene''' "mia" |- | անուն '''[[wikt:անուն|anun]]''' "nomo" || '''name''' ( ← [[Malnova angla lingvo|MA]] ''nama'')|| '''nōmen''' "nomo"|| نام '''nɒm''' "nomo"|| ὄνομα '''onoma''' "nomo"|| नामन् '''nāman''' "nomo" || имя '''im'a''' || '''ainm''' "nomo" || '''*H₁noH₃m-n̥-''' "nomo" |- | ութ '''[[wikt:ութ|utʿ]]''' "8" || '''eight''' ( ← [[Malnova angla lingvo|MA]] ''eahta'')|| '''octō''' "ok"|| هشت '''hæʃt''' "ok"|| ὀκτώ '''oktō''' "ok"|| अष्ट '''aṣṭa''' "ok" || во́семь '''vosem'''' || '''ocht''' "ok" || '''*H₁oḱtō(u)''' "ok" |- |} == Tipografio kaj periodaĵoj en la armena == [[Dosiero:Tagharan1513.jpg|eta|dekstra|320ra|«Tagaran» («Preĝkantoj»), [[Venecio]], 1513]] La armena lingvo iĝis la unua lingvo de presado inter la lingvoj de la [[Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj]], la [[baltaj ŝtatoj]], kaj ankaŭ multaj lingvoj de Azio kaj Eŭropo. Ekde la komenco de la armena libropresado ĝis 1800, pli ol 1154 titoloj de armenaj libroj estis eldonitaj (inter la lingvoj de la [[Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj|KSŜ]] kaj la baltaj ŝtatoj, la dua, post la ruslingvaj eldonoj, estas la nombra indikilo). La unua eldono en la armena estis realigita de Johan Schildberger en [[Majenco]] en 1475 en latina skribo (la preĝo "[[Patro nia|Nia Patro]]"). En 1486, Bernard von Braindenbach publikigis la armenan tekston en ksilografia presilo. La komenco de la armena libropresado devenas de 1512, kiam en Venecio [[Hakob Megapart]] publikigis la libron "[[Urbatagirk]] ("Libro de vendredo")". 32 titoloj de armenaj libroj, eldonitaj dum la [[16-a jarcento]], estis konservitaj, 19 el kiuj estis presitaj de armenaj libro-eldonistoj ekskluzive en armena lingvo. En 1616, Hovhannes Karmenjantuc fondis armenan presejon en [[Lvivo]] - unu el la unuaj presejoj sur la teritorio de [[Ukrainio]], kaj en 1639 armena presejo estis fondita en [[Ĝulfo]] - la unua presejo en Irano. Dum la jaroj 1666-1668, la unua presaĵo de la [[Biblio]] en la armena kun ilustraĵoj de [[Albrecht Dürer]] estis presita en la armena presejo de [[Amsterdamo]]. En 1675 estis eldonita la unua presita libro en la nova armena lingvo, ''aŝĥarhabar''. <blockquote> ''DAS ARMENISCH (ERMENISCH H) PATER NOSTER'' Har myer ur erqink; es sur eytza annun chu; ka archawun chu; jegetzi kam chu [worpes] hyerginckch yer ergory; [es] hatz meyr anhabas tur myes eisor; yep theug meys perdanatz hentz myengkch theugunch meyrokch perdapanatz; yep my theug myes y phurtzuthiun; haba prige myes y tzscharen. Amen. </blockquote> La unuaj armenaj presejoj estis fonditaj en Venecio en 1512 kaj en 1567 en [[Konstantinopolo]], kaj tiam la armenaj presejoj estis malfermitaj en [[Romo]] (1584), Lvivo (1616), [[Milano]] (1621) [[Parizo]] (1633), [[Livorno]] (1643), Amsterdamo. (1660), [[Marsejlo]] (1673), [[Lepsiko]] (1680), [[Padovo]] (1690), [[Londono]] (1736), [[Sankt-Peterburgo]] (1781), ktp. En la posta jarcento, armenaj presejoj malfermiĝis en [[Moskvo]] (1820), [[Ŝuŝo (urbo)|Ŝuŝo]] (1828), [[Novjorko]] (1857), [[Erevano]] (1876), [[Bostono]] (1899), ktp. Ĝenerale, ĝis 1920, pli ol 460 preslokoj funkciis ĉirkaŭ la mondo, presante librojn, revuojn kaj gazetojn en la armena lingvo. Ĉirkaŭ 1696, la unua geografia mapo en la armena lingvo estis presita en Amsterdamo. La unua armena gazeto Azdarar (Vestnik) estis publikigita en 1794 en [[Madraso]] ([[Barato]]); ekde 1799 en Taregrutjun-revuo ("Kroniko") estis publikigita en Venecio. Komence de la 19-a jarcento, la periodaj eldonoj de "Taregrutjun" (1800-1802), "Eganak buzandian" (1803-1820), "Iŝatakaran" (1807-1808), "Ditak-busandjan" (1808), "Ditak-busandjan" (1812 - 1816), Hajeli Kalkatjan (1820), Ŝtemaran (1821-1823), ktp. La unua armena gazeto, semajna gazeto inter orientaj armenoj, "Areveljan Canucmunk" ("orientaj novaĵoj") estis publikigita en 1815 en [[Astraĥano|Astrakano]]. <gallery class="center"> dosiero:TomarGrigoryan.jpg|Gregoria kalendaro, Romo, 1584. dosiero:HarantsVarq.jpg|«Vivo de la patroj», Ĝulfo, 1641. dosiero:Girk_ashkharhats.jpg|«Libro de la mondoj», Amsterdam, 1668. dosiero:Arhest hamaroghutyan (Christopher Clavius Armenian translation).jpg|«Маtемаtiko», Marsejlo, 1675. </gallery> <gallery class="center"> dosiero:Movses Khorenatsi (1695).jpg|«[[Historio de Armenio (verkaĵo)|Historio de Armenio]]» [[Moseo de Ĥoreno]], Аmsterdamo, 1695. dosiero:Jashots.jpg|[[Evangeliaro]], Venecio, [[1686]]—[[1688]]. dosiero:Agatangeghos, Girk' vipasanut'ean, Constantinople, 1709.jpg|«Historio de Armenio» [[Agatangelos]], Konstantinopolo, 1709. dosiero:VorogaytParats.jpg|Armena Konstitucio, Ŝaamirjan, [[Madraso]], 1773. </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|3}} == Literaturo == * Adjarian, Herchyah H. (1909) ''Classification des dialectes arméniens, par H. Adjarian.'' Parizo: Honoro Champion. * Clackson, James. 1994. ''The Linguistic Relationship Between Armenian and Greek.'' Londono: Publications of the Philological Society, No 30. (and Oxford: Blackwell Publishing) * Holst, Jan Henrik (2009) ''Armenische Studien.'' Wiesbaden: Harrassowitz. * Mallory, J. P. (1989) ''In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology and Myth.'' Londono: Thames & Hudson. * Vaux, Bert. 1998. ''The Phonology of Armenian.'' Oksfordo: Clarendon Press. * Vaux, Bert. 2002. "The Armenian dialect of Jerusalem." in Armenians in the Holy Land. "Louvain: Peters. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj |commonscat=Armenian language |wiktionary=Kategorio:Armena |n=Kategorio:Armena lingvo }} * [http://www.omniglot.com/writing/armenian.htm La armena alfabeto] * [http://www.cilicia.com] * http://www.sprachprofi.de.vu/english/arm.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040103183050/http://www.sprachprofi.de.vu/english/arm.htm |date=2004-01-03 }} * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Armenian_Lessons senpagaj lecionoj de la armena] {{Elstara|2023|05|14}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Armena lingvo| ]] [[Kategorio:Lingvoj de Armenio]] [[Kategorio:Lingvoj de Turkio]] [[Kategorio:Lingvoj de Libano]] [[Kategorio:Lingvoj de Azerbajĝano]] [[Kategorio:Lingvoj de Kartvelio]] [[Kategorio:Hindeŭropa lingvaro]] [[Kategorio:Lingvoj de Azio]] qpxuiq62qs9olnfmarn8hpmqf6oil43 0 122 9367422 9139070 2026-05-06T00:20:43Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367422 wikitext text/x-wiki {{Ne konfuzu|Apolonio}}{{Informkesto greka dio| Portreto=Apollo of the Belvedere.jpg}} '''Apolono'''<ref>[[Francisko Azorín]] indikas la nomon '''Apolo''' kaj difinas ĝin kiel ''Greka dio, naskita kun Artemisa en Delo, el Latona k. Jupitro; simbolo de la lumo, de la belo, de la harmonio; reprezentita de la artistoj kiel glora, nuda junulo, foje kun liro, sur luma sunĉaro.'' En [[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 17.</ref> (helene Ἀπόλλων) aŭ '''Febo''' (Φοῖβος "foibos") estas la filo de [[Zeŭso]] kaj de la [[titanoj|Titanino]] [[Letoa]]. Li estas la frato de la [[ĝemelo|ĝemela]] diino [[Artemisa]], kaj la patro de [[Orfeo]] kaj [[Asklepio]]. [[Dosiero:Apollo Saurocton Louvre.jpg|200px|eta|dekstra]]Apolono estis tre bonaspekta blonda juna viro. Li simbolis la ordon, la akordon, kaj la civilizacion. Li estis la patrono de la muziko, la [[medicino]], kaj la [[orakolo]]. Ofte li portis [[pafarko]]n, [[liro]]n, kaj [[laŭro]]n. Apolono kaj Artimesa estis ĝemeloj. Ili naskiĝis sur la insulo [[Deloso]], ĉar ĉiu en [[Helaso]] temis la koleron de Hera, la ĵaluza edzino de Zeŭso. La diino [[Temisa]] donis [[nektaro]]n kaj [[ambrozio]]n al la infaneto Apolono, kaj la bebo rapide fariĝis plenkreskulo. Apolono helpis al [[Pariso]] dum la [[Milito de Trojo]]. La dio havas sub sia egido la [[Muzoj]]n. == Partneroj kaj idaro == {| class="wikitable" align="center" ! Amantoj ! colspan="3" | Amantinoj ! Nekonata patrino |- valign="top" | * [[Cipariso]] * [[Hiakinto]] | * [[Akanto]] * [[Arsinoo]] ** [[Asklepio]] ** [[Eriopiso]] * [[Dafno]] * [[Driopo]] ** [[Anfiso]] * [[Etuso]] ** [[Eleŭtero]] | * [[Hekubo]] ** [[Trojlo]] ** [[Polikseno]] * [[Ĥiono#Ĥiono, filino de Dedaliono|Ĥiono]] ** [[Filamono]] * [[Kaliopo]] ** [[Lino (mitologio)|Lino]] ** [[Orfeo]] * [[Kasandro]] * [[Kireno]] ** [[Aristeo]] * [[Koroniso]] ** [[Asklepio]] * [[Lamio]] ** [[Sibilo]] * [[Leŭkotoo]] * [[Manto (mitologio)|Manto]] ** [[Mopso]] | * [[Psamato]] ** [[Lino (mitologio)|Lino]] * [[Reo (mitologio)|Reo]] ** [[Anjo]] * [[Sinopo]] ** [[Sirio (mitologio)|Sirio]] * [[Talio (mitologio)#Talio, la muzo|Talio]] ** La [[Koribantoj]] * [[Terpsikoro]] ** [[Lino (mitologio)|Lino]] * [[Uranio]] ** [[Lino (mitologio)|Lino]] | * [[Cikno]] * [[Ciniraso]] * [[Femonoo]] |} == Adorado == [[Peano (kanto)|Peano]] estas helena [[kanto]] por honoro de Apolono aŭ milita kanto de venko kaj ĝojo ([[NPIV]]). == Bildaro == <gallery> Dosiero:Velázquez - La Fragua de Vulcano (Museo del Prado, 1630).jpg Dosiero:Apollo citaredo, età augustea, dalla zona delle scalae caci 01.jpg|<!-- eta|maldekstra|180px|lt:Apolonas groja lyra lt->eo:Apolono _groja_ _lyra_ sl:Apolon, rimski mojster sl->eo:Apolono, _rimski_ _mojster_ de:Apollon mit Leier (Fresko, heute im ''Palatin, Antiquarium'' in [[Rom]], ca. 50) de->eo:Apolono _mit_ _Leier_ (_Fresko_, _heute_ _im_ ''Palatino, _Antiquarium_'' _in_ [[Romo]], _ca_. 50) --> Dosiero:Delphi temple-650px.jpg|<!-- eta|maldekstra|180px|es:Templo de Apolo en [[Delfos]]. es->eo:_Templo_ _de_ Apolono _en_ [[_Delfos_]]. sl:Apolonovo svetišče v Delfih sl->eo:_Apolonovo_ _svetišče_ v _Delfih_ he:מקדש אפולו ב[[דלפי (עיר)|דלפי]]. he->eo:_מקדש_ Apolono _ב_[[_דלפי_ (_עיר_)|_דלפי_]]. --> Dosiero:Lucas Cranach d. Ä. 003.jpg|<!-- eta|maldekstra|180px|pl:[[Lucas Cranach Starszy]] - Apollo i [[Diana]] pl->eo:[[_Lucas_ _Cranach_ _Starszy_]] - _Apollo_ i [[_Diana_]] es:''Apolo y Diana'' por Lucas Cranach el Viejo es->eo:''Apolono y _Diana_'' _por_ _Lucas_ _Cranach_ _el_ _Viejo_ --> </gallery> ==Referencoj== {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * ''[[Apollo et Hyacinthus]]'' * [[Apolono-Belvedero]] * [[La Parnaso]] * [[1862 Apolono]] * [[Projekto Apollo]] {{Projektoj|ReVo=apolon}} == Eksteraj ligiloj == * http://winterscapes.com/kyklosapollon{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <!-- en:Kyklos Apollon es:Kyklos Apollon --> * http://www.gregoryferdinandsen.com/FCO2003/apollo.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070401143530/http://www.gregoryferdinandsen.com/FCO2003/apollo.htm |date=2007-04-01 }} <!-- en:The Temple of Apollo, Rome en->eo:La Preĝejo de Apolono, Romo es:El templo de Apolo es->eo:_El_ _templo_ _de_ Apolono --> * http://www.androphile.org/preview/Library/Mythology/Greek {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060208033636/http://www.androphile.org/preview/Library/Mythology/Greek/ |date=2006-02-08 }} <!-- en:The stories of Apollo and Hyacinthus; and Apollo and Cyparissus; and Apollo and Orpheus en->eo:La (etaĝoj, historioj, rakontoj) de Apolono kaj _Hyacinthus_; kaj Apolono kaj _Cyparissus_; kaj Apolono kaj Orfeo es:Las historias de Apolo con Jacinto, Cipariso y Orfeo es->eo:_Las_ _historias_ _de_ Apolono _con_ _Jacinto_, _Cipariso_ y _Orfeo_ --> * http://janusquirinus.org/essays/Apollo/MultifacetedGod.html <!-- en:Apollo and the Romans en->eo:Apolono kaj la (Romanoj, Romianoj) es:Apolo y los romanos es->eo:Apolono y _los_ _romanos_ --> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apolono]] [[Kategorio:Arkpafistoj]] [[Kategorio:Dioj de la helena mitologio]] [[Kategorio:Dioj pri arto]] [[Kategorio:Dioj pri sano]] [[Kategorio:Dioj pri sciado]] [[Kategorio:Idaro de Zeŭso]] [[Kategorio:Muzoj]] [[Kategorio:Olimpaj dioj]] [[Kategorio:Orakolaj dioj]] [[Kategorio:Roluloj de la Iliado]] [[Kategorio:Romiaj dioj]] [[Kategorio:Samseksemo en mitologio]] [[Kategorio:Sunaj dioj]] 7248kn6cx96tn4n6b2p0tmqkadqvmcu 0 164 9367456 9295497 2026-05-06T04:20:44Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 5 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367456 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Tables generales aritmetique MG 2108.jpg|eta|Aritmetikajn tabelojn por infanoj, [[Laŭzano]], 1835.]] '''Aritmetiko''' estas branĉo de [[matematiko]], studanta la naturon kaj proprecojn de [[nombro]]j kaj speciale la proprecojn de la [[Operacio (matematiko)|tradiciaj operacioj]] kiujn oni faris pere de ili — nome [[adicio]], [[subtraho]], [[multipliko]] kaj [[divido]]. Ĝi inkluzivas ankaŭ la studon pri [[algoritmo]]j kaj [[operacioj per nombroj|operacioj]] super [[entjera nombro|entjeroj]] kaj [[frakcio]]j, [[kvociento]]j, [[proporcio]]j, [[procento]]j. La nomo devenas de la vorto {{Lang-el|ἀριθμός}} ''arithmos'', kiu signifas "nombron" en [[greka lingvo]]. La moderna aritmetiko ne okupiĝas nur pri elementaj [[kalkulo]]j, sed pri gravaj ecoj de entjeroj ([[primo|primeco]], [[plej granda komuna divizoro]], [[Faktoro|primaj faktoroj]] ktp.) kaj similaj ecoj de aliaj objektoj (ekzemple elementoj de [[Ringo-teorio|ringoj]]). Evoluo de Aritmetiko venigis al apartigo de novaj matematikaj branĉoj: [[Algebro]] kaj [[Nombroteorio]]. == Historio == La prahistorio de aritmetiko estas limigita al malgranda nombro de artifaktoj kiuj povas indiki la koncepton de adicio kaj subtraho, kies plej bone konata restaĵo estas la [[osto de Iŝango|Iŝanga osto]] el [[Demokratia Respubliko Kongo|centra Afriko]], kiu datas el iam inter 20,000 kaj 18,000 jaroj a.K., kvankam ties interpretado estas disputata.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|familia nomo=Rudman|persona nomo=Peter Strom|jaro=2007|eldoninto=Prometheus Books|ISBN=978-1-59102-477-4|paĝo=64}}</ref> La plej fruaj verkitaj registroj indikis ke jam en [[Antikva Egipto]] kaj [[Babilono]] oni uzis ĉiujn operaciojn de elementa aritmetiko tiom frue kiom ĉe 2000 a.K. Tiuj artifaktoj ne ĉiam pruvas la specifan procezon uzitan por solvi numerajn problemojn, sed la karakteroj de la partikulara [[nombrosistemo]] forte influas la komplikecon de metodoj. La [[Hieroglifo|hieroglifa sistemo]] de la [[egiptaj ciferoj]], same kiel la postaj [[Romaj ciferoj]], descendis el la kalkulaj markoj uzitaj populare por kalkuladi. Ambaŭokaze, tiu deveno rezultis en [[Valoro (komputado)|valoroj]] kiuj uzis [[Dekuma nombrosistemo|dekuman]] [[Bazo (nombrosistemo)|bazon]], sed ne inkludis [[Pozicia nombrosistemo|pozician nombrosistemon]]. Kompleksa kalkulado pere de romaj ciferoj postulis la helpon de [[Multipliktabulo|kalkultabulo]] aŭ de [[abako]] por havi la rezultojn. La plej fruaj nombrosistemoj kiuj inkludis [[Pozicia nombrosistemo|pozician nombrosistemon]] ne estis dekumaj, kiel la [[sesdekuma sistemo]] (kun bazo de 60) de la [[Babilonaj ciferoj]] kaj la [[dudekuma sistemo]] (kun bazo de 20) en kiu konsistis la [[Majaaj ciferoj|ciferoj]] de [[Majaoj]]. Pro tiu pozici-valora [[koncepto]], la kapablo reuzi la samajn ciferojn por diferencaj valoroj kontribuis al pli simplaj kaj pli efikaj metodoj de [[kalkulo]]. [[Dosiero:EuclidStatueOxford.jpg|eta|dekstra|Skulptaĵo reprezentanta [[Eŭklido]]n, Oxford University Museum.]] La kontinua historia disvolvigo de la moderna aritmetiko startas ĉe la [[Helenisma Epoko]] de [[Antikva Grekio]], kvankam ĝi originiĝis multe pli poste ol la menciitaj ekzemploj de Babilonanoj kaj Egiptianoj. Antaŭ la verkoj de [[Eŭklido]] de ĉirkaŭ la jaro 300 a.K., Grekaj matematikistoj koincidis kun la filozofiaj kaj mistikismaj kredoj. Por ekzemplo, [[Nikomaĥo (matematikisto)|Nikomaĥo]] resumis la vidpunktojn de la pli frua [[Pitagorismo|Pitagorisma]] alproksimiĝo al nombroj, kaj ties rilataro de unu kun alia, en sia ''Enkonduko al Aritmetiko''. La [[Grekaj ciferoj]] estis uzitaj de [[Arkimedo]], [[Diofanto]] kaj aliaj en [[pozicia notacio]] ne tre diferenca el la nuntempa. Mankis al la antikvaj grekoj simbolo por [[nulo]] ĝis la Helenisma Epoko, kaj ili uzis tri apartajn seriojn de simboloj kiel [[cifero]]j: nome unu serio por la lokoj de unuoj, alia por la lokoj de dekoj, kaj alia tria por la lokoj de centoj. Por la loko de miloj ili uzis la simbolojn de la unuoloko, kaj tiel plu. Ties aldona [[algoritmo]] estis sama al tiu nuntempa, kaj ties [[multiplika algoritmo]] estis nur tre malmulte diferenca. Ties [[Longa divido|longa divida]] algoritmo estis la sama, kaj la algoritmo por kalkuli [[Kvadrata radiko|kvadratajn radikojn]], populare uzita ĝis tiom ĵuse kiom ĝis la 20a jarcento, estis konata jam de Arkimedo, kiu eble inventis ĝin. Li fakte preferis ĝin al la metodo de [[Herono]] de sinsekva alproksimiĝo ĉar, kalkulita, [[cifero]] ne ŝanĝas, kaj la [[Kvadrata radiko|kvadrataj radikoj]] de [[Perfekta kvadrato|perfektaj kvadratoj]], kiaj {{nombro|7485696}}, finas tuj kiel {{nombro|2736}}. Ĉe ciferoj kun [[Frakcio (matematiko)|frakcia]] parto, kiel {{nombro|546.934}}, ili uzis negativajn [[Potenco (matematiko)|potencojn]] de 60 anstataŭ negativajn potencojn de 10 por la frakcia parto, nome {{nombro|0.934}}.<ref>''The Works of Archimedes'', Chapter IV, ''Arithmetic in Archimedes'', eldonita de T.L. Heath, Dover Publications Inc, New York, 2002.</ref> La [[Antikva Ĉinio|antikvaj ĉinoj]] progresis en aritmetikaj studoj el la [[Dinastio Ŝang]] kaj pluis tra la [[Dinastio Tang]], el bazaj ciferoj al antaŭenirinta [[algebro]]. La antikvaj ĉinoj uzis [[Pozicia notacio|pozician notacion]] similan al tiu de la grekoj. Ĉar ankaŭ al ili mankis simbolo por [[nulo]], ili havis unu serion de simboloj por la loko de unuoj, kaj duan serion por la loko de dekoj. Por por la loko de centoj, ili reuzis la simbolojn de la loko de unuoj, kaj tiel plu. Iliaj simboloj estis bazitaj sur la antikvaj [[kalkulbastono]]j. Estas komplika demando determini precize kiam la ĉinoj ekkalkulis per pozicia reprezentado, sed ĝi certe okazis definitive antaŭ la jaro 400 a.K.<ref>Joseph Needham, ''Science and Civilization in China'', Vol. 3, p. 9, Cambridge University Press, 1959.</ref> La antikvaj ĉinoj estis la unuaj kiuj klare malkovris, komprenis, kaj aplikis [[Negativa nombro|negativajn nombrojn]] kiel oni klarigas en la verko ''Naŭ ĉapitroj pri la matematika arto'' (''Ĝiuĵang Suanŝu''), kiu estis verkita de [[Liu Hui]]. La laŭgrada disvolvigo de la [[Arabaj ciferoj|Hind–arabaj ciferoj]] sendepende de la difinita loko-valora koncepto kaj [[pozicia notacio]], kiu kombinis la pli simplajn metodojn por kalkuloj per dekuma bazo kaj la uzadon de cifero reprezentante [[nulo]]n. Tio ebligis ke la sistemo konsiste reprezentu kaj grandajn kaj malgrandajn [[entjero]]jn. Tiu alproksimiĝo finfine anstataŭis ĉiujn aliajn sistemojn. En la komenco de la 6a jarcento p.K., la hindia matematikisto [[Aryabhata]] aligis ekzistintan version de tiu sistemo en sia verko, kaj eksperimentis per diversaj notacioj. En la 7a jarcento, [[Brahmagupta]] establis la uzadon de 0 (nulo) kiel aparta cifero kaj determinis la rezultojn por multiplikado, divido, sumo kaj subtraho de nulo kaj de ĉiuj aliaj ciferoj, escepte ĉe la rezulto de divido per nulo. Liatempa, la siriaka episkopo Severo Seboĥt (650) diris, "Hindianoj posedas kalkulmetodon kiu ne estas sufiĉe laŭdita. Ties racia sistemo de matematiko, aŭ ties kalkulmetodo. Mi celas la sistemon kiu uzas naŭ simbolojn."<ref>Reference: Revue de l'Orient Chretien de François Nau pp.327-338. (1929)</ref> Ankaŭ la [[araboj]] lernis tiun novan metodon kaj nomis ĝin ''ĥesab'' (la arablingva radiko por kalkulo). [[Dosiero:Leibniz Stepped Reckoner.png|eta|200ra|La [[Radokalkulilo]] de Leibniz estis la unua kalkulilo kiu povis plenumi la kvar aritmetikajn operaciojn.]] Kvankam la ''[[Codex Vigilanus]]'' priskribis fruan formon de [[Arabaj ciferoj]] (sen 0) ĉirkaŭ la jaro 976, [[Leonardo da Pisa|Leonardo de Pisa]] ([[Fibonacci]]) estis ĉefa respondeco pri la etendo de ties uzado tra Eŭropo post la publikigo de sia libro ''[[Liber Abaci]]'' en 1202. Li verkis, "La metodo de hindianoj ({{Lang-la|Modus Indoram}}) surpasas ajnan konatan metodon por kalkuli. Ĝi estas mirinda metodo. Ili faras siajn kalkulojn uzante naŭ ciferojn kaj simbolon por [[nulo]]".<ref>Reference: Sigler, L., "Fibonacci's Liber Abaci", Springer, 2003.</ref> En la [[Mezepoko]], aritmetiko estis unu el la [[sep liberaj artoj]] instruataj en [[universitato]]j. La florado de [[algebro]] en la [[Islama Orepoko|mezepoka]] [[Islama mondo]] kaj en la [[Renesanco|renesanca]] [[Eŭropo]] estis elkreskaĵo de la enorma simpligo de kalkulado pere de dekuma notacio. Variaj tipoj de iloj estis inventitaj kaj amplekse uzataj por helpi en la tasko de nombra kalkulado. Antaŭ la [[Renesanco]], ili estis variaj tipoj de [[abako]]j. Pli ĵusaj ekzemploj estas [[glitkalkulilo]]j, [[Abako (grafikaĵo)|nomografoj]] kaj [[Mekanika kalkulilo|mekanikaj kalkuliloj]], kiaj la [[paskala kalkulilo]]. Nuntempe, ili estis anstataŭitaj de elektronikaj [[kalkulilo]]j kaj [[komputilo]]j. == Aritmetikaj operacioj == La bazaj aritmetikaj operacioj estas [[adicio]], [[subtraho]], [[multipliko]] kaj [[divido]]. Ĉiuj el ili estas du[[argumento|argumenta]] operacio, t.e. ĝi ricevas du [[nombro]]jn kaj finkalkule eldonas alian trian. Kvankam oni inkludas ankaŭ pliajn antaŭenirintajn operaciojn, kiel manipulado de [[procento]]j, [[Kvadrata radiko|kvadrataj radikoj]], [[Potenco (matematiko)|eksponentado]], kaj [[logaritmo|logaritmaj funkcioj]]. Aritmetiko estas plenumita laŭ ordo de operacioj. En matematiko, la bazaj duargumentaj operacioj estas la jenaj: === Adicio === {{Ĉefartikolo|Adicio}} [[File:Arithmetic operations.svg|thumb|alt=Diagram of symbols of arithmetic operations|La ĉefaj aritmetikaj operacioj estas adicio, subtraho, multipliko kaj divido.]] Adicio estas operacio por trovi la sumon de nombroj aŭ kvantoj. La signo de adicio estas + (plus). Se oni adicias 5 kaj 3, oni ricevos 8. 5 kaj 3 estas la adiciatoj, 8 estas la sum-valoro. Precize, oni nomu la termon '5 + 3' sum-termon aŭ sum-esprimon, sed fak-mallonge ofte ankaŭ nur sumon. La tradicia maniero koncerne la skribforman adicion - ekz-e de la naturaj nombroj 295 kaj 107 ([[dekuma sistemo|dekume prezentitaj]]) - okazus jene: <math> {\begin{matrix} \ &2_{\ } &9_{\ } &5 \\ +&1_{\color{Red}1} &0_{\color{Red}1} &7 \end{matrix}\over \begin{matrix} \quad &4_{\ } &0_{\ } &2 \end{matrix}} </math> La kalkulado reduktiĝas al relative facila (elementa) sumado de unu-[[arabaj ciferoj|cifera]]j [[nombro]]j. Unu-cifera nombro de unuoj de la sum-valoro estas skribenda sub la sum-streko, kaj la unucifera nombro de dekoj estas ŝovenda maldekstren super la strekon. Tiu restaĵo estas la ''ŝovenda nombro'' ([[w:de:Übertrag|de:Übertrag]]). La ruĝaj ciferoj sur la bildo estas tia ''ŝovenda nombro'' (de dekoj), kiu estas ricevita post for-apartigo de la dekstraflanka cifero (nombro de unuoj). === Subtraho === {{Ĉefartikolo|Subtraho}} Subtraho estas operacio por trovi la diferencon inter unua nombro (aŭ kvanto) kaj dua nombro (aŭ kvanto), en tiu ordo; la signo de subtraho estas − (minus). Ekz. ĉe la subtraho: 9−6=3 oni diras, ke 9 estas la malpliigato, 6 estas la subtrahanto, 3 estas la diferenco. Ĝia [[kontraŭa operacio]] estas la adicio. === Multipliko === {{Ĉefartikolo|Multipliko}} En matematiko, multipliko aŭ [[obligo]] estas duargumenta operacio. Ĝi povas esti aplikata al diversaj objektoj. Argumentoj de multipliko estas [[faktoro]]j kaj la rezulto estas [[produto]]. Multipliko povas esti skribata per kelkaj manieroj. Ekzemple multipliko de 5 kaj 2: :5×2 :5·2 :5*2 La [[asterisko]] (*) estas ofte uzata en komputiloj ĉar ĝi estas simbolo sur ĉiu klavaro, sed ĝi estas malofte uzata kiam oni skribas permane. Ĉi tiu uzado devenis en la [[programlingvo]] [[Fortrano]]. Ofte, multipliko estas subkomprenata sen uzo de aparta signo. Ĉi tiu estas normo en [[algebro]], ekzemple: :5''x'' :''xy'' Ĉi tiu potenciale povas misigi se nomoj de variabloj povas havi pli ol unu literon. Ĉi tiu skribmaniero estas ne uzata inter nombroj sola: 52 ne estas 5 × 2. Kodo de la multiplika signo × estas [[deksesuma]] D7 en [[unikodo]], en [[HTML]] ĝi povas esti skribata kiel ×. === Divido === {{Ĉefartikolo|Divido}} En matematiko, aparte en elementa aritmetiko, '''divido''' estas aritmetika operacio kiu estas la inverso de [[multipliko]]. Specife, se <math>c \times b = a</math> kie ''b'' estas ne [[nulo]], tiam :<math>\frac ab = c</math> kio estas, ''a'' dividita per ''b'' egalas al ''c''. Oni povas pli koncize legi kiel "a sur b egala al c". Ekzemple, <math>\frac 63 = 2</math> ĉar <math>2 \times 3 = 6\,</math>. En la pli supre esprimo, ''a'' estas nomita la '''dividato''' aŭ '''numeratoro''', ''b'' la '''dividanto''' aŭ '''denominatoro''' kaj ''c'' la '''kvociento'''. [[Divido per nulo]] (do kiam la dividanto estas nulo) estas kutime ne difinita. Divido estas plej ofte montrita per skribado de la ''dividato'' super la ''dividanto'' kun horizontalo inter ili. Ekzemple, ''a'' dividita per ''b'' estas skribata kiel <math>\frac ab</math>. Maniero esprimi dividon tute sur unu linio estas skribi la ''dividaton'', tiam [[oblikvo]]n, tiam la ''dividanton'', tiamaniere: <math>a/b\,</math>. Ĉi tio estas la kutima maniero precizigi dividon en plej multaj komputilaj [[Programlingvo|programadaj lingvoj]] ĉar ĝi povas facile esti tajpita kiel simpla vico de signoj. Presa variado kiu estas meze inter ĉi tiuj du formoj uzas [[oblikvo]]n sed altigas la dividaton, kaj malaltigas la dividanton: ^a⁄_b Iu ajn el tiuj formoj povas ordinare elmontri [[Frakcio (matematiko)|frakcion]]. Frakcio estas divida esprimo kie kaj dividato kaj dividanto estas [[Entjero|entjeroj]] (kvankam tipe nomitaj la ''numeratoro'' kaj ''denominatoro'' respektive), kaj ne estas [[implico]], ke la divido bezonas esti plue pritaksita. == Nombroteorio == {{Ĉefartikolo|Nombroteorio}} '''Nombroteorio''' estas branĉo de [[matematiko]], dediĉita al la studo de proprecoj de [[entjera nombro|entjeroj]] kaj ĝiaj ĝeneraligoj (ekz. [[Algebra entjero|algebraj entjeroj]]). La demandoj pri la [[plej granda komuna divizoro]], la [[plej malgranda komuna oblo]], [[Malkomponado (informadiko)|malkomponado]] je [[primo]]j, prezento de [[naturaj nombroj|natura nombro]] en iu certa formo, ĝia [[dividebleco]] kaj aliaj temoj estas studobjektoj de la nombroteorio. Ĝi inkluzivas ankaŭ: [[Teorio de komparo|teorion de komparoj]], [[diofanta ekvacio|diofantaj ekvacioj]], [[ĉena frakcio]], diofantaj alproksimiĝoj, [[Transcenda nombro|transcendaj ekvacioj]] k.a. Ekde la [[1980-aj jaroj]] nombroteorio trovis surprizajn aplikojn en [[ĉifrado]] ([[kriptografio]]); ĝi ebligis la unuajn [[Nesimetria ĉifro|nesimetriajn ĉifrojn]]. En speciala literaturo oni ofte trovas ankaŭ sinonimajn terminojn – '''Teorio de Nombroj''' aŭ '''Teorio pri Nombroj'''. == Aritmetikaj konceptoj == * [[Resto]] * [[Fundamenta teoremo de aritmetiko]] * [[aroj de nombroj]] * [[nombrosistemo]] * [[dekuma nombrosistemo]] * [[aritmetika meznombro]] * [[aritmetika vico]] == Operacioj == * [[adicio]] * [[subtraho]] * [[multipliko]] * [[divido]] * [[procento]] * [[kvadrata radiko]] * [[potenco (matematiko)|potenco]] * [[logaritmo]] == Vidu ankaŭ == * [[Algebro]] * [[Geometrio]] * [[Kalkulo]] * [[Matematiko]] * [[Trigonometrio]] == Notoj == {{Referencoj}} ==Bibliografio== * {{cite book |last1=Achatz |first1=Thomas |last2=Anderson |first2=John G. |title=Technical Shop Mathematics |date=2005 |publisher=Industrial Press Inc. |isbn=978-0-8311-3086-2 |url=https://books.google.com/books?id=YOdtemSmzQQC&pg=PA18 |language=en}} * {{cite book |last1=Adamowicz |first1=Zofia |editor1-last=Joseph |editor1-first=Anthony |editor2-last=Mignot |editor2-first=Fulbert |editor3-last=Murat |editor3-first=François |editor4-last=Prum |editor4-first=Bernard |editor5-last=Rentschler |editor5-first=Rudolf |title=First European Congress of Mathematics: Paris, July 6-10, 1992 Volume I Invited Lectures (Part 1) |date=1994 |pages=299–320 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-0348-9110-3 |language=en |chapter=The Power of Exponentiation in Arithmetic|doi=10.1007/978-3-0348-9110-3_9 }} * {{cite book |last1=Adhami |first1=Reza |last2=Meenen |first2=Peter M. |last3=Meenen |first3=Peter |last4=Hite |first4=Denis |title=Fundamental Concepts in Electrical and Computer Engineering with Practical Design Problems |date=2007 |publisher=Universal-Publishers |isbn=978-1-58112-971-7 |url=https://books.google.com/books?id=9nqkVbFPutYC&pg=PA77 |language=en}} * {{cite journal |last1=Ali Rahman |first1=Ernna Sukinnah |last2=Shahrill |first2=Masitah |last3=Abbas |first3=Nor Arifahwati |last4=Tan |first4=Abby |title=Developing Students' Mathematical Skills Involving Order of Operations |journal=International Journal of Research in Education and Science |date=2017 |page=373 |doi=10.21890/ijres.327896}} * {{cite book |last1=Ang |first1=Tian Se |last2=Lam |first2=Lay Yong |title=Fleeting Footsteps: Tracing The Conception Of Arithmetic And Algebra In Ancient China |date=2004 |publisher=[[World Scientific]] |isbn=978-981-4483-60-5 |url=https://books.google.com/books?id=GxDJCgAAQBAJ&pg=PA170 |language=en |edition=Revised }} * {{cite book |last1=Asano |first1=Akihito |title=An Introduction to Mathematics for Economics |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-00760-4 }} * {{cite book |last1=Askew |first1=Mike |editor1-last=Ian |editor1-first=Thompson |title=Issues In Teaching Numeracy In Primary Schools |date=2010 |publisher=McGraw-Hill Education (UK) |isbn=978-0-335-24153-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yqbSaXf0RKwC&pg=PA33 |language=en |chapter=It Ain't (Just) What You Do: Effective Teachers of Numeracy}} * {{cite book |last1=Aubrey |first1=Carol |title=A Developmental Approach to Early Numeracy: Helping to Raise Children's Achievements and Deal with Difficulties in Learning |date=1999 |publisher=A&C Black |isbn=978-1-4411-9164-9 |url=https://books.google.com/books?id=_NhpY_VPdCsC&pg=PA49 |language=en}} * {{cite web |last1=Bagaria |first1=Joan |title=Set Theory |url=https://plato.stanford.edu/entries/set-theory/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=19 November 2023 |date=2023 }} * {{cite book |last1=Barnes |first1=Andrew J. |last2=Rice |first2=Thomase |last3=Hanoch |first3=Yaniv |chapter=Using Behavioral Economics to Improve People's Decisions About Purchasing Health Insurance |editor-last1=Hanoch |editor-first1=Yaniv |editor-last2=Barnes |editor-first2=Andrew |editor-last3=Rice |editor-first3=Thomas |title=Behavioral Economics and Healthy Behaviors: Key Concepts and Current Research |date=2017 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-26952-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yzMlDwAAQBAJ&pg=PA196 |language=en}} * {{cite book |last1=Berch |first1=Daniel B. |last2=Geary |first2=David C. |last3=Koepke |first3=Kathleen Mann |title=Development of Mathematical Cognition: Neural Substrates and Genetic Influences |date=3 October 2015 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-801909-2 |url=https://books.google.com/books?id=XS9OBQAAQBAJ&pg=PA124 |language=en}} * {{cite book |last1=Bird |first1=John |title=Bird's Engineering Mathematics |date=2021 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-367-64378-2 |language=en}} * {{cite book |last1=Bloch |first1=Ethan D. |title=The Real Numbers and Real Analysis |date=2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-387-72177-4 |url=https://books.google.com/books?id=vXw_AAAAQBAJ&pg=PA52 |language=en}} * {{cite web |last=Bohacek |first=Peter |year=2009 |title=Introduction to Measurement |website=Teaching Quantitative Skills in the Geosciences |publisher=Carleton College Science Education Resource Center; American Association of Physics Teachers |url=https://serc.carleton.edu/quantskills/teaching_methods/uncertainty/examples/example1.html |access-date=2024-03-06 }} * {{cite book |last1=Booker |first1=George |last2=Bond |first2=Denise |last3=Sparrow |first3=Len |last4=Swan |first4=Paul |title=Teaching Primary Mathematics |date=2015 |publisher=Pearson Higher Education AU |isbn=978-1-4860-0488-1 |url=https://books.google.com/books?id=lTLiBAAAQBAJ&pg=PA308 |language=en}} * {{cite book |last1=Bradley |first1=Michael J. |title=The Birth of Mathematics: Ancient Times To 1300 |date=2006 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-7910-9723-6 |url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC&pg=PA82 |language=en}} * {{cite book |last1=Brent |first1=Richard P. |last2=Zimmermann |first2=Paul |title=Modern Computer Arithmetic |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-49228-7 |url=https://books.google.com/books?id=-8wuH5AwbwMC |language=en}} * {{cite book |last1=Bronshtein |first1=I. N. |last2=Semendyayev |first2=K. A. |last3=Musiol |first3=Gerhard |last4=Mühlig |first4=Heiner |title=Handbook of Mathematics |date=2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-662-46221-8 |url=https://books.google.com/books?id=5L6BBwAAQBAJ&pg=PA2 |language=en}} * {{cite book |last1=Brown |first1=David |chapter=The Measurement of Time and Distance in the Heavens Above Mesopotamia, with Brief Reference Made to Other Ancient Astral Science |editor-last1=Morley |editor-first1=Iain |editor-last2=Renfrew |editor-first2=Colin |title=The Archaeology of Measurement: Comprehending Heaven, Earth and Time in Ancient Societies |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-11990-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=TzrNgAsJY1MC&pg=PA184 |language=en}} * {{cite book |last1=Bruderer |first1=Herbert |title=Milestones in Analog and Digital Computing |date=4a de Januaro 2021 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-40974-6 |url=https://books.google.com/books?id=Gh8SEAAAQBAJ&pg=PA543 |language=en}} * {{cite book |last1=Budd |first1=Christopher J. |last2=Sangwin |first2=Christopher |title=Mathematics Galore!: Masterclasses, Workshops and Team Projects in Mathematics and Its Applications |date=17a de Majo 2001 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-850770-3 |url=https://books.google.com/books?id=x8hoAsL_JL4C&pg=PA209 |language=en}} * {{cite web |last1=Bukhshtab |first1=A. A. |last2=Nechaev |first2=V. I. |title=Elementary Number Theory |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Elementary_number_theory |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=23an de Oktobro 2023 |date=2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230619191035/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Elementary_number_theory |archivedate=2023-06-19 }} * {{cite web |last1=Bukhshtab |first1=A. A. |last2=Nechaev |first2=V. I. |title=Natural Number |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Natural_number |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=23an de Oktobro 2023 |date=2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230713164315/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Natural_number |archivedate=2023-07-13 }} * {{cite web |last1=Bukhshtab |first1=A. A. |last2=Pechaev |first2=V. I. |title=Arithmetic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Arithmetic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=23an de Oktobro 2023 |date=2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091004230123/http://eom.springer.de/a/a013260.htm |archivedate=2009-10-04 }} * {{cite book |last1=Burgin |first1=Mark |title=Trilogy Of Numbers And Arithmetic - Book 1: History Of Numbers And Arithmetic: An Information Perspective |date=2022 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-12-3685-3 |url=https://books.google.com/books?id=rWF2EAAAQBAJ&pg=PA25 |language=en}} * {{cite book |last1=Cafaro |first1=Massimo |last2=Epicoco |first2=Italo |last3=Pulimeno |first3=Marco |title=Encyclopedia of Bioinformatics and Computational Biology: ABC of Bioinformatics |date=2018 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-12-811432-2 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rs51DwAAQBAJ&pg=PA7 |language=en |chapter=Techniques for Designing Bioinformatics Algorithms}} * {{cite book |last1=Cai |first1=Tianxin |title=A Brief History of Mathematics: A Promenade Through the Civilizations of Our World |date=2023 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-26841-0 |url=https://books.google.com/books?id=DFLNEAAAQBAJ&pg=PA110 |language=en}} * {{cite book |last1=Campbell |first1=Stephen R. |chapter=Understanding Elementary Number Theory in Relation to Arithmetic and Algebra |editor-last1=Zazkis |editor-first1=Rina |editor-last2=Campbell |editor-first2=Stephen R. |title=Number Theory in Mathematics Education: Perspectives and Prospects |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-50143-2 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yoEFp-Q2OXIC&pg=PT33 |language=en}} * {{cite book |last1=Campbell-Kelly |first1=Martin |last2=Croarken |first2=Mary |last3=Flood |first3=Raymond |last4=Robson |first4=Eleanor |title=The History of Mathematical Tables: From Sumer to Spreadsheets |date=2007 |publisher=OUP |isbn=978-0-19-850841-0 |language=en}} * {{cite journal |last1=Caprio |first1=Michele |last2=Aveni |first2=Andrea |last3=Mukherjee |first3=Sayan |title=Concerning Three Classes of Non-Diophantine Arithmetics |journal=Involve, A Journal of Mathematics |date=2022 |volume=15 |issue=5 |pages=763–774 |doi=10.2140/involve.2022.15.763|arxiv=2102.04197 |s2cid=231847291 }} * {{cite book |last1=Carraher |first1=David W. |last2=Schliemann |first2=Analucia D. |editor1-last=English |editor1-first=Lyn D. |editor2-last=Kirshner |editor2-first=David |title=Handbook of International Research in Mathematics Education |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-62664-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=lpFGCgAAQBAJ&pg=PA197 |language=en |chapter=Powerful Ideas in Elementary School Mathematics}} * {{cite book |last1=Cavanagh |first1=Joseph |title=Computer Arithmetic and Verilog HDL Fundamentals |date=19a de Decembro 2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-351-83411-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=pAlEDwAAQBAJ&pg=SA5-PA32 |chapter-url-access=limited |language=en |chapter=6. Fixed-Point Multiplication}} * {{cite book |last1=Chakraverty |first1=Snehashish |last2=Rout |first2=Saudamini |title=Affine Arithmetic Based Solution of Uncertain Static and Dynamic Problems |date=2022 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-02424-5 |url=https://books.google.com/books?id=D4ByEAAAQBAJ |language=en}} * {{cite book |last1=Chemla |first1=Karine |last2=Keller |first2=Agathe |last3=Proust |first3=Christine |title=Cultures of Computation and Quantification in the Ancient World: Numbers, Measurements, and Operations in Documents from Mesopotamia, China and South Asia |date=2023 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-98361-1 |url=https://books.google.com/books?id=afKkEAAAQBAJ&pg=PA47 |language=en}} * {{cite book |last1=Cignoni |first1=Gioanni A. |last2=Cossu |first2=Giovanni A. |chapter=The Global Virtual Museum of Information Science & Technology, a Project Idea |editor-last1=Tatnall |editor-first1=Arthur |editor-last2=Leslie |editor-first2=Christopher |title=International Communities of Invention and Innovation: IFIP WG 9.7 International Conference on the History of Computing, HC 2016, Brooklyn, NY, USA, May 25-29, 2016, Revised Selected Papers |date=2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-49463-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=LridDQAAQBAJ&pg=PA103 |language=en}} * {{cite book |last1=Cohen |first1=Joel S. |title=Computer Algebra and Symbolic Computation: Mathematical Methods |date=3a de Januaro 2003 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4398-6370-1 |url=https://books.google.com/books?id=URK2DwAAQBAJ&pg=PA37 |language=en}} * {{cite web |last1=Colyvan |first1=Mark |title=Indispensability Arguments in the Philosophy of Mathematics |url=https://plato.stanford.edu/entries/mathphil-indis/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=20 March 2024 |date=2023}} * {{cite book |last1=Confrey |first1=Jere |editor1-last=Harel |editor1-first=Guershon |editor2-last=Confrey |editor2-first=Jere |title=The Development of Multiplicative Reasoning in the Learning of Mathematics |date=28 June 1994 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-1-4384-0580-3 |url=https://books.google.com/books?id=4MwZlzgvaGYC |language=en |chapter=Splitting, Similarity, and Rate of Change: A New Approach to Multiplication and Exponential Functions}} * {{cite book |last1=Conradie |first1=Willem |last2=Goranko |first2=Valentin |title=Logic and Discrete Mathematics: A Concise Introduction |date=2015 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-76109-0 |url=https://books.google.com/books?id=D3jCCAAAQBAJ&pg=PA268 |language=en}} * {{cite book |last1=Cryer |first1=C. W. |title=A Math Primer for Engineers |date=2014 |publisher=IOS Press |isbn=978-1-61499-299-8 |url=https://books.google.com/books?id=_x3pAwAAQBAJ&pg=PA450 |language=en}} * {{cite book |last1=Cunningham |first1=Daniel W. |title=Set Theory: A First Course |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-68204-3 |url=https://books.google.com/books?id=fdigDAAAQBAJ&pg=PA83 |language=en}} * {{cite book |last1=Curley |first1=Robert |title=Computing: From the Abacus to the iPad |date=2011 |publisher=Britannica Educational Publishing |isbn=978-1-61530-707-4 |url=https://books.google.com/books?id=EdGbAAAAQBAJ&pg=PA5 |language=en}} * {{cite book |last1=Cuyt |first1=Annie A. M. |author1-link= |last2=Petersen |first2=Vigdis |last3=Verdonk |first3=Brigitte |last4=Waadeland |first4=Haakon |last5=Jones |first5=William B. |title=Handbook of Continued Fractions for Special Functions |date=2008 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4020-6949-9 |url=https://books.google.com/books?id=DQtpJaEs4NIC&pg=PA182 |language=en}} * {{cite book |last1=Davis |first1=Andrew |last2=Goulding |first2=Maria |last3=Suggate |first3=Jennifer |title=Mathematical Knowledge for Primary Teachers |date=2017 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-21901-9 |url=https://books.google.com/books?id=7T8lDwAAQBAJ&pg=PA11 |language=en}} * {{cite book |last1=De Cruz |first1=Helen |last2=Neth |first2=Hansjörg |last3=Schlimm |first3=Dirk |editor1-last=Löwe |editor1-first=Benedikt |editor2-last=Müller |editor2-first=Thomas |title=PhiMSAMP: Philosophy of Mathematics : Sociological Aspsects and Mathematical Practice |date=2010 |publisher=College Publications |isbn=978-1-904987-95-6 |url=https://kops.uni-konstanz.de/server/api/core/bitstreams/08a99b71-10aa-4c26-8cd0-9fff4e1e5427/content |language=en |chapter=The Cognitive Basis of Arithmetic}} * {{cite book |last1=Dowker |first1=Ann |title=Individual Differences in Arithmetic: Implications for Psychology, Neuroscience and Education |date=27a de Marto 2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-62743-2 |url=https://books.google.com/books?id=GQaQDwAAQBAJ&pg=PA114 |language=en}} * {{cite book |last1=Dreeben-Irimia |first1=Olga |title=Patient Education in Rehabilitation |date=2010 |publisher=Jones & Bartlett Publishers |isbn=978-1-4496-1775-2 |url=https://books.google.com/books?id=L3gqsXsoiiAC&pg=PA102 |language=en}} * {{cite book |last=Drosg |first=Manfred |year=2007 |title=Dealing with Uncertainties |publisher=Springer |isbn=978-3-540-29606-5 }} * {{cite book |last1=Duffy |first1=Daniel J. |title=Financial Instrument Pricing Using C++ |date=2018 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-17048-8 |url=https://books.google.com/books?id=BTttDwAAQBAJ&pg=PT1225 |language=en}} * {{cite book |last1=Duverney |first1=Daniel |title=Number Theory: An Elementary Introduction Through Diophantine Problems |date=2010 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4307-46-8 |url=https://books.google.com/books?id=sr5S9oN1xPAC&pg=PR5 |language=en}} * {{cite book |last1=Ebby |first1=Caroline B. |last2=Hulbert |first2=Elizabeth T. |last3=Broadhead |first3=Rachel M. |title=A Focus on Addition and Subtraction: Bringing Mathematics Education Research to the Classroom |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-000-22087-2 |url=https://books.google.com/books?id=shEHEAAAQBAJ&pg=PA24 |language=en}} * {{cite book |last1=Emerson |first1=Jane |last2=Babtie |first2=Patricia |title=The Dyscalculia Solution: Teaching Number Sense |date=2014 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4729-2099-7 |url=https://books.google.com/books?id=NQ-aBQAAQBAJ&pg=PA147 |language=en}} * {{cite book |last1=Eriksson |first1=Kenneth |last2=Estep |first2=Donald |last3=Johnson |first3=Claes |title=Applied Mathematics: Body and Soul: Volume 2: Integrals and Geometry in IRn |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-662-05798-8 |url=https://books.google.com/books?id=FD8mBQAAQBAJ&pg=PA474 |language=en}} * {{cite book |last1=Farmer |first1=William M. |title=Simple Type Theory: A Practical Logic for Expressing and Reasoning About Mathematical Ideas |date=1a de Januaro 2023 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-21112-6 |url=https://books.google.com/books?id=VfOkEAAAQBAJ&pg=PA139 |language=en}} * {{cite book |last1=Ferreiros |first1=Jose |title=Labyrinth of Thought: A History of Set Theory and Its Role in Modern Mathematics |date=2013 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-0348-5049-0 |url=https://books.google.com/books?id=-WL0BwAAQBAJ&pg=PA251 |language=en}} * {{cite book |last1=Gallistel |first1=C. R. |last2=Gelman |first2=R. |year=2005 |chapter=Mathematical Cognition |editor1-last=Holyoak |editor1-first=K. J. |editor2-last=Morrison |editor2-first=R. G. |title=The Cambridge Handbook of Thinking and Reasoning |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-53101-6}} * {{cite book |last1=Geary |first1=David C. |chapter=Development of Mathematical Understanding |editor-last1=Damon |editor-first1=William |editor-last2=Lerner |editor-first2=Richard M. |editor-last3=Kuhn |editor-first3=Deanna |editor-last4=Siegler |editor-first4=Robert S. |title=Handbook of Child Psychology, Cognition, Perception, and Language |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-05054-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bLZyrZHd1QkC&pg=PA796 |language=en}} * {{cite book |last1=Gellert |first1=W. |last2=Hellwich |first2=M. |last3=Kästner |first3=H. |last4=Küstner |first4=H. |title=The VNR Concise Encyclopedia of Mathematics |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-011-6982-0 |url=https://books.google.com/books?id=1jH7CAAAQBAJ&pg=PA33 |language=en}} * {{cite journal |last1=Gerardi |first1=Kristopher |last2=Goette |first2=Lorenz |last3=Meier |first3=Stephan |title=Numerical Ability Predicts Mortgage Default |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=2013 |volume=110 |issue=28 |pages=11267–11271 |doi=10.1073/pnas.1220568110 |pmid=23798401 |pmc=3710828 |bibcode=2013PNAS..11011267G |doi-access=free }} * {{cite book |last1=Goodstein |first1=R. L. |title=Fundamental Concepts of Mathematics |date=2014 |publisher=Elsevier |isbn=978-1-4831-5405-3 |url=https://books.google.com/books?id=EHjiBQAAQBAJ&pg=PA33 |language=en}} * {{cite journal |last1=Grice |first1=Matt |last2=Kemp |first2=Simon |last3=Morton |first3=Nicola J. |last4=Grace |first4=Randolph C. |title=The Psychological Scaffolding of Arithmetic |journal=Psychological Review |date=2023 |volume=131 |issue=2 |pages=494–522 |doi=10.1037/rev0000431|pmid=37358523 |s2cid=259251163 |url=https://psyarxiv.com/myq4n/ }} * {{cite book |last1=Grigorieva |first1=Ellina |title=Methods of Solving Number Theory Problems |date=2018 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-319-90915-8 |url=https://books.google.com/books?id=mEpjDwAAQBAJ&pg=PR8 |language=en}} * {{cite journal |last=Griffin |first=Carroll W. |title=Significant Figures |journal=National Mathematics Magazine |year=1935 |volume=10 |number=1 |pages=20–24 |doi=10.2307/3028249 |jstor=3028249}} * {{cite book |last1=Gupta |first1=Rajesh Kumar |title=Numerical Methods: Fundamentals and Applications |date=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-68660-0 |url=https://books.google.com/books?id=vcmcDwAAQBAJ&pg=PA3 |language=en}} * {{cite book |last1=Hafstrom |first1=John Edward |title=Basic Concepts in Modern Mathematics |date=2013 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-31627-7 |url=https://books.google.com/books?id=mj_DAgAAQBAJ&pg=PA6 |language=en}} * {{cite book |last1=Hamilton |first1=Norman T. |last2=Landin |first2=Joseph |title=Set Theory: The Structure of Arithmetic |date=2018 |publisher=Courier Dover Publications |isbn=978-0-486-83047-6 |url=https://books.google.com/books?id=9aReDwAAQBAJ&pg=PA133 |language=en}} * {{cite book |last1=Hart |first1=Roger |title=The Chinese Roots of Linear Algebra |date=1a de Januaro 2011 |publisher=JHU Press |isbn=978-0-8018-9958-4 |url=https://books.google.com/books?id=zLPm3xE2qWgC&pg=PA69 |language=en}} * {{cite book |last1=Haylock |first1=Derek |last2=Cockburn |first2=Anne D. |title=Understanding Mathematics for Young Children: A Guide for Foundation Stage and Lower Primary Teachers |date=2008 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4462-0497-9 |url=https://books.google.com/books?id=hgAr3maZeQUC&pg=PA49 |language=en}} * {{cite web |last1=HC staff |title=Numeral |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=numeral&submit.x=58&submit.y=14 |website=American Heritage Dictionary |publisher=HarperCollins |access-date=11 November 2023 |date=2022 }} * {{cite web |last1=HC staff |title=Number System |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=number+system&submit.x=58&submit.y=14 |website=American Heritage Dictionary |publisher=HarperCollins |access-date=11 November 2023 |date=2022a }} * {{cite web |author1=HC staff |title=Arithmetic |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=arithmetic&submit.x=58&submit.y=14 |website=American Heritage Dictionary |publisher=HarperCollins |access-date=19 October 2023 |date=2022b }} * {{cite book |last=Higham |first=Nicholas |year=2002 |title=Accuracy and Stability of Numerical Algorithms |edition=2nd |publisher=SIAM |doi=10.1137/1.9780898718027 |isbn=978-0-89871-521-7 |url=http://eprints.maths.manchester.ac.uk/238/4/asna2_cover.pdf }} * {{cite book |last1=Hindry |first1=Marc |title=Arithmetics |series=Universitext |date=2011 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4471-2131-2 |isbn=978-1-4471-2130-5 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4471-2131-2}} * {{cite book |last1=Hodgkin |first1=Luke |title=A History of Mathematics: From Mesopotamia to Modernity |date=21a de Februaro 2013 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-166436-6 |url=https://books.google.com/books?id=nSO5iMujRUYC&pg=PR168 |language=en}} * {{cite book |last1=Hoffman |first1=Joe D. |last2=Frankel |first2=Steven |title=Numerical Methods for Engineers and Scientists |date=2018 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4822-7060-0 |url=https://books.google.com/books?id=F5K3DwAAQBAJ&pg=PA161 |language=en}} * {{cite book |last1=Hofweber |first1=Thomas |title=Ontology and the Ambitions of Metaphysics |date=2016 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-876983-5 |url=https://books.google.com/books?id=EYDADAAAQBAJ |language=en |chapter=The Philosophy of Arithmetic}} * {{cite web |last1=Horsten |first1=Leon |title=Philosophy of Mathematics |url=https://plato.stanford.edu/entries/philosophy-mathematics/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=22 November 2023 |date=2023 }} * {{cite book |last1=Hua |first1=Jueming |last2=Feng |first2=Lisheng |title=Thirty Great Inventions of China: From Millet Agriculture to Artemisinin |date=2020 |publisher=Springer Nature |isbn=978-981-15-6525-0 |url=https://books.google.com/books?id=6_sOEAAAQBAJ&pg=PA119 |language=en}} * {{cite book |last1=Husserl |first1=Edmund |last2=Willard |first2=Dallas |title=Philosophy of Arithmetic: Psychological and Logical Investigations with Supplementary Texts from 1887–1901 |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-010-0060-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=lxftCAAAQBAJ&pg=PR44 |language=en |chapter=Translator's Introduction}} * {{cite book |last1=Igarashi |first1=Yoshihide |last2=Altman |first2=Tom |last3=Funada |first3=Mariko |last4=Kamiyama |first4=Barbara |title=Computing: A Historical and Technical Perspective |date=2014 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4822-2741-3 |url=https://books.google.com/books?id=58ySAwAAQBAJ&pg=PA18 |language=en}} * {{cite book |author1=International Organization for Standardization |title=ISO 80000-2: 2019 Quantities and units Part 2: Mathematics |date=2019 |publisher=International Organization for Standardization |url=https://cdn.standards.iteh.ai/samples/64973/329519100abd447ea0d49747258d1094/ISO-80000-2-2019.pdf}} * {{cite book |author=ITL Education Solutions Limited |title=Introduction to Computer Science |date=2011 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-6030-7 |url=https://books.google.com/books?id=CsNiKdmufvYC&pg=PA28 |language=en}} * {{cite book |last1=Jackson |first1=Janna M. |editor1-last=Flippo |editor1-first=Rona F. |title=Handbook of College Reading and Study Strategy Research |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-70373-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tLuPAgAAQBAJ&pg=PA152 |language=en |chapter=Reading/Writing Connection}} * {{cite book |last1=Jena |first1=Sisir Kumar |title=C Programming: Learn to Code |date=2021 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-000-46056-8 |url=https://books.google.com/books?id=qRpSEAAAQBAJ&pg=PA17 |language=en}} * {{cite book |last1=Kaiser |first1=Sarah C. |last2=Granade |first2=Christopher |title=Learn Quantum Computing with Python and Q#: A Hands-on Approach |date=2021 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-61729-613-0 |url=https://books.google.com/books?id=IxIxEAAAQBAJ&pg=PA283 |language=en}} * {{cite web |last1=Karatsuba |first1=A. A. |title=Analytic Number Theory |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Analytic_number_theory |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=23an de Oktobro 2023 |date=2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231004135534/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Analytic_number_theory |archivedate=2023-10-04 }} * {{cite web |last1=Karatsuba |first1=A. A. |title=Number Theory |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Number_theory |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=23an de Oktobro 2023 |date=2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231030195815/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Number_theory |archivedate=2023-10-30 }} * {{cite book |last1=Karlsson |first1=Anders |editor1-last=Goldfeld |editor1-first=Dorian |editor2-last=Jorgenson |editor2-first=Jay |editor3-last=Jones |editor3-first=Peter |editor4-last=Ramakrishnan |editor4-first=Dinakar |editor5-last=Ribet |editor5-first=Kenneth |editor6-last=Tate |editor6-first=John |title=Number Theory, Analysis and Geometry: In Memory of Serge Lang |date=2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4614-1259-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=AoEUJ4L7Ao8C&pg=PA309 |language=en |chapter=Applications of Heat Kernels on Abelian Groups}} * {{cite book |last1=Kay |first1=Anthony |title=Number Systems: A Path into Rigorous Mathematics |date=2021 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-60776-9 |url=https://books.google.com/books?id=aw81EAAAQBAJ&pg=PA57 |language=en}} * {{cite book |last1=Khan |first1=Khalid |last2=Graham |first2=Tony Lee |title=Engineering Mathematics with Applications to Fire Engineering |date=2018 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-351-59761-6 |url=https://books.google.com/books?id=vy73DwAAQBAJ&pg=PA9 |language=en}} * {{cite book |last1=Khattar |first1=Dinesh |title=The Pearson Guide To Objective Arithmetic For Competitive Examinations, 3/E |date=2010 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-2673-0 |url=https://books.google.com/books?id=I3rCgXwvffsC&pg=PA1 |language=en}} * {{cite book |last1=Khoury |first1=Joseph |last2=Lamothe |first2=Gilles |title=Mathematics That Power Our World, The: How Is It Made? |date=12a de Majo 2016 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4730-86-0 |url=https://books.google.com/books?id=T162DAAAQBAJ&pg=PA2 |language=en}} * {{cite book |last1=Klaf |first1=A. Albert |title=Trigonometry Refresher |date=30a de Novembro 2011 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-15104-5 |url=https://books.google.com/books?id=YRNeBAAAQBAJ&pg=PA187 |language=en}} * {{cite journal |last1=Klein |first1=Elise |last2=Moeller |first2=Korbinian |last3=Dressel |first3=Katharina |last4=Domahs |first4=Frank |last5=Wood |first5=Guilherme |last6=Willmes |first6=Klaus |last7=Nuerk |first7=Hans-Christoph |title=To Carry or Not to Carry — Is This the Question? Disentangling the Carry Effect in Multi-digit Addition |journal=Acta Psychologica |date=2010 |volume=135 |issue=1 |pages=67–76 |doi=10.1016/j.actpsy.2010.06.002|pmid=20580340 |doi-access=free }} * {{cite book |last1=Klein |first1=Andreas |title=Stream Ciphers |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4471-5079-4 |url=https://books.google.com/books?id=GYpEAAAAQBAJ&pg=PA249 |language=en}} * {{cite book |last1=Klein |first1=Jacob |title=Greek Mathematical Thought and the Origin of Algebra |date=2013a |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-31981-0 |url=https://books.google.com/books?id=EkPDAgAAQBAJ&pg=PT12 |language=en}} * {{cite book |last1=Kleiner |first1=Israel |title=Excursions in the History of Mathematics |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-8176-8268-2 |url=https://books.google.com/books?id=7NcEIteAfyYC&pg=PA255 |language=en}} * {{cite book |last1=Klose |first1=Orval M. |title=The Number Systems and Operations of Arithmetic: An Explanation of the Fundamental Principles of Mathematics Which Underlie the Understanding and Use of Arithmetic, Designed for In-Service Training of Elementary School Teachers Candidates Service Training of Elementary School Teacher Candidates |date=2014 |publisher=Elsevier |isbn=978-1-4831-3709-4 |url=https://books.google.com/books?id=rG7iBQAAQBAJ&pg=PA110 |language=en}} * {{cite book |last1=Knobloch |first1=Eberhard |last2=Komatsu |first2=Hikosaburo |last3=Liu |first3=Dun |title=Seki, Founder of Modern Mathematics in Japan: A Commemoration on His Tercentenary |date=13a de Novembro 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-4-431-54273-5 |url=https://books.google.com/books?id=JgDFBAAAQBAJ&pg=PA123 |language=en}} * {{cite book |last1=Koepf |first1=Wolfram |title=Computer Algebra: An Algorithm-Oriented Introduction |date=2021 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-78017-3 |url=https://books.google.com/books?id=rOU3EAAAQBAJ&pg=PA49 |language=en}} * {{cite book |last1=Koetsier |first1=Teun |title=The Ascent of GIM, the Global Intelligent Machine: A History of Production and Information Machines |date=2018 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-96547-5 |url=https://books.google.com/books?id=9jF7DwAAQBAJ&pg=PA255 |language=en}} * {{cite book |last1=Koren |first1=Israel |title=Computer Arithmetic Algorithms |date=2018 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4398-6371-8 |url=https://books.google.com/books?id=wUBZDwAAQBAJ&pg=PA71 |language=en}} * {{cite book |last1=Körner |first1=T. W. |title=Where Do Numbers Come From? |date=24 October 2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-77594-6 |url=https://books.google.com/books?id=z-y2DwAAQBAJ&pg=PA109 |language=en}} * {{cite book |last1=Krenn |first1=Stephan |last2=Lorünser |first2=Thomas |title=An Introduction to Secret Sharing: A Systematic Overview and Guide for Protocol Selection |date=2023 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-28161-7 |url=https://books.google.com/books?id=RRi2EAAAQBAJ&pg=PA8 |language=en}} * {{cite web |last1=Kubilyus |first1=I. P. |title=Number Theory, Probabilistic Methods in |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Number_theory,_probabilistic_methods_in |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=23an de Oktobro 2023 |date=2018 }}{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web |last1=Kudryavtsev |first1=L. D. |title=Real Number |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Real_number |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=23an de Oktobro 2023 |date=2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230930202718/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Real_number |archivedate=2023-09-30 }} * {{cite book |last1=Kupferman |first1=Raz |title=Elementary School Mathematics For Parents And Teachers - Volume 1 |date=2015 |publisher=World Scientific Publishing Company |isbn=978-981-4699-93-8 |url=https://books.google.com/books?id=Cd87DQAAQBAJ&pg=PA92 |language=en}} * {{cite book |last1=Křížek |first1=Michal |last2=Somer |first2=Lawrence |last3=Šolcová |first3=Alena |title=From Great Discoveries in Number Theory to Applications |date=2021 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-83899-7 |url=https://books.google.com/books?id=tklEEAAAQBAJ&pg=PA23 |language=en}} * {{cite book |last1=Lang |first1=Serge |title=Short Calculus: The Original Edition of "A First Course in Calculus" |date=2002 |publisher=Springer |isbn=978-1-4613-0077-9 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4613-0077-9_14 |language=en |chapter=Taylor’s Formula|series=Undergraduate Texts in Mathematics |pages=195–210 |doi=10.1007/978-1-4613-0077-9_14 }} * {{cite book |last1=Lang |first1=Philippa |title=Science: Antiquity and its Legacy |date=13an de Oktobro 2015 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85773-955-1 |url=https://books.google.com/books?id=wbiKDwAAQBAJ&pg=PA160 |language=en}} * {{cite book |last1=Lange |first1=Kenneth |title=Numerical Analysis for Statisticians |date=2010 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4419-5944-7 |url=https://books.google.com/books?id=AtiDhx2bsiMC&pg=PA248 |language=en}} * {{cite journal |last1=Laski |first1=Elida V. |last2=Jor’dan |first2=Jamilah R. |last3=Daoust |first3=Carolyn |last4=Murray |first4=Angela K. |title=What Makes Mathematics Manipulatives Effective? Lessons From Cognitive Science and Montessori Education |journal=SAGE Open |date=2015 |volume=5 |issue=2 |doi=10.1177/2158244015589588|s2cid=11722953 |doi-access=free |hdl=1808/20642 |hdl-access=free }} * {{cite book |editor1-last=Lerner |editor1-first=Brenda Wilmoth |editor2-last=Lerner |editor2-first=K. Lee |title=The Gale Encyclopedia of Science |date=2008 |publisher=Thompson Gale |isbn=978-1-4144-2877-2 |edition=4th |chapter=Modular Arithmetic |url=https://www.encyclopedia.com/science-and-technology/computers-and-electrical-engineering/computers-and-computing/modular-arithmetic}} * {{cite journal |last1=Li |first1=Yeping |last2=Schoenfeld |first2=Alan H. |title=Problematizing Teaching and Learning Mathematics as 'Given' in STEM Education |journal=International Journal of STEM Education |date=2019 |volume=6 |issue=1 |doi=10.1186/s40594-019-0197-9 |doi-access=free }} * {{cite book |last1=Liebler |first1=Robert A. |title=Basic Matrix Algebra with Algorithms and Applications |date=2018 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-85287-9 |url=https://books.google.com/books?id=Ozb3DwAAQBAJ&pg=PA36 |language=en}} * {{cite book |last1=Lockhart |first1=Paul |title=Arithmetic |date=2017 |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-97223-0}} * {{cite book |last1=Lozano-Robledo |first1=Álvaro |title=Number Theory and Geometry: An Introduction to Arithmetic Geometry |date=2019 |publisher=American Mathematical Soc. |isbn=978-1-4704-5016-8 |url=https://books.google.com/books?id=ESiODwAAQBAJ&pg=PR13 |language=en}} * {{cite book |last1=Luderer |first1=Bernd |last2=Nollau |first2=Volker |last3=Vetters |first3=Klaus |title=Mathematical Formulas for Economists |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-662-12431-4 |url=https://books.google.com/books?id=rSf0CAAAQBAJ&pg=PA9 |language=en}} * {{cite book |last1=Lützen |first1=Jesper |title=A History of Mathematical Impossibility |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-286739-1 |url=https://books.google.com/books?id=joikEAAAQBAJ&pg=PA19 |language=en}} * {{cite journal |last=Lustick |first=David |year=1997 |title=The Numbers Game: Playing up the importance of significant figures and scientific notation |journal=The Science Teacher |volume=64 |number=5 |pages=16–18 |jstor=24152064 }} * {{cite book |last1=Ma |first1=Liping |title=Knowing and Teaching Elementary Mathematics: Teachers' Understanding of Fundamental Mathematics in China and the United States |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-000-02734-1 |url=https://books.google.com/books?id=2Tr3DwAAQBAJ&pg=PA35 |language=en}} * {{cite book |last1=Madden |first1=Daniel J. |last2=Aubrey |first2=Jason A. |title=An Introduction to Proof Through Real Analysis |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-31472-1 |url=https://books.google.com/books?id=6EkzDwAAQBAJ&pg=PP18 |language=en}} * {{cite book |last1=Mahajan |first1=Sanjoy |title=Street-Fighting Mathematics: The Art of Educated Guessing and Opportunistic Problem Solving |date=2010 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-26559-1 |url=https://books.google.com/books?id=VrkZN0T0GaUC&pg=PA66 |language=en}} * {{cite book |last1=Marcus |first1=Russell |last2=McEvoy |first2=Mark |title=An Historical Introduction to the Philosophy of Mathematics: A Reader |date=2016 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4725-3291-6 |url=https://books.google.com/books?id=x29VCwAAQBAJ&pg=PA285 |language=en}} * {{cite book |last1=Mazumder |first1=Pinaki |last2=Ebong |first2=Idongesit E. |title=Lectures on Digital Design Principles |date=2023 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-000-92194-6 |url=https://books.google.com/books?id=7oS_EAAAQBAJ&pg=PA18 |language=en}} * {{cite book |last1=Mazzola |first1=Guerino |last2=Milmeister |first2=Gérard |last3=Weissmann |first3=Jody |title=Comprehensive Mathematics For Computer Scientists 1: Sets And Numbers, Graphs And Algebra, Logic And Machines, Linear Geometry |date=2004 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-540-20835-8 |url=https://books.google.com/books?id=CkFCCA-2sRgC&pg=PA66 |language=en}} * {{cite book |last1=Meyer |first1=Carl D. |title=Matrix Analysis and Applied Linear Algebra: Second Edition |date=2023 |publisher=SIAM |isbn=978-1-61197-744-8 |url=https://books.google.com/books?id=-X-_EAAAQBAJ&pg=PA234 |language=en}} * {{cite book |last1=Monahan |first1=John F. |editor1-last=Gentle |editor1-first=James E. |editor2-last=Härdle |editor2-first=Wolfgang Karl |editor3-last=Mori |editor3-first=Yuichi |title=Handbook of Computational Statistics: Concepts and Methods |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-21551-3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=aSv09LwmuRYC&pg=PA18 |language=en |chapter=2. Basic Computational Algorithms}} * {{cite book |last1=Moncayo |first1=Raul |title=Lalangue, Sinthome, Jouissance, and Nomination: A Reading Companion and Commentary on Lacan's Seminar XXIII on the Sinthome |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-91554-3 |url=https://books.google.com/books?id=J-pTDwAAQBAJ&pg=PT25 |language=en}} * {{cite book |last1=Mooney |first1=Claire |last2=Briggs |first2=Mary |last3=Hansen |first3=Alice |last4=McCullouch |first4=Judith |last5=Fletcher |first5=Mike |title=Primary Mathematics: Teaching Theory and Practice |date=2014 |publisher=Learning Matters |isbn=978-1-4739-0707-2 |url=https://books.google.com/books?id=_dPgAwAAQBAJ&pg=PT148 |language=en}} * {{cite book |last1=Moore |first1=Ramon E. |last2=Kearfott |first2=R. Baker |last3=Cloud |first3=Michael J. |title=Introduction to Interval Analysis |date=2009 |publisher=SIAM |isbn=978-0-89871-669-6 |url=https://books.google.com/books?id=kd8FmmN7sAoC&pg=PA10 |language=en}} * {{cite book |last1=Muller |first1=Jean-Michel |last2=Brisebarre |first2=Nicolas |last3=Dinechin |first3=Florent de |last4=Jeannerod |first4=Claude-Pierre |last5=Lefèvre |first5=Vincent |last6=Melquiond |first6=Guillaume |last7=Revol |first7=Nathalie |author7-link=Nathalie Revol|last8=Stehlé |first8=Damien |last9=Torres |first9=Serge |title=Handbook of Floating-Point Arithmetic |date=2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-8176-4705-6 |url=https://books.google.com/books?id=baFvrIOPvncC&pg=PA13 |language=en}} * {{cite book |last1=Muller |first1=Jean-Michel |last2=Brunie |first2=Nicolas |last3=Dinechin |first3=Florent de |last4=Jeannerod |first4=Claude-Pierre |last5=Joldes |first5=Mioara |last6=Lefèvre |first6=Vincent |last7=Melquiond |first7=Guillaume |last8=Revol |first8=Nathalie|author8-link=Nathalie Revol |last9=Torres |first9=Serge |title=Handbook of Floating-Point Arithmetic |date=2018 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-319-76526-6 |url=https://books.google.com/books?id=h3ZZDwAAQBAJ&pg=PA539 |language=en}} * {{cite book |last1=Musser |first1=Gary L. |last2=Peterson |first2=Blake E. |last3=Burger |first3=William F. |title=Mathematics for Elementary Teachers: A Contemporary Approach |date=2013 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-48700-6 |url=https://books.google.com/books?id=8jh7DwAAQBAJ&pg=PA347 |language=en}} * {{cite web |author1=MW staff |title=Definition of Arithmetic |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/arithmetic |website=www.merriam-webster.com |access-date=19an de Oktobro 2023 |language=en |date=2023 }} * {{cite book |last1=Nagel |first1=Rob |title=U-X-L Encyclopedia of Science |date=2002 |publisher=U-X-L |isbn=978-0-7876-5440-5 |url=https://www.encyclopedia.com/science-and-technology/mathematics/mathematics/arithmetic |language=en}} * {{cite book |last1=Nagel |first1=Ernest |last2=Newman |first2=James Roy |title=Godel's Proof |date=2008 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-5837-3 |url=https://books.google.com/books?id=WgwUCgAAQBAJ&pg=PA4 |language=en}} * {{cite book |last1=Nakov |first1=Svetlin |last2=Kolev |first2=Veselin |title=Fundamentals of Computer Programming with C#: The Bulgarian C# Book |date=2013 |publisher=Faber Publishing |isbn=978-954-400-773-7 |url=https://books.google.com/books?id=xYgCAQAAQBAJ&pg=PA271 |language=en}} * {{cite web |author1=NCTM Staff |title=Number and Operations |url=https://www.nctm.org/Standards-and-Positions/Principles-and-Standards/Number-and-Operations/ |website=www.nctm.org |publisher=National Council of Teachers of Mathematics |access-date=21 November 2023}} * {{cite book |last1=Nelson |first1=Gerald |title=English: An Essential Grammar |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-12273-3 |url=https://books.google.com/books?id=xTiDDwAAQBAJ&pg=PR31 |language=en}} * {{cite book |last1=Null |first1=Linda |last2=Lobur |first2=Julia |title=The Essentials of Computer Organization and Architecture |date=2006 |publisher=Jones & Bartlett Learning |isbn=978-0-7637-3769-6 |url=https://books.google.com/books?id=QGPHAl9GE-IC&pg=PA40 |language=en}} * {{cite book |last1=Nurnberger-Haag |first1=Julie |editor1-last=Jao |editor1-first=Limin |editor2-last=Radakovic |editor2-first=Nenad |title=Transdisciplinarity in Mathematics Education: Blurring Disciplinary Boundaries |date=2017 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-63624-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Uls6DwAAQBAJ&pg=PA215 |language=en |chapter=Borrow, Trade, Regroup, or Unpack? Revealing How Instructional Metaphors Portray Base-Ten Number}} * {{cite book |last1=O'Leary |first1=Michael L. |title=A First Course in Mathematical Logic and Set Theory |date=2015 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-90588-3 |url=https://books.google.com/books?id=Ci6kBgAAQBAJ&pg=PA190 |language=en}} * {{cite book |last1=O'Regan |first1=Gerard |title=A Brief History of Computing |date=5a de Marto 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4471-2359-0 |url=https://books.google.com/books?id=QqrItgm351EC&pg=PA24 |language=en}} * {{cite book |last1=Oakes |first1=Elizabeth |title=Encyclopedia of World Scientists, Updated Edition |date=2020 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-9545-2 |url=https://books.google.com/books?id=RtyPEAAAQBAJ&pg=PA330 |language=en}} * {{cite book |last1=Odom |first1=Samuel L. |last2=Barbarin |first2=Oscar A. |last3=Wasik |first3=Barbara Hanna |chapter=Applying Lessons from Developmental Science to Early Education |editor-last1=Barbarin |editor-first1=Oscar A. |editor-last2=Wasik |editor-first2=Barbara Hanna |title=Handbook of Child Development and Early Education: Research to Practice |date=2009 |publisher=Guilford Press |isbn=978-1-60623-302-3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MIuyhc8W-A8C&pg=PA589 |language=en}} * {{cite book |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |isbn=978-0-19-926479-7 |chapter=Arithmetic, Foundations of |last1=Oliver |first1=Alexander D. }} * {{cite book |last1=Omondi |first1=Amos R. |title=Cryptography Arithmetic: Algorithms and Hardware Architectures |date=2020 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-34142-8 |url=https://books.google.com/books?id=_m7NDwAAQBAJ&pg=PR8 |language=en}} * {{cite book |last1=Ongley |first1=John |last2=Carey |first2=Rosalind |title=Russell: A Guide for the Perplexed |date=2013 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4411-9123-6 |url=https://books.google.com/books?id=x-_KDwAAQBAJ&pg=PT24 |language=en}} * {{cite book |last1=Ore |first1=Oystein |title=Number Theory and Its History |date=1948 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-486-65620-5 |language=en |oclc=1397541 |url=https://books.google.com/books?id=Sl_6BPp7S0AC}} * {{cite book |last1=Orr |first1=David B. |title=Fundamentals of Applied Statistics and Surveys |date=1995 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-412-98821-9 |url=https://books.google.com/books?id=DMTqRnoE8iMC&pg=PA49 |language=en}} * {{cite book |last1=Otis |first1=Jessica Marie |title=By the Numbers: Numeracy, Religion, and the Quantitative Transformation of Early Modern England |date=2024 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-760877-7 |url=https://books.google.com/books?id=07jiEAAAQBAJ&pg=PA15 |language=en}} * {{cite book |last1=Paar |first1=Christof |last2=Pelzl |first2=Jan |title=Understanding Cryptography: A Textbook for Students and Practitioners |date=2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-04101-3 |url=https://books.google.com/books?id=f24wFELSzkoC&pg=PA13 |language=en}} * {{cite book |last1=Page |first1=Robert L. |title=Encyclopedia of Physical Science and Technology |date=2003 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-227410-7 |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B0122274105005032 |chapter=Number Theory, Elementary |edition=Third }} * {{cite book |last1=Payne |first1=Andrew |title=The Teleology of Action in Plato's Republic |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-879902-3 |url=https://books.google.com/books?id=qMU2DwAAQBAJ&pg=PA202 |language=en}} * {{cite book |last1=Peirce |first1=Charles S. |title=Arithmetic |date=2015 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-086970-5 |url=https://books.google.com/books?id=oI_yCQAAQBAJ&pg=PA109 |language=en}} * {{cite book |last1=Pharr |first1=Matt |last2=Jakob |first2=Wenzel |last3=Humphreys |first3=Greg |title=Physically Based Rendering: From Theory to Implementation |edition=4 |date=2023 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-37403-3 |url=https://books.google.com/books?id=kUtwEAAAQBAJ&pg=PA1057 |language=en}} * {{cite book|first=Carl|last=Pomerance|author-link= |chapter=IV.3 Computational Number Theory|chapter-url=https://math.dartmouth.edu/~carlp/PDF/pcm0049.pdf|pages=348–362|title=The Princeton Companion to Mathematics|editor1-first=Timothy|editor1-last=Gowers|editor1-link=Timothy Gowers|editor2-first=June|editor2-last=Barrow-Green|editor2-link=June Barrow-Green|editor3-first=Imre|editor3-last=Leader|editor3-link=Imre Leader|publisher=Princeton University Press|year=2010|isbn=978-1-4008-3039-8}} * {{cite book |last1=Pomerance |first1=C. |last2=Sárközy |first2=A. |editor1-last=Graham |editor1-first=R. L. |title=Handbook of Combinatorics |date=11a de Decembro 1995 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-093384-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5ktBP5vUl5gC&pg=PA969 |language=en |chapter=Combinatorial Number Theory}} * {{cite book |last1=Ponticorvo |first1=Michela |last2=Schmbri |first2=Massimiliano |last3=Miglino |first3=Orazio |chapter=How to Improve Spatial and Numerical Cognition with a Game-Based and Technology-Enhanced Learning Approach |editor-last1=Vicente |editor-first1=José Manuel Ferrández |editor-last2=Álvarez-Sánchez |editor-first2=José Ramón |editor-last3=López |editor-first3=Félix de la Paz |editor-last4=Moreo |editor-first4=Javier Toledo |editor-last5=Adeli |editor-first5=Hojjat |title=Understanding the Brain Function and Emotions: 8th International Work-Conference on the Interplay Between Natural and Artificial Computation, IWINAC 2019, Almería, Spain, June 3–7, 2019, Proceedings, Part I |date=2019 |publisher=Springer |isbn=978-3-030-19591-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zSiXDwAAQBAJ&pg=PA33 |language=en}} * {{cite book |last1=Prata |first1=Stephen |title=C Primer Plus |date=2002 |publisher=Sams Publishing |isbn=978-0-672-32222-8 |url=https://books.google.com/books?id=MsizNs-zVMAC&pg=PA138 |language=en}} * {{cite book |last1=Quintero |first1=Ana Helvia |last2=Rosario |first2=Hector |title=Math Makes Sense!: A Constructivist Approach To The Teaching And Learning Of Mathematics |date=2016 |publisher=World Scientific |isbn=978-1-78326-866-5 |url=https://books.google.com/books?id=YAXyCwAAQBAJ&pg=PA74 |language=en}} * {{cite book |author1-link= |last1=Rajan |first1=Hridesh |title=An Experiential Introduction to Principles of Programming Languages |date=2022 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-36243-6 |url=https://books.google.com/books?id=OCE6EAAAQBAJ&pg=PA17 |language=en}} * {{cite book |last1=Reilly |first1=Norman R. |title=Introduction to Applied Algebraic Systems |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-970992-2 |url=https://books.google.com/books?id=q33he4hOlKcC&pg=PA75 |language=en}} * {{cite book |last1=Reitano |first1=Robert R. |title=Introduction to Quantitative Finance: A Math Tool Kit |date=2010 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-01369-7 |url=https://books.google.com/books?id=JYX6AQAAQBAJ&pg=PA42 |language=en}} * {{cite book |last1=Resnick |first1=L. B. |last2=Ford |first2=W. W. |title=Psychology of Mathematics for Instruction |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-55759-0 |url=https://books.google.com/books?id=xj-j8pw2HN8C&pg=PA110 |language=en}} * {{cite book |last1=Reynolds |first1=Barbara E. |editor1-last=Selin |editor1-first=Helaine |title=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |date=12a de Marto 2008 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4020-4559-2 |url=https://books.google.com/books?id=kt9DIY1g9HYC&pg=PA1 |language=en |chapter=Abacus}} * {{cite book |last1=Riesel |first1=Hans |title=Prime Numbers and Computer Methods for Factorization |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4612-0251-6 |url=https://books.google.com/books?id=ITvaBwAAQBAJ&pg=PA2 |language=en}} * {{cite book |last1=Rising |first1=Gerald R. |last2=Matthews |first2=James R. |last3=Schoaff |first3=Eileen |last4=Matthew |first4=Judith |title=About Mathematics |date=2021 |publisher=Linus Learning |isbn=978-1-60797-892-3 |url=https://books.google.com/books?id=hjVZEAAAQBAJ&pg=PA110 |language=en}} * {{cite book |last1=Robbins |first1=Neville |title=Beginning Number Theory |date=2006 |publisher=Jones & Bartlett Learning |isbn=978-0-7637-3768-9 |url=https://books.google.com/books?id=TtLMrKDsDuIC&pg=PR12-IA1 |language=en}} * {{cite book |last1=Rodda |first1=Harvey J. E. |last2=Little |first2=Max A. |title=Understanding Mathematical and Statistical Techniques in Hydrology: An Examples-based Approach |date=2015 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-07659-9 |url=https://books.google.com/books?id=cb_dCgAAQBAJ&pg=PA7 |language=en}} * {{cite book |last1=Roe |first1=John |last2=deForest |first2=Russ |last3=Jamshidi |first3=Sara |title=Mathematics for Sustainability |date=2018 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-76660-7 |url=https://books.google.com/books?id=3ppYDwAAQBAJ&pg=PA24 |language=en}} * {{cite book |last1=Romanowski |first1=Perry |editor1-last=Lerner |editor1-first=Brenda Wilmoth |editor2-last=Lerner |editor2-first=K. Lee |title=The Gale Encyclopedia of Science |date=2008 |publisher=Thompson Gale |isbn=978-1-4144-2877-2 |edition=4th |chapter=Arithmetic |url=https://www.encyclopedia.com/science-and-technology/mathematics/mathematics/arithmetic}} * {{cite book |last1=Rooney |first1=Anne |title=Think Like a Mathematician |date=2021 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=978-1-4994-7092-5 |url=https://books.google.com/books?id=WnVeEAAAQBAJ&pg=PA34 |language=en}} * {{cite book |last1=Rossi |first1=Richard J. |title=Theorems, Corollaries, Lemmas, and Methods of Proof |date=2011 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-03057-8 |url=https://books.google.com/books?id=kSwVGbBtel8C&pg=PA101 |language=en}} * {{cite book |last1=Ruthven |first1=Kenneth |chapter=12. Calculators in the Mathematics Curriculum: The Scope of Personal Computational Technology |editor-last1=Bishop |editor-first1=Alan |editor-last2=Clements |editor-first2=M. A. (Ken) |editor-last3=Keitel-Kreidt |editor-first3=Christine |editor-last4=Kilpatrick |editor-first4=Jeremy |editor-last5=Laborde |editor-first5=Colette |title=International Handbook of Mathematics Education |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-1465-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=RjZzAgAAQBAJ&pg=PA435 |language=en}} * {{cite book |last1=Sally |first1=Judith D. |last2=Sally (Jr.) |first2=Paul J. |title=Integers, Fractions, and Arithmetic: A Guide for Teachers |date=2012 |publisher=American Mathematical Soc. |isbn=978-0-8218-8798-1 |url=https://books.google.com/books?id=Ntjq07-FA_IC&pg=PA3 |language=en}} * {{cite book |last1=Seaman |first1=William |last2=Rossler |first2=Otto E. |last3=Burgin |first3=Mark |title=Chaos, Information, And The Future Of Physics: The Seaman-rossler Dialogue With Information Perspectives By Burgin And Seaman |date=2023 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-12-7138-0 |url=https://books.google.com/books?id=213PEAAAQBAJ&pg=PA226 |language=en}} * {{cite book |last1=Shiva |first1=Sajjan G. |title=Introduction to Logic Design |date=2018 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-351-98983-1 |language=en}} * {{cite book |last1=Sierpinska |first1=Anna |last2=Lerman |first2=Stephen |chapter=Epistemologies of Mathematics and of Mathematics Education |title=International Handbook of Mathematics Education: Part 1 |date=1996 |pages=827–876 |publisher=Springer Netherlands |isbn=978-94-009-1465-0 |language=en |doi=10.1007/978-94-009-1465-0_23 |series=Kluwer International Handbooks of Education, vol. 4 |editor1=Alan J. Bishop|editor2=Ken Clements|editor3=Christine Keitel|editor4=Jeremy Kilpatrick|editor5=Colette Laborde }} * {{cite book |last1=Smith |first1=David E. |title=History of Mathematics |date=1958 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-20430-7 |url=https://books.google.com/books?id=uTytJGnTf1kC&pg=PA7 |language=en}} * {{cite book |last1=Smyth |first1=William |title=Elementary Algebra: For Schools and Academies |date=1864 |publisher=Bailey and Noyes |url=https://books.google.com/books?id=BqQZAAAAYAAJ&pg=PA55 |language=en |oclc=3901163143}} * {{cite book |last1=Sophian |first1=Catherine |title=The Origins of Mathematical Knowledge in Childhood |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-54175-6 |url=https://books.google.com/books?id=8FYPEAAAQBAJ&pg=PA84 |language=en}} * {{cite book |last1=Sperling |first1=Abraham |last2=Stuart |first2=Monroe |title=Mathematics |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-7506-0405-5 |date=1981 }} * {{cite book |last1=Stakhov |first1=Alexey |title=Mathematics Of Harmony As A New Interdisciplinary Direction And 'Golden' Paradigm Of Modern Science - Volume 2: Algorithmic Measurement Theory, Fibonacci And Golden Arithmetic's And Ternary Mirror-symmetrical Arithmetic |date=2020 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-12-1348-9 |url=https://books.google.com/books?id=Fkn9DwAAQBAJ&pg=PA73 |language=en}} * {{cite book |last1=Sternberg |first1=Robert J. |last2=Ben-Zeev |first2=Talia |title=The Nature of Mathematical Thinking |date=12an de Oktobro 2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-48750-7 |url=https://books.google.com/books?id=q7F777rDl1AC&pg=PA95 |language=en}} * {{cite book |last1=Stevenson |first1=Angus |last2=Waite |first2=Maurice |title=Concise Oxford English Dictionary: Luxury Edition |date=2011 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-960111-0 |url=https://books.google.com/books?id=sYScAQAAQBAJ&pg=PA70 |language=en}} * {{cite book |last1=Stewart |first1=David E. |title=Numerical Analysis: A Graduate Course |date=2022 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-08121-7 |url=https://books.google.com/books?id=twafEAAAQBAJ&pg=PA26 |language=en}} * {{cite book |last1=Strathern |first1=Paul |title=Turing And The Computer |date=31 October 2012 |publisher=Random House |isbn=978-1-4481-0656-1 |url=https://books.google.com/books?id=NJm7Z5iQE24C&pg=PP9 |language=en}} * {{cite book |last1=Swanson |first1=Irena |title=Introduction To Analysis With Complex Numbers |date=18a de Februaro 2021 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-12-2587-1 |url=https://books.google.com/books?id=cHshEAAAQBAJ&pg=PA107 |language=en}} * {{cite book |last1=Swartzlander |first1=Earl E. |editor1-last=Oklobdzija |editor1-first=Vojin G. |title=Digital Design and Fabrication |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-8604-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VOnyWUUUj04C&pg=SA11-PA19 |language=en |chapter=High-Speed Computer Arithmetic}} * {{cite book |last1=Tarasov |first1=Vasily |title=Quantum Mechanics of Non-Hamiltonian and Dissipative Systems |date=2008 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-055971-1 |url=https://books.google.com/books?id=pHK11tfdE3QC&pg=PA57 |language=en}} * {{cite book |last1=Taylor |first1=Joseph L. |title=Foundations of Analysis |date=2012 |publisher=American Mathematical Soc. |isbn=978-0-8218-8984-8 |url=https://books.google.com/books?id=0ky2W1loV-QC&pg=PA8 |language=en}} * {{cite book |last1=Thiam |first1=Thierno |last2=Rochon |first2=Gilbert |title=Sustainability, Emerging Technologies, and Pan-Africanism |date=2019 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-22180-5 |url=https://books.google.com/books?id=EWSsDwAAQBAJ&pg=PA164 |language=en}} * {{cite book |last1=Tiles |first1=Mary |editor1-last=Irvine |editor1-first=Andrew D. |title=Philosophy of Mathematics |date=2009 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-093058-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=mbn35b2ghgkC&pg=PA243 |language=en |chapter=A Kantian Perspective on the Philosophy of Mathematics}} * {{cite book |last1=Uspenskii |first1=V. A. |last2=Semenov |first2=A. L. |chapter=Solvable and Unsolvable Algorithmic Problems |editor-last1=Tabachnikov |editor-first1=Serge |title=Kvant Selecta: Combinatorics, I: Combinatorics, I |date=2001 |publisher=American Mathematical Soc. |isbn=978-0-8218-2171-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yID37VIW-t8C&pg=PA113 |language=en}} * {{cite book |last1=Vaccaro |first1=Alfredo |last2=Pepiciello |first2=Antonio |title=Affine Arithmetic-Based Methods for Uncertain Power System Analysis |date=2022 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-90503-9 |url=https://books.google.com/books?id=tZxBEAAAQBAJ&pg=PA9 |language=en}} * {{cite book |last1=Verschaffel |first1=Lieven |last2=Torbeyns |first2=Joke |last3=De Smedt |first3=Bert |editor1-last=Seel |editor1-first=Norbert M. |title=Encyclopedia of the Sciences of Learning |date=2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4419-1427-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xZuSxo4JxoAC&pg=PA2177 |language=en |chapter=Mental Arithmetic}} * {{cite web |author1=Victoria Department of Education Staff |title=Numeracy for All Learners |url=https://www.education.vic.gov.au/school/teachers/teachingresources/discipline/maths/Pages/numeracy-for-all-learners.aspx |website=www.education.vic.gov.au |access-date=22 November 2023 |language=en |date=2023 }} * {{cite web |last1=Vinogradov |first1=A. I. |title=Algebraic Number Theory |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_number_theory |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=23 October 2023 |date=2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104195108/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_number_theory |archivedate=2023-11-04 }} * {{cite book |last1=Vullo |first1=Vincenzo |title=Gears: Volume 3: A Concise History |date=2020 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-40164-1 |url=https://books.google.com/books?id=g67QDwAAQBAJ&pg=PA140 |language=en}} * {{cite book |last1=Waite |first1=Maurice |title=Pocket Oxford English Dictionary |date=2013 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-966615-7 |url=https://books.google.com/books?id=xqKcAQAAQBAJ&pg=PA42 |language=en}} * {{cite book |last1=Wallis |first1=W. D. |title=A Beginner's Guide to Discrete Mathematics |date=2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-8176-8286-6 |url=https://books.google.com/books?id=18W4_LJ5bL0C&pg=PA303 |language=en}} * {{cite book |last1=Wallis |first1=W. D. |title=A Beginner's Guide to Discrete Mathematics |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-3826-1 |url=https://books.google.com/books?id=ONgRBwAAQBAJ&pg=PA20 |language=en}} * {{cite book |last1=Wang |first1=Hao |title=A Logical Journey: From Gödel to Philosophy |date=1997 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-26125-8 |url=https://books.google.com/books?id=pckvCy6L_ocC&pg=PA334 |language=en}} * {{cite book |last1=Ward |first1=J. P. |title=Quaternions and Cayley Numbers: Algebra and Applications |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-011-5768-1 |url=https://books.google.com/books?id=LVDvCAAAQBAJ&pg=PA55 |language=en}} * {{cite book |last1=Wedell |first1=Moritz |editor1-last=Classen |editor1-first=Albrecht |title=Handbook of Medieval Culture. Volume 2 |date=2015 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-037763-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Uh5pCgAAQBAJ&pg=PA1235 |language=en |chapter=Numbers}} * {{cite book |last1=Weil |first1=André |title=Number Theory: An Approach Through History From Hammurapi to Legendre |date=2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-8176-4571-7 |url=https://books.google.com/books?id=Ar7gBwAAQBAJ&pg=PR9 |language=en}} * {{cite web |last1=Weir |first1=Alan |title=Formalism in the Philosophy of Mathematics |url=https://plato.stanford.edu/entries/formalism-mathematics/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=22 November 2023 |date=2022 }} * {{cite book |last1=Wheater |first1=Carolyn |title=Algebra I |date=2015 |publisher=Dorling Kindersley Limited |isbn=978-0-241-88779-0 |url=https://books.google.com/books?id=Q7R3EAAAQBAJ&pg=PP19 |language=en}} * {{cite book |last1=Wilson |first1=Robin |title=Number Theory: A Very Short Introduction |date=2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-879809-5 |url=https://books.google.com/books?id=fcDgDwAAQBAJ&pg=PA1 |language=en}} * {{cite book |last1=Wright |first1=Robert J. |last2=Ellemor-Collins |first2=David |last3=Tabor |first3=Pamela D. |title=Developing Number Knowledge: Assessment, Teaching and Intervention with 7-11 Year Olds |date=2011 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4462-8927-3 |url=https://books.google.com/books?id=3yqdEAAAQBAJ&pg=PA136 |language=en}} * {{cite book |last1=Xu |first1=Zhiwei |last2=Zhang |first2=Jialin |title=Computational Thinking: A Perspective on Computer Science |date=1a de Januaro 2022 |publisher=Springer Nature |isbn=978-981-16-3848-0 |url=https://books.google.com/books?id=s2RXEAAAQBAJ&pg=PA121 |language=en}} * {{cite book |last1=Yadin |first1=Aharon |title=Computer Systems Architecture |date=2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-315-35592-4 |url=https://books.google.com/books?id=KzeLDQAAQBAJ&pg=PT24 |language=en}} * {{cite book |last1=Yan |first1=Song Y. |title=Number Theory for Computing |date=2002 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-07710-4 |language=en}} * {{cite book |last1=Yan |first1=Song Y. |title=Computational Number Theory and Modern Cryptography |date=2013a |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-18858-3 |url=https://books.google.com/books?id=74oBi4ys0UUC&pg=PA15 |language=en}} * {{cite book |last1=Young |first1=Cynthia Y.|author1-link= |title=Precalculus |date=2010 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-75684-2 |url=https://books.google.com/books?id=9HRLAn326zEC&pg=RA1-PA994 |language=en}} * {{cite book |last1=Young |first1=Cynthia Y.|title=Algebra and Trigonometry |date=2021 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-77830-1 |url=https://books.google.com/books?id=hpVFEAAAQBAJ&pg=RA1-PA4 |language=en}} * {{cite book |last1=Zhang |first1=G. |title=Logic of Domains |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4612-0445-9 |url=https://books.google.com/books?id=GRTSBwAAQBAJ&pg=PA130 |language=en}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=aritme}} * http://www.orthopedagogiek.info/Testen%20onderwijs.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060218142716/http://www.orthopedagogiek.info/Testen%20onderwijs.htm |date=2006-02-18 }} * http://www.cito.nl/po/vakken/rekwisk/eind_fr.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060216135727/http://www.cito.nl/po/vakken/rekwisk/eind_fr.htm |date=2006-02-16 }} * http://www.music.indiana.edu/tml/9th-11th/ODOREG_TEXT.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051110081849/http://www.music.indiana.edu/tml/9th-11th/ODOREG_TEXT.html |date=2005-11-10 }} Reguloj pri abako * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Arithmetic|revizio=850358590}} {{Havenda artikolo|Aritmetiko}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Matematiko]] [[Kategorio:Aritmetiko| ]] geu6g8nnsjkwsw03jusf074hmknqdki 0 191 9367560 9348171 2026-05-06T08:19:45Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 5 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367560 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:European art banner Mona Lisa.jpg|centre|775ra]] [[Dosiero:Art-portrait-collage 2.jpg|eta|altdekstre=1.5|Laŭhorloĝe: [[memportreto]] de [[Vincent van Gogh]]; afrika statuo de [[ĉokveoj]]; detalo el la ''[[Naskiĝo de Venuso]]'' de [[Sandro Botticelli]]; kaj japana ŝisa leono.]] [[Dosiero:Sebastiano Ricci 002.jpg|eta|314ra|''[[Alegorio#Alegorio en Arto|Alegorio]] de arto'' (1690-1694), de [[Sebastiano Ricci]].]] [[Dosiero:Lascaux2.jpg|eta|300ra|[[Pentrado]]: Pentraĵo de [[ĉevalo]] pentrita en la [[ŝtonepoko]], en [[Groto Lascaux]].]] [[Dosiero:Noh3.jpg|eta|300ra|[[Teatro]]: [[No-teatro]] en [[Hiroŝimo]], [[Japanio]].]] [[Dosiero:Hymne joie 01.png|eta|300ra|[[Muziko]]: [[Muzika notado]] por [[Odo al Ĝojo]] de [[Ludwig van Beethoven]].]] '''Arto''' estas diversa gamo de homaj [[Artverko|verkoj]] prezentantaj [[artefakto]]j esprimantajn la aŭtoran [[Imago|imageman]] aŭ teĥnikan lerton, intencitan por esti [[estimo|estimita]] pro sia [[beleco]] aŭ [[emocio|emocia]] potenco.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/art |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-11-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180207104349/https://en.oxforddictionaries.com/definition/art |arkivdato=2018-02-07 }}</ref><ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/art]</ref> La termino inkludas diversajn homajn agojn, kreitaĵojn, kaj metodojn de esprimo, inkluzivante [[muziko]]n kaj [[literaturo]]n. [[Arkitekturo]] ofte estas inkludita kiel unu el la bildartoj; tamen, kiel la dekoraciaj artoj, ĝi implikas la kreadon de objektoj kie la praktikaj konsideroj de uzo estas esencaj - en maniero ke ili kutime estas ne en pentraĵo, ekzemple. [[Muziko]], [[teatro]], [[kino]], [[danco]], kaj alia prezentartoj, same kiel [[literaturo]] kaj alia amaskomunikilaro kiel ekzemple interagada amaskomunikilaro, estas inkluditaj en pli larĝa difino de arto aŭ la artoj.<ref>"Art, n. 1". OED Online. Decembro 2011. Oxford University Press. http://www.oed.com. (Alirita la 26-an de februaro 2012.); {{Citaĵo el la reto|url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/art|titolo=Definition of art|alirdato=1-a de januaro 2013|eldoninto=Oxford Dictionaries|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130114020131/http://oxforddictionaries.com/definition/english/art|arkivdato=2013-01-14}}</ref> Ĝis la [[17-a jarcento]], arto rilatis al iu kapablo aŭ majstreco kaj ne estis diferencigita de [[metio]]j aŭ [[scienco]]j, sed en moderna uzokutimo la belartoj, kie estetikaj konsideroj estas plej gravaj, estas distingitaj de lernitaj kapabloj ĝenerale, kiaj ekzemple la dekoraciaj aŭ [[dekoraj artoj]]. Arto povas esti karakterizita laŭ ''mimesis'' (imitado, sia reflektado de vivo), esprimo, komunikado de emocio, aŭ aliaj kvalitoj. Dum la [[Romantismo|Romantika periodo]], arto estis vidita kiel "speciala fakultato de la homanimo por esti klasigita kun religio kaj scienco".<ref>[[Ernst Gombrich|Gombrich, Ernst]]. http://www.gombrich.co.uk/showdoc.php?id=68 Press statement on The Story of Art, alirita la 18-an de novembro 2008, 2005, The Gombrich Archive http://web.archive.org/web/20081006212330/http://www.gombrich.co.uk/showdoc.php?id=68 arkivita la 6-an de oktobro 2008.</ref> Kvankam la difino de kio konsistigas arton estas pridisputata<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Definition of Art|aŭtoro=Stephen Davies|jaro=1991|eldoninto=Cornell University Press|ISBN=978-0-8014-9794-0}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Artworks: Definition, Meaning, Value|aŭtoro=Robert Stecker|jaro=1997|eldoninto=Pennsylvania State University Press|ISBN=978-0-271-01596-5}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Theories of Art Today|jaro=2000|eldoninto=University of Wisconsin Press|ISBN=978-0-299-16354-9|redaktinto=Noël Carroll}}</ref> kaj ŝanĝis dum la tempo, ĝeneralaj priskriboj mencias ideon de imagiva aŭ teknika kapablo devena de homa agado<ref>[http://www.ubc.ca/okanagan/creative/links/arthistory/What_is_Art_.html What Is Art?<!-- Bot generated title -->]</ref> kaj kreado.<ref name="britannica.com">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/630806/art art – Britannica Online Encyclopedia<!-- Bot generated title -->]</ref> La signifo kaj naturo de arto, kaj rilataj konceptoj kiaj ekzemple kreivo kaj interpreto, estas esplorita en branĉo de filozofio konata kiel [[estetiko]].<ref>Kennick, William eld, kaj W. E. Kennick, ''Art and philosophy : readings in aesthetics'' New York: St. Martin's Press, 1979, pp. xi–xiii. ISBN 0-312-05391-6.</ref> La vorto arto venas el [[Latina lingvo|latina]] vorto ''ars'' (lerteco, metio, teknika scio). La [[greka]] vorto τέχνη (''teĥne''), kiu havis la saman sencon, evoluis al malsama direkto gardante nur la nunan teĥnikan sencon. Arto evoluas al esprimo de percepto pri la beleco, sed gardas ankaŭ la teĥnikan kaj spertagan sencon. == Diversaj difinoj kaj sencoj de arto == === Homa kreo === La vorton “arto” oni ofte perceptas mala al “[[naturo]]”. Tiele, oni povas nomi kiel “arto” ĉion ne-naturan, devenantan de kreinto, [[aŭtoro]], [[artisto]]. Tiu estas tro ampleksa difino pri arto, ĉar inkludas ĉiajn verkojn de homo. Emily L. Spratt argumentis ke la evoluo de [[artefarita intelekto]], precipe [[bildarta kapablo de artefarita intelekto|ĝia kreado de bildoj]], devigas onin rekoncepti la limojn de homa kreipovo.<ref>{{Cite journal|last=Spratt|first=Emily L.|date=3 April 2018|title=Computers and art in the age of machine learning|url=https://www.researchgate.net/publication/324232798|journal=XRDS: Crossroads|language=en|publisher=ACM: Association for Computing Machinery|volume=24|issue=3|pages=8–20|doi=10.1145/3186697|s2cid=4714734|access-date=12 November 2019|archive-date=25-an de februaro 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225074041/https://www.researchgate.net/publication/324232798_Computers_and_art_in_the_age_of_machine_learning|url-status=live|issn=1528-4972 }}</ref> El la distingo inter naturo kaj homo devenas la ideo de ''artefariteco''. Pro tio, ankaŭ [[Esperanto]] estas nomita ofte kiel “artefarita lingvo”. Tamen ofte oni kontraŭmetas la koncepton de arto kun la ideo de praktiko. Arta estus ĉio kio ne estas praktika, sed multaj artefaritaĵoj, eĉ majoritato, estas ankaŭ praktikaj. Tio evidentas en [[arkitekturo]], sed ankaŭ [[pentraĵo]] povas esti praktika, kiel propagandilo, priskribo, rekonila [[portreto]] ktp. === Scioj kaj teĥnikoj === Arto estas aro de scioj kaj teĥnikoj necesaj por regi iun praktikon. Lingve, oni ofte kunmetas tiel infinitivon al la vorto “arto”, ekzemple: “La arto ''praktiki'' iun specialan sporton”. Ankaŭ tiu difino ege ampleksas ĉar enhavus multon, fakte ĉion, el homa konaro. Mankas en ĝi la spirita flanko de [[emocio]], komunikivo ktp. === Esprimo de beleco === Maniero kiel per la verko de la homo esprimiĝas lia percepto de la [[belo]]. Tio ja superas la nuran enhavon de praktikaj konoj kaj scioj. Tamen ankaŭ la koncepto de beleco estas malpreciza, pro subjektiveco kaj manko de unuanimeco: tio komplikas la laboron de la artkritikistoj. === Verko aŭ aktivado, kiu kreas artaĵojn === Tradicie oni nomas artojn, tiujn teknikojn aŭ agadojn per kiuj kreiĝas artaĵoj, “[[belartoj]]”. Ili konsistas el ses subpartoj: [[arkitekturo]], [[skulpturo]], [[pentrarto]], [[poezio]], [[muziko]] kaj [[danco]]. La moderna arta epoko multe ŝanĝis tiun pensmanieron. Hodiaŭ “arto” estas [[homo|homa]] esprimilo aŭ komunikilo povanta havi iun ajn homan aktivon kiel bazon. Kontraste al ĉiutagaĵoj, [[artaĵo]] ne ŝanĝeblas sen perdi sian signifon. Ekzemple por necesejo kiel uz-objekto, nek koloro nek formo aparte gravas, sed la funkcio samas. Por necesejo montrata muzee kiel artaĵo, tiaj ecoj ja havas signifon. === Arta difino de Arto === Arto estas ĉio homfarita (kontraste al la [[naturo]]), kiu ne estas unusence difinita per funkcio aŭ limiĝas je ĝi (kontraste al [[tekniko]]), al kies kondiĉoj apartenas kaj alte evoluintaj teknika kapablo kaj spirita potenco (kontraste al la [[metio]]), kaj kiu distingiĝas per valideco por socio kaj individuo, sed ne malvalidigas per tio antaŭajn verkojn, nek devas pruvi la pravecon de aserto (kontraste al scienco). == Historio de arto == {{Ĉefartikolo|Historio de arto}} === Arto en Prahistorio === {{Ĉefartikolo|Prahistoria arto}} [[Dosiero:VenusWillendorf.jpg|eta|dekstra|200ra|[[Venuso de Willendorf]].]] La '''prahistoria arto''' estas arta fenomeno kun granda amplekso tempa kaj geografia, kiu aludas la diversajn manifestiĝojn de la homa inĝenio, sprito, talento en la periodo antaŭ la invento de la [[skribado]]. Kvankam malfacilas ĝeneraligi pri tiom ampleksa (en la tempo kaj en la spaco) pro la artagado de tiom diversaj kaj distancaj [[civilizacio]]j, oni povas diri ke en bildagoj de la prapopoloj, la [[realismo]] estas io escepta, dum [[simbolismo]], abstraktado, stilizado kaj skizismo, aperas kiel tutmonda tendenco. Alia ebla ĝeneraligo estas ke preskaŭ la tuta surmura arto de la [[holoceno]] disvolviĝas en la ekstero, kaj ĉiukaze en rokaj ŝirmejoj, klifoj kaj kavetoj ne tre profundaj. Trie ankaŭ la [[megalitismo]] kaj konstruado de [[tombo]]j, rilate la adoradon al mortintoj, aŭ la neceso disvolvi defendan arkitekturon, ofte per ciklopaj konstruaĵoj (kies motivigo superas la militajn necesojn), estas ĝeneralaj en la tutmonda prahistoria arto. Laste, spite al la rimarkinda [[religio|religia]] signifo de la prahistoria arto, tiu ne nur asociiĝas al la funebra aŭ [[mitologio|mitologia kampo]], sed la temoj ampleksas ankaŭ ĉiujn aspektojn de la socia vivo de homoj ([[ĉasado]], [[milito]], taskoj, ceremonioj, hierarkioj, [[sekso]], [[familio]], eĉ [[distro]]...) kaj, ĉefe, dum la socioj evoluis, la glorigon de povo kaj de povuloj. === Arto en Antikveco === {{Ĉefartikolo|Antikva arto}} [[Dosiero:Pirâmides_Quéops,_Quéfren_e_Miquerinos.jpg|eta|maldekstre|350x350ra|[[Nekropolo de Gizo|Piramidoj de Gizo]].]] '''Malnova arto''' aŭ '''Arto de la Antikva tempo''' estas la arto de la [[Antikva epoko]]. La '''historio de la malnova arto''' estas la divido de la [[Historio de arto|historio de la arto]] kiu centras sin en sia studo kaj formala interpreto, teknika, struktura, kaj ideologia ([[ikonografio]]) kaj en sia historia ekspliko; kvankam la [[arkeologio]] estas la [[Historiografio|historia scienco]] kies objekto estas la materiala kulturo el kiu la [[Artverko|verkoj de arto]] estas la plej valora manifestacio, kaj estas la respondeco de ĝia malkovro kaj kunteksta analizo. Ĝia kronologia limigo iras de la komenco de la [[Historio]] (proksimume la [[4-a jarmilo a.K.]] en [[Proksima Oriento|Mez-Oriento]] kaj [[Egiptio]]) ĝis la falo de la [[Romia Imperio]] de Okcidento (5-a jarcento). La geografia etendo de la disvolviĝo de la unuaj civilizacioj – difinitaj pro la apero de la [[skribo]] kaj la [[Politika povo|politika]] kaj [[Religio|religia]] povoj – postulas kie povas situi (mediteraneaj [[Civilizo|civilizacioj]], de [[Barato]], de [[Fora Oriento|Orienta Azio]], de [[Antaŭkolumba Ameriko]] kaj de la cetero de [[Eŭropo]] kaj de [[Afriko]]) kaj kiam oni povas paroli en ĉiu pri historia periodo ([[Historio]]) aŭ de prahistoria periodo ([[Prahistorio]]), kiu determinus ke ĝia arta produktado estis objekto de la historio de la [[prahistoria arto]]; kvankam vere la metodiko por ĝia studo estas komuna en granda parto, estas fundamenta diferenco, kaj estas la eblo uzi la skribitajn fontojn por la [[Historio|historiaj]] periodoj. Ĉi tiu rimedo estas neanstataŭigebla, pro tio ke ĝi ne nur permesas la identigon en sia kazo de la aŭtoroj aŭ patronoj de la arta verko kaj rekonstrui la kuntekston en kiu okazis, sed ebligas la interpreton de la Arto en sia rilato kun la intelekta produktado en aliaj medioj de la [[Pensado|penso]], ĉefe la [[religio]] kaj la [[filozofio]]. Tiel oni povas efektivigi legadon de la arto kiu komprenas ĝin tra la [[Mondkoncepto|vido de la mondo]] (''Weltanschauung'') aŭ reganta ideologio en epokoj kaj lokoj tiom malproksimaj onin kiom la civilizacioj de la Malnova Epoko, kaj de kiu la Arto estas la materiala kaj vida konkretiĝo. Kontraŭe al la [[Okcidenta civilizo|okcidenta civilizacio]], la afrikaj civilizacioj, ekstrem-orientaj kaj amerikaj ne spertis la markitan maldaŭron kiu la okcidenta arto prezentas inter la malnova arto kaj la mezepoka arto; ĉi tiun lastan koncepton ne oni kutimas apliki al ĉi tiuj civilizacioj. === Arto en Klasika Epoko === {{Ĉefartikolo|Klasika arto}} [[Dosiero:Belvedere_torso_by_jmax.jpg|eta|300x300ra|Torso de la Belvedere, verko de [[Apolonio de Ateno]] de la [[1-a jarcento a.K.]] [[Mikelanĝelo]] admiris lin eksterordinare (''ĉi tiu estas la verko de iu kiu sciis pli ol la Naturo'') malgraŭ, aŭ eble danke al, ĝia aspekto preskaŭdetruita, kiu produktas komunan fascinon al la tuta malnova arto. Estas fama lia difino de bonkvalita skulptaĵo: kiu restis bela post esti ruliĝinta sur deklivo.]] [[Dosiero:Nike of Samothrake Louvre Ma2369 n4.jpg|eta|200ra|''[[Venko de Samotrako]]'', senaŭtora, 190-aj jaroj a.K.]] * [[Arto de Antikva Grekio|Greka arto]]: en [[Grekio]] oni disvolvigis la ĉefajn artajn montrojn kiuj markis la evoluon de la arto [[Okcidento|en Okcidento]]. Post komencoj en kiuj elstaris la kulturoj kaj [[Minoa civilizo|minoa]] kaj [[Mikeno|mikena]], la greka arto disvolviĝis en tri periodoj: arkaika, klasika kaj [[Helenisma Epoko|helenisma]]. En arkitekturo elstaris la temploj, kie sinsekvis tri konstruaj stiloj: [[Dorika ordo|dorika]], [[Ionika ordo|ionika]] kaj [[Korinta ordo|korinta]]. Elstaris ĉefe la komplekso de la [[Akropolo]] de [[Ateno]]. En skulptarto hegemoniis la reprezentado de la [[homa korpo]], kun evoluo el rigidaj kaj skemecaj formoj, pasante tra la naturalismo de la klasika periodo – kun la verkaro de [[Mirono]], [[Fidio]] kaj [[Polikleto]]–, ĝis la troigo kaj sinueco de la helenisma periodo. * [[Arto de Antikva Romo|Romia arto]]: kun klara antaŭaĵo en la [[etruska arto]], la romia arto ricevis grandan influon de la greka arto. Pere de la etendo de la [[Romia Imperio]], la klasika arto grek-romia alvenis al preskaŭ ĉiuj lokoj de [[Eŭropo]], nordo de [[Afriko]] kaj [[Mezoriento]], metante bazojn por la okcidenta arto. Grandaj inĝenieroj kaj konstruistoj, la romianoj elstaris en civila arkitekturo, pro la konstruado de [[ŝoseo]]j, [[ponto]]j, [[akvedukto]]j kaj [[Urboplanado|urboplanaj vorkoj]], same kiel [[templo]]j, [[palaco]]j, [[teatro]]j, [[amfiteatro]]j, [[Romia cirko|cirkoj]], [[termofonto]]j, [[Triumfa arko|triumfarkoj]] ktp. La skulptarto, inspirita en la greka, centriĝas same en la homa figuro, kvankam kun pli da [[realismo]], ĉar ili ne evitis montri difektojn evititajn de la idealigita greka skulptarto. La pentrarto estas konata ĉefe pro la restaĵoj trovitaj en [[Pompejo]], kaj elstaris ĉefe la arto de [[mozaiko]].<ref>Azcárate Ristori, José María de; Pérez Sánchez, Alfonso Emilio; Ramírez Domínguez, Juan Antonio (1983). Historia del Arte. Anaya, Madrid. ISBN 84-207-1408-9, p. 64-88.</ref> === Arto en Mezepoko === ==== Prakristana arto ==== {{Ĉefartikolo|Prakristana arto}} '''Prakristana arto''' estas termino uzata por la stilo arta kiu disvolviĝis dum la ses unuaj jarcentoj de nia erao en suda [[Eŭropo]] kaj ĉirkaŭ la [[Mediteraneo]], ekde la apero de la [[kristanismo]], dum la romia dominado, ĝis la invado de la ĝermanaj popoloj, kvankam en Oriento pluis, post la divido de la Imperio, en la nomita [[bizanca arto]]. En Okcidento, Romo estas la centro kaj simbolo de la kristaneco, pro kio en ĝi okazis la unuaj manifestiĝoj artaj de la primitivaj kristanoj aŭ paleokristanoj, kio ricevas grandan influon de la [[romia arto]] kaj en arkitekturo kaj en la plastikaj artoj. Same kiel ĝenerale por la tuta historio de la [[kristanismo]] en ties unuaj momentoj, ankaŭ en arto distingiĝas du epokoj, separataj de la publikigo de la [[Edikto de Milano]] fare de [[Konstantino la 1-a de la Romia Imperio|Konstantino]] en la jaro [[313]], kio sekurigis al la kristanoj kompletajn rajtojn por publika manifestado de ties kredoj kaj sekve de ties projekcio en arto. ==== Praromaniko ==== {{Ĉefartikolo|Praromaniko}} La terminoj '''praromaniko''' kaj '''antaŭromaniko''' ampleksas en la arthistorio la [[epoko]]jn de la [[Frua Mezepoko]] en [[Eŭropo]], proksimume de la 5-a jarcento ĝis la 11-a jarcento. Ĝi karakterizas la epokon respektive la transiron de la malfrua [[antikvo]] al la [[romaniko]]. La termino uziĝas ĉefe por la arĥitekturo. ==== Romaniko ==== {{Ĉefartikolo|Romaniko}} [[Dosiero:Meister aus Tahull 001.jpg|eta|maldekstre|250ra|''Pantokrator'' de la [[absido]] de Sant Climent de Taüll, MNAC.]] '''Romaniko''' estas [[epoko]] en la [[evoluo]] de la arto en [[okcidento|okcidenta]] [[Eŭropo]] proksimume inter [[950]] kaj [[1250]]. Ĝi sekvis la [[Karolida arto|karolidan arton]] kaj poste cedis sian lokon al [[gotiko]]. La [[Skeldo-Gotiko]] estas regiona frugotika transira stilo de la [[romanika arkitekturo]] al la [[gotika arĥitekturo]] en la preĝejkonstruo, kiu aperis ĉefe en la nuna [[Belgujo]]. La Skeldo-Gotiko estis krom la gotikaj katedraloj en [[Francujo]] infludona por la evoluo de la [[brikogotiko]] en norda [[Germanujo]] kaj ĉe la suda baltamara regiono. La [[romaniko]] eliras de [[konstruado|konstru]][[formo]]j de [[Romio|romia]], frankonia-karolida kaj [[araboj|araba]] deveno kaj [[sintezo|sintezas]] ilin je unueca [[stilo]]. Post la fino de la [[Romio|romia]] epoko la romanika [[arkitekturo]] estis la unua [[stilo|artostilo]], kiun oni aplikis ĉie en [[Eŭropo]]. La romanikan [[konstruado|konstru]][[stilo]]n karakterizas duonsferaj [[volbo]]j, apogaj [[pilastro]]j, [[fenestro]]j kun rondaj arkoj, grandaj ebenaj surfacoj, dikaj defendotaŭgaj muroj kaj masivaj blokecaj formoj. Krom al la konstruintegrita plastiko la romanika [[skulptado]] koncentriĝas al la libroornamo kaj al malgrandaj artobjektoj religiaj. Ni ne konas artistojn el tiu ĉi tempo, ĉar ili kreis serve al la disvastigo de la kristana mesaĝo kaj metis sian personecon en la ombron de siaj [[verko]]j. La karakterizaj trajtoj de la romanika [[pentrado]] estas dudimensieco pro rezigno pri la profundeco de la [[spaco]], firmaj konturolinioj, aranĝo de la bildobjektoj, kiu akcentas [[simetrio]]n kaj esprimiva [[gesto|gesta]] [[lingvo]]. Ankaŭ ĉi tie oni negas la tridimensiecon de la figuroj, anstataŭante ĝin per alegoria funkcio de [[koloro]] kaj [[proporcio]]. ==== Gotiko ==== [[Dosiero:Torun ss Janow sklepienia.jpg|eta|300ra|Gotika [[volbo]]. Sankta Johano (Świętej Janów), [[Toruń]], [[Polujo]].]] {{Ĉefartikolo|Gotika arto}} '''Gotika arto''' estas arto kiu disvolviĝis el [[Okcidenta Eŭropo]] fine de la [[Mezepoko]], ekde la mezo de la [[12-a jarcento]] ĝis la apero de la [[Renesanco]] ([[15-a jarcento]] por Italujo), kaj ĝis la [[16-a jarcento]] en la lokoj kie la gotiko pluvivis. Temas pri ampleksa arta periodo, kiu ekis en la nordo de Francio kaj etendiĝis tra la tuta Okcidento. Laŭ la landoj kaj la regionoj ĝi disvolviĝis laŭ momentoj kronologie diversaj, montrante fortajn diferencojn: pli pura en Francio (kie distingiĝas la gotiko el Parizo disde tiu de [[Provenco]]), pli horizontala kaj proksima al la klasika tradicio en Italio (kvankam norde estas unu el la plej modelaj ekzemploj, kvankam malfruega, la [[Katedralo de Milano]]), kaj aparte estas lokaj specialaĵoj en [[Flandrujo]], [[Germanujo]], [[Anglujo]] kaj [[Hispanujo]]. La ĉefa montriĝo de la gotiko estas la [[Gotika arĥitekturo]], sed estas ankaŭ [[Gotika pentrarto]] kaj [[Gotika skulptarto]]. ==== Bizanca arto ==== [[Dosiero:Christ_Pantocrator_Deesis_mosaic_Hagia_Sophia.jpg|eta|250ra|maldekstre|'''Kristo Pantokrator''': La plej fama el la bizancaj mozaikoj ([[12-a jarcento]]) de la Preĝejo de Sankta Saĝeco (Agia Sofia) konservita en [[Istanbulo]] (eksa Konstantinopolo).]] {{Ĉefartikolo|Bizanca arto}} '''Bizanca arto''' (aŭ Bizanca stilo) estas arta esprimo el [[6-a jarcento]] forte enradikita en la helenista mondo kiel sekvanto de la orienta paleokristana arto En siaj unuaj momentoj oni konsideris ĝin kiel la natura konservanto en la landoj de la orienta [[Mediteraneo]] de la [[Romia Imperio]], transpasante la artajn formojn kiuj influas povege en la mezepoka okcidenta kulturo. La periodoj de la bizanca arto alĝustiĝas, kompreneble, al la grandaj fazoj de ties politika historio. Ekde komencoj de la [[5-a jarcento]] oni kreis formalan artstilon propra kaj diferencita de tiu kiu pludaŭris en la Okcidenta Imperio. Pli poste, en la epoko de [[Justiniano la 1-a]] ([[527]]-[[565]]) ekas la unua etapo specife bizanca: estas la Unua Orepoko kiu enhavas la 6-an kaj la 7-an jarcentojn; ĝi estas la etapo de formo de la bizanca arto en siaj bazaj formalaj aspektoj. Post la periodo de lukto kontraŭ la [[Ikonoklasmo|ikonoklasmaj]], kvankam malriĉa laŭ monumentoj, komencas, ĉirkaŭ la jaro [[850]], la meza bizanca arto aŭ Dua Orepoko kiu daŭras ĝis la jaro [[1204]], kiam [[Konstantinopolo]] estis konkerita de la krucmilitistoj; en tiu epoko baze plisolidiĝas la formalaj kaj spiritaj aspektoj de la bizanca arto; ĝi estas la vera etapo kaj kreinta kaj difininta la bizancan estetikon. Post la latina dominado, dum la dinastio de la Paleologoj, oni eniras en la Tria Orepoko kiu centriĝas en la [[14-a jarcento]] kaj kiu finas je la konkero de [[Konstantinopolo]] en la jaro [[1453]]. Poste, la bizanca arto floras en la slavaj landoj, [[Rusio]] kaj suroriento de [[Eŭropo]], transirante ĝis nuntempe tra la monto [[Athos]]. === Renesanca arto === {{Ĉefartikolo|Renesanca arto}} [[Dosiero:Tiziano - Amor Sacro y Amor Profano (Galería Borghese, Roma, 1514).jpg|eta|dekstra|400ra|[[Ticiano]], ''Sankta kaj nesankta amo'', ĉ. 1513 – 1514.]] '''Renesanca arto''' estas la pentrarto, skulptarto, arkitekturo kaj ornamaj artoj de la periodo de la historio de Eŭropo konata kiel [[Renesanco]], aperinta kiel distinga stilo en Italio ĉirkaŭ 1400, paralele kun disvolviĝoj kiu okazis en [[filozofio]], [[literaturo]], [[Renesanca muziko|muziko]] kaj [[scienco]]. La renesanca arto, notita kiel reuzado de modeloj de antikvaj tradicioj, prenis kiel fondo la arton de la [[klasika antikveco]], sed transformis tiun tradicion per la absorbado de ĵusaj disvolviĝoj en la arto de Norda Eŭropo kaj per aplikado de tiutempa scienca kono. La renesanca arto, kun la renesanca [[Humanismo]], disvastiĝis tra la tuta Eŭropo, efikante su kaj artistoj kaj ties patronoj per la disvolvigo de novaj teknikoj kaj novaj artaj sentoj. La renesanca arto markas la transiron de Eŭropo el la mezepoka periodo al la [[Moderna Epoko]]. En multaj partoj de Eŭropo, la arto de la Frua Renesanco estis kreita paralele kun la [[Gotika arto|malfrua mezepoka arto]]. La artistoj de la Renesanco relegis la mitaron de la grek-romia Antikveco kiu havigis al ili denove produkteblajn temojn. La arkeologaj malkovroj (grupo de [[Laokoonto]]), same kiel la esploroj de la [[Banejoj de Karakalo]] fare de la Farnesoj, inspiris la skulptistojn kaj la arkitektojn de la 15-a kaj 16-a jarcentoj. La vilao de la imperiestro Hadrieno aŭ la [[Panteono de Romo]] proponis konstrumodelojn radikale diferencajn el la gotika stilo. La formoj de la Antikveco revenis al la modo: kolonoj, pilastroj, frontonoj, kupoloj, statuoj ornamis la riĉajn konstruaĵojn de tiu epokoe. La Antikva Testamento kaj la kristanismo katolika plue inspiris la artaĵojn. ==== Baroka arto ==== {{Ĉefartikolo|Baroka arto}} [[Dosiero:256.VILNO.jpg|eta|250ra|maldekstre|Baroka pordego en [[Vilno]], [[Litovio]].]] '''Baroko''' estas kultura movado inter [[16-a jarcento|16-a]] kaj [[18-a jarcento]]j, kiu en historio pri arto sekvas [[Renesanco]]n. Pli precize, baroko situas inter [[manierismo]] kaj [[rokoko]], kiam [[Kontraŭreformacio]] de [[katolikismo]] reagis al la novaj kulturaj movadoj, kiuj produktis [[Reformacio]]n kaj novan [[scienco]]n. La termino ''baroko'', el la [[itala lingvo]], origine signifis "stranga, ekstravaganca", kaj verŝajne devenas de la [[portugala]] vorto ''barroco'', kiu signifis "neperfekta perlo". Baroko malsekvas la regulojn de [[klasikismo]], kaj multe atentas formon. Ĝi celas imponi kaj impresi spektantojn. La temaro ampleksiĝas: [[morto]] kaj [[monstro]]j estas artindaj. Baroko preferas patoson al trankvilo, movon al stabileco, [[kurbo]]n al [[rekto]]. Barokaj monumentoj celis imponi por represtiĝigi la [[Katolika Eklezio|katolikan eklezion]]. Tial, [[Romo]] estas grava centro. Sed ankaŭ aliaj eŭropaj urboj barokis. En [[Hispanameriko]], ĝi miksiĝis kun la tradicioj de [[indianoj|indianaj]] metiistoj. === Arto de diversaj mondopartoj === Tre ofte en Historio de Arto oni sekvas la sinsekvon de artaj kaj historiaj movadoj kiuj okazis en Eŭropo (ne tiom norde) kaj ĉirkaŭ la [[Mediteraneo]]. Kompreneble ankaŭ en aliaj mondopartoj estis evoluo de la artaj celoj, teknikoj kaj produktoj. Laŭlonge de la historio kaj ĉefe pro la efikoj de [[koloniismo]] ekde la [[Epoko de Malkovroj]] multaj apartaj landoj aliĝis al la eŭropcentra evoluo. ==== Antaŭkolumba arto ==== [[Dosiero:Museo del sitio- Palenque Ruins.jpg|eta|altdekstre|[[Majaoj|Majaa]] reliefo el [[Palenque]], [[Meksiko]].]] {{Ĉefartikolo|Antaŭkolumba arto}} '''Antaŭkolumba arto''' estas la bildartoj de [[Indianoj|indiĝenaj popoloj]] de [[Karibio]], Norda, Centra, kaj [[Sudameriko]] ĝis la fino de la 15-a kaj komenco de la 16-a jarcento, kaj la periodo markita per la alveno de [[Kristoforo Kolumbo]] en [[Ameriko]]n. Antaŭkolumba arto prosperis ĉie en Ameriko de minimume, 13,000 a.K. al 1500 p.K. Multaj antaŭkolumbaj kulturoj ne havis [[skribsistemo]]jn, tiel ke bildarto esprimis [[kosmologio]]jn, [[mondkoncepto]]jn, [[religio]]n, kaj [[filozofio]]n de tiuj kulturoj, same kiel ĝi funkciis kiel [[memorhelpilo]]. Dum la periodo antaŭe kaj post eŭropa esplorado kaj setlejo de Ameriko; inkluzive de [[Nordameriko]], [[Mezameriko]], Sudameriko kaj la insuloj de Karibio, [[Bahamoj]], [[Grandaj Antiloj]], la [[Malgrandaj Antiloj]] kaj aliaj insularoj, indiĝenaj kulturoj produktis vastan gamon de bildartoj, inkluzive de [[pentraĵo]]j sur tekstiloj, [[felo]]j, [[roko]] kaj kavernaj surfacoj, [[korpo]]j aparte [[vizaĝo]]j, [[ceramiko]], arkitekturaj ecoj inkluzive de internaj [[murpentraĵo]]j, lignopaneloj, kaj aliaj haveblaj surfacoj. Bedaŭrinde, multaj el la efemeraj surfacoj, kiel ekzemple teksitaj tekstiloj, tipe ne estis konservitaj, sed antaŭkolumba [[pentrarto]] sur ceramiko, muroj, kaj ŝtonoj pluvivis pli ofte. ==== Afrika arto ==== La longa Historio de Afrika Arto inkludas [[skulptarto]]n, eble tipigita laŭ la [[latuno|latuna]] [[metalurgio]] de la [[Benina Imperio]], same kiel popolajn artmetiojn. En la antikva mondo, [[Antikva Egiptio|Egiptio]] estas ofte konsiderita kiel la plej granda arta kulturo de Afriko, sed ĝi rivalis ankaŭ kun [[Nubio]], kiu situis en teritorioj de la nuntempa Sudano. Konkurenca kun la Eŭropa [[Mezepoko]], en la 11-a jarcento estis lando kiu faris grandan [[arkitekturo]]n, oran [[skulptarto]]n, kaj prilaboritan [[juvelarto]]n, fondita en [[Granda Zimbabvo]]. Impresa skulptarto estis konkurence fandita el latuno fare de la [[Joruboj]] en teritorioj kie nun estas [[Niĝerio]]. Tia kulturo kreskiĝis kaj finfine transformiĝis al la [[Benina Imperio]], kie oni produktis elegantajn altarajn elefantajn dentegojn, latunajn kapojn, platojn el latuno, kaj palacan arkitekturon. La Benina Imperio estis nuligita de la Brita Imperio en 1897, kaj nun malmulto de la historia arto restas en Niĝerio. Nuntempe, la plej grava moderna artevento en Afriko estas la Johanesburga Bienalo. ==== Barata arto ==== {{Ĉefartikolo|Barata arto}} [[Dosiero:Shiva Nataraja Musée Guimet 25971.jpg|eta|maldekstre|''Sivá Naṭarāja'', [[Ĉola dinastio]], [[Tamilnado]], [[11-a jarcento]].]] La arto de [[Barato]] (कला भारत, kalā bhārata) karakterizas ĉefe ĉar estas montro de la komplika socio barata, multetna kaj multkultura. Krome ĝi havas karakteron ĉefe religia, ĉar arto utilis kiel transmitilo de la diversaj religioj kiuj uziĝis en Barato: [[hinduismo]], [[budhismo]], [[islamo]], [[kristanismo]] ktp. Menciindas kiel distinga trajto de la barata arto ties integremo kun la naturo, kiel adapto al la universa ordo, konstatinte ke la plej parto de naturaj elementoj (montoj, riveroj, arboj) havas por baratanoj sanktan karakteron. Unu el la ŝlosilaj faktoj en la konstruado de la barata aŭ hindia kulturo estis la etna diverseco de tiom multaj popoloj kiuj alvenis al ties teritorioj: el la [[nigrulo|nigrulaj]] [[indiĝeno]]j praulaj de la aktualaj [[dravidaj popoloj]], alvenis en sinsekvaj tajdoj tre diversaj popoloj. La mikso de popoloj kaj kulturoj produktis arton de granda diverseco kaj laŭstile kaj formale, kunvivante diversaj artaj tendencoj laŭ la regiono.<ref>García-Ormaechea, Carmen (1989). ''El arte indio''. Historia 16, Madrid. paĝo 12.</ref> Barato estis lulilo de granda civilizacii kiu etendis, ĉefe pere de la etendo de budhismo, tra la tuta centro kaj sudoriento de Azio, influante eĉ sur povaj kulturoj kiaj la ĉina kaj la japana. En Okcidento ĝi estis konata ĉefe post la ekspedicio al Hindio fare de [[Aleksandro la Granda]], kiam alvenis novaĵoj pri la teknikaj, kulturaj kaj artaj progresoj disvolvigitaj en la hinda subkontinento. La barata arto tendencas al la simbola sanktigo de ĉiuj ties elementoj, kaj al la rakonta karaktero de ties vidartaj esprimoj kiu tendencas ĝenerale al la transcendo de sia signifo, esprimita tra bildoj de granda sensualeco kiu konotacias grandan estetikan rafinadon. Arto floris en Barato dum la antikveco ĉefe pro la [[Induso-civilizacio]]; tamen, post la alveno de la arjaj popoloj okazis periodo de arta vakuo pri kiu oni scias nenion, ĉar ne restis spuroj kiu montras la tiamajn realigojn, inter 1500 kaj 300 a.K., ĝis la starigo de la [[Maŭrja imperio]]. Poste, la apero de [[budhismo]] kaj de [[ĝajnismo]], kiuj kunvivis pace kun hinduismo ĝis la alveno de islamanoj, fundamentis la kulturajn, estetikajn kaj artajn bazojn de la barata arto ĝis la moderna epoko.<ref>«El arte de la India». 2007. [http://www.historiadelarte.us/arte-de-la-india/introduccion-al-arte-en-la-india/] Konsultita la 19-an de Aŭgusto 2016.</ref> ==== Islama arto ==== {{Ĉefartikolo|Islama arto}} [[Dosiero:Atauriques.jpg|eta|Detalo de [[Arabesko (ornamaĵo)|arabeska]] ornamado ĉe la [[Alhambro]] en Hispanio.]] '''Islama arto''' ampleksas la [[Vidaj artoj|bildartojn]] produktitajn de la 7-a jarcento pluen fare de homoj kiuj vivis ene de la teritorio kiu estis loĝita aŭ regita fare de kulture [[Islamo|islamaj]] loĝantaroj.<ref>Marilyn Jenkins-Madina, Richard Ettinghausen kaj Oleg Grabar, 2001, ''Islamic Art and Architecture: 650–1250'', Yale University Press, ISBN 0-300-08869-4, p. 3; Brend, 10</ref> Estas tiel tre malfacile difini ĉar ĝi kovras multajn terojn kaj tre diversajn homojn super proksimume 1400 jarojn; ĝi ne estas arto specife de la preciza [[religio]], aŭ de tempo, aŭ de loko, aŭ de ununura medio kiel ekzemple [[pentrarto]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PR7&dq=%22very+difficult+to+define%22+intitle:Grove+intitle:encyclopedia&hl=en&sa=X&ei=rKsuT-2fHI3AgQfV2d3UDw&ved=0CDYQ6AEwAA#v=onepage&q=%22very%20difficult%20to%20define%22%20intitle%3AGrove%20intitle%3Aencyclopedia&f=false|titolo=Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, Vol. II|familia nomo=J. M. Bloom & S. S. Blair|jaro=2009|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=978-0-19-530991-1|paĝoj=vii}}</ref> La enorma kampo de [[islama arkitekturo]] estas la temo de aparta artikolo, forlasante kampojn tiel multfacete kiel [[kaligrafio]], [[pentrarto]], [[vitro]], [[ceramiko]], kaj tekstiloj, inter aliaj. Islama arto ne estas entute limigita al [[religia arto]], sed inkludas la tutan arton de la riĉaj kaj multfacetaj kulturoj de islamaj socioj ankaŭe. Ĝi ofte inkludas sekularajn elementojn kaj elementojn pri kiuj oni malakceptas, se ne rekte malpermesas, fare de kelkaj islamaj teologoj.<ref>Davies, Penelope J.E. Denny, Walter B. Hofrichter, Frima Fox. Jacobs, Joseph. Roberts, Ann M. Simon, David L. Janson's History of Art, Prentice Hall; 2007, Upper Saddle River, New Jersey. Severth Edition, ISBN 0-13-193455-4 pg. 277</ref> Krom la ĉiamĉeestaj kaligrafaj surskriboj, specife religia arto estas fakte malpli elstara en islama arto ol en okcidenta mezepoka arto, kun la escepto de [[islama arkitekturo]] kie [[moskeo]]j kaj iliaj kompleksoj de ĉirkaŭaj konstruaĵoj estas la plej oftaj restaĵoj. [[Metaforo|Metafora]] pentrarto povas kovri religiajn scenojn, sed normale en esence sekularaj kuntekstoj kiel ekzemple la muroj de [[palaco]]j aŭ ilustraciitaj libroj de [[poezio]]. La kaligrafio kaj ornamado de manuskriptoj de la [[Korano]] estas grava aspekto, sed alia religia arto kiel ekzemple vitraj moskeo[[lampo]]j kaj alia moskeaj elementoj kiel ekzemple [[kahelo]]j (ekz. Girih-kaheloj), lignaĵoj kaj [[tapiŝo]]j kutime havas la saman stilon kaj ĉeftemojn kiel nuntempa sekulara arto, kvankam kun religiaj surskriboj eĉ pli elstaraj. ==== Ĉina arto ==== {{Ĉefartikolo|Ĉina arto}} [[Dosiero:Qian Xuan - Early Autumn.jpg|eta|maldekstre|550ra|''Komenca Aŭtuno'', 13-a jarcento, de pentristo de la [[Dinastio Song]] nome Ĉian Hsuan. La dekadencaj lotusfolioj kaj libeloj ŝvebantaj super stagnanta akvo estas probable kaŝa kritiko de la [[Dinastio Yuan|Mongola regado]].<ref>{{cite web | url=http://www.dia.org/the_collection/overview/viewobject.asp?objectid=57885 | title=Early Autumn (29.1) | publisher=Detroit Institute of Arts | accessdate=2008-12-18 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2016-06-01 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20081002162351/http://www.dia.org/the_collection/overview/viewobject.asp?objectid=57885 | arkivdato=2008-10-02 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081002162351/http://www.dia.org/the_collection/overview/viewobject.asp?objectid=57885 |date=2008-10-02 }}</ref>]] '''Ĉina arto''' estas [[Vidaj artoj|vidarto]] kiu, ĉu antikva aŭ moderna, originiĝis en aŭ estas praktikata en [[Ĉina Popola Respubliko|Ĉinio]] aŭ de ĉinaj [[artisto]]j. La Ĉina arto ankaŭ en la [[Tajvano|Respubliko Ĉinio]] ([[Tajvano]]) kaj tiu de [[transmaraj ĉinoj]] povas esti konsiderata parto de Ĉina arto se ĝi bazas sur la Ĉinaj heredo kaj [[Ĉina kulturo|kulturo]]. Komenca "[[ŝtonepoko|ŝtonepoa]] arto" datas el la jaroj 10,000 a.K., ĉefe konsistanta el simpla [[ceramiko]] kaj skulptaĵoj. Post tiu komenca periodo de Ĉina arto, same kiel ĉe la Ĉina historio, ĝi estas tipe klasita laŭ la sukcedo de reganta [[dinastio]]j de [[Ĉina imperiestro|Ĉinaj imperiestroj]], plej el kiuj daŭris kelkajn centojn da jaroj. Ĉina arto havas plej verŝajne la plej aĝan kontinuan tradicion en la mondo, kaj estas markita de malofta grado de tia kontinueco ene, kaj konscie de, tiu tradicio; kaj mankas ekvivalento en la okcidenta dekadencaro kaj laŭgrada rekupero de klasikaj stiloj. La rimedoj kiuj estis kutime klasitaj en Okcidento ekde la [[Renesanco]] kiel [[ornamarto]]j estas tre gravaj en Ĉina arto, kaj multo el la plej fajna verkaro estis produktita en grandaj [[ateliero]]j aŭ [[fabriko]]j fare de ĉefe nekonataj artistoj, ĉefe ĉe la fako de [[Ĉina porcelano]]. Multo el la plej gravaj verkoj en [[ceramiko]], tekstiloj kaj aliaj teknikoj estis produktita laŭlonge de daŭra periodo fare de variaj imperiaj faktorioj aŭ atelieroj, kiuj estis uzataj de la kortego same kiel por distribuo enlande kaj eksterlande je granda skalo por montri la riĉon kaj povon de la imperiestroj. Kontraste, la tradicio de [[inkakva pentrarto]], praktikita ĉefe de fakul-funkciuloj kaj kortegaj pentristoj speciale de [[Pejzaĝismo|pejzaĝoj]], floroj, kaj birdoj, disvolvigis [[Estetiko|estetikajn]] valorojn depende de la individua imagopovo kaj objektiva observado fare de la artisto, kio estis similaj al tiuj de Okcidento, sed delonge multe pli antaŭdataj je ties disvolviĝo en Ĉinio. Post la kontaktoj kun la okcidenta arto iĝis pli kaj pli gravaj el la 19-a jarcento antaŭen, en ĵusaj jardekoj Ĉinio partoprenis per pliiĝanta sukceso en la tutmonda [[nuntempa arto]]. ==== Japana arto ==== {{Ĉefartikolo|Japana arto}} [[Dosiero:Itsukushima torii distance.jpg|eta|300ra|[[Icukuŝima-Sanktejo]], kun sia [[torijo]] (arko alireja al religia spaco) situa ĉe la Interna Maro Seto, ekzemplo de integrado de la arto en la natura etoso.]] La arto de Japanio (日本美術 Nippon bijutsu?) estas esprimo de la kulturo de Japanio, kiu disvolviĝis laŭlonge de la tempo en diversaj periodoj kaj stiloj kiuj sinsekvis kronologie, paralele al la historia, socia kaj kultura fluoj de la japona popolo. La evoluo de la japana arto estis markita de la disvolviĝo de ties [[teknologio]], dum estis unu el ties distingaj trajtoj la uzado de indiĝenaj materialoj. Kiel okazis ĉe granda parto de la okcidenta arto, la ĉefaj artaj montroj havis originon en la [[religio]] kaj la politika povo. Unu de la ĉefaj karakteroj de la japana arto estas ĝia eklektikismo, devena el la diversaj popoloj kaj kulturoj kiuj alvenis ĉe la japanaj marbordoj laŭlonge de la tempo. Menciindas ankaŭ ke granda parto de la arto produktita en Japanio estis de [[religia arto|religia tipo]]: al la religio de [[ŝintoismo]], nome la plej tipe japana, formita ĉirkaŭ la 1-a jarcento, aldóniĝis la [[budhismo]] ĉirkaŭ la 5-a jarcento, formante religian sinkretismon kiu daŭras ankoraŭ nuntempe, kaj kiu same montriĝis en arto.<ref>AA.VV. (1997). Enciclopedia Salvat, tomo 10. Salvat Editores, Barcelona. ISBN 84-345-9717-9. p. 2148.</ref> La japana arto estas reflekto de distingaj kulturoj kaj tradicioj, interpretante je propra maniero la artajn stilojn importitajn de aliaj landoj, kiuj estos ricevitaj laŭ propra koncepto kaj de vivo kaj de arto, reinterpretante kaj simpligante ties proprajn karakterojn, kiel ĉe la prilaboritaj ĉinaj budhismaj [[templo]]j, kiuj en Japanio suferis procezo de malpliigo de ties superfluaj kaj ornamaj elementoj. Tio estas montro de la sinkretisma karaktero de la japana arto, pro kio ĉiam akceptis nature ajnan plinovigon devena el aliaj landoj.<ref>[http://www.temakel.com/galeriajapon.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110514221430/http://www.temakel.com/galeriajapon.htm|date=2011-05-14}} Arte japonés, alirita la 22-an de januaro [[2011]].</ref> ==== Oceania arto ==== {{Ĉefartikolo|Oceania arto}} [[Dosiero:Moai Rano raraku.jpg|maldekstre|eta|[[Moai]] sur insulo Rano Raraku.]] La unua kulturo disvolvigita en la zono estis la [[Lapita kulturo]] (1.500-500 a.K.), kiu karakterizas pro sia ceramiko ornamita pere de motivoj dentecaj faritaj per kombiloj aŭ pikiloj, same kiel pro objektoj el [[obsidiano]] kaj [[konko]]j. En Aŭstralio elstaras la [[rokpentraĵo]]j, kiuj estas ege skemecaj, alvenante ĝi la geometria simpligo. Poste okazis la etendo al la pacifika periferio kaj oni produktis grandan kulturan diversecon. La majoritato de artaj montroj estis de rita karaktero, rilataj kun dancoj kaj ceremonioj de religia tipo: en Mikronezio oni produktis prilaboritajn arkitekturajn kompleksojn kun skulptaĵoj el ŝtono kaj megalitoj; en [[Guamo]] kaj la [[Marianaj Insuloj]] elstaras la domoj konstruitaj sur kolonoj el ŝtono (''latte''); en [[Havajo]] oni konstruis grandajn templojn (''heiau''), kun skulptaĵoj el ligno de ĝis tri metroj kiuj reprezentis diojn; en Novzelando, la [[maorioj]] disvolvigis tipon de lignoĉizado kun figuroj de politikaj kaj religiaj estroj; en [[Paskinsulo]] oni konstruis la famajn unuŝtonajn kapojn ([[Moai]]) inter la jaroj 900 kaj 1600; en Melanezio elstaras la grandaj kunsidejoj aŭ «domoj de la spiritoj», dediĉitaj al ceremonioj rilataj kun la kulto al la prauloj; la maskoj estis karakteraj de [[Nov-Gvineo]] (''mai''), [[Nova Irlando]] (''malanggan'') kaj [[Nov-Kaledonio]] (''apuema''); la [[Asmatoj]] de ''Irian Jaya'' ([[Okcidenta Nov-Gvineo]]) konstruis memorfostojn (''bisj'') de 5 al 10 metroj altajn, ĉizitaj kun figuroj antropomorfaj; en la insuloj [[Salomonoj]] oni produktis statuojn el ligno (''indalo'') de figuroj ĉu homaj ĉu bestaj, kun inkrustaĵoj el konkoj.<ref>Onians, John (2008). Atlas del arte. Ed. Blume, Barcelona. ISBN 978-84-9801-293-4. p. 208-209.</ref> === Moderna arto === {{Ĉefartikolo|Moderna arto}} [[Dosiero:Vincent van Gogh - Road with Cypress and Star - c. 12-15 May 1890.jpg|eta|[[Vincent van Gogh]], ''Kampara ŝoseo en Provenco nokte,'' 1889, Majo 1890, [[Muzeo Kröller-Müller]].]] '''Moderna arto''' estas arta laboro produktita dum la periodo etenda proksimume el la 1860-aj al la 1970-aj jaroj, kaj ĝi prezentas la stilon kaj [[filozofio]]n proprajn de la arto produktita dum tiu epoko.<ref>Atkins 1990, p. 102.</ref> La termino estas kutime asocia kun arto en kiu la tradicioj de la pasinteco estis malakceptitaj pro spirito de eksperimentado.<ref>Gombrich 1958, p. 419.</ref> Modernaj artistoj eksperimentis per novaj manieroj rigardi kaj per freŝaj ideoj pri la naturo de materialoj kaj la funkcioj de arto. Tendenco for el [[rakonto]], kiu estis karaktera de la tradiciaj artoj, al [[abstraktado]] estas karaktera de multo el moderna arto. Pli ĵusa arta produktado estas ofte nomata [[nuntempa arto]] aŭ [[postmoderna arto]]. Moderna arto ekas el la heredo de pentristoj kiaj [[Vincent van Gogh]], [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Georges Seurat]] kaj [[Henri de Toulouse-Lautrec]] ĉiuj el kiuj estis esencaj por la disvolvigo de moderna arto. Ĉe la komenco de la 20-a jarcento [[Henri Matisse]] kaj kelkaj aliaj junaj artistoj kiaj la [[Kubismo|pra-kubistoj]] [[Georges Braque]], [[André Derain]], [[Raoul Dufy]], [[Jean Metzinger]] kaj [[Maurice de Vlaminck]] revoluciigis la parizan artetoson per "sovaĝaj", mult-koloraj, esprimivaj pejzaĝoj kaj figuraj pentraĵoj kion la kritikistoj nomigis [[Faŭvismo]]. Ambaŭ versioj fare de [[Henri Matisse]] de ''La danco'' signis ŝlosilan punkton kaj en lia kariero kaj en la disvolvigo de moderna pentrarto.<ref>Russell T. Clement. ''Four French Symbolists''. Greenwood Press, 1996. Paĝo 114.</ref> Ĝi montris la ekan fascinadon de Matisse rilate al la primitiva arto: nome intensa arda koloraro de la figuroj kontraŭ la malvarma blu-verda fono kaj la ritma sukcedo de dancantaj nudaĵoj ersprimas la sentojn de emocia liberiĝo kaj [[hedonismo]]. Dekomence influita de [[Toulouse-Lautrec]], [[Gauguin]] kaj aliaj plinovigantoj de la fino de la 19-a jarcento, [[Pablo Picasso]] faris siajn unuajn [[Kubismo|kubismajn]] pentraĵojn bazite sur la ideo de Cézanne ke ĉia priskribo de naturo povas esti limigita al tri solidaĵoj: nome [[Kubo (geometrio)|kubo]], [[sfero]] kaj [[konuso]]. Per la pentraĵo ''[[Les Demoiselles d'Avignon]]'' (1907), Picasso rimarkinde kreis novan kaj radikalan pentrarton priskribante krudan kaj primitivan bordelan scenon kun kvin prostitutinoj, violente pentritaj virinoj, rememorigantaj de afrikaj tradiciaj [[masko]]j kaj de siaj propraj novaj [[Kubismo|kubismaj]] inventaĵoj. Analiza kubismo estis samtempe disvolvigita kaj de Pablo Picasso kaj de [[Georges Braque]], ekzemple ĉe ''Violono kaj kandelingo, Parizo,'' el ĉirkaŭ 1908 al 1912. Analiza kubismo, nome unua klara manifestigo de kubismo, estis sekvata de sinteza kubismo, praktikata de Braque, Picasso, [[Fernand Léger]], [[Juan Gris]], [[Albert Gleizes]], [[Marcel Duchamp]] kaj kelkaj aliaj artistoj en la 1920-aj jaroj. Sinteza kubismo estis karakterizata de la enkonduko de diversaj teksturoj, surfacoj, [[Kolaĝo|kolaĝaj]] elementoj, gluita [[papero]] kaj granda vario de merĝitaj objektoj. === Arto en Nuntempo === [[Dosiero:SMITH CUBI VI.JPG|eta|maldekstre|[[David Smith]],''Cubi VI'' (1963), Israela Muzeo, [[Jerusalemo]].]] {{Ĉefartikolo|Nuntempa arto}} '''Nuntempa arto''' estas arto produktita ĉe la nuna periodo en tempo. Nuntempa arto inkludas, kaj evoluas el, Postmoderna arto, kiu estas siavice posteulo al [[Moderna arto]].<ref name="Esaak">{{cite web |url=http://www.arthistory.about.com/od/current_contemporary_art/f/what_is.htm |title=What is "Contemporary" Art? |first1=Shelley |last1=Esaak |accessdate=28-a aprilo 2013 |work=About.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161119211246/http://arthistory.about.com/od/current_contemporary_art/f/what_is.htm |archivedate=2016-11-19 }}</ref> En multaj lingvoj, "moderna" kaj "nuntempa" estas [[sinonimo]]j, rezultigante iun kunfandon de la esprimoj "moderna arto" kaj "nuntempa arto" ĉe ne-specialistoj. La klasifiko de "nuntempa arto" kiel speciala speco de arto, prefere ol ĝenerala adjektiva frazo, iras reen al la komencoj de [[Modernismo]] en la [[anglalingva mondo]]. En [[Londono]], la Nuntempa Arto-Socio (''Contemporary Art Society'') estis fondita en 1910 de la kritikisto [[Roger Fry]] kaj aliaj, kiel privata socio por aĉetado de artaĵoj al lokoj en publikaj muzeoj.<ref>[[Roger Fry|Fry Roger]], Ed. Craufurd D. Goodwin, ''Art and the Market: Roger Fry on Commerce in Art'', 1999, University of Michigan Press, ISBN 0472109022, 9780472109029, [http://books.google.co.uk/books?id=Zb8hTlHZOb0C&pg=PA57&dq=contemporary+art+society&hl=en&sa=X&ei=rFx5UbjmBobt0gWDtoCAAg&ved=0CEgQ6AEwBA#v=onepage&q=contemporary%20art%20society&f=false google books]</ref> Kelkaj aliaj institucioj uzantaj la esprimon estis fonditaj en la [[1930-aj jaroj]], kiel ekzemple en 1938 la Nuntempa Arto-Socio de [[Adelajdo]], [[Aŭstralio]],<ref>Ankaŭ la Nuntempa Arto-Socio de [[Montrealo]], 1939-1948</ref> kaj kreskanta nombro post 1945.<ref>Smith, 257-258</ref> Multaj, kiel la Institute of Contemporary Art, Boston (Instituto de Nuntempa arto, [[Bostono]]) ŝanĝis siajn nomojn de tiaj uzantaj "Modernan arton" en tiu periodo, kiam Modernismo iĝis difinita kiel historia artmovado, kaj multe da "moderna" arto ĉesis esti "nuntempa". La difino de kio estas nuntempa estas nature ĉiam en moviĝo, ankrita en la nuntempo kun komencdato kiujn movoj antaŭen, kaj la verkoj la Nuntempa Arto-Socio aĉetitaj en 1910 povus jam ne esti priskribitaj kiel nuntempaj. Specialaj punktoj kiuj estis viditaj kiel markado de ŝanĝo en stiloj inkludas la finon de la [[Dua Mondmilito]] kaj la revolucieman epokon de la [[1960-aj jaroj]]. Eble ekzistas manko de naturaj rompopunktoj ekde la 1960-aj jaroj, kaj difinoj de kio konsistigas "nuntempan arton" en la 2010-aj jaroj varias, kaj estas plejparte neprecizaj. Arto de la pasintaj 20 jaroj estas tre supozeble inkludita, kaj difinoj ofte inkludas arton irantan reen al proksimume 1970,<ref>Kelkaj difinoj: "Art21 defines contemporary art as the work of artists who are living in the twenty-first century." [http://www.art21.org/teach/on-contemporary-art/contemporary-art-in-context Art21]</ref> "la arto de la fino de la 20-a kaj komenco de la 21-a jarcento";<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://dictionary.reference.com/browse/contemporary+art |titolo=dictionary.com |alirdato=2016-06-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150922070337/http://dictionary.reference.com/browse/contemporary+art |arkivdato=2015-09-22 }}</ref> "la arto de la fino de la 20-a kaj komenco de la 21-a jarcento, kaj elkreskaĵo kaj malakcepto de la moderna arto";<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://education.yahoo.com/reference/encyclopedia/entry/cntmpryart |titolo=Columbia Encyclopedia |alirdato=2016-06-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130720124418/http://education.yahoo.com/reference/encyclopedia/entry/cntmpryart |arkivdato=2013-07-20 }}</ref> "Strikte parolante, la termino "nuntempa arto" referencas al arto farita kaj produktita de artistoj kiuj vivas nuntempe";<ref>[http://www.getty.edu/education/teachers/classroom_resources/curricula/contemporary_art/background1.html Getty Museum]</ref> "Arto el la 1960-aj aŭ 70-aj ĝis tiu ĵusa minuto";<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://arthistory.about.com/od/current_contemporary_art/f/what_is.htm |titolo=about.com |alirdato=2016-06-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130414083035/http://arthistory.about.com/od/current_contemporary_art/f/what_is.htm |arkivdato=2013-04-14 }}</ref> kaj foje plu, precipe en muzeokuntekstoj, kiel muzeoj kiuj formas permanentan kolekton de nuntempa arto neeviteble trovas tion aĝiĝanta. Multaj utiligas la formuliĝon "Moderna kaj Nuntempa Arto", kiu evitas tiun problemon.<ref>Ekzemploj de specializitaj muzeoj estas la [[Strasburga Muzeo de Moderna kaj Nuntempa Artoj]] kaj la [[Muzeo de Moderna kaj Nuntempa Artoj de Trento kaj Rovereto]]. La ''Oxford Dictionary of Modern and Contemporary Art'' estas unu el multaj librotitoloj kiuj uzas tiun frazon.</ref> Pli malgrandaj komercaj galerioj, revuoj kaj aliaj fontoj povas utiligi pli striktajn difinojn, eble limigante la "samtempon" al verkoj de 2000 antaŭen. Artistoj kiuj daŭre estas produktivaj post longa kariero, kaj daŭrantaj [[Arta movado|artmovadoj]], povas prezenti specialan temon; galerioj kaj kritikistoj ofte estas malvolontaj disigi sian laboron inter la samtempa kaj ne-samtempa. == Formoj, ĝenroj, kaj stiloj == [[Dosiero:MonaLisa sfumato.jpeg|eta|Detalo de la plej fama verko de [[Leonardo da Vinci]] nome ''[[Mona Lisa]]'', montranta la pentrartan teknikon ''[[sfumato]]'']] La kreivaj artoj ofte estas dividitaj en pli specifajn kategoriojn, ĉiu rilatitaj al sia tekniko, aŭ komunikilo, kiaj ekzemple dekoraciaj artoj, plastikaj, prezentartoj, aŭ literaturo. Male al sciencaj kampoj, arto estas unu el la malmultaj subjektoj kiuj estas akademie fakorganizita laŭ tekniko [http://www.rchoetzlein.com/quanta/theory/theory-new-media.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090202112059/http://www.rchoetzlein.com/quanta/theory/theory-new-media.htm |date=2009-02-02 }}. Arta medio estas la substanco aŭ materialo el kiu la artaĵo fariĝas, kaj ankaŭ povas rilati al la tekniko uzita. Ekzemple, [[farbo]] estas komunikilo uzita en pentrarto, kaj [[papero]] estas komunikilo uzita en dezajno. ''Arta ĝenro'' estas la specifa formo, aŭ kvalito kiun arta esprimo prenas. La rimedoj utiligitaj ofte influas la formon. Ekzemple, la formo de skulptaĵo devas ekzisti en spaco en tri dimensioj, kaj respondi al gravito. La limoj kaj limigoj de akurata medio estas tiel nomitaj ĝiaj formalaj kvalitoj. Por doni alian ekzemplon, la formalaj kvalitoj de pentraĵo estas la kanvasteksturo, koloro, kaj brosa teksturo. La formalaj kvalitoj de videoludoj estas ne-linearecaj, interagado- kaj virtuala ĉeesto. La formo de speciala artverko estas determinita per la formalaj kvalitoj de la rimedoj, kaj ne estas rilatita al la intencoj de la artisto aŭ la reagoj de la spektantaro laŭ iu maniero entute kiam tiuj trajtoj estas rilatitaj al enhavo prefere ol formo.<ref name=SaylorIntroPDF>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2011/12/Module-1.pdf|titolo=Module 1: Introduction and Definitions|alirdato=2-a aprilo 2012|familia nomo=www.sbctc.edu (adapted)|eldoninto=Saylor.org}}</ref> ''Ĝenro'' estas aro de konvencioj kaj stiloj ene de akurata medio. Ekzemple, bone agnoskitaj ĝenroj en kino estas [[Vakera filmo|vakeraj]], hororaj kaj romantikaj komedioj. Ĝenroj en [[muziko]] inkludas [[mortmetalo]]n kaj ''trip hop''. Ĝenroj en [[pentrarto]] inkludas pentritan [[Aĵpentraĵo|aranĝitaĵon]] kaj [[Pejzaĝismo|paŝtistecan pejzaĝon]]. Speciala artverko povas fleksi aŭ kombini ĝenrojn sed ĉiu ĝenro havas rekoneblan grupon de konvencioj, kliŝoj kaj tropoj. La ''stilo'' de arto, artisto, aŭ movado estas la karakteriza metodo kaj formo sekvita de la respektiva arto. Ĉiu loza broseca, guteteca aŭ verŝita abstrakta pentraĵo estas nomita ekspresionisma. Ofte stilo estas interligita kun speciala historia periodo, aro de ideoj, kaj akurata arta movado. Tiel [[Jackson Pollock]] estas nomita [[Abstrakta ekspresionismo|abstrakta ekspresionisto]]. Speciala stilo povas havi specifajn kulturajn signifojn. Ekzemple, [[Roy Lichtenstein]] - pentristo asociita kun la usona [[Poparto|poparta movado]] de la [[1960-aj jaroj]] - ne estis [[Punktismo|punktisto]], malgraŭ sia uzado de punktoj. Lichtenstein uzis eĉ spacigitajn bildstriajn punktojn (la tipo kion kutime reproduktas koloron en [[bildstrio]]j) kiel stilo por pridubi la "altan" pentroarton kun la "malalta" arto de bildstrioj, tiel komentante klasajn barierojn en [[kulturo]]. [[Punktismo]], tekniko en malfrua [[Impresionismo]] ([[1880-aj jaroj]]) evoluiĝis precipe fare de la artisto [[Georges Seurat]], kiu utiligis punktojn por krei varion en koloro kaj profundo en provo alproksimiĝi al la objekto laŭ la maniero homoj vere vidas koloron. Ambaŭ artistoj uzas punktojn, sed la speciala stilo kaj tekniko rilatigas al la arta movado adoptita fare de ĉiu artisto. === Ornamartoj === {{Ĉefartikolo|Ornama arto}} '''Ornamartoj''' aŭ '''ornamaj artoj''' estas artoj aŭ [[metio]]j koncernaj kun la desegno kaj manproduktado de belaj objektoj kiuj estas ankaŭ funkciaj, tio estas plenumas celon, krom la propra de arto. Ĝi inkludas dominternan dezajnon, sed kutime ne [[arkitekturo]]n. La ornamartoj estas ofte kategoriigitaj kontraste al "[[belartoj]]", nome, [[pentrarto]], [[desegno]], [[fotarto]], kaj grandskale [[skulptarto]], kiuj ĝenerale ne havas alian funkcion krom esti rigardataj. === Popolartoj === {{Ĉefartikolo|Popola arto}} [[Popolarto]], foje ankaŭ nomata loka arto, rilatas al la vida kaj kreiva laboro preter la klasikaj aŭ modernaj artoj, kutime integrita en tradician metiarton aŭ hejman produktadon. Popolarto estas la tuta arta agado de loka komunumo, tipe kampara. Aldone al la verkoj ofte nomataj [[bildarto]], popolarto ankaŭ ampleksas muzikon, dancon, legendojn, fabelojn, popolpoezion, kaj la tutan artan aspekton de popolaj kutimoj kaj ritoj. Ĉiuj ĉi tiuj fenomenoj estis nesolveble ligitaj unu al la alia kaj al kampara vivo, kreante popolkulturon. === Katolika arto === {{Ĉefartikolo|Katolika arto}} [[Katolika arto]] estas arto produktita de aŭ por membroj de la Katolika Eklezio. Tio inkluzivas [[Vidaj artoj|bildarton]] ([[ikonografio]]n), [[skulptarto]]n, [[Ornamarto|ornamajn artojn]], [[Aplikataj artoj|aplikatajn artojn]] kaj [[arkitekturo]]n. En pli larĝa senco, ankaŭ katolika muziko kaj alitipaj artoj povas esti inkluditaj. Esprimoj de arto povas aŭ ne provi ilustri, kompletigi kaj portreti en palpebla formo katolikan instruon. Katolika arto ludis ĉefrolon en la historio kaj evoluo de okcidenta arto ekde almenaŭ la 4-a jarcento. La ĉefa temo de katolika arto estis la vivo kaj tempoj de [[Jesuo Kristo]], kune kun homoj asociitaj kun li, inkluzive de [[Apostolo|liaj disĉiploj]], la [[sanktulo]]j kaj motivoj el la katolika [[Biblio]]. == Teorioj pri arto == {{Ĉefartikolo|Artoteorio}} [[Dosiero:Courbet LAtelier du peintre.jpg|eta|350ra|maldekstre|''La ateliero de la pentristo'', de [[Gustave Courbet]], 1855. La [[Realisma pentrarto|realismo]] defias la akademiismon per tiu ''[[manifesto]]'' per kiu la pentristo fieras per la ĉirkaŭo de roluloj ej ĉiuj sociaj sektoroj.]] '''Artoteorio''' (aŭ teorio de artoj) estas akademia fako kiu enhavas ĉiun priskribon de la artaj montrovariantoj (artaj fenomenoj aŭ artverkoj), dekomence el ties konsidero aŭ akcepto kiel tio, en ĉiuj ĝenroj de arto, sed ĉefe el la nomataj [[belarto]]j (kiuj inkludas kaj la vidartojn -pentrarto, skulptarto kaj arkitekturo- kiel la literaturo, la muziko aŭ aliaj spektaklaj artoj). [[Arto cele arton]] estas esprimo kiu signifas la klopodon kompreni arton per si mem, nome la arto pro la arto mem aŭ, eĉ plej ofte, la arto por la arto; estas principo de la estetiko de [[ideismo]] (ekde la ''Kritik der Urteilskraft'' de [[Immanuel Kant]] —1790—))<ref>Kant and Art for Art’s Sake, [http://arthistoryunstuffed.com/kant-art-for-arts-sake/] Alirita la 31an de Decembro 2017.</ref> kio implicas [[individuismo]]n (kiel ĉe la [[romantismo]] kiu ekis en la sama epoko). Ĝi kontraŭas al la [[realismo]] (ne tiom al la [[pentrarta realismo]] aŭ al la literatura realismo, sed al la akademieca principo de arto kiel imito de la naturo —mimezo—) kaj al la utilismo, kiu intencas havi praktikajn rezultojn el arto (konstruaĵoj, enspezoj ktp.); kaj tio implicas la liberecon de arto, nome libereco kaj arta kaj artista, paralela al la esprimlibereco difinita kiel unu el la liberecoj proklamitaj de la liberala revolucio aŭ burĝa revolucio. Tiele tiu koncepto povas esti komprenita ankaŭ kiel pura arto aŭ ''sencela'' arto, nome la karaktero kiu faras la artaĵon io esence diferenca el utilaĵo. Same, tiu principo estas identigebla kun la ''arto nekomprenita'' de artistoj kiuj, samtempe ke ili disvolvigas alternativan aŭ ekstravagancan vivstilon (bohemia vivo), disvolvigas arton ekster la artaj institucioj (akademioj, muzeoj, artaj salonoj), la oficialaj mendoj kaj la arta merkato (sendependa arto). [[Artkritikisto]] estas homo, kiu vivtenas sin per publikigo de opinioj, ideoj kaj pensoj pri la artaĵoj kaj distro. Iuj artkritikistoj ankaŭ estas artistoj, prelegantoj en artaj universitatoj kaj la limo inter ĉi tiuj profesioj devas esti klara ĉar oni atendas profesian objektivecon je la plej alta grado. Multaj el la artaj kritikistoj estas ĵurnalistoj, kaj moralaj ĵurnalistoj promesas deteni sin de personaj opinioj. Sed volenevole iam artkritikisto ne povas eviti ĝin, kaj tiel ĝia kritiko kutime ja estas subjektiva. La profesia fono de artkritikistoj preter ilia trejnado kiel ĵurnalistoj, universitataj prelegantoj aŭ esploristoj estas diversa. Plej multaj el ili eble havas malsamajn art-rilatajn profesiojn kiel kuratoro, eldonisto, muzika redaktoro, arta direktoro de teatro, aktoro, reĝisoro kaj pli. Iuj estas artistoj mem antaŭ ol ili fariĝis kritikistoj, tamen nur kelkaj el la kritikistoj vivtenas sin kiel artistoj kaj kritikistoj samtempe. == Tabelo de artoj kun iliaj ecoj == [[Dosiero:Tugra Mahmuds II.gif|dekstra|eta|La stilizita subskribo de la [[sultano]] [[Mahmud la 2-a]] de la [[Otomana Imperio]] estis verkita en [[araba]] [[kaligrafio]]. Legeblas ''Mahmud Khan filo de Abdulhamid estas ĉiam venkinto''.]] {| class="wikitable sortable" |- ! Speco ! Vortoj ! Du-dimensieco ! Tri-dimensieco ! Sono ! Movo |- | [[literaturo|beletro]] | jes | ne | ne | jes | ne |- | [[bildliteraturo]] | jes | jes | ne | ne | ne |- | [[origamio]] | ne | jes | jes | ne | ne |- | [[pentrado|pentrarto]] | ne | jes | ne | ne | ne |- | [[skulptarto]] | ne | ne | jes | ne | ne |- | [[kaligrafio]] | jes | jes | ne | ne | ne |- | [[kinarto]] | jes | jes | jes | jes | jes |- | [[teatro]] | jes | jes | jes | jes | jes |- | [[pantomimo]] | ne | ne | jes | ne | jes |- | [[danco]] | ne | ne | jes | jes | jes |- | [[cirkartoj]] | jes | jes | jes | jes | jes |} == Diversaj artoj == * [[Arkitekturo]] * ''[[Art brut (arto)|Art brut]]'' * [[Bildstrio]] * [[Danco]] * [[Glumarka arto]] * [[Juvelarto]] * [[Kanto]] * [[Kinarto]] * [[Meblofarado]] * [[Muziko]] * [[Pentrarto]] * [[Skulptarto]] == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200" perrow=""> Dosiero:Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg|''Mona Liza/La Gioconda'' Dosiero:Velázquez - El Triunfo de Baco o Los Borrachos (Museo del Prado, 1628-29).jpg|''Los borrachos'' aŭ ''El triunfo de Baco'' Dosiero:Laokoon-Gruppe-03.jpg|Skulptaĵo de Laokoonto </gallery> {{-}} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * Atkins, Robert. 1990. ''Artspeak: A Guide to Contemporary Ideas, Movements, and Buzzwords''. New York: Abbeville Press. ISBN 1-55859-127-3 * [[Ernst Gombrich|Gombrich, E. H.]] 1958. ''The Story of Art''. London: Phaidon. {{OCLC|220078463}} * Mullins, Charlotte. 2006. ''Painting People: Figure Painting Today''. New York: D.A.P. ISBN 978-1-933045-38-2 * Shiner, Larry. "The Invention of Art: A Cultural History". Chicago: University of Chicago Press, 2003. ISBN 978-0-226-75342-3 * Arthur Danto, The Abuse of Beauty: Aesthetics and the Concept of Art. 2003 * Dana Arnold kaj Margaret Iverson (eld.) Art and Thought. Oxford: Basil Blackwell, 2003 * Michael Ann Holly and Keith Moxey (eld.) Art History Aesthetics Visual Studies. New Haven: Yale University Press, 2002. ISBN 0-300-09789-1 * John Whitehead. Grasping for the Wind, 2001 * Noel Carroll, Theories of Art Today, 2000 * Evelyn Hatcher, ed. Art as Culture: An Introduction to the Anthropology of Art, 1999 * Catherine de Zegher (eld.). Inside the Visible. MIT Press, 1996 * Nina, Felshin, eld. But is it Art? 1995 * Stephen Davies, Definitions of Art, 1991 * [[Oscar Wilde]], "Intentions". * Jean Robertson kaj Craig McDaniel, "Themes of Contemporary Art, Visual Art after 1980", 2005 == Vidu ankaŭ == * [[Artelementoj]] * [[Artisma permeso]] * [[Artistoj]] * [[Arto farita de bestoj]] * [[Estetiko]] * [[Estetikismo]] * [[Falsado de arto]] * [[Artlernejo]] * [[Historio de arto]] * [[Lignoprilaboro]] * [[Ludarto]] * [[Monda Akademio de Arto kaj Scienco]] * [[Muziko]] * [[Nudeco (arto)|Nudeco]] * [[Poezio]] * [[Religia arto]] * [[Vidaj artoj]] * [[Floroj en arto]] * [[Gravedeco en arto]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Arto|n=Kategorio:Arto|wikt=arto|ReVo=art}} [[Dosiero:Banner Art.jpg|775ra]] * [http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-17;toc.depth=1;toc.id=dv1-17;brand=default;query=Dictionary%20of%20the%20History%20of%20Ideas#1 ''Art and Play'' el ''Dictionary of the History of ideas'']{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://witcombe.sbc.edu/ARTHLinks.html In-depth directory of art] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160306190600/http://witcombe.sbc.edu/arthlinks.html |date=2016-03-06 }} * ''[http://www.sil.si.edu/digitalcollections/art-design/artandartistfiles/ Art and Artist Files in the Smithsonian Libraries Collection]'' (2005) Smithsonian Digital Libraries * [http://www.ahds.ac.uk/ Visual Arts Data Service (VADS)] – retaj kolektoj el britaj muzeoj kaj universitatoj * [http://www.RevolutionArtMagazine.com/ RevolutionArt – Artaj gazetoj] {{Havenda artikolo|Arto}} {{Leginda|jaro=2022 |monato=3 |tago=10}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Arto| ]] ld9acuj77z9cvbsjypb13z6afj61pz9 0 219 9367588 9295787 2026-05-06T10:03:04Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367588 wikitext text/x-wiki {{Informkesto etna grupo|image=|priskribo=|grupo={{PAĜNOMO}}}} [[Dosiero:Flag of the Assyrians.svg|eta|250ra|Flago de la asirianoj.]] [[Dosiero:Outside the Syriac Church in Mosul.jpg|250ra|eta|Asirianoj en asiria preĝejo de Mosulo komence de la 20-a jarcento.]] '''Asirianoj''' ('''ܣܘܪ̈ܝܐ''', ''Sūrāyē / Sūrōyē'' ) estas etno indiĝena de [[Mezopotamio]], historia regiono en [[Mezoriento]]. Kelkaj sin identigas kiel sirianoj, [[arameoj]], kaj [[ĥaldeoj]]. Parolantoj de la novaramea branĉo de [[Ŝemida lingvaro|ŝemidaj lingvoj]] same kiel la primaraj lingvoj en iliaj loĝlandoj, modernaj asirianoj estas siriaj kristanoj, kiuj postulas sian devenon de [[Asirio]], unu el la plej malnovaj civilizoj en la mondo, devenanta de 2500 a.K.en antikva Mezopotamio<ref name="Skutsch2013">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA149|titolo=Encyclopedia of the World's Minorities|aŭtoro=Carl Skutsch|jaro=2013|eldoninto=Routledge|ISBN=978-1-135-19388-1|paĝo=149}}</ref>. La tribaj regionoj, kiuj formas la asirian patrujon, estas partoj de la nuntempa norda [[Irako]] (ebenaĵo de Ninivo kaj [[gubernio Dahuk]]), sudorienta Turkio ([[Hakkâri|Hakkari]] kaj [[Tur Abdin]]), nordokcidenta Irano ([[Urmijo]]) kaj, pli ĵuse, nordorienta Sirio ([[gubernio Hasaka]])<ref name="Syrian Identity">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=4ROhAQAAQBAJ&pg=PT28|titolo=Syrian Identity in the Greco-Roman World|aŭtoro=Nathanael J. Andrade|dato=2013-07-25|ISBN=9781107244566|paĝo=28}}</ref>. La plimulto migris al aliaj regionoj de la mondo, inkluzive de [[Nordameriko]], [[Levantenio]] , [[Aŭstralio]], [[Eŭropo]], [[Rusio]] kaj [[Kaŭkazio]] dum la pasinta jarcento. Elmigrado deĉenigis eventojn kiel la [[Masakro de Dijarbakiro|Masakroj de Dijarbakiro]], la [[Asiria genocido|Asiria Genocido]] (samtempa kun la [[Armena genocido|Armena]] kaj [[Greka genocido|Greka]] genocidoj) dum la [[Unua mondmilito|Unua Mondmilito]] de la [[Otomana Imperio]] kaj aliancitaj kurdaj triboj<ref>[[Herodotus]], ''[[Histories (Herodotus)|The Histories]]'', VII.63, [[s:History of Herodotus/Book 7]].</ref><ref>{{cite web |first=John |last=Joseph |title=Assyria and Syria: Synonyms? |url=http://www.jaas.org/edocs/v11n2/JohnJoseph.pdf |year=2008 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-04 |arkivurl=https://www.webcitation.org/6HuPS7gNq?url=http://www.jaas.org/edocs/v11n2/JohnJoseph.pdf |arkivdato=2013-07-06 }}</ref>, la [[Masakro de Simelo]] en Irako en 1933, la [[Irana revolucio|Irana Revolucio]] de 1979 , arabaj naciismaj baazismaj politikoj en Irako kaj Sirio, la pliiĝo de [[Islama Ŝtato]] de Irako kaj la Levantenio kaj ĝia transpreno de la plejparto de la ebenaĵo de [[Ninivo]]<ref>{{Cite web|url=http://www.aina.org/news/20160721201009.htm|title=Falling for ISIS Propaganda About Christians|website=www.aina.org}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.aina.org/articles/dtcitaic.htm|titolo=Documenting The Crisis In The Assyrian Iranian Community|aŭtoro=Eden Naby}}</ref>. Asirianoj estas ĉefe kristanaj, plejparte aliĝantaj al la orienta kaj okcidenta siriaj liturgiaj ritoj de kristanismo.  La eklezioj, kiuj konsistigas la orientan sirian riton, inkluzivas la [[Ĥaldea katolika Eklezio|Ĥaldean Katolikan Eklezion]], [[Asiria Eklezio de la Oriento|Asirian Eklezion de la Oriento]] kaj la [[Antikva Eklezio de la Oriento|Antikvan Eklezion de la Oriento]]<ref>{{cite journal |first=Robert |last=Rollinger |title=The terms "Assyria" and "Syria" again |url=http://www.aina.org/articles/ttaasa.pdf | doi=10.1086/511103 |journal=[[Journal of Near Eastern Studies]]| volume=65| issue=4 |pages=284–287 |year=2006}}</ref>, dum la eklezioj de la okcidenta Siria rito estas la [[Siria Ortodoksa Eklezio]] kaj [[Siria katolika eklezio|Siria Katolika Eklezio]]. Ambaŭ ritoj uzas la klasikan [[Siria lingvo|sirian lingvon]] kiel sian liturgian lingvon<ref>{{cite news |title=Assyrian Christians 'Most Vulnerable Population' in Iraq |url=http://www.christianpost.com/article/20061205/23863.htm |work=The Christian Post |accessdate=2006-12-05 |archiveurl=https://archive.today/20121208143126/http://www.christianpost.com/article/20061205/23863.htm| archivedate=8-a de decembro 2012| url-status=live}}</ref><ref name="Assyrian Report on CWN">{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.youtube.com/watch?v=zaNG6OF3pQE|titolo=Iraq's Christian community, fights for its survival|eldoninto=Christian World News}}</ref><ref>{{cite news |title=U.S. Gov't Watchdog Urges Protection for Iraq's Assyrian Christians |url=http://www.christianpost.com/article/20070314/26312_U.S._Gov't_Watchdog_Urges_Protection_for_Iraq's_Assyrian_Christians.htm |work=The Christian Post |accessdate=2007-12-31 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-01-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20071211195624/http://www.christianpost.com/article/20070314/26312_U.S._Gov%27t_Watchdog_Urges_Protection_for_Iraq%27s_Assyrian_Christians.htm |arkivdato=2007-12-11 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071211195624/http://www.christianpost.com/article/20070314/26312_U.S._Gov%27t_Watchdog_Urges_Protection_for_Iraq%27s_Assyrian_Christians.htm |date=2007-12-11 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.christianpost.com/article/20070314/26312_U.S._Gov%27t_Watchdog_Urges_Protection_for_Iraq%27s_Assyrian_Christians.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-01-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20071211195624/http://www.christianpost.com/article/20070314/26312_U.S._Gov%27t_Watchdog_Urges_Protection_for_Iraq%27s_Assyrian_Christians.htm |arkivdato=2007-12-11 }}</ref> . Plej lastatempe, post la [[Iraka milito|Iraka Milito]] de 2003 kaj la [[Siria enlanda milito]], komencitaj en 2011, delokigis grandan parton de la restanta asiria komunumo el sia patrujo kiel rezulto de etna kaj religia persekutado fare de islamaj ekstremistoj<ref>{{cite journal | author = Tekoglu R., Lemaire A. | year = 2000 | title = La bilingue royale louvito-phénicienne de Çineköy | url = | journal = Comptes Rendus des Séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres | volume = 2000 | issue = | pages = 960–1006 }}</ref>. El la miliono aŭ pli da irakanoj raportitaj de [[Unuiĝintaj Nacioj]], kiuj fuĝis de Irako post la okupado, preskaŭ 40% estis asirianoj, kvankam asirianoj okupis nur ĉirkaŭ 3% de la iraka demografio antaŭmilita<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.aina.org/ata/20070218144107.htm|titolo=Inscription From 800 BC Shows the Origin of the Name 'Syria'|alirdato=2013-09-18|dato=2007-02-18|eldoninto=Aina.org}}</ref>. Pro la apero de la [[Islama Ŝtato]] kaj la transpreno de granda parto de la asiria patrujo fare de la terora grupo, alia grava ondo de asiria delokiĝo okazis. La Islama Ŝtato estis forpelita de la asiriaj vilaĝoj en la rivervalo [[Ĥabur]]<ref>Rudolf Macuch, ''Geschichte der spät- und neusyrischen Literatur'', New York: de Gruyter, 1976.</ref><ref>Tsereteli, ''Sovremennyj assirijskij jazyk'', Moscow: Nauka, 1964.</ref> kaj la regionoj ĉirkaŭ la urbo [[Hasaka]] en Sirio antaŭ 2015, kaj de la Niniva ebenaĵo en Irako antaŭ 2017. En norda Sirio, asiriaj grupoj partoprenis ambaŭ politike kaj armee en la kurda-dominata sed multetna [[Siriaj Demokratiaj Fortoj|Siriaj Demokrataj Fortoj]]<ref>''Festschrift Philologica Constantino Tsereteli Dicta'', ed. Silvio Zaorani (Turin, 1993), pp. 106–107</ref> kaj Aŭtonoma Administracio de Norda kaj Orienta Sirio<ref name="Richard Nelson Frye Syria and Assyria">{{cite journal |author=Frye, R. N. |date=October 1992 |title=Assyria and Syria: Synonyms |journal=[[Journal of Near Eastern Studies]] |volume=51 |issue=4 |pages=281–285 |doi=10.1086/373570 |url=http://www.jaas.org/edocs/v11n2/frye.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20040731221115/http://www.jaas.org/edocs/v11n2/frye.pdf |archive-date=2004-07-31 |authorlink=Richard Nelson Frye |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20040731221115/http://www.jaas.org/edocs/v11n2/frye.pdf |arkivdato=2004-07-31 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040731221115/http://www.jaas.org/edocs/v11n2/frye.pdf |date=2004-07-31 }} pp. 281–285</ref><ref name="Rollinger">{{cite journal |author=Rollinger, Robert |year=2006 |title=The terms "Assyria" and "Syria" again |journal=[[Journal of Near Eastern Studies]] |volume=65 |issue=4 |pages=283–287 |doi=10.1086/511103|url=http://www.aina.org/articles/ttaasa.pdf }}</ref>. == Historio == === Antaŭkristana historio === [[Dosiero:Sculpted reliefs depicting Ashurbanipal, the last great Assyrian king, hunting lions, gypsum hall relief from the North Palace of Nineveh (Irak), c. 645-635 BC, British Museum (16722368932).jpg|eta|250px |Parto de la reliefo ''Leono de Aŝurbanipal'', ĉ. 645–635 a.K.]] Asirio estas la patrujo de la asiria popolo; ĝi situas en la antikva [[Proksima Oriento]]. En prahistoriaj tempoj, la regiono, kiu estis konata kiel [[Asirio]] (kaj Subartu), estis hejmo de [[Neandertala homo|neandertaloj]] kiel la restaĵoj de tiuj, kiuj estis trovitaj ĉe la kaverno [[Shanidar|Ŝanidar]]. La plej fruaj Neolitikaj lokoj en Asirio apartenis al la kulturo Ĝarmo ĉ. 7100 a.K. kaj Tell Hasuna, la centro de la Hasuna kulturo, ĉ. 6000 a.K<ref>Georges Roux, ''Ancient Iraq'', p. 187</ref>. La historio de Asirio komenciĝas per la formado de la urbo [[Asuro|Asur]] eble jam en la 25-a jarcento a.K.  La asiria reĝlisto registras reĝojn devenantajn de la 25-a jarcento a.K. pluen, la plej frua estis Tudija, kiu estis samtempulo de [[Ibrium]] de [[Ebla]]. Tamen multaj el ĉi tiuj fruaj reĝoj estus lokaj regantoj, kaj de la fino de la 24-a jarcento a.K. ĝis la frua 22-a jarcento a.K., ili kutime estis subuloj de la [[Akada Imperio]]. Dum la frua bronzepoka periodo, [[Sargono]] unuigis ĉiujn indiĝenajn emidajn parolantajn homojn (inkluzive la asirianojn) kaj la sumeranojn de Mezopotamio sub la [[Akada Imperio]] (2335-2154 a.K.). La urboj [[Aŝuro]] kaj [[Ninivo]] (nuntempa [[Mosulo]]), kiu estis la plej malnova kaj plej granda urbo de la antikva [[Asirio|Asiria Imperio]],  kune kun kelkaj aliaj urboj kaj vilaĝoj, ekzistis jam en la 25-a jarcento a.K., kvankam ili aperas sumer-regataj administraj centroj nuntempe, anstataŭ sendependaj ŝtatoj. La sumeranoj fine absorbiĝis en la akadan (asiri-babilonan) loĝantaron. [[Dosiero:Xerxes I tomb Assyrian soldier circa 470 BCE.jpg|eta|maldekstre |altdekstre|<center>Asiria soldato de la aĥemenida armeo ĉ. 480 a.K, tombo de [[Kserkso la 1-a]], [[Naqsh-e Rustam]].</center>]] En la tradicioj de la [[Asiria Eklezio de la Oriento]], ili devenas de la nepo de [[Abraham]] (Dedan, filo de [[Jokŝan]]), prapatro de la antikvaj asirianoj. Tamen ne ekzistas historia bazo por la biblia aserto; estas neniu mencio en asiriaj registroj (kiuj datiĝas jam de la 25-a jarcento a.K.)<ref>Olmatead, ''History of the Persian Empire'', Chicago University Press, 1959, p.39</ref>. Aŝur-ubalit la 1-a renversis la [[Mitano|Mitanni]] ĉ. 1365 a.K., kaj la asirianoj profitis de ĉi tiu disvolviĝo prenante la regadon de la orienta parto de Mitania teritorio, kaj poste ankaŭ aneksante [[Hititoj|hititajn]], babilonajn, [[Amoridoj|amoridajn]] kaj [[Hurida lingvo|huridajn]] teritoriojn. La asiria popolo, post la falo de la [[Nov-Asiria Imperio]] en 609 a.K. estis sub la regado de la Novbabilona kaj poste la Persa imperio, kiu konsumis la tutan novbabilonan aŭ "ĥaldean" imperion en 539 a.K. Asirianoj iĝis frontliniaj soldatoj por la Persa Imperio sub [[Kserkso la 1-a (Persio)|Kserkso la 1-a]], ludante gravan rolon en la [[Batalo de Maratono]]<ref>"Artifacts show rivals Athens and Sparta", Yahoo News, December 5, 2006.</ref> sub [[Dario la 1-a]] en 490 a.K. [[Herodoto]], kies ''[[Historioj (Herodoto)|Historioj]]'' estas la ĉefa fonto de informo pri tiu batalo, faras neniun mencion pri asirianoj rilate al ĝi<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.ancient.eu/ashur/|titolo=Ashur|alirdato=29an de majo 2016}}</ref>. Malgraŭ la enfluo de fremdaj elementoj, la ĉeesto de asirianoj estas konfirmita per la kultado de la dio [[Aŝuro|Aŝur]]: referencoj al la nomo travivas ĝis la 3-a jarcento post Kristo. La [[grekoj]], [[partoj]] kaj [[romianoj]] havis sufiĉe malaltan nivelon de integriĝo kun la loka loĝantaro en [[Mezopotamio]], kio permesis al iliaj kulturoj pluvivi. La reĝlandoj Osroene, Adiabene, Hatra kaj Asur, kiuj estis sub parta rego, havis asirian identecon<ref>{{Cite web|url=http://www.parstimes.com/history/herodotus/persian_wars/erato.html|title=The Persian Wars by Herodotus: Book 6 - ERATO|website=www.parstimes.com}}</ref>. ==== Lingvo ==== Aperante en [[Sumero]] ĉ. 3500 a.K., kojnskribaĵo komenciĝis kiel sistemo de piktogramoj. Ĉirkaŭ 3000 a.K., la bildaj reprezentadoj pli simpliĝis kaj pli abstraktiĝis, ĉar la uzata nombro da uzantoj malgrandiĝis. La originala sumera skribo estis adaptita por la verkado de la [[Akada lingvo|akada]] (babilona kaj asira) kaj [[hitita lingvo]]<ref>[http://oi.uchicago.edu/pdf/oimp32.pdf ''Visible Language. Inventions of Writing in the Ancient Middle East and Beyond''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210826005847/https://oi.uchicago.edu//sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/oimp32.pdf |date=2021-08-26 }}, Oriental Institute Museum Publications, 32, Chicago: University of Chicago, p. 13, {{ISBN|978-1-885923-76-9}}</ref>. La Kültepe-tekstoj, kiuj estis skribitaj en la malnova asiria, konservas la plej fruajn konatajn spurojn de la hitita lingvo, kaj la plej fruan atestadon de iu ajn [[hindeŭropa lingvo]], datitajn al la 20-a jarcento a.K. Plej multe de la arkeologia evidenteco estas tipa de [[Anatolio]] anstataŭ de Asirio, sed la uzo de kojnskribo kaj dialekto estas la plej bona indiko de asiria ĉeesto. Ĝis nun pli ol 20 000 kojnskribaj tabeloj estis retrovitaj<ref>E. Bilgic and S Bayram, Ankara Kultepe Tabletleri II, Turk Tarih Kurumu Basimevi, 1995, {{ISBN|975-16-0246-7}}</ref><ref>K. R. Veenhof, Ankara Kultepe Tabletleri V, Turk Tarih Kurumu, 2010, {{ISBN|978-975-16-2235-8}}</ref>. Ekde 1700 antaŭ nia erao kaj pluen, la [[sumera lingvo]] estis konservita de la antikvaj babilonanoj kaj asirianoj nur kiel liturgia kaj klasika lingvo por religiaj, artaj kaj sciencaj celoj. La [[akada lingvo]], kun siaj ĉefaj dialektoj asiria kaj babilona, ​​iam la [[lingvafrankao]] de la [[Proksima Oriento]], komencis malkreski dum la novasiria imperio ĉirkaŭ la 8-a jarcento a.K., estante marĝenigita de la malnova aramea lingvo dum la regado de [[Tiglatpilezero la 3-a]]. Antaŭ la helena periodo, la lingvo plejparte limiĝis al fakuloj kaj pastroj laborantaj en temploj en Asirio kaj [[Babilonio]]<ref name="woods">{{Citaĵo el la reto|url=http://oi.uchicago.edu/pdf/OIS2.pdf|titolo=Woods C. 2006 "Bilingualism, Scribal Learning, and the Death of Sumerian". In S. L. Sanders (ed) ''Margins of Writing, Origins of Culture'': 91–120 Chicago|alirdato=2019-10-12|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130429121058/http://oi.uchicago.edu/pdf/OIS2.pdf|arkivdato=2013-04-29}}</ref>. === Frua kristana periodo === [[Dosiero:Southwestern part of the Sasanian Empire.jpg|eta|altdekstre=1.35|Mapo de ''[[Asirio|Asōristān]]'' (226–637 p.K)]] Ekde la [[1-a jarcento a.K.]], Asirio estis la batalkampo de la longedaŭraj Romi-persaj militoj. Granda parto de la regiono estis la roma provinco de Asirio el 116 al 118 p.K. sekvante la konkerojn de [[Trajano]], sed post parta-inspirita asiria ribelo, la nova imperiestro [[Hadriano]] retiriĝis de la mallongdaŭra [[romia provinco]] de [[Asirio (romia provinco)|Asirio]] kaj ĝia najbara provincoj en 118 p.K. Post sukcesa kampanjo en 197–198, [[Aleksandro Severo|Severus]] konvertis la reĝlandon [[Osroeno]], centrita en [[Şanlıurfa|Edessa]], en lima romia provinco. Romia influo en la areo finiĝis sub [[Joviano]] en 363, kiu forlasis la regionon post finado de rapida packontrakto kun la [[Sasanida Imperio|sasanidoj]]. De la pli posta dua jarcento, la [[Romia senato|Romia Senato]] inkludis plurajn famajn asirianojn, inkluzive de Tiberio Klaŭda Pompejano kaj Avidio Kasio<ref name="Hadrian">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.britannica.com/biography/Hadrian|titolo=Hadrian|eldoninto=G.W. Bowersock}}</ref>. La asirianoj estis kristanigitaj en la unua ĝis tria jarcentoj en romia [[Sirio (romia provinco)|Sirio]] kaj romia Asirio. La loĝantaro de la sasanida provinco ''Asōristān'' estis miksitaj unu, kunmetita de Asirio, Sirianoj en la malproksima sudo kaj la okcidentaj dezertoj kaj persoj. La greka elemento en la urboj, ankoraŭ forta dum la [[Partoj|Parta Imperio]], ĉesis esti etne aparta en sasanidaj tempoj. La plimulto de la loĝantaro estis orient-arameaj parolantoj<ref>[[Ammianus Marcellinus]] The Later Roman Empire (354-378) ''A shameful peace concluded by Jovian'' 6.7 pg.303, Penguin Classics, Translated by [[Walter Hamilton (translator)|Walter Hamilton]] 1986</ref>. Kune kun la [[arameoj]], [[armenoj]], [[grekoj]] kaj [[nabateo]]j, la asirianoj estis inter la unuaj homoj, kiuj konvertiĝis al kristanismo kaj disvastigis orientan kristanismon al la [[Fora Oriento|Malproksima Oriento]] malgraŭ fariĝi, ekde la 8-a jarcento, minoritata religio en sia patrujo sekvante la islamanan konkeron de Persio<ref>Magie p. 674-5; Fergus Millar, ''The Roman Empire and its Neighbors'', London: Weidenfeld and Nicolson, 1967: p. 211.</ref>. En 410, la Koncilio de [[Seleŭkio-Ktesifono]], la ĉefurbo de la [[Sasanida Imperio]],  organizis la kristanojn ene de tiu imperio en kio iĝis konata kiel la [[Orienta eklezio|Orienta Eklezio]]. Ĝia estro estis deklarita esti la episkopo de Seleŭkio-Ktesifono, kiu en la dokumentoj de la konsilio estis referita kiel la Granda aŭ Grava Metropolito, kaj kiu baldaŭ poste estis nomita la [[Katolikoso|Katolikoso de la Oriento]]. Poste ankaŭ la titolo de Patriarko estis uzata. Diocezoj estis organizitaj en provincoj, ĉiu el kiuj estis sub la aŭtoritato de metropolito. Ses tiaj provincoj estis starigitaj en 410. [[Dosiero:Church of Saint John the Arab.jpg|eta|250px |Preĝejo de la [[6-a jarcento]], Sankta Johano la Arabo, en [[Hakkâri]], Turkio.]] Alia konsilio okazinta en 424 deklaris, ke la Katolikoso de la Oriento estas sendependa de "okcidentaj" ekleziaj aŭtoritatoj (tiuj de la [[Romia Imperio]])<ref name="Hadrian"/>. Baldaŭ poste kristanoj en la Romia Imperio estis dividitaj per sia sinteno rilate al la [[Koncilio de Efezo|Koncilio de Efeso]] (431), kiu kondamnis [[Nestorianismo]]n, kaj la [[Koncilio de Kalcedono|Koncilion de Kalcedonio]] (451), kiu kondamnis [[Monofizitismo]]n. Tiuj, kiuj ial rifuzis akcepti unu aŭ alian el ĉi tiuj konsilioj, estis nomataj [[Nestorianismo|nestorianoj]] aŭ monofizitoj, dum tiuj, kiuj akceptis ambaŭ konciliojn, okazigitajn sub la aŭspicioj de la romiaj imperiestroj, estis nomataj ''melkitoj'' (devenantaj de siria ''malkā'', reĝo). Ĉiuj tri grupoj ekzistis inter la siriaj kristanoj, la orientaj sirianoj nomiĝis nestorianoj kaj la okcidentaj sirianoj dividiĝis inter la monofizitoj (hodiaŭ la [[Siria Ortodoksa Eklezio]], ankaŭ konata kiel jakobitoj, laŭ [[Jakobo Baradai]]) kaj tiuj, kiuj akceptis ambaŭ konciliojn (ĉefe hodiaŭa [[Ortodoksismo|Ortodoksa eklezio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.britannica.com/topic/Syriac-language|titolo=Syriac language|eldoninto=The Editors of Encyclopaedia Britannica}}</ref>, kiu adoptis la bizancan riton en la [[greka lingvo]], sed ankaŭ la [[Maronita eklezio|Maronita Eklezio]], kiu konservis sian okcidentan sirian riton kaj ne estis tiel proksime akordigita kun Konstantinopolo). Post la divido la orientaj kaj okcidentaj sirianoj disvolviĝis apartaj dialektoj. Kun la pliiĝo de siria kristanismo, orienta aramea lingvo ĝuis renesancon kiel klasika lingvo en la dua ĝis 8-a jarcentoj, kaj specoj de tiu formo de aramea (novarameaj lingvoj) estas ankoraŭ parolataj de kelkaj grupetoj de jakobaj kaj [[Nestorianismo|nestoriaj]] kristanoj en la [[Proksima Oriento]]<ref name="RP">{{Citaĵo el libro|titolo=Iraq|familia nomo=Etheredge|persona nomo=Laura|jaro=2011|eldoninto=[[Rosen Publishing]]|ISBN=9781615303045|paĝo=72}}</ref>. === Araba konkero === La asirianoj komence spertis kelkajn periodojn de religia kaj kultura libereco intermetitaj kun periodoj de severa religia kaj etna persekutado post la islama konkero de Persujo en la 7-a jarcento. Asirianoj kontribuis al islamaj civilizoj dum la [[Umajadoj|Umajadaj]] kaj [[Abasida Kaliflando|Abasidaj]] kaliflandoj tradukante verkojn de grekaj filozofoj al siria lingvo kaj poste al la araba. Ili ankaŭ elstaris je filozofio, scienco kaj teologio kaj la personaj kuracistoj de la abasidaj kalifoj ofte estis asirianoj<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=7f9gS40A_3IC&pg=PA321|titolo=Hidden Treasures And Intercultural Encounters: Studies On East Syriac Christianity In China And Central Asia|familia nomo=Winkler|persona nomo=Dietmar|jaro=2009|eldoninto=LIT Verlag Münster|ISBN=9783643500458}}</ref>, kiel la longdaŭra dinastio Buĥtiŝu. Multaj erudiciuloj pri la Domo de Saĝo havis asiriaan kristanan fonon<ref name="JoubertRocher1995">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Y0QkhaK4kBUC&pg=PA501|titolo=Arabic literature to the end of the Umayyad period|alirdato=20an de januaro 2011|familia nomo=Beeston|persona nomo=Alfred Felix Landon|dato=1983|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=978-0-521-24015-4|paĝoj=501}}</ref>. Indiĝenaj asirianoj fariĝis duaklasaj civitanoj en pli granda araba islama ŝtato, kaj tiuj, kiuj rezistis arabigon kaj konvertiĝon al islamo, estis submetitaj al severa religia, etna kaj kultura diskriminacio, kaj certaj limigoj estis truditaj al ili. Asirianoj estis ekskluditaj de specifaj devoj kaj okupoj rezervitaj por islamanoj, ili ne ĝuis la samajn politikajn rajtojn kiel islamanoj, ilia vorto ne estis egala al tiu de islamano en juraj kaj civilaj aferoj<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=AdZfWpd4YrYC&pg=PR11|titolo=Assyrians, Kurds, and Ottomans: intercommunal relations on the periphery of the Ottoman Empire|familia nomo=Aboona|persona nomo=Hirmis|jaro=2008|ISBN=9781604975833}}</ref>, ĉar kristanoj estis submetataj al pago de speciala imposto, al ili estis malpermesite disvastigi sian religion aŭ konstrui novajn preĝejojn en islamaj landoj, sed oni ankaŭ atendis ke ili aliĝu al la samaj leĝoj pri posedaĵo, kontrakto kaj devo kiel la islamaj araboj<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=AdZfWpd4YrYC&pg=PA105|titolo=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|familia nomo=Aboona|persona nomo=Hirmis|aŭtoroligilo=Hirmis Aboona|jaro=2008|eldoninto=Cambria Press|ISBN=978-1-60497-583-3|paĝo=105}}</ref>. Ili ne povis serĉi konvertiĝon de islamano, ne-islama viro ne povis geedziĝi kun islama virino kaj la infano de tia geedziĝo estus konsiderita islama. Ili ne povis posedi islaman sklavon kaj devis porti malsamajn vestojn ol tiuj de islamanoj por esti distingeblaj<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.assur.de/Themen/Stadtgeschichte_Engl/body_stadtgeschichte_engl.html|titolo=History of Ashur|alirdato=12-a de junio 2012|eldoninto=Assur.de}}</ref>. Aldone al la kroma imposto, ili ankaŭ estis postulataj pagi imposton pro la tereno kiu estis pli peza la imposto pro kristanoj. Tamen al ili estis certigita protekto, donita religia libereco kaj regi sin laŭ siaj propraj leĝoj<ref>{{Cite journal|last1=Contadini|first1=Anna|title=A Bestiary Tale: Text and Image of the Unicorn in the Kitāb naʿt al-hayawān (British Library, or. 2784)|journal=Muqarnas|date=2003|volume=20|pages=17–33|jstor=1523325|doi=10.1163/22118993-90000037|url=https://eprints.soas.ac.uk/434/1/UnicornMuqarnas2003.pdf}}</ref>. Ĉar ne-islama predikado estis puninda per morto sub [[Ŝario]], la asirianoj estis devigitaj prediki en [[Transoksiano]], [[Centra Azio|Mezazio]], [[Hindio]], [[Mongolio]] kaj [[Ĉinio]] kie ili establis multajn preĝejojn. La [[Asiria Eklezio de la Oriento|Eklezio de la Oriento]] estis konsiderita kiel unu el la plej gravaj kristanaj potenculoj en la mondo, kune kun latina kristanismo en Eŭropo kaj la [[Orientromia imperio]]<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=7iAbUEaXnfEC&pg=PA87|titolo=The fire, the star and the cross: minority religions in medieval and early modern Iran|familia nomo=Khanbaghi|persona nomo=Aptin|jaro=2006|eldoninto=I.B.Tauris|ISBN=9781845110567}}</ref>. Ekde la 7-a jarcento post Kristo Mezopotamio konstante enfluis arabojn, kurdojn kaj aliajn iranajn popolojn,  kaj poste tjurkajn popolojn. Asirianoj estis ĉiam pli marĝenigitaj, persekutitaj, kaj iom post iom fariĝis malplimulto en sia propra patrujo. Konvertiĝo al Islamo rezulte de peza impostado, kiu ankaŭ rezultigis malpliigitan enspezon de iliaj regantoj. Kiel rezulto, la novaj konvertitoj migris al islamaj garnizonurboj proksimaj<ref>Rémi Brague, [https://web.archive.org/web/20130927015958/http://www.christiansofiraq.com/assyriancontributionstotheislamiccivilization.htm Assyrians Contributions To The Islamic Civilization].</ref>. Asirianoj restis regantaj en Alta Mezopotamio ĝis la 14-a jarcento  kaj la urbo [[Aŝuro]] estis ankoraŭ okupita de asirianoj dum la islama periodo ĝis la mezo de la 14-a jarcento kiam la islama turk-mongola reganto [[Timur]] faris religie motivitan masakron kontraŭ asirianoj. Poste ne estis notoj pri asirianoj restantaj en Aŝuro laŭ la arkeologia kaj numismata registro. De ĉi tiu punkto, la asiria loĝantaro draste reduktiĝis en sia patrujo<ref>Hyman and Walsh ''Philosophy in the Middle Ages'' Indianapolis, 1973, p. 204' Meri, Josef W. and Jere L. Bacharach, Editors, ''Medieval Islamic Civilization'' Vol.1, A-K, Index, 2006, p. 304.</ref>. Ekde la [[19-a jarcento]], post la pliiĝo de naciismo en [[Balkanio]], la otomanoj komencis rigardi asirianojn kaj aliajn kristanojn en sia orienta fronto kiel eblan minacon. La kurdaj emiroj klopodis plifirmigi sian potencon atakante asiriajn komunumojn, kiuj jam estis bone establitaj tie. Akademiuloj taksas, ke dekmiloj da asirianoj en la regiono [[Hakkâri|Hakkari]] estis murditaj en 1843 kiam Bedr Ĥan Beg , la emiro de Bohtan, invadis ilian regionon<ref>Clinton Bennett (2005). ''Muslims and Modernity: An Introduction to the Issues and Debates''. Continuum International Publishing Group. p. 162, 163. {{ISBN|0-8264-5481-X}}. Retrieved 2012-07-07</ref>. Post posta masakro en 1846, la otomanoj estis devigitaj de la okcidentaj potencoj interveni en la regionon, kaj la rezultinta konflikto detruis la kurdajn emirlandojn kaj reasertis la otomanan potencon en la areo. La asirianoj estis submetitaj al la [[Masakro de Dijarbakiro|masakroj de Dijarbakiro]] iom poste<ref>H. Patrick Glenn, ''Legal Traditions of the World''. Oxford University Press, 2007, p. 219.</ref>. Estante kulture, etne kaj lingve apartaj de siaj islamaj najbaroj en la [[Proksima Oriento]], la araboj, la persoj, kurdoj, turkoj, la asirianoj eltenis multe da malfacilaĵoj tra sia lastatempa historio kiel rezulto de religia kaj etna persekuto de ĉi tiuj grupoj<ref name="Joseph">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&pg=PA48|titolo=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers|aŭtoro=John Joseph|aŭtoroligilo=John Joseph (academic)|jaro=2000|eldoninto=[[Brill Publishers]]|ISBN=9789004116412|paĝoj=48, 49}}</ref>. === Mongola kaj turklingva regado === [[Dosiero:Syriac Christianity.svg|eta|altdekstre=1.35|Aramea lingvo kaj siria kristanismo en Mezoriento kaj Centrazioĝis la ampleksa masmurdado de [[Timur]]o en la 14-a jarcento]] Post la regado de la [[selĝukoj]] kaj la [[bujidoj]], la regiono sub la regado de la [[Mongola Imperio]] post la falo de Bagdado en 1258. La mongolaj ĥanoj simpatiis kun kristanoj kaj ne damaĝis ilin. La plej elstara inter ili estis probable [[Isa Kelemeĉi]], diplomato, astrologo kaj estro de la kristanaj aferoj en [[Dinastio Yuan|Juan Ĉinio]]. Li pasigis kelkan tempon en Persio sub la [[Ilĥanlando]]. La masakroj de Timur de la 14-a jarcento detruis la asirian popolon. La masakroj kaj forraboj de Timuro de ĉio kristana draste reduktis ĝian ekziston. Fine de la regado de Timur, la restanta asiria loĝantaro preskaŭ estis ekstermita en multaj lokoj. Direkte al la fino de la 13-a jarcento, [[Bar Hebraeus]], la konata asiria erudiciulo kaj hierarko, trovis "multe da trankvilo" en sia diocezo en Mezopotamio. La diocezo de Sirio, li skribis. La regiono poste estis regata de la Irane loĝantaj tjurklingvaj konfederacioj de [[ak-kojunlo]]j kaj [[kara-kojunlo]]j. Poste, ĉiuj asirianoj, same kiel kun la resto de la etnoj loĝantaj en la antaŭaj teritorioj de la ak-kojunloj, falis en safavidajn manojn ekde 1501. === Ekde la safavidoj ĝis otomana regado === [[Dosiero:Assyrianmareliasnestorianbishop.jpg|altdekstre|eta|maldekstra|Mar Elias (Elija), la nestoriana episkopo de vilaĝo ĉirkaŭ la lago [[Urmijo]] en 1831]] La otomanoj certigis sian regadon super Mezopotamio kaj Sirio en la unua duono de la 17-a jarcento post la Otomana-Safavida Milito (1623-39) kaj la rezultinta [[Traktato de Zuhab]]. Neislamanoj estis organizitaj en [[Milio (Otomana Imperio)|miliojn]]. Siriaj kristanoj tamen estis ofte konsiderataj unu milio kune kun armenoj ĝis la 19-a jarcento, kiam nestorianoj, siriaj ortodoksuloj kaj ĥaldeoj akiris tiun rajton ankaŭ<ref name=kennith255>[https://books.google.com/books?id=fHtSuvaVAAoC&pg=PA255 The Blackwell companion to Eastern Christianity], Kenneth Parry</ref>. La arameaj parolantaj mezopotamiaj kristanoj estis delonge dividitaj inter anoj de la [[Asiria Eklezio de la Oriento|Orienta Eklezio]], ofte nomataj "Nestorianoj", kaj anoj de la [[Siria Ortodoksa Eklezio]], ofte nomata jakobanoj. Ĉi-lastajn organizis Marutha de Tikrit (565–649) kiel 17 diocezoj sub "Metropolito de la Oriento", tenante la plej altan rangon en la Siria Ortodoksa Eklezio post tiu de la Siria Ortodoksa Patriarko de Antioĥio. La metropolito loĝis en [[Tikrit]] ĝis 1089, kiam li translokiĝis al la urbo [[Mosulo]] dum duona jarcento, antaŭ ol ekloĝi en la proksima monaĥejo de Mar Mattai (ankoraŭ apartenanta al la Siria Ortodoksa Eklezio) kaj tiel ne malproksime de la loĝejo de la Patriarkoj de la Orienta Eklezio. De 1533, la posedanto de la ofico estis konata kiel la ''Mapriano ''de Mosulo, por distingi lin de la Mapriano de la Patriarkejo de Tur Abdin.<ref>[https://gedsh.bethmardutho.org/Maphrian "Maphrian Catholicos [Syr. Orth.]" in ''Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage''</ref>. En 1552, grupo de episkopoj de la Orienta Eklezio de la nordaj regionoj de [[Dijarbakiro]] kaj [[Selmas]], kiuj estis malkontentaj pri rezervo de patriarka sinsekvo al membroj de ununura familio, eĉ se la elektita posteulo estis iom pli ol infano, elektita kiel rivala patriarko la abato de la Monaĥejo Rabban Hormizd, Yohannan Sulaqa. Ĉi tio tute ne estis la unua skismo en la Orienta Eklezio. Ekzemplo estas la provo anstataŭigi Timoteon la 1-a (779–823) per Efremo de Gandīsābur<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/The_Lesser_Eastern_Churches/Chapter_4 Adrian Fortescue, ''The Lesser Eastern Churches'', chapter 4]</ref>. Laŭ tradicio, patriarko povus esti ordinita nur de iu kun ĉefepiskopa (metropolita) rango, rango al kiu nur membroj de tiu familio estis promociitaj. Pro tiu kialo, Sulaqa vojaĝis al Romo, kie, prezentita kiel la nova patriarko elektita, li eniris en komunion kun la katolika eklezio kaj estis ordinita de la papo kaj rekonita kiel patriarko. La titolo aŭ priskribo laŭ kiu li estis rekonita kiel patriarko estas diverse donita kiel "Patriarko de Mosulo en Orienta Sirio";  "Patriarko de la Eklezio de la Ĥaldeoj de Mosulo";  "Patriarko de la Ĥaldeoj"; "Patriarko de Mosulo"; aŭ "Patriarko de la orientaj asirianoj", ĉi tiu lasta estas la versio donita de Pietro Strozzi sur la dua lasta sennombra paĝo antaŭ paĝo 1 de lia ''De Dogmatibus Chaldaeorum'', el kiu angla traduko estas donita en la ''Malgrandaj Orientaj Eklezioj de'' Adrian Fortescue<ref>''Patriarcha de Mozal in Syria orientali'' ([https://archive.org/details/orienschristian04grgoog Anton Baumstark (editor), ''Oriens Christianus'', IV:1, Rome and Leipzig 2004, p. 277)]</ref>. Mar Ŝimun la 8-a Johannan Sulaka revenis al norda Mezopotamio en la sama jaro kaj riparis sian sidlokon en Dijarbakiro. Antaŭ ol esti malliberigita kvar monatojn kaj poste en januaro 1555 mortigita de la guberniestro de [[Amadija]] laŭ instigo de la rivala patriarko de Alkoŝ, la ''linio Alija'',  li ordinis du metropolitojn kaj tri aliajn episkopojn, tiel komencante nova eklezia hierarkio: la patriarka linio konata kiel la ''linio Ŝimun''. La areo de influo de ĉi tiu patriarkejo baldaŭ translokiĝis de Dijarbakiro de oriento, riparante la sidejon, post multaj ŝanĝoj, en la izolita vilaĝo Koĉanis<ref>''Chaldaeorum ecclesiae Musal Patriarcha'' ([http://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/content/pageview/33998 Giuseppe Simone Assemani (editor), ''Bibliotheca Orientalis Clementino-Vaticana'' (Rome 1725), vol. 3, part 1, p. 661)]</ref>. La ''Ŝimun-linio'' poste devojiĝis de [[Katolika Eklezio|Romo]] kaj en 1662 adoptis kredan konfeson malkongruan kun tiu de Romo. Gvidado de tiuj, kiuj deziris komunion kun Romo, pasis al la ĉefepiskopo Jozefo la 1-a, rekonita unue de la turkaj civilaj aŭtoritatoj (1677) kaj poste de Romo mem (1681). Jarcenton kaj duono poste, en 1830, estreco de la katolikoj (la [[Ĥaldea katolika Eklezio|Ĥaldea katolika eklezio]]) estis donita al Johannan Hormizd, membro de la familio, kiu dum jarcentoj provizis la patriarkojn de la legitimisto "Elija-linio", kiu venkis la plej multajn el la sekvantoj de tiu linio<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&pg=PA36&dq=filoni+%22ordained+two%22|title=The Church in Iraq|first=Fernando|last=Filoni|date=July 3, 2017|publisher=CUA Press|via=Google Books|isbn=9780813229652}}</ref>. Tiel la patriarka linio de tiuj, kiuj en 1553 eniris komunion kun Romo, nun estas patriarkoj de la "tradiciisma" branĉo de la Orienta Eklezio, tiu, kiu en 1976 oficiale adoptis la nomon "[[Asiria Eklezio de la Oriento]]"<ref>{{Cite book|author1=Anthony O'Mahony|author2=Emma Loosley|title=Eastern Christianity in the Modern Middle East|url=https://books.google.com/books?id=XzOMAgAAQBAJ&pg=PA45|date=16-a de decembro 2009|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-19371-3|page=45}}</ref><ref>[https://archive.org/stream/dictionnairedeth11vacauoft#page/113/mode/1up "L'Église nestorienne'' in ''Dictionnaire de théologie catholique'' (Librairie Letourzey et Ané (1931), vol. XI, col. 228]</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=UhiWDwAAQBAJ&pg=PA248|titolo=The Church of the East: An Illustrated History of Assyrian Christianity|aŭtoro=Christoph Baumer|dato=5-a de septembro 2016|eldoninto=Bloomsbury Publishing|ISBN=978-1-83860-934-4|paĝo=248}}</ref>. En la 1840-aj jaroj multaj el la asirianoj loĝantaj en la montoj [[Hakkâri|Hakkari]] en la sudorienta angulo de la [[Otomana Imperio]] estis amase murditaj de la kurdaj emiroj de Hakkari kaj Bohtan<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=2u2hpp2f3G0C|titolo=De dogmatibus chaldaeorum disputatio ad Patrem ... Adam Camerae Patriarchalis Babylonis ...|aŭtoro=Pietro Strozzi|jaro=1617|eldoninto=ex typographia Bartholomaei Zannetti}}</ref>. Alia grava masakro de asirianoj (kaj de armenoj) en la Otomana Imperio okazis inter 1894 kaj 1897 de turkaj trupoj kaj iliaj kurdaj aliancanoj dum la regado de sultano [[Abd-ul-Hamid la 2-a|Abdul Hamid la 2-a]]. La motivoj por ĉi tiuj masakroj estis provo certigi [[tutislamismo]]n en la [[Otomana Imperio]]<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Catholics and Sultans: The Church and the Ottoman Empire 1453–1923|familia nomo=Frazee|persona nomo=Charles A.|jaro=2006|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=978-0-521-02700-7|paĝo=56}}</ref>, rankoro pri la kompara riĉeco de la antikvaj indiĝenaj kristanaj komunumoj, kaj timo, ke ili provos apartiĝi de la ŝanceliĝanta Otomana Imperio. Asirianoj estis masakritaj en [[Dijarbakiro]], [[Hasankeyef]], [[Sivas]] kaj aliaj partoj de [[Anatolio]], de sultano [[Abd-ul-Hamid la 2-a|Abdul Hamid la 2-a]]. Ĉi tiuj atakoj kaŭzis la morton de pli ol miloj da asirianoj kaj la devigan "otomanigon" de la loĝantoj de 245 vilaĝoj. La turkaj trupoj prirabis la restaĵojn de la asiriaj setlejoj kaj ĉi tiuj poste estis ŝtelitaj kaj okupitaj de kurdoj. Senarmaj asiriaj virinoj kaj infanoj estis seksperfortitaj, torturitaj kaj murditaj<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=X6DM4szwUpEC|titolo=Catholics and Sultans: The Church and the Ottoman Empire 1453-1923|aŭtoro=Charles A. Frazee|dato=22-a de junio 2006|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=978-0-521-02700-7|paĝo=57}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=e-GEDwAAQBAJ&pg=PT194|titolo=The Syriac World|aŭtoro=Daniel King|dato=12-a de decembro 2018|eldoninto=Taylor & Francis|ISBN=978-1-317-48211-6|paĝo=194}}</ref><ref>[https://archive.org/details/historyofassyria0018mara/page/32/mode/2up Mar Aprem Mooken, ''The History of the Assyrian Church of the East'' (St. Ephrem Ecumenical Research Institute, 2000), p. 33]</ref>. ==== Unua Mondmilito kaj ties konsekvenco ==== [[Dosiero:Old Assyrian Flag.svg|eta|dekstra|Asiria flago, ĉ. 1920<ref name=ChaldOn>{{cite web |title=The Old Assyrian Flag |url=http://www.chaldeansonline.net/photo/oldflag.html |website=Chaldeans On Line |accessdate=21-a de junio 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060105110929/http://www.chaldeansonline.net/photo/oldflag.html |archivedate=5-a de januaro 2006|titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060105110929/http://www.chaldeansonline.net/photo/oldflag.html |arkivdato=2006-01-05 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060105110929/http://www.chaldeansonline.net/photo/oldflag.html |date=2006-01-05 }}</ref><ref name=AANF>{{cite web |author1=AANF |title=HISTORY |url=http://aanf.org/history.html |website=Assyrian American National Federation |accessdate=21-a de junio 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050207234713/http://aanf.org/history.html |archivedate=7an de februaro 2005 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20050207234713/http://aanf.org/history.html |arkivdato=2005-02-07 }}</ref>]] [[Dosiero:Burning of Assyrians.jpg|eta|dekstra|La bruligado de korpoj de asiriaj virinoj]] La asirianoj suferspertis kelkajn religie kaj etne motivitajn masakrojn dum la 17-a, 18-a kaj 19-a jarcentoj, kulminante per la grandskalaj [[Hamidaj masakroj]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.fredaprim.com/pdfs/2008/20080307a.pdf|titolo=Fred Aprim, "Assyria and Assyrians Since the 2003 US Occupation of Iraq"|alirdato=2019-10-12}}</ref> de senarmaj viroj, virinoj kaj infanoj de islamaj turkoj kaj kurdoj en la malfrua 19-a jarcento ĉe la manoj de la [[Otomana Imperio]] kaj ĝiaj rilataj (plejparte kurdaj kaj arabaj ) milicoj, kiuj daŭre reduktis nombrojn, precipe en sudorienta Turkio. La plej signifa lastatempa persekuto kontraŭ la asiria loĝantaro estis la asiria genocido okazinta dum la [[unua mondmilito]]. Oni kalkulis, ke inter 275 000 kaj 300 000 asirianoj estis buĉitaj de la armeoj de la Otomana Imperio kaj iliaj kurdaj aliancanoj, nombrante ĝis du trionoj de la tuta asiria loĝantaro<ref>Aboona, H (2008). Assyrians and Ottomans: intercommunal relations on the periphery of the Ottoman Empire. Cambria Press. pp. 218–219. {{ISBN|978-1-60497-583-3}}.</ref>. Ĉi tio kaŭzis grandskalan migradon de asiriaj homoj el Turkio en landojn kiel Sirio, Irano kaj Irako (kie ili devis suferi pliajn perfortajn atakojn mane de araboj kaj kurdoj), same kiel aliajn najbarajn landojn en kaj ĉirkaŭ la [[Proksima Oriento]] kiel [[Asirianoj en Armenio|Armenio]], [[Kartvelio]] kaj [[Rusio]]<ref>The Plight of Religious Minorities: Can Religious Pluralism Survive? - Page 51 by United States Congress</ref><ref>The Armenian Genocide: Wartime Radicalization Or Premeditated Continuum – Page 272 edited by Richard Hovannisian</ref><ref>Not Even My Name: A True Story – Page 131 by Thea Halo</ref><ref>The Political Dictionary of Modern Middle East by Agnes G. Korbani</ref>. Reage al la [[asiria genocido]] kaj logita de britaj kaj rusaj promesoj de sendependa nacio, la asirianoj gviditaj de Agha Petros kaj Malik Ĥoŝaba de la tribo Bit-Tjari, batalis kune kun la aliancanoj kontraŭ otomanaj trupoj en asiria sendependeca milito. Malgraŭ tio ke la asirianoj estas malpli nombraj kaj superitaj de la malamikoj, ili batalis sukcese, gajnante kelkajn venkojn super la turkoj kaj kurdoj. Ĉi tiu situacio daŭris ĝis iliaj rusaj aliancanoj forlasis la militon, kaj armena rezisto rompiĝis, lasante la asirianojn ĉirkaŭitaj, izolitaj kaj fortranĉitaj de provizaj linioj. La konsiderinda asiria ĉeesto en sudorienta Anatolio, kiu enhavis pli ol kvar jarmilojn, estis tiel reduktita al ne pli ol 15.000 antaŭ la fino de la [[Unua mondmilito]]. === Moderna historio === [[Dosiero:Assyrian refugees on wagon.jpg|eta|250px |maldekstre|Asiriaj rifuĝintoj en vagono survoje al tiame ĵuskonstruita urbo ĉe la rivero Ĥabur en Sirio]] La plimulto de asirianoj loĝantaj en la hodiaŭa moderna Turkio estis devigita fuĝi al Sirio aŭ Irako post la turka venko dum la [[Milito por Turka Sendependiĝo]]. En 1932, asirianoj rifuzis iĝi parto de la lastatempe formita ŝtato Irako kaj anstataŭe postulis sian agnoskon kiel nacio ene de nacio. La asiria gvidanto Ŝimun la 21-a Eŝai petis al la [[Ligo de Nacioj]] agnoski la rajton de la asirianoj regi la areon konatan kiel la "asiria triangulo" en norda Irako. Dum la franca mandata periodo, kelkaj asirianoj fuĝis de etnaj purigoj en Irako dum la masakro de Simelo, establis multajn vilaĝojn laŭ la rivero [[Ĥabur]] dum la 1930-aj jaroj<ref>Len Dieghton, ''Blood Sweat and Tears''</ref>. La Asiriaj Setlejoj estis fonditaj de la britoj en 1928, kun antikvaj asiriaj armeaj altranguloj kiel Rab-ŝakeh, Rab-talia kaj Tartan, revivigitaj por la unua fojo en jarmiloj por ĉi tiu forto. La asirianoj estis aprezitaj de la britaj regantoj pro siaj batalaj kvalitoj, lojaleco, braveco kaj disciplino, kaj kutimis helpi la britojn sufoki ribelojn inter la araboj kaj kurdoj. Dum la Dua Mondmilito, dek unu asiriaj firmaoj vidis agon en Palestino kaj pliaj kvar servis en Kipro. La Paraŝuta Kompanio estis ligita al la Reĝa Mara Komando kaj estis implikita en batalado en Albanio, Italio kaj Grekio. La Asiriaj Setlejoj ludis gravan rolon en subigado de la por-naziaj irakaj trupoj ĉe la batalo de Habbanija en 1941<ref>{{Citation|last=Zubaida|first=S|title=Contested nations: Iraq and the Assyrians|journal=Nations and Nationalism|date=July 2000|volume=6|issue=3|pages=363–382|doi=10.1111/j.1354-5078.2000.00363.x|url=http://www.aina.org/articles/contestednations.pdf|accessdate=23-a de septembro 2011}}</ref><ref name="peshitta1">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.peshitta.org/initial/mareshai.html|titolo=Biography of His Holiness, The Assyrian Martyr, The Late Mar Eshai Shimun XXIII|alirdato=23-a de septembro 2011|verko=Committee of the 50th Anniversary of the Patriarchate of Mar Eshai Shimun XXIII|eldoninto=peshitta.org|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110927100353/http://www.peshitta.org/initial/mareshai.html|arkivdato=2011-09-27}}</ref>. Tamen, ĉi tiu kunlaboro kun la britoj estis rigardata kun suspekto de iuj gvidantoj de la nove formita [[Reĝlando Irako|Iraka reĝlando]]. La streĉiteco atingis sian pinton baldaŭ post la formala sendependecdeklaro kiam centoj da asiriaj civiluloj estis buĉitaj dum la Masakro de Simelo fare de la iraka armeo en aŭgusto 1933. La okazaĵoj kaŭzis la elpelon de Ŝimun la 21-a Eŝai la Katolikoso kaj Patriarko de la Asiria Eklezio de la Oriento al Usono kie loĝis ĝis lia morto en 1975<ref name="UNHCR1">{{cite web |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,USCIS,,IRQ,,3f520de14,0.html |title=Refworld – Iraq: Information on treatment of Assyrian and Chaldean Christians |author=United Nations High Commissioner for Refugees |work=Refworld |accessdate=18-a de februaro 2015|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121019062353/http://www.unhcr.org/refworld/country%2C%2CUSCIS%2C%2CIRQ%2C%2C3f520de14%2C0.html |archivedate=19-a de oktobro 2012|titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121019062353/http://www.unhcr.org/refworld/country%2C%2CUSCIS%2C%2CIRQ%2C%2C3f520de14%2C0.html |arkivdato=2012-10-19 }}</ref>. La periodo de la 1940-aj jaroj ĝis 1963 vidis periodon de ripozo por la asirianoj. La reĝimo de prezidanto [[Abd al-Karim Kasim]] precipe vidis la asirianojn akceptitajn en ĉefan socion. Multaj urbaj asirianoj iĝis sukcesaj komercistoj, aliaj estis bone reprezentitaj en politiko kaj militistaro, iliaj urboj kaj vilaĝoj prosperis neĝenataj, kaj asirianoj elstaris, kaj estis sufiĉe reprezentitaj en sportoj<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.zowaa.org/|titolo=زوعا|alirdato=18-a de februaro 2015}}</ref>. La [[Baazo]] prenis la potencon en Irako kaj Sirio en 1963, enkondukante leĝojn celantajn subpremi la asirian nacian identecon per arabigaj politikoj. La donado de tradiciaj asiriaj nomoj estis malpermesita kaj asiriaj lernejoj, partioj, preĝejoj kaj literaturo estis subpremitaj. Asirianoj estis forte premataj identigi sin kiel ''irakaj / siriaj kristanoj''. Asirianoj ne estis agnoskitaj kiel etno de la registaroj kaj ili kreskigis dividojn inter asirianoj laŭ religiaj linioj (ekz. [[Asiria Eklezio de la Oriento|Asira Eklezio de la Oriento]] kontraŭ [[Ĥaldea katolika Eklezio|Ĥaldea Katolika Eklezio]] kontraŭ [[Siria Ortodoksa Eklezio]])<ref>[http://www.indict.org.uk/crimedetails.php?crime=Anfal The Anfal Offensives] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110928000000/https://web.archive.org/web/20110928232815/http://www.indict.org.uk/crimedetails.php?crime=Anfal |date=2011-09-28 }}, indict.org.uk</ref><ref>{{Cite book|authors=Certrez, Donabed, and Makko |title=The Assyrian Heritage: Threads of Continuity and Influence |pages=288–289|year=2012|publisher=Uppsala University|isbn=978-91-554-8303-6}}</ref>. En respondo al tia persekuto, la asirianoj de la movado ''Zowaa ''ene de la [[Asiria Demokratia Movado]] komencis armitan lukton kontraŭ la iraka registaro en 1982 sub la gvidado de Jonadam Kanna, kaj tiam interligis kun la Iraka-Kurdia Fronto en la fruaj 1990-aj jaroj. Jonadam Kanna precipe estis celo de la registaro de [[Saddam Hussein]] dum multaj jaroj. La kampanjo Anfal de 1986–1989 en Irako, kiu celis kurdan opozicion, rezultigis murdon de 2 000 asirianoj per siaj gaskampanjoj. Pli ol 31 urboj kaj vilaĝoj, 25 asiriaj monaĥejoj kaj preĝejoj estis detruitaj ĝis la tero. Pluraj asirianoj estis murditaj, aliaj estis deportitaj al grandaj urboj, kaj iliaj teroj kaj hejmoj tiam estis transprenitaj de araboj kaj kurdoj. ==== 21-a jarcento ==== [[Dosiero:Assyrian Genocide Memorial in Yerevan, Armenia.JPG|eta|altdekstre=0.75|Memorejo pri la [[Asiria genocido]] en [[Erevano]], [[Armenio]]]] Ekde la [[Iraka milito|Iraka Milito]] en 2003 [[socia agitado]] kaj kaoso rezultigis la senprovokan persekuton de asirianoj en Irako, plejparte de islamaj ekstremistoj (kaj ŝijaistoj kaj sunaistoj) kaj kurdaj naciistoj (ekz. dum la tumultoj de Dahuk de 2011 celitaj al asirianoj kaj [[jezidoj]]). En lokoj kiel Dora, kvartalo en sudokcidenta Bagdado, la plimulto de ĝia asiria loĝantaro aŭ fuĝis eksterlanden aŭ al norda Irako, aŭ estis murdita. Islama indigno pro la okupado de Usono de Irako, kaj okazaĵoj kiel ekzemple la bildstrioj de ''Jyllands-Posten'' Mohamedo kaj la konflikto de [[Benedikto la 16-a|Papo Benedikto la 16-a]] pri Islamo rezultigis islamanojn atakantajn asiriajn komunumojn. Ekde la komenco de la iraka milito, almenaŭ 46 preĝejoj kaj monaĥejoj estis bombitaj. En la lastaj jaroj la asirianoj en norda Irako kaj nordorienta Sirio fariĝis celo de ekstrema senprovoka [[islama terorismo]]. Rezulte, asirianoj prenis armilojn kune kun aliaj grupoj (kiel kurdoj, turkomanoj kaj [[armenoj]]) responde al senprovokaj atakoj de [[Alkaido]], la [[Islama Ŝtato]], Nusra Fronto kaj aliaj terorismaj islamaj fundamentismaj grupoj. En 2014 islamaj teroristoj de la Islama Ŝtato atakis asiriajn urbojn kaj vilaĝojn en la asiria patrujo de norda Irako, kune kun urboj kiel [[Mosulo]] kaj [[Kirkuk]] kiuj havas grandajn asiriajn loĝantarojn. Estis raportoj pri abomenaĵoj faritaj de teroristoj de la Islama Ŝtato poste, inkluzive; senkapigoj, krucumoj, infanmurdoj, seksperforto, devigaj konvertiĝoj, etna purigado, forrabo, kaj ĉantaĝo en la formo de kontraŭleĝaj impostoj pagitaj al ne-islamanoj. Asirianoj en Irako respondis formante armitajn milicojn por defendi siajn teritoriojn<ref name="The Boston Globe">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2007/07/05/exodus_of_christians_hits_baghdad_district/|titolo=Exodus of Christians hits Baghdad district|alirdato=18-a de februaro 2015|verko=[[The Boston Globe]]}}</ref>. Responde al la invado de la islama ŝtato al la asiria patrujo en 2014, multaj asiriaj organizoj ankaŭ formis siajn proprajn sendependajn bataltrupojn por kontraŭbatali la Islaman Ŝtaton kaj eble repreni siajn "praajn landojn". Ĉi tiuj inkluzivas la ebenaĵon de Ninivo<ref name="The Boston Globe"/>. Raporto de 2018 deklaris, ke kurdaj aŭtoritatoj en Sirio, kune kun oficialuloj de Dawronoye, fermis plurajn asiriajn lernejojn en Norda Sirio kaj eksigis sian administradon. Ĉi tio laŭdire okazis ĉar ĉi tiuj instruistoj malsukcesis registriĝi por licenco kaj malakcepti la novan instruplanon aprobitan de la Edukinstanco. Fermmetodoj intervalis de oficiala fermado de lernejoj ĝis armitaj viroj kiu eniris en la lernejojn kaj fermis ilin. Asiria edukisto nomata Isa Raŝid poste estis forte batita ekster sia hejmo pro malakcepto de la kurda programo pri memadministrado<ref name="aleteia">John Burger for Aletia. December 4, 2014 [http://www.aleteia.org/en/world/article/christians-in-iraq-forming-militia-to-defend-and-possibly-retake-ancestral-lands-5337839336161280 Christians in Iraq Forming Militia to Defend, and Possibly Retake, Ancestral Lands] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150401150800/http://www.aleteia.org/en/world/article/christians-in-iraq-forming-militia-to-defend-and-possibly-retake-ancestral-lands-5337839336161280 |date=2015-04-01 }}</ref><ref>Steven Nelson for ''US News and World Report''. Feb. 6, 2015 [https://www.usnews.com/news/articles/2015/02/06/iraqi-christians-form-anti-isis-militia-and-you-can-legally-fund-them Iraqi Assyrian Christians Form Anti-ISIS Militia, and You Can Legally Chip In]</ref>. La Asiria Politika Instituto asertis, ke asiria raportisto nomata Souleman Yusph estis arestita de kurdaj trupoj pro siaj raportoj pri la fermoj de lernejoj rilataj al Dawronoye en Sirio. Specife, li dividis multajn fotojn en Facebook detaligante la fermojn<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.aina.org/news/20080107163014.htm|titolo=Church Bombings in Iraq Since 2004|alirdato=2008-11-16|eldoninto=Aina.org}}</ref>. == Demografio == [[Dosiero:Maunsell&#039;s map, Pre-World War I British Ethnographical Map of eastern Turkey in Asia, Syria and western Persia 01.jpg|eta|altdekstre=1.15|Mapo de Maunsell', brita etnografia mapo antaŭ la unua mondmilito, kiu montras la ''nestorianojn'', ''ĥaldeojn'' kaj ''jakobanojn'']] [[Dosiero:Map of Assyria Paris Peace Conference 1919.jpg|eta|altdekstre=1.15|la mapo de la Asiria Ĥaldea Delegitaro por sendependa Asirio, prezentita en la Konferenco de Parizo 1919]] === Patrujo === La asiria patrujo inkluzivas la pratempajn urbojn [[Ninivo]] ([[Mosulo]]), Nuhadra ([[Dahuk]]), Arrapha/Beth Garmai ([[Kirkuk]]), Al Qosh , Tesqopa kaj Arbela ([[Arbil]]) en Irako, [[Urmijo|Urmia]] en Irano, kaj [[Hakkâri|Hakkari]] (granda regiono, kiu konsistas el la modernaj urboj [[Yuksekova]], [[Hakkâri]], [[Çukurca]], [[Semdinli]] kaj [[Uludere]]), [[Şanlıurfa|Edessa]]/Urhoy ([[Şanlıurfa|Urfa]]), [[Harran]], Amida ([[Dijarbakiro]]) kaj [[Tur Abdin]] (Midyat kaj Kafro) en Turkio, inter aliaj<ref name=autogenerated18>{{Cite web|url=http://sor.cua.edu/SOCNews/2002/20021201EUPStmt.html|title=Statement on Assyrians/Syriacs in Turkey/Iraq|website=sor.cua.edu|access-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081120131038/http://sor.cua.edu/SOCNews/2002/20021201EUPStmt.html|archive-date=2008-11-20}}</ref>. Iuj urboj estas nuntempe sub kurda regado kaj aliaj ankoraŭ havas asirian ĉeeston, nome tiuj en Irako, ĉar la asiria loĝantaro en sudorienta Turkio (kiel tiuj en Hakkari) estis etne purigitaj dum la [[asiria genocido]] de la [[unua mondmilito]].  Tiuj, kiuj postvivis, fuĝis al netuŝitaj areoj de asiria setlejo en Norda Irako, kun aliaj ekloĝantaj en irakaj urboj sude. Kvankam multaj ankaŭ enmigris al najbaraj landoj en Kaŭkazio kaj Mezoriento kaj ĉirkaŭe kiel [[Asirianoj en Armenio|Armenio]], [[Sirio]], [[Kartvelio]], [[Norda Kaŭkazio|suda Rusio]], [[Libano]] kaj [[Jordanio]]<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=IXJ6CgAAQBAJ&pg=PA31&dq=assyrian+homeland|titolo=The West in the World|familia nomo=Sherman|dato=2013-09-13|eldoninto=McGraw-Hill Higher Education|ISBN=9781259157059|lingvo=en}}</ref>. En antikvaj tempoj, akadlingva Asirio ekzistis en kio nun estas [[Sirio]], [[Jordanio]], [[Israelo]] kaj [[Libano]], inter aliaj modernaj landoj, pro la koncentriĝo de la [[Nov-Asiria Imperio|Novasiria imperio]] en la regiono. Kvankam lastatempa loĝado de kristanaj asirianoj en [[Nusaybin|Nisabina]], [[Qamişli|Qamishli]], [[Hasaka]], Al-Qahtaniyah, Al-Darbasiyah, Al-Malikiyah, Amuda, Tel Tamer kaj kelkaj aliaj urbetoj en la [[gubernio Hasaka]] en Sirio, okazis en la fruaj 1930-aj jaroj, kiam ili fuĝis de Norda Irako post kiam ili estis celitaj kaj buĉitaj dum la masakro de Simelo.  La asirianoj en Sirio ne havis sirian civitanecon ĝis malfruaj 1940-aj jaroj<ref>Rowlands, J., "The Khabur Valley," Royal Central Asian Society Journal, 1947, pp. 144-149.</ref>. Konsiderindaj asiriaj loĝantaroj restas nur en Sirio, kie ĉirkaŭ 400 000 asirianoj loĝas, kaj en Irako, kie ĉirkaŭ 300 000 asirianoj loĝas. En Irano kaj Turkio restas nur malgrandaj loĝantaroj, kun nur 20.000 asiroj en Irano, kaj malgranda sed kreskanta asiria loĝantaro en Turkio, kie vivas 25.000 asirianoj, plejparte en la urboj kaj ne en la praaj setlejoj<ref name="United Nations High Commissioner for Refugees">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.refworld.org/docid/4cb826c3c.html|titolo=Iran: Last of the Assyrians|alirdato=2013-09-18|aŭtoro=United Nations High Commissioner for Refugees|dato=2010-10-13|eldoninto=Refworld}}</ref>. En Tur Abdin, tradicia centro de asiria kulturo, restas nur 2 500 asirianoj. Malpli ol 50.000 en la censo de 1960, sed pli ol 1.000 en 1992. Ĉi tiu akra malkresko ŝuldiĝas al intensa konflikto inter Turkio kaj [[Kurdistana Laborista Partio|PKK]] en la 1980-aj jaroj<ref name="ishtartv.com">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ishtartv.com/viewarticle,48856.html|titolo=مسؤول مسيحي : عدد المسيحيين في العراق تراجع الى ثلاثمائة الف|alirdato=18-a de februaro 2015}}</ref>. Tamen estas ĉirkaŭ 25.000 asirianoj en tuta Turkio, kun plej multaj loĝantaj en [[Istanbulo]]. Plej multaj asirianoj nuntempe loĝas en la Okcidento pro la jarcentoj de persekutado fare de la najbaraj islamanoj. Antaŭ la [[Islama Ŝtato]] de Irako kaj Levantenio, en raporto de 2013 de oficialulo de la Ĥaldea Siria Asiria Popola Konsilio, oni kalkulis, ke 300 000 asirianoj restis en Irako<ref name="Al-Monitor">{{Cite web |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/10/iraq-assyrians-ethnic-rights-ignored.html |title=Al-Monitor: Ethnic dimension of Iraqi Assyrians often ignored |access-date=2014-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017200046/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/10/iraq-assyrians-ethnic-rights-ignored.html |archive-date=2015-10-17 |url-status=dead |date=2014-10-10 }}</ref>. === Asiraj subgrupoj === Estas tri ĉefaj asiraj subgrupoj: orienta, okcidenta, ĥaldea. Ĉi tiuj subsekcioj nur parte interkovras lingve, historie, kulture kaj religie. * La orienta subgrupo loĝis historie en Hakkari en la norda [[Zagros-montaro]], la valoj Simele kaj Sapna en Nuhadra, kaj partoj de la ebenaĵoj de Ninivo kaj Urmia. Ili parolas nordorientajn novarameajn dialektojn kaj estas religie diversaj, aliĝante al la orientaj siriaj eklezioj, protestantismo,  judismo aŭ estas senreligiaj<ref name="Minahan 2002, p. 209">[[#Minahan|Minahan 2002]], p. 209</ref><ref>{{Cite book|last=Vander Werff|first=Lyle L. |title=Christian mission to Muslims: the record : Anglican and Reformed approaches in India and the Near East, 1800-1938|publisher=William Carey Library|year=1977|series=The William Carey Library series on Islamic studies|pages=[https://archive.org/details/christianmission0000vand/page/366 366]|isbn=978-0-87808-320-6|url=https://archive.org/details/christianmission0000vand|url-access=registration}}</ref>. * La ĥaldea subgrupo estas subgrupo de la orientaj asirianoj. La grupo ofte egalas kun la adeptoj de la [[Ĥaldea katolika Eklezio|Ĥaldea katolika eklezio]], tamen ne ĉiuj ĥaldeaj katolikoj identigas sin kiel ĥaldeoj.  Ili estas tradicie parolantoj de nordorientaj novarameaj dialektoj<ref>[https://www.reuters.com/article/us-religion-turkey-christians-factbox/factbox-christians-in-turkey-idUSTRE50L08O20090122?fbclid=IwAR01zNqi9SahltpLeuTMgNVqkm-JtNB3bU4SiDKG52Yr6YnCNAY-pK_hPUQ FACTBOX: Christians in Turkey]</ref>, tamen ekzistas kelkaj turklingvanoj. En Irako, ĥaldeaj katolikoj loĝas en la okcidentaj vilaĝoj de la ebenaĵo de Ninivo, Alqosh, Batnaya, Tel Keppe kaj Tesqopa, same kiel la valo Nahla kaj Akra. En Sirio ili loĝas en Halepo kaj la gubernio Hasaka. En Turkio, ili loĝas dise en [[Istanbulo]], [[Dijarbakiro]], [[Şırnak|Sirnak]] kaj [[Mardin]]<ref name='BBC'>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7271828.stm|titolo=Who are the Chaldean Christians?|alirdato=2010-03-26|dato=2008-03-13|verkaĵo=[[BBC News]]}}</ref>. * La okcidenta subgrupo, historie loĝata en Tur Abdin  kaj nun havas signifan ĉeeston en la gubernio Hasaka en Sirio. Ili ĉefe parolas la centran novramean lingvon. Plej multaj aliĝas al la okcident-siriaj eklezioj, sed kelkaj ankaŭ estas nereligiaj<ref>[https://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/19112019 In northeast Syria, last Assyrians fear Turkish advance]</ref>. === Persekutado === [[Dosiero:Assyrian genocide map-pt.svg|eta|250ra|Mapo de la lokoj kie okazis la Asiria genocido.]] Pro ilia kristana identeco kaj etneco, la asirianoj estis persekutitaj ekde la alpreno de kristanismo. Dum la regado de [[Jazdegerdo la 1-a]], kristanoj en Irano estis rigarditaj kun suspekto kiel eblaj romiaj renversemuloj, rezultigante persekutojn dum samtempe antaŭenigante Nestorian Kristanismon kiel bufro inter la Eklezioj de Romo kaj Irano. Persekutoj kaj provoj trudi [[Zaratuŝtrismo]]n daŭris dum la regado de [[Jazdegerdo la 2-a]]<ref>[https://books.google.com/books?id=1u2oP2RihIgC&lpg=PA85&ots=kajqpsTjCe&dq=constantine%20christianity%20yazdegerd&pg=PA85#v=onepage&q=constantine%20christianity%20yazdegerd&f=false ''This History of the Medieval World''] by Susan Wise Bauer, pg. 85-87</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=2nWP0_6gkiYC&lpg=PA83&ots=lI-wd4D4Mk&dq=constantine%20christianity%20yazdegerd&pg=PA84#v=onepage&q=constantine%20christianity%20yazdegerd&f=false ''A Short World History of Christianity''] by Robert Bruce Mullin, pp. 82-85</ref>. Dum la epokoj de mongola regado sub [[Ĝingis-Ĥano]] kaj [[Timur]] okazis arbitra buĉado de dekmiloj da asirianoj kaj detruo de la asiria loĝantaro de nordokcidenta Irano kaj centra kaj norda Irano<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/409819/Nestorian |title=Nestorian (Christian sect) |encyclopedia=Britannica.com |accessdate=2013-09-18}}</ref>. Pli lastatempaj persekutoj ekde la 19-a jarcento inkluzivas la Masakrojn de Badr Ĥan, la [[Masakro de Dijarbakiro|Masakrojn de Dijarbakiro]] (1895), la [[Adana masakro|masakron de Adana]], la [[Asiria genocido|asirian genocidon]], la [[Masakro de Simelo|Masakron de Simele]] kaj la kampanjo al-Anfal . === Diasporo === [[Dosiero:Assyrian world population.png|eta|250ra| maldekstre |Asiria tutmonda loĝantaro]] Ekde la [[asiria genocido]], multaj asirianoj forlasis Mezorienton tute por pli sekura kaj komforta vivo en la landoj de la okcidenta mondo. Kiel rezulto de tio, la asiria loĝantaro en Mezoriento draste malpliiĝis. Ekde hodiaŭ estas pli multaj asirianoj en la diasporo ol en sia patrujo. La plej grandaj asiriaj diasporaj komunumoj troviĝas en Svedio (100,000), Germanio (100,000), Usono (80.000), kaj en Aŭstralio (46,000)<ref name="Demographics of Sweden">[http://www.eurfedling.org/Sweden.htm Demographics of Sweden] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190502175529/http://www.eurfedling.org/Sweden.htm |date=2019-05-02 }}, [[Swedish Language Council]] "Sweden has also one of the largest exile communities of Assyrian and Syriac Christians (also known as Chaldeans) with a population of around 100,000."</ref>. Laŭ etna procento, la plej grandaj asiriaj diasporaj komunumoj situas en [[Södertälje]] en [[Stokholmo|Stokholma Distrikto]], [[Svedio]], kaj en Fairfield City en [[Sidnejo]], [[Aŭstralio]], kie ili estas la ĉefa etno en la antaŭurboj Fairfield, Fairfield Heights, Prairiewood kaj Greenfield Park. Ekzistas ankaŭ konsiderinda asiria komunumo en [[Melburno]]<ref name="http://www.aina.org/brief.html">{{cite web |author1=Peter BetBasoo |title=Brief History of Assyrians |url=http://www.aina.org/brief.html |website=www.aina.org}}</ref>, Aŭstralio (Broadmeadows, Meadow Heights kaj Craigieburn) En Usono, asirianoj plejparte troviĝas en [[Ĉikago]] (Niles kaj Skokie), [[Detrojto]] (Sterling Heights, kaj West Bloomfield Township), [[Fenikso (Arizono)|Fenikso]]<ref>[https://www.ssi.org.au/news/ssi-news-blog/938-the-facts-about-syrian-refugees-and-fairfield The facts about Syrian refugees and Fairfield] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180721073241/https://www.ssi.org.au/news/ssi-news-blog/938-the-facts-about-syrian-refugees-and-fairfield |date=2018-07-21 }} by SSI News Blog, 23 February 2017</ref><ref>[http://www.abc.net.au/news/2017-01-02/fairfield-struggles-to-cope-after-increase-in-refugee-arrivals/8145250 Fairfield struggles to cope after threefold increase in refugee arrivals] by Penny Timms from [[ABC News (Australia)|ABC News]], 3 January 2017</ref>, [[Modesto]] (Stanislaus County) kaj Turlock<ref name="Data Access and Dissemination Systems DADS 2">{{Cite web|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_1YR_S0201&prodType=table|archive-url=https://archive.today/20200212055845/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_1YR_S0201&prodType=table|url-status=dead|archive-date=12-a de februaro 2020|title=American FactFinder – Results|authors=Data Access and Dissemination Systems (DADS)|accessdate=18-a de februaro 2015|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2020-11-04|arkivurl=https://archive.today/20200212213553/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_1YR_S0201&prodType=table|arkivdato=2020-02-12}} {{Webarchiv|url=https://archive.today/20200212213553/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_1YR_S0201&prodType=table |date=2020-02-12 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_1YR_S0201&prodType=table |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-04 |arkivurl=https://archive.today/20200212213553/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_1YR_S0201&prodType=table |arkivdato=2020-02-12 }}</ref>. Krome, malgrandaj asiriaj komunumoj troviĝas en [[San-Diego]], [[Sakramento]] kaj [[Fresno]] en Usono, [[Toronto]] en Kanado kaj ankaŭ en [[Londono]], Britio. En Germanio grandaj asiriaj komunumoj estas disigitaj tra [[Munkeno]], [[Frankfurto ĉe Majno|Frankfurto]], [[Stutgarto]], [[Berlino]] kaj [[Wiesbaden]]. En [[Parizo]], [[Francio]], la komunumo Sarcelles havas malgrandan asirian komunumon. Asirianoj en [[Nederlando]] ĉefe loĝas en la oriento de la lando, en la provinco [[Overiselo|Overijssel]]. En Rusio, grupetoj de asirianoj plejparte loĝas en [[Krasnodara regiono|Krasnodar]] kaj [[Moskvo]]<ref>{{cite news|url=http://www.dailytelegraph.com.au/newslocal/news/fairfields-assyrian-resource-centre-has-secured-40000-to-fund-its-renovations/story-fngr8gwi-1226813905924|title=Fairfield's Assyrian Resource Centre has secured $40,000 to fund its renovations|newspaper=[[The Daily Telegraph (Sydney)|The Daily Telegraph]]|accessdate=January 31, 2014}}</ref><ref>Fairfield City Council 2003, State of the Community Report, Fairfield City Council, Wakeley.</ref><ref>Kinarah: Twentieth Anniversary of Assyrian Australian Association 1989, Assyrian Australian Association, Edensor Park.</ref>. Rimarkindas ke la asirianoj loĝantaj en Kalifornio kaj Rusio sentas sin ligitaj al Irano, dum tiuj en [[Ĉikago]] kaj [[Sidnejo]] estas ĉefe irakaj asirianoj. Pli lastatempe, siriaj asirianoj grandiĝas en Sidnejo post grandega alveno de novalvenintoj en 2016, al kiuj ricevis azilo sub la speciala humanitara helpo de la Federacia Registaro<ref name="Thrown to the Lions">[http://spectator.org/archives/2007/07/02/thrown-to-the-lions Thrown to the Lions] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130808000000/https://web.archive.org/web/20130808095832/http://spectator.org/archives/2007/07/02/thrown-to-the-lions|date=2013-08-08}}, [[Doug Bandow]], The America Spectator</ref> . La asirianoj en [[Detrojto]] estas ĉefe ĥaldeaj parolantoj, kiuj ankaŭ devenas de [[Irako]]. Asirianoj en tiaj eŭropaj landoj kiel Svedio kaj Germanio kutime estas turklingvaj aŭ okcident-asiriaj<ref>Deniz, F. 2000, ‘Maintenance and Transformation of Ethnic Identity: the Assyrian Case’, The Assyrian Australian Academic Journal</ref>. == Identeco kaj subsekcioj == [[Dosiero:FlagofAssyria.svg|eta|Asiria flago (adoptita en 1968)<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/assyria.html|titolo=Assyria|alirdato=2008-11-16|eldoninto=Crwflags.com|arkivurl=https://web.archive.org/web/20081012054550/http://www.crwflags.com/fotw/Flags/assyria.html|arkivdato=12an de oktobro 2008}}</ref>]] [[Dosiero:Flag of the Syriac-Aramaic People.svg|eta|Siria-aramea flago<ref>{{Cite web|url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/sy%7Darama.html |title=Syriac-Aramaic People (Syria) |publisher=Crwflags.com |accessdate=2008-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20011110172504/http://www.crwflags.com/fotw/flags/sy%7Darama.html |archivedate=10an de novembro 2001 |url-status=live }}</ref>]] [[Dosiero:Chaldean flag.svg|eta|Ĥaldea flago publikigita en 1999)<ref>{{cite web |title=CHALDEAN FLAG ... from A to Z |url=http://chaldeanflag.com/flag.html |website=Chaldean Flag |accessdate=27an de marto 2020}}</ref>]] Asirianoj de la [[Proksima Oriento]] kaj diasporo uzas malsamajn esprimojn por mem-identigo bazitaj sur konfliktantaj kredoj pri la origino kaj identeco de siaj respektivaj komunumoj. En certaj lokoj de la asiria patrujo, identeco ene de komunumo dependas de la devenvilaĝo de persono aŭ kristana konfesio prefere ol ilia etna komuneco, ekzemple ĥaldeaj katolikoj preferas esti nomitaj ĥaldeoj anstataŭ asirianoj, aŭ siria ortodoksa kristano preferas esti nomata siria<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.friesian.com/notes/note-n.htm|titolo=Note on the Modern Assyrians, & Other Nationalistic Issues|verko=friesian.com}}</ref>. Dum la angla arkeologo, de la 19-a jarcento, Austen Henry Layard kredis, ke la siriaj kristanaj komunumoj devenas de la antikvaj asirianoj, vidpunkto, kiun ankaŭ kundividis William Ainger Wigram. Hodiaŭ asirianoj kaj aliaj malplimultaj etnoj en Mezoriento sentas premon identigi sin kiel "araboj", "turkoj" kaj "kurdoj"<ref name="VanDenBerg">Classical Syriac and the Syriac Churches: A Twentieth-Century History, Heleen Murre-van den Berg, p. 127</ref>. Krome, okcidentaj amaskomunikiloj ofte mencias neniun etnan identecon de la kristanaj homoj de la regiono kaj simple nomas ilin kristanoj, irakaj kristanoj, iranaj kristanoj, siriaj kristanoj kaj turkaj kristanoj, etikedo malakceptita de asirianoj<ref name="Cross 2005">{{Citaĵo el libro|titolo=The Oxford Dictionary of the Christian Church|familia nomo=Cross|persona nomo=Frank Leslie|jaro=2005|eldoninto=Oxford University Press|citaĵo=In the 19th cent. A. H. Layard, the excavator of Nineveh, first suggested that the local *Syriac Christian communities in the region were descended from the ancient Assyrians, and the idea was later popularized by W. A. Wigram, a member of the Abp. Of Canterbury’s Mission to the Church of the East (1895-1915).|ISBN=9780192802903|paĝo=119}}</ref>. === Memnomo === Malsupre estas terminoj ofte uzataj de asirianoj por memidentigi sin: * '''Asiriano''', nomita laŭ la antikva asiria popolo, estas rekomendata de sekvantoj de ĉiuj mezoriente situantaj orientaj kaj okcidentaj siriaj ritaj eklezioj kiel termino<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=aWkyAQAAQBAJ&pg=PA139|titolo=Hebrew Scripture in Patristic Biblical Theory: Canon, Language, Text|aŭtoro=Edmon Louis Gallagher|dato=23-a de marto 2012|eldoninto=BRILL|ISBN=978-90-04-22802-3|paĝoj=123, 124, 126, 127, 139}}</ref>. * '''Ĥaldeo''' estas termino, kiu dum jarcentoj indikis la [[Aramea lingvo|aramean lingvon]]<ref name="Catholic Encyclopaedia">[http://www.newadvent.org/cathen/05230a.htm "Eastern Churches"], ''[[Catholic Encyclopedia]]'', see "Eastern Syrians" and "Western Syrians" respectively. Modern terminology within the group is Western Assyrians and Eastern Assyrians respectively, while those who reject the Assyrian identity opt for Syriac or Aramean rather than Assyrian.</ref>. Ĝi estis tiel uzita de [[Hieronimo]], kaj estis ankoraŭ la normala terminologio en la 19-a jarcento. Nur en 1445 ĝi komencis esti uzata por signifi arameajn parolantojn, kiuj eniris en komunion kun la [[Katolika Eklezio|katolika eklezio]]. Ĉi tio okazis dum la [[Koncilio de Florenco]], kiu akceptis la konfeson de kredo, kiun Timoteo, metropolito de la arameaj parolantoj en Kipro faris en la aramea, kaj kiu dekretis, ke "neniu en la estonteco kuraĝos nomi [...] ĥaldedojn, nestorianoj". Antaŭe, kiam ankoraŭ ne estis katolikaj arameaj parolantoj de mezopotamia origino, la esprimo "ĥaldeo" estis uzita kun eksplicita referenco al ilia "nestoriana" religio<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=ELwsAQAAMAAJ|titolo=A Hebrew and Chaldee Lexicon to the Old Testament: With an Introduction Giving a Short History of Hebrew Lexicography|aŭtoro=Julius Fürst|jaro=1867|eldoninto=Tauchnitz}}</ref><ref>{{Cite book|author1=Wilhelm Gesenius|author2=Samuel Prideaux Tregelles|title=Gesenius's Hebrew and Chaldee Lexicon to the Old Testament Scriptures|url=https://books.google.com/books?id=dOsCrozzTikC|year=1859|publisher=Bagster}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=TO325lm3OOIC|titolo=A Compendious and Complete Hebrew and Chaldee Lexicon to the Old Testament, Chiefly Founded on the Works of Gesenius and Fürst ...|aŭtoro=Benjamin Davies|jaro=1876|eldoninto=A. Cohn}}</ref> . Tiel Jacques de Vitry skribis pri ili en 1220/1, ke "ili neis, ke Maria estas la Dipatrino kaj asertis, ke Kristo ekzistas en du personoj. Ili konsekris fermentitan panon kaj uzis la "ĥaldean" (sirian) lingvon". Ĝis la dua duono de la 19-a jarcento, la termino "ĥaldea" daŭris ĝenerale por oriente siriaj kristanoj, ĉu "nestoriana" aŭ katolika. * '''Siria lingvo''', nomita laŭ la [[siria lingvo]] kaj kiel koruptaĵo de "asiria" fare de la greka [[Seleŭkia Imperio|Seleŭkida Imperio]], povas esti trovita rekomendata de anoj de la [[Siria Ortodoksa Eklezio]] kaj de la [[Siria katolika eklezio|Siria Katolika Eklezio]]<ref>{{Cite book|last=Coakley|first=J. F.|url=https://gedsh.bethmardutho.org/entry/Chaldeans?fq=;fq-Browse:Browse;A;|title=Chaldeans|work=Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage|publisher=Gorgias Press|year=2011|isbn=978-1-59333-714-8|editor-last=Brock|editor-first=Sebastian P.|location=Piscataway, NJ|pages=93|editor-last2=Butts|editor-first2=Aaron M.|editor-last3=Kiraz|editor-first3=George A.|editor-last4=van Rompay|editor-first4=Lucas}}</ref>. * '''Aramea'''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.peshitta.org/pdf/CoEHistory.pdf |titolo=Wilhelm Braun, Dietmar W. Winkler, ''The Church of the East: A Concise History'' (RoutledgeCurzon 2003), p. 83 |alirdato=2020-11-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20201112013853/http://www.peshitta.org/pdf/CoEHistory.pdf |arkivdato=2020-11-12 }}</ref>, ankaŭ konatan kiel ''okcidenta asiriano'' aŭ ''siria-aramea'', nomita laŭ la praa aramea popolo, estas rekomendita fare de anoj de la [[Siria Ortodoksa Eklezio]] en Sirio kaj kelkaj anoj de [[Siria katolika eklezio]] en Israelo. Krome, tiuj identigantaj kiel Arameon akiris rekonon de la israela registaro. Rimarkinde, la arameoj estas aparta antikva etno, kiu vivis samtempe kun la asiria imperio en nuna Sirio, Libano, Palestino kaj Jordanio. Kelkaj asirianoj fervore kritikas la aramean mem-identecon rekomendatan de tiuj, kiuj apartenas al la [[Siria Ortodoksa Eklezio|Siria ortodoksa eklezio]]<ref>[https://www.papalencyclicals.net/Councils/ecum17.htm "Council of Basel-Ferrara-Florence, 1431-49 A.D.]</ref><ref>Braun-Winkler, p. 112</ref><ref>{{Cite book|author1=Michael Angold|author2=Frances Margaret Young|author3=K. Scott Bowie|title=The Cambridge History of Christianity: Volume 5, Eastern Christianity|url=https://books.google.com/books?id=1xUV-nMxNGsC|date=17-a de augusto 2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81113-2|page=527}}</ref>, deklarante ke, ĉar ili originis de Tur-Abdin en sudorienta Turkio en Alta Mezopotamio, ili ne povas pretendi ligojn kun la antikva aramea tero, ĉar ĝi estis centrita en [[Levantenio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.meforum.org/article/558|titolo=Iraqi Assyrians: Barometer of Pluralism|alirdato=18-a de februaro 2015|aŭtoro=Jonathan Eric Lewis|verko=Middle East Forum}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.aina.org/releases/20070416140021.htm|titolo=Arab American Institute Still Deliberately Claiming Assyrians Are Arabs|alirdato=2008-11-16|eldoninto=Aina.org}}</ref>. == Kulturo == [[Dosiero:Young Assyrian child dressed in traditional clothes.jpg|eta|altdekstre|maldekstre|Asiria infano vestita per tradiciaj vestoj]] Asiria kulturo estas plejparte influita de kristanismo. Estas multaj asiriaj kutimoj, kiuj oftas en aliaj sudokcident-aziaj kulturoj. Ĉefaj festivaloj okazas dum religiaj festoj kiel [[Pasko]] kaj [[Kristnasko]]. Ekzistas ankaŭ laikaj ferioj kiel Ĥa b-Nisan (printempa ekvinokso). Homoj ofte salutas kaj adiaŭas parencojn per kiso sur ĉiu vango kaj dirante " ܫܠܡܐ ܥܠܝܟ " ''Ŝlama / Ŝlomo loĥ'' , kio signifas: "Paco estu al vi" en ''novaramea lingvo''. Aliaj estas salutataj per manpremo nur per la dekstra mano; laŭ mezorientaj kutimoj, la maldekstra mano rilatas al malbono. Simile, ŝuoj ne rajtas esti rigardataj supren, oni eble ne havas siajn piedojn turnitaj al iu ajn rekte, fajfado nokte supozeble vekas Malicspiritojn, ktp<ref>Chamberlain, AF. "Notes on Some Aspects of the Folk-Psychology of Night". ''American Journal of Psychology'', 1908 – JSTOR.</ref>. Gepatro ofte metas okulan juvelon sur sian bebon por malhelpi "malbonan okulon ĵetita sur ĝin".  Kraĉi sur iu ajn aŭ iliaj havaĵoj estas vidata kiel grava insulto<ref>{{cite web |last1=ASSYRIANS OF CHICAGO |title=The Assyrian Academic Society |url=http://www.aina.org/articles/chicago.pdf |website=www.aina.org}}</ref>. Asirianoj estas endogamaj<ref name="Awoyemi2014">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Nm1LCAAAQBAJ&pg=PT75|titolo=Pre-marital Counselling In a Multicultural Society|aŭtoro=Dr. Joseph Adebayo Awoyemi|dato=14-a de septembro 2014|ISBN=978-1-291-83577-9|paĝoj=75–}}</ref>, kio signifas, ke ili ĝenerale edziĝas ene de sia propra etno, kvankam geedzecoj ekster ili etno ne estas perceptataj kiel tabuo, krom se la fremdulo havas alian religian fonon, precipe islamon. Laŭlonge de la historio, rilatoj inter asirianoj kaj armenoj tendencis esti tre amikaj, ĉar ambaŭ grupoj praktikis kristanismon ekde antikvaj tempoj kaj suferis persekutojn sub islamaj regantoj<ref>The Ethnic Minorities of Armenia, Garnik Asatryan, Victoria Arakelova.</ref>. Tial amikiĝo kaj miksiĝo inter asirianoj kaj armenoj estas sufiĉe ofta, precipe en Irako, Irano, kaj same kiel en la diasporo kun apudaj armenaj kaj asiriaj komunumoj kie unu popolo subtenas la alian.<ref>{{Cite web|url=http://www.assyrianconference.com/ashur/002.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060502081740/http://www.assyrianconference.com/ashur/002.htm|url-status=dead|title=The Assyrian New Year|archivedate=May 2, 2006|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2020-11-04|arkivurl=https://web.archive.org/web/20060502081740/http://www.assyrianconference.com/ashur/002.htm|arkivdato=2006-05-02}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060502081740/http://www.assyrianconference.com/ashur/002.htm |date=2006-05-02 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.assyrianconference.com/ashur/002.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060502081740/http://www.assyrianconference.com/ashur/002.htm |arkivdato=2006-05-02 }}</ref>. === Lingvo === [[Dosiero:Syriac Dialects EN.svg|250ra|eta|Mapo pri la situo de la siriaj dialektoj.]] La novarameaj lingvoj, kiuj estas en la ŝemida branĉo de la afrikazia lingva familio, finfine devenas de la malfrua malnova orienta aramea lingvo, la lingvafrankao en la posta fazo de la novasiria imperio, kiu delokigis la orientan ŝemidan asirian dialekton de la akada kaj sumera. La aramea estis la lingvo de komerco kaj komunikado kaj fariĝis la vulgara lingvo de Asirio en la klasika antikvo. Ekde la 1-a jarcento p.K., la akada estis formortinta, kvankam ĝia influo al nuntempaj orientaj novarameaj lingvoj parolitaj de asirianoj estas signifa kaj iu pruntita vortprovizo ankoraŭ pluvivas en ĉi tiuj lingvoj ĝis hodiaŭ<ref>Gansell, AR. FROM MESOPOTAMIA TO MODERN SYRIA: ETHNOARCHAEOLOGICAL PERSPECTIVES ON FEMALE ADORNMENT DURING RITES. Ancient Near Eastern Art in Context. 2007 – Brill Academic Publishers.</ref>. Ĉar asirianoj ne havas propran ŝtaton kaj loĝas dise tra la mondo, ili estas plurlingvaj<ref>{{Cite web|url=https://www.trtworld.com/magazine/assyrians-return-to-turkey-from-europe-to-save-their-culture-10131|title=Assyrians return to Turkey from Europe to save their culture|website=Assyrians return to Turkey from Europe to save their culture|language=tr-TR|access-date=2018-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200111212816/https://www.trtworld.com/magazine/assyrians-return-to-turkey-from-europe-to-save-their-culture-10131|archivedate=2020-01-11}}</ref>, parolante ambaŭ sian gepatran lingvon kaj lernas tiujn de la socioj, en kiuj ili loĝas. Dum multaj asirianoj fuĝis de sia tradicia patrujo lastatempe, granda nombro ankoraŭ loĝas en arabparolantaj landoj parolante la araban kune kun la novarameaj lingvoj<ref name="Avenery, Iddo 1988">Avenery, Iddo, ''The Aramaic Dialect of the Jews of Zakho''. The Israel academy of Science and Humanities 1988.</ref><ref>[[Geoffrey Khan|Khan, Geoffrey]] (1999). ''A Grammar of Neo-Aramaic: the dialect of the Jews of Arbel''. Leiden: EJ Brill.</ref><ref>[[Arthur John Maclean|Maclean, Arthur John]] (1895). ''Grammar of the dialects of vernacular Syriac: as spoken by the Eastern Syrians of Kurdistan, north-west Persia, and the Plain of Mosul: with notices of the vernacular of the Jews of Azerbaijan and of Zakhu near Mosul''. Cambridge University Press, London.</ref>  kaj ankaŭ estas parolata de multaj asirianoj en la diasporo. La plej ofte parolataj lingvoj de asirianoj en la diasporo estas la angla, la germana kaj la sveda<ref name="Akkadian words">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.aina.org/articles/akkadianwords.pdf|titolo=Akkadian Words in Modern Assyrian|alirdato=12an de oktobro 2019}}</ref><ref name="Kaufman">Kaufman, Stephen A. (1974), The Akkadian influences on Aramaic. University of Chicago Press</ref>. Historie multaj asirianoj parolis ankaŭ turkan, armenan, azeran, kurdan kaj persan kaj malpli granda nombro da asirianoj, kiuj restas en Irano, Turkio (Istanbulo kaj Tur Abdin) kaj Armenio, ankoraŭ hodiaŭ. Multaj pruntvortoj el la menciitaj lingvoj ankaŭ ekzistas en la novarameaj lingvoj, kun la iranaj lingvoj kaj la turka la plej grandaj influoj entute. Laŭdire nur Turkio spertas loĝantaron de asirianoj en la kvar landoj konsistigantaj sian historian patrujon, plejparte konsistante el asiriaj rifuĝintoj el Sirio kaj pli malgranda nombro da asiroj revenantaj de la diasporo en Eŭropo<ref>{{Cite web|url=http://www.lightofword.org/aramaic/pdf/Introduction.pdf |title=Introduction: A Brief History of the Aramaic Language|accessdate=2008-11-16| archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202005322/http://www.lightofword.org/aramaic/pdf/Introduction.pdf| archivedate=2-a de decembro 2008| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal | author = Bae C | year = | title = Aramaic as a Lingua Franca During the Persian Empire (538–333 BCE) | url = | journal = Journal of Universal Language | volume = 2004 | issue = | pages = 1–20 }}</ref><ref name="imperial aramaic">[https://www.jstor.org/stable/2718444 Aramaic Documents of the Fifth Century B. C. by G. R. Driver]</ref>. ==== Skribo ==== [[Dosiero:Aramaic alphabet.jpg|maldekstre| 250px| thumb|Ekzemplo de [[aramea skribo]] uzata de la asirianoj.]] Asirianoj ĉefe uzas la sirian skribon, kiu estas skribita de dekstre maldekstren. Ĝi estas unu el la ŝemidaj [[abĝado]]j rekte descendantaj de la [[Aramea skribo|aramea alfabeto]] kaj kundividas similecojn kun la fenica, hebrea kaj araba alfabetoj. Ĝi havas 22 literojn reprezentantajn konsonantojn<ref>Pennacchietti, Fabrizio A. (1997). "On the etymology of the Neo-Aramaic particle qam/kim; in Hebrew", M. Bar-Aher (ed.): Gideon Goldenberg Festschrift, Massorot, Stud</ref> , el kiuj tri povas ankaŭ esti uzataj por indiki vokalojn. La vokalaj sonoj estas liverataj aŭ per la memoro de la leganto aŭ per laŭvolaj diakritaj signoj. Siria estas kursiva skribo, kie iuj, sed ne ĉiuj, literoj konektas ene de vorto. Ĝi estis uzata por skribi la sirian lingvon ekde la 1-a jarcento post Kristo<ref>[[Wolfhart Heinrichs|Heinrichs, Wolfhart]] (ed.) (1990). ''Studies in Neo-Aramaic''. Scholars Press: Atlanta, Georgia. {{ISBN|1-55540-430-8}}.</ref><ref>Tezel, Aziz (2003). ''Comparative Etymological Studies in the Western Neo-Syriac (Ṭūrōyo) Lexicon: with special reference to homonyms, related words and borrowings with cultural signification''. Uppsala Universitet. {{ISBN|91-554-5555-7}}.</ref>. La plej malnova kaj klasika formo de la alfabeto estas la ''ʾEsṭrangēlā-'' skribo. Kvankam ʾEsṭrangēlā ne plu estas uzata kiel la ĉefa formo por skribi la asirian lingvon, ĝi ricevis iom da reviviĝo ekde la 10-a jarcento, kaj ĝi estis aldonita al la Unikoda Normo en septembro 1999. La orientsiria dialekto estas kutime skribita en la ''Maḏnḥāyā-'' formo de la alfabeto<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/578972/Syriac-alphabet | title=Syriac alphabet | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | accessdate=June 16, 2012}}</ref>, kiu ofte estas tradukita kiel "nuntempa", reflektanta ĝian uzon skribe modernan novaramean. La okcidenta siria dialekto estas kutime skribita en la ''serṭa'' formo de la alfabeto. Plej multaj literoj klare devenas de ʾEsṭrangēlā<ref>[[William Hatch|Hatch, William]] (1946). ''An album of dated Syriac manuscripts''. Boston: The American Academy of Arts and Sciences, reprinted in 2002 by Gorgias Press. p. 24. {{ISBN|1-931956-53-7}}.</ref> , sed estas simpligitaj fluaj linioj<ref>{{Cite web|last1=O'Brien|first1=Abbie|title=Australia's only Assyrian school is giving refugees a fresh start|url=https://www.sbs.com.au/news/australia-s-only-assyrian-school-is-giving-refugees-a-fresh-start|website=SBS News|accessdate=14-a de marto 2018}}</ref><ref>{{cite news|title=The inside story of how 226 Assyrian Christians were freed from ISIS|url=http://www.catholicherald.co.uk/news/2016/12/06/the-inside-story-of-how-226-assyrian-christians-were-freed-from-isis/|accessdate=14-a de marto 2018|newspaper=Catholic Herald|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329085910/https://catholicherald.co.uk/news/2016/12/06/the-inside-story-of-how-226-assyrian-christians-were-freed-from-isis/|archive-date=29an de marto 2019|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2020-11-04|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190329085910/https://catholicherald.co.uk/news/2016/12/06/the-inside-story-of-how-226-assyrian-christians-were-freed-from-isis/|arkivdato=2019-03-29}} {{Citaĵo el la reto |url=https://catholicherald.co.uk/news/2016/12/06/the-inside-story-of-how-226-assyrian-christians-were-freed-from-isis/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20190329085910/https://catholicherald.co.uk/news/2016/12/06/the-inside-story-of-how-226-assyrian-christians-were-freed-from-isis/ |arkivdato=2019-03-29 }}</ref> . Krome, pro praktikaj kialoj, asiriaj homoj ankaŭ uzas la latinan alfabeton, precipe en sociaj retoj de interreto<ref>[[Eberhard Nestle|Nestle, Eberhard]] (1888). ''Syrische Grammatik mit Litteratur, Chrestomathie und Glossar''. Berlin: H. Reuther's Verlagsbuchhandlung. [translated to English as ''Syriac grammar with bibliography, chrestomathy and glossary'', by R. S. Kennedy. London: Williams & Norgate 1889. p. 5].</ref>. === Religio === [[Dosiero:Patriarch Ignatius Aphrem II, seated.jpg|eta|[[Patriarko de Antioĥio]], Ignatius Aprem la 2-a.]] Asirianoj apartenas al diversaj kristanaj konfesioj kiel la [[Asiria Eklezio de la Oriento|Asira Eklezio de la Oriento]], kun ĉirkaŭ 400.000 membroj, la [[Ĥaldea katolika Eklezio|Ĥaldea Katolika Eklezio]], kun ĉirkaŭ 600.000 membroj, kaj la [[Siria Ortodoksa Eklezio]] ''(ʿIdto Suryoyto Triṣaṯ Šuḇḥo)'', kiu havas inter 1 miliono kaj 4 milionoj da membroj ĉirkaŭ la mondo (nur iuj el ili estas asirianoj), la [[Antikva Eklezio de la Oriento]] kun ĉirkaŭ 100.000 membroj<ref>{{Cite web|url=http://www.adherents.com/Na/Na_622.html|title=Adherents.com|website=www.adherents.com|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2020-11-04|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160404181351/http://www.adherents.com/Na/Na_622.html|arkivdato=2016-04-04|accessdate=2020-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160404181351/http://www.adherents.com/Na/Na_622.html|archivedate=2016-04-04}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.adherents.com/Na/Na_622.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160404181351/http://www.adherents.com/Na/Na_622.html |arkivdato=2016-04-04 }}</ref>. Malgranda malplimulto de asirianoj akceptis la protestantan reformacion, tial estas ortodoksa reformo en la 20-a jarcento, eble pro britaj influoj, kaj nun estas organizita en la [[Asiria Evangelia Eklezio]], la [[Asiria Pentekosta Eklezio]] kaj aliaj protestantaj/reformaciaj ortodoksaj asiriaj grupoj. Dum asirianoj estas ĉefe kristanaj, eĥas malplimulto, precipe tiuj kreskigitaj en la okcidento, kiuj emas esti nereligiaj aŭ ateismaj<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/Na/Na_41.html |title=Adherents.com |publisher=Adherents.com |accessdate=2013-09-18 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20190318000829/http://www.adherents.com/Na/Na_41.html#303 |arkivdato=2019-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031001183203/http://adherents.com/Na/Na_41.html |archivedate=2003-10-01 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://adherents.com/Na/Na_41.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-05-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20031001183203/http://adherents.com/Na/Na_41.html |arkivdato=2003-10-01 }}</ref>. Multaj membroj de la sekvaj eklezioj konsideras sin asiriaj. Etnaj identecoj ofte estas profunde interplektitaj kun religio, heredaĵo de la otomana [[Milio (Otomana Imperio)|mili-sistemo]]. La grupo estas tradicie karakterizita kiel aliĝanta al diversaj eklezioj de siria kristanismo kaj parolanta novarameajn lingvojn. Ĝi estas subdividita en: * anoj de la [[Asiria Eklezio de la Oriento]] kaj [[Antikva Eklezio de la Oriento]] post la Orienta Siria Rito ankaŭ konata kiel ''[[Nestorianismo|Nestorianoj]]'' * anoj de la [[Ĥaldea katolika Eklezio|Ĥaldea Katolika Eklezio]] ankaŭ konata kiel ''Ĥaldeoj'' * anoj de la [[Siria Ortodoksa Eklezio]] ankaŭ konataj kiel ''jakobanoj'' * anoj de la [[Siria katolika eklezio|Siria Katolika Eklezio]] sekvantoj de la Okcidenta Siria Rito<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.seyfocenter.com/english/muslim-assyrians-who-are-they/|titolo=Muslim Assyrians? Who are they?|dato=2016-11-23}}</ref> Bapto kaj Unua Komunio estas festataj vaste, simile al [[Brit mila|Brit Milah]] aŭ [[Bar kaj Bat Micva|Bar Mitzvah]] en judaj komunumoj. Post morto, kunveno okazas tri tagojn post entombigo por festi la ĉieliron de la mortinto, kiel tiu de Jesuo; post sep tagoj alia kunveno memorigas la morton. Proksima familiano portas nur nigrajn vestaĵojn dum kvardek tagoj kaj noktoj, aŭ kelkfoje jare, kiel funebro<ref>{{Cite web|url=http://armenianweekly.com/2016/11/28/crypto-assyrians-who-are-they/|title=Crypto-Assyrians: Who are they?|last=Contributor|first=Guest|date=November 28, 2016|website=The Armenian Weekly}}</ref>. Dum la genocido estis kelkaj asirianoj, kiuj konvertiĝis al islamo. Ili loĝas en Turkio, kaj praktikas islamon sed tamen konservas sian identecon. Malgranda komunumoj de judaj asirianoj ekzistas ankaŭ<ref>{{Cite web|url=https://www.jokopost.com/thoughts/21609/|title=שואת אחינו האשוריים {{!}} הדרך המהירה שבין תרבות ישראל לתרבות אשור {{!}} יעקב מעוז|date=2019-07-18|website=JOKOPOST {{!}} עיתון המאמרים והבלוגים המוביל בישראל|language=he-IL|access-date=2019-07-22}}</ref>. === Muziko === [[Dosiero:Assyriankhigga.jpg|eta|250ra|Asirianoj dancas ĥigon laŭ ritmo de tradicia muziko.]] Asiria muziko estas kombinaĵo de tradicia popolmuziko kaj okcidentaj nuntempaj muzikĝenroj, nome popmuziko kaj malpeza roko, sed ankaŭ elektronika danca muziko. Instrumentoj tradicie uzataj de asirianoj inkluzivas la zurnon kaj davulon, sed disetendiĝis por inkluzivi gitarojn, pianojn, violonojn, sintezilojn (t.e. klavaroj kaj elektronikaj tamburoj ), kaj aliajn instrumentojn. Iuj konataj asiriaj kantistoj en modernaj tempoj estas [[Ashur Bet Sargis]], [[Sargon Gabriel]], [[Evin Agassi]], [[Janan Sawa]], [[Juliana Jendo]], kaj [[Linda George]]. Asiriaj artistoj, kiuj tradicie kantas en aliaj lingvoj, inkluzivas [[Melechesh]], [[Timz]] kaj [[Aril Brikha]]. Asiria-aŭstralia grupo Azadoota prezentas siajn kantojn en la asiria lingvo dum ĝi uzas okcidentan stilon de instrumentado. La unua internacia aramea muzika festivalo okazis en [[Libano]] en aŭgusto 2008 por asirianoj internacie. === Dancoj === Asirianoj havas multajn tradiciajn dancojn, kiuj estas prezentataj plejparte por specialaj okazoj kiel geedziĝoj. Asiria danco estas miksaĵo kaj de antikvaj indiĝenaj kaj ĝeneralaj proksimorientaj elementoj. Asiriaj popoldancoj ĉefe konsistas el cirklodancoj, kiuj estas farataj laŭ linio, kiuj povas esti rektaj, kurbaj aŭ ambaŭ. La plej ofta formo de asiria popoldanco estas ''[[ĥigo]]'', kiu estas rutine dancita kiam la novedzinoj estas bonvenigitaj en la nupto-bonvenigo. Plej multaj el la cirklodancoj permesas senliman nombron de partoprenantoj, escepte de la ''Sabra Danco'', kiu bezonas tri maksimume. Asiriaj dancoj varias de malforta al forta, depende de la humoro kaj takto de kanto<ref>{{Cite web|url=http://aua.net/News/releases/2006/NewYear2006.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111119121049/http://aua.net/News/releases/2006/NewYear2006.pdf|title=AUA Release March 26, 2006.|archivedate=19an de novembro 2011|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2020-11-04|arkivurl=https://web.archive.org/web/20081120035722/http://aua.net/News/releases/2006/NewYear2006.pdf|arkivdato=2008-11-20}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081120035722/http://aua.net/News/releases/2006/NewYear2006.pdf |date=2008-11-20 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://aua.net/News/releases/2006/NewYear2006.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081120035722/http://aua.net/News/releases/2006/NewYear2006.pdf |arkivdato=2008-11-20 }}</ref>. === Festivaloj === [[Dosiero:Assyrianfolkdance.jpg|maldekstra|250ra| thumb|Asirianoj dancas en Usono]] Asiriaj festivaloj tendencas esti proksime rilataj al sia kristana kredo, el kiuj [[Pasko]] estas la plej elstara el la festoj. Membroj de la [[Asiria Eklezio de Oriento]], [[Ĥaldea katolika Eklezio|Ĥaldea katolika eklezio]] kaj [[Siria katolika eklezio]] sekvas la gregorian kalendaron kaj rezulte festas Paskon dimanĉe inter la 22a de marto kaj la 25a de aprilo inkluzive. Tamen membroj de la [[Siria Ortodoksa Eklezio]] kaj Antikva Eklezio de la Oriento festas Paskon dimanĉe inter la 4a de aprilo kaj la 8a de majo inkluzive en la gregoria kalendaro (la 22a de marto kaj la 25a de aprilo en la [[julia kalendaro]]). Dum la [[Karesmo]], asirianoj estas kuraĝigitaj fasti 50 tagojn sen viando kaj sen aliaj manĝaĵoj bestodevenaj<ref name=SycOrth>{{cite web |title=Three Day Fast of Nineveh |url=http://syrianorthodoxchurch.org/news/2011/02/10/three-day-fast-of-nineveh/ |publisher=syrianorthodoxchurch.org |accessdate=1an de februaro 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025123007/http://syrianorthodoxchurch.org/news/2011/02/10/three-day-fast-of-nineveh/ |archivedate=25an de oktobro 2012 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121025123007/http://syrianorthodoxchurch.org/news/2011/02/10/three-day-fast-of-nineveh/ |arkivdato=2012-10-25 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121025123007/http://syrianorthodoxchurch.org/news/2011/02/10/three-day-fast-of-nineveh/ |date=2012-10-25 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://syrianorthodoxchurch.org/news/2011/02/10/three-day-fast-of-nineveh/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121025123007/http://syrianorthodoxchurch.org/news/2011/02/10/three-day-fast-of-nineveh/ |arkivdato=2012-10-25 }}</ref>. Asirianoj ankaŭ praktikas unikajn geedzecajn ceremoniojn. La ritoj faritaj dum geedziĝoj devenas de multaj malsamaj elementoj de la pasintaj 3 000 jaroj. Asiria geedziĝo tradicie daŭris semajnon. Hodiaŭ geedziĝoj en la asiria patrujo kutime daŭras 2-3 tagojn; en la asiria diasporo ili daŭras 1-2 tagojn. === Tradiciaj vestoj === Asiriaj vestaĵoj varias de vilaĝo al vilaĝo. Vesto estas kutime blua, ruĝa, verda, flava kaj purpura; ĉi tiuj koloroj ankaŭ estas uzataj kiel brodaĵo sur blanka vestaĵo. Ornamado estas luksa en asiraj kostumoj, kaj foje implikas juvelaĵojn. La konusaj ĉapeloj de tradicia asiria vesto malmulte ŝanĝiĝis dum jarmiloj de tiuj portataj en antikva Mezopotamio, kaj ĝis la 19-a kaj frua 20-a jarcentoj la antikva mezopotamia tradicio de plektado aŭ plektado de haroj, barboj kaj lipharoj estis ankoraŭ kutima. === Kuirarto === [[Asiria kuirarto]] similas al aliaj sudokcident-aziaj kuirartoj kaj estas riĉa je grajnoj, viando, terpomo, fromaĝo, pano kaj tomatoj. Tipe rizo estas servata kun ĉiu manĝo, kun kuiraĵo verŝita sur ĝin. Teo estas populara trinkaĵo, kaj ekzistas pluraj pladoj el desertoj, manĝetoj kaj trinkaĵoj. Alkoholaj trinkaĵoj kiel vino kaj tritika biero estas organike produktitaj kaj trinkitaj. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Nov-Asiria Imperio]] * [[Asiria genocido]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.aina.org * http://www.furkono.com {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180808000143/http://furkono.com/ |date=2018-08-08 }} * http://www.miglus.com/Themen/Assur/assur.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141114220550/http://www.miglus.com/Themen/Assur/assur.html |date=2014-11-14 }} * http://assur.de/Themen/themen.html {{Bibliotekoj}} {{Unua}} [[Kategorio:Asirianoj| ]] 092elh5o6f4q85j9cqrjluunexgpcqf 0 310 9367432 9348134 2026-05-06T02:24:04Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367432 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=tipo de planto|apa=#}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Ash Tree - geograph.org.uk - 590710.jpg|eta|[[Ordinara frakseno]].]] [[Dosiero:Sequoiadendron giganteum at Kenilworth Castle.jpg|eta|altdekstre=1.4|Giganta [[sekvojadendro]] (''Sequoiadendron giganteum'').]] [[Dosiero:Raunkiaer.jpg|eta|[[Kverko]]|269x269px]] [[Dosiero:Baobab Kruger 2003.jpg|eta|[[Baobabo]] en Sudafriko.|257x257px]] [[Dosiero:Winter in Norway.jpg|eta|Arboj kovritaj de glacio post [[neĝoŝtormo]]|383x383px]] <!--[[Dosiero:Arbolenfortul.JPG|eta|Senfolia arbo en [[Kolombio]].|338x338px]]--> '''Arbo''' en la [[plantoscienco]] estas [[plantoj|planto]], kiun karakterizas * (minimume unu) pli malpli [[vertikalo|vertikala]], [[ligno|ligneca]] [[trunko]] vivanta plurajn jarojn * [[radiko]](j), kiuj ankras en la [[grundo]] kaj eltenas la trunkon * [[branĉo]]j kiuj etendiĝas de la trunko kaj produktas branĉetojn, [[folio]]jn, [[floro]]jn kaj [[frukto]]jn. La vorto arbo devenas de la [[latina lingvo|latina]] ''arbor''. (En Esperanto oni formas nomon de [[frukto]]-arbo uzante la sufikson ''-[[uj]]-'' aŭ ''-arb-''.) La plej oftaj arboj, la [[foliarbo]]j, portas [[folio]]jn, dum [[Pingloarboj|pingl-arboj]] havas [[pinglo]]jn. La foliarboj ludas gravan rolon en la [[fotosintezo]], kiu interalie respondecas pri la natura purigado de la [[aero]]. La [[arboŝelo]] estas funkcie simila al la [[haŭto]] de [[bestoj]], kaj protektas la arbon kontraŭ atakado de [[fungoj]] kaj [[infekto]]j. La arboŝelo ankaŭ transportas nutraĵojn kaj [[akvo]]n al la kreskozonoj laŭlonge de branĉoj kaj folioj. Jam en frua [[mezozoiko]] aperis la unuaj pinglarboj, dum foliarboj estas rezulto de pli ĵusa evoluo. Pratempe, vastaj partoj de la [[tersurfaco]] kovratis per [[arbaro]]j. Poste, [[homo]] multege forbrulis kaj detruis la arbojn, kreanta [[savano]]jn kaj pligrandigis [[dezerto]]jn (vidu artikolon [[senarbarigo]]). Hodiaŭ, la homa forsegado, aparte de la [[pluvarbaro]]j, serioze minacas onian propran ekziston sur la tero. Arboj ne estas [[taksonomio|taksonomia]] grupo sed ĝi inkludas varion de [[plantospecio]]j kiuj estis sendepende evoluciintaj lignajn trunkon kaj branĉojn kiel maniero superi super aliaj plantoj por konkurenci por [[sunlumo]]. Laŭ pli larĝa senso, ankaŭ la plej altaj [[Arekacoj|palmoj]], la [[arbofilikoj]], [[Banano|bananarboj]] kaj [[bambuo]]j estas arboj. Arboj tendencas esti long-vivaj, kaj kelkaj atingas [[aĝo]]n de kelkaj jarcentoj. La plej alta konata arba specio, nome [[sekvojo]] nomita ''Hyperion'', staras 115.6 m alte. Arboj estis ekzistantaj dum 370 milionoj da jaroj. Oni ĉirkaŭkalkulis ke estas ĝuste ĉirkaŭ 3 trilionoj de maturaj arboj en la mondo.<ref>Crowther, T. W.; Glick, H. B.; Covey, K. R.; Bettigole, C.; Maynard, D. S.; Thomas, S. M.; Smith, J. R.; Hintler, G.; Duguid, M. C. (2015-09-02). "Mapping tree density at a global scale". Nature. advance online publication (7568): 201. Bibcode:2015Natur.525..201C. doi:10.1038/nature14967. ISSN 1476-4687.</ref> Arbo tipe havas multajn duarangajn branĉojn subtenitajn for el la grundo fare de la trunko. Tiu trunko tipe enhavas [[Ksilemo|lignan histon]] por havi forton, kaj [[Vaskula planto|vaskulan]] histon por porti materialon el unu parto de la arbo al alia. Ĉe plej arboj ĝi estas ĉirkaŭata de tavolo de arboŝelo kiu utilas kiel protekta barilo. Sub la grundo, la radikoj branĉas kaj foretendas amplekse; ili utilas por ankri la arbon kaj elpreni malsekecon kaj nutraĵojn el la grundo. Sur la grundo, la branĉoj dividiĝas en pli malgrandaj branĉoj kaj branĉetoj. La [[soŝo]]j tipe portas foliojn, kiuj kaptas lumenergion kaj konvertas ĝin en [[sukero]]j pere de la procezo de [[fotosintezo]], kiu havigas la nutraĵojn por la kresko kaj disvolviĝo de la arbo. Povas esti ankaŭ floroj kaj fruktoj, sed kelkaj arboj, kiaj [[konifero]]j, anstataŭe havas [[Poleno|polen]]konusojn kaj [[Semo (planto)|semo]]konusojn; aliaj, kiaj arbofilikoj, produktas [[sporo]]jn anstataŭe. Arboj ludas gravan rolon en malpliigo de [[erozio]] kaj moderado de la [[klimato]]. Ili forigas [[Karbona duoksido|karbonan dioksidon]] el la [[atmosfero]] kaj stokigas grandajn kvantojn de [[karbono]] en siaj histoj. Arboj kaj arbaroj havigas [[habitato]]n por multaj specioj de [[animaloj]] kaj plantoj. Tropikaj [[pluvarbaro]]j estas unu el la plej [[Biodiverseco|biodiversaj habitatoj]] en la mondo. Arboj havigas [[ombro]]n kaj ŝirmon, [[ligno]]n por [[konstruado]], [[brulaĵo]]n por [[kuirado]] kaj [[hejtado]], kaj fruktojn por [[manĝo]] (kaj de homoj kaj de bestoj) same kiel por multaj aliaj duarangaj uzoj, kiaj [[barilo]]j, [[Ornamo (arto)|ornamoj]], [[simbolo]]j ktp. En partoj de la mondo, arbaroj estas malpliiĝantaj ĉar arboj estas klarigitaj ([[Forhakado|forhakitaj]]) por pliigi la kvanton de [[plugebla tero]] disponebla por [[agrikulturo]]. Pro ties longdaŭro kaj utilo, arboj estis ĉiam adoritaj, kaj estas sanktaj arboj (aŭ arbospecioj) en variaj [[kulturo]]j, kaj ili ludas gravan rolon en multaj [[mitologio]]j de la mondo. == Difino == [[Dosiero:Tree secondary growth diagram.svg|eta|Diagramo de [[Dikkresko#Sekundara dikkresko|sekundara dikkresko]] en [[Verdukotiledonaj|eŭdikoto]] aŭ [[konifero]] montranta idealigitajn vertikalajn kaj horizontalajn sekciojn. Nova tavolo de ligno estas aldonita en ĉiu [[kreskosezono]], dikigante la [[tigo]]n, ekzistantajn [[branĉo]]jn kaj [[Radiko (planto)|radikojn]].]] Kvankam "arbo" estas esprimo de ofta parolmaniero, ekzistas neniu universale rekonita preciza difino de kio arbo estas, aŭ [[botaniko|botanike]] aŭ en komuna lingvo.<ref name="as.miami.edu">{{cite web | url=http://www.as.miami.edu/qr/arboretum/what_is_a_tree.html | title=What is a tree? | year=2012 | work=Smartphone tour | publisher=University of Miami: John C. Gifford Arboretum | accessdate=23a de Septembro 2014 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2017-04-11 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20140420004648/http://www.as.miami.edu/qr/arboretum/what_is_a_tree.html | arkivdato=2014-04-20 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140420004648/http://www.as.miami.edu/qr/arboretum/what_is_a_tree.html | archivedate=2014-04-20 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.as.miami.edu/qr/arboretum/what_is_a_tree.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-04-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140420004648/http://www.as.miami.edu/qr/arboretum/what_is_a_tree.html |arkivdato=2014-04-20 }}</ref> En ĝia plej larĝa signifo, arbo estas ajna planto kun la ĝenerala formo de longforma tigo, aŭ trunko, kiu subtenas la [[fotosintezo|fotosintezajn]] foliojn aŭ branĉojn ĉe iom da distanco super la grundo.<ref>{{cite web |url=http://www.newton.dep.anl.gov/askasci/bot00/bot00761.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131206131101/http://www.newton.dep.anl.gov/askasci/bot00/bot00761.htm |archivedate=2013-12-06 |title=Tree definition |author=Tokuhisa, Jim |publisher=Newton Ask a Scientist |accessdate=2014-10-05 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-04-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131206131101/http://www.newton.dep.anl.gov/askasci/bot00/bot00761.htm |arkivdato=2013-12-06 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.newton.dep.anl.gov/askasci/bot00/bot00761.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-04-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131206131101/http://www.newton.dep.anl.gov/askasci/bot00/bot00761.htm |arkivdato=2013-12-06 }}</ref> Arboj ankaŭ estas tipe difinitaj per alteco,<ref name="Gschwantner, Thomas 2009">Gschwantner, Thomas, et al. "Common tree definitions for national forest inventories in Europe." ''Silva Fennica'' 43.2 (2009): 303–321.</ref> kun pli malgrandaj plantoj de 0.5 ĝis 10 m (1,6 ĝis 32,8&nbsp;ft) estantaj nomitaj [[arbedo]]j,<ref name=treedictionary>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.treedictionary.com/|titolo=Tree Biology Dictionary|alirdato=2012-07-30|aŭtoro=Keslick, John A.|jaro=2004|arkivurl=https://web.archive.org/web/20210319140326/http://www.treedictionary.com/|arkivdato=2021-03-19}}</ref> tiel ke la minimuma alteco de arbo estas nur loze difinita.<ref name="Gschwantner, Thomas 2009"/> Grandaj [[Herbo|verdplantoj]] kiel ekzemple [[papajo]] kaj [[banano]]j estas arboj en tiu malstrikta senco.<ref name="as.miami.edu"/><ref>{{cite web | url=http://people.umass.edu/psoil370/Syllabus-files/Agroforestry_Principles.pdf | title=Agroforestry principles |author1=Martin, Franklin |author2=Sherman, Scott | year=2007 | work=Echo technical notes | accessdate=22a de Septembro 2014}}</ref> Ofte aplikata pli mallarĝa difino estas ke arbo havas lignecan trunkon formitan per [[sekundara kresko]], signifante ke la trunko densiĝas ĉiun jaron kreskante eksteren, aldone al la primara suprena kresko de la [[Meristemo|kreskanta pinto]].<ref name="Gschwantner, Thomas 2009"/><ref>{{cite web | url=http://warnell.forestry.uga.edu/SERVICE/LIBRARY/index.php3?docID=171 | title=Secondary Growth Anatomy and Tree Rings | author=Coder, Kim D. | publisher=Warnell School of Forest Resources, University of Georgia | date=Aŭgusto 1999 | accessdate=23a de Septembro 2014 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2017-04-11 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20140908112429/http://warnell.forestry.uga.edu/SERVICE/LIBRARY/index.php3?docID=171 | arkivdato=2014-09-08 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140908112429/http://warnell.forestry.uga.edu/SERVICE/LIBRARY/index.php3?docID=171 | archivedate=2014-09-08 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://warnell.forestry.uga.edu/SERVICE/LIBRARY/index.php3?docID=171 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-04-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140908112429/http://warnell.forestry.uga.edu/SERVICE/LIBRARY/index.php3?docID=171 |arkivdato=2014-09-08 }}</ref> Laŭ tia difino, verdplantoj kiel ekzemple [[Arekacoj|palmoj]], bananoj kaj papajoj ne estas konsideritaj arboj nekonsiderante ĝian altecon, kreskoformon aŭ tigozonon. Kelkaj [[Unukotiledonaj plantoj|monokotoj]] povas esti konsideritaj arboj laŭ iomete pli loza difino;<ref>Lund, H. Gyde. ""A forest by any other name&nbsp;..."'' Environmental Science & Policy'' 2.2 (1999): 125–133.</ref> dum la Josuo-arbo (''Yucca brevifolia''), bambuoj kaj [[palmoj]] ne havas sekundaran kreskon kaj neniam produktas veran lignon kun [[jarringo]]j,<ref name="botany.wisc.edu">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.botany.wisc.edu/courses/botany_400/Lecture/0pdf/25MonocotOrigin.pdf|titolo=Diversity and evolution of monocots|alirdato=22a de Septembro 2014|eldoninto=University of Wisconsin|arkivurl=https://web.archive.org/web/20161022091304/http://www.botany.wisc.edu/courses/botany_400/Lecture/0pdf/25MonocotOrigin.pdf|arkivdato=2016-10-22}}</ref><ref name="RoddStackhouse2008">{{cite book | author1=Tony Rodd | author2=Jennifer Stackhouse | title=Trees: A Visual Guide | url=https://books.google.com/books?id=Mpsc2hsYk1YC&pg=PA112 | date=1a de Aprilo 2008 | publisher=University of California Press | isbn=978-0-520-25650-7 | page=112}}</ref> ili povas produkti "pseŭdo-lignon" per [[Lignino|ligninigaj ĉeloj]] formitaj per primara kresko.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.bio.miami.edu/dana/dox/stem.html|titolo=Monocot stems|alirdato=2014-09-22|verko=The stem|eldoninto=University of Miami}}</ref> Krom strukturaj difinoj, arboj estas ofte difinitaj per uzo, ekzemple kiel tiuj plantoj kiuj donas lignon.<ref name="fao.org">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.fao.org/docrep/006/t7540e/T7540E04.htm|titolo=Community forestry rapid appraisal of tree and land tenure|alirdato=1an de Oktobro 2014|eldoninto=Food and Agriculture Organisation}}</ref> == Superrigardo == La arbokreskokutimo estas [[Evoluismo|evoluisma]] [[adaptado]] trovita en malsamaj plantgrupoj: kreskante pli alte, arboj povas konkurenci pli bone por sunlumo.<ref name="LowmanRinker2004">{{cite book | author1= Lowman, V. | author2=Rinker. H. Bruce | title=Forest Canopies | url=https://books.google.com/books?id=T9qY2AxnUowC&pg=PA119 | year=2004 | publisher=Academic Press | isbn=978-0-08-049134-9 | page=119}}</ref> Arboj tendencas esti longevivaj,<ref name="Rémy">{{cite journal | first1=Rémy J. | last1=Petit | first2=Arndt | last2=Hampe | year=2006 | title=Some Evolutionary Consequences of Being a Tree | journal=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics | volume=37 | pages=187–214 | url=http://www.ecologicalevolution.org/content/Petit_How2BeATree.pdf | doi=10.1146/annurev.ecolsys.37.091305.110215 |issn = 1543-592X }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140116084547/http://www.ecologicalevolution.org/content/Petit_How2BeATree.pdf |date=2014-01-16 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.ecologicalevolution.org/content/Petit_How2BeATree.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-04-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140116084547/http://www.ecologicalevolution.org/content/Petit_How2BeATree.pdf |arkivdato=2014-01-16 }}</ref> kelkaj atingas plurcentojn da jaroj de aĝo, same kiel altaj.<ref name=Koch>{{cite web | url=http://www.planta.cn/forum/files_planta/the_limits_to_tree_height_995.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021080125/http://www.planta.cn/forum/files_planta/the_limits_to_tree_height_995.pdf | archivedate=2012-10-21 | title=The limits to tree height | author1=Koch, George W. | author2=Sillett, Stephen C. | author3=Jennings, Gregory M. | author4=Davis, Stephen D. | year=2004 | work=Letters to Nature | publisher=Nature Publishing Group | accessdate=2012-10-08 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2017-04-11 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20121021080125/http://www.planta.cn/forum/files_planta/the_limits_to_tree_height_995.pdf | arkivdato=2012-10-21 }}</ref> Arboj modifis strukturojn kiel ekzemple pli dikaj tigoj komponitaj de specialiĝintaj ĉeloj kiuj aldonas strukturan forton kaj daŭrecon, permesante al ili kreski pli alte ol nelignecaj plantoj kaj sterni sian foliaron. Ili devias de [[arbedo]]j, kiuj ankaŭ estas lignoplantoj, ĉar kutime kreskas pli grande kaj havas ununuran ĉefan tigon;<ref name="treedictionary"/> sed la distingo inter malgranda arbo kaj granda arbedo ne estas klara,<ref name="HawthorneLawrence2012">{{cite book | author1=Hawthorne, William | author2=Lawrence, Anna | title=Plant Identification: Creating User-Friendly Field Guides for Biodiversity Management | url=https://books.google.com/books?id=rHEpVBM5-eIC&pg=PA138 | date=2012-05-23 | publisher=Routledge | isbn=978-1-84407-079-4 | page=138}}</ref> kaj iĝas pli konfuza pro la fakto ke arboj povas esti reduktitaj en grandeco laŭ pli severaj medicirkonstancoj kiel ekzemple montoj kaj [[Ĉearkto|ĉearktaj areoj]]. La arboformo evoluis aparte en neparencaj klasoj de plantoj en respondo al similaj mediaj defioj, montrante ĝin klasika ekzemplo pere de [[paralela evoluo]]. Kun ĉirkaŭkalkulitaj 60,000-100,000 specioj, la nombro da arboj tutmonde eble nombros dudek kvin procente de ĉiuj vivantaj plantospecioj.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://usatoday30.usatoday.com/tech/science/2008-05-02-890171068_x.htm|titolo=Scientists to capture DNA of trees worldwide for database|alirdato=2012-09-29|aŭtoro=Hajela, Deepti|dato=2008-05-02|verkaĵo=USA Today}}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.bbc.com/news/science-environment-39492977|titolo=World is home to '60,000 tree species'|alirdato=2017-04-05|aŭtoro=Kinver, Mark|dato=2017-04-05|verkaĵo=BBC Science and Environment News}}</ref> La plej granda nombro da tiuj kreskas en tropikaj regionoj kaj multaj el tiuj areoj ankoraŭ ne estis plene studitaj fare de [[botanikisto]]j, kio igas arbodiversecon kaj teritoriojn nebone konataj.<ref>{{cite book | title=Plant diversity and complexity patterns: local, regional, and global dimensions: proceedings of an international symposium held at the Royal Danish Academy of Sciences and Letters in Copenhagen, Denmark, 25–28 May 2003 | last1=Friis | first1=Ib | last2=Balslev |first2=Henrik |last3=Kongelige |first3=Danske |last4=Videnskabernes |first4=Selskab (eds.) | year=2005 | publisher=Kgl. Danske Videnskabernes Selskab | isbn=87-7304-304-4 | pages=57–59 }}</ref> [[Dosiero:Nedravazhakola.jpg|eta|Altaj [[Herbo|herbecaj]] [[unukotiledonaj plantoj]] kiaj [[Bananarbo|banano]] ne havas duarangan kreskon, kaj estas arboj nur en larĝa senco.]] Arboj ekzistas en du malsamaj grupoj de [[Vaskula planto|vaskulaj]] aŭ pli altaj plantoj, nome la [[gimnospermoj]] kaj la [[angiospermoj]]. La gimnospermaj arboj inkludas [[pingloarbo]]jn, [[Cikaso|cikadalojn]], [[Ginkgoales|ginkofitojn]] kaj [[gnetofitoj]]n; ili produktas [[semo]]jn kiuj ne estas enfermitaj en fruktoj, sed en malfermaj strukturoj kiel ekzemple pin-[[strobilo]]j, kaj multaj havas fortajn vaksecajn foliojn, kiel ekzemple pinpingloj.<ref>{{cite book | title=The Gymnosperms |author1=Biswas, Chhaya |author2=Johri, B.M. | publisher=Springer | date=1997 | isbn=978-3-662-13166-4}}</ref> La plej multaj angiospermaj arboj estas [[verdukotiledonaj]], nome la "veraj dukotiledonoj", do nomitaj ĉar la semoj enhavas [[Dukotiledonoj|du kotiledonojn]] aŭ semofoliojn. Ekzistas ankaŭ kelkaj arboj inter la malnovaj genlinioj de florplantoj nomitaj bazaj angiospermoj aŭ paleodukotiledonoj; tiuj inkludas ''[[Amborella]]'', ''[[Magnolia]]'', [[muskato]]n kaj [[avokado]]n,<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=_xl8MCXURoYC&pg=PA10&lpg=PA10 | title=Functional Biology of Plants |author1=Hodson, Martin J. |author2=Bryant, John A. | publisher=John Wiley | date=2012 | pages=9–11| isbn=978-1-119-96887-0 }}</ref> dum arboj kiel ekzemple bambuo, palmoj kaj bananoj estas monokotoj. [[Ligno]] donas strukturan forton al la trunko de arbo; tio subtenas la planton kiam ĝi kreskas pli granda. La vaskula sistemo de arboj permesas ke akvo, nutraĵo kaj aliaj [[kemiaĵo]]j estu distribuataj tra la tuta planto, ĉar sen ĝi arboj ne povus kreski same grandaj kiel ili faras. Arboj, kiel relative aliaj altaj plantoj, bezonas transverŝi akvon supren laŭ la [[tigo]] tra la [[ksilemo]] el la radikoj per la suĉo produktita kiam akvo vaporiĝas el la folioj. Se nesufiĉa akvo estas havebla la folioj sekiĝos kaj sekve formortos.<ref name=Transport>{{Citaĵo el la reto|url=http://cronodon.com/BioTech/Plant_Transport.html|titolo=Transport in plants|alirdato=2012-07-21|dato=2007-01-28|verko=BioTech|eldoninto=Cronodon Museum|arkivurl=https://web.archive.org/web/20121014094306/http://cronodon.com/BioTech/Plant_Transport.html|arkivdato=2012-10-14}}</ref> La tri ĉefaj partoj de arboj estas la radiko, la tigo, kaj la folioj; ili estas integritaj partoj de la vaskula sistemo kiu interligas ĉiujn vivantajn ĉelojn. En arboj kaj aliaj plantoj kiuj evoluigas lignon, la [[kambiumo]] permesas la vastiĝon de vaskula histo kiu produktas lignan kreskon. Ĉar tiu kresko fendas la [[epidermo]]n de la tigo, lignoplantoj ankaŭ havas [[korko]]kreskan tavolon kiu formiĝas inter la [[floemo]]. La korkokreska tavolo kaŭzas dikigon de la [[korko]]-ĉeloj por protekti la surfacon de la planto kaj redukti akvoperdon. Kaj la produktado el ligno kaj la produktado el korko estas formoj de sekundara kresko.<ref name=Coder>{{cite web | url=http://warnell.forestry.uga.edu/SERVICE/LIBRARY/index.php3?docID=171 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140908112429/http://warnell.forestry.uga.edu/SERVICE/LIBRARY/index.php3?docID=171 | archivedate=2014-09-08 | title=Secondary Growth Anatomy and Tree Rings | author=Coder, Kim D. | publisher=Warnell School of Forest Resources, University of Georgia | date=1999-08-01 | accessdate=2014-09-08 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2017-04-11 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20140908112429/http://warnell.forestry.uga.edu/SERVICE/LIBRARY/index.php3?docID=171 | arkivdato=2014-09-08 }}{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140908112429/http://warnell.forestry.uga.edu/SERVICE/LIBRARY/index.php3?docID=171 |date=2014-09-08 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://warnell.forestry.uga.edu/SERVICE/LIBRARY/index.php3?docID=171 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-04-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140908112429/http://warnell.forestry.uga.edu/SERVICE/LIBRARY/index.php3?docID=171 |arkivdato=2014-09-08 }}</ref> Arboj estas ĉu [[Ĉiamverdo|ĉiamverdaj]], havante foliaron kiu pluas kaj restas verdaj la tutan jaron,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.thefreedictionary.com/evergreen|titolo=Evergreen|alirdato=2012-08-07|verko=TheFreeDictionary}}</ref> aŭ [[Falfolia planto|deciduaj]], kiuj faligas sian foliaron fine de la kreskosezono kaj poste havante dorman periodon sen folioj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.thefreedictionary.com/deciduous|titolo=Deciduous|alirdato=2012-08-07|verko=TheFreeDictionary}}</ref> Plej koniferoj kaj ĉiamverdaj scepte [[lariko]]j (''[[Larix]]'' kaj ''[[Pseudolarix]]'') estas deciduaj, lasante fali pinglojn ĉiuaŭtune, kaj kelkaj specioj de [[cipreso]]j (''[[Glyptostrobus]]'', ''[[Metasequoia]]'' kaj ''[[Taxodium]]'') aperigas malgrandajn foliŝosojn ĉiujare en procezo konata kiel [[kladoptozo]].<ref name=treedictionary/> La [[krono (botaniko)|krono]] estas nomo por la kreskanta pinto de arbo inklude branĉojn kaj foliojn,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.thefreedictionary.com/crown|titolo=Crown|alirdato=2012-08-07|verko=TheFreeDictionary}}</ref> dum la plej supra tavolo de arbaro, formita de arbokronoj, estas konata kiel [[kanopeo]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.thefreedictionary.com/canopy|titolo=Canopy|alirdato=2012-08-07|verko=TheFreeDictionary}}</ref> ''Arbido'' estas juna arbo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.thefreedictionary.com/sapling|titolo=Sapling|alirdato=2012-08-07|verko=TheFreeDictionary}}</ref> Multaj altaj palmoj estas herbecaj<ref name="eeb.ucla.edu">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.eeb.ucla.edu/Faculty/Gibson/Santa_Monica_Mountains_plants/Glossary_UCLA_SantaMonicas.pdf|titolo=Detailed Scientific Descriptions, from A Naturalist's Flora of the Santa Monica Mountains and Simi Hills, California|alirdato=1a de Oktobro 2014|eldoninto=National Park Service}}{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> monokotoj; tiuj ne spertas sekundaran kreskon kaj neniam produktas lignon.<ref name="botany.wisc.edu"/><ref name="RoddStackhouse2008"/> En multaj altaj palmoj, la fina [[burĝono]] sur la ĉeftigo estas la nura kiu formiĝas, tiele ili havas senbranĉajn trunkojn kun granda spirale aranĝitaj folioj. Kelkaj el la [[arbofilikoj]], de la ordo ''[[Cyatheales]]'', havas altajn rektajn trunkojn, kiuj kreskas ĝis 20 metrojn (66&nbsp;ft), sed tiuj estas komponitaj ne de ligno sed de [[rizomo]]j kiuj kreskas vertikale kaj estas kovritaj per multaj [[flankradiko]]j.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/603988/tree-fern|titolo=Tree fern|alirdato=2012-08-04|aŭtoro=Yatskievych, George|verko=Encyclopædia Britannica}}</ref> == Distribuado == {{Ĉefartikolo|Arbaro}} La nombro da arboj en la mondo, laŭ takso, (2015) estas 3.04 [[duiliono]]j, de kiuj 1.39 trilionoj da (46%) estas en la [[tropikoj]] aŭ [[subtropiko]]j, 0.61 duilionoj (20%) en la [[Temperita zono|temperitaj zonoj]], kaj 0.74 trilionoj da (24%) en la koniferaj nordaj arbaroj ([[tajgo]]). La takso estas proksimume ok fojojn pli alta ol antaŭaj taksoj, kaj estas bazita sur arbdensecoj mezuritaj en pli ol 400,000 tereneroj. Ĝi restas kondiĉigita de larĝa [[marĝeno de eraro]], ne malplej ĉar la provaĵoj estas plejparte de [[Eŭropo]] kaj [[Nordameriko]]. La takso indikas ke tiel proksimume 15 miliardoj da arboj estas faligitaj malsupren ĉiujare kaj ke proksimume 5 miliardoj estas plantitaj. En la 12,000 jaroj ekde la komenco de homa [[agrikulturo]], la nombro da arboj tutmonde malpliiĝis je 46%.<ref name=Crowther>{{Cite journal |title=Mapping tree density at a global scale |url=http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature14967.html |journal=Nature |date=2015-09-02 |issn=1476-4687 |volume=advance online publication |issue=7568 |page=201 |doi=10.1038/nature14967 |first=T. W. |last=Crowther |first2=H. B. |last2=Glick |first3=K. R. |last3=Covey |first4=C. |last4=Bettigole |first5=D. S. |last5=Maynard |first6=S. M. |last6=Thomas |first7=J. R. |last7=Smith |first8=G. |last8=Hintler |first9=M. C. |last9=Duguid|bibcode=2015Natur.525..201C }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/09/02/436919052/tree-counter-is-astonished-by-how-many-trees-there-are|titolo=Tree Counter Is Astonished By How Many Trees There Are|familia nomo=Greenfieldboyce|persona nomo=Nell|aŭtoroligilo=Nell Greenfieldboyce|dato=2a de Septembro 2015|eldoninto=National Public Radio}}</ref><ref>{{cite web |last1=Amos |first1=Jonathan |title=Earth's trees number 'three trillion' |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-34134366 |publisher=BBC |accessdate=3a de Septembro 2015 |date=3a de Septembro 2015}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.nature.com/news/global-count-reaches-3-trillion-trees-1.18287|titolo=Global count reaches 3 trillion trees|alirdato=2015-09-03|eldoninto=Nature}}</ref> [[Dosiero:Daintree Rainforest 4.jpg|eta|altdekstre|La [[Daintree Pluvarbaro]].]] En taŭgaj medioj, kiaj la [[Daintree Pluvarbaro]] en [[Kvinslando]], aŭ la miksita arbaro de [[Podocarpus|podokarpo]] kaj [[Mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj|larĝfoliaj arboj]] de la insulo Ulva, [[Novzelando]], arbaro estas la plimalpli stabila klimata kulminkomunumo ĉe la fino de plantsinsekvo, kie malfermaj areoj kiel ekzemple [[prerio]] estas koloniigitaj de pli altaj plantoj, kiuj en victurno lasas la vojon al arboj kiuj poste formas [[arbarkanopeo]]n.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.eoearth.org/view/article/171226/|titolo=Climax Community|alirdato=2014-06-28|eldoninto=Encyclopedia of Earth|arkivurl=https://web.archive.org/web/20140906133528/http://www.eoearth.org/view/article/171226/|arkivdato=2014-09-06}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.macaulay.ac.uk/soilquality/Moorland%20Succession.pdf|titolo=Physical Environments Biosphere Vegetation Succession Moorlands|alirdato=2014-06-28|eldoninto=Macaulay Institute|arkivurl=https://web.archive.org/web/20140906154403/http://www.macaulay.ac.uk/soilquality/Moorland%20Succession.pdf|arkivdato=2014-09-06}}</ref> En malvarmetaj moderklimataj regionoj, pingloarboj ofte dominas; vaste distribuita kulminkomunumo en la malproksima nordo de la [[norda hemisfero]] estas humida [[tajgo]] aŭ norda pingloarbaro (ankaŭ nomita ''[[boreala arbaro]]'').<ref>{{cite web | author=Nelson, Rob | title=The Taiga | url=http://www.thewildclassroom.com/biomes/taiga.html | accessdate=2014-06-28 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2017-04-12 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20170506045042/http://www.thewildclassroom.com/biomes/taiga.html | arkivdato=2017-05-06 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20170506045042/http://www.thewildclassroom.com/biomes/taiga.html | archivedate=2017-05-06 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.thewildclassroom.com/biomes/taiga.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-04-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170506045042/http://www.thewildclassroom.com/biomes/taiga.html |arkivdato=2017-05-06 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://dendro.cnre.vt.edu/forsite/ncfbiome.htm|titolo=Northern Coniferous Forest Biome|alirdato=2014-06-28|verko=The Forest Community|eldoninto=FORSite|citaĵo=The diversity of tree species in the boreal forest is quite low, with black spruce (''Picea mariana''), larch or tamarack (''Larix laricina''), and white spruce (''P. glauca'') the most common species. The former two species generally occupy wet sites with poorly drained mineral or organic soils, while white spruce is the climatic climax species on sites that are drier and higher in nutrient content. Balsam fir (''Abies balsamea'') is a dominant tree species in the eastern half of the biome.}}</ref> Tajgo estas la plej granda ter-[[biomo]] de la mondo, formante 29% de la arbarkovro de la mondo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.wilds.mb.ca/taiga/tbsfaq.html|titolo=Taiga biological station: FAQ|alirdato=2011-02-21|eldoninto=Wilds.mb.ca}}</ref> La longa malvarma [[vintro]] de la malproksima nordo estas maltaŭga por plantaro kaj arboj devas kreski rapide en la mallonga somersezono kiam la [[temperaturo]] plialtiĝas kaj la tagoj estas longaj. Lumo estas tre limigita sub ilia densa kovro kaj tiele povas ekzisti malgranda plantovivo sur la arbara grundo, kvankam almenaŭ [[fungo]]j povas abundi.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/exhibits/biomes/forests.php/#boreal|titolo=The forest biome: Boreal forest|alirdato=2012-07-28|eldoninto=University of California Museum of Paleontology}}</ref> Simila [[maldensa arbaro]] estas trovita sur montoj kie la alteco igas ke la averaĝa temperaturo estas pli malalta tiel reduktante la longon de la kreskosezono.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://plantecology.unibas.ch/treeline_elevation/index.shtml|titolo=High elevation treeline research|alirdato=2012-07-28|aŭtoro=Körner, Christian|eldoninto=University of Basel: Institute of Botany}}</ref> Kie pluvokvanto estas relative egale disvastigita tra la sezonoj en moderklimataj regionoj, [[mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj]] karakteriziĝas per specioj kiel [[kverko]], [[fago]], [[betulo]] kaj [[acero]].<ref>{{cite web | url=http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/about/habitat_types/selecting_terrestrial_ecoregions/habitat04.cfm | title=Temperate Broadleaf and Mixed Forest Ecoregions | publisher=WWF | accessdate=2014-09-10 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2017-04-12 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20110401124425/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/about/habitat_types/selecting_terrestrial_ecoregions/habitat04.cfm | arkivdato=2011-04-01 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/about/habitat_types/selecting_terrestrial_ecoregions/habitat04.cfm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-04-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110401124425/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/about/habitat_types/selecting_terrestrial_ecoregions/habitat04.cfm |arkivdato=2011-04-01 }}</ref> Moderklimata arbaro troviĝas ankaŭ en la [[suda hemisfero]], kiel por ekzemplo en la orienta Aŭstralia moderklimata arbaro, karakterizita per arbaroj de [[eŭkalipto]]j kaj malferma maldensa arbaro de [[akacio]]j.<ref>{{cite web | url=http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/easternaustralia_temperate_forests.cfm | title=Eastern Australia Temperate Forest | publisher=WWF | accessdate=2014-09-10 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2017-04-12 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20140910215824/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/easternaustralia_temperate_forests.cfm | arkivdato=2014-09-10 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/easternaustralia_temperate_forests.cfm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-04-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140910215824/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/easternaustralia_temperate_forests.cfm |arkivdato=2014-09-10 }}</ref> En tropikaj regionoj kun [[musono]] aŭ muson-simila klimato, kie pli [[Seka sezono|seka parto]] de la jaro alternas kun [[Malseka sezono|malseka periodo]] kiel en la [[Amazona pluvarbaro]], malsamaj specioj de larĝfoliaj arboj dominas la arbaron, kelkajn el ili estante [[Falfolia planto|falfoliaj]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.marietta.edu/~biol/biomes/troprain.htm|titolo=The tropical rain forest|alirdato=2012-07-28|verko=Biomes of the World|eldoninto=Marietta College}}</ref> En tropikaj regionoj kun pli seka [[savanklimato]] kaj nesufiĉa pluvokvanto por subteni densajn arbarojn, la kanopeo ne estas fermita, kaj amaso da sunbrilo atingas la grundon kiu estas kovrita per herbo kaj [[vepro]]. [[Akacio]] kaj [[baobabo]] estas bone adaptitaj al survivado en tiaj lokoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/242157/grass-savanna|titolo=Grass savanna|alirdato=2012-07-28|eldoninto=Encyclopædia Britannica}}</ref> == Morfologio == [[Dosiero:Leavessnipedale.jpg|eta|altdekstre|[[Fago]]-folioj.]] [[Dosiero:WisconsinScenery.jpg|eta|[[Radiko]]j ankras la strukturon de arbo kaj provizas [[akvo]]n kaj [[nutraĵo]]jn. La grundo [[erozio|eroziis]] for ĉirkaŭ la radikoj de ĉi tiu juna [[pino]].]] La partoj de arbo estas la [[radiko]]j, [[trunko]](j), [[branĉo]]j, branĉetoj kaj [[folio]]j. Arbaj tigoj konsistas plejparte de subtenaj kaj transportadaj [[histo]]j ([[ksilemo]] kaj [[floemo]]). [[Ligno]] konsistas de ''ksilemaj'' ĉeloj, kaj [[arboŝelo]] estas farita de ''floemo'' kaj aliaj histoj ekstere de la [[kambiumo]]. Arboj povas esti grupigita en ''eksteren-kreskantaj'' kaj ''internen-kreskantaj'' arboj laŭ la vojo en kiu iliaj [[tigo|tigaj]] diametraj pliiĝas. Eksteren-kreskantaj arboj, kio konsistas la grandan plimulton de arboj (ĉiuj [[pinofitoj]] kaj preskaŭ ĉiuj [[Dukotiledonaj plantoj|dukotiledonaj]] arboj), kreskas per la aldonado de nova ligno eksteren, tuj sub la arboŝelo. Internenkreskantaj arboj, plejparte en la [[unukotiledonaj plantoj]] (ekz., [[arekacoj|palmoj]] kaj [[draceno|drakaj arboj]]), sed ankaŭ [[kakto]]j, kreskas per aldonado de nova materialo internen. Kiel eksterenkreskanta arbo kreskas, ĝi kreas kreskoringojn kiel nova ligno estas metita malsupren ĉirkaŭe super la malnova ligno. En specioj kreskantaj en areoj kun laŭsezona [[klimata ŝanĝo]], kresko de ligno produktita ĉe malsamaj tempoj dum la jaro povas esti videbla kiel alternanta helaj kaj malhelaj aŭ molecaj kaj malmolecaj, ringoj de ligno.<ref name="afm">Mitchell, A. F. (1974). ''A Field Guide to the Trees of Britain and Northern Europe''. Collins ISBN 0-00-212035-6</ref> En moderaj klimatoj kaj tropikaj klimatoj kun ununura malseka-seka sezona alternado, la kreskadaj ringoj estas ĉiujaraj, ĉiu paro de helaj kaj malhelaj ringoj estas por unu jaro de kresko; ĉi tiuj estas konataj kiel ĉiujaraj ringoj. En ejoj kun du malsekaj kaj sekaj sezonoj ĉiujare, povas esti du paroj de helaj kaj malhelaj ringoj ĉiujare; kaj en kelkaj (plejparte [[Duonarida klimato|duonaridaj regionoj]] kun neregula [[pluvo]]-kvanto), povas esti nova kreskiga ringo kun ĉiu pluvokvanto.<ref name=mirov>Mirov, N. T. (1967). ''La Genus Pinus''. Ronald Gazetaro.</ref> En tropikaj [[Pluvarbaro|pluvarbaraj]] regionoj, kun konstanta jaro-ronda klimato, kreskado estas kontinua kaj la kreskadaj ringoj ne estas videblaj nek estas ŝanĝo en la ligna teksturo. En [[specio]] kun ĉiujaraj ringoj, ĉi tiuj ringoj povas esti kalkulitaj por determini la aĝon de la arbo kaj uzita por datigi kernojn aŭ eĉ lignon prenita de arboj en la pasinteco, ĉio konata kiel la scienco de [[Dendrokronologio]]. Tre malabundaj tropikaj arboj povas esti precize datita en ĉi tiu maniero. Aĝo-konstatado estas neebla en internenkreskantaj arboj. La [[radiko]]j de arbo estas ĝenerale integriĝinta en tero, sorbante [[akvo]]n kaj [[nutraĵo]]jn el la [[grundo]]. Tamen, kvankam teraj nutraĵoj estas havendaj por kreskado de arbo, la plimulto de ĝia [[biomaso]] venas de [[karbona dioksido]] sorbite el la [[atmosfero]] (vidu artikolon [[fotosintezo]]). Super tero, la trunko donas alton al la folio-portantaj branĉoj, helpante en konkurso kun aliaj plantaj specioj por [[sunlumo]]. Ĉe multaj arboj, la aranĝo de la branĉoj optimumigas malkovron de la folioj al sunlumo. Ne ĉiuj arboj havas ĉiujn plantajn organojn aŭ partojn menciitajn supre. Ekzemple, la plejparto de palmaj arboj ne estas branĉaj; la [[Saguaro|saguara kakto]] de [[Nordameriko]] havas ne praktikajn foliojn; [[arba filiko|arbaj filikoj]] ne produktas arboŝelon, ktp. Bazita de ilia ĝenerala formo kaj grandeco, ĉiuj de ĉi tiuj estas tamen ĝenerale rigarditaj kiel arboj. Planta formo kiu estas simila al arbo, sed ĝenerale havante pli malgrandajn, multoblajn trunkojn kaj/aŭ branĉojn kiuj altas proksime al la tero, estas [[arbedo]]j. Tamen, ne preciza diferencado inter arbedoj kaj arboj eblas. Laŭ ilia malgranda grandeco, [[bonsajo]]j ne teknike estus 'arboj', sed oni ne devus konfuzi referencon al la formo de specio kun la grandeco aŭ formo de individuaj specimenoj. Arbetoj ne konvenas la difinon de arbo, sed ĉiuj arbetoj estas arboj. == Tipoj de arbo == [[Dosiero:SenegalBaobab.jpg|eta|dekstre|280ra|Baobabo (''Adansonia digitata'').]] [[Dosiero:A_deciduous_beech_forest_in_Slovenia.jpg|eta|270ra|dekstre|[[Fago|Faga]] arbaro.]] {{Div col|cols = 5}} * '''Pingl-arboj:''' ** [[ginko]] ** [[piceo]] ** [[pino]] * '''Foliarboj:''' ** [[acero]] ** [[anzino]] ** [[baobabo]] ** [[betulo]] ** [[fago]] ** [[frakseno]] ** [[gofero]] ** [[kverko]] ** [[ulmo]] ** ''fruktohavaj'' ** [[olivarbo]] ** [[oranĝujo|oranĝarbo]] ** [[pirujo|pirarbo]] ** [[poploj]] ** [[pomujo|pomarbo]] ** [[saliko]] ** [[tamariko]] {{Div col end}} == Vivo de arbo == Kelkaj arb-specioj estas ambaŭseksaj, dum aliaj dividiĝas je virseksaj kaj inseksaj "individuoj". Ambaŭseksa arbo povas sin mem [[Fekundigo|fekundiĝi]] (helpe de [[vento]] kaj [[insektoj]]), dum je la disseksa [[poleno]] devas esti transportata de virseksa al inseksa arboj. Je '''''foliarboj''''' la poleno fekundas plejofte [[floro]]jn, sed kutime la virseksaj '''''pingloarboj''''' havas specialan organon ''[[pinglo]]''. Fekundigite, la floroj evoluas al [[nukso]]j aŭ [[frukto]]j, kaj la pingloj al [[kerno]]-havaj pingloj. Kiam ĝi maturas, la nukso/frukto/pinglo falas surteren aŭ estas manĝata de animalo kaj elfekata ie fore de la gepatra arbo. En riĉa [[grundo]] ĝi iom post iom ekŝosas radiketon, kaj nutrate de [[suno]] kaj [[akvo]] komencas sendi radikojn suben kaj branĉojn supren. Je plejmultaj specioj daŭras plurajn jardekojn antaŭ ol arbo vere finpasis sian "bebecon". Arbo neniam iĝas "plenkreska", sed malrapide kontinuas kreskadi ĝismorte. Kelkaj arboj atingas aĝon de pluraj jarcentoj, eĉ duonjarmilo. Por taksi aĝon de arbo kaj ankaŭ por ekhavi ideon pri ĝia vivovojo, oni povas faligi ĝin kaj elsegi horizontalan pecon el la trunko. Ĉiujare ene de arbo nome aldoniĝas "ringo" malhela, kies diko kaj fasono indikas la tiujarajn viv-kondiĉojn. Mortinte, arbo ekas putri, t. e. ĝin manĝas [[bakterioj]] k.s. Tutaj arbaroj povas esti putrantaj, kio donas riĉajn vivkondiĉojn por novaj plantoj, arboj kaj fungoj. Kelkafoje ankaŭ junaj arboj nature mortas, precipe pro fungatako, [[arba malsano|arbaj malsanoj]], kaj [[incendio]]. == Arbo kaj homo == [[Dosiero:Muir1.jpg‎|eta|200ra|[[Sekvojo]] en [[Muir-Wood|Muir Woods]], [[Kalifornio]], [[Usono]].]]La arbaĵo nomiĝas ''ligno''. Ekde la apero de la homo, [[ligno]] estis unu el niaj plej gravaj rimedoj. Ligno plej verŝajne partoprenis en la homa [[Fajroregado|ekregado]] de [[fajro]], kaj krome uzatis por multegaj iloj kaj aliaj objektoj: [[rado]]j, [[domo]]j, [[armilo]]j, ktp. La arboj havigis ankaŭ manĝon: [[olivo]], [[pomo]], [[piro]], [[daktilo]], [[nukso]]j ktp. En multaj [[mitologio]]j arbo estas [[simbolo]] de vivo, eterneco, [[Saĝo|saĝeco]], ks. La antikvaj [[ĝermanoj]] kredis je [[Yggdrasil]] - enorma [[frakseno]] branĉ-radike kunliganta [[ĉielo]]n kaj teron. La [[keltoj]] taksis la [[kverko]]n (Der, en ilia lingvo) sankta; kaj la [[helenoj]] kaj [[indianoj]] kredis je arbaj spiritoj. En multaj kristanaj hejmoj nordaj oni festenas [[kristnasko]]n per speciala [[kristnaska arbo]] (tipe ''[[piceo]]''). == Rekordoj == [[Dosiero:Eucalyptus forest3.jpg|eta|200ra|[[Eŭkalipto|Eŭkalipta]] arbaro.]] === Grando === [[Sekvojo]] (''Sequoia sempervivens'') "Hyperion" el [[Kalifornio]] estas 115,55 metrojn alta. Sed 135 metrojn alta [[eŭkalipto]] (nun morta) ekzistis.<br /> === Aĝo === La plej maljuna arbo eble estas [[piceo]] (''Picea'') el [[Svedio]] kiu ŝosis en 7158 aK. Fakte, la vivanta arbo eble estas nur [[klono]] de praarbo (esploroj pruvis, ke ili posedas la saman [[DNA]]-n).<br /> == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:Arbres.jpg|Arboj ĉirkaŭ lago. Dosiero:Bombax LalBagh.JPG|Surgrundaj radikoj de ''Ceiba pentandra''. Dosiero:Buk1.JPG|Trunko de norda fago (''[[Fagus sylvatica]]'') aŭtune. Dosiero:Dwarf Japanese Juniper, 1975-2007.jpg|[[Bonsajo]] de [[junipero]]. Dosiero:CorkOakStripped.jpg|Ĵus senŝeligita korkokverko (''[[Quercus suber]]''). Dosiero:Latex dripping.JPG|Kolektado de [[laktosuko]] el [[Kaŭĉukarbo|Kaŭĉukarbo (''Hevea brasiliensis'')]]. Dosiero:United States - California - Sequoia National Park - General Sherman Tree - Panorama.jpg|Vido de General Sherman, konsiderata la plej granda unutiga arbo en la mondo. </gallery> == Proverbo == Ekzistas pluraj (16, kaj 17 pri [[arbaro]]) [[proverbo]]j pri arbo en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]], inter ili<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2008-08-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>: * {{citaĵo|''Altan arbon batas la fulmo.''}} * {{citaĵo|''En arbaro sidas kaj arbojn ne vidas.''}} * {{citaĵo|''Laŭ la frukto oni arbon ekkonas.''}} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * Agrios, G.N. Plant Pathology. Academic Press. ISBN 0-12-044564-6 * "Árbol", Gran Enciclopedia Ilustrada, ediciones Danae, S.A., 1981. ISBN 84-7505-275-4. Tomo II. * "ÁRBOL", Enciclopedia de Ciencias Naturales, editorial Bruguera, S.A., 1967. Volumen 1. * Gregor Aas kaj Andreas Riedmiller: Gran Guía de la Naturaleza. Árboles, editorial Everest, traductor Eladio M. Bernaldo de Quirós, ISBN 84-241-2663-5, 4a eldono, 1993. * Ginés López González, ''La guía de INCAFO de los árboles y arbustos de la Península Ibérica'', Incafo, MAdrid, 1994. == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 4}} * [[Arba kuracado]] * [[Arbara mastrumado]] * [[Arbaro]] * [[Arbarolimo]] * [[Arbedo]] * [[Arbo (grafeoteorio)]] * [[Arbo de la jaro]] * [[Arbo de la sciado pri la bono kaj la malbono]] * [[Arbo de vivo]] * [[Arbofilikoj]] * [[Arbokultivejo]] * [[Arbomoviĝo]] * [[Arboreto]] * [[Arbusto]] * [[Bonsajo]] * [[Ĉiamverdaj arbaroj]] * [[Dendrokronologio]] * [[Dendrologio]] * [[Fitopatologio]] * [[Fruktarbo]] * [[Frukto]] * [[Kanopeo]] * [[Kapoarbo]] * [[Korko]] * [[Kristnaska arbo]] * ''[[La Arbo de la Sciado]]'' * [[Ligno]] * [[Listo de foliarboj de la modera klimatzono]] * [[Listo de foliarboj de la tropika zono]] * [[Listo de pingloarboj]] * [[Palmo]] * [[Plantaj vivoformoj laŭ Raunkiær]] * [[Pluvarbaro]] * [[Praarbaro]] * [[Senarbarigo]] * [[Tigo]] * [[Trunko]] {{Div col end}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|wikiquote=Arbo|wikt=arbo|ReVo=arb}} * http://www.conifers.org/cu/se/index.htm Gimnosperma Datumbazo * http://www.conifers.org/cu/se2/index.htm Gimnosperma Datumbazo * http://www.soften.ktu.lt/~tomablaz/azina/index.php?akcija=klatsas&tema=0&KL_KODAS=39 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160305013957/http://www.soften.ktu.lt/~tomablaz/azina/index.php?akcija=klatsas&tema=0&KL_KODAS=39 |date=2016-03-05 }} Seniausias pasaulio * http://www.soften.ktu.lt/~tomablaz/azina/index.php?akcija=klatsas&tema=0&KL_KODAS=31{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} pasaulio * Plantu-arbon.org [http://plantu-arbon.org esperantista projekto pri patroneceblaj arboj en Brazilo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131230091038/http://plantu-arbon.org/ |date=2013-12-30 }} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Voltaire |revizio=113309885 }} {{Havenda artikolo}} {{Portalo Biologio}} [[Dosiero:Southern Governorate (Bahrain) banner Tree of Life.png|775ra]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Arboj| ]] [[Kategorio:Plantomorfologio]] 02xsyclqulsyjmc4zjolaa5wxf6tncd 0 336 9367426 9287439 2026-05-06T00:58:29Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367426 wikitext text/x-wiki Ne konfuzenda kun la [[Moderna norma araba|moderna norma araba lingvo]], ĉefe uzata en [[Amaskomuniko|amaskomunikiloj]]. {{Informkesto lingvo |Lingvo=Araba lingvo |Propra_nomo=العربية (al-'Arabijja) |Landoj=norda Afriko kaj sudokcidenta Azio: [[Alĝerio]], [[Egiptio]], [[Etiopio]], [[Irano]], [[Israelo]], [[Irako]], [[Jemeno]], [[Maroko]], [[Palestina aŭtonomio|Palestino]], [[Sirio]] ktp. |Denaske=295 milionoj<ref name="parolantoj">[http://www.ethnologue.com/language/arb Arabic, Standard - Ethnologue], laŭ la stato de 23-a Januaro 2016.</ref> |Fremdlingve=424 milionoj<ref name="parolantoj" /> |Klasifiko=[[Afrikazia lingvaro|Afrikazia]] |Fam2=[[Ŝemida lingvaro]] |Koloro=Afrikazia |Oficiala lingvo= |Reguligita de= |Skribo=[[araba alfabeto|araba]] |Origino=[[Ŝemida lingvaro|ŝemida lingvo]] de la [[Araba Duoninsulo]] |ISO1=ar |ISO2=ara |SIL= | Mapo ={{#invoke:Wikidata|claim|P1846}} }} La '''araba lingvo''' ({{lang-ar|العربية|t=''al-'Arabijja''|ligilo=ne}}) estas [[Ŝemida lingvaro|ŝemida lingvo]] (aŭ makrolingvo) kiu estas parolata en preskaŭ 35 landoj, precipe en sudokcidenta [[Azio]] kaj norda [[Afriko]], de [[Atlantiko]] ĝis la [[araba-persa golfo]]. Estante ŝemida, ĝi similas al iuj tre antikvaj lingvoj de sudokcidenta Azio, kiel la [[Malta lingvo|malta]], [[hebrea lingvo|hebrea]], la [[akada lingvo|akada]], la [[aramea lingvo|aramea]] kaj la [[asiria lingvo|asiria]]. ==Priskribo== La araba origine estis la lingvo de la [[nomado]]j kaj la [[terkulturisto]]j de la [[Araba Duoninsulo]], tio estas [[araboj]], nome termino dekomence uzata por aludi al popoloj loĝantaj el [[Mezopotamio]] oriente al montaro [[Anti-Lebanono]] okcidente, kaj el nordokcidenta [[Arabio]] al [[Sinajo]] sude. Kun la alveno de la [[araba imperio]] kaj [[Islamo]], ĝi ekspandiĝis, kun la [[arabigo]] de aliaj popoloj. Ĝi ankaŭ fariĝas grava [[Sanktaj lingvoj|religia lingvo]], ĉar per ĝi oni legas la [[Korano]]n, la sanktan libron de la islamanoj. Dum la [[Mezepoko|mezaj epokoj]], la [[islama civilizo]] gajnis tre altan nivelon de [[kulturo]] kaj [[scienco]], kaj la araba estis la perilo de tiu progreso. Trezoro da mezepokaj verkaĵoj estis verkitaj en la araba, kaj uzis ĝin sciencistoj tre diversaj, de [[Aviceno]], [[persoj|perso]] de [[Buĥara]], al [[Maimonido]], [[judoj|judo]] de [[Kordovo]]. Oni skribas la araban per la [[araba alfabeto]], ŝemida skribsistemo senvokala, kiu estis adaptita de la [[fenica skribsistemo]]. Ĝin uzas ankaŭ lingvoj en aliaj islamaj landoj, kiel la [[persa lingvo|persa]], [[urduo]], kaj pasintece la [[turka lingvo|turka]] (ĝis la 20-a jarcento) kaj eĉ la [[hispana lingvo|hispanaj]] kaj hebrea lingvoj. Nuntempe, kvankam la araba estas malpli grava ol pasintece kompare kun lingvoj de aliaj civilizoj, ĝi estas konsiderata, en sia normiga formo kaj dialektoj, unusola lingvo parolata de preskaŭ 422 milionoj da homoj (kaj indiĝenoj kaj ne-indiĝenoj) en la [[araba mondo]],<ref> "World Arabic Language Day". [[UNESCO]]. 18-a de decembro 2014. [http://www.unesco.org/new/en/unesco/events/prizes-and-celebrations/celebrations/international-days/world-arabic-language-day/] Alirita la 24-an de marto 2017.</ref> kaj estas unu el la oficialaj lingvoj de la [[Unuiĝintaj Nacioj]]. Ĝi estas la kvara plej [[parolata lingvo]] en la mondo (laŭ nombro de parolantoj de [[gepatra lingvo]]) kaj estas la ununura [[oficiala lingvo]] en pli ol dudek landoj kaj kunoficiala en almenaŭ aliaj ses. Ĝi estas la [[lingvafrankao]] de la araba mondo.<ref> "Al-Jallad. The earliest stages of Arabic and its linguistic classification (Routledge Handbook of Arabic Linguistics, forthcoming)". [https://www.academia.edu/18470301/Al-Jallad._The_earliest_stages_of_Arabic_and_its_linguistic_classification_Routledge_Handbook_of_Arabic_Linguistics_forthcoming_] Alirita la 24-an de marto 2017.</ref> Ĝi ekzistas en diversaj lokaj dialektoj. Historie, la [[malta lingvo]], parolata sur la eta [[mediteraneo|mediteranea]] insulo [[Malto]], devenis origine de la araba de [[Nordafriko]]. Hodiaŭ ĝi estas la sola ŝemida lingvo, kiu uzas la latinan alfabeton, kaj kiu estas parolata en [[Eŭropo]], de [[kristanoj|kristana]] popolo. La araba estas skribita en la araba [[alfabeto]], kiu estas [[abjad|abjada]] [[skribsistemo]] skribita eldekstre maldekstren, kvankam la parolataj variantoj estas foje verkitaj en [[ASCII]] Latino elmaldekstre dekstren sen normiga [[ortografio]]. La araba lingvo enhavas kaj [[moderna normiga araba|normigan varianton]] kiu troveblas en lego-skribado, en formalaj okazoj kaj en [[amaskomunikilo]]j (fuṣḥà aŭ moderna normigo - اللغة العربية الفصحى , amplekse bazita sur la [[klasika araba]] sed ne identa al tiu), kaj nombrajn konversaciajn dialektojn, kiuj foje povas esti nekompreneblaj inter si pro diferencoj kaj de [[vortotrezoro]] kaj de [[fonologio]], dum ili pluhavas pli grandan kontinuecon en la [[sintakso]].<ref>Brustad, Kristen E., “The Syntax of Spoken Arabic – A comprehensive study of Moroccan, Egyptian, Syrian and Kuwaiti dialects”, ISBN 0-87840-789-8, Georgetown University Press, Washington 2000, paĝo 363</ref> Ĝenerale, la dekoj de arabaj dialektoj dividiĝas en du ĉefaj branĉoj, maŝrekaj (orientaj) kaj magrebaj (okcidentaj). La plej komprenata inter araboj estas la egipta dialekto المصرية العامية, ĉar ĝi estas la araba lando plej loĝata kaj ankaŭ pro ties kinarta kaj televida produktado kaj pro ties arta kaj amaskomunikila agado ĝenerale. La nomo de tiu lingvo en la propra araba lingvo estas [al-luga] al-‘arabiyya (la araba [lingvo]), kvankam en kelkaj dialektoj kiaj la egipta ĝi nomiĝas simple ‘arabī (vir-genre). La araba influis super multajn lingvojn tra la tuta mondo laŭlonge de sia historio. Kelkaj el plej influitaj lingvoj estas la [[Persa lingvo|Persa]], [[Turka lingvo|Turka]], [[Urdua lingvo|Urdua]], [[Kurda lingvo|Kurda]], [[Bosna lingvo|Bosna]], [[Kazaĥa lingvo|Kazaĥa]], [[Bengala lingvo|Bengala]], [[Hindia lingvo|Hindia]], [[Malaja lingvo|Malaja]], [[Maldiva lingvo|Maldiva]], [[Indonezia lingvo|Indonezia]], [[Paŝtuna lingvo|Paŝtuna]], [[Panĝaba lingvo|Panĝaba]], [[Tagaloga lingvo|Tagaloga]], [[Sinda lingvo|Sinda]] kaj [[Haŭsa lingvo|Haŭsa]] kaj kelkaj lingvoj en partoj de Afriko. Dum la [[Mezepoko]], la literatura araba estis grava ilo de kulturo en Eŭropo, speciale en scienco, matematiko kaj filozofio. Kiel rezulto, ankaŭ multaj eŭropaj lingvoj havas [[lingva prunto|pruntitajn]] multajn vortojn el ĝi. Multaj vortoj de araba deveno troviĝas ankaŭ en antikvaj lingvoj kiaj la Latina kaj Greka. Araba influo, ĉefe en vortotrezoro, videblas en [[eŭropaj lingvoj]], ĉefe en la [[Influo de la araba en la hispana lingvo|Hispana]] pro kaj proksimeco de civilizacioj de kristana eŭropanoj kaj islamaj araboj kaj pro 800 jaroj de arabaj kulturo kaj lingvo en la [[Iberia Duoninsulo]], referencata en araba kiel [[al-Andalus]]. Ankaŭ balkanaj lingvoj, kiaj la [[Greka lingvo|Greka]], akiris gravan nombron de arabaj vortoj ĉefe pere de kontakto kun la Otomana Turka. La araba ankaŭ prunteprenis vortojn el aliaj lingvoj kiaj la Greka kaj la Persa en mezepokaj tempoj, kaj de nuntempaj eŭropaj lingvoj kiaj la [[Angla lingvo|Angla]] kaj la [[Franca lingvo|Franca]] en modernaj tempoj. [[Arabologio]], ''Arabistiko'' aŭ ''Arabaj studoj'', ankaŭ konataj kiel ''araba filologio'', estas la studo de la araba lingvo kaj araba literaturo. Arabaj studoj estas parto de orientaj studoj kaj proksime ligitaj al islamaj studoj. == Geografio == {| cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" align="center" |----- | valign="top" | [[Dosiero:Arabic Dispersion.svg|341ra|Disvastiĝo de araboj]]<br /> | valign="top" | [[Dosiero:Arabic speaking world.svg|341ra|Landoj kie la araba lingvo estas ŝtata]]<br /> |----- | valign="top" align="center" | <small>Disvastiĝo de la arabaj denaskuloj tra Afriko: kiel plimulto (verda) kaj malplimulto (helverda).</small><br /> | valign="top" align="center" | <small>La landoj kie oni uzas la araban: kiel ŝtatan lingvon (verde) kiaj kiel unu el la ŝtataj lingvoj: por plimulto (malhelblua) kaj malplimulto (helblua)</small><br /> |} Diversaj variantoj de la araba lingvo estas uzataj kiel oficialaj ŝtataj lingvoj en pluraj landoj. Pro tio ĝi ankaŭ estas unu el la ses oficialaj lingvoj de [[Unuiĝintaj Nacioj]]. La '''araba''' estas unu de la tutmondaj lingvoj kun plej granda nombro de parolantoj, nome ĉirkaŭ 280 milionoj kiel unua lingvo kaj 250 milionoj kiel dua lingvo. Ĝi estas la unua oficiala lingvo en [[Sauda Arabio]], [[Alĝerio]], [[Barejno]], [[Egiptio]], [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]], [[Irako]], [[Jordanio]], [[Kuvajto]], [[Libano]], [[Libio]], [[Maroko]], [[Maŭritanio]], [[Omano]], [[Palestina aŭtonomio|Palestino]], [[Kataro]], [[Okcidenta Saharo]], [[Sirio]], [[Sudano]], [[Tunizio]] kaj [[Jemeno]]. Ĝi estas parolata ankaŭ en zonoj de [[Ĉado]], [[Komoroj]], [[Eritreo]], [[Irano]], [[Malio]], [[Niĝero]], [[Senegalo]], [[Somalio]], [[Turkio]], [[Ĝibutio]] kaj aliaj landoj. Krome, kelkaj milionoj de islamanoj loĝantaj en tre variaj landoj posedas konojn de araba, pro tialoj baze religiaj (ĉar la [[Korano]] estas verkita en araba). Tiele ĝi estas ceremonia lingvo de ĉirkaŭ 1.7 mil milionoj da islamanoj.<ref>"Christianity 2015: Religious Diversity and Personal Contact" (PDF). gordonconwell.edu. Januaro 2015. [http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170525141543/http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf|date=2017-05-25}} Alirita la 24-an de marto 2017.</ref><ref> "Executive Summary". Future of the Global Muslim Population. Pew Research Center. [http://www.pewforum.org/2011/01/27/the-future-of-the-global-muslim-population/] Alirita la 24-an de Marto 2017.</ref><ref> "Table: Muslim Population by Country | Pew Research Center's Religion & Public Life Project". Features.pewforum.org. 2011-01-27. [http://www.pewforum.org/?sort=Pop2030] Alirita la 24-an de marto 2017.</ref> El 1974 ĝi estas unu de la oficialaj lingvoj de [[Unuiĝintaj Nacioj]] kune kun la [[angla]], [[franca]], [[rusa]], [[ĉina]] kaj [[hispana]].<ref> "UN official languages". Un.org. [http://www.un.org/en/sections/about-un/official-languages/] Alirita la 24-an de marto 2017.</ref> == Ortografio kaj prononco == [[Dosiero:Iqra.jpg|eta|210 px|Parto de ''Al-Alaq'' – 96-a ''surao'' de la Korano – nome la unua revelacio ricevita de Muhammad.]] La araba ''ua'u'' aperas en la franca skribo kiel ''ou'', en la angla kiel ''w''. La araba ĝ estas skribata en la angla kiel ''j'' kaj en la franca kiel ''dj''. Oni akcentas, elparolas la vortojn diverse en la arabaj landoj (ekzemple la vorto por "kamelo" estas elparolata ''gamal'' en Egiptio, ''ĝamal'' en norda Afriko kaj ''ĵamal'' en Arabio). Kvankam ekzistas komuna [[literatura lingvo]], tamen la [[parolata lingvo]] estas diversforma. En la araba lingvo oni skribas nur la [[konsonanto]]jn kaj oni signas la [[vokalo]]jn nur per etaj komoj (''haraka'') super aŭ sub la konsonantoj, sed tiuj signoj estas uzataj nur en la [[Korano]], klasikaj tekstoj kaj gramatikaj libroj. Laŭ arabaj gramatikistoj ekzistas 9 vokaloj: mallongaj a, u, i; longaj a, u, i; finaĵajn an, un, in, kiuj povas esti simpligitraj ankaŭ en tri: nome a, u, i. Manko de precizaj o kaj e kondukas al malkongruoj kun aliaj lingvoj. Tiele ''Usama bin Ladin'' en la [[angla lingvo]] oni skribis la ''i''-sonanton (Laden) per ''e'', tiel la formo "Laden" disvastiĝis tramonde. Ankaŭ la manko de kelkaj okcidentaj konsonantoj kaŭzis misinterpretojn. Ankaŭ ŝanĝojn de nomo, ekzemple la helena Platono iĝas arabe "Iflatun", la latina ''praekox'' iĝis albaruq, kio kondukis al "abrikoto". ''ibn, abu'': ''ibn'' signifas en la araba filo, ''abu'' signifas patro. Tiel se iu (Aĥmad) havas knabon (Umar) kaj patron (Karim), li povas nomiĝi Ibn Umar aŭ Abu Karim.<!-- tio ŝajnas klariginda --> === Rilato kun aliaj ŝemidaj lingvoj === La araba estas tre parenca kun aliaj ŝemidaj lingvoj, speciale kun la hebrea. Tiu parenceco konstateblas kaj en morfologi-sintakso, kaj en vortotrezoro. Krome, kelkaj teorioj asertas ke primitiva stadio de tiu lingvo estis la bazo por la formado de la antikva hebrea: [[Dosiero:FirstSurahKoran.jpg|dekstra|eta|230ra|La unua [[surao]] de la Korano.]] {|class="wikitable" style="text-align:center;" ! Hispana ! Araba ! Hebrea |- | akvo | ماء (mā^ʔ) | מים (majjim) |- | paco | سلام (salām) | שלום (ŝalōm) |- | patro | أب (^ʔab) | אב (^ʔav) |- | tago | يوم (jaŭm) | יום (jom) |- | morto | موت (maŭt) | מות (mavet) |- | almozo | صدقة (ṣadaqa) | צדקה (cedaka) |- | kapo | رأس (ra^ʔs) | ראש (roŝ) |- | vi | أنت (^ʔanta)<br /> أنت (^ʔanti) | אתה (^ʔata) <br /> את (^ʔatt) |- | animo | نفس (nafs) | נפש (nefeŝ) |- | domo | بيت (bajt) | בית (bet) |- | mi | أنا (^ʔanā) | אני (^ʔaní) |- | koro | لب (lub) o قلب (qalb) | לב (lev) |- | hebrea | عبريّة (^ʕibrija) | עברית (^ʕivrit) |- | araba | عربيّة (^ʕarabija) | ערבית (^ʕaravit) |} == Gramatiko == [[Dosiero:Fa33aalah EN.pdf|eta|Ekzemploj de la arabaj sistemo de derivado.]] En priskriboj de la [[klasika araba lingvo]] oni grupigas [[vorto]]jn laŭ la komuna [[trikonsonanto]], laŭ la ŝemida maniero konstrui kaj uzi radikojn. === Vortokonstruo === Simile al aliaj ŝemidaj lingvoj, la araba [[Morfologio (lingvo)|morfologio]] (t.e., la derivado de novaj vortoj el la bazaj radikoj) konformas al "radiko-kaj-skemo" sistemo: la vortradiko konsistas el la aro de bazaj konsonantoj (kutime estas tri, vidu artikolon [[trikonsonanto]]), de kiuj deriviĝas aliaj vortoj laŭ antaŭdifinita, nekuniga skemo. Ekzemple, la vorto por "mi skribis" estis derivata de la radiko '''k-t-b''' ('skribi') laŭ la skemo '''-a-a-tu''' ('mi -is'), kio rezultiĝas en ''katabtu'' ('mi skribis'). Ĉiuj aliaj vortoj kun la signifo 'mi -is' kutime havos la saman deriviĝon, sed kun aliaj radikaj konsonantoj, ekzemple ''qaraʼtu'' ('mi legis'), ''akaltu'' ('mi manĝis'), ''dhahabtu'' ('mi iris'), kvankam ekzistas ankaŭ esceptoj, kiel ''ŝaribtu'' ('mi trinkis'), ''qultu'' ('mi diris)', ''takallamtu'' ('mi parolis'), kie oni uzas alian skemon por derivi la pasintan tempon, sed la sufikso ''-tu'' estas ĉiam uzata. De la simpla radiko '''k-t-b''', oni povas derivi plurajn vortojn per apliko de diversaj skemoj: {{Div col|cols = 2}} * ''katabtu'' -- 'mi skribis' * ''kattabtu'' -- 'mi estis skribinta (ion)' * ''kātabtu'' -- 'mi korespondis (kun iu)' * ''aktabtu'' -- 'mi diktis' * ''iktatabtu'' -- 'mi abonis' * ''takātabnā'' -- 'ni (inter)korespondis' * ''aktubu'' -- 'mi skribis' * ''ukattibu'' -- 'mi skribis (ion)' * ''ukātibu'' -- 'mi korespondas (kun iu)' * ''uktibu'' -- 'mi diktas' * ''aktatibu'' -- 'mi abonas' * ''natakātabu'' -- 'ni (inter)korespondas' * ''kutiba'' -- 'skribita' * ''uktiba'' -- 'diktita'" * ''maktūb'' -- 'skribaĵo' * ''muktab'' -- 'diktaĵo' * ''kitāb'' -- 'libro' * ''kutub'' -- 'libroj' * ''kātib'' -- 'verkisto' * ''kuttāb''-- 'verkistoj' * ''maktab'' -- 'skribotablo, oficejo' * ''maktabah'' -- 'librejo' * ktp {{Div col end}} === Nomoj kaj adjektivoj === [[Dosiero:Flicker-Arabic Alphabet.jpg|eta|dekstra|300ra|Baza araba alfabeto.]] Nomoj en literatura araba havas tri gramatikajn [[Kazo (gramatiko)|kazojn]] ([[nominativo]], [[akuzativo]], kaj [[genitivo]] [ankaŭ uzata kiam la nomo estas regata de prepozicio]); tri [[Gramatika nombro|nombrojn]] (singulara, duala kaj plurala); du [[Genro (gramatiko)|genrojn]] (maskuleno kaj femineno); kaj tri "statojn" (nedifinita, difinita, kaj konstrukta). La kazoj de singularaj nomoj (krom tiuj kiuj finas en longa ā) estas indikataj de [[sufikso|sufiksaj]] mallongaj vokaloj (/-u/ por nominativo, /-a/ por akuzativo, /-i/ por genitivo). La feminena singularo estas ofte markata pere de /-at/, kiu estas limigita al /-ah/ aŭ /-a/ antaŭ paŭzo. Pluralo estas indikata ĉu pere de finaĵoj (sonpluralo) aŭ de interna modifo (rompita pluralo). Difinitaj nomoj estas ĉiuj propraj nomoj, ĉiuj nomoj en "konstrukta stato" kaj ĉiuj nomoj kiuj havas kiel [[prefikso]]n la difinitan artikolon /al-/. Nedifinitaj singularaj nomoj (krom tiuj kiuj finas en longa ā) aldonas finan /-n/ al la kaz-markaj vokaloj, kio donas /-un/, /-an/ aŭ /-in/ (kio estas referencata ankaŭ kiel nunacio aŭ rekte en la araba kiel ''tanŭīn''). [[Adjektivo]]j en literatura araba estas markataj de kazo, nombro, genro kaj stato, kiel por nomoj. Tamen, la pluralo de ĉiuj nehomaj nomoj estas ĉiam kombinata kun singulara feminena adjektivo, kiu havas sufikson /-ah/ aŭ /-at/. [[Pronomo]]j en literatura araba estas markataj de persono, nombro kaj genro. Estas du variantoj, sendependaj pronomoj kaj enklitikaj. Tiuj lastaj estas ligitaj al la finaĵo de verbo, nomo aŭ prepozicio kaj indikas verbajn kaj prepoziciajn objektojn aŭ posedon de nomoj. La unua-persona singulara pronomo havas diferencan enklitikan formon uzata por verboj (/-ni/) kaj por nomoj aŭ prepozicioj (/-ī/ post konsonantoj, /-ja/ post vokaloj). Nomoj, verboj, pronomoj kaj adjektivoj kongruas unu kun aliaj en ĉiuj rilatoj. Tamen, ne-homaj pluralaj nomoj estas gramatike konsiderataj feminenaj singularaj. Krome, verbo en verb-komenca frazo estas markata kiel singulara senkonsidere al sia semantika nombro kiam la subjekto de la verbo estas eksplicite menciata kiel nomo. Numeraloj inter tri kaj dek montras "ĥiasman" kongruon, en tio ke la gramatike maskulenaj numeraloj havas feminenan markilon kaj inverse. == Dialektoj de la araba lingvo == {{Ĉefartikolo|Arabaj dialektoj}} [[Dosiero:Arabic Varieties Map.svg|eta|dekstre|300ra|Dialektoj de la araba lingvo.]] ''Parola araba'' estas la super-termino por ĉiuj parolataj [[dialekto]]j de la araba kiuj estas uzataj en t.n. '[[Araba mondo]]', kaj kiuj draste malsamiĝas de la [[skriba lingvo]]. La ĉefa klasifiko de la dialektoj estas tiuj, kiuj estas parolataj ene de la Araba duoninsulo kaj ekster ĝi. Krome aparte staras la pli konservativaj arabaj dialektoj de [[Beduenoj]]. Ĉiuj variantoj de la araba parolataj ekster la duoninsulo (kaj kiuj konsistigas la grandan parton de la parolantaro) havas multajn komunajn trajtojn, kiuj ne ekzistas en la [[klasika araba lingvo]]. Pro tio lingvistoj opinias, ke la prestiĝa dialekto "koine" aperis en kelkaj landoj ĉ. 100-200 jarojn post la [[araba konkero]], kies trajtoj poste disvastiĝis al la ĉiuj nov-konkeritaj landoj. (Tiuj trajtoj ekzistas en diversa grado en ĉiuj dialektoj ekster la duoninsulo. Fakte, la en-duoninsulaj dialektoj havas multe pli da diverseco, ol la ekster-duoninsulaj, sed tiu temo ne estas detale pristudita). Koncerne la ekster-duoninsulaj dialektoj, la plej granda diferenco estas inter la ne-egiptiaj nord-afrikaj dialektoj (precipe la araba lingvo de [[Maroko]]) kaj la aliaj. La Maroka varianto estas speciale apenaŭ komprenebla por parolantoj de la araba el [[Libio]] (sed ne inverse, parte pro populareco de filmoj kaj aliaj mediaĵoj el Egiptio). Unu faktoro kiu spronis la diversiĝon de la dialektoj estis la lingvo, kiun oni parolis antaŭ la araba en ĉiu lando: tiuj lingvoj servas kiel fonto de diversaj vortoj, propraj por ĉiu dialekto, kaj krome influis la prononcon kaj eĉ la vorto-ordon. Sed la plej grava faktoro estas, simile al la [[latinidaj lingvoj]], la malapero (aŭ ŝanĝo de la sencoj) de multaj klasikaj formoj. Tiam la Iraka ''aku'', Levantenia ''fīh'' kaj la Nordafrika ''kayən'' ĉiuj signifas 'oni havas' (=estas), kaj ĉiuj devenas de la formoj en la klasika araba lingvo (''yakūn'', ''fīhi'', ''kā'in''), sed nun sonas tre malsame. La [[Egipt-araba lingvo|egipt-araba dialekto]] aŭ ''masra lingvo'' estas parolata en Egiptio de 78 milionoj da parolantoj, certe la plej parolata dialekto de la araba. Temas pri karakteriza kaj kulture grava dialekto de la araba lingvo. Ĝia ISO-kodo estas arz. Ekzistas [[Vikipedio]] en la egipt-araba lingvo. Krome ekzistas en nordorienta Egiptio la [[Nordokcidenta araba]]. La [[Golfa araba]] aŭ ''ĥalijia'' (el la klasika araba خليجي ḫalīǧī, golfarabe [xæˈliːd͡ʒiː] aŭ اللهجة الخليجية al-lahǧah al-ḫaliǧiyyah [ælˈlæhd͡ʒæ l.xæˈliːˌd͡ʒijːæ]) estas [[Lingvovario|vario]] de la araba etendita tra la marbordaj regionoj de la [[Persa Golfo]] kaj de kelkaj partoj de la interno de la [[Araba duoninsulo]]. Ĝi estas la parola lingvo uzata en [[Kuvajto]], oriento de [[Sauda Arabio]], [[Barejno]], [[Kataro]], [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]], [[Omano]] kaj sudoriento de [[Irano]].<ref> McCarus, Hamdi A. Qafisheh ; (1977). «Introduction». A short reference grammar of Gulf Arabic (en angla). Tucson, Ariz.: University of Arizona Press. p. xvii. ISBN 0-8165-0570-5. </ref> Lingve ĝi estas konsiderata proksima al la araba de [[Naĝdo]]. Ene de la Golfa araba, la araba de Barejno kaj la omana araba montras la plej grandajn diferencojn pri koresponda interkompreneblo, pro kio ofte ili estas referencataj kiel sendependaj varioj. Ĝi estas parolata de 6.8 milionoj da parolantoj (2016).<ref>[https://www.ethnologue.com/19/language/afb/ Gulf Arabic] en ''[[Ethnologue]]'' (19a eld., 2016) </ref> === Ekzemploj de dialektoj === La transskribo estas farita laŭ [[Internacia Fonetika Alfabeto]], malgrandaj malsamiĝoj estas neglektitaj. {| class=wikitable ! Dialekto ! Mi tre ŝatas legi ! Kiam mi venis al biblioteko ! Mi ne trovis tiun malnovan libron ! Mi volis legi la libron pri historio de virina movado en Francio |- ! Skribita en literatura araba lingvo <br /><small>(dialektoj povas havi alian skribsistemon/ortografion)</small> |<span style="font-size:large;line-height:145%">أُحِبُّ ٱلْقِرَاءَةَ كَثِيرًا</span> |<span style="font-size:large;line-height:145%">عِنْدَمَا ذَهَبْتُ إِلَى ٱلْمَكْتَبَةِ</span> |<span style="font-size:large;line-height:145%">لَمْ أَجِدُ هٰذَا ٱلْكِتَابَ ٱلْقَدِيمَ</span> |<span style="font-size:large;line-height:145%">كُنْتُ أُرِيدُ أَنْ أَقْرَأَ كِتَابًا عَنْ تَارِيخِ ٱلْمَرْأَةِ فِي فَرَنْسَا</span> |- ! Klasika araba lingvo<br />(uzata nur en religio kaj poezio) | {{transl|ar|ʔuħibːu l-qirˤaːʔata kaθiːrˤaː}} | {{transl|ar|ʕindamaː ðahabətu ʔilaː l-maktabah}} | {{transl|ar|lam ʔaɟidu haːðaː l-kitaːba l-qadiːm}} | {{transl|ar||kuntu ʔuriːdu ʔan ʔaqərˤaʔa kitaːban ʕan taːriːxi l-marˤʔati fiː farˤansaː}} |- ! Moderna uzo de la araba | {{transl|ar|ʔuħɪbː al-qɪraːʔa kaθiːran}} | {{transl|ar|ʕɪndama(ː) ðahabtu ʔɪlaː l-maktaba}} | {{transl|ar|lam ʔad͡ʒɪd haːða(ː) l-kɪtaːb al-qadiːm}} | {{transl|ar|kuntu ʔuriːdu ʔan ʔaqraʔ kɪtaːb ʕan taːriːx al-marʔa fiː faransa(ː)}} |- ! Jemena dialekto (Sanaa) | {{transl|ayn|ˈʔana bajn aˈħibb el-geˈraːje ˈgawi}} | {{transl|ayn|ˈlaw ma ˈsert saˈla: el-ˈmaktabe}} | {{transl|ayn|ma leˈge:t-ʃ ˈðajje al-keˈtaːb el-gaˈdiːm }} | {{transl|ayn|kont ˈaʃti ˈʔagra keˈtaːb ʕan taˈriːx al-ˈmare wastˤ faˈraːnsa}} |- ! Kuvajta dialekto (Kuvajto) | {{transl|afb|ʔaːna waːyid aħɪbb aɡraː}} | {{transl|afb|lamman rɪħt il-maktaba}} | {{transl|afb|ma lɪɡeːt hal kɪtaːb ɪl-gadiːm}} | {{transl|afb|kint abiː aɡra kitaːb ʕan tariːx il-ħariːm ib faransa}} |- ! Mezopotamia dialekto (Bagdado) | {{transl|acm|ˈaːni aˈħibb el-qˈraːja ˈkulliʃ}} | {{transl|acm|ˈlamman ˈreħit lel-maktaba}} | {{transl|acm|ma liˈɡeːt haːða l-ketaːb al-qadiːm}} | {{transl|acm|redet aqra ketaːb ʕan tariːx al-niswan eb-fransa}} |- ! Hiĵazia dialekto (Medino) | {{transl|acw|ˈana marra aˈħubb al-ɡiraːja}} | {{transl|acw|ˈlamma ruħt al-ˈmaktaba}} | {{transl|acw|ma liɡiːt haːda l-kitaːb al-ɡadiːm}} | {{transl|acw|kunt abɣa aɡra kitaːb ʕan tariːx al-ħariːm fi faransa}} |- ! Okcidenta (Siria) dialekto (Damasko) | {{transl|apc|ʔana ktiːr b'ħəbb lᵊ-ʔraːje}} | {{transl|apc|ˈlamma ˈrəħt ʕal-ˈmaktabe}} | {{transl|apc|ma laʔeːt ha-l-ᵊkˈtaːb lᵊ-ʔˈdiːm }} | {{transl|apc|kaːn ˈbaddi ʔra ktaːb ʕan taˈriːx ᵊl-ˈmara bᵊ-ˈfraːnsa}} |- ! Libana dialekto (Beiruto) | {{transl|apc|ktiːr bħɪbb ɪl-ʔɪˈreːje}} | {{transl|apc|ˈlamma ˈreħɪt ʕal-ˈmaktabe}} | {{transl|apc|ma lʔeːt ha-l-ɪkˈteːb le-ʔˈdiːm }} | {{transl|apc|keːn ˈbaddi ʔra kteːb ʕan teˈriːx ɪl-ˈmara bi-ˈfraːnsa}} |- ! Palestina dialekto (Jerusalemo) | {{transl|ajp|'ʔana ba'ħebb l-ᵊʔ'raːje ktiːr }} | {{transl|ajp|ˈlamma ˈruħᵊt ʕal-ˈmaktabe}} | {{transl|ajp|ma laˈʔeːtᵊʃ ha-l-ᵊkˈtaːb ᵊl-ʔaˈdiːm }} | {{transl|ajp|kaːn ˈbeddi ˈʔɑʔrɑ ktaːb ʕan taˈriːx ᵊl-ˈmɑrɑ fi fˈransa}} |- ! Palestina dialekto de okcidenta parto | {{transl|ajp|'ʔana ba'ħebb l-ᵊk'raːje kθiːr }} | {{transl|ajp|ˈlamma ˈruħᵊt ʕal-ˈmatʃtabe}} | {{transl|ajp|ma laˈkeːtᵊʃ ha-l-ᵊtʃˈtaːb ᵊl-kaˈdiːm }} | {{transl|ajp|kaːn ˈbeddi ˈʔɑkrɑ tʃtaːb ʕan taˈriːx ᵊl-ˈmɑrɑ fi fˈransa}} |- ! Egiptia dialekto (ĉefa) | {{transl|arz|ana bæħebb el-ʔerɑːjæ ʔɑwi}}<!--please don't use short i, u because they mislead readers as if Egyptian had short i~ɪ, u~ʊ--> | {{transl|arz|ˈlæmmæ̯ ˈroħt el-mækˈtæbæ}} | {{transl|arz|ma-lˈʔet-ʃ l-keˈtæːb el-ʔæˈdiːm dæ}} | {{transl|arz|ˈænæ ˈkont-e ˈʕæwz-ˈaʔra kˈtæːb ʕæn tæˈriːx el-setˈtaːt fe fæˈrænsæ}} |- ! Libia dialekto (Tripoli) | {{transl|ayl|ana nħəb il-ɡraːja halba}} | {{transl|ayl|lamma mʃeːt lil-maktba}} | {{transl|ayl|malɡeːtiʃ ha-li-ktaːb lə-ɡdiːm}} | {{transl|ayl|kunt nibi naɡra ktaːb ʔleː tariːx ə-nsawiːn fi fraːnsa}} |- ! Tunizia dialekto (Tunizo) | {{transl|aeb|nħɪb lɪqrɑːjæ bɑrʃæ}} | {{transl|aeb|wæqtɪlli mʃiːt lɪlmæktbæ }} | {{transl|aeb|mæl-qiːtʃ hæ-lɪktɛːb lɪqdiːm}} | {{transl|aeb|kʊnt nħɪb næqræ ktɛːb ʕlæ tɛrix lɪmræ fi frɑːnsæ}} |- ! Alĝeria dialekto (Alĝerio) | {{transl|ab|eːna nħebb l-qraːja bezzef}} | {{transl|ab|ki ruħt l il-maktaba}} | {{transl|ab|ma-lqiːt-ʃ ha l-kteːb l-qdiːm}} | {{transl|ab|kunt ħaːb naqra kteːb ʕala tariːx l-mra fi fraːnsa}} |- ! Maroka dialekto (Rabat) | {{transl|apy|ana ʕziz ʕlija bzzaf nqra}} | {{transl|apy|melli mʃit l-lmaktaba}} | {{transl|apy|ma-lqiːt-ʃ had l-ktab l-qdim}} | {{transl|apy|kent baɣi nqra ktab ʕla tarix l-mra f-fransa}} |- ! Malta dialekto (Valletta) | {{transl|mlt|ɪnħɔpː nɐʔrɐ ħɐfnɐ}} | {{transl|mlt|mɛtɐ mɔrt ɪl-lɪbrɛrɪjɐ}} | {{transl|mlt|mɐ sɪbtʃ dɐn ɪl-ktiɛp ʔɐdɪm}} | {{transl|mlt|rɪdt nɐʔrɐ ktiep dwɐr l-ɪstɔrjɐ tɐl-mɐrɐ fɪ frɐntsɐ}} |- ! Malta dialekto (Valletta)<br /><small>(laŭ Malta ortografio)</small> | {{transl|mlt|Inħobb naqra ħafna.}} | {{transl|mlt|Meta mort il-librerija}} | {{transl|mlt|Ma sibtx dan il-ktieb qadim.}} | {{transl|mlt|Ridt naqra ktieb dwar l-istorja tal-mara fi Franza.}} |} La [[imela]] aŭ ''imala'' (de la araba imāla = 'fleksio') estas la fenomeno fonetika kiu okazas en kelkaj arbalingvaj dialektoj, ĉu iamaj ĉu nuntempaj, laŭ kiu la sonon [a] se ĝi estas longa -[a:] aŭ [ā]- oni prononcas en difinitaj cirkonstancoj kiel ē aŭ ī. == Variantoj == {{Ĉefartikolo|Klasika araba|Moderna normiga araba}} [[Dosiero:Flag of the Arab League.svg|eta|Flago de la [[Araba Ligo]], kies ŝtatoj membroj havas la [[Moderna normiga araba|modernan normigan araban lingvon]] kiel oficialan lingvon.]] === La klasika araba === La '''klasika araba''', nomata ankaŭ ''klera araba'', en araba العربيّة الفصحى aŭ ''korana araba'', estas varianto de la araba lingvo. La klasika araba estas la formo de la araba lingvo uzata en la tekstoj de [[Omajadoj]] kaj [[Abasidoj]] (7-a ĝis [[9-a jarcento]]j). Ĝi estas bazata en la [[Mezepoko|mezepokaj]] [[dialekto]]j de la arabaj triboj. La [[moderna normiga araba]] estas rekta derivaĵo de la lingvo uzata moderne tra la tuta [[araba mondo]], uzata en la skribado kaj la formala [[parola lingvo]], por ekzemplo, por kelkaj [[diskurso]]j kaj radiaj elsendaĵoj. Dum la [[stilistiko]] kaj la [[vortotrezoro]] de la moderna normiga araba estas distinga de la klasika araba, la morfologio kaj la sintakso plurestis fundamente senŝanĝe. La lokaj dialektoj, tamen, pli draste ŝanĝiĝis. En la araba mondo oni faras malmultan distingon inter la klasika araba kaj la moderna normiga araba, ambaŭ estas nomataj al-fuṣḥā (الفصحى) en araba signife ''elokventa''. === La post-klasika araba === [[Dosiero:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|eta|Paĝo de la Korano kun voĉomarkiloj kaj kufa [[kaligrafio]].]] La '''post-klasika araba''' estis la evoluo de la klasika araba post la [[Islama ekspansio]]. La [[Korano]], nome la unua literatura teksto verkita en klasika araba, estas komponita per lingvaĵo tre identa al tiu de la antikva poezio. Post la disvastigo de Islamo ĝi iĝis la ceremonia lingvo de islamanoj kaj ankaŭ la lingvo de la instruado kaj de la [[administracio]]. La pliigo de popoloj nearabaj kiuj partoprenis de la novaj kredoj unuflanke kaj de la volo de la islamanoj protekti la purecon de la [[revelacio]] aliflanke, kondukis al establado de gramatikaj normigoj kaj de la instituciigo de la instruado de la lingvo. La disvolvigo de gramatikaj normigoj okazis en la 8-a jarcento, kun procezo de unuigo kaj de normigo de la klera lingvo. Esprimoj kaj formoj propraj de la [[poezio]] en la periodoj kaj antaŭ-islama kaj fru-islama, same kiel de la Korano, malaperis el la prozo dum la dua duono de la 8-a jarcento. Post la kreado de klasika normiga araba fare de la arabaj gramatikistoj, la lingvo restis baze nevariebla en sia morfologio kaj sintaksa strukturo, iĝante la klera lingvo de la [[islama mondo]]. En sia normiga formo, la klasika araba estis adoptita ankaŭ, krom de la islamaj edukitaj [[elito]]j, fare de aliaj religiaj minoritatoj, kiel judoj kaj kristanoj. Tamen, la [[gepatra lingvo]] dekomence estis jam tre diferenca de la klasika araba, kiu iĝis lingvo de erudicio kaj literaturo eĉ en la arabparolantaj regionoj. Tiu lingva situacio, en kiu du variantoj diferencaj ene de la sama lingvo, nome unu malalta kaj alia alta, kunvivas, laŭ kiu nomiĝis [[diglosio]]. La demando pri kiam okazis tiu [[diglosio]] en la arabparolanta komunumo estas tre polemika. La araba tradicia koncepto estas ke ĝi okazis en la unua jarcento de la islama epoko, kiel rezulto de la arabaj konkeroj, kiam la nearaboj ekparolis araban; aliaj male venas al la konkludo ke la diglosio estas fenomeno antaŭislama. Dum multaj jarcentoj la instruado de la araba estis sub la dominado de la islamaj saĝuloj, kaj ne tiom intervenis [[judo]]j kaj kristanoj, kiuj ne kunhavis plene la filologian fakulecon. === La moderna normiga araba === La '''moderna normiga araba lingvo''' ({{lang-ar|اللغة العربية الفصحى}} ''{{transl|ar|ALA|al-lughah al-ʻArabīyah al-fuṣḥá}}'', "la plej elokventa araba lingvo") estas varianto de la [[klasika araba|klera komuna araba]] kiu disvolviĝis el la literatura renaskiĝo ''[[Nahda]]'' kiu estis vivita en la [[Araba Mondo]] el komenco de la [[19-a jarcento]]. La literatura araba aŭ moderna normiga naskiĝis el la klopodo farita ĉefe en la orienta zono de [[Maŝreko]] por revivigi la kleran lingvon (kies klera nivelo estis multe plialtiĝinta el la klasika epoko) kaj por eviti la kompletan lingvan fragmentiĝon de la [[araboj]] en komunumoj kiuj estus perdintaj kapablon interkompreniĝi ([[arabaj dialektoj]]). == Ekzemploj de ĉiutagaj esprimoj == {| class="wikitable" ! rowspan="2" | Esperante ! rowspan="2" | Arabe ! colspan="2" | Transskribo ! rowspan="2" | [[Internacia Fonetika Alfabeto]] |- ! ALA-LC-transskribo ! DIN31635-transskribo |- |Esperanto || إسپرانتو || ispirāntū || ispirāntō || {{IPA|/esperanto, esberanto/}} |- |Angla || الإنكليزية || al-inglīzīyah || al-inglīziyyah || {{IPA|/aling(i)liːzijja/}} |- |Jes || نعم || na‘am || naʿam || {{IPA|/naʕam/}} |- |Ne || لا || lā || lā || {{IPA|/laː/}} |- |Saluton || مرحباً || marḥaban || marḥaban || {{IPA|/marħaban/}} |- |Bonvenon || أهلاً || ahlan || ʾahlan || {{IPA|/ahlan/}} |- |Ĝis revido || مع السلامة || ma‘a s-salāmah || maʿa s-salāmah || {{IPA|/maʕa ssalaːma/}} |- |Bonvolu || أرجوك || arjūk || ʾarǧūk || {{IPA|/ʔar(d͡)ʒuːk, ʔarɡuːk/}} |- |Dankon || شكرًا || shukran || šukran || {{IPA|/ʃukran/}} |- |Ne dankinde || عفوًا || ‘afwan || ʿafwan || {{IPA|/ʕafwan/}} |- |Mi pardonpetas || آسف || āsif || ʾāsif || {{IPA|/ʔaːsif/}} |- |Kia estas via nomo? || ما اسمك؟ || māsmuk(a/i)? || māsmuk(a/i)? || {{IPA|/masmuk(a, i)/}} |- |Kiom? || كم؟ || kam? || kam? || {{IPA|/kam/}} |- |Mi ne komprenas. || لا أفهم || lā afham || lā ʾafham || {{IPA|/laː ʔafham/}} |- |Mi ne parolas arabe. || لا أتكلم العربية || lā atakallamu al-‘arabīyah || lā ʾatakallamu al-ʿarabiyyah || {{IPA|/laː ʔatakallam ulʕarabijja/}} |- |Mi ne scias. || لا أعرف || lā a‘rif || lā ʾaʿrif || {{IPA|/laː ʔaʕrif/}} |- |Mi malsatas. || أنا جائع || anā jā’i‘ || ʾanā ǧāʾiʿ || {{IPA|/ʔanaː (d͡)ʒaːʔiʕ, ɡaːʔiʕ/}} |- |Oranĝa || برتقالي || burtuqālī || burtuqālī || {{IPA|/burtuqaːliː/}} |- |Nigra || أسود || aswad || ʾaswad || {{IPA|/ʔaswad/}} |- |Unu || واحد || wāḥid || wāḥid || {{IPA|/waːħid/}} |- |Du || اثنان || ithnān || iṯnān || {{IPA|/iθnaːn/}} |- |Tri || ثلاثة || thalāthah || ṯalāṯah || {{IPA|/θalaːθa/}} |- |Kvar || أربعة || arba‘ah || ʾarbaʿah || {{IPA|/ʔarbaʕa/}} |- |Kvin || خمسة || khamsah || ḫamsah || {{IPA|/xamsa/}} |} == Socia uzado == En la regionoj kie oni parolas la araban lingvon okazas la pekuliareco de la [[diglosio]]. La termino ''diglosio'' referencas al la fakto ke unu lingvo havas du bazajn variantojn kiuj kunvivas unu flanke de alia, realigante ĉiu funkciojn diferencajn. Probable tiu estas universala lingva fenomeno, kvankam en araba estas fakto kiu kunigas la tutan araban mondon. Escepte ĉe la parolantoj de kipra araba, malta kaj de la plej parto de la variantoj de ĝuba kaj de ĉada, tiu karaktero estas komuna al la ceteraj parolantoj de araba kaj probable ĉar devenas de la periodo antaŭ-islama. La diglosio konstateblas en la fakto ke oni uzas la kolokvan varianton por la ĉiutaga vivo kaj la modernan normigan araban en la [[lernejo]]; ĝenerale la moderna normiga araba estas uzata en verkitaj tekstoj, predikoj, universitataj tezoj, politikaj diskursoj, radiaj kaj televidaj programoj pri novaĵoj, dum la kolokva estas uzata kun la familio kaj geamikoj, kvankam ankaŭ en aliaj kelkaj radiaj kaj televidaj programoj. La moderna normiga araba lingvo estas la markilo de [[tutarabismo]], ĉar inter kelkaj dialektoj de la araba estas alta grado de nekompreneblo, kiel inter la marokaj kaj la iraka. En 2016 [[Gambio]] deklaris la araban kiel nova oficiala lingvo anstataŭanta la anglan. Inter la tutmonde multaj amaskomunikiloj arablingvaj elstarigindas ekzemple la gazeto [[Al-Hajat]] kaj la televida kanalo [[Al-Ĝazira]]. == [[Pruntovorto]]j == En [[Esperanto]] ekzistas multaj vortoj de araba deveno, sed ili ne devenas rekte el la araba, sed tra aliaj lingvoj, ĉefe latinidaj kiuj estis en kontakto kultura kun la araba aŭ tra aliaj eŭropaj aŭ aziaj lingvoj. Ekzemple estas la jenaj: [[abrikoto]], [[admiralo]], [[algoritmo]], [[alkoholo]], [[cifero]], [[gazelo]], [[ĝirafo]], [[haremo]], [[hazardo]], [[kafo]], [[kotono]], [[limono]], [[lilako]], [[Vendejo|magazeno]], [[masko]], [[matraco]], [[mumio]], [[nadiro]], [[oranĝo]], [[siropo]], [[spinaco]], [[sukero]], [[zenito]]. Aliaj vortoj eniris rekte al Esperanto dum la 20-a jarcento same kiel al aliaj lingvoj. Ekzemple estas la jenaj: [[Magrebo]], [[Maŝreko]], [[Ĝihadismo]], [[Ŝijaismo]], [[Sunaismo]], kaj multaj rilataj al geografio aŭ al graveco de la islama potenco. == Arabigo == {{Ĉefartikolo|Arabigo}} Post la elstariĝo de [[Islamo]] en [[Heĝazo]], kaj la araba kulturo kaj la araba lingvo etendiĝis pere de konkero, komerco kaj [[Interrasa geedzeco|intergeedzecoj]] inter membroj de ne-arabaj lokaj loĝantaroj kaj araboj - en [[Egipto]], Sirio, [[Palestino]], [[Sudano]] kaj [[Tunizio]]. La araba lingvo iĝis komuna tra tiuj areoj; ankaŭ [[dialekto]]j formiĝis. Kvankam [[Jemeno]] estas tradicie konsiderita hejmlando de araboj, ĉefe<ref>Nebes, Norbert, "Epigraphic South Arabian," in Uhlig, Siegbert, eld. ''Encyclopaedia Aethiopica'' (Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2005), p. 335</ref><ref>Leonid Kogan kaj Andrey Korotayev: Sayhadic Languages (Epigraphic South Arabian) // Semitic Languages. London: Routledge, 1997, p[. 157-183.</ref> de jemena loĝantaro kiu fakte ne parolis arabe (sed anstataŭe [[Ŝemida lingvaro|sudŝemidajn lingvojn]]) antaŭ la etendo de Islamo. La influo de la araba estis ankaŭ profunda en multaj aliaj landoj, kies kulturoj estis influitaj de Islamo. Araba estis la precipa fonto de vortotrezoro por lingvoj tiom diversaj kiom [[Berbera lingvaro|Berbera]], [[Indonezia lingvo|Indonezia]], [[Tagaloga lingvo|Tagaloga]], [[Malaja lingvo|Malaja]], [[Malta lingvo|Malta]], [[Persa lingvo|Persa]], [[Panĝaba lingvo|Panĝaba]], [[Sinda lingvo|Sinda]], [[Somalia lingvo|Somalia]], [[Svahila lingvo|Svahila]], [[Turka lingvo|Turka]], [[Urdua]], [[Hinda]], [[Bengala lingvo|Bengala]] same kiel aliaj lingvoj en landoj, kie tiuj lingvoj estas parolataj; procezo kiu atingis sian plej altan punkton en la 10-a al la 14-a jarcentoj, nome la alta pinto de araba kulturo, kaj kvankam multaj arabaj vortoj forfalis el uzado ekde tiam, multaj ankoraŭ restas uzataj. == Bildaro == <gallery> Dosiero:Alfabeto arabe.png|Araba alfabeto. Dosiero:Large Koran.jpg|Versoj de la Korano en klasika araba. Dosiero:Ilkhanid Quran.jpg|Arablingva Korano kun interlinia persa traduko el la epoko de [[Ilĥanlando]]. Dosiero:Chinese quran.jpg|Versoj 33-a kaj 34-a de suraro ''Yā Sīn'' kun ĉina traduko de la Korano. </gallery> == Bibliografio == === En Esperanto === * Bradley Kendal, La araba, [[Monato (gazeto)|Monato]], n-ro 1993/11, paĝo 20 * Esperanto-araba lernolibro. N. Isaac. Lerniloj, vortaroj / araba. 68 paĝoj. * Klara vortaro Esperanta-araba. Georgo Abraham. Lerniloj, vortaroj / araba. UEA. Rotterdam. 1998. * [[Fouad Laroui,]] Le drame linguistique marocain, Zellige, 2011, 188 paĝoj (pri la araba en [[Magrebo]])<ref>(fr) Mustapha Harzoune, ''"''[https://journals.openedition.org/hommesmigrations/959 Fouad Laroui, ''Le Drame linguistique marocain'']''"'', Hommes et migrations, n-ro 1300 (2012).</ref> === En aliaj lingvoj === * Bateson, Mary Catherine (2003), Arabic Language Handbook, Georgetown University Press, ISBN 0-87840-386-8 * Busquets Mulet, Jaime, Gramática elemental de la lengua árabe, Kvina eldono, Palma de Mallorca, 1970. * Durand, Olivier; Langone, Angela D.; Mion, Giuliano (2010), Corso di Arabo Contemporaneo. Lingua Standard, Milano: Hoepli, ISBN 978-88-203-4552-5 * Gregersen, Edgar A. (1977), Language in Africa, CRC Press, ISBN 0-677-04380-5 * Grigore, George (2007), L'arabe parlé à Mardin. Monographie d'un parler arabe périphérique, Bucharest: Editura Universitatii din Bucuresti, ISBN 978-973-737-249-9 * Hanna, Sami A.; Greis, Naguib (1972), Writing Arabic: A Linguistic Approach, from Sounds to Script, Brill Archive, ISBN 90-04-03589-3 * Haywood; Nahmad (1965), A new Arabic grammar, London: Lund Humphries, ISBN 0-85331-585-X * Hetzron, Robert (1997), The Semitic languages (Ilustracia eld.), Taylor & Francis, ISBN 978-0-415-05767-7 * Kaplan, Robert B.;Baldauf, Richard B.(2007), Language Planning and Policy in Africa, Multilingual Matters, ISBN 1-85359-726-0 * Kaye, Alan S. (1991), "The Hamzat al-Waṣl in Contemporary Modern Standard Arabic", Journal of the American Oriental Society, American Oriental Society, 111 (3): 572–574, doi:10.2307/604273, JSTOR 604273 * Lane, Edward William (1893), Arabic–English Lexicon (2003 repres. eld.), New Delhi: Asian Educational Services, ISBN 81-206-0107-6 [http://www.studyquran.co.uk/LLhome.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131210194335/http://www.studyquran.co.uk/LLhome.htm |date=2013-12-10 }} Alirita la 24-an de marto 2017. * Lipinski, Edward (1997), Semitic Languages, Leuven: Peeters * Mion, Giuliano (2007), La Lingua Araba, Rome: Carocci, ISBN 978-88-430-4394-1 * Mumisa, Michael (2003), Introducing Arabic, Goodword Books, ISBN 81-7898-211-0 * Procházka, S. (2006), ""Arabic"", Encyclopedia of Language and Linguistics (2-a eld.) * Steingass, Francis Joseph (1993), Arabic–English Dictionary, Asian Educational Services, ISBN 978-81-206-0855-9 [https://books.google.es/books?id=3JXQh09i2JwC&redir_esc=y&hl=es] Alirita la 24-an de marto 2017. * Suileman, Yasir. Arabic, Self and Identity: A Study in Conflict and Displacement. Oxford University Press, 10-a de aŭgusto 2011. ISBN 0-19-974701-6, 978-0-19-974701-6. * Thelwall, Robin (2003). "Arabic". Handbook of the International Phonetic Association a guide to the use of the international phonetic alphabet. Cambridge, UK: Cambridge. ISBN 0-521-63751-1. * Traini, R. (1961), Vocabolario di arabo, Rome: I.P.O., Harassowitz * Vaglieri, Laura Veccia, Grammatica teorico-pratica della lingua araba, Rome: I.P.O. * Versteegh, Kees (1997), The Arabic Language, Edinburgh University Press, ISBN 90-04-17702-7 * Watson, Janet (2002), The Phonology and Morphology of Arabic, New York: Oxford University Press, ISBN 0-19-824137-2 * Wehr, Hans (1952), Arabisches Wörterbuch für die Schriftsprache der Gegenwart: Arabisch-Deutsch, Harassowitz, ISBN 3-447-01998-0 * Wright, John W. (2001), The New York Times Almanac 2002, Routledge, ISBN 1-57958-348-2 == Noto kaj referencoj == {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Idioma árabe|revizio=97751731}}{{Referencoj}}{{Projektoj|n=Kategorio:Araba lingvo|s=Kategorio:Araba lingvo}} == Vidu ankaŭ == * [[Klasika araba]] * [[Arabaj variantoj]] * [[Moderna normiga araba]] * [[Akademio de la Lingvo Araba de Israelo]] * [[Araba alfabeto]] * [[Araba muziko]] * [[Arabigo]] * [[Arablingva literaturo]] * [[Arabskriba kaligrafio]] * [[Araba skribsistemo]] * [[Araba transliterumo de esperanto|Araba transliterumo de Esperanto]] * [[Hamdan bin Raŝid Al Maktum#Akcelo de la araba lingvo en ne-arabaj landoj|Akcelo de la araba lingvo en ne-arabaj landoj]], Fondumo Al Maktoum * [[Arabaj personaj nomoj]] * [[Arablingva literaturo]] * [[Araboj]] * [[Esperantigo de vortoj el araba fonto]] * [[Influo de la araba en la hispana lingvo]] * [[Islamaj terminoj]] * [[Tutarabismo]] * [[Aravrit (skribo)]] == Eksteraj ligiloj == * (ar) [http://ar.wikipedia.org Araba Vikipedio] * (eo) [https://www.youtube.com/results?search_query=La+araba+por+esperantistoj%281%29 La araba por esperantistoj] (pluraj lecionoj), YouTube * (ar, eblas subtitoloj multlingve) [https://www.youtube.com/watch?v=zBzLNXOtbfk ekzempla filma prezento de Esperanto en la araba, farita en junio 2023 de la kanalo] ''[[Al-Ĝazira]]'' (jen en YouTube) * (eo) [http://skrib01.free.fr/dosieroj/sk57eo.htm Pri la Sudaraba skribo en Esperanto] * (eo) [https://uea.org/dokumentoj/bib/araba.html Esperanto-arabaj vortaroj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110806060217/http://www.uea.org/dokumentoj/bib/araba.html |date=2011-08-06 }} * (eo) [http://fr.groups.yahoo.com/group/ar-eo-tradukado/ Traduka laborgrupo por esperanto el kaj al la araba] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060424074558/http://fr.groups.yahoo.com/group/ar-eo-tradukado/ |date=2006-04-24 }}. * (eo) [https://pacamondo.blogspot.com/2021/05/araba-alfabeto-por-esperantistoj.html Araba alfabeto por esperantisto] * (en) [http://www.myarabickeyboard.net Araba klavaro] * (en) [http://www.nicoweb.com/sirpus Araba legado kaj skribado per ''MP3''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051124212314/http://www.nicoweb.com/sirpus/ |date=2005-11-24 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC379148/ (en) Genetic Evidence for the Expansion of Arabian Tribes into the Southern Levant and North Africa] [[Dosiero:Moroccan Arabic Banner.jpg|775ra]] {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Araba lingvo}} [[Kategorio:Araba lingvo| ]] [[Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto]] [[Kategorio:Lingvoj de Alĝerio]] [[Kategorio:Lingvoj de Barejno]] [[Kategorio:Lingvoj de Ĉado]] [[Kategorio:Lingvoj de Egiptio]] [[Kategorio:Lingvoj de Eritreo]] [[Kategorio:Lingvoj de Ĝibutio]] [[Kategorio:Lingvoj de Irako]] [[Kategorio:Lingvoj de Irano]] [[Kategorio:Lingvoj de Israelo]] [[Kategorio:Lingvoj de Jemeno]] [[Kategorio:Lingvoj de Jordanio]] [[Kategorio:Lingvoj de Kameruno]] [[Kategorio:Lingvoj de Kataro]] [[Kategorio:Lingvoj de la Komoroj]] [[Kategorio:Lingvoj de Kuvajto]] [[Kategorio:Lingvoj de Libano]] [[Kategorio:Lingvoj de Libio]] [[Kategorio:Lingvoj de Malio]] [[Kategorio:Lingvoj de Maroko]] [[Kategorio:Lingvoj de Maŭritanio]] [[Kategorio:Lingvoj de Niĝerio]] [[Kategorio:Lingvoj de Omano]] [[Kategorio:Lingvoj de Palestino]] [[Kategorio:Lingvoj de Sauda Arabio]] [[Kategorio:Lingvoj de Sirio]] [[Kategorio:Lingvoj de Somalio]] [[Kategorio:Lingvoj de Sudano]] [[Kategorio:Lingvoj de Tanzanio]] [[Kategorio:Lingvoj de Tunizio]] [[Kategorio:Lingvoj de Turkio]] [[Kategorio:Lingvoj de Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] [[Kategorio:Arabigo]] [[Kategorio:Araba historio]] [[Kategorio:Kultura asimilo]] [[Kategorio:Arabaj lingvoj]] 3ownjh7lfjd8e1tenv6ir2ags1vetyi 0 366 9367562 9263265 2026-05-06T08:30:29Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367562 wikitext text/x-wiki {{Polurinda}} {{Taksonomio |nomo = Artropodoj |koloro = pink |dosiero = Arthropoda collage.png |dosiero larĝo = 300px |dosiero2 = Arthropoda.jpg |dosiero2 larĝo = 300px |priskribo de dosiero2 = Formortintaj kaj modernaj artropodoj |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |superfilumo = [[Mudulo]]j ''Ecdysozoa'' |filumo = '''Artropodoj''' ''Arthropoda'' |filumo aŭtoritato = [[Pierre André Latreille|Latreille]], 1829 |specioj de subdivizio = Subfilumoj kaj Klasoj |subdivizio2 = * '''Subfilumo [[Trilobitomorpha]]''' ** [[Trilobuloj]] (aŭ Trilobitoj) ''Trilobita'' (formortintaj) * '''Subfilumo [[Chelicerata]]''' ** [[Araneoidoj]] ''Arachnida'' - [[araneo]]j, [[skorpio]]j ** [[Merostomo]]j ''Merostomata'' - [[Limuledoj]] ** [[Mar-araneo|Piknogonidoj]] ''Pycnogonida'' - [[Mar-araneo]]j * '''Subfilumo [[Miriapodo]]j ''Myriapoda''''' ** [[Kilopodo]]j ''Chilopoda'' - [[centpieduloj]] ** [[Diplopoda|Diplopodoj]] ''Diplopoda'' - [[milpieduloj]] ** [[Paŭropodo]]j ''Pauropoda'' ** [[Simfilo]]j ''Symphyla'' * '''Subfilumo [[Heksapodo]]j ''Hexapoda''''' ** [[Insekto]]j ''Insecta'' ** ''[[Entognatha]]'' * '''Subfilumo [[Krustaco]]j ''Crustacea''''' ** [[Brankiopodo]]j ''Branchiopoda'' – [[Sala artemio|Salartemioj]] ** ''[[Remipedia]]'' ** ''[[Cephalocarida]]'' – hufumsalikokoj ** ''[[Maxillopoda]]'' - ''[[Cirripedia]]'', [[kopepodo]]j, [[arguledo]]j ** ''[[Ostracoda]]'' – ** [[Malakostrakoj]] ''Malacostraca'' - [[omaro]]j, [[kankro]]j, [[salikoko]]j |vikispecio = |komunejo = }} '''Artropodoj''' aŭ '''artikpieduloj''',<ref>La [[N.B.N.]]-nomo estas *Abelfilumanoj*</ref> (science: ''Arthropoda''; el la greka ''αρθρόποδα'' [arthropoda], ''arthro-'', artiko + ''podos'', piedo) estas subaro de la [[duflankulo]]j, kun taksonomia kategorio de filumo. Ili ne havas [[spino]]n, kaj havas ĝenerale malmolan ŝelon. Nome temas pri [[Senvertebruloj|senvertebraj]] [[animalo]]j kiuj havas [[ekzoskeleto]]n (ekstera [[skeleto]]), segmentan korpon kaj artikitajn [[Membro (anatomio)|membrojn]] (parigitaj membroj). La filumo estas dividita en 5 subfilumojn: [[Chelicerata|keliceratoj]], [[heksapodoj]], [[krustacoj]], [[miriapodo]]j kaj † [[trilobuloj]], kiuj inkluzivas proksimume 1,257,040 [[specio]]jn.<ref name=":02">{{citaĵo el la reto|url=http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019/browse/tree?571721e6853d9ff0c8c130c71d69c92d|titolo=Catalogue of Life|titolo-aldono=2019 Annual Checklist : Taxonomic tree|alirdato=2019-06-22|jaro=2019|formato=HTML|eldoninto=ITIS|lingvo=en|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190622222730/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019/browse/tree?571721e6853d9ff0c8c130c71d69c92d|arkivdato=2019-06-22}}</ref> Artropodoj estas karakterizitaj per siaj artikitaj membroj kaj [[kutiklo]] faritaj el [[ĥitino]], ofte mineraligita per [[kalcia karbonato]]. La artropoda korpoformo konsistas el segmentoj, kiu havas po paron de [[Membro (anatomio)|membroj]]. La rigida kutiklo malhelpas kreskon, kaj tiele artropodoj anstataŭigas ĝin periode pere de [[mudo]]. Ties adapteblo permesis al ili iĝi la plej speci-riĉaj membroj de ĉiuj speciaroj en plejparto de la medioj. Ili havas ĉirkaŭ milionon da priskribitaj specioj, kio faras ĝin pli ol 80% el ĉiuj priskribitaj vivantaj bestospecioj, kelkaj el kiuj, malkiel plejparto de la animaloj, estas tre sukcesaj eĉ en sekegaj medioj. Artropodoj gamas laŭ grando el la mikroskopa [[krustaco]] ''Stygotantulus'' ĝis la Japana aranekrabo. La ĉefa interna kavaĵo de artropodoj estas ''sangujo'', kiu enhavas ties internajn [[organo]]jn, kaj tra kiu ties hemolimfo - similaĵo de [[sango]] - cirkulas; ili havas [[Kardiovaskula sistemo|malfermajn cirkulajn sistemojn]]. Kiel ĉe ties eksteraĵoj, la internaj organoj de artropodoj estas ĝenerale konstruitaj de ripetaj segmentoj. Ties [[nerva sistemo]] estas "ŝtupareca", kun parigitaj [[ventro|ventraj]] nervofadenoj kiuj iras tra ĉiuj segmentoj kaj formas parigitajn [[ganglio]]jn en ĉiu segmento. Ties kapoj estas formitaj per fuzio de variaj nombroj de segmentoj, kaj ties [[cerbo]]j estas formitaj per fuzio de la ganglioj de tiuj segmentoj kaj ĉirkaŭas la [[ezofago]]n. La [[spirsistemo|spira]] kaj [[ekskrecio|ekskrecia]] sistemoj de artropodoj varias, depende multon de ilia medio kaj el la subfilumo al kiu ili apartenas. Ties vidkapablo dependas de variaj kombinoj de [[Okulo#Kompleksa okulo|kompleksaj okuloj]] kaj pigment-truaj [[ocelo]]j: ĉe plej multaj specioj la oceloj povas detekti nur la direkton el kiu lumo venas, kaj la kompleksaj okuloj estas la ĉefa fonto de informaro, sed la ĉefaj okuloj de [[araneo]]j estas oceloj kiuj povas formi bildojn kaj, en kelkaj okazoj, povas turniĝi por vidokapti predon. Artropodoj havas ankaŭ ampleksajn gamojn de kemiaj kaj mekanikaj sensiloj, ĉefe bazitajn sur modifoj de multaj [[ĥeto]]j (haretaĵoj) kiuj projektas tra siaj kutikloj. La metodoj de reproduktado kaj disvolvigo de artropodoj estas diversaj; ĉiuj surteraj specioj uzas internan fekundigon, sed tio okazas ofte per nerekta transigo de [[spermo]] tra membro aŭ la grundo, pli ol per rekta injekto. Akvaj specioj uzas ĉu internan aŭ eksteran fekundigon. Preskaŭ ĉiuj artropodoj demetas [[ovo]]jn, sed [[skorpio]]j naskas vivajn junulojn post kiam la idoj eloviĝis ene de la patrino. Artropodidoj varias de etegaj plenkreskuloj al [[larvo]]j kaj [[raŭpo]]j kiuj ne havas artikitajn membrojn kaj finfine suferas totalan [[metamorfozo]]n por produkti la plenkreskan formon. La nivelo de patra zorgado por idoj varias de nenio al longdaŭra zorgado havigata de [[skorpio]]j. La evolucia praulo de artropodoj datas el la [[Kambrio|Kambria]] periodo. La grupo estas ĝenerale rigardata kiel [[monofiletika]], kaj multaj analizoj eltenas la lokigon de artropodoj kun ''cycloneuralia'' (aŭ ties konstituantaj kladoj) en superfilumo de [[mudulo]]j (''Ecdysozoa''). Ĝenerale tamen, la [[Baza (filogenetiko)|bazaj]] rilatoj de ''Metazoa'' ne estas ankoraŭ bone solvitaj. Same, la rilatoj inter variaj artropodaj gropoj estas ankoraŭ aktive debatitaj. Artropodoj kontribuas al la homa manĝaĵaro kaj rekte kiel manĝo, kaj pli grave kiel [[polenigo|polenigantoj]] de plantoj, ĉefe tiuj gravaj por [[agrikulturo]] aŭ [[bestobredado]]. Kelkaj specifaj specioj estas konataj ĉar disvastigas kelkajn malsanojn al homoj, [[gregaro]] kaj rikoltoj. == Etimologio == La vorto ''artropodo'' derivas el la [[Greka lingvo|greka]] {{lang|el|[[wikt:ἄρθρον|ἄρθρον]]}} ''{{lang|el|árthron}}'', "[[artiko]]", kaj {{lang|el|[[wikt:πούς|πούς]]}} ''pous'' ([[genitivo|gen.]] ''podos''), t.e. "piedo" aŭ "[[kuro]]", kio kune signifas "artikita kruro".<ref name=OnlineEtDict>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Arthropoda&allowed_in_frame=0|titolo=Arthropoda|eldoninto=Online Etymology Dictionary}}</ref> == Priskribo == Artropodoj estas [[senvertebrulo]]j kun segmentitaj korpoj kaj artikitaj membroj.<ref>{{citation |author= Valentine, J. W. |title=On the Origin of Phyla |publisher= University of Chicago Press |year=2004 |isbn=0-226-84548-6 |page=33 |url=https://books.google.com/?id=DMBkmHm5fe4C&dq=arthropod+synapomorphy}}</ref> La [[ekzoskeleto]] aŭ artropodaj [[kutiklo]]j konsistas el [[ĥitino]], nome polimero de [[glukozamino]].<ref>{{citation |author=Cutler, B. |title=Arthropod cuticle features and arthropod monophyly |journal=Cellular and Molecular Life Sciences|volume=36 |issue=8 |date=Aŭgusto 1980 |doi=10.1007/BF01953812 |page=953}}</ref> La kutiklo de krustacoj estas ankaŭ biomineraligita per [[kalcia karbonato]]. === Diverseco === Ĉirkaŭkalkuloj de la nombro de artropodaj specioj varias inter 1,170,000 kaj 5 al 10 milionoj kaj tio estus ĉirkaŭ 80% el ĉiuj konataj vivantaj animalaj specioj.<ref>{{citation |author=Anna Thanukos |url=http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/arthropodstory |title=The Arthropod Story |publisher= University of California, Berkeley |accessdate=29a de Septembro, 2008}}</ref><ref>{{Citation |last1=Ødegaard |first1=Frode |year=2000 |title=How many species of arthropods? Erwin’s estimate revised. |journal=Biological Journal of the Linnean Society |publisher= |volume=71 |issue=4 |pages=583–597 |url=http://si-pddr.si.edu/dspace/bitstream/10088/1315/1/Odegaard_2000.pdf |doi=10.1006/bijl.2000.0468 |accessdate=2016-05-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101226022738/http://si-pddr.si.edu/dspace/bitstream/10088/1315/1/Odegaard_2000.pdf |archivedate=2010-12-26 }}</ref> La nombro de specioj restas malfacile determinebla. Tio okazas ĉar la censomodelo supozigas projekton al aliaj regionoj por skaligi el kalkuloj je specifaj lokoj aplikite al la tuta mondo. Studo de 1992 ĉirkaŭkalkulis ke estas 500,000 specioj de animaloj kaj plantoj nur en Kostariko, el kiuj 365,000 estus artropodoj.<ref name="Thompson1994CoevolutionaryProcess" /> Ili estas gravaj membroj de maraj, nesalakvaj, teraj kaj aeraj [[ekosistemo]]j, kaj estas unu el nur du ĉefaj animalgrupoj, kiuj estis adaptiĝintaj al vivo en sekaj medioj; la alia estas la [[amniulo]]j, kies vivantaj membroj estas [[reptilo]]j, [[birdo]]j kaj [[mamulo]]j.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P518">[[#refRuppert|Ruppert, Fox & Barnes (2004)]], pp. 518–522</ref> Unu artropoda sub-grupo, nome [[insekto]]j, estas la plej speci-riĉa membro el ĉiuj ekologiaj gildoj en medioj surteraj kaj nesalakvaj.<ref name="Thompson1994CoevolutionaryProcess">{{citation |author=Thompson, J. N. |title=The Coevolutionary Process |publisher= University of Chicago Press |year=1994 |isbn=0-226-79760-0 |page=9 |url=https://books.google.com/?id=AyXPQzEwqPIC&pg=PA9&lpg=PA9&dq=arthropod+species+number}}</ref> La plej malpezaj insektoj pezas malpli ol 25 mikrogramoj (miliononoj de gramo),<ref name="Schmidt-Nielsen1984InsectSize" /> dum la plej peza pezas ĉirkaŭ 70 g.<ref>{{citation |url=http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_30.shtml |work=Book of Insect Records |title=Largest |last=Williams |first=D.M. |date=21a de Aprilo, 2001 |publisher=[[Universitato de Florido]] |accessdate=10a de Junio, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718140051/http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_30.shtml |archivedate=2011-07-18 }}</ref> Kelkaj vivantaj [[krustaco]]j estas multe pli grandaj; ekzemple, la kruroj de la Japana aranekrabo povas etendi ĝis 4 m,<ref name="Schmidt-Nielsen1984InsectSize">{{citation |author=Schmidt-Nielsen, K. |title=Scaling: Why is Animal Size So Important? |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1984 |isbn=0-521-31987-0 |pages=42–55 |url=https://books.google.com/?id=8WkjD3L_avQC&pg=PA53&dq=arthropod+size+range |chapter=The strength of bones and skeletons}}</ref> kaj la plej peza el ĉiuj vivantaj artropodoj estas la Amerika [[omaro]], pinte je ĉirkaŭ 20&nbsp;kg (44 p.). === Segmentado === [[Dosiero:HemimerusHanseni.jpg|eta|100px|Segmentoj kaj ''tagmata'' de artropodo.<ref name="Ruppert, Fox 2004 pp. 518">Ruppert, Fox & Barnes (2004), pp. 518–522</ref> Klare videblas kapo, torako kaj abdomeno, kun finaj [[cerkoj]].]] La [[embrio]]j de ĉiuj artropodoj estas segmentataj, konstruite el serio de ripetitaj moduloj. La [[Plej ĵusa komuna praulo|lasta komuna praulo]] de vivantaj artropodoj probable konsistis el serio de nediferencataj segmentoj, el kiuj ĉiuj kun paro da apendicoj, kiuj funkcias kiel membroj. Tamen, ĉiuj konataj vivantaj kaj fosiliaj artropodoj havas grupigitajn segmentojn en [[Tagmo (biologio)|tagmoj]], en kiuj segmentoj kaj ties membroj estas specializitaj en variaj vojoj.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P518" /> La tri-parta aspekto de multaj [[insekto]]-korpoj kaj la du-parta aspekto de [[araneo]]j estas rezulto de tiu grupigo;<ref name="WonderfulLifeP102To106">[[#refGould|Gould (1990)]], pp. 102–106</ref> fakte ne estas eksteraj signoj de segmentado en [[akaroj]].<ref name="RuppertFoxBarnes2004P518" /> Artropodoj havas ankaŭ du korpelementojn, kiuj ne estas parto de tiu serie ripetita modelo de segmentoj, nome ''prostomium'' ĉe la fronto, antaŭ la buŝo, kaj ''telson'' malantaŭe, fakte malantaŭ la [[anuso]]. La okuloj estas muntitaj sur la ''prostomium''.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P518" /> Origine ŝajnas ke ĉiu apendico, kiu havas segmentojn, havas du apartajn parojn da membroj; kaj supra kaj malsupra paro. Tiuj poste fuziiĝis en unusola paro de dubranĉaj apendizoj, el kiuj la supra branĉo agadas kiel [[branko]] dum la malsupra branĉo estas uzata por translokigo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://news.yale.edu/2015/03/11/giant-sea-creature-hints-early-arthropod-evolution|titolo=Giant sea creature hints at early arthropod evolution}}</ref> Ĉe kelkaj segmentoj de ĉiuj konataj artropodoj la apendizoj estis modifitaj, por ekzemplo por formi brankojn, buŝo-partojn, [[Anteno (biologio)|antenojn]] por kolekti informaron,<ref name="WonderfulLifeP102To106" /> aŭ ungojn por kaptado;<ref>{{citation |author1=Shubin, N. |author2=Tabin, C. |author3=Carroll, S. |last-author-amp=yes |chapter=Fossils, Genes and the Evolution of Animal Limbs |title=Shaking the Tree: Readings from Nature in the History of Life |editor=Gee, H. |publisher=University of Chicago Press |year=2000 |isbn=0-226-28497-2 |page=110 |url=https://books.google.com/?id=M6yF0pU4eCsC&pg=PA110&dq=arthropod+diversity}}</ref> artropodoj estas "kvazaŭ [[Svisa tranĉilo|svisarmeaj tranĉiloj]], ĉiu ekuipita per unika aro de specializitaj iloj."<ref name="RuppertFoxBarnes2004P518" /> Ĉe multaj artropodoj, apendicoj vanuis el kelkaj regionoj de la korpo, kaj estas partikulare ofta ĉe abdomenaj apendicoj ke ili estas malaperintaj aŭ tre modifitaj.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P518" /> La plej rimarkinda specializiĝo de segmentoj estas en la kapo. La kvar ĉefaj grupoj de artropodoj – nome [[Chelicerata|kelikeruloj]] (inkludas [[araneo]]jn kaj [[skorpio]]jn), [[Krustacoj|krustuloj]] ([[salikoko]]j, [[omaro]]j, [[krabo]]j, ktp.), [[traĥeuloj]] (artropodoj, kiuj spiras tra kanaloj en siaj korpoj; inklude [[insektoj]]n kaj [[miriapodoj]]n), kaj la formortintaj [[trilobito]]j – havas kapojn formitajn el variaj kombinoj de segmentoj, kun apendicoj, kiuj estas perditaj aŭ specialigitaj laŭ diversaj vojoj.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P518" /> Aldone kelkaj formortintaj artropodoj, kiaj ''Marrella'', apartenas al neniu el tiuj grupoj, ĉar ties kapoj estas formataj de siaj propraj partikularaj kombinoj de segmentoj kaj specializitaj apendicoj.<ref name="Whittington1971Marrella">{{citation |last=Whittington |first=H. B. |title=Redescription of ''Marrella splendens'' (Trilobitoidea) from the Burgess Shale, Middle Cambrian, British Columbia |journal=Geological Survey of Canada Bulletin |volume=209 |pages=1–24 |year=1971}} Resume en [[#refGould|Gould (1990)]], pp. 107–121.</ref> Prilabori la evoluciajn stadiojn, laŭ kiuj ĉiuj tiuj diversaj kombinoj povus esti aperintaj, estas tiom malfacile, ke tiu ĉi fenomeno estas delonge konata kiel "la [[artropodkapa problemo]]".<ref>{{citation| author=Budd, G. E. |date=[[16-a de majo]] [[2002]]|title=A palaeontological solution to the arthropod head problem| journal=[[Nature (gazeto)|Nature]] |volume=417 |issue=6886 |pages=271–275 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v417/n6886/full/417271a.html |doi=10.1038/417271a |pmid=12015599|bibcode=2002Natur.417..271B }}</ref> En 1960 R. E. Snodgrass eĉ montris deziron ke ĝi ne estu solvita, ĉar klopodi prilabori solvojn estis multe pli amuza.<ref>"It would be too bad if the question of head segmentation ever should be finally settled; it has been for so long such fertile ground for theorizing that arthropodists would miss it as a field for mental exercise."{{citation |author=Snodgrass, R. E. |year=1960 |title=Facts and theories concerning the insect head |journal=Smithsonian Miscellaneous Collections |volume=142 |pages=1–61}}</ref> === Ekzoskeleto === [[Dosiero:Dragonfly-nymph-exoskeleton.jpg|eta|Forlasita ekzoskeleto de [[nimfo]] de [[libelo]]]] Artropodaj [[ekzoskeleto]]j estas formataj de kutiklo, ne-ĉela materialo sekreciata de la epidermo.<ref name="Ruppert, Fox 2004 pp. 518"/> Ties kutikloj varis en la detaloj de ties strukturo, sed ĝenerale konsistas el tri ĉefaj tavoloj: nome epikutiklo, fajna ekstera [[vakso|vakseca]] mantelo, kiu defendas kontraŭ malsekeco la aliajn tavolojn kaj havigas krome iom da protekto; la eksokutiklo, kiu konsistas el [[ĥitino]] kaj kemie plifortigitaj [[proteino]]j; kaj la endokutiklo, kiu konsistas el ĥitino kaj nefortigitaj proteinoj. La eksokutiklo kaj endokutiklo kune estas konataj kiel prokutiklo.<ref name="Wainwright, S. A. 1982 pp. 162">Wainwright, S. A.; Biggs, W. D. & Gosline, J. M. (1982), Mechanical Design in Organisms, Princeton University Press, pp. 162–163, ISBN 0-691-08308-8</ref> Ĉiu korposegmento kaj membroparto estas enskatoligita en fortigita kutiklo. La kuniĝoj inter korposegmentoj kaj inter membropartoj estas kovritaj de fleksebla kutiklo.<ref name="Ruppert, Fox 2004 pp. 518"/> La ekzoskeleto de plej akvaj [[krustuloj]] estas biomineraligitaj per [[kalcia karbonato]] elprenita el akvo. Kelkaj surteraj krustacoj estis disvolvigintaj rimedojn por stoki la mineralon, ĉar surtere ili ne povas dependi el preta havigo de solvita kalcia karbonato.<ref>Lowenstam, H. A. & Weiner, S. (1989), On biomineralization, Oxford University Press, p. 111, ISBN 0-19-504977-2 [https://books.google.es/books?id=JbAgy0AAopsC&dq=arthropod+biomineralization&redir_esc=y&hl=es] alirita la 23an de Majo 2017.</ref> Biomineraligo ĝenerale tuŝas la eksokutiklon kaj la eksteran parton de la endokutiklo.<ref name="Wainwright, S. A. 1982 pp. 162"/> Du ĵusaj hipotezoj pri la evoluo de biomineraligo en artropodoj kaj aliaj grupoj de animaloj proponas ke ĝi havigas pli fortan defendan armaĵon,<ref>Dzik, J (2007), "The Verdun Syndrome: simultaneous origin of protective armour and infaunal shelters at the Precambrian–Cambrian transition", in Vickers-Rich, Patricia; Komarower, Patricia, The Rise and Fall of the Ediacaran Biota (PDF), Special publications, 286, London: Geological Society, pp. 405–414, doi:10.1144/SP286.30, ISBN 9781862392335, OCLC 156823511 [http://www.paleo.pan.pl/people/Dzik/Publications/Verdun.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081003122817/http://www.paleo.pan.pl/people/Dzik/Publications/Verdun.pdf |date=2008-10-03 }} Alirita la 23an de Majo 2017.</ref> kaj ke ĝi ebligas al animaloj kreskiĝi pli grande kaj pli forte havigante al ili pli rigidajn skeletojn;<ref>Cohen, B. L. (2005), "Not armour, but biomechanics, ecological opportunity and increased fecundity as keys to the origin and expansion of the mineralized benthic metazoan fauna" (PDF), Biological Journal of the Linnean Society, 85 (4): 483–490, doi:10.1111/j.1095-8312.2005.00507.x [http://eprints.gla.ac.uk/2933/1/Cohen_2933.pdf] Alirita la 23an de Majo 2017.</ref> kaj ajnaokaze mineral-organike komponita ekzoskeleto estas pli malmultekosta konstruebla ol tut-organika ekzoskeleto de komparebla forto.<ref>Cohen.</ref><ref>Bengtson, S. (2004), Lipps, J. H.; Waggoner, B. M., eds., "Neoproterozoic–Cambrian Biological Revolutions" (PDF), Paleontological Society Papers, 10: 67–78 [http://www.cosmonova.org/download/18.4e32c81078a8d9249800021554/Bengtson2004ESF.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170211103042/http://www.cosmonova.org/download/18.4e32c81078a8d9249800021554/Bengtson2004ESF.pdf|date=2017-02-11}} Alirita la 23an de Majo 2017.</ref> La kutiklo povas havi [[ĥeto]]jn (haregoj), kiuj kreskiĝas el specialaj ĉeloj en la epidermo. Ĥetoj estas variaj laŭ formo kaj funkcio kiel apendicoj. Por ekzemplo, ili estas ofte uzataj kiel sentiloj por detekti aeron aŭ akvofluojn, aŭ kontakton kun objektoj; akvaj artropodoj uzas plumecajn ĥetojn por pliigi la surfacan areon de naĝ-apendicoj kaj por filtri manĝerojn el la akvo; akvaj insektoj, kiuj estas aer-spirantoj, uzas dikajn mantelojn el ĥetoj por kapti aeron, etendante la tempon, kiun ili povas pasigi subakve; fortaj, rigidaj ĥetoj utilas kiel defendaj spinoj.<ref name="Ruppert, Fox 2004 pp. 518"/> Kvankam ĉiuj artropodoj uzas muskolojn ligitajn al la interno de ekzoskeleto por fleksi siajn membrojn, kelkaj ankoraŭ uzas hidraŭlikan premon por etendi ilin, nome sistemo heredita el ties pra-artropodaj prauloj;<ref>Barnes, R. S. K.; Calow, P.; Olive, P.; Golding, D. & Spicer, J. (2001), "Invertebrates with Legs: the Arthropods and Similar Groups", The Invertebrates: A Synthesis, Blackwell Publishing, p. 168, ISBN 0-632-04761-5 [https://books.google.es/books?id=TBMsbe9efPgC&pg=PA168&dq=arthropod+hydraulic&redir_esc=y&hl=es] Alirita la 23an de Majo 2017.</ref> por ekzemplo, ĉiuj araneoj etendas siajn krurojn hidraŭlike kaj povas generi premojn de ĝis ok fojoj ties ripoza nivelo.<ref>Parry, D. A. & Brown, R. H. J. (1959), "The hydraulic mechanism of the spider leg" (PDF), Journal of Experimental Biology, 36 (2): 423–433 [http://jeb.biologists.org/content/jexbio/36/2/423.full.pdf] Alirita la 23an de Majo 2017.</ref> === Mudo === [[Dosiero:Cicada climbing out of its exoskeleton while attached to tree.jpg|eta|[[Cikado]] forgrimpante el sia ekzoskeleto ankoraŭ ligita al la arbo.]] La ekzoskeleto ne povas etendiĝi kaj tiele limigas kreskon. Artropodoj tiele anstataŭas sian ekzoskeleton pere de mudo, aŭ forigo de la malnova ekzoskeleto post kresko de nova skeleto kiu ne estas ankoraŭ plifortigita. Mudocikloj povas okazi flue preskaŭ kontinue ĝis la artropodo atingas plenan grandon.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P523To524">[[#refRuppert|Ruppert, Fox & Barnes (2004)]], pp. 523–524</ref> En la komenca fazo de mudo, la animalo ĉesas manĝi kaj ties epidermo liverigas mudofluaĵon, nome mikso de [[enzimo]]j, kiuj digestas la endokutiklon, kaj tiele forigas la malnovan kutiklon. Tiu fazo ekas kiam la epidermo estis sekreciinta novan epikutiklon por protekti ĝin el la enzimoj, kaj la epidermo sekrecias la novan eksokutiklon dum la malnova kutiklo estas forigata. Kiam tiu stadio estas kompleta, la animalo faras ke sia korpo ŝvelas prenante grandan kvanton da akvo aŭ aero, kaj tio faras ke la malnova kutiklo disiĝas laŭlonge de antaŭdifinita malfortejo kie la malnova eksokutiklo estas pli fajna. Plej ofte tio bezonas kelkajn minutojn por ke la animalo elŝoviĝas el la malnova kutiklo. Je tiu punkto la nova estas elĉerpita kaj tiom milda ke la animalo ne povas subteni sin kaj malfacile moveblas, kaj la nova endokutiklo ankoraŭ ne estis formata. La animalo plue pligrandigas sin por etendi la novan kutiklon tiom multe kiom eblas, poste plifortigas la novan eksokutiklon kaj forigas la troan aeron aŭ akvon. Fine de tiu fazo la nova endokutiklo estis formita. Multaj artropodoj tiam manĝas la forigitan kutiklon por rekuperi ties materialojn.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P523To524" /> Ĉar artropodoj estas neprotektitaj kaj preskaŭ senmovigitaj ĝis la nova kutiklo estas plifortigita, ili estas en danĝero ĉar povas esti kaptitaj en la malnova kutiklo kaj povas esti atakita de predantoj. Mudo povas esti tialo de 80 al 90% de ĉiuj mortoj de artropodoj.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P523To524" /> === Internaj organoj === Artropodaj korpoj estas segmentataj ankaŭ interne, kaj la nerva, muskola, cirkula, kaj ekskreta sistemoj havas ripetajn komponantojn.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P518" /> Artropodoj venas el stirpo de animaloj, kiuj havas ''celomon'', nome membran-linia kavaĵo inter la ventro kaj la korpomuro, kiu protektas la internajn organojn. La fortaj, segmentataj membroj de artropodoj nuligas la neceson de unu el la ĉefaj praaj funkcioj de la celomo, kiel hidrostata skeleto, kiun la muskoloj premas por ŝanĝi la formon de la animalo kaj tiele ebligi ĝin moviĝi. El tio la celomo de la artropodo estas limigita al malgrandaj areoj ĉirkaŭ la reprodukta kaj ekskreta sistemoj. Ties loko estas tre okupita de hemocelo, nome kavaĵo, kiu etendiĝas pleje el la longo de la korpo kaj tra kiu la [[sango]] fluas.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P527To528">[[#refRuppert|Ruppert, Fox & Barnes (2004)]], pp. 527–528</ref> [[Dosiero:Centipede.jpg|eta|Centpiedulo.]] Artropodoj havas malfermajn [[cirkula sistemo|cirkulajn sistemojn]], kvankam plej havas kelkajn mallongajn, malferm-finajn [[arterio]]jn. Ĉe keliceruloj kaj krustacoj, la sango portas [[oksigeno]]n al la histoj, dum [[heksapodoj]] uzas separatan sistemon de [[traĥeo]]j. Multaj krustacoj, sed malmultaj keliceruloj kaj [[tracheata|traĥeuloj]], uzas spiran pigmenton por helpi la transporton de oksigeno. La plej ofta spira pigmento ĉe artropodoj estas [[kupro]]-bazita [[hemocianino]]; tiu estas uzata de multaj krustacoj kaj kelkaj [[centpieduloj]]. Kelkaj krustacoj kaj insektoj uzas fer-bazitan [[hemoglobino]]n, nome la spira pigmento uzata de [[vertebruloj]]. Kiel ĉe aliaj senvertebruloj, la spiraj pigmentoj de tiuj artropodoj, kiuj havas ilin, estas ĝenerale dissolvitaj en la sango kaj rare enfermitaj en [[sangoĉelo|korpuskloj]] kiel ili estas en vertebruloj.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P527To528" /> La koro estas tipe muskola tubo, kiu etendiĝas ĝuste sub la dorso kaj el la longo de hemocelo. Ĝi kuntiriĝas laŭ ondoj, kiuj iras de malantaŭe antaŭen, pelante sangon antaŭen. Sekcioj, kiuj ne estas premitaj de la kormuskolo, estas etenditaj, ĉu de elastaj ligamentoj aŭ de malgrandaj muskoloj, ĉiam konektante la koron al la korpomuro. Laŭlonge de la koro estas serio de paraj ''ostia'', nome ne-revenaj valvoj, kiuj ebligas ke la sango eniru al la koro sed evitas ke ĝi eliru antaŭ ol ĝi atingas la antaŭon.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P527To528" /> Artropodoj havas ampleksan varion de spiraj sistemoj. Malgrandaj specioj ofte ne havas tion, ĉar ties alta proporcio de surfaca areo al volum ebligas simplan disvastigon tra la korpa surfaco por havigi sufiĉan oksigenon. Krustacoj kutime havas brankojn, kiuj estas modifitaj apendicoj. Multaj araknidoj havas [[folipulmo]]jn.<ref name="Garwood">{{cite journal |first=Russell J.|last=Garwood|first2=Greg|last2=Edgecombe| year=2011 |title=Early terrestrial animals, evolution and uncertainty |journal=Evolution, Education, and Outreach |volume=4 |issue=3 |pages=489–501 |doi=10.1007/s12052-011-0357-y |url=http://www.academia.edu/891357/ |issn = 1936-6426}}</ref> Traĥeoj, sistemoj de brankaj tuneloj el la malfermaĵoj de la korpomuroj, liveras oksigenon rekte al la unuopaj ĉeloj ĉe multaj insektoj, miriapodoj kaj [[araknidoj]].<ref>[[#refRuppert|Ruppert, Fox & Barnes (2004)]], pp. 530, 733</ref> Vivantaj artropodoj havas parajn ĉefe nervajn ĥordojn laŭlonge de siaj korpoj sub la ventro, kaj en ĉiu segmento la ĥordoj formas paron de [[ganglio]]j, el kiuj la [[Sensa sistemo|sensaj]] kaj movaj nervoj estas ĉe aliaj partoj de la segmento. Kvankam la paroj de ganglioj en ĉiu segmento ofte aperas fizike fuziitaj, ili estas konektitaj pere de [[komisuro]]j (nome relative grandaj faskoj da nervoj), kiuj donas al la artropoda nervosistemoj karakterajn "ŝtuparecan" aspekton. La cerbo estas en la kapo, encirklante kaj ĉefe ''super'' la [[ezofago]]. Ĝi konsistas el fuziitaj ganglioj de la ''prostomium'' kaj unu aŭ du el la plej antaŭaj segmentoj, kiuj formas la kapon – totalo de tri paroj de ganglioj ĉe plej artropodoj, sed nur du ĉe keliceruloj, kiuj ne havas antenojn aŭ la ganglion konektita el ili. La ganglio de aliaj kaposegmentoj estas ofte proksima al la cerbo kaj funkcias kiel ties parto. Ĉe insektoj tiuj aliaj kapoganglioj kombinas en unu paro de subezofagaj ganglioj, sub kaj malantaŭ la ezofago. Araneoj faras tiun procezon iom plue, ĉar ''ĉiuj'' la segmentaj ganglioj estas aligitaj en la subezofagaj ganglioj, kiuj okupas plej el la spaco en la cefalotorako (antaŭa "super-segmento").<ref name="RuppertFoxBarnes2004P531To532">[[#refRuppert|Ruppert, Fox & Barnes (2004)]], pp. 531–532</ref> Estas du diferencaj tipoj de artropodaj ekskretaj sistemoj. En akvaj artropodoj, la fina produkto de biokemiaj reagoj, kiuj [[metabolo|metabolas]] [[nitrogeno]]n, estas [[amoniako]], kiu estas tiom venena ke ĝi bezonas esti solvita en akvo tiom multe kiom eblas. La amoniako estas tiam forigita tra iu permeabla membrano, ĉefe tra la brankoj.<ref name="Garwood" /> Ĉiuj krustacoj uzas tiun sistemon, kaj ties alta konsumo de akvo povas esti la kialo de la relativa manko de sukceso de krustacoj kiel surteraj animaloj.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P529To530">[[#refRuppert|Ruppert, Fox & Barnes (2004)]], pp. 529–530</ref> Variaj grupoj de surteraj artropodoj sendepende disvolvigis diferencan sistemon: la fina produkto de nitrogena metabolo estas [[ureata acido]], kiu povas esti ekskreciata kiel seka materialo; la [[Malpiga tubo]] filtras la ureatan acidon kaj alian nitrogenan forĵetaĵon ekster la sango en la hemocelon, kaj oni forigas tiujn materialojn en la malantaŭan inteston, el kiu ili estas elpelitaj kiel [[fekaĵo]].<ref name="RuppertFoxBarnes2004P529To530" /> Plej akvaj artropodoj kaj kelkaj surteremaj havas ankaŭ organojn nome ''nefridioj'' ("malgrandaj [[reno]]j"), kiuj elprenas aliajn forĵetaĵojn por ekskretado kiel [[urino]].<ref name="RuppertFoxBarnes2004P529To530" /> === Sensoj === ==== Vidkapablo ==== La rigidaj [[kutiklo]]j de artropodoj forblokigus informaron pri la ekstera mondo, escepte ke ili estas penetrataj de multaj sensiloj aŭ konektiloj el sensiloj al la nervosistemo. Fakte, artropodoj havas modifitajn kutiklojn en prilaboritaj radioj de sensiloj. Variaj tuŝosensiloj, ĉefe [[ĥeto]]j, rilatas al diferencaj niveloj de forto, el forta kontakto al tre malfortaj aerfluoj. Kemiaj sensiloj havigas ekvivalentojn de [[gusto]] kaj [[flaro]], ofte pere de ĥetoj. Premosensiloj ofte havas la formon de membranoj, kiuj funkcias kiel [[miringo]]j, sed estas konektitaj rekte al nervoj pli ol al la orelostetoj. La [[Anteno (biologio)|antenoj]] de plej heksapodoj inkludas sensilarojn, kiuj monitoras [[humideco]]n, humidecon kaj temperaturon.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P532To537">[[#refRuppert|Ruppert, Fox & Barnes (2004)]], pp. 532–537</ref> <!--[[Dosiero:Wasp ocelli.JPG|240px|eta|dekstra|Kapo de [[vespo]] kun tri ''ocelli'' (centre), kaj [[komponita okulo|komponitaj okuloj]] dekstre kaj dekstre.]]--> [[Dosiero:A garden spider in Chennai.JPG|eta|dekstre|[[Saltaraneo]] vidita en [[Ĉenajo]].]] Plej artropodoj havas kompleksajn vidsistemojn, kiuj inkluzivas unu aŭ pli ofte ambaŭ el [[komponita okulo|komponitaj okuloj]] kaj simplajn pigmentotasajn [[okulo]]jn ("okuletoj"). Plej ofte ''ocelli'' estas kapablaj nur detekti la direkton, el kiu venas la lumo, uzante la ombron ĉe la tasomuroj. Tamen, la okuloj de [[araneo]]j estas pigmentotasaj ''ocelli'', kiuj estas kapablaj formi bildojn,<ref name="RuppertFoxBarnes2004P532To537" /> kaj tiuj de [[saltaraneoj]] povas turniĝi por kapti predon.<ref>[[#refRuppert|Ruppert, Fox & Barnes (2004)]], pp. 578–580</ref> Komponitaj okuloj konsistas el dekkvin al kelkaj miloj da sendependaj ''ommatidia'', kolonoj, kiuj estas kutime [[Seslatero|seslateraj]] en [[Sekco|sekco]]. Ĉiu ''ommatidium'' estas sendependa sensilo, kun siaj propraj lum-sensivaj ĉeloj kaj ofte kun siaj propraj [[Kristalino|okullensoj]] kaj [[korneo]]j.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P532To537" /> Komponitaj okuloj havas ampleksan vidkampon, kaj povas detekti rapidajn movojn kaj foje la [[Polarizado|lumpolarizadon]].<ref>{{citation |url=http://www.suss-microoptics.com/downloads/Publications/Miniaturized_Imaging_Systems.pdf |format=PDF |doi=10.1016/S0167-9317(03)00102-3 |title=Miniaturized imaging systems |author1=Völkel, R. |author2=Eisner, M. |author3=Weible, K. J. |last-author-amp=yes |journal=Microelectronic Engineering |volume=67–68 |pages=461–472 |date=Junio 2003 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-05-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081001225326/http://www.suss-microoptics.com/downloads/Publications/Miniaturized_Imaging_Systems.pdf |arkivdato=2008-10-01 |accessdate=2017-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205205823/http://www.suss-microoptics.com/downloads/Publications/Miniaturized_Imaging_Systems.pdf |archivedate=2012-02-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.suss-microoptics.com/downloads/Publications/Miniaturized_Imaging_Systems.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-05-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081001225326/http://www.suss-microoptics.com/downloads/Publications/Miniaturized_Imaging_Systems.pdf |arkivdato=2008-10-01 }}</ref> Aliflanke, la relativa grando de ''ommatidia'' faras la bildojn iom fuŝaj, kaj komponitaj okuloj estas pli mallongaj - kompare kun tiuj de birdoj kaj mamuloj – kvankam tiu ne estas akra malavantaĝo, ĉar objektoj kaj okazoj ene de 20 centimetroj estas plej gravaj por plej artropodoj.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P532To537" /> Kelkaj artropodoj havas koloran vidkapablon, kaj tiu de kelkaj insektoj estis studita detale; por ekzemplo, la ''ommatidia'' de [[abelo]]j enhavas ricevilojn por kaj verda kaj [[Ultraviola radiado|ultraviola]].<ref name="RuppertFoxBarnes2004P532To537" /> Plej artropodoj ne havas sensilojn por ekvilibro kaj [[akcelo]], kaj dependas el siaj okuloj por diri al ili kien iri. La memfida konduto de [[blato]]j estas ŝaltita kiam premosensiloj en la suba flanko de la piedoj ne informas premon. Tamen, multaj [[Malakostrakoj|malakostrakaj]] [[krustacoj]] havas statocistojn, kiuj havigas la saman specon de informaro kiel la ekvilibraj kaj movajn sensilojn de la vertebrula [[interna orelo]].<ref name="RuppertFoxBarnes2004P532To537" /> La [[propriocepto]]j de artropodoj, nome sensiloj, kiuj informas pri la forto plenumita de muskoloj kaj pri la grado kliniĝi en la korpo kaj artikloj, estas bone komprenitaj. Tamen oni scias malmulte pri tio, kiujn aliajn internajn sensilojn artropodoj povas havi.<ref name="RuppertFoxBarnes2004P532To537" /> ==== Flarkapablo ==== [[Dosiero:Drosophila residua head.jpg|eta|Flanka vido de kapo montranta karakterajn harbridojn super la okulo.]] '''Insekta flarkapablo''' referencas al la funkcio de ĥemiaj riceviloj, kiuj ebligas, ke [[insekto]]jn detektu kaj identigu volatilajn komponaĵojn por [[manĝado]], predevito, trovado de partneroj por [[pariĝado]] (pere de [[feromono]]j) kaj lokado de habitatoj por [[Ovonaskulo|ovodemetado]].<ref name=":0">{{Cite journal|last=Carraher|first=Colm|last2=Dalziel|first2=Julie|last3=Jordan|first3=Melissa D.|last4=Christie|first4=David L.|last5=Newcomb|first5=Richard D.|last6=Kralicek|first6=Andrew V.|title=Towards an understanding of the structural basis for insect olfaction by odorant receptors|journal=Insect Biochemistry and Molecular Biology|volume=66|pages=31–41|doi=10.1016/j.ibmb.2015.09.010}}</ref> Tiele, ĝi estas la plej grava senso por insektoj.<ref name=":0" /> Plej gravaj insektokondutoj devas esti tempigitaj perfekte kio estas dependa el tio kion ili flaras kaj el kiam ili flaras ĝin.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Gadenne|first=Christophe|last2=Barrozo|first2=Romina B.|last3=Anton|first3=Sylvia|year=2016|title=Plasticity in Insect Olfaction: To Smell or Not to Smell?|journal=The Annual Review of Entomology|volume=61|pages=317–333|doi=10.1146/annurev-ento-010715-023523}}</ref> Por ekzemplo flarado estas esenca por ĉasado ĉe multaj specioj de [[vespo]]j, inklude ''Polybia sericea''. La du organoj, kiujn insektoj ĉefe uzas por detekti odorojn, estas la [[Anteno (biologio)|antenoj]] kaj specializitaj buŝopartoj nome makzelaj palpiloj.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Li|first=Qian|last2=Liberles|first2=Stephen D.|year=2015|title=Aversion and Attraction through Olfaction|journal=Current Biology|volume=25|pages=R120–R1209|doi=10.1016/j.cub.2014.11.044}}</ref> Ene de tiuj flaraj organoj estas neŭronoj nome flar-ricevaj neŭronoj, kiuj, kiel la nomo sugestas, estas hejmoriceviloj por odoraj molekuloj en ties ĉelmembranoj. La majoritato de flar-ricevaj neŭronoj tipe kuŝas en la [[Anteno (biologio)|antenoj]]. Tiuj neŭronoj povas esti tre abundaj, por ekzemplo muŝoj de la genro ''[[Drosophila]]'' havas ĉirkaŭ 2,600 flar-ricevaj neŭronoj.<ref name=":2" /> Insektoj estas kapablaj flari kaj diferenci inter miloj da volatilaj komponaĵoj kaj sensive kaj selektive.<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Cite journal|last=Syed|first=Zainulabeuddin|year=2015|title=Chemical ecology and olfaction in arthropod vectors of diseases|journal=Current Opinion in Insect Science|volume=10|pages=83–89|doi=10.1016/j.cois.2015.04.011}}</ref> == Klasiga skemo == ______ [[Heksapodoj]] ([[insekto]]j, [[dipluro]]j, [[proturo]]j, [[kolembolo]]j) _________/ / \______ [[Krustaco]]j (= krustuloj; kraboj, langustoj, saliketo, ktp) / / ___ [[Paŭropodo]]j / / / /____ [[Diplopodo]]j (milpieduloj) /____[[Miriapodoj]]_/ / \_____ [[Kilopodo]]j (centpieduloj) / \&nbsp; __/ \___ [[Simfilo]]j \ &nbsp; \ _____ [[Araneoidoj]] ([[araneo]]j, [[akaro]]j, [[skorpio]]j, ktp) \ / \___[[Ĥeliceruloj]]_/______ [[Merostomo]]j \&nbsp; \_____ [[Piknogonido]]j == Galerio == <gallery mode="packed"> Dosiero:Arthro characters.jpeg|<!-- eta|maldekstra|180px|_מאפייני_ _פרוקי_ _הרגליים_: 1. _מפרקים_ _מחוברים_ 2. _גוף_ _מחולק_ 3. _שלד_ _חיצוני_ --> Dosiero:Blue crab on market in Piraeus - Callinectes sapidus Rathbun 20020819-317.jpg|<!-- eta|maldekstra|180px|[[Blua (krabo, kankro)]], ''_Callinectes_ _sapidus_'' --> Dosiero:Potamobius astacus.jpg|<!-- eta|maldekstra|180px| --> </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * Gould, S. J. (1990), Wonderful Life: The Burgess Shale and the Nature of History, Hutchinson Radius, ISBN 0-09-174271-4 * Ruppert, E. E.; R. S. Fox; R. D. Barnes (2004), Invertebrate Zoology (7a eld.), Brooks/Cole, ISBN 0-03-025982-7 == Vidu ankaŭ == * [[Brankostega pulmo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=artropod}} {{Portalo|Biologio|Zoologio}} * {{citaĵo el la reto |url= https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=82696#null|titolo= ITIS Standard Report Page: Arthropoda|alirdato= 2019-06-25|eldoninto= Integralita Taxonomic Informo Sistemo|formato= HTML|lingvo= en}} * {{citaĵo el la reto |url= http://www.peripatus.gen.nz/Taxa/Arthropoda/Index.html|titolo= Arthropoda|alirdato= 2019-06-25 |kunaŭtoroj= Campbell, Reece kaj Mitchell|dato= 1999|formato= HTML|eldoninto= Peripatus Home Page|lingvo= en|arkivurl= https://web.archive.org/web/20160730155551/http://www.peripatus.gen.nz/Taxa/Arthropoda/Index.html|arkivdato= 2016-07-30}} * {{citaĵo el la reto |url= http://kasiunia123ol.webpark.pl/|titolo= Stawonogi|alirdato= 2019-06-25|persona nomo= Kasiunia|familia nomo= Sojko|dato= 2003-05-15|formato= HTML|eldoninto= Olecko|lingvo= po|arkivurl= https://web.archive.org/web/20100420094348/http://kasiunia123ol.webpark.pl/|arkivdato= 2010-04-20}} * {{citaĵo el la reto |url= http://www.zin.ru/BioDiv/animalsm.asp?LATNAM=Arthropoda&DESCR=descrg|titolo= Arthropoda|alirdato= 2019-06-25|formato= HTML|lingvo= ru|arkivurl= https://web.archive.org/web/20181117022137/http://www.zin.ru/BioDiv/animalsm.asp?LATNAM=Arthropoda&DESCR=descrg|arkivdato= 2018-11-17}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Arthropod|revizio=720719842}} {{Havenda artikolo|Artropodoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Artropodoj| ]] [[Kategorio:Muduloj]] 5ddz24ayiowrxntd2nzbr32stqvn9a5 0 389 9367441 9102764 2026-05-06T03:15:28Z LilyKitty 25129 de maksimo kaj Francaj moralitoj 9367441 wikitext text/x-wiki '''Aforismo''' estas originala penso, dirita aŭ skribita en konciza kaj memorebla formo. La vorto aforismo laŭlitere signifas “distingo“ aŭ “difino“. La termino aperas en la ''Aforismoj'' de [[Hipokrato]]. La ofte citata unua frazo de tiu verko estas: ''La vivo estas mallonga, la arto longa, la oportuno efemera, la sperto danĝera, la juĝo malfacila.'' La terminon oni pli malfrue aplikis al maksimoj pri fizika scienco, tiam al ĉiuspecaj deklaroj pri filozofiaj, moralaj, kaj literaturaj principoj. Laŭ moderna uzo, aforismo estas konciza sentenco, kiu entenas subjektivan veron aŭ observaĵon. '''Aforismo''' estas konciza, sencoriĉa principo, rilata al scienco aŭ arto. ''Aforismo estas romano en unu linio''. ([[Leonid S. Sukhorukov]]) Famaj aŭtoroj de aforismoj estas, inter alie: * [[Akutagawa Ryunosuke]] * [[Georg Christoph Lichtenberg]] * [[Marie von Ebner-Eschenbach]] * [[François de La Rochefoucauld]] * [[Joan Fuster]] * [[Benjamin Franklin]] * [[Michel de Montaigne]] * [[Friedrich Nietzsche]] * [[Emil Cioran]] ------- Komparu: [[maksimo]], [[proverbo]], [[sentenco]] == Eksteraj ligiloj == * [[Georgo Handzlik|Georgo Hanszlik]], [https://blog.goo.ne.jp/esperakira/e/406725907de55f5de47f71ae60666371 Originalaj aforismoj en Esperanto.], eldonejo [[KLEKS|Kleks]]. * [http://www.angelfire.com/ny2/ts/aforismoj.html Aforismoj ''pri'' Esperanto] (ankaŭ nacilingve) * [[Don Harlow]], recenzo de Aforismoj de [[Ŝota Rustaveli]]. * [http://ridejo.ikso.net/kategorio/aforismoj/teksto Aforismoj en Esperanto] * [http://retbutiko.esperanto-usa.org/index.php?main_page=product_info&products_id=1400 Aforismoj kaj tekstoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190106204339/http://retbutiko.esperanto-usa.org/index.php?main_page=product_info&products_id=1400 |date=2019-01-06 }} de [[Constantin Brâncuși]] * [http://www.satesperanto.org/spip.php?rubrique681 Aforismotradukoj] (Kaiser kaj klubo Karapaco) * [[Fabloj kaj aforismoj de Janos Dorosmai]] ([http://www.esperanto.es:8080/jspui/bitstream/11013/3871/1/Eo%20-%20Dorosmai%2c%20Janos%20-%20Fabloj%20kaj%20aforismoj.pdf pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190106153701/http://www.esperanto.es:8080/jspui/bitstream/11013/3871/1/Eo%20-%20Dorosmai%2c%20Janos%20-%20Fabloj%20kaj%20aforismoj.pdf |date=2019-01-06 }}), el la hungara tradukis [[János Dorosmai|Janos Dorosmai]] * Eduard V. Tvarožek „[http://esperanto.sk/eo/arto-kulturo/humuro/ Aforismoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190106153701/http://esperanto.sk/eo/arto-kulturo/humuro/ |date=2019-01-06 }}“, eldonejo Esprima,1992 * (eo, en, ru) Tusseyn A., [https://www.moscowbooks.ru/book/511028/ Aforismoj. Aphorisms. Aphorisms]{{404|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, U Nikitskikh vorot (2010), ISBN 5913661400 == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|q=Aforismo|ReVo=aforis}} * [[Gregerio]] * [[Kliŝo]] * [[Maksimo]] * [[Francaj moralistoj]] {{Bibliotekoj}} {{Unua}} [[Kategorio:Aforismoj| ]] [[Kategorio:Retoriko]] [[Kategorio:Kulturo]] [[Kategorio:Lingvoscienco]] [[Kategorio:Literaturo laŭ ĝenroj]] rmk2fbwnnyx2izlc4udpmjtztgerzl8 0 1978 9367198 9327766 2026-05-05T12:20:26Z Sj1mor 12103 9367198 wikitext text/x-wiki {{Unua}} {{Informkesto homo | nomo =Julio Baghy | dosiero =[[Dosiero:Julio Baghy 1.jpg|200px]] | priskribo = Portreta foto kun aŭtografo, ĉ. 1925 | pseŭdonomo = Jobo, Paĉjo | dato de naskiĝo = [[13-an de januaro]] [[1891]] | loko de naskiĝo = [[Dosiero:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|20px]] [[Szeged]], [[Aŭstrio-Hungario]] | nacieco = [[hungaroj|hungaro]] | tradukis = | dato de morto = [[18-an de marto]] [[1967]] | loko de morto = [[Dosiero:Flag of Hungary.svg|20px]] [[Budapeŝto]], [[Hungario]] | verkis = [[Julio Baghy#Verkoj|liaj verkoj]] | aliaj aktivaĵoj =[[Andreo Cseh|Cseh]]-metoda instruisto | akademiano = vicprezidanto de [[Akademio de Esperanto|AE]] | esperantistiĝis en = [[1911]] }} '''Julio BAGHY''' ({{lang-hu|Baghy Gyula}} {{IFA2|ˈbɒɡi ˈɟulɒ}}, pseŭdonime '''Jobo''' kaj '''Paĉjo'''; naskiĝis la [[13-a de januaro|13-an de januaro]] [[1891]] en [[Szeged]], mortis la [[18-a de marto|18-an de marto]] [[1967]] en [[Budapeŝto]]) estis [[verkisto]] kaj ankaŭ [[aktoro]] en sia junaĝo. Naskita en [[Aŭstrio-Hungario]], li lernis [[Esperanto]]n en [[1911]] kaj komencis sian laboron por la [[Esperanto-movado]] dum sesjara milita kaptiteco en [[Siberio]]. Elstara movadano kaj Esperanto-instruisto. Iama vicprezidanto de la [[Akademio de Esperanto]]. == Lia vivo == === Juneco === Baghy naskiĝis en 1891 en [[Szeged]], tiam parto de [[Aŭstrio-Hungario]], al familio de hungaroj. Lia patro estis drama aktoro; lia patrino estis teatra [[sufloro]]. En 1894, lia fratino naskiĝis, sed mortis post kelkaj monatoj. Post siaj lernejaj studoj, en 1908 ankaŭ li fariĝis aktoro kaj reĝisoro de diversaj teatraĵoj. Ankoraŭ dum lia junaĝo multaj liaj poemoj kaj noveloj hungarlingvaj aperis en hungaraj gazetoj. En [[1911]] li ekkonis Esperanton, kaj ĝia "interna ideo" tuj forlogis lin. En 1913, Baghy edziĝis kun virino, kiu baldaŭ naskis filinon. === Unua Mondmilito === La [[Unua mondmilito]] (1914–1918) rompis lian aktoran karieron. En 1915, Baghy estis [[konskripcio|konskripciita]] al la armeo de [[Aŭstrio-Hungario]], kiu fine estis venkita. Tuj post konskripcio, en la septembro de 1915, li estis kaptita de la armeo de [[Rusio]], kontraŭ kiu militis [[Aŭstrio-Hungario]]. Dum ses jaroj (1915–1920), li devis pasigi for de sia patrujo en militkaptiteco en [[Siberio]], kaptita. Lia ampleksa Esperanto-agado komenciĝis jam en la Siberia militkaptitejo, kie li gvidis multajn kursojn por diversnacianoj; tiu sperto estas priskribita, novele, en lia novelo ''[[Kiel Mihok instruis angle]]''. === Gvidado de Esperanta movado dum la intermilita epoko === [[Dosiero:Julio Baghy.jpg|eta|200px|Karikaturo de Julio Baghy fare de [[Serge Sire]] (aperis en ''[[La Ondo de Esperanto]]'' en 2006 n-ro 3, ilustraĵo por ''La Grupfeino'', novelo de Julio Baghy)]] [[Dosiero:Baghy Gyula pécsi emléktáblája.jpg|eta|jobbra|La memortabulo omaĝe la Julio Baghy en [[Pécs]], en la [[Esperanto-parko (Pécs)|Esperanto-parko]] (2010)]] Post la [[Unua mondmilito]], la venkita [[Aŭstrio-Hungario]] malfondiĝis, kaj Hungario iĝis sendependa. Reveninte al Hungario post la milito, li fariĝis unu el la ĉefaj gvidantoj de la Esperanto-movado. Li instruis multajn diversgradajn kursojn, gvidis Esperanto-Rondon Amikan, kaj aranĝis literaturajn vesperojn. Dum pluraj [[Universala Kongreso|Universalaj Kongresoj]] li estis aktoro (kaj reĝisoro) de la kongresaj teatraĵoj, ekzemple en [[UK 1923]] en Nurembergo kun [[Teatra trupo de Literatura Mondo]]. Por la reorganizo de la internacia Esperanto-movado li ellaboris detalan proponon: ''Publika letero'' ([[1931]]). Baghy agitis multe por plialtigi la spiritan nivelon de la esperantistaro; tion celis ankaŭ lia iniciato, laŭ kiu la naskiĝtago de [[L. L. Zamenhof|Zamenhof]] fariĝis la tago de la Esperanta libro. Kiel [[Cseh-metodo|Cseh-metoda]] instruisto en la lastaj jaroj li gvidis multajn kursojn en [[Estonio]], [[Latvio]], [[Nederlando]], [[Francio]], ktp. Baghy kunlaboris al multaj Esperanto-gazetoj, kaj estis unu el la ĉefredaktoroj de ''[[Literatura Mondo]]'' (ĝis [[1933]]). En 1939, Baghy mem iĝis ano de [[Akademio de Esperanto]]. === La Dua Mondmilito kaj poste === [[Dosiero:Baghy Gyula.jpg|eta|La tombo de Julio Baghy en [[Budapeŝto]]]] En la septembro de 1939, la [[Dua Mondmilito]] ekis. Baghy ree suferis pro la milito; li perdis sian filinon. Hungario, aliancita kun [[Nazia Germanio]], eventuale estis venkita. Postmilite, Hungario, kune kun aliaj landoj en centra-orienta Eŭropo, iĝis komunisma lando, kaj fondiĝis la [[Hungara Popola Respubliko]]. Dum la jaroj de [[Malvarma Milito]], estis malfacile komuniki kun eksterlandanoj, kaj Baghy ne plu povis travojaĝi Eŭropon kaj gvidi la Esperanto-movadon. Dum tiu epoko, pro manko de mono, Baghy provizore laboris kiel [[policano]]. En 1956, la Esperanto-movado reviviĝis en Hungario. Baghy ĉeestis ĉe la Universala Kongreso en [[Kopenhago]] en 1956. En 1958, Baghy feliĉe retrovis sian perditan filinon en [[Ĉeĥoslovakio]], post 19 pezaj jaroj - Baghy tiam jam estis 67-jara. Li malsaniĝis en 1961, sed li daŭre ĉeestis ĉe Universalaj Kongresoj (1959, 1961, 1963, 1966). Baghy fine mortis en la 18-a de la marto de 1967 en [[Budapeŝto]], je la aĝo de 76 jaroj. Li estis enterigita en la tombejo Kerepesi ({{lang-hu|Kerepesi úti temető}}) en [[Budapeŝto]]. == Resumo el la biografia resumo == * 1891, naskiĝo en familio de geaktoroj * 1894, naskiĝo de fratino, kiu post monatoj mortiĝas, kio afliktegas Julion * 1896, eklegado kaj malkonstanta lernado * 1903, influo de du libroj, ''[[Donkiĥoto (romano)|Don Kiĥoto]]'' ([[Cervantes]]) kaj ''[[Koro (romano)|Koro]]'' ([[Edmondo de Amicis]]) * 1908, eklernado aktore kaj ekverkado * 1909, ekkono pri Esperanto * 1910, eklaboro profesie teatre * 1911, eklerno de Esperanto * 1913, edziĝo kaj naskiĝo de filino * 1915, soldato; septembre kaptita al Rusio: en kaptitejoj instruis Esperanton kaj agadis kaj teatre kaj verkade * 1920, reveno hejmen malsana porĉiame, familio disiĝis * 1921, ekaktivado esperantisme * 1922, fondo kun Kalocsay kaj [[Teodoro Schwartz]] de ''[[Literatura Mondo]]'', ekveturis por disvastigi Esperanton * [[UK 1923|1923, UK]] en [[Nurenbergo]] * 1924, edziĝo al Elizabeta Zsiros (1891-1977) kiu ege kunlaboros kun li * [[UK 1925|1925, UK]] en [[Ĝenevo]] * [[UK 1929|1929, UK]] en [[Budapeŝto]] * [[UK 1930|1930, UK]] en [[Oksfordo]] * 1930-38, traveturado de tuta Eŭropo por gvidi kursojn * [[UK 1932|1932, UK]] en [[Parizo]] * 1933, Zamenhofaĵoj en Varsovio * 1935, malfacilaĵoj pro [[Miklós Horthy|Horthy-reĝimo]] en Hungario, [[UK 1935|UK]] en [[Romo]] * [[UK 1936|1936, UK]] en [[Varsovio]] * 1939, akademiano, pro Dua Mondmilito malfacilaĵoj kaj perdo de la filino * 1950, periodo de ''Granda Silento'', malfacilas rilatoj kun eksterlandanoj, provizore laboris kiel policano * 1956, revivigo de la Esperanta Movado en Hungario, [[UK 1956|UK]] en [[Kopenhago]] * 1958, reaperis la perdita filino en Ĉeĥoslovakio * [[UK 1959|1959, UK]] en [[Varsovio]] * [[UK 1961|1961, UK]] en [[Harogato]], diversaj malsanaj periodoj * [[UK 1963|1963, UK]] en [[Sofio]] * [[UK 1966|1966, UK]] en [[Budapeŝto]] * 1967 morto en marto<ref name="Boulton">[[Marjorie Boulton]], ''Poeto fajrakora: la verkaro de Julio Baghy'', eldonejo [[Artur E. Iltis]], [[Saarbrücken]], 1983.</ref>{{rp|119–126}} == Verkoj == Baghy verkis multe, ĉefe en Esperanto (krom junaĝaj hungarlingvaj literaturaĵoj). Lia verkaro inkluzivas poemojn, novelojn, romanojn, kaj teatraĵojn; li ankaŭ tradukis hungarlingvajn verkojn en Esperanton. Du el liaj verkoj ricevis akademiajn premiojn. Multaj liaj noveloj kaj poemoj aperis en diversaj lingvoj. {{citaĵo| Baghy, karese nomata Paĉjo, esprimis sentojn, kiuj dekomence estis karaj al la esperantistoj… Li evitis ligi sin al konataj politikaj-ideologiaj pozicioj kaj tiamaniere helpis al la meza nepolitikema esperantisto identigi sin kun lia idealo de homa frateco. |aŭtoro=[[Ulrich Lins]]}} === Baghy kiel poeto === [[Dosiero:Poeto fajrakora- la verkaro de Julio Baghy.jpg|eta|''Poeto Fajrakora'']] Liajn verkojn karakterizas la tendenco, kiun esprimas lia devizo: "Amo kreas pacon, Paco konservas homecon, Homeco estas plej alta idealismo." Liaj unuaj poemoj venis el rusa militkaptiteco; ili kaŭzis surprizon kaj ĝojon. Zamenhof kaj la antaŭmilitaj Esperanto-poetoj estis baritaj de la lingvo, kiu donis malmulte da eblecoj. Zamenhof mem povis forgesigi la neperfektecon de la poezia lingvo, almenaŭ plejparte, per sia sincera, nobla, arda sento, kiu kreskis super la formaĵojn. Sed krom la eksperimentoj de [[Antoni Grabowski|Grabowski]], neniu poeto volis aŭ povis elperforti sin el la frua tradiciemo de la juna esperanta poezio. Post la [[Unua mondmilito|mondmilita]] apatio kun multobligita forto eksonis la individua, nova, melodiriĉa poezio de Baghy. Lia unua poemaro, ''[[Preter la Vivo]]'' ([[1922]]) montris novan vojon al la Esperanto-poezio; la vorto, la rimo, la bildoj ricevas novan signifon kaj en la abundo de la novaj belaĵoj la leganto estas forsorĉita, ĉu temas pri individua temo, ĉu pri homaranismaj pensoj. En lia verkaro eĉ la multe prikantitaj temoj aperas kun la efiko de la novo, ĉar la verkado estas lia bezono kaj li ĉiam trovas originalan formon en la esprimado de siaj sentoj. Feliĉe li retrovas la [[asonanco]]n, novajn formajn eblojn. En la dua poemvolumo, ''Pilgrimo'' ([[1926]]), lia talento plimaturiĝas, sed samtempe pli forte aperas lia patoso, kiu donas al lia poezio iom romantikisman aromon, sen forigi nian intereson. La poemoj, troveblaj en la ''[[Migranta Plumo]]'' ([[1929]]) montras la serĉadon de novaj formoj. En la lasta poemvolumo ''[[La Vagabondo Kantas]]'' ([[1933]]) Baghy reiras al la klasika Esperanto-lingvo kaj inter puritanaj kadroj li pruvas sian eksterordinaran versfaran talenton, sed kun kelkfoje sentebla influo de la hungara poezio. === Baghy kiel prozisto === Kiel novelisto, en ''[[Dancu Marionetoj!]]'' ([[1927]]), ''[[Migranta Plumo]]'', ''[[Printempo en la Aŭtuno]]'' ([[1931]]) li prezentas sin kiel batalanto por la paco, uzante kelkfoje nigrajn kolorojn, sed kelkfoje la pintigitan krajonon de satiristo. Sed en la laste citita longa novelo li desegnas per subtilaj pastelkoloroj, kun speciala ŝato de siaj figuroj, knabinon kaj knabon, kies burĝonan amon li prirakontas. Lia unua romano la ''Viktimoj'' ([[1926]]) estas romano el la militkaptita vivo; la stilo, konstruo, interna ardo, humoro tiom ligas la leganton, ke, malgraŭ la neverŝajneco de la romantikaj figuroj, estas ne-eble ne ŝati la romanon, ĉar la poeto scias la manieron kredigi al ni, kion li kredas. Lia plej signifa verko estas la vasta romano ''[[Hura!]]'' ([[1930]]), kiu estas parte brila satiro de la homa socio kaj socianoj, parte utopio, kaj tiu parto paliĝas apud la majstra grimaco. En ''[[Migranta Plumo]]'', ni trovas liajn dramprovojn. En sia verkado komence de 1930-aj (''[[La Vagabondo Kantas]]'', simplaj versoj; ''[[Verdaj Donkiĥotoj]]'', romano kaj karikaturoj ([[1933]])), Baghy ŝoviĝas ĉiam pli kaj pli al [[satiro]], kaj li iĝas akra kaj forta kritikanto de la [[Esperanto-movado]]. Lia verko ''[[La Teatra Korbo]]'' ([[1934]]) enhavas rememoraĵojn jam ekde la infanaĝo kaj konfesojn pri la homo kaj verkisto; ĝi kontribuas multajn interesajn detalojn ankaŭ al la esperantista kariero de Baghy. === Laŭ alfabeta ordo === * ''Arĝenta Duopo'', [[1937]], (Komuna volumo kun K. Kalocsay) * ''Aŭtuna Foliaro'', [[1965]], [[1970]] * ''Bukedo'', [[1922]], E.R.A. 15 pĝ. * ''[[Ĉielarko (fabelaro)|Ĉielarko]]'', [[1966]] — versa reverko de fabeloj de 12 popoloj * ''[[Dancu Marionetoj!]]'', [[1927]], novelaro; [[1931]] aŭtora eldono, [[1933]], ''Literatura Mondo'' * ''En Maskobalo'' — kvar unuaktaĵoj [[1977]], [[Hungara Esperanto-Asocio|HEA]] * ''Heredaĵo'' [[1939]] La Verda Librejo, Ŝanghaj * ''[[Hura!]]'' — satira romano [[1930]]; [[1986]] [[Hungara Esperanto-Asocio|HEA]] * ''Hurra für nichts!'' (germana traduko de ''Hurra!'' [[1933]]) Innsbruck * ''Insulo de Espero'', daŭrigo de ''Hura!'', malaperinta dum la [[Dua Mondmilito]] * ''[[Koloroj (libro)|Koloroj]]'', [[1960]], [[Pola Esperanto-Asocio|PEA]] * ''[[La Teatra Korbo]]'' — novelaro, [[1924]], [[1934]] Leiden * ''[[La Vagabondo Kantas]]'', [[1933]]; [[1937]] * ''La Verda Koro'' — facila legolibro [[1937]] Budapest, [[1937]] Rotterdam, [[1947]] Budapest, [[1947]] Rotterdam, [[1948]] Budapest, [[1954]] Rotterdam, [[1962]] Warszawa, [[1965]] Warszawa, [[1969]] Verona, [[1969]] Helsinki, [[1978]] Verona, [[1982]] Budapest - traduko al la itala de [[Massimo Acciai]], Chieti, [[2022]] * ''Le Printemps en Automne'' france [[1961]] * ''Metodiko-demandaro'', 1977 * ''[[Migranta Plumo]]'' — novelo [[1923]], [[1929]], [[2018]] * ''Nik Nek kaj Kat Jen'' ?? * ''Ora Duopo'' [[1966]] Budapest (En komuna volumo kun [[Kálmán Kalocsay|Kolomano Kalocsay]] * ''Pilgrimo'' — poemaro [[1926]], [[1991]] * ''[[Preter la Vivo]]'' — poemaro [[1923]], [[1931]] [[Literatura Mondo]], [[1991]] Eldonejo Fenikso * ''[[Printempo en la Aŭtuno]]'', [[1931]] Köln, [[1932]] Ĉinio, [[1972]] Dansk Esperanto Förlag, [[2017]] Pollando * ''Sonĝe sub Pomarbo'' — poema teatraĵo [[1956]] Warszawa, [[1958]] La Laguna, [[2017]] Pollando * ''[[Sur Sanga Tero]]'', [[1933]], [[1991]] * ''Tavasz az őszben'' (''Printempo en Aŭtuno'', hungare) [[1930]] ''[[Literatura Mondo]]'' * ''[[Verdaj Donkiĥotoj]]'' (noveloj kaj skeĉoj, kun unu romaneto), [[1933]] Budapest, [[1996]] Wien * ''[[Viktimoj (libro)|Viktimoj]]'' — romano el la militkaptita vivo [[1925]], [[1928]], [[1930]], [[1991]] * ''Viktimoj'' kaj ''Sur Sanga Tero'' reaperis en unu volumo en [[1971]]. === Laŭ jaroj === {| class="wikitable sortable" |+ Listo de verkoj ! Jaro !! Titolo !! Priskribo !! Eldonejo !! Paĝoj |- | 1922 || ''Bukedo'' || || E.R.A. || 15 |- | 1923 || ''[[Preter la Vivo]]'' || Poemaro || Budapeŝto: [[Literatura Mondo]] || 124 |- | 1925 || ''[[Viktimoj (libro)|Viktimoj]]'' || romano el la vivo de siberiaj militkaptitoj || Budapeŝto: Hungara Esperanto Instituto || 162 |- | 1926 || ''Pilgrimo'' || poemaro || Budapeŝto: aŭtoro || 124 |- | 1927 || ''[[Dancu Marionetoj!]]'' || novelaro || Budapeŝto: aŭtoro || 173 |- | 1929 || ''[[Migranta Plumo]]'' || teatraĵoj, noveletoj, poemoj || Budapeŝto Hungarlanda Esperanta Societo || 158 |- | 1930 || ''[[Hura!]]: Ne romano, nur grimaco'' || satira romano || Budapeŝto: Literatura Mondo || 411 |- | 1931 || ''[[Printempo en la Aŭtuno]]'' || rakonto pri dolĉe melankolia rakonto || [[Kolonjo]]: Heroldo de Esperanto || 113 |- | 1933 || ''[[Sur Sanga Tero]]'' || mozaikromano. Daŭrigo de la romano ''Viktimoj'' || Budapeŝto: Szalai || 264 |- | 1933 || ''[[La Vagabondo Kantas]]'' || simplaj versoj || Budapeŝto: Szalay || 59 |- | 1933 || ''[[Verdaj Donkiĥotoj]]'' || satira romano || Budapeŝto: Szalay || 221 |- | 1934 || ''[[La Teatra Korbo]]'' || senpretenda babilado || Leiden || 110 |- | 1937 || ''La Verda Koro'' || facila romaneto el la vivo de Esperantistoj en Siberio por komencantoj, por daŭrigaj kursoj || Budapeŝto || 97 |- | 1939 || ''Heredaĵo'' || || [[Ŝanhajo]]: La Verda Librejo || |- | 1958 || ''Sonĝe sub Pomarbo'' || triakta lirika komedio en ses fantaziaj bildoj || La Laguna: Régulo || 111 |- | 1966 || ''Ĉielarko'' || versa reverko de fabeloj de 12 popoloj |- | 1967 || ''Eterna Printempo'' || || || 22 folioj |- | 1970 || ''Aŭtuna Foliaro'' || poemaro || [[Osako]]: Pirato || 153 |- | 1977 || ''En Maskobalo'' || kvin unuaktaĵoj || Budapeŝto: [[Hungara Esperanto-Asocio]] || 141 |- | 1977 || ''[[Metodiko - demandaro]]'' || kolekto de demandoj kaj respondoj por gvidantoj de esperanto-kursoj || Budapeŝto: [[Hungara Esperanto-Asocio]] || 44 |} ===Recenzoj=== Pri ''La Verda Koro'' {{citaĵo|Dum longa tempo mi serĉis tre bonan kaj taŭgan “unuan [[legolibro]]n” por prezento al miaj kursanoj; kaj kiam trafis min ĉi tiu libro, verkita de nia fama stilisto Baghy, mi diris al mi: “Ha! finfine !” Sed malgraŭ la vortoj en la anoncoj kaj sur la antaŭa kovrilo, mi ne povas tion tute konsenti. Eĉ Baghy mem —laŭ la “Post- parolo”— ne opinias ĝin tia. Ĝi eestas facila kaj gradigita legolibro por la komencinto “kelksemajnaĝa” aŭ, pli ĝuste, kelkmonat-aĝa, ĉar oni ne povas instrui, ĝin legante, se la studantoj estas nur [[komencanto]]j. La forta intereso de la romano instigos la lernanton daŭrigi la legadon. Tio kompreneble estas granda helpo al la instruisto. Ĉe la fino de la libro troviĝas gramatika resumo de ĉio, kion Baghy uzis en ĉiu aparta [[ĉapitro]], ankaŭ listoj de la novaj vortoj uzotaj en la ĉapitroj. Ĉiu ĉapitro estas aparte traktata. En la sama parto de la [[libro]] D-ro [[Kálmán Kalocsay|Kalocsay]] [''tiel''] plenigas kelkan spacon iom senutile, instruante, kiel instrui la akcenton en Esperanto, kaj pluan spacon pri sintakso, kiu pro troa teknikeco neniom utilas al komencanto. La romano memorigas min pri Viktimoj, pro la simila fino kaj malgaja fino. (Mi faras sekvon al ''Verda Koro'' en la estonteco). Mi ĝuis la legadon, eĉ nur pro la rakonto. Por tiuj, kiuj konas la stilon de Baghy, lia nomo elstaras el la tuta verko. Kun Baghy mi diras, ke ĝi estas dua legolibro, ne unua: do mia serĉado por taŭga unua legolibro devas daŭri ankoraŭ.|W. GREEN. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 387, Julio (1937) }} {{citaĵo|Estas sufiĉe granda problemo trovi taŭgan legaĵon en Esperanto por tiuj, kiuj finis kurson por komencantoj. La plej multaj libroj kaj gazetoj ne estas verkitaj por komencantoj kaj se ili volas tamen legi tiujn, ili bezonas multe da tempo kaj necesas labori kun vortaro. Tial ni nur povas bonvenigi la novan [[eldono]]n de „La verda koro". La aŭtoro mem nomas ĝin «Facila romaneto por komencantoj". Kaj tio ĝi vere estas. Sed ĝi taŭgas ankaŭ kiel lernolibro por daŭrigo lernado helpe de la aldonita [[parto]] «Vortaro — Gramatiko — Sintakso". Tie vi trovas vortojn kaj [[Gramatiko de Esperanto|gramatikaĵo]]jn por ĉiu unuopa ĉapitro. Ne mankas ankaŭ «Konsiloj por kursgvidantoj". Sed pri kio temas en la romaneto? Temas pri Esperanto grupo en iu siberia loko, kie kunvenadas diversnaciaj personoj por kornune lerni Esperanton. La aŭtoro priskribas ne nur instruhoron kaj komunajn agadojn de la grupanoj. Li tuŝas ankaŭ la privatan vivon de kelkaj el ili. Temas pri amikeco kaj amo, pri renkontoj kaj disiroj. Kaj ĉio en facila, bona lingvo tipa por Julio Baghy. Ke Baghy estas ankaŭ konata poeto, ni povas vidi el tio, ke li ornamas la romaneton en iuj ĉapitroj per versoj. Iuj eble riproĉos, ke la enhavo de la romaneto estas hodiaŭ sufiĉe malmoderna. Sed ne forgesu, ke ĝi estis skribita en la jaro 1937. De tiam aperis kelkaj eldonoj kaj tio pruvas, ke ĝi ĉiam denove trovas intereson ĉe la [[esperantistaro]]. Mi rekomendas tiun ĉi libron al ĉiuj komencantoj, kiuj havas intereson daŭrigi la lernadon.|[[Dieter Berndt]]. [[Der Esperantist]] n123_jan.1984 }} ---- Pri ''Ĉielarko'' {{citaĵo|Estas plaĉe malfermi ĉielan fenestron de la maltrankvilo, tedo aŭ [[senespero]], aŭ tiun de la fido, ripozo kaj ĝojo, por tra ili rigardi mirindan pluvarkon radiantan sur lazurfono. Sed ni imagu ke estas la Ĉielarko, kiun majstre pentris kun veterana lerteco Julio Baghy, kiu montras sin al niaj spiritaj okuloj: ĝi ampleksas la preskaŭ tutan planedan [[volbo]]n; kaj ĝi konsistas el odoranta [[fasko]] da belaj diverslandaj legendoj, aŭ simplaj fabeloj, kiujn la poeto al si alproprigis, por tiel ilin strukturi laŭ perfekta prilaborita esperantlingva [[persona kreitaĵo]]. La ĉielarko de Julio Baghy estas plua genia elmontriĝo ke la poeto regas la poezian konceptadon, per karakteriza efika sintakso; kaj ke la ideoj, sub lia [[sorĉbastono|magia vergeto]], transformiĝas en vortan [[muziko]]n, laŭ akordoj de simplaj kaj trafaj irizaj metaforoj kaj esprimrimedoj riĉiganta j, pli kaj pli, la krudan valoron de ĉiu lingvero. Oni vane serĉos en Ĉielarko metafizikan, socian, realisman aŭ subjektivan [[poezio]]n. Oni ne povas en ĝi malkovri celon aŭ jukon de moderna renoviĝemo. Baghy volas resti firme en sia alta postamento de tradicia poeta prilaboristo. Eble, stilo kaj ideoj ŝajnus, laŭ prismo de avangardaj naciaj lingvoj, iom elmodiĝinta j. Eĉ oni povus diskuti pri la ĝusta efiko de tia poezikonceptado, rilate la nunan epokon de konstanta transformiĝo kaj avida serĉado de novaj esprimrimedoj kaj valoroj. Sed ni plezure profitas la okazon, tra la fenestro, kontempli la klasikan, la ĉiaman pluvarkon: tiun, kiun jam vidis [[Noa|Noe]] tuj post ĉeso de la diluvo (kaj de tiam, pluvis ankoraŭ kelkfoje...). Ni scias ke ĉielarko povas paradi post petola aprila pluveto, aŭ torenta fulmotondro. Do, la versigita fabelaro recenzata, efikos ĉiam bone sur kiun ajn personan humoron. La aŭtoro sciis elekti la plej konvenajn strofoformojn, ritmon kaj rimadon, laŭ [[esenco]] kaj celo de la temo elektita. Kaj li neniam hezitis alfronti tutcertajn malfacilajn skemojn. Li montriĝas jen kiel oraĵisto («Sagaca Knabino»), jen lirike («Uraŝima»), jen kiel rava [[priskribanto]] («Minstrelo kun Congurio»), jen kiel alta eposrakontanto («Meng Ciang kaj Van»), ktp. Kaj ĉiam la renoma hungaro aŭdigas belegan muzikon kaj montras artisman teksaĵon, kies varpoj kaj [[vefto]]j interplektiĝas kun sorĉaj [[rezulto]]j. Pri la rimoj mi volas prezenti etan personan rimarkon: ili ore tintas; sed de tempo al tempo, neatendite, enŝteliĝas rimoido j, kiuj al mia perceptado «tintas» iom plumbe. En la fino de la bone presita kajero, estas enlistigitaj kelkaj postkorektoj. Sed pluraj, kaj ĝenaj, preseraroj ne troviĝas tie notitaj. Jen, do, verko kiun oni povas juĝi, laŭ certa aspekto, netranscenda; tamen ĝi transcendas multajn ordinarajn aspektojn de la Esperanta beletro.|[[Gabriel Mora i Arana|GABRIEL MORA]] [[Boletín]] n160 (mar 1967) }} ---- Pri ''Sonĝe sub Pomarbo'' {{citaĵo|'''Sonĝe sub pomarbo''' estas juneca idilio, ĉarma lirika komedio verkita per rimitaj versoj tiel fluaj, ke ili legiĝas kvazaŭ vigla konversacia prozo. Neniam la arto estis pli arte kaŝita : nur la atenta okulo malkovros la virtuozecon de tiuj glataj versoj, sed ĉiu leganto senpere ŝatos la kristalan stilon laj la ravan interludadon kaj templekton de ĉi tiu aroma dramo. Tiel la eldonanto finas la surkovertan biografian noton kiu nin enkonduku al la aŭtoro kaj lia plej nova verko. Saĝa leganto emas nur singarde fidi al tiaj laŭdoj tro similantaj al komerca reklamo, sed li baldaŭ trovos ke ĉi-foje ne ekzistas kaŭzo malfidi. Ĉar. se laŭ la [[nombro]] de la jaroj J. Baghy neeviteble maljuniĝis, lia sentemo malgraŭ ĉio restas eterne juneca, kaj lia artisma [[esprimpovo]] : elstare majstra. "Juneca idilio" efekiive. Almenaŭ ĝi komenciĝas, kaj finiĝas, kiel ĉiuj ' klasikaj [[idilio]]j de junaj homidoj ĉe la sojlo Je la vivo, kiujn mistere pelas la pikilo de la amsopiro, kiel ĉiuj idilioj en kiuj la ĉiama Eva kaj la same ĉiama Adamo senrevene sin trovas reciproke. Ŝi kaŝe elekras, sin lerte rimarkigas, provokete fuĝas, kaj je oportuna momento lasas sin kapti. Ŝajne. Provizore. Ŝi alterne altiras, repuŝas en senkonscia provo certiĝi pri inklino kiun ŜI vekis, antaŭ kiu ŜI siavice aspiras kapitulaci por LIN sklavine ami. “ Geamantoj kveras... kaj kverelas ” , certe. sed la lertajn manovrojn de la Eterna Idolo LI ne eskapos. Eĉ neniel deziros eskapi. Kio ja pli ebriige feliĉiga ol tiu ilia perfekta amo . . . Spitante la instruojn de la sperto, la eternaj Geamantoj promesas al si, ke ĉiam tiu amo ardos en la koro. eĉ se la [[juneco]] forpasos. Ne fariĝos ili, ho ne, kiel la geavoj, kies korinklinon la ĉiutagaj banalaĵoj finfine mizere lamigis. Sed kial iluziiĝi ? Certas ja, “ ke nia ard' somera trovas finon... Ho. se la honto povus eterne resti juna . . . Kun tiu deziro sur la lipoj, ili forglitas en la mondon de la [[sonĝo]]j, de sonĝoj sub pomarbo. Enkorpigante la sonĝon, la aŭtoro liberigas sian riĉkoloran fantazion. Faŭno kaj Nimfo, feinoj kaj elfoj, per fabelaj turnodancoj tikle ĉarmas la imagon, kiel poste la rikana venkokanto de la Morto ĝin frosbgos. En la sonĝo, la deziro de la Geamantoj “ morton venki kaj eterne vivi " plenumiĝas. Sed kia) nur duone ? ? ? Ĉu kulpas pri tio kaprico de la aŭtoro, aŭ spitemo de malica sonĝo ? Fakte, ensonĝe la Geamantoj restas junaj, sed ne plu vere vivas. La vivon ili ne plu partoprenas. Ili nur ĉeestas dum la ĉiam pliaĝiĝanta mondo preterpaŝas, ilin ignorante. Tia sonĝo baldaŭ fariĝos netolerebia inkubo. Jen la artifiko por repacigi ilin kun la ĉiutaga vivo, malgraŭ ĉiuj ĝiaj [[manko]]j: la veran vivon (tiel ili nomas ĝin) ili arde sopiras. Jen : <poem> Ni ree luktos, kreos kun kuraĝo. limigos nian volon riur la aĝo. Ĉu grave ke ni devas tombon fali. se vivon. teinpon havas ni batali. </poem> Ĉu kredeble, kiel niaj kveremaj kolomboj ŝanĝiĝis ? Nu, iel ajn la sonĝo kuracis ilin de ilia romantika sopiro pri eterna juneco kaj amo ĉiaina, ial ajn ili kuraĝe resaltas ambaŭpiede en la realan vivon : For pesimismon dum ni junaj estas "... “ Ne nur ĉeesti. sed batali . . . vivi ...” Kaj kiam finlegante la verkon, ni mire demandas kiun celon la [[aŭtoro]] per ĝi intencis trafi, niajn okulojn kaptas la lastaj interkrampaj linioj : . . . "tiu lirika komedio, kiun mi surpaperigis por rifuĝi el la anim- kaj nervmuela angoro dum la morna historia tempo en vintro de 1956-1957". Jes, efekttve : iam en la [[prologo]] la aŭtoro nin avertis, ke fuĝi li volis, fuĝi li devis. "Fuĝi ien ajn for de la terura realo, ĉar fore en la patrolando " la homoj bestiĝis kaj la tero sorbas fratan sangon" . Fuĝi li volas al belo, por forgesi al fantaziaj bildoj eĉ se en la realo la belon oni jam strangolis. La revo pri juna, pura ino kiu feliĉe ankoraŭ ĉiam vibrigas la homan koron, distilos [[konsolo]]n, eble esperon al kiuj ploras super ruinoj. Ŝerco kaj petolo duminomente forviŝas zorgojn suferigajn. Distrante, fantaziaĵo anesteze efikas. Milda moko aŭ tranĉa ironio fariĝas savklapo al premeganta amaro, al senpova ribelo, Moko pri la Progreso. ekzemple. Perscienca potenco nekredeble ampleksiĝos. Sed kompense la Homo pereos La Homo fariĝos sensenta maŝino por kiu la vivo perdis ĉiun poezion. por kiu amo senvaloriĝis je nura funkcio. Aŭ alia ekzemplo. En la 19a jarcento la ĝendarmoj de la reĝimo masakris la laboristojn manifestaciantajn por rajtoj kaj libero de la popolo. Progreso venis. Multe promesis. Nenion ŝanĝis. Oni plu murdas la revon pri justeco. sed pli science. Kaj pli terurige. Zigzage la obsedo de la turmento kuntrenas la aŭtoron sur plej diversaj terenoj. Ĉu mirige se kelkloke malantaŭ la teksto ni ne malkovras lian aludon, ĉu mirige se apud geme poluritaj pecetoj kelkaj [[verso]]j ne sufiĉe maturiĝis kaj restas enigmaj ? La Esperanta publiko nedudeble bonvenigos tiun plej novan titolon de Stafeto, per kiu ĝia ŝatata aŭtoro rompis tro longedaŭran silenton kaj plenpove revenas al ĝi. Eĉ se ĝi rcstos iom skeptika, kiam en sia brila Antaŭparolo — eble pli lirika ol la lirika komedio mem M. Boulton antaŭvidigas la eblon ke " iam tiu ĉi lirika dramo estos klasikaĵo de la tutmonda, homa literaturo ”.|F. C.[[Belga esperantisto]] n367 (mar-apr 1960)}} {{citaĵo|La japa riĉa literatura provizo de [[Esperantujo]] abundas je poeziaj [[verko]]j, sufiĉas je noveloj kaj romanoj, sed malsatas je teatraĵoj. Sendube, la malfacileco vidi ilin reprezentataj detenas la verkistojn malŝpari sian tempon kaj sian inspiron aj tio, kion eble malmultaj homoj legos. Kaj tamen la [[Drama Literaturo]] estas signo — en opinio de Beletristoj— ke la popolo atingis la plenan maturecon en verkado. Tial, la ricevo de nova teatra verko, malmulte post la apero de la bela «Jozefo», ĝojigis mian spiriton antaŭ la legado. ... Bela antaŭparolo de M. Boulton — al tia sinjoro, tia honoro!— nin avertas, ke Baghy verkis «Sonĝe» en Varsovio, rifuĝinto el la okazintaĵoj, kiuj sangbanis la belan Danuban ĉefurbon. Stranga efekto! Tia cirkonstanco ŝajnis inspiri tragedion aŭ [[elegio]]n; sed Baghy verkis iluzian fabelon, miksaĵon da plej pura idilia [[amkomedio]] kaj vidaĵo de estontaj tempoj... sed ne tute strange, ĉar ja nia [[Pedro Calderón de la Barca|Calderon]] diris: <poem> El diant’, ornama bei’ , Gloro de pompa ĝardeno, Vipero suĉas venenon; Mielon sacas I’ obei’. </poem> La verko enhavas belegajn scenojn: La sorĉe bela dua bildo de la unua akto. La ŝerca sceno de la geavoj (dua akto). La kontrastaj dialogoj de la superhomoj (teknokratoj) ĉe la sceno de Romeo kaj Julieta k.t.p. estas pecoj, kiuj fariĝos klasikaĵoj. Ne pensu, ke temas pri juneca fabelo. Sub la tavolo de realaj faktoj, antaŭ kiuj mi plurfoje min demandis; ĉu mi legas, ĉu mi sonĝas, kuŝas plej profundaj homaj filozoliaj problemoj: vivo kaj morto, amo kaj senmorteco, esto kaj lukto. La [[konkludo]]jn la aŭtoro nur skizas, ĉiu interpretu laŭvole; sed la fino estas firme optimista. Baghy, ĉiam juna koro, vekigas en ni la amon al la vivo, al la espero, al la [[lukto]]... Aserti, ke la versoj fluas en plena [[freŝeco]], ke la aŭtoro majstras la sekreton de la poezio, same kiel li majstras la artifikon de la teatrarto, estas tiel superflue, kiel aserti, ke la fajro brulas. Plejparte, la formo estas paraj versoj, dekunusilabaj, sed kvarversaj strofoj, kvar-, sep-, ok-, kaj naŭsilabaj versoj metas la necesan variecon. Ne tro multaj neologismoj, por tiel grava verko, faras ĝin facile legebla kaj komprenebla. La eldonisto jam avertas pri sufiĉe malfacila korektado de la presprovaĵoj, tial kelkaj eraroj enŝoviĝis kaj ilia tabelo aperas ĉe la fino. Tamen, mi trovis aliajn versojn kun malgrandaj makuletoj pri ritmo, facile korekteblaj per [[ŝanĝordo]] aŭ elizio, kio sendube eskapis al la korektintoj. Nur mi ne ŝatas la uzon por propraj nomoj de literoj ne esperantaj (''Xoxo'' kaj ''Qu''); kontraŭe, kiam en naciaj lingvoj oni bezonas uzi nomojn, kies sonojn la koncerna aboco ne posedas, oni aliformas ilin, kiel okazas hispane kaj france kun la greka psi. Ankaŭ mi estus preferinta, ke, por la fabelaj estaĵoj [[Teknokrato]] kaj [[Homunkulo]], oni elpensus nomojn tute esperantajn. Nia vortaro sufiĉas je [[radiko]]j por novaj signifoj, sen ke oni iru konstante al la greka kaj latina provizoj. La reapero de la glora poeto Baghy, en [[Esperanta mondo]], estas okazintaĵo pri kiu ni ĉiuj devas reciproke nin gratuli. Ni esperu novajn ĉefverkojn de la ĉiam freŝa, ĉiam juna, ĉiam revema verkisto. |[[Amalia Núñez Dubús]]. [[Boletín]] n115 (maj 1959)}} == Pri li == * ''Arĝenta Duopo'', jubilea libro pri Julio Baghy kaj Kolomano Kalocsay, Budapest, ''Literatura Mondo'', 1937, 327 p. * [[William Auld]], ''[[Facetoj de Esperanto]]'', Londono, Brita Esperanto-Asocio, 1976, 51 p. * [[Marjorie Boulton]], ''Poeto Fajrakora'', la verkaro de Julio Baghy, Artur E. Iltis, Saarbrücken, 1983. * [[Ivo Lapenna]], [[Ulrich Lins]], [[Tazio Carlevaro]], ''[[Esperanto en Perspektivo]]'', faktoj kaj analizoj pri la internacia lingvo, Londono, Rotterdamo, UEA, 1974, XXXI, 844 p. * ''Ora Duopo'', jubilea libro pri Julio Baghy kaj Kolomano Kalocsay'', Budapest, Hungara Esperanto-Asocio, 1966, 183 p.<ref name="Boulton"/>{{rp|143–144}} == Bildaro == <gallery> Dosiero:1926 Pilgrimo.jpeg|''Pilgrimo'', 1926 Dosiero:1937 La Verda Koro 2.jpeg|''La Verda Koro'' : tre multaj lernis Esperanton el tiu libro Dosiero:1965 La Verda Koro 1.jpeg|Kovrilpaĝo de ''La Verda Koro'', eldono de 1965 Dosiero:Arĝenta duopo.jpg|Titolpaĝo de ''Arĝenta Duopo'' (2-a volumo) Dosiero:En maskobalo.JPG|Kovrilpaĝo de ''En Maskobalo'' Dosiero:Koloroj 2.jpg|Kovrilpaĝo de ''[[Koloroj (libro)|Koloroj]]'' Dosiero:Ora duopo.JPG|Kovrilpaĝo de ''Ora Duopo'', Budapeŝto, 1966, Hungara Esperanto-Asocio Dosiero:Dancu marionetoj.jpg|Unua paĝo el ''Dancu Marionetoj!'' kun subskribo de la aŭtoro Dosiero:Metodiko demandaro.jpg|''Metodiko-demandaro'' Dosiero:1970 Aŭtuna Foliaro.jpeg|''Aŭtuna Foliaro'', 1970. </gallery> == Rete legeblaj verkoj == * [http://eo.wikisource.org/wiki/A%C5%ADtoro:Julio_Baghy Verkoj de Julio Baghy en Vikifontoj] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Literaturo/literaturo.originala.b.html#julio_baghy Listo de ĉiuj liaj rete alireblaj verkoj] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Literaturo/migranta/ ''Migranta Plumo''] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Kursoj/Verda_Koro/leciono_01.html ''La Verda Koro''] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Literaturo/Noveloj/Kiel_Mihok_Instruis_Angle.html ''Kiel Mihok instruis angle''] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Literaturo/Poezio/vagabondo/ ''La Vagabondo Kantas''] * [http://www.egalite.hu/baghy/cxielarko.htm ''Ĉielarko''] * [http://www.egalite.hu/baghy/autuna.htm ''Aŭtuna Foliaro''] * [http://www.egalite.hu/baghy/dancu.htm ''Dancu, Marionetoj!''] * [http://www.egalite.hu/baghy/koloroj.htm ''Koloroj''] * [http://www.egalite.hu/baghy/vagabondo.htm ''La Vagabondo Kantas''] * [http://www.egalite.hu/baghy/vagorig/p000.htm ''La Vagabondo Kantas'', faksimilo] * [http://www.egalite.hu/baghy/migranta.htm ''Migranta Plumo''] * [http://www.egalite.hu/baghy/pilgrimo.htm ''Pilgrimo''] * [http://www.egalite.hu/baghy/preter.htm ''Preter la Vivo''] === Kantoj kaj poemoj === * Estas mi Esperantisto * Ran-kvarteto == Referencoj == {{Referencoj}} ==Literaturo== * [[Humphrey Tonkin]],"[[Tivadar Soros]] kaj Julio Baghy – transvivantoj". En: [[Javier Alcalde]] kaj [[José Salguero]] (red.), ''[[Antaŭ unu jarcento. Esperanto kaj la unua mondmilito]]'', Parizo, [[SAT-EFK]], 2018. ISBN 978-2-918053-18-7. == Vidu ankaŭ == * [[Kálmán Kalocsay]] == Eksteraj ligiloj == {{Projekto vizaĝoj}} {{projektoj|s=Aŭtoro:Julio Baghy}} * {{citaĵo el gazeto | url = https://uea.facila.org/artikoloj/homoj/artisto-kiu-tran%C4%89is-siajn-flugilojn/ | titolo = Artisto, kiu tranĉis siajn flugilojn | persona nomo = Marjorie | familia nomo= Boulton |aŭtoroligilo = Marjorie Boulton | gazeto = Esperanto | dato= 1981-11 | lingvo = eo }} * {{citaĵo el gazeto | url = https://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2005/aperis/baldur5baghy/ | titolo = Baghy — la plej esperanta verkisto el ĉiuj | gazeto = Libera Folio | dato = 2005-07-08 | persona nomo = Baldur | familia nomo = Ragnarsson | aŭtoroligilo = Baldur Ragnarsson | lingvo = eo}} * {{citaĵo el la reto | url = http://esperanto.net/literaturo/roman/baghy.html | titolo = Julio Baghy | verko = Originala Literaturo Esperanta | lingvo = eo}} * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/B] en sia originala formo en la Interreto * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/enciklopedio-de-esperanto-1933.pdf ''Enciklopedio de Esperanto''] en elŝutebla versio (PDF). * [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr65/baghy.html Apreza artikolo pri Julio Baghy] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050323042829/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr65/baghy.html |date=2005-03-23 }} de [[Karolo Píĉ]] * [https://web.archive.org/web/20040708063655/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr65/julio.html Poemo pri Baghy,] de [[Jiří Kořínek]], arkivigita en julio 2004 el paĝaro de [[Don Harlow]] * [http://bellsouthpwp.net/j/i/jimhenry1973/esp/baghy.htm Recenzo de ''Hura!''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060210220640/http://bellsouthpwp.net/j/i/jimhenry1973/esp/baghy.htm |date=2006-02-10 }} * [[:Image:Prokudin-Gorskii-22.jpg|Aŭstriaj militmalliberuloj en Rusio dum la unua mondmilito.]] El la [[kolorfotado]]-verkaro de [[Sergej Miĥajloviĉ Prokudin-Gorskij]]. Tiu sceno montras samsortuloj kiel la roluloj de Baghy en ''Viktimoj'' kaj ''Sur Sanga tero''. * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Julio%20Baghy&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Verkoj kaj pri Julio Baghy] en la [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] *{{Cite journal|url=https://esperanto-ondo.ru/Ondo-pdf/Lo-208.pdf|title=Julio Baghy, homo homa|author=Carlo Minnaja|journal=[[La Ondo de Esperanto]]|issue=2 (208)|page=19|year=2012|language=eo}} {{Esperanto}} {{Bibliotekoj|PeEnEo=1978|PND=125984685|LCCN=no/90/15709|VIAF=20659868|TSURL=viaf/20659868}} {{Vivtempo|Baghy, Julio}} [[Kategorio:Esperanto-aktoroj]] [[Kategorio:Esperanto-reĝisoroj]] [[Kategorio:Hungaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Esperantlingvaj poetoj]] [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] [[Kategorio:Libroj de Julio Baghy| ]] [[Kategorio:Hungaraj sufloroj]] cg79ma31ysmk5ikmlmgej6d6wng5a0z 9367303 9367198 2026-05-05T18:12:53Z Sj1mor 12103 9367303 wikitext text/x-wiki {{Unua}} {{Informkesto homo | nomo =Julio Baghy | dosiero =[[Dosiero:Julio Baghy 1.jpg|200px]] | priskribo = Portreta foto kun aŭtografo, ĉ. 1925 | pseŭdonomo = Jobo, Paĉjo | dato de naskiĝo = [[13-an de januaro]] [[1891]] | loko de naskiĝo = [[Dosiero:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|20px]] [[Szeged]], [[Aŭstrio-Hungario]] | nacieco = [[hungaroj|hungaro]] | tradukis = | dato de morto = [[18-an de marto]] [[1967]] | loko de morto = [[Dosiero:Flag of Hungary.svg|20px]] [[Budapeŝto]], [[Hungario]] | verkis = [[Julio Baghy#Verkoj|liaj verkoj]] | aliaj aktivaĵoj =[[Andreo Cseh|Cseh]]-metoda instruisto | akademiano = vicprezidanto de [[Akademio de Esperanto|AE]] | esperantistiĝis en = [[1911]] }} '''Julio BAGHY''' ({{lang-hu|Baghy Gyula}} {{IFA2|ˈbɒɡi ˈɟulɒ}}, pseŭdonime '''Jobo''' kaj '''Paĉjo'''; naskiĝis la [[13-a de januaro|13-an de januaro]] [[1891]] en [[Szeged]], mortis la [[18-a de marto|18-an de marto]] [[1967]] en [[Budapeŝto]]) estis [[verkisto]] kaj ankaŭ [[aktoro]] en sia junaĝo. Naskita en [[Aŭstrio-Hungario]], li lernis [[Esperanto]]n en [[1911]] kaj komencis sian laboron por la [[Esperanto-movado]] dum sesjara milita kaptiteco en [[Siberio]]. Elstara movadano kaj Esperanto-instruisto. Iama vicprezidanto de la [[Akademio de Esperanto]]. == Lia vivo == === Juneco === Baghy naskiĝis en 1891 en [[Szeged]], tiam parto de [[Aŭstrio-Hungario]], al familio de hungaroj. Lia patro estis drama aktoro; lia patrino estis teatra [[sufloro]]. En 1894, lia fratino naskiĝis, sed mortis post kelkaj monatoj. Post siaj lernejaj studoj, en 1908 ankaŭ li fariĝis aktoro kaj reĝisoro de diversaj teatraĵoj. Ankoraŭ dum lia junaĝo multaj liaj poemoj kaj noveloj hungarlingvaj aperis en hungaraj gazetoj. En [[1911]] li ekkonis Esperanton, kaj ĝia "interna ideo" tuj forlogis lin. En 1913, Baghy edziĝis kun virino, kiu baldaŭ naskis filinon. === Unua Mondmilito === La [[Unua mondmilito]] (1914–1918) rompis lian aktoran karieron. En 1915, Baghy estis [[konskripcio|konskripciita]] al la armeo de [[Aŭstrio-Hungario]], kiu fine estis venkita. Tuj post konskripcio, en la septembro de 1915, li estis kaptita de la armeo de [[Rusio]], kontraŭ kiu militis [[Aŭstrio-Hungario]]. Dum ses jaroj (1915–1920), li devis pasigi for de sia patrujo en militkaptiteco en [[Siberio]], kaptita. Lia ampleksa Esperanto-agado komenciĝis jam en la Siberia militkaptitejo, kie li gvidis multajn kursojn por diversnacianoj; tiu sperto estas priskribita, novele, en lia novelo ''[[Kiel Mihok instruis angle]]''. === Gvidado de Esperanta movado dum la intermilita epoko === [[Dosiero:Julio Baghy.jpg|eta|200px|Karikaturo de Julio Baghy fare de [[Serge Sire]] (aperis en ''[[La Ondo de Esperanto]]'' en 2006 n-ro 3, ilustraĵo por ''La Grupfeino'', novelo de Julio Baghy)]] [[Dosiero:Baghy Gyula pécsi emléktáblája.jpg|eta|jobbra|La memortabulo omaĝe la Julio Baghy en [[Pécs]], en la [[Esperanto-parko (Pécs)|Esperanto-parko]] (2010)]] Post la [[Unua mondmilito]], la venkita [[Aŭstrio-Hungario]] malfondiĝis, kaj Hungario iĝis sendependa. Reveninte al Hungario post la milito, li fariĝis unu el la ĉefaj gvidantoj de la Esperanto-movado. Li instruis multajn diversgradajn kursojn, gvidis Esperanto-Rondon Amikan, kaj aranĝis literaturajn vesperojn. Dum pluraj [[Universala Kongreso|Universalaj Kongresoj]] li estis aktoro (kaj reĝisoro) de la kongresaj teatraĵoj, ekzemple en [[UK 1923]] en Nurembergo kun [[Teatra trupo de Literatura Mondo]]. Por la reorganizo de la internacia Esperanto-movado li ellaboris detalan proponon: ''Publika letero'' ([[1931]]). Baghy agitis multe por plialtigi la spiritan nivelon de la esperantistaro; tion celis ankaŭ lia iniciato, laŭ kiu la naskiĝtago de [[L. L. Zamenhof|Zamenhof]] fariĝis la tago de la Esperanta libro. Kiel [[Cseh-metodo|Cseh-metoda]] instruisto en la lastaj jaroj li gvidis multajn kursojn en [[Estonio]], [[Latvio]], [[Nederlando]], [[Francio]], ktp. Baghy kunlaboris al multaj Esperanto-gazetoj, kaj estis unu el la ĉefredaktoroj de ''[[Literatura Mondo]]'' (ĝis [[1933]]). En 1939, Baghy mem iĝis ano de [[Akademio de Esperanto]]. === La Dua Mondmilito kaj poste === [[Dosiero:Baghy Gyula.jpg|eta|La tombo de Julio Baghy en [[Budapeŝto]]]] En la septembro de 1939, la [[Dua Mondmilito]] ekis. Baghy ree suferis pro la milito; li perdis sian filinon. Hungario, aliancita kun [[Nazia Germanio]], eventuale estis venkita. Postmilite, Hungario, kune kun aliaj landoj en centra-orienta Eŭropo, iĝis komunisma lando, kaj fondiĝis la [[Hungara Popola Respubliko]]. Dum la jaroj de [[Malvarma Milito]], estis malfacile komuniki kun eksterlandanoj, kaj Baghy ne plu povis travojaĝi Eŭropon kaj gvidi la Esperanto-movadon. Dum tiu epoko, pro manko de mono, Baghy provizore laboris kiel [[policano]]. En 1956, la Esperanto-movado reviviĝis en Hungario. Baghy ĉeestis ĉe la Universala Kongreso en [[Kopenhago]] en 1956. En 1958, Baghy feliĉe retrovis sian perditan filinon en [[Ĉeĥoslovakio]], post 19 pezaj jaroj - Baghy tiam jam estis 67-jara. Li malsaniĝis en 1961, sed li daŭre ĉeestis ĉe Universalaj Kongresoj (1959, 1961, 1963, 1966). Baghy fine mortis en la 18-a de la marto de 1967 en [[Budapeŝto]], je la aĝo de 76 jaroj. Li estis enterigita en la tombejo Kerepesi ({{lang-hu|Kerepesi úti temető}}) en [[Budapeŝto]]. == Resumo el la biografia resumo == * 1891, naskiĝo en familio de geaktoroj * 1894, naskiĝo de fratino, kiu post monatoj mortiĝas, kio afliktegas Julion * 1896, eklegado kaj malkonstanta lernado * 1903, influo de du libroj, ''[[Donkiĥoto (romano)|Don Kiĥoto]]'' ([[Cervantes]]) kaj ''[[Koro (romano)|Koro]]'' ([[Edmondo de Amicis]]) * 1908, eklernado aktore kaj ekverkado * 1909, ekkono pri Esperanto * 1910, eklaboro profesie teatre * 1911, eklerno de Esperanto * 1913, edziĝo kaj naskiĝo de filino * 1915, soldato; septembre kaptita al Rusio: en kaptitejoj instruis Esperanton kaj agadis kaj teatre kaj verkade * 1920, reveno hejmen malsana porĉiame, familio disiĝis * 1921, ekaktivado esperantisme * 1922, fondo kun Kalocsay kaj [[Teodoro Schwartz]] de ''[[Literatura Mondo]]'', ekveturis por disvastigi Esperanton * [[UK 1923|1923, UK]] en [[Nurenbergo]] * 1924, edziĝo al Elizabeta Zsiros (1891-1977) kiu ege kunlaboros kun li * [[UK 1925|1925, UK]] en [[Ĝenevo]] * [[UK 1929|1929, UK]] en [[Budapeŝto]] * [[UK 1930|1930, UK]] en [[Oksfordo]] * 1930-38, traveturado de tuta Eŭropo por gvidi kursojn * [[UK 1932|1932, UK]] en [[Parizo]] * 1933, Zamenhofaĵoj en Varsovio * 1935, malfacilaĵoj pro [[Miklós Horthy|Horthy-reĝimo]] en Hungario, [[UK 1935|UK]] en [[Romo]] * [[UK 1936|1936, UK]] en [[Varsovio]] * 1939, akademiano, pro Dua Mondmilito malfacilaĵoj kaj perdo de la filino * 1950, periodo de ''Granda Silento'', malfacilas rilatoj kun eksterlandanoj, provizore laboris kiel policano * 1956, revivigo de la Esperanta Movado en Hungario, [[UK 1956|UK]] en [[Kopenhago]] * 1958, reaperis la perdita filino en Ĉeĥoslovakio * [[UK 1959|1959, UK]] en [[Varsovio]] * [[UK 1961|1961, UK]] en [[Harogato]], diversaj malsanaj periodoj * [[UK 1963|1963, UK]] en [[Sofio]] * [[UK 1966|1966, UK]] en [[Budapeŝto]] * 1967 morto en marto<ref name="Boulton">[[Marjorie Boulton]], ''Poeto fajrakora: la verkaro de Julio Baghy'', eldonejo [[Artur E. Iltis]], [[Saarbrücken]], 1983.</ref>{{rp|119–126}} == Verkoj == Baghy verkis multe, ĉefe en Esperanto (krom junaĝaj hungarlingvaj literaturaĵoj). Lia verkaro inkluzivas poemojn, novelojn, romanojn, kaj teatraĵojn; li ankaŭ tradukis hungarlingvajn verkojn en Esperanton. Du el liaj verkoj ricevis akademiajn premiojn. Multaj liaj noveloj kaj poemoj aperis en diversaj lingvoj. {{citaĵo| Baghy, karese nomata Paĉjo, esprimis sentojn, kiuj dekomence estis karaj al la esperantistoj… Li evitis ligi sin al konataj politikaj-ideologiaj pozicioj kaj tiamaniere helpis al la meza nepolitikema esperantisto identigi sin kun lia idealo de homa frateco. |aŭtoro=[[Ulrich Lins]]}} === Baghy kiel poeto === [[Dosiero:Poeto fajrakora- la verkaro de Julio Baghy.jpg|eta|''Poeto Fajrakora'']] Liajn verkojn karakterizas la tendenco, kiun esprimas lia devizo: "Amo kreas pacon, Paco konservas homecon, Homeco estas plej alta idealismo." Liaj unuaj poemoj venis el rusa militkaptiteco; ili kaŭzis surprizon kaj ĝojon. Zamenhof kaj la antaŭmilitaj Esperanto-poetoj estis baritaj de la lingvo, kiu donis malmulte da eblecoj. Zamenhof mem povis forgesigi la neperfektecon de la poezia lingvo, almenaŭ plejparte, per sia sincera, nobla, arda sento, kiu kreskis super la formaĵojn. Sed krom la eksperimentoj de [[Antoni Grabowski|Grabowski]], neniu poeto volis aŭ povis elperforti sin el la frua tradiciemo de la juna esperanta poezio. Post la [[Unua mondmilito|mondmilita]] apatio kun multobligita forto eksonis la individua, nova, melodiriĉa poezio de Baghy. Lia unua poemaro, ''[[Preter la Vivo]]'' ([[1922]]) montris novan vojon al la Esperanto-poezio; la vorto, la rimo, la bildoj ricevas novan signifon kaj en la abundo de la novaj belaĵoj la leganto estas forsorĉita, ĉu temas pri individua temo, ĉu pri homaranismaj pensoj. En lia verkaro eĉ la multe prikantitaj temoj aperas kun la efiko de la novo, ĉar la verkado estas lia bezono kaj li ĉiam trovas originalan formon en la esprimado de siaj sentoj. Feliĉe li retrovas la [[asonanco]]n, novajn formajn eblojn. En la dua poemvolumo, ''Pilgrimo'' ([[1926]]), lia talento plimaturiĝas, sed samtempe pli forte aperas lia patoso, kiu donas al lia poezio iom romantikisman aromon, sen forigi nian intereson. La poemoj, troveblaj en la ''[[Migranta Plumo]]'' ([[1929]]) montras la serĉadon de novaj formoj. En la lasta poemvolumo ''[[La Vagabondo Kantas]]'' ([[1933]]) Baghy reiras al la klasika Esperanto-lingvo kaj inter puritanaj kadroj li pruvas sian eksterordinaran versfaran talenton, sed kun kelkfoje sentebla influo de la hungara poezio. === Baghy kiel prozisto === Kiel novelisto, en ''[[Dancu Marionetoj!]]'' ([[1927]]), ''[[Migranta Plumo]]'', ''[[Printempo en la Aŭtuno]]'' ([[1931]]) li prezentas sin kiel batalanto por la paco, uzante kelkfoje nigrajn kolorojn, sed kelkfoje la pintigitan krajonon de satiristo. Sed en la laste citita longa novelo li desegnas per subtilaj pastelkoloroj, kun speciala ŝato de siaj figuroj, knabinon kaj knabon, kies burĝonan amon li prirakontas. Lia unua romano la ''Viktimoj'' ([[1926]]) estas romano el la militkaptita vivo; la stilo, konstruo, interna ardo, humoro tiom ligas la leganton, ke, malgraŭ la neverŝajneco de la romantikaj figuroj, estas ne-eble ne ŝati la romanon, ĉar la poeto scias la manieron kredigi al ni, kion li kredas. Lia plej signifa verko estas la vasta romano ''[[Hura!]]'' ([[1930]]), kiu estas parte brila satiro de la homa socio kaj socianoj, parte utopio, kaj tiu parto paliĝas apud la majstra grimaco. En ''[[Migranta Plumo]]'', ni trovas liajn dramprovojn. En sia verkado komence de 1930-aj (''[[La Vagabondo Kantas]]'', simplaj versoj; ''[[Verdaj Donkiĥotoj]]'', romano kaj karikaturoj ([[1933]])), Baghy ŝoviĝas ĉiam pli kaj pli al [[satiro]], kaj li iĝas akra kaj forta kritikanto de la [[Esperanto-movado]]. Lia verko ''[[La Teatra Korbo]]'' ([[1934]]) enhavas rememoraĵojn jam ekde la infanaĝo kaj konfesojn pri la homo kaj verkisto; ĝi kontribuas multajn interesajn detalojn ankaŭ al la esperantista kariero de Baghy. === Laŭ alfabeta ordo === * ''Arĝenta Duopo'', [[1937]], (Komuna volumo kun K. Kalocsay) * ''Aŭtuna Foliaro'', [[1965]], [[1970]] * ''Bukedo'', [[1922]], E.R.A. 15 pĝ. * ''[[Ĉielarko (antologio)|Ĉielarko]]'', [[1966]] — versa reverko de fabeloj de 12 popoloj * ''[[Dancu Marionetoj!]]'', [[1927]], novelaro; [[1931]] aŭtora eldono, [[1933]], ''Literatura Mondo'' * ''En Maskobalo'' — kvar unuaktaĵoj [[1977]], [[Hungara Esperanto-Asocio|HEA]] * ''Heredaĵo'' [[1939]] La Verda Librejo, Ŝanghaj * ''[[Hura!]]'' — satira romano [[1930]]; [[1986]] [[Hungara Esperanto-Asocio|HEA]] * ''Hurra für nichts!'' (germana traduko de ''Hurra!'' [[1933]]) Innsbruck * ''Insulo de Espero'', daŭrigo de ''Hura!'', malaperinta dum la [[Dua Mondmilito]] * ''[[Koloroj (libro)|Koloroj]]'', [[1960]], [[Pola Esperanto-Asocio|PEA]] * ''[[La Teatra Korbo]]'' — novelaro, [[1924]], [[1934]] Leiden * ''[[La Vagabondo Kantas]]'', [[1933]]; [[1937]] * ''La Verda Koro'' — facila legolibro [[1937]] Budapest, [[1937]] Rotterdam, [[1947]] Budapest, [[1947]] Rotterdam, [[1948]] Budapest, [[1954]] Rotterdam, [[1962]] Warszawa, [[1965]] Warszawa, [[1969]] Verona, [[1969]] Helsinki, [[1978]] Verona, [[1982]] Budapest - traduko al la itala de [[Massimo Acciai]], Chieti, [[2022]] * ''Le Printemps en Automne'' france [[1961]] * ''Metodiko-demandaro'', 1977 * ''[[Migranta Plumo]]'' — novelo [[1923]], [[1929]], [[2018]] * ''Nik Nek kaj Kat Jen'' ?? * ''Ora Duopo'' [[1966]] Budapest (En komuna volumo kun [[Kálmán Kalocsay|Kolomano Kalocsay]] * ''Pilgrimo'' — poemaro [[1926]], [[1991]] * ''[[Preter la Vivo]]'' — poemaro [[1923]], [[1931]] [[Literatura Mondo]], [[1991]] Eldonejo Fenikso * ''[[Printempo en la Aŭtuno]]'', [[1931]] Köln, [[1932]] Ĉinio, [[1972]] Dansk Esperanto Förlag, [[2017]] Pollando * ''Sonĝe sub Pomarbo'' — poema teatraĵo [[1956]] Warszawa, [[1958]] La Laguna, [[2017]] Pollando * ''[[Sur Sanga Tero]]'', [[1933]], [[1991]] * ''Tavasz az őszben'' (''Printempo en Aŭtuno'', hungare) [[1930]] ''[[Literatura Mondo]]'' * ''[[Verdaj Donkiĥotoj]]'' (noveloj kaj skeĉoj, kun unu romaneto), [[1933]] Budapest, [[1996]] Wien * ''[[Viktimoj (libro)|Viktimoj]]'' — romano el la militkaptita vivo [[1925]], [[1928]], [[1930]], [[1991]] * ''Viktimoj'' kaj ''Sur Sanga Tero'' reaperis en unu volumo en [[1971]]. === Laŭ jaroj === {| class="wikitable sortable" |+ Listo de verkoj ! Jaro !! Titolo !! Priskribo !! Eldonejo !! Paĝoj |- | 1922 || ''Bukedo'' || || E.R.A. || 15 |- | 1923 || ''[[Preter la Vivo]]'' || Poemaro || Budapeŝto: [[Literatura Mondo]] || 124 |- | 1925 || ''[[Viktimoj (libro)|Viktimoj]]'' || romano el la vivo de siberiaj militkaptitoj || Budapeŝto: Hungara Esperanto Instituto || 162 |- | 1926 || ''Pilgrimo'' || poemaro || Budapeŝto: aŭtoro || 124 |- | 1927 || ''[[Dancu Marionetoj!]]'' || novelaro || Budapeŝto: aŭtoro || 173 |- | 1929 || ''[[Migranta Plumo]]'' || teatraĵoj, noveletoj, poemoj || Budapeŝto Hungarlanda Esperanta Societo || 158 |- | 1930 || ''[[Hura!]]: Ne romano, nur grimaco'' || satira romano || Budapeŝto: Literatura Mondo || 411 |- | 1931 || ''[[Printempo en la Aŭtuno]]'' || rakonto pri dolĉe melankolia rakonto || [[Kolonjo]]: Heroldo de Esperanto || 113 |- | 1933 || ''[[Sur Sanga Tero]]'' || mozaikromano. Daŭrigo de la romano ''Viktimoj'' || Budapeŝto: Szalai || 264 |- | 1933 || ''[[La Vagabondo Kantas]]'' || simplaj versoj || Budapeŝto: Szalay || 59 |- | 1933 || ''[[Verdaj Donkiĥotoj]]'' || satira romano || Budapeŝto: Szalay || 221 |- | 1934 || ''[[La Teatra Korbo]]'' || senpretenda babilado || Leiden || 110 |- | 1937 || ''La Verda Koro'' || facila romaneto el la vivo de Esperantistoj en Siberio por komencantoj, por daŭrigaj kursoj || Budapeŝto || 97 |- | 1939 || ''Heredaĵo'' || || [[Ŝanhajo]]: La Verda Librejo || |- | 1958 || ''Sonĝe sub Pomarbo'' || triakta lirika komedio en ses fantaziaj bildoj || La Laguna: Régulo || 111 |- | 1966 || ''[[Ĉielarko (antologio)|Ĉielarko]]'' || versa reverko de fabeloj de 12 popoloj |- | 1967 || ''Eterna Printempo'' || || || 22 folioj |- | 1970 || ''Aŭtuna Foliaro'' || poemaro || [[Osako]]: Pirato || 153 |- | 1977 || ''En Maskobalo'' || kvin unuaktaĵoj || Budapeŝto: [[Hungara Esperanto-Asocio]] || 141 |- | 1977 || ''[[Metodiko - demandaro]]'' || kolekto de demandoj kaj respondoj por gvidantoj de esperanto-kursoj || Budapeŝto: [[Hungara Esperanto-Asocio]] || 44 |} ===Recenzoj=== Pri ''La Verda Koro'' {{citaĵo|Dum longa tempo mi serĉis tre bonan kaj taŭgan “unuan [[legolibro]]n” por prezento al miaj kursanoj; kaj kiam trafis min ĉi tiu libro, verkita de nia fama stilisto Baghy, mi diris al mi: “Ha! finfine !” Sed malgraŭ la vortoj en la anoncoj kaj sur la antaŭa kovrilo, mi ne povas tion tute konsenti. Eĉ Baghy mem —laŭ la “Post- parolo”— ne opinias ĝin tia. Ĝi eestas facila kaj gradigita legolibro por la komencinto “kelksemajnaĝa” aŭ, pli ĝuste, kelkmonat-aĝa, ĉar oni ne povas instrui, ĝin legante, se la studantoj estas nur [[komencanto]]j. La forta intereso de la romano instigos la lernanton daŭrigi la legadon. Tio kompreneble estas granda helpo al la instruisto. Ĉe la fino de la libro troviĝas gramatika resumo de ĉio, kion Baghy uzis en ĉiu aparta [[ĉapitro]], ankaŭ listoj de la novaj vortoj uzotaj en la ĉapitroj. Ĉiu ĉapitro estas aparte traktata. En la sama parto de la [[libro]] D-ro [[Kálmán Kalocsay|Kalocsay]] [''tiel''] plenigas kelkan spacon iom senutile, instruante, kiel instrui la akcenton en Esperanto, kaj pluan spacon pri sintakso, kiu pro troa teknikeco neniom utilas al komencanto. La romano memorigas min pri Viktimoj, pro la simila fino kaj malgaja fino. (Mi faras sekvon al ''Verda Koro'' en la estonteco). Mi ĝuis la legadon, eĉ nur pro la rakonto. Por tiuj, kiuj konas la stilon de Baghy, lia nomo elstaras el la tuta verko. Kun Baghy mi diras, ke ĝi estas dua legolibro, ne unua: do mia serĉado por taŭga unua legolibro devas daŭri ankoraŭ.|W. GREEN. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 387, Julio (1937) }} {{citaĵo|Estas sufiĉe granda problemo trovi taŭgan legaĵon en Esperanto por tiuj, kiuj finis kurson por komencantoj. La plej multaj libroj kaj gazetoj ne estas verkitaj por komencantoj kaj se ili volas tamen legi tiujn, ili bezonas multe da tempo kaj necesas labori kun vortaro. Tial ni nur povas bonvenigi la novan [[eldono]]n de „La verda koro". La aŭtoro mem nomas ĝin «Facila romaneto por komencantoj". Kaj tio ĝi vere estas. Sed ĝi taŭgas ankaŭ kiel lernolibro por daŭrigo lernado helpe de la aldonita [[parto]] «Vortaro — Gramatiko — Sintakso". Tie vi trovas vortojn kaj [[Gramatiko de Esperanto|gramatikaĵo]]jn por ĉiu unuopa ĉapitro. Ne mankas ankaŭ «Konsiloj por kursgvidantoj". Sed pri kio temas en la romaneto? Temas pri Esperanto grupo en iu siberia loko, kie kunvenadas diversnaciaj personoj por kornune lerni Esperanton. La aŭtoro priskribas ne nur instruhoron kaj komunajn agadojn de la grupanoj. Li tuŝas ankaŭ la privatan vivon de kelkaj el ili. Temas pri amikeco kaj amo, pri renkontoj kaj disiroj. Kaj ĉio en facila, bona lingvo tipa por Julio Baghy. Ke Baghy estas ankaŭ konata poeto, ni povas vidi el tio, ke li ornamas la romaneton en iuj ĉapitroj per versoj. Iuj eble riproĉos, ke la enhavo de la romaneto estas hodiaŭ sufiĉe malmoderna. Sed ne forgesu, ke ĝi estis skribita en la jaro 1937. De tiam aperis kelkaj eldonoj kaj tio pruvas, ke ĝi ĉiam denove trovas intereson ĉe la [[esperantistaro]]. Mi rekomendas tiun ĉi libron al ĉiuj komencantoj, kiuj havas intereson daŭrigi la lernadon.|[[Dieter Berndt]]. [[Der Esperantist]] n123_jan.1984 }} ---- Pri ''[[[[Ĉielarko (antologio)|Ĉielarko]]'' {{citaĵo|Estas plaĉe malfermi ĉielan fenestron de la maltrankvilo, tedo aŭ [[senespero]], aŭ tiun de la fido, ripozo kaj ĝojo, por tra ili rigardi mirindan pluvarkon radiantan sur lazurfono. Sed ni imagu ke estas la Ĉielarko, kiun majstre pentris kun veterana lerteco Julio Baghy, kiu montras sin al niaj spiritaj okuloj: ĝi ampleksas la preskaŭ tutan planedan [[volbo]]n; kaj ĝi konsistas el odoranta [[fasko]] da belaj diverslandaj legendoj, aŭ simplaj fabeloj, kiujn la poeto al si alproprigis, por tiel ilin strukturi laŭ perfekta prilaborita esperantlingva [[persona kreitaĵo]]. La ĉielarko de Julio Baghy estas plua genia elmontriĝo ke la poeto regas la poezian konceptadon, per karakteriza efika sintakso; kaj ke la ideoj, sub lia [[sorĉbastono|magia vergeto]], transformiĝas en vortan [[muziko]]n, laŭ akordoj de simplaj kaj trafaj irizaj metaforoj kaj esprimrimedoj riĉiganta j, pli kaj pli, la krudan valoron de ĉiu lingvero. Oni vane serĉos en Ĉielarko metafizikan, socian, realisman aŭ subjektivan [[poezio]]n. Oni ne povas en ĝi malkovri celon aŭ jukon de moderna renoviĝemo. Baghy volas resti firme en sia alta postamento de tradicia poeta prilaboristo. Eble, stilo kaj ideoj ŝajnus, laŭ prismo de avangardaj naciaj lingvoj, iom elmodiĝinta j. Eĉ oni povus diskuti pri la ĝusta efiko de tia poezikonceptado, rilate la nunan epokon de konstanta transformiĝo kaj avida serĉado de novaj esprimrimedoj kaj valoroj. Sed ni plezure profitas la okazon, tra la fenestro, kontempli la klasikan, la ĉiaman pluvarkon: tiun, kiun jam vidis [[Noa|Noe]] tuj post ĉeso de la diluvo (kaj de tiam, pluvis ankoraŭ kelkfoje...). Ni scias ke ĉielarko povas paradi post petola aprila pluveto, aŭ torenta fulmotondro. Do, la versigita fabelaro recenzata, efikos ĉiam bone sur kiun ajn personan humoron. La aŭtoro sciis elekti la plej konvenajn strofoformojn, ritmon kaj rimadon, laŭ [[esenco]] kaj celo de la temo elektita. Kaj li neniam hezitis alfronti tutcertajn malfacilajn skemojn. Li montriĝas jen kiel oraĵisto («Sagaca Knabino»), jen lirike («Uraŝima»), jen kiel rava [[priskribanto]] («Minstrelo kun Congurio»), jen kiel alta eposrakontanto («Meng Ciang kaj Van»), ktp. Kaj ĉiam la renoma hungaro aŭdigas belegan muzikon kaj montras artisman teksaĵon, kies varpoj kaj [[vefto]]j interplektiĝas kun sorĉaj [[rezulto]]j. Pri la rimoj mi volas prezenti etan personan rimarkon: ili ore tintas; sed de tempo al tempo, neatendite, enŝteliĝas rimoido j, kiuj al mia perceptado «tintas» iom plumbe. En la fino de la bone presita kajero, estas enlistigitaj kelkaj postkorektoj. Sed pluraj, kaj ĝenaj, preseraroj ne troviĝas tie notitaj. Jen, do, verko kiun oni povas juĝi, laŭ certa aspekto, netranscenda; tamen ĝi transcendas multajn ordinarajn aspektojn de la Esperanta beletro.|[[Gabriel Mora i Arana|GABRIEL MORA]] [[Boletín]] n160 (mar 1967) }} ---- Pri ''Sonĝe sub Pomarbo'' {{citaĵo|'''Sonĝe sub pomarbo''' estas juneca idilio, ĉarma lirika komedio verkita per rimitaj versoj tiel fluaj, ke ili legiĝas kvazaŭ vigla konversacia prozo. Neniam la arto estis pli arte kaŝita : nur la atenta okulo malkovros la virtuozecon de tiuj glataj versoj, sed ĉiu leganto senpere ŝatos la kristalan stilon laj la ravan interludadon kaj templekton de ĉi tiu aroma dramo. Tiel la eldonanto finas la surkovertan biografian noton kiu nin enkonduku al la aŭtoro kaj lia plej nova verko. Saĝa leganto emas nur singarde fidi al tiaj laŭdoj tro similantaj al komerca reklamo, sed li baldaŭ trovos ke ĉi-foje ne ekzistas kaŭzo malfidi. Ĉar. se laŭ la [[nombro]] de la jaroj J. Baghy neeviteble maljuniĝis, lia sentemo malgraŭ ĉio restas eterne juneca, kaj lia artisma [[esprimpovo]] : elstare majstra. "Juneca idilio" efekiive. Almenaŭ ĝi komenciĝas, kaj finiĝas, kiel ĉiuj ' klasikaj [[idilio]]j de junaj homidoj ĉe la sojlo Je la vivo, kiujn mistere pelas la pikilo de la amsopiro, kiel ĉiuj idilioj en kiuj la ĉiama Eva kaj la same ĉiama Adamo senrevene sin trovas reciproke. Ŝi kaŝe elekras, sin lerte rimarkigas, provokete fuĝas, kaj je oportuna momento lasas sin kapti. Ŝajne. Provizore. Ŝi alterne altiras, repuŝas en senkonscia provo certiĝi pri inklino kiun ŜI vekis, antaŭ kiu ŜI siavice aspiras kapitulaci por LIN sklavine ami. “ Geamantoj kveras... kaj kverelas ” , certe. sed la lertajn manovrojn de la Eterna Idolo LI ne eskapos. Eĉ neniel deziros eskapi. Kio ja pli ebriige feliĉiga ol tiu ilia perfekta amo . . . Spitante la instruojn de la sperto, la eternaj Geamantoj promesas al si, ke ĉiam tiu amo ardos en la koro. eĉ se la [[juneco]] forpasos. Ne fariĝos ili, ho ne, kiel la geavoj, kies korinklinon la ĉiutagaj banalaĵoj finfine mizere lamigis. Sed kial iluziiĝi ? Certas ja, “ ke nia ard' somera trovas finon... Ho. se la honto povus eterne resti juna . . . Kun tiu deziro sur la lipoj, ili forglitas en la mondon de la [[sonĝo]]j, de sonĝoj sub pomarbo. Enkorpigante la sonĝon, la aŭtoro liberigas sian riĉkoloran fantazion. Faŭno kaj Nimfo, feinoj kaj elfoj, per fabelaj turnodancoj tikle ĉarmas la imagon, kiel poste la rikana venkokanto de la Morto ĝin frosbgos. En la sonĝo, la deziro de la Geamantoj “ morton venki kaj eterne vivi " plenumiĝas. Sed kia) nur duone ? ? ? Ĉu kulpas pri tio kaprico de la aŭtoro, aŭ spitemo de malica sonĝo ? Fakte, ensonĝe la Geamantoj restas junaj, sed ne plu vere vivas. La vivon ili ne plu partoprenas. Ili nur ĉeestas dum la ĉiam pliaĝiĝanta mondo preterpaŝas, ilin ignorante. Tia sonĝo baldaŭ fariĝos netolerebia inkubo. Jen la artifiko por repacigi ilin kun la ĉiutaga vivo, malgraŭ ĉiuj ĝiaj [[manko]]j: la veran vivon (tiel ili nomas ĝin) ili arde sopiras. Jen : <poem> Ni ree luktos, kreos kun kuraĝo. limigos nian volon riur la aĝo. Ĉu grave ke ni devas tombon fali. se vivon. teinpon havas ni batali. </poem> Ĉu kredeble, kiel niaj kveremaj kolomboj ŝanĝiĝis ? Nu, iel ajn la sonĝo kuracis ilin de ilia romantika sopiro pri eterna juneco kaj amo ĉiaina, ial ajn ili kuraĝe resaltas ambaŭpiede en la realan vivon : For pesimismon dum ni junaj estas "... “ Ne nur ĉeesti. sed batali . . . vivi ...” Kaj kiam finlegante la verkon, ni mire demandas kiun celon la [[aŭtoro]] per ĝi intencis trafi, niajn okulojn kaptas la lastaj interkrampaj linioj : . . . "tiu lirika komedio, kiun mi surpaperigis por rifuĝi el la anim- kaj nervmuela angoro dum la morna historia tempo en vintro de 1956-1957". Jes, efekttve : iam en la [[prologo]] la aŭtoro nin avertis, ke fuĝi li volis, fuĝi li devis. "Fuĝi ien ajn for de la terura realo, ĉar fore en la patrolando " la homoj bestiĝis kaj la tero sorbas fratan sangon" . Fuĝi li volas al belo, por forgesi al fantaziaj bildoj eĉ se en la realo la belon oni jam strangolis. La revo pri juna, pura ino kiu feliĉe ankoraŭ ĉiam vibrigas la homan koron, distilos [[konsolo]]n, eble esperon al kiuj ploras super ruinoj. Ŝerco kaj petolo duminomente forviŝas zorgojn suferigajn. Distrante, fantaziaĵo anesteze efikas. Milda moko aŭ tranĉa ironio fariĝas savklapo al premeganta amaro, al senpova ribelo, Moko pri la Progreso. ekzemple. Perscienca potenco nekredeble ampleksiĝos. Sed kompense la Homo pereos La Homo fariĝos sensenta maŝino por kiu la vivo perdis ĉiun poezion. por kiu amo senvaloriĝis je nura funkcio. Aŭ alia ekzemplo. En la 19a jarcento la ĝendarmoj de la reĝimo masakris la laboristojn manifestaciantajn por rajtoj kaj libero de la popolo. Progreso venis. Multe promesis. Nenion ŝanĝis. Oni plu murdas la revon pri justeco. sed pli science. Kaj pli terurige. Zigzage la obsedo de la turmento kuntrenas la aŭtoron sur plej diversaj terenoj. Ĉu mirige se kelkloke malantaŭ la teksto ni ne malkovras lian aludon, ĉu mirige se apud geme poluritaj pecetoj kelkaj [[verso]]j ne sufiĉe maturiĝis kaj restas enigmaj ? La Esperanta publiko nedudeble bonvenigos tiun plej novan titolon de Stafeto, per kiu ĝia ŝatata aŭtoro rompis tro longedaŭran silenton kaj plenpove revenas al ĝi. Eĉ se ĝi rcstos iom skeptika, kiam en sia brila Antaŭparolo — eble pli lirika ol la lirika komedio mem M. Boulton antaŭvidigas la eblon ke " iam tiu ĉi lirika dramo estos klasikaĵo de la tutmonda, homa literaturo ”.|F. C.[[Belga esperantisto]] n367 (mar-apr 1960)}} {{citaĵo|La japa riĉa literatura provizo de [[Esperantujo]] abundas je poeziaj [[verko]]j, sufiĉas je noveloj kaj romanoj, sed malsatas je teatraĵoj. Sendube, la malfacileco vidi ilin reprezentataj detenas la verkistojn malŝpari sian tempon kaj sian inspiron aj tio, kion eble malmultaj homoj legos. Kaj tamen la [[Drama Literaturo]] estas signo — en opinio de Beletristoj— ke la popolo atingis la plenan maturecon en verkado. Tial, la ricevo de nova teatra verko, malmulte post la apero de la bela «Jozefo», ĝojigis mian spiriton antaŭ la legado. ... Bela antaŭparolo de M. Boulton — al tia sinjoro, tia honoro!— nin avertas, ke Baghy verkis «Sonĝe» en Varsovio, rifuĝinto el la okazintaĵoj, kiuj sangbanis la belan Danuban ĉefurbon. Stranga efekto! Tia cirkonstanco ŝajnis inspiri tragedion aŭ [[elegio]]n; sed Baghy verkis iluzian fabelon, miksaĵon da plej pura idilia [[amkomedio]] kaj vidaĵo de estontaj tempoj... sed ne tute strange, ĉar ja nia [[Pedro Calderón de la Barca|Calderon]] diris: <poem> El diant’, ornama bei’ , Gloro de pompa ĝardeno, Vipero suĉas venenon; Mielon sacas I’ obei’. </poem> La verko enhavas belegajn scenojn: La sorĉe bela dua bildo de la unua akto. La ŝerca sceno de la geavoj (dua akto). La kontrastaj dialogoj de la superhomoj (teknokratoj) ĉe la sceno de Romeo kaj Julieta k.t.p. estas pecoj, kiuj fariĝos klasikaĵoj. Ne pensu, ke temas pri juneca fabelo. Sub la tavolo de realaj faktoj, antaŭ kiuj mi plurfoje min demandis; ĉu mi legas, ĉu mi sonĝas, kuŝas plej profundaj homaj filozoliaj problemoj: vivo kaj morto, amo kaj senmorteco, esto kaj lukto. La [[konkludo]]jn la aŭtoro nur skizas, ĉiu interpretu laŭvole; sed la fino estas firme optimista. Baghy, ĉiam juna koro, vekigas en ni la amon al la vivo, al la espero, al la [[lukto]]... Aserti, ke la versoj fluas en plena [[freŝeco]], ke la aŭtoro majstras la sekreton de la poezio, same kiel li majstras la artifikon de la teatrarto, estas tiel superflue, kiel aserti, ke la fajro brulas. Plejparte, la formo estas paraj versoj, dekunusilabaj, sed kvarversaj strofoj, kvar-, sep-, ok-, kaj naŭsilabaj versoj metas la necesan variecon. Ne tro multaj neologismoj, por tiel grava verko, faras ĝin facile legebla kaj komprenebla. La eldonisto jam avertas pri sufiĉe malfacila korektado de la presprovaĵoj, tial kelkaj eraroj enŝoviĝis kaj ilia tabelo aperas ĉe la fino. Tamen, mi trovis aliajn versojn kun malgrandaj makuletoj pri ritmo, facile korekteblaj per [[ŝanĝordo]] aŭ elizio, kio sendube eskapis al la korektintoj. Nur mi ne ŝatas la uzon por propraj nomoj de literoj ne esperantaj (''Xoxo'' kaj ''Qu''); kontraŭe, kiam en naciaj lingvoj oni bezonas uzi nomojn, kies sonojn la koncerna aboco ne posedas, oni aliformas ilin, kiel okazas hispane kaj france kun la greka psi. Ankaŭ mi estus preferinta, ke, por la fabelaj estaĵoj [[Teknokrato]] kaj [[Homunkulo]], oni elpensus nomojn tute esperantajn. Nia vortaro sufiĉas je [[radiko]]j por novaj signifoj, sen ke oni iru konstante al la greka kaj latina provizoj. La reapero de la glora poeto Baghy, en [[Esperanta mondo]], estas okazintaĵo pri kiu ni ĉiuj devas reciproke nin gratuli. Ni esperu novajn ĉefverkojn de la ĉiam freŝa, ĉiam juna, ĉiam revema verkisto. |[[Amalia Núñez Dubús]]. [[Boletín]] n115 (maj 1959)}} == Pri li == * ''Arĝenta Duopo'', jubilea libro pri Julio Baghy kaj Kolomano Kalocsay, Budapest, ''Literatura Mondo'', 1937, 327 p. * [[William Auld]], ''[[Facetoj de Esperanto]]'', Londono, Brita Esperanto-Asocio, 1976, 51 p. * [[Marjorie Boulton]], ''Poeto Fajrakora'', la verkaro de Julio Baghy, Artur E. Iltis, Saarbrücken, 1983. * [[Ivo Lapenna]], [[Ulrich Lins]], [[Tazio Carlevaro]], ''[[Esperanto en Perspektivo]]'', faktoj kaj analizoj pri la internacia lingvo, Londono, Rotterdamo, UEA, 1974, XXXI, 844 p. * ''Ora Duopo'', jubilea libro pri Julio Baghy kaj Kolomano Kalocsay'', Budapest, Hungara Esperanto-Asocio, 1966, 183 p.<ref name="Boulton"/>{{rp|143–144}} == Bildaro == <gallery> Dosiero:1926 Pilgrimo.jpeg|''Pilgrimo'', 1926 Dosiero:1937 La Verda Koro 2.jpeg|''La Verda Koro'' : tre multaj lernis Esperanton el tiu libro Dosiero:1965 La Verda Koro 1.jpeg|Kovrilpaĝo de ''La Verda Koro'', eldono de 1965 Dosiero:Arĝenta duopo.jpg|Titolpaĝo de ''Arĝenta Duopo'' (2-a volumo) Dosiero:En maskobalo.JPG|Kovrilpaĝo de ''En Maskobalo'' Dosiero:Koloroj 2.jpg|Kovrilpaĝo de ''[[Koloroj (libro)|Koloroj]]'' Dosiero:Ora duopo.JPG|Kovrilpaĝo de ''Ora Duopo'', Budapeŝto, 1966, Hungara Esperanto-Asocio Dosiero:Dancu marionetoj.jpg|Unua paĝo el ''Dancu Marionetoj!'' kun subskribo de la aŭtoro Dosiero:Metodiko demandaro.jpg|''Metodiko-demandaro'' Dosiero:1970 Aŭtuna Foliaro.jpeg|''Aŭtuna Foliaro'', 1970. </gallery> == Rete legeblaj verkoj == * [http://eo.wikisource.org/wiki/A%C5%ADtoro:Julio_Baghy Verkoj de Julio Baghy en Vikifontoj] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Literaturo/literaturo.originala.b.html#julio_baghy Listo de ĉiuj liaj rete alireblaj verkoj] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Literaturo/migranta/ ''Migranta Plumo''] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Kursoj/Verda_Koro/leciono_01.html ''La Verda Koro''] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Literaturo/Noveloj/Kiel_Mihok_Instruis_Angle.html ''Kiel Mihok instruis angle''] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Literaturo/Poezio/vagabondo/ ''La Vagabondo Kantas''] * [http://www.egalite.hu/baghy/cxielarko.htm ''Ĉielarko''] * [http://www.egalite.hu/baghy/autuna.htm ''Aŭtuna Foliaro''] * [http://www.egalite.hu/baghy/dancu.htm ''Dancu, Marionetoj!''] * [http://www.egalite.hu/baghy/koloroj.htm ''Koloroj''] * [http://www.egalite.hu/baghy/vagabondo.htm ''La Vagabondo Kantas''] * [http://www.egalite.hu/baghy/vagorig/p000.htm ''La Vagabondo Kantas'', faksimilo] * [http://www.egalite.hu/baghy/migranta.htm ''Migranta Plumo''] * [http://www.egalite.hu/baghy/pilgrimo.htm ''Pilgrimo''] * [http://www.egalite.hu/baghy/preter.htm ''Preter la Vivo''] === Kantoj kaj poemoj === * Estas mi Esperantisto * Ran-kvarteto == Referencoj == {{Referencoj}} ==Literaturo== * [[Humphrey Tonkin]],"[[Tivadar Soros]] kaj Julio Baghy – transvivantoj". En: [[Javier Alcalde]] kaj [[José Salguero]] (red.), ''[[Antaŭ unu jarcento. Esperanto kaj la unua mondmilito]]'', Parizo, [[SAT-EFK]], 2018. ISBN 978-2-918053-18-7. == Vidu ankaŭ == * [[Kálmán Kalocsay]] == Eksteraj ligiloj == {{Projekto vizaĝoj}} {{projektoj|s=Aŭtoro:Julio Baghy}} * {{citaĵo el gazeto | url = https://uea.facila.org/artikoloj/homoj/artisto-kiu-tran%C4%89is-siajn-flugilojn/ | titolo = Artisto, kiu tranĉis siajn flugilojn | persona nomo = Marjorie | familia nomo= Boulton |aŭtoroligilo = Marjorie Boulton | gazeto = Esperanto | dato= 1981-11 | lingvo = eo }} * {{citaĵo el gazeto | url = https://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2005/aperis/baldur5baghy/ | titolo = Baghy — la plej esperanta verkisto el ĉiuj | gazeto = Libera Folio | dato = 2005-07-08 | persona nomo = Baldur | familia nomo = Ragnarsson | aŭtoroligilo = Baldur Ragnarsson | lingvo = eo}} * {{citaĵo el la reto | url = http://esperanto.net/literaturo/roman/baghy.html | titolo = Julio Baghy | verko = Originala Literaturo Esperanta | lingvo = eo}} * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/B] en sia originala formo en la Interreto * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/enciklopedio-de-esperanto-1933.pdf ''Enciklopedio de Esperanto''] en elŝutebla versio (PDF). * [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr65/baghy.html Apreza artikolo pri Julio Baghy] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050323042829/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr65/baghy.html |date=2005-03-23 }} de [[Karolo Píĉ]] * [https://web.archive.org/web/20040708063655/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr65/julio.html Poemo pri Baghy,] de [[Jiří Kořínek]], arkivigita en julio 2004 el paĝaro de [[Don Harlow]] * [http://bellsouthpwp.net/j/i/jimhenry1973/esp/baghy.htm Recenzo de ''Hura!''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060210220640/http://bellsouthpwp.net/j/i/jimhenry1973/esp/baghy.htm |date=2006-02-10 }} * [[:Image:Prokudin-Gorskii-22.jpg|Aŭstriaj militmalliberuloj en Rusio dum la unua mondmilito.]] El la [[kolorfotado]]-verkaro de [[Sergej Miĥajloviĉ Prokudin-Gorskij]]. Tiu sceno montras samsortuloj kiel la roluloj de Baghy en ''Viktimoj'' kaj ''Sur Sanga tero''. * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Julio%20Baghy&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Verkoj kaj pri Julio Baghy] en la [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] *{{Cite journal|url=https://esperanto-ondo.ru/Ondo-pdf/Lo-208.pdf|title=Julio Baghy, homo homa|author=Carlo Minnaja|journal=[[La Ondo de Esperanto]]|issue=2 (208)|page=19|year=2012|language=eo}} {{Esperanto}} {{Bibliotekoj|PeEnEo=1978|PND=125984685|LCCN=no/90/15709|VIAF=20659868|TSURL=viaf/20659868}} {{Vivtempo|Baghy, Julio}} [[Kategorio:Esperanto-aktoroj]] [[Kategorio:Esperanto-reĝisoroj]] [[Kategorio:Hungaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Esperantlingvaj poetoj]] [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] [[Kategorio:Libroj de Julio Baghy| ]] [[Kategorio:Hungaraj sufloroj]] 3c92e28qb16xca705lqrevxivrmdywm 9367304 9367303 2026-05-05T18:13:12Z Sj1mor 12103 9367304 wikitext text/x-wiki {{Unua}} {{Informkesto homo | nomo =Julio Baghy | dosiero =[[Dosiero:Julio Baghy 1.jpg|200px]] | priskribo = Portreta foto kun aŭtografo, ĉ. 1925 | pseŭdonomo = Jobo, Paĉjo | dato de naskiĝo = [[13-an de januaro]] [[1891]] | loko de naskiĝo = [[Dosiero:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|20px]] [[Szeged]], [[Aŭstrio-Hungario]] | nacieco = [[hungaroj|hungaro]] | tradukis = | dato de morto = [[18-an de marto]] [[1967]] | loko de morto = [[Dosiero:Flag of Hungary.svg|20px]] [[Budapeŝto]], [[Hungario]] | verkis = [[Julio Baghy#Verkoj|liaj verkoj]] | aliaj aktivaĵoj =[[Andreo Cseh|Cseh]]-metoda instruisto | akademiano = vicprezidanto de [[Akademio de Esperanto|AE]] | esperantistiĝis en = [[1911]] }} '''Julio BAGHY''' ({{lang-hu|Baghy Gyula}} {{IFA2|ˈbɒɡi ˈɟulɒ}}, pseŭdonime '''Jobo''' kaj '''Paĉjo'''; naskiĝis la [[13-a de januaro|13-an de januaro]] [[1891]] en [[Szeged]], mortis la [[18-a de marto|18-an de marto]] [[1967]] en [[Budapeŝto]]) estis [[verkisto]] kaj ankaŭ [[aktoro]] en sia junaĝo. Naskita en [[Aŭstrio-Hungario]], li lernis [[Esperanto]]n en [[1911]] kaj komencis sian laboron por la [[Esperanto-movado]] dum sesjara milita kaptiteco en [[Siberio]]. Elstara movadano kaj Esperanto-instruisto. Iama vicprezidanto de la [[Akademio de Esperanto]]. == Lia vivo == === Juneco === Baghy naskiĝis en 1891 en [[Szeged]], tiam parto de [[Aŭstrio-Hungario]], al familio de hungaroj. Lia patro estis drama aktoro; lia patrino estis teatra [[sufloro]]. En 1894, lia fratino naskiĝis, sed mortis post kelkaj monatoj. Post siaj lernejaj studoj, en 1908 ankaŭ li fariĝis aktoro kaj reĝisoro de diversaj teatraĵoj. Ankoraŭ dum lia junaĝo multaj liaj poemoj kaj noveloj hungarlingvaj aperis en hungaraj gazetoj. En [[1911]] li ekkonis Esperanton, kaj ĝia "interna ideo" tuj forlogis lin. En 1913, Baghy edziĝis kun virino, kiu baldaŭ naskis filinon. === Unua Mondmilito === La [[Unua mondmilito]] (1914–1918) rompis lian aktoran karieron. En 1915, Baghy estis [[konskripcio|konskripciita]] al la armeo de [[Aŭstrio-Hungario]], kiu fine estis venkita. Tuj post konskripcio, en la septembro de 1915, li estis kaptita de la armeo de [[Rusio]], kontraŭ kiu militis [[Aŭstrio-Hungario]]. Dum ses jaroj (1915–1920), li devis pasigi for de sia patrujo en militkaptiteco en [[Siberio]], kaptita. Lia ampleksa Esperanto-agado komenciĝis jam en la Siberia militkaptitejo, kie li gvidis multajn kursojn por diversnacianoj; tiu sperto estas priskribita, novele, en lia novelo ''[[Kiel Mihok instruis angle]]''. === Gvidado de Esperanta movado dum la intermilita epoko === [[Dosiero:Julio Baghy.jpg|eta|200px|Karikaturo de Julio Baghy fare de [[Serge Sire]] (aperis en ''[[La Ondo de Esperanto]]'' en 2006 n-ro 3, ilustraĵo por ''La Grupfeino'', novelo de Julio Baghy)]] [[Dosiero:Baghy Gyula pécsi emléktáblája.jpg|eta|jobbra|La memortabulo omaĝe la Julio Baghy en [[Pécs]], en la [[Esperanto-parko (Pécs)|Esperanto-parko]] (2010)]] Post la [[Unua mondmilito]], la venkita [[Aŭstrio-Hungario]] malfondiĝis, kaj Hungario iĝis sendependa. Reveninte al Hungario post la milito, li fariĝis unu el la ĉefaj gvidantoj de la Esperanto-movado. Li instruis multajn diversgradajn kursojn, gvidis Esperanto-Rondon Amikan, kaj aranĝis literaturajn vesperojn. Dum pluraj [[Universala Kongreso|Universalaj Kongresoj]] li estis aktoro (kaj reĝisoro) de la kongresaj teatraĵoj, ekzemple en [[UK 1923]] en Nurembergo kun [[Teatra trupo de Literatura Mondo]]. Por la reorganizo de la internacia Esperanto-movado li ellaboris detalan proponon: ''Publika letero'' ([[1931]]). Baghy agitis multe por plialtigi la spiritan nivelon de la esperantistaro; tion celis ankaŭ lia iniciato, laŭ kiu la naskiĝtago de [[L. L. Zamenhof|Zamenhof]] fariĝis la tago de la Esperanta libro. Kiel [[Cseh-metodo|Cseh-metoda]] instruisto en la lastaj jaroj li gvidis multajn kursojn en [[Estonio]], [[Latvio]], [[Nederlando]], [[Francio]], ktp. Baghy kunlaboris al multaj Esperanto-gazetoj, kaj estis unu el la ĉefredaktoroj de ''[[Literatura Mondo]]'' (ĝis [[1933]]). En 1939, Baghy mem iĝis ano de [[Akademio de Esperanto]]. === La Dua Mondmilito kaj poste === [[Dosiero:Baghy Gyula.jpg|eta|La tombo de Julio Baghy en [[Budapeŝto]]]] En la septembro de 1939, la [[Dua Mondmilito]] ekis. Baghy ree suferis pro la milito; li perdis sian filinon. Hungario, aliancita kun [[Nazia Germanio]], eventuale estis venkita. Postmilite, Hungario, kune kun aliaj landoj en centra-orienta Eŭropo, iĝis komunisma lando, kaj fondiĝis la [[Hungara Popola Respubliko]]. Dum la jaroj de [[Malvarma Milito]], estis malfacile komuniki kun eksterlandanoj, kaj Baghy ne plu povis travojaĝi Eŭropon kaj gvidi la Esperanto-movadon. Dum tiu epoko, pro manko de mono, Baghy provizore laboris kiel [[policano]]. En 1956, la Esperanto-movado reviviĝis en Hungario. Baghy ĉeestis ĉe la Universala Kongreso en [[Kopenhago]] en 1956. En 1958, Baghy feliĉe retrovis sian perditan filinon en [[Ĉeĥoslovakio]], post 19 pezaj jaroj - Baghy tiam jam estis 67-jara. Li malsaniĝis en 1961, sed li daŭre ĉeestis ĉe Universalaj Kongresoj (1959, 1961, 1963, 1966). Baghy fine mortis en la 18-a de la marto de 1967 en [[Budapeŝto]], je la aĝo de 76 jaroj. Li estis enterigita en la tombejo Kerepesi ({{lang-hu|Kerepesi úti temető}}) en [[Budapeŝto]]. == Resumo el la biografia resumo == * 1891, naskiĝo en familio de geaktoroj * 1894, naskiĝo de fratino, kiu post monatoj mortiĝas, kio afliktegas Julion * 1896, eklegado kaj malkonstanta lernado * 1903, influo de du libroj, ''[[Donkiĥoto (romano)|Don Kiĥoto]]'' ([[Cervantes]]) kaj ''[[Koro (romano)|Koro]]'' ([[Edmondo de Amicis]]) * 1908, eklernado aktore kaj ekverkado * 1909, ekkono pri Esperanto * 1910, eklaboro profesie teatre * 1911, eklerno de Esperanto * 1913, edziĝo kaj naskiĝo de filino * 1915, soldato; septembre kaptita al Rusio: en kaptitejoj instruis Esperanton kaj agadis kaj teatre kaj verkade * 1920, reveno hejmen malsana porĉiame, familio disiĝis * 1921, ekaktivado esperantisme * 1922, fondo kun Kalocsay kaj [[Teodoro Schwartz]] de ''[[Literatura Mondo]]'', ekveturis por disvastigi Esperanton * [[UK 1923|1923, UK]] en [[Nurenbergo]] * 1924, edziĝo al Elizabeta Zsiros (1891-1977) kiu ege kunlaboros kun li * [[UK 1925|1925, UK]] en [[Ĝenevo]] * [[UK 1929|1929, UK]] en [[Budapeŝto]] * [[UK 1930|1930, UK]] en [[Oksfordo]] * 1930-38, traveturado de tuta Eŭropo por gvidi kursojn * [[UK 1932|1932, UK]] en [[Parizo]] * 1933, Zamenhofaĵoj en Varsovio * 1935, malfacilaĵoj pro [[Miklós Horthy|Horthy-reĝimo]] en Hungario, [[UK 1935|UK]] en [[Romo]] * [[UK 1936|1936, UK]] en [[Varsovio]] * 1939, akademiano, pro Dua Mondmilito malfacilaĵoj kaj perdo de la filino * 1950, periodo de ''Granda Silento'', malfacilas rilatoj kun eksterlandanoj, provizore laboris kiel policano * 1956, revivigo de la Esperanta Movado en Hungario, [[UK 1956|UK]] en [[Kopenhago]] * 1958, reaperis la perdita filino en Ĉeĥoslovakio * [[UK 1959|1959, UK]] en [[Varsovio]] * [[UK 1961|1961, UK]] en [[Harogato]], diversaj malsanaj periodoj * [[UK 1963|1963, UK]] en [[Sofio]] * [[UK 1966|1966, UK]] en [[Budapeŝto]] * 1967 morto en marto<ref name="Boulton">[[Marjorie Boulton]], ''Poeto fajrakora: la verkaro de Julio Baghy'', eldonejo [[Artur E. Iltis]], [[Saarbrücken]], 1983.</ref>{{rp|119–126}} == Verkoj == Baghy verkis multe, ĉefe en Esperanto (krom junaĝaj hungarlingvaj literaturaĵoj). Lia verkaro inkluzivas poemojn, novelojn, romanojn, kaj teatraĵojn; li ankaŭ tradukis hungarlingvajn verkojn en Esperanton. Du el liaj verkoj ricevis akademiajn premiojn. Multaj liaj noveloj kaj poemoj aperis en diversaj lingvoj. {{citaĵo| Baghy, karese nomata Paĉjo, esprimis sentojn, kiuj dekomence estis karaj al la esperantistoj… Li evitis ligi sin al konataj politikaj-ideologiaj pozicioj kaj tiamaniere helpis al la meza nepolitikema esperantisto identigi sin kun lia idealo de homa frateco. |aŭtoro=[[Ulrich Lins]]}} === Baghy kiel poeto === [[Dosiero:Poeto fajrakora- la verkaro de Julio Baghy.jpg|eta|''Poeto Fajrakora'']] Liajn verkojn karakterizas la tendenco, kiun esprimas lia devizo: "Amo kreas pacon, Paco konservas homecon, Homeco estas plej alta idealismo." Liaj unuaj poemoj venis el rusa militkaptiteco; ili kaŭzis surprizon kaj ĝojon. Zamenhof kaj la antaŭmilitaj Esperanto-poetoj estis baritaj de la lingvo, kiu donis malmulte da eblecoj. Zamenhof mem povis forgesigi la neperfektecon de la poezia lingvo, almenaŭ plejparte, per sia sincera, nobla, arda sento, kiu kreskis super la formaĵojn. Sed krom la eksperimentoj de [[Antoni Grabowski|Grabowski]], neniu poeto volis aŭ povis elperforti sin el la frua tradiciemo de la juna esperanta poezio. Post la [[Unua mondmilito|mondmilita]] apatio kun multobligita forto eksonis la individua, nova, melodiriĉa poezio de Baghy. Lia unua poemaro, ''[[Preter la Vivo]]'' ([[1922]]) montris novan vojon al la Esperanto-poezio; la vorto, la rimo, la bildoj ricevas novan signifon kaj en la abundo de la novaj belaĵoj la leganto estas forsorĉita, ĉu temas pri individua temo, ĉu pri homaranismaj pensoj. En lia verkaro eĉ la multe prikantitaj temoj aperas kun la efiko de la novo, ĉar la verkado estas lia bezono kaj li ĉiam trovas originalan formon en la esprimado de siaj sentoj. Feliĉe li retrovas la [[asonanco]]n, novajn formajn eblojn. En la dua poemvolumo, ''Pilgrimo'' ([[1926]]), lia talento plimaturiĝas, sed samtempe pli forte aperas lia patoso, kiu donas al lia poezio iom romantikisman aromon, sen forigi nian intereson. La poemoj, troveblaj en la ''[[Migranta Plumo]]'' ([[1929]]) montras la serĉadon de novaj formoj. En la lasta poemvolumo ''[[La Vagabondo Kantas]]'' ([[1933]]) Baghy reiras al la klasika Esperanto-lingvo kaj inter puritanaj kadroj li pruvas sian eksterordinaran versfaran talenton, sed kun kelkfoje sentebla influo de la hungara poezio. === Baghy kiel prozisto === Kiel novelisto, en ''[[Dancu Marionetoj!]]'' ([[1927]]), ''[[Migranta Plumo]]'', ''[[Printempo en la Aŭtuno]]'' ([[1931]]) li prezentas sin kiel batalanto por la paco, uzante kelkfoje nigrajn kolorojn, sed kelkfoje la pintigitan krajonon de satiristo. Sed en la laste citita longa novelo li desegnas per subtilaj pastelkoloroj, kun speciala ŝato de siaj figuroj, knabinon kaj knabon, kies burĝonan amon li prirakontas. Lia unua romano la ''Viktimoj'' ([[1926]]) estas romano el la militkaptita vivo; la stilo, konstruo, interna ardo, humoro tiom ligas la leganton, ke, malgraŭ la neverŝajneco de la romantikaj figuroj, estas ne-eble ne ŝati la romanon, ĉar la poeto scias la manieron kredigi al ni, kion li kredas. Lia plej signifa verko estas la vasta romano ''[[Hura!]]'' ([[1930]]), kiu estas parte brila satiro de la homa socio kaj socianoj, parte utopio, kaj tiu parto paliĝas apud la majstra grimaco. En ''[[Migranta Plumo]]'', ni trovas liajn dramprovojn. En sia verkado komence de 1930-aj (''[[La Vagabondo Kantas]]'', simplaj versoj; ''[[Verdaj Donkiĥotoj]]'', romano kaj karikaturoj ([[1933]])), Baghy ŝoviĝas ĉiam pli kaj pli al [[satiro]], kaj li iĝas akra kaj forta kritikanto de la [[Esperanto-movado]]. Lia verko ''[[La Teatra Korbo]]'' ([[1934]]) enhavas rememoraĵojn jam ekde la infanaĝo kaj konfesojn pri la homo kaj verkisto; ĝi kontribuas multajn interesajn detalojn ankaŭ al la esperantista kariero de Baghy. === Laŭ alfabeta ordo === * ''Arĝenta Duopo'', [[1937]], (Komuna volumo kun K. Kalocsay) * ''Aŭtuna Foliaro'', [[1965]], [[1970]] * ''Bukedo'', [[1922]], E.R.A. 15 pĝ. * ''[[Ĉielarko (antologio)|Ĉielarko]]'', [[1966]] — versa reverko de fabeloj de 12 popoloj * ''[[Dancu Marionetoj!]]'', [[1927]], novelaro; [[1931]] aŭtora eldono, [[1933]], ''Literatura Mondo'' * ''En Maskobalo'' — kvar unuaktaĵoj [[1977]], [[Hungara Esperanto-Asocio|HEA]] * ''Heredaĵo'' [[1939]] La Verda Librejo, Ŝanghaj * ''[[Hura!]]'' — satira romano [[1930]]; [[1986]] [[Hungara Esperanto-Asocio|HEA]] * ''Hurra für nichts!'' (germana traduko de ''Hurra!'' [[1933]]) Innsbruck * ''Insulo de Espero'', daŭrigo de ''Hura!'', malaperinta dum la [[Dua Mondmilito]] * ''[[Koloroj (libro)|Koloroj]]'', [[1960]], [[Pola Esperanto-Asocio|PEA]] * ''[[La Teatra Korbo]]'' — novelaro, [[1924]], [[1934]] Leiden * ''[[La Vagabondo Kantas]]'', [[1933]]; [[1937]] * ''La Verda Koro'' — facila legolibro [[1937]] Budapest, [[1937]] Rotterdam, [[1947]] Budapest, [[1947]] Rotterdam, [[1948]] Budapest, [[1954]] Rotterdam, [[1962]] Warszawa, [[1965]] Warszawa, [[1969]] Verona, [[1969]] Helsinki, [[1978]] Verona, [[1982]] Budapest - traduko al la itala de [[Massimo Acciai]], Chieti, [[2022]] * ''Le Printemps en Automne'' france [[1961]] * ''Metodiko-demandaro'', 1977 * ''[[Migranta Plumo]]'' — novelo [[1923]], [[1929]], [[2018]] * ''Nik Nek kaj Kat Jen'' ?? * ''Ora Duopo'' [[1966]] Budapest (En komuna volumo kun [[Kálmán Kalocsay|Kolomano Kalocsay]] * ''Pilgrimo'' — poemaro [[1926]], [[1991]] * ''[[Preter la Vivo]]'' — poemaro [[1923]], [[1931]] [[Literatura Mondo]], [[1991]] Eldonejo Fenikso * ''[[Printempo en la Aŭtuno]]'', [[1931]] Köln, [[1932]] Ĉinio, [[1972]] Dansk Esperanto Förlag, [[2017]] Pollando * ''Sonĝe sub Pomarbo'' — poema teatraĵo [[1956]] Warszawa, [[1958]] La Laguna, [[2017]] Pollando * ''[[Sur Sanga Tero]]'', [[1933]], [[1991]] * ''Tavasz az őszben'' (''Printempo en Aŭtuno'', hungare) [[1930]] ''[[Literatura Mondo]]'' * ''[[Verdaj Donkiĥotoj]]'' (noveloj kaj skeĉoj, kun unu romaneto), [[1933]] Budapest, [[1996]] Wien * ''[[Viktimoj (libro)|Viktimoj]]'' — romano el la militkaptita vivo [[1925]], [[1928]], [[1930]], [[1991]] * ''Viktimoj'' kaj ''Sur Sanga Tero'' reaperis en unu volumo en [[1971]]. === Laŭ jaroj === {| class="wikitable sortable" |+ Listo de verkoj ! Jaro !! Titolo !! Priskribo !! Eldonejo !! Paĝoj |- | 1922 || ''Bukedo'' || || E.R.A. || 15 |- | 1923 || ''[[Preter la Vivo]]'' || Poemaro || Budapeŝto: [[Literatura Mondo]] || 124 |- | 1925 || ''[[Viktimoj (libro)|Viktimoj]]'' || romano el la vivo de siberiaj militkaptitoj || Budapeŝto: Hungara Esperanto Instituto || 162 |- | 1926 || ''Pilgrimo'' || poemaro || Budapeŝto: aŭtoro || 124 |- | 1927 || ''[[Dancu Marionetoj!]]'' || novelaro || Budapeŝto: aŭtoro || 173 |- | 1929 || ''[[Migranta Plumo]]'' || teatraĵoj, noveletoj, poemoj || Budapeŝto Hungarlanda Esperanta Societo || 158 |- | 1930 || ''[[Hura!]]: Ne romano, nur grimaco'' || satira romano || Budapeŝto: Literatura Mondo || 411 |- | 1931 || ''[[Printempo en la Aŭtuno]]'' || rakonto pri dolĉe melankolia rakonto || [[Kolonjo]]: Heroldo de Esperanto || 113 |- | 1933 || ''[[Sur Sanga Tero]]'' || mozaikromano. Daŭrigo de la romano ''Viktimoj'' || Budapeŝto: Szalai || 264 |- | 1933 || ''[[La Vagabondo Kantas]]'' || simplaj versoj || Budapeŝto: Szalay || 59 |- | 1933 || ''[[Verdaj Donkiĥotoj]]'' || satira romano || Budapeŝto: Szalay || 221 |- | 1934 || ''[[La Teatra Korbo]]'' || senpretenda babilado || Leiden || 110 |- | 1937 || ''La Verda Koro'' || facila romaneto el la vivo de Esperantistoj en Siberio por komencantoj, por daŭrigaj kursoj || Budapeŝto || 97 |- | 1939 || ''Heredaĵo'' || || [[Ŝanhajo]]: La Verda Librejo || |- | 1958 || ''Sonĝe sub Pomarbo'' || triakta lirika komedio en ses fantaziaj bildoj || La Laguna: Régulo || 111 |- | 1966 || ''[[Ĉielarko (antologio)|Ĉielarko]]'' || versa reverko de fabeloj de 12 popoloj |- | 1967 || ''Eterna Printempo'' || || || 22 folioj |- | 1970 || ''Aŭtuna Foliaro'' || poemaro || [[Osako]]: Pirato || 153 |- | 1977 || ''En Maskobalo'' || kvin unuaktaĵoj || Budapeŝto: [[Hungara Esperanto-Asocio]] || 141 |- | 1977 || ''[[Metodiko - demandaro]]'' || kolekto de demandoj kaj respondoj por gvidantoj de esperanto-kursoj || Budapeŝto: [[Hungara Esperanto-Asocio]] || 44 |} ===Recenzoj=== Pri ''La Verda Koro'' {{citaĵo|Dum longa tempo mi serĉis tre bonan kaj taŭgan “unuan [[legolibro]]n” por prezento al miaj kursanoj; kaj kiam trafis min ĉi tiu libro, verkita de nia fama stilisto Baghy, mi diris al mi: “Ha! finfine !” Sed malgraŭ la vortoj en la anoncoj kaj sur la antaŭa kovrilo, mi ne povas tion tute konsenti. Eĉ Baghy mem —laŭ la “Post- parolo”— ne opinias ĝin tia. Ĝi eestas facila kaj gradigita legolibro por la komencinto “kelksemajnaĝa” aŭ, pli ĝuste, kelkmonat-aĝa, ĉar oni ne povas instrui, ĝin legante, se la studantoj estas nur [[komencanto]]j. La forta intereso de la romano instigos la lernanton daŭrigi la legadon. Tio kompreneble estas granda helpo al la instruisto. Ĉe la fino de la libro troviĝas gramatika resumo de ĉio, kion Baghy uzis en ĉiu aparta [[ĉapitro]], ankaŭ listoj de la novaj vortoj uzotaj en la ĉapitroj. Ĉiu ĉapitro estas aparte traktata. En la sama parto de la [[libro]] D-ro [[Kálmán Kalocsay|Kalocsay]] [''tiel''] plenigas kelkan spacon iom senutile, instruante, kiel instrui la akcenton en Esperanto, kaj pluan spacon pri sintakso, kiu pro troa teknikeco neniom utilas al komencanto. La romano memorigas min pri Viktimoj, pro la simila fino kaj malgaja fino. (Mi faras sekvon al ''Verda Koro'' en la estonteco). Mi ĝuis la legadon, eĉ nur pro la rakonto. Por tiuj, kiuj konas la stilon de Baghy, lia nomo elstaras el la tuta verko. Kun Baghy mi diras, ke ĝi estas dua legolibro, ne unua: do mia serĉado por taŭga unua legolibro devas daŭri ankoraŭ.|W. GREEN. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 387, Julio (1937) }} {{citaĵo|Estas sufiĉe granda problemo trovi taŭgan legaĵon en Esperanto por tiuj, kiuj finis kurson por komencantoj. La plej multaj libroj kaj gazetoj ne estas verkitaj por komencantoj kaj se ili volas tamen legi tiujn, ili bezonas multe da tempo kaj necesas labori kun vortaro. Tial ni nur povas bonvenigi la novan [[eldono]]n de „La verda koro". La aŭtoro mem nomas ĝin «Facila romaneto por komencantoj". Kaj tio ĝi vere estas. Sed ĝi taŭgas ankaŭ kiel lernolibro por daŭrigo lernado helpe de la aldonita [[parto]] «Vortaro — Gramatiko — Sintakso". Tie vi trovas vortojn kaj [[Gramatiko de Esperanto|gramatikaĵo]]jn por ĉiu unuopa ĉapitro. Ne mankas ankaŭ «Konsiloj por kursgvidantoj". Sed pri kio temas en la romaneto? Temas pri Esperanto grupo en iu siberia loko, kie kunvenadas diversnaciaj personoj por kornune lerni Esperanton. La aŭtoro priskribas ne nur instruhoron kaj komunajn agadojn de la grupanoj. Li tuŝas ankaŭ la privatan vivon de kelkaj el ili. Temas pri amikeco kaj amo, pri renkontoj kaj disiroj. Kaj ĉio en facila, bona lingvo tipa por Julio Baghy. Ke Baghy estas ankaŭ konata poeto, ni povas vidi el tio, ke li ornamas la romaneton en iuj ĉapitroj per versoj. Iuj eble riproĉos, ke la enhavo de la romaneto estas hodiaŭ sufiĉe malmoderna. Sed ne forgesu, ke ĝi estis skribita en la jaro 1937. De tiam aperis kelkaj eldonoj kaj tio pruvas, ke ĝi ĉiam denove trovas intereson ĉe la [[esperantistaro]]. Mi rekomendas tiun ĉi libron al ĉiuj komencantoj, kiuj havas intereson daŭrigi la lernadon.|[[Dieter Berndt]]. [[Der Esperantist]] n123_jan.1984 }} ---- Pri ''[[Ĉielarko (antologio)|Ĉielarko]]'' {{citaĵo|Estas plaĉe malfermi ĉielan fenestron de la maltrankvilo, tedo aŭ [[senespero]], aŭ tiun de la fido, ripozo kaj ĝojo, por tra ili rigardi mirindan pluvarkon radiantan sur lazurfono. Sed ni imagu ke estas la Ĉielarko, kiun majstre pentris kun veterana lerteco Julio Baghy, kiu montras sin al niaj spiritaj okuloj: ĝi ampleksas la preskaŭ tutan planedan [[volbo]]n; kaj ĝi konsistas el odoranta [[fasko]] da belaj diverslandaj legendoj, aŭ simplaj fabeloj, kiujn la poeto al si alproprigis, por tiel ilin strukturi laŭ perfekta prilaborita esperantlingva [[persona kreitaĵo]]. La ĉielarko de Julio Baghy estas plua genia elmontriĝo ke la poeto regas la poezian konceptadon, per karakteriza efika sintakso; kaj ke la ideoj, sub lia [[sorĉbastono|magia vergeto]], transformiĝas en vortan [[muziko]]n, laŭ akordoj de simplaj kaj trafaj irizaj metaforoj kaj esprimrimedoj riĉiganta j, pli kaj pli, la krudan valoron de ĉiu lingvero. Oni vane serĉos en Ĉielarko metafizikan, socian, realisman aŭ subjektivan [[poezio]]n. Oni ne povas en ĝi malkovri celon aŭ jukon de moderna renoviĝemo. Baghy volas resti firme en sia alta postamento de tradicia poeta prilaboristo. Eble, stilo kaj ideoj ŝajnus, laŭ prismo de avangardaj naciaj lingvoj, iom elmodiĝinta j. Eĉ oni povus diskuti pri la ĝusta efiko de tia poezikonceptado, rilate la nunan epokon de konstanta transformiĝo kaj avida serĉado de novaj esprimrimedoj kaj valoroj. Sed ni plezure profitas la okazon, tra la fenestro, kontempli la klasikan, la ĉiaman pluvarkon: tiun, kiun jam vidis [[Noa|Noe]] tuj post ĉeso de la diluvo (kaj de tiam, pluvis ankoraŭ kelkfoje...). Ni scias ke ĉielarko povas paradi post petola aprila pluveto, aŭ torenta fulmotondro. Do, la versigita fabelaro recenzata, efikos ĉiam bone sur kiun ajn personan humoron. La aŭtoro sciis elekti la plej konvenajn strofoformojn, ritmon kaj rimadon, laŭ [[esenco]] kaj celo de la temo elektita. Kaj li neniam hezitis alfronti tutcertajn malfacilajn skemojn. Li montriĝas jen kiel oraĵisto («Sagaca Knabino»), jen lirike («Uraŝima»), jen kiel rava [[priskribanto]] («Minstrelo kun Congurio»), jen kiel alta eposrakontanto («Meng Ciang kaj Van»), ktp. Kaj ĉiam la renoma hungaro aŭdigas belegan muzikon kaj montras artisman teksaĵon, kies varpoj kaj [[vefto]]j interplektiĝas kun sorĉaj [[rezulto]]j. Pri la rimoj mi volas prezenti etan personan rimarkon: ili ore tintas; sed de tempo al tempo, neatendite, enŝteliĝas rimoido j, kiuj al mia perceptado «tintas» iom plumbe. En la fino de la bone presita kajero, estas enlistigitaj kelkaj postkorektoj. Sed pluraj, kaj ĝenaj, preseraroj ne troviĝas tie notitaj. Jen, do, verko kiun oni povas juĝi, laŭ certa aspekto, netranscenda; tamen ĝi transcendas multajn ordinarajn aspektojn de la Esperanta beletro.|[[Gabriel Mora i Arana|GABRIEL MORA]] [[Boletín]] n160 (mar 1967) }} ---- Pri ''Sonĝe sub Pomarbo'' {{citaĵo|'''Sonĝe sub pomarbo''' estas juneca idilio, ĉarma lirika komedio verkita per rimitaj versoj tiel fluaj, ke ili legiĝas kvazaŭ vigla konversacia prozo. Neniam la arto estis pli arte kaŝita : nur la atenta okulo malkovros la virtuozecon de tiuj glataj versoj, sed ĉiu leganto senpere ŝatos la kristalan stilon laj la ravan interludadon kaj templekton de ĉi tiu aroma dramo. Tiel la eldonanto finas la surkovertan biografian noton kiu nin enkonduku al la aŭtoro kaj lia plej nova verko. Saĝa leganto emas nur singarde fidi al tiaj laŭdoj tro similantaj al komerca reklamo, sed li baldaŭ trovos ke ĉi-foje ne ekzistas kaŭzo malfidi. Ĉar. se laŭ la [[nombro]] de la jaroj J. Baghy neeviteble maljuniĝis, lia sentemo malgraŭ ĉio restas eterne juneca, kaj lia artisma [[esprimpovo]] : elstare majstra. "Juneca idilio" efekiive. Almenaŭ ĝi komenciĝas, kaj finiĝas, kiel ĉiuj ' klasikaj [[idilio]]j de junaj homidoj ĉe la sojlo Je la vivo, kiujn mistere pelas la pikilo de la amsopiro, kiel ĉiuj idilioj en kiuj la ĉiama Eva kaj la same ĉiama Adamo senrevene sin trovas reciproke. Ŝi kaŝe elekras, sin lerte rimarkigas, provokete fuĝas, kaj je oportuna momento lasas sin kapti. Ŝajne. Provizore. Ŝi alterne altiras, repuŝas en senkonscia provo certiĝi pri inklino kiun ŜI vekis, antaŭ kiu ŜI siavice aspiras kapitulaci por LIN sklavine ami. “ Geamantoj kveras... kaj kverelas ” , certe. sed la lertajn manovrojn de la Eterna Idolo LI ne eskapos. Eĉ neniel deziros eskapi. Kio ja pli ebriige feliĉiga ol tiu ilia perfekta amo . . . Spitante la instruojn de la sperto, la eternaj Geamantoj promesas al si, ke ĉiam tiu amo ardos en la koro. eĉ se la [[juneco]] forpasos. Ne fariĝos ili, ho ne, kiel la geavoj, kies korinklinon la ĉiutagaj banalaĵoj finfine mizere lamigis. Sed kial iluziiĝi ? Certas ja, “ ke nia ard' somera trovas finon... Ho. se la honto povus eterne resti juna . . . Kun tiu deziro sur la lipoj, ili forglitas en la mondon de la [[sonĝo]]j, de sonĝoj sub pomarbo. Enkorpigante la sonĝon, la aŭtoro liberigas sian riĉkoloran fantazion. Faŭno kaj Nimfo, feinoj kaj elfoj, per fabelaj turnodancoj tikle ĉarmas la imagon, kiel poste la rikana venkokanto de la Morto ĝin frosbgos. En la sonĝo, la deziro de la Geamantoj “ morton venki kaj eterne vivi " plenumiĝas. Sed kia) nur duone ? ? ? Ĉu kulpas pri tio kaprico de la aŭtoro, aŭ spitemo de malica sonĝo ? Fakte, ensonĝe la Geamantoj restas junaj, sed ne plu vere vivas. La vivon ili ne plu partoprenas. Ili nur ĉeestas dum la ĉiam pliaĝiĝanta mondo preterpaŝas, ilin ignorante. Tia sonĝo baldaŭ fariĝos netolerebia inkubo. Jen la artifiko por repacigi ilin kun la ĉiutaga vivo, malgraŭ ĉiuj ĝiaj [[manko]]j: la veran vivon (tiel ili nomas ĝin) ili arde sopiras. Jen : <poem> Ni ree luktos, kreos kun kuraĝo. limigos nian volon riur la aĝo. Ĉu grave ke ni devas tombon fali. se vivon. teinpon havas ni batali. </poem> Ĉu kredeble, kiel niaj kveremaj kolomboj ŝanĝiĝis ? Nu, iel ajn la sonĝo kuracis ilin de ilia romantika sopiro pri eterna juneco kaj amo ĉiaina, ial ajn ili kuraĝe resaltas ambaŭpiede en la realan vivon : For pesimismon dum ni junaj estas "... “ Ne nur ĉeesti. sed batali . . . vivi ...” Kaj kiam finlegante la verkon, ni mire demandas kiun celon la [[aŭtoro]] per ĝi intencis trafi, niajn okulojn kaptas la lastaj interkrampaj linioj : . . . "tiu lirika komedio, kiun mi surpaperigis por rifuĝi el la anim- kaj nervmuela angoro dum la morna historia tempo en vintro de 1956-1957". Jes, efekttve : iam en la [[prologo]] la aŭtoro nin avertis, ke fuĝi li volis, fuĝi li devis. "Fuĝi ien ajn for de la terura realo, ĉar fore en la patrolando " la homoj bestiĝis kaj la tero sorbas fratan sangon" . Fuĝi li volas al belo, por forgesi al fantaziaj bildoj eĉ se en la realo la belon oni jam strangolis. La revo pri juna, pura ino kiu feliĉe ankoraŭ ĉiam vibrigas la homan koron, distilos [[konsolo]]n, eble esperon al kiuj ploras super ruinoj. Ŝerco kaj petolo duminomente forviŝas zorgojn suferigajn. Distrante, fantaziaĵo anesteze efikas. Milda moko aŭ tranĉa ironio fariĝas savklapo al premeganta amaro, al senpova ribelo, Moko pri la Progreso. ekzemple. Perscienca potenco nekredeble ampleksiĝos. Sed kompense la Homo pereos La Homo fariĝos sensenta maŝino por kiu la vivo perdis ĉiun poezion. por kiu amo senvaloriĝis je nura funkcio. Aŭ alia ekzemplo. En la 19a jarcento la ĝendarmoj de la reĝimo masakris la laboristojn manifestaciantajn por rajtoj kaj libero de la popolo. Progreso venis. Multe promesis. Nenion ŝanĝis. Oni plu murdas la revon pri justeco. sed pli science. Kaj pli terurige. Zigzage la obsedo de la turmento kuntrenas la aŭtoron sur plej diversaj terenoj. Ĉu mirige se kelkloke malantaŭ la teksto ni ne malkovras lian aludon, ĉu mirige se apud geme poluritaj pecetoj kelkaj [[verso]]j ne sufiĉe maturiĝis kaj restas enigmaj ? La Esperanta publiko nedudeble bonvenigos tiun plej novan titolon de Stafeto, per kiu ĝia ŝatata aŭtoro rompis tro longedaŭran silenton kaj plenpove revenas al ĝi. Eĉ se ĝi rcstos iom skeptika, kiam en sia brila Antaŭparolo — eble pli lirika ol la lirika komedio mem M. Boulton antaŭvidigas la eblon ke " iam tiu ĉi lirika dramo estos klasikaĵo de la tutmonda, homa literaturo ”.|F. C.[[Belga esperantisto]] n367 (mar-apr 1960)}} {{citaĵo|La japa riĉa literatura provizo de [[Esperantujo]] abundas je poeziaj [[verko]]j, sufiĉas je noveloj kaj romanoj, sed malsatas je teatraĵoj. Sendube, la malfacileco vidi ilin reprezentataj detenas la verkistojn malŝpari sian tempon kaj sian inspiron aj tio, kion eble malmultaj homoj legos. Kaj tamen la [[Drama Literaturo]] estas signo — en opinio de Beletristoj— ke la popolo atingis la plenan maturecon en verkado. Tial, la ricevo de nova teatra verko, malmulte post la apero de la bela «Jozefo», ĝojigis mian spiriton antaŭ la legado. ... Bela antaŭparolo de M. Boulton — al tia sinjoro, tia honoro!— nin avertas, ke Baghy verkis «Sonĝe» en Varsovio, rifuĝinto el la okazintaĵoj, kiuj sangbanis la belan Danuban ĉefurbon. Stranga efekto! Tia cirkonstanco ŝajnis inspiri tragedion aŭ [[elegio]]n; sed Baghy verkis iluzian fabelon, miksaĵon da plej pura idilia [[amkomedio]] kaj vidaĵo de estontaj tempoj... sed ne tute strange, ĉar ja nia [[Pedro Calderón de la Barca|Calderon]] diris: <poem> El diant’, ornama bei’ , Gloro de pompa ĝardeno, Vipero suĉas venenon; Mielon sacas I’ obei’. </poem> La verko enhavas belegajn scenojn: La sorĉe bela dua bildo de la unua akto. La ŝerca sceno de la geavoj (dua akto). La kontrastaj dialogoj de la superhomoj (teknokratoj) ĉe la sceno de Romeo kaj Julieta k.t.p. estas pecoj, kiuj fariĝos klasikaĵoj. Ne pensu, ke temas pri juneca fabelo. Sub la tavolo de realaj faktoj, antaŭ kiuj mi plurfoje min demandis; ĉu mi legas, ĉu mi sonĝas, kuŝas plej profundaj homaj filozoliaj problemoj: vivo kaj morto, amo kaj senmorteco, esto kaj lukto. La [[konkludo]]jn la aŭtoro nur skizas, ĉiu interpretu laŭvole; sed la fino estas firme optimista. Baghy, ĉiam juna koro, vekigas en ni la amon al la vivo, al la espero, al la [[lukto]]... Aserti, ke la versoj fluas en plena [[freŝeco]], ke la aŭtoro majstras la sekreton de la poezio, same kiel li majstras la artifikon de la teatrarto, estas tiel superflue, kiel aserti, ke la fajro brulas. Plejparte, la formo estas paraj versoj, dekunusilabaj, sed kvarversaj strofoj, kvar-, sep-, ok-, kaj naŭsilabaj versoj metas la necesan variecon. Ne tro multaj neologismoj, por tiel grava verko, faras ĝin facile legebla kaj komprenebla. La eldonisto jam avertas pri sufiĉe malfacila korektado de la presprovaĵoj, tial kelkaj eraroj enŝoviĝis kaj ilia tabelo aperas ĉe la fino. Tamen, mi trovis aliajn versojn kun malgrandaj makuletoj pri ritmo, facile korekteblaj per [[ŝanĝordo]] aŭ elizio, kio sendube eskapis al la korektintoj. Nur mi ne ŝatas la uzon por propraj nomoj de literoj ne esperantaj (''Xoxo'' kaj ''Qu''); kontraŭe, kiam en naciaj lingvoj oni bezonas uzi nomojn, kies sonojn la koncerna aboco ne posedas, oni aliformas ilin, kiel okazas hispane kaj france kun la greka psi. Ankaŭ mi estus preferinta, ke, por la fabelaj estaĵoj [[Teknokrato]] kaj [[Homunkulo]], oni elpensus nomojn tute esperantajn. Nia vortaro sufiĉas je [[radiko]]j por novaj signifoj, sen ke oni iru konstante al la greka kaj latina provizoj. La reapero de la glora poeto Baghy, en [[Esperanta mondo]], estas okazintaĵo pri kiu ni ĉiuj devas reciproke nin gratuli. Ni esperu novajn ĉefverkojn de la ĉiam freŝa, ĉiam juna, ĉiam revema verkisto. |[[Amalia Núñez Dubús]]. [[Boletín]] n115 (maj 1959)}} == Pri li == * ''Arĝenta Duopo'', jubilea libro pri Julio Baghy kaj Kolomano Kalocsay, Budapest, ''Literatura Mondo'', 1937, 327 p. * [[William Auld]], ''[[Facetoj de Esperanto]]'', Londono, Brita Esperanto-Asocio, 1976, 51 p. * [[Marjorie Boulton]], ''Poeto Fajrakora'', la verkaro de Julio Baghy, Artur E. Iltis, Saarbrücken, 1983. * [[Ivo Lapenna]], [[Ulrich Lins]], [[Tazio Carlevaro]], ''[[Esperanto en Perspektivo]]'', faktoj kaj analizoj pri la internacia lingvo, Londono, Rotterdamo, UEA, 1974, XXXI, 844 p. * ''Ora Duopo'', jubilea libro pri Julio Baghy kaj Kolomano Kalocsay'', Budapest, Hungara Esperanto-Asocio, 1966, 183 p.<ref name="Boulton"/>{{rp|143–144}} == Bildaro == <gallery> Dosiero:1926 Pilgrimo.jpeg|''Pilgrimo'', 1926 Dosiero:1937 La Verda Koro 2.jpeg|''La Verda Koro'' : tre multaj lernis Esperanton el tiu libro Dosiero:1965 La Verda Koro 1.jpeg|Kovrilpaĝo de ''La Verda Koro'', eldono de 1965 Dosiero:Arĝenta duopo.jpg|Titolpaĝo de ''Arĝenta Duopo'' (2-a volumo) Dosiero:En maskobalo.JPG|Kovrilpaĝo de ''En Maskobalo'' Dosiero:Koloroj 2.jpg|Kovrilpaĝo de ''[[Koloroj (libro)|Koloroj]]'' Dosiero:Ora duopo.JPG|Kovrilpaĝo de ''Ora Duopo'', Budapeŝto, 1966, Hungara Esperanto-Asocio Dosiero:Dancu marionetoj.jpg|Unua paĝo el ''Dancu Marionetoj!'' kun subskribo de la aŭtoro Dosiero:Metodiko demandaro.jpg|''Metodiko-demandaro'' Dosiero:1970 Aŭtuna Foliaro.jpeg|''Aŭtuna Foliaro'', 1970. </gallery> == Rete legeblaj verkoj == * [http://eo.wikisource.org/wiki/A%C5%ADtoro:Julio_Baghy Verkoj de Julio Baghy en Vikifontoj] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Literaturo/literaturo.originala.b.html#julio_baghy Listo de ĉiuj liaj rete alireblaj verkoj] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Literaturo/migranta/ ''Migranta Plumo''] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Kursoj/Verda_Koro/leciono_01.html ''La Verda Koro''] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Literaturo/Noveloj/Kiel_Mihok_Instruis_Angle.html ''Kiel Mihok instruis angle''] * [http://literaturo.org/HARLOW-Don/Esperanto/Literaturo/Poezio/vagabondo/ ''La Vagabondo Kantas''] * [http://www.egalite.hu/baghy/cxielarko.htm ''Ĉielarko''] * [http://www.egalite.hu/baghy/autuna.htm ''Aŭtuna Foliaro''] * [http://www.egalite.hu/baghy/dancu.htm ''Dancu, Marionetoj!''] * [http://www.egalite.hu/baghy/koloroj.htm ''Koloroj''] * [http://www.egalite.hu/baghy/vagabondo.htm ''La Vagabondo Kantas''] * [http://www.egalite.hu/baghy/vagorig/p000.htm ''La Vagabondo Kantas'', faksimilo] * [http://www.egalite.hu/baghy/migranta.htm ''Migranta Plumo''] * [http://www.egalite.hu/baghy/pilgrimo.htm ''Pilgrimo''] * [http://www.egalite.hu/baghy/preter.htm ''Preter la Vivo''] === Kantoj kaj poemoj === * Estas mi Esperantisto * Ran-kvarteto == Referencoj == {{Referencoj}} ==Literaturo== * [[Humphrey Tonkin]],"[[Tivadar Soros]] kaj Julio Baghy – transvivantoj". En: [[Javier Alcalde]] kaj [[José Salguero]] (red.), ''[[Antaŭ unu jarcento. Esperanto kaj la unua mondmilito]]'', Parizo, [[SAT-EFK]], 2018. ISBN 978-2-918053-18-7. == Vidu ankaŭ == * [[Kálmán Kalocsay]] == Eksteraj ligiloj == {{Projekto vizaĝoj}} {{projektoj|s=Aŭtoro:Julio Baghy}} * {{citaĵo el gazeto | url = https://uea.facila.org/artikoloj/homoj/artisto-kiu-tran%C4%89is-siajn-flugilojn/ | titolo = Artisto, kiu tranĉis siajn flugilojn | persona nomo = Marjorie | familia nomo= Boulton |aŭtoroligilo = Marjorie Boulton | gazeto = Esperanto | dato= 1981-11 | lingvo = eo }} * {{citaĵo el gazeto | url = https://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2005/aperis/baldur5baghy/ | titolo = Baghy — la plej esperanta verkisto el ĉiuj | gazeto = Libera Folio | dato = 2005-07-08 | persona nomo = Baldur | familia nomo = Ragnarsson | aŭtoroligilo = Baldur Ragnarsson | lingvo = eo}} * {{citaĵo el la reto | url = http://esperanto.net/literaturo/roman/baghy.html | titolo = Julio Baghy | verko = Originala Literaturo Esperanta | lingvo = eo}} * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/B] en sia originala formo en la Interreto * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/enciklopedio-de-esperanto-1933.pdf ''Enciklopedio de Esperanto''] en elŝutebla versio (PDF). * [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr65/baghy.html Apreza artikolo pri Julio Baghy] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050323042829/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr65/baghy.html |date=2005-03-23 }} de [[Karolo Píĉ]] * [https://web.archive.org/web/20040708063655/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr65/julio.html Poemo pri Baghy,] de [[Jiří Kořínek]], arkivigita en julio 2004 el paĝaro de [[Don Harlow]] * [http://bellsouthpwp.net/j/i/jimhenry1973/esp/baghy.htm Recenzo de ''Hura!''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060210220640/http://bellsouthpwp.net/j/i/jimhenry1973/esp/baghy.htm |date=2006-02-10 }} * [[:Image:Prokudin-Gorskii-22.jpg|Aŭstriaj militmalliberuloj en Rusio dum la unua mondmilito.]] El la [[kolorfotado]]-verkaro de [[Sergej Miĥajloviĉ Prokudin-Gorskij]]. Tiu sceno montras samsortuloj kiel la roluloj de Baghy en ''Viktimoj'' kaj ''Sur Sanga tero''. * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Julio%20Baghy&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Verkoj kaj pri Julio Baghy] en la [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] *{{Cite journal|url=https://esperanto-ondo.ru/Ondo-pdf/Lo-208.pdf|title=Julio Baghy, homo homa|author=Carlo Minnaja|journal=[[La Ondo de Esperanto]]|issue=2 (208)|page=19|year=2012|language=eo}} {{Esperanto}} {{Bibliotekoj|PeEnEo=1978|PND=125984685|LCCN=no/90/15709|VIAF=20659868|TSURL=viaf/20659868}} {{Vivtempo|Baghy, Julio}} [[Kategorio:Esperanto-aktoroj]] [[Kategorio:Esperanto-reĝisoroj]] [[Kategorio:Hungaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Esperantlingvaj poetoj]] [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] [[Kategorio:Libroj de Julio Baghy| ]] [[Kategorio:Hungaraj sufloroj]] fphd4jlagxmmofa87a9luks3vn5n375 0 5010 9367260 9245513 2026-05-05T16:15:51Z Tirolischleioans 254019 /* Mortoj */ 9367260 wikitext text/x-wiki {{KalendaroJunio}} {{junio}} La 10-a de junio estas la 161-a tago de la jaro (la 162-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 204 tagoj restas. Je la 10-a de junio okazis, interalie: ==Eventoj== * [[1128]]: [[Gotfredo la 5-a (Anĵuo)|Gotfredo la 5-a]] kavaliriĝis en [[katedralo]] de [[Rueno]] * [[1190]]: Dum la [[krucmilitoj|tria krucmilito]] en la rivero [[Göksu|Salef]] dronis germana-romia imperiestro [[Frederiko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Frederiko la 1-a]] * [[1194]]: [[Francio]]: [[Katedralo de Chartres]] forbrulis * [[1294]]: Pola princo de [[Łęczyca]] Kazimiro la 2-a pereis apud [[Bzura]] en batalo kontraŭ [[litovoj|litovaj]] [[rabado|rabistoj]], gvidataj de [[Vytėnis]] * [[1348]]: [[Angulŝtono]] de la [[kastelo]] [[Karlštejn]] estis metita * [[1376]]: [[Venceslao la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Venceslao la 1-a]] iĝis romia reĝo * [[1523]]: [[Kopenhago]] estas sieĝita de la armeo de [[Frederiko la 1-a (Danio-Norvegio)|Frederiko la 1-a]] el [[Danio]], kaj la urbo agnoskas lin kiel sukcedanto de [[Kristiano la 2-a (Danio-Norvegio)|Kristiano la 2-a]] el Danio * [[1539]]: [[Koncilio de Trento]]: Papo [[Paŭlo la 3-a]] sendas leterojn al siaj episkopoj, malfruigante la Koncilion pro la milito kaj la malfacileco, kiujn la episkopoj alfrontis por vojaĝi al [[Venecio]] * [[1540]]: [[Thomas Cromwell]] estis arestita kaj malliberigita en la [[Turo de Londono]] * [[1596]]: [[Barenca Maro]]: malkovro de la [[Urso-insulo]] far [[Willem Barents|Vilhelmo Barenco]] kaj [[Jacob van Heemskerk]] * [[1624]]: [[Compiègne]]: Subskribo de la Traktato de Kompienjo inter [[Francio]] kaj [[Nederlando]] * [[1692]]: [[Masaĉuseco]]: en [[Salem (Masaĉuseco)|Salem]] oni [[Ĉasado de la sorĉistinoj|pendigis unuan el 18 sorĉistinoj]] * [[1790]]: ''Philadelphia Spelling Book'' de John Barry iĝis unua usona [[libro]] protektata de [[Aŭtorrajto kaj kopirajtaj monopoloj|aŭtorrajto]] * [[1793]]: [[Parizo]]: [[Nacia Muzeo de Natura Historio de Parizo]] fondiĝis surbaze de la [[Ĝardeno de la Plantoj (Parizo)|Ĝardeno de la Plantoj]] * [[1794]]: [[Franca revolucio de 1789]]: [[Nacia Konvencio]] voĉdonis pri leĝo kiu difinis la [[nocio]]n "[[malamiko de la popolo]]", [[de facto]] komencante periodon de la [[teroro (franca revolucio)|granda teroro]] * [[1807]]: [[Napoleonaj Militoj]]: Venko de la armeo de [[Napoleono Bonaparte]] super la rusa armeo, komandata de [[Levin August von Bennigsen]], en la [[batalo de Heilsberg]] * [[1809]]: Papo [[Pio la 7-a]] [[ekskomuniko|ekskomunikis]] imperiestron [[Napoleon Bonaparte]] * [[1817]]: Traktato de Parizo: laŭ 99-a artikolo de la [[Viena kongreso]] estis restarigita [[Duklando de Parmo]] * [[1829]]: [[La boata kurumo]] komencita - unua [[boato|boat]]-[[rivaleco]] inter [[sporto|sportaj]] teamoj de [[Universitato de Oksfordo]] kaj [[Universitato de Kembriĝo]] sur [[Tamizo]] * [[1859]]: [[Historio de matematiko]]: [[lekcio]] pri [[sternaĵo]] de [[Bernhard Riemann]] konsiderata kiel komenco de [[diferenciala geometrio]] * [[1865]]: [[Munkeno]]: premiero de la [[opero]] ''[[Tristano kaj Izoldo]]'' de [[Richard Wagner]] * [[1886]]: [[Bavario]]: konsilio de kuracistoj agnoskis reĝon [[Ludoviko la 2-a (Bavario)|Ludoviko la 2-a]] freneza * [[1898]]: En la [[Kroatio|kroata]] insulo [[Krk]] mortis lasta persono parolanta [[Dalmata lingvo|dalmatan lingvon]] * [[1902]]: [[Pollando]]: post [[januara ribelo]] [[Sosnowiec]] kiel la unua akiris [[urborajto]]n * [[1909]]: Unua utiligo de alarmsignalo [[SOS]] de brita pasaĝera [[ŝipo]] ''RMS-Slavonia'', kiu [[akcidento|akcidentis]] sur [[Acoroj]] - enkondukitan kiel internacie alarma signalo, aldone al la brita [[CQD]] * [[1915]]: [[Unua mondmilito]]: [[Britio]] aneksis la [[Germanaj kolonioj|germanan kolonion]] [[Kameruno]] * [[1916]]: [[Unua mondmilito]]: la batalo de [[Asiago]] finiĝis per aŭstra malvenko; [[Husejn ibn Ali (Hiĝazo)|Husejn ibn Ali]], [[ŝarifo]] el [[Mekao]], organizis [[Araba ribelo|Araban Ribelon]] kontraŭ la [[Otomana Imperio]] kun la celo krei ununuran unuecan kaj sendependan [[Arabio|araban ŝtaton]], laŭ instigo de brita oficiro [[Thomas Edward Lawrence]] * [[1918]]: [[Unua mondmilito]]: [[Adriatiko]]: [[Aŭstrio-Hungario|aŭstro-hungara]] [[kirasŝipo]] ''SMS Szent István'' estis sinkigita de torpeda boato apud [[Dalmatio]] - 89 skipanoj pereis * [[1920]]: [[Pola-bolŝevika milito|Soveta-Pola Milito]]: polaj taĉmentoj retiriĝis de [[Kievo]], samtempe per fervoja transporto evakuiĝis parto de pola loĝantaro kaj ukraina [[administracio]] * [[1921]]: Muzeo-grandbieno de [[Leo Tolstoj]] [[Jasnaja Poljana]] estis fondita * [[1924]]: [[Romo]]: itala socialisto [[Giacomo Matteotti]] estis murdita de [[faŝismo|faŝistoj]] * [[1934]]: Ukraina filio de [[Gulago]] establiĝis en [[Sovetunio]] * [[1935]]: [[simbolo|Simbola]] komenco de la memhelpa organizo [[Alkoholuloj Anonimaj]] en [[Akron (Ohio)|Akron]]; [[Ĉaka milito]] inter [[Bolivio]] kaj [[Paragvajo]] finiĝis * [[1938]]: 28 [[indiĝenaj aŭstralianoj]] estis murditaj * [[1940]]: [[Dua mondmilito]]: [[Norvegio]] kapitulacis; [[Italio]] deklaris militon kontraŭ [[Francio]] kaj [[Britio]]; franca registaro translokiĝis de [[Parizo]] al [[Tours]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: germanaj unuoj trairis [[Sejno]]n okupante [[Elbeuf]]; parton de pola Unua Mekanikigita Divizio oni direktis al fronto en [[Ĉampanjo]] * [[1941]]: Kadre de [[Aranĝo T4]] [[Gestapo]] pafmortigis laŭvican kelkdekon de pacientoj de [[malsanulejo]] en [[Śrem]]; taĉmento de Popola Gvardio batalis kontraŭ germanoj apud [[Polichno]]; [[Nord-Afrika kampanjo]]: brita paraŝuttaĉmento okupis [[haveno]]n Assab * [[1942]]: [[Operaco Reinhardt]]: [[Ordnungspolizei|Germana polico]] pafmortigis en Olszanka ĉirkaŭ 280 kaj en Nowa Wies (proksima al [[Kolbuszowa]]) ĉirkaŭ 200 judojn, kaj en [[Ryglice]] 12 personojn; germanaj unuoj komencis likvidon de [[geto]] en [[Olkusz]] - dum 5 tagoj en du transportoj oni forveturigis al [[Aŭŝvico]] ĉ. 3 mil judojn; 50 junaj poloj, membroj de puna kompanio kondamnita de [[Aŭŝvico|Aŭŝvica]] [[Gestapo]] al morto, unumomente fuĝis de laborejo - nur 9 saviĝis - venĝe germanaj unuoj mortigis en [[gasĉambro]] ĉirkaŭ 320 polojn el la puna kompanio; [[nazioj|nazia]] venĝo kontraŭ loĝantaro de la [[ĉeĥoj|ĉeĥa]] vilaĝo [[Lidice]] pro [[atenco kontraŭ Heydrich]] - en la [[Ekstermo de Lidice]] sume perdis la vivon 340 loĝantoj; alvoko de Nacia Konsilio de la [[pola ekzila registaro|Pola Respubliko en ekzilo]] al [[parlamento]]j de la mondo pri kondamno de la [[militkrimo]]j en Pollando * [[1943]]: [[Argentino]]: hungaro [[László Bíró (inventisto)|László Bíró]] patentigis [[globkrajono]]n. Okupata Pollando: Venĝe pro helpo al judoj germana ĝendarmaro murdis vilaĝajojn de Hucisko (apud [[Głogów Małopolski]]) kaj de proksimaj vilaĝoj - entute pereis 35 personoj; taĉmento de [[Pola Enlanda Armeo]] detruis germanan aviadan gardejon apud [[Siedlce]]; taĉmento de Kamparanaj Batalionoj de "Baryka" - [[segejo]]n en Jasienica, kaj alia el areo [[Pińczów]] frakasis komunuman arestejon liberigante 5 aktivulojn de [[Pola Partizana Ŝtato|Pola Subtera Ŝtato]]; komenco de bomba ofensivo de Aliancita [[aviado]] kontraŭ germanoj - usona aviado atakis tage, kaj brita nokte, antaŭ ĉio bazojn de [[ĉasaviadilo]]j kaj ties fabrikojn; nokte germana 4-a Aviada Floto atakis [[Niĵnij Novgorod|Gorki]] * [[1944]]: Germana okupa polico pafmortigis en [[Varsovio]] pli ol 100 personojn, kaj enprizonigis en [[koncentrejo Ravensbrück]] 60 polinojn el la urbo; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de [[Kamparanaj Batalionoj]] atakis [[malliberejo]]n en [[Pińczów]] liberigante 400 polojn; [[27-a Volinia Divizio de Infanterio]] post 5-monata batalado en [[Volinio]] kaj [[Polesio]] trairis [[Okcidenta Bugo|Bugon]] apud Stradecz kaj ekbatalis en [[Lublinio]] en la regiono de [[Lubartów]]; taĉmento de [[kapitano]] Dragon Sotirovic bruligis ukrainan vilaĝon Ŝołomyja ([[Lvova provinco]]); [[Masakro de Oradour-sur-Glane]]: germana truparo [[Waffen-SS]] en partizana vilaĝo [[Oradour-sur-Glane]] murdis venĝe 642 personojn pro mortigo de unu oficiro de [[SS (organizaĵo)|SS]]; la 4-a Divizio de Kirasitaj Grenadistoj de [[SS (organizaĵo)|SS]]-Polico murdis 218 loĝantojn de greka vilaĝo Distomo en [[Tajgeto]]; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: sovetaj armeoj komencis atakojn sur [[istmo]] de [[Karelio]]; [[Kampanjo de Italio|Itala Fronto]]: marborde de [[Adriatiko]] barata 4-a Infanteria Divizio el brita 5-a Armea Korpuso okupis Chietti kaj [[Pescara]]; [[Argentino]]: ministro pri defendo [[Juan Domingo Perón]] prezentis militajn celojn de [[Aliancanoj]] por kritiko de la [[publika opinio]] * [[1945]]: Ĉina Fronto: (provinco [[Gŭangŝjio]]) ĉinaj trupoj postsekvas la japanajn direkte al [[Ljuĝou]]; [[Aŭstralio|aŭstraliaj]] taĉmentoj albordiĝis sur [[Brunejo]] en [[Borneo]]; en [[Frankfurto ĉe Majno]] renkontiĝis marŝalo [[Georgij Ĵukov]] kaj Andrej Viŝinskij kun generalo [[Dwight D. Eisenhower]] kaj marŝalo [[Bernard Montgomery]] * [[1946]]: En Popola [[Pollando]] estis fondita [[Vroclavo|Vroclava]] Scienca Societo, kiun eniris polaj sciencistoj, deportataj el [[Lvovo]] en la jaroj 1944-1946; en [[Jugoslavio]] komenciĝis proceso de la serba generalo [[Draguljob Mihajloviĉ]] * [[1952]]: [[Stalinismo]]: rezulte de [[aviadila akcidento]] de [[bombaviadilo]] en centro de [[Poznań]] 9 personoj pereis kaj ne malpli ol dekkelkaj estis vunditaj * [[1955]]: [[Angulŝtono]] por Eŭropa Organizaĵo por Nuklea Esploro [[CERN]] apud Ĝenevo metita * [[1957]]: [[Progresema Konservativa Partio de Kanado]] de [[John Diefenbaker]] venkis en [[simpla majoritato|federaciaj balotoj]] finante 22-jaran regoperiodon de Liberala Partio * [[1962]]: [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] kondamnis [[apartismo]]n de [[Sud-Afriko]] * [[1967]]: Testoflugo de la sovetia [[ĉasaviadilo]] [[MiG-23]]; [[Novzelanda dolaro]] ekvalidis; [[Sestaga milito]] finiĝis (venko de israela armeo kontraŭ jordania, egipta kaj siria) - sub la [[okupado]]n transiris [[Sinajo]], [[Golana Altaĵo]], [[Judeo]] kun [[Jerusalemo]] kaj [[Samario (geografio)|Samario]] * [[1970]]: [[Pola Popola Respubliko]]: pro perfido de unu membro estis [[konspiro|dekonspirita]] sekreta [[antikomunismo|kontraŭkomunista]] organizaĵo „Ruch” (Movado), fondita en 1965 — la 20-an de junio okazis unuaj arestoj * [[1971]]: Prezidento de Usono [[Richard Nixon]] anoncis nuligon de ekonomia sankcio kontraŭ [[Ĉinio]] * [[1979]]: [[Unua apostola vojaĝo de la papo Johano Paŭlo la 2-a al Pollando]] finiĝis * [[1985]]: [[Israelo]] retirigis sian armeon de suda [[Libano]] * [[1986]]: [[Francio]] atribuis al [[Władysława Kostak]] [[Honora legio|Honoran legion]] pro [[ĉifrado|agado]] dum la dua mondmilito * [[1988]]: De la 10-a de junio dum 3 tagoj en sep lokoj de [[Sanktakruca Provinco]] okazis solenaĵoj de reentombigo de [[mutobskuruloj|mutobskurulo]] [[Jan Piwnik]]; la 8-a [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 1988|Eŭropa Futbal-Ĉampionado]] komenciĝis en Germanio * [[1990]]: [[Aleksio la 2-a]] iĝis la 15-a [[patriarko]] de [[Moskvo]] kaj de la tuta [[Rusio]] * [[1991]]: [[Usono]]: [[Kidnapo de Jaycee Lee Dugard]] - ĝis 2009 * [[1992]]: La 9-a [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 1992|Eŭropa Futbal-Ĉampionado]] komenciĝis en Svedio * [[1998]]: La 16-a [[Futbala Mondpokalo 1998|Futbala Mondpokalo]] komenciĝis en Francio * [[2000]]: [[Londono]]: malfermo de la [[Millennium Bridge (Londono)|Miljaro-ponto]]; la 11-a [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2000|Eŭropa Futbal-Ĉampionado]] komenciĝis en Nederlando kaj Belgio * [[2002]]: Ringa [[suna eklipso]] videbla en [[Azio]], [[Aŭstralio]] kaj [[Nordameriko]] * [[2003]]: [[NASA]] lanĉis [[kosmosondilo]]n [[Spirit|''Spirito'']] direkte al [[Marso (planedo)|Marso]] * [[2004]]: Franca aktorino [[Brigitte Bardot]] estis kondamnita pro "incito al [[raso|rasa]] malamo" * [[2008]]: [[Eritreo]] por kelkaj tagoj invadis [[Ĝibutio]]n; [[Milito en Afganio (2001-2021)]]: usona aeratako mortigis 11 [[paramilitismo|paramilitajn membrojn]] de Pakistana Fronta Korpuso kaj 8 [[talibano]]jn sur [[Federacie Administrataj Tribareoj]] * [[2009]]: Japana lunesplora sondilo [[Kaguja]] falis surfacon de la [[Luno]]; en brazila urbo [[San-Paŭlo (urbo)|San-Paŭlo]] okazis rekorda [[trafikŝtopiĝo]] (293&nbsp;km) * [[2010]]: [[Kirgizio]]: [[Interetna insurekcio kontraŭ uzbekoj en Kirgizio en 2010|Interetna insurekcio kontraŭ uzbekoj]] komenciĝis * [[2014]]: [[Islama Ŝtato de Irako kaj Sirio]]: nokte de la 9-a/10-a de junio ribelantoj konkeris [[Mosulo]]n - masakro en [[malliberejo]] Baduŝ * [[2016]]: [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2016|Eŭropa Futbal-Ĉampionado]] komenciĝis en Francio * [[2023]]: Pola tenisistino [[Iga Świątek]] la trian fojon laŭvice gajnis [[French Open]] ==[[Esperantujo]]== * [[1999]]: Papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] dum sia [[pilgrimado]] tra [[Podlaĥio]] ricevis en [[Drohiczyn (Podlaĥia provinco)|Drohiczyn]] "Medalon de Toleremo",{{mankas fonto}} unuafoje atribuitan de [[Fondumo Zamenhof]] ==Naskiĝoj== * [[1625]]: [[János Apáczai Csere]], hungara pedagogo kaj filozofo (m. [[1659]]) * [[1632]]: [[Esprit Fléchier]], franca episkopo kaj retorikisto (m. [[1710]]) * [[1673]]: [[René Duguay-Trouin]], franca maristo kaj pirato (m. [[1736]]) * [[1688]]: [[James Francis Edward Stuart]], angla nobelo (m. [[1766]]) * [[1762]]: [[Georg Friedrich Benecke]], germana germanisto (m. [[1844]]) * [[1793]]: [[Ludwig von Schorn]], germana arthistoriisto (m. [[1842]]) * [[1799]]: [[Fedele Bruni]], rusia pentristo (m. [[1875]]) * [[1804]]: [[Hermann Schlegel]], germana ornitologo kaj [[herpeto]]logo (m. [[1884]]) * [[1805]]: [[Victor Baltard]], franca arkitekto (m. [[1874]]) * [[1819]]: [[Gustave Courbet]], franca pentristo (m. [[1877]]) * [[1832]]: [[Nikolaus Otto]], germana inventisto de [[benzinmotoro]] (m. [[1891]]) * [[1842]]: [[Jean-Jules-Antoine Lecomte du Nouy]], franca pentristo kaj skulptisto (m. [[1923]]) * [[1857]]: [[Edward Henry Potthast]], usona pentristo (m. [[1927]]) * [[1860]]: [[Hariclea Darclée]], rumana operkantistino, soprano (m. [[1939]]) * [[1860]]: [[Johannes Biereye]], germana pedagogo kaj historiisto (m. [[1949]]) * [[1861]]: [[Pierre Duhem]], franca fizikisto, matematikisto kaj filozofo pri [[scienco]] (m. [[1916]]) * [[1863]]: [[Louis Couperus]], nederlanda [[prozo|prozisto]] kaj [[novelo|novelisto]] (m. [[1923]]) * [[1869]]: [[Paul Schultze-Naumburg]], germana arkitekto, pentristo, politikisto, artteoriisto (m. [[1949]]) * [[1872]]: [[Endre Kőrös]], hungara verkisto, instruisto, tradukisto (m. [[1944]]) * [[1876]]: [[Vilhelmo Ernesto (Saksio-Vajmaro-Eisenach)]], germana grandduko (m. [[1923]]) * [[1879]]: [[Dezső Szabó]], hungara verkisto (m. [[1945]]) * [[1880]]: [[Margit Kaffka]], hungara poetino kaj verkistino (m. [[1918]]) * [[1880]]: [[André Derain]], franca artisto (m. [[1954]]) * [[1882]]: [[Nils Økland]], norvega poeto, instruisto kaj [[norvega esperantisto]], kiu instruis la lingvon en [[Stavanger]] kaj [[Haugesund]], aktivulo de [[Norvega Esperantista Ligo]] (m. [[1969]]) * [[1894]]: [[Oskar Karlweis]], aŭstra aktoro kaj kantisto (m. [[1956]]) * [[1906]]: [[János Viski]], hungara komponisto (m. [[1961]]) * [[1910]]: [[Howlin' Wolf]], [[afrik-usonanoj|Afrik-usona]] kantisto, [[harmoniko|harmonikisto]] kaj [[gitaristo]] (m. [[1976]]) * [[1911]]: [[Béla Egyed]], hungara kuracisto kaj kirurgo (m. [[1990]]) * [[1911]]: [[Ilse-Sibylle Stapff]], germana historiistino kaj muzeologino (m. [[2007]]) * [[1915]]: [[Saul Bellow]], kanada verkisto Nobelpremiita (m. [[2005]]) * [[1922]]: [[Judy Garland]], usona kantistino, aktorino (m. [[1969]]) * [[1924]]: [[Mihály Galbács]], rumania hungara literaturhistoriisto * [[1928]]: [[Antal Czier]], rumania hungara agronomo * [[1928]]: [[Maurice Sendak]], usona verkisto kaj ilustristo (m. [[2012]]) * [[1929]]: [[Harald Juhnke]], germana aktoro kaj kantisto (m. [[2006]]) * [[1929]]: [[Edward Osborne Wilson]], usona biologo (m. [[2021]]) * [[1930]]: [[András Kristó]], hungara geologo kaj pedagogo (m. [[1994]]) * [[1930]]: [[Jacek Trznadel]], pola verkisto, poeto, [[literatura kritiko|literatura kritikisto]] kaj [[publicisto]] * [[1931]]: [[João Gilberto]], brazila muzikisto, kunkreinto de [[bosanovo]] (m. [[2019]]) * [[1934]]: [[Alois Mock]], kanceliero de Aŭstio (m. [[2017]]) * [[1938]]: [[Violetta Villas]], pola artistino, kantistino ([[koloratursoprano]]), aktorino, komponistino, [[kantaŭtoro|kantaŭtorino]] (m. [[2011]]) * [[1941]]: [[István Bágyoni Szabó]], hungara poeto, tradukisto * [[1941]]: [[Jürgen Prochnow]], germana aktoro * [[1944]]: [[Károly Dénes]], rumania hungara instruisto, grafikisto (m. [[1986]]) * [[1952]]: [[Guzal Sitdikova]], baŝkira verkistino, poetino, publicistino kaj tradukistino * [[1953]]: [[John Edwards]], usona senatano * [[1954]]: [[Margit Gaál]], rumania hungara industriartistrino (feltofaristino) * [[1956]]: [[Annamária Kinde]], rumania hungara ĵurnalistino, poetino, tradukistino (m. [[2014]]) * [[1956]]: [[Rolandas Paksas]], prezidento de Litovio * [[1959]]: [[Eliot Spitzer]], usona politikisto * [[1965]]: [[Veronica Ferres]], germana aktorino * [[1968]]: [[Sándor Zoltán Németh]], rumania hungara esploristo pri matematiko * [[1965]]: [[Elizabeth Hurley]], brita aktorino, produktorino kaj modelulino * [[1971]]: [[Katalin Lajos]], rumania hungara lingvistino, etnografino * [[1982]]: [[Boróka Piros]], hungara pentristino * [[1983]]: [[Leelee Sobieski]], usona aktorino * [[1988]]: [[Melanie Müller]], germana kantistino kaj aktorino * [[1992]]: [[Kate Upton]], usona modelo kaj aktorino ==Mortoj== * [[-323]]: [[Aleksandro la Granda]], reĝo de [[Antikva Makedonio]] * [[754]]: [[As-Saffah]], unua [[kalifo]] de [[Abasida Kaliflando]] (n. [[721]]/[[722]]) * [[1190]]: [[Frederiko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Frederiko la 1-a]], [[duko de Ŝvabio]], germana-romia imperiestro (n. ĉirkaŭ [[1125]]) * [[1424]]: [[Ernesto (Aŭstrio)|Ernesto]], duko de [[Stirio]] kaj [[Karintio]] (n. [[1377]]) * [[1515]]: [[Eitelwolf von Stein]], germana humanisto kaj diplomato (n. [[1465]] aŭ [[1466]]) * [[1556]]: [[Martin Agricola]], germana [[muzikteorio|muzikteoriisto]] kaj komponisto (n. [[1486]]) * [[1580]]: [[Luís Vaz de Camões]], portugala poeto (n. ĉirkaŭ [[1524]]) * [[1588]]: [[Valentin Weigel]], germana teologo, [[teozofo]] kaj filozofo (n. [[1533]]) * [[1654]]: [[Alessandro Algardi]], itala skulptisto (n. [[1595]]) * [[1712]]: [[Christian Franz Paullini]], germana kuracisto kaj teologo (n. [[1643]]) * [[1830]]: [[Johann Gottfried Keßler]], germana mineralogo, arkitekto kaj ĉefministro (n. [[1754]]) * [[1831]]: [[Hans Karl von Diebitsch-Sabalkanski]], rusia generalo (n. [[1785]]) * [[1836]]: [[André Marie Ampère]], franca matematikisto kaj fizikisto (n. [[1775]]) * [[1849]]: [[Friedrich Kalkbrenner]], germana pianisto, komponisto kaj pedagogo (n. [[1785]]) * [[1858]]: [[Robert Brown (botanikisto)|Robert Brown]], skota botanikisto (n. [[1773]]) * [[1902]]: [[Jacint Verdaguer]], [[Katalunlingva literaturo|kataluna poeto]] (n. [[1845]]) * [[1902]]: [[Auguste Schmidt]], germana pedagogino kaj feminisma pionirino (n. [[1833]]) * [[1912]]: [[Penĉo Slavejkov]], bulgara poeto (n. [[1866]]) * [[1918]]: [[Arrigo Boito]], itala verkisto kaj komponisto (n. [[1842]]) * [[1923]]: [[Pierre Loti]], franca verkisto, maroficiro (n. [[1850]]) * [[1924]]: [[Giacomo Matteotti]], itala politikisto (n. [[1885]]) * [[1926]]: [[Antoni Gaudí]], kataluna arkitekto (n. [[1852]]) * [[1929]]: [[Hélène Smith]], franca [[psiko|psikistino]] (n. [[1861]]) * [[1934]]: [[Frederick Delius]], angla komponisto (n. [[1862]]) * [[1936]]: [[Dániel Tóthpál]], hungara ĵurnalisto (n. [[1907]]) * [[1940]]: [[Marcus Garvey]], jamaika politika aktivulo, eldonisto, ĵurnalisto, entreprenisto kaj oratoro, ideologo de nigra naciismo (n. [[1887]]) * [[1944]]: [[Oleh Olĵiĉ]], ukraina poeto kaj arkeologo (n. [[1907]]) * [[1946]]: [[Jack Johnson]], usona [[bokso|boksisto]] (n. [[1878]]) * [[1949]]: [[Sigrid Undset]], norvega verkistino Nobelpremiita (n. [[1882]]) * [[1949]]: [[Carl Vaugoin]], aŭstra politikisto, kanceliero (n. [[1873]]) * [[1957]]: [[Ŝalom Aŝ]], pola-usona prozisto, dramisto kaj eseisto (n. [[1880]]) * [[1966]]: [[Erazmus Gyula Nyárády]], rumania hungara botanikisto (n. [[1881]]) * [[1967]]: [[Spencer Tracy]], usona aktoro (n. [[1900]]) * [[1969]]: [[György Dadányi]], rumania hungara ĵurnalisto, hungara verkisto (n. [[1893]]) * [[1973]]: [[William Motter Inge]], usona verkisto (n. [[1913]]) * [[1976]]: [[Adolph Zukor]], usona [[produktoro]], fondinto de [[Paramount Pictures]] (n. [[1873]]) * [[1982]]: [[Rainer Werner Fassbinder]], germana reĝisoro, aktoro kaj scenaristo (n. [[1945]]) * [[1987]]: [[Miklós Ajtay]], hungara ĵurnalisto, estetikisto (n. [[1899]]) * [[1990]]: [[Tamás Bródy]], hungara dirigento, komponisto (n. [[1913]]) * [[1991]]: [[Vercors (verkisto)|Vercors]], franca verkisto kaj desegnisto (n. [[1902]]) * [[1994]]: [[Hans Lechner]], aŭstra agronomo kaj politikisto (n. [[1913]]) * [[2000]]: [[Hafez al-Asad]], prezidanto de [[Sirio]] (n. [[1930]]) * [[2001]]: [[Leila Pahlavi]], princino de Irano (n. [[1970]]) * [[2003]]: [[Fay F. Koppel]], aŭstralia esperantistino el [[Melbourne]], aŭtorino de libro pri [[Esperanta literaturo]] ''De Z al A'', [[dumviva membro de UEA]], honorigita de [[Aŭstralia Esperanto-Asocio]] (n. [[1912]]) * [[2004]]: [[Ray Charles]], usona ritmenblusa muzikisto (n. [[1930]]) * [[2008]]: [[Ĉingiz Ajtmatov]], kirgiza verkisto (n. [[1928]]) * [[2011]]: [[György Szabados]], hungara komponisto, pianisto (n. [[1939]]) * [[2011]]: [[Jurij Budanov]], rusia [[oficiro]], [[militkrimulo]] (n. [[1963]]) *[[2011]]: [[Bernhard Heisig]], germana pentristo * [[2014]]: [[Marcello Alencar]], brazila politikisto kaj juristo (n. [[1925]]) * [[2014]]: [[Sándor Csíki]], rumania hungara instruisto, publicisto, publikaktivulo (n. [[1958]]) * [[2016]]: [[Christina Grimmie]], usona kantistino kaj [[lirikisto|lirikistino]] (n. [[1994]]) * [[2023]]: [[Giuseppe Grattapaglia]], itala esperantisto administranta fondaĵon [[Bona Espero]] (n. [[1931]]) * [[2023]]: [[Theodore Kaczynski]], usona matematikisto, teroristo (n. [[1942]]) ==Specialaj tagoj kaj festoj== * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: [[Oliva de Palermo]], kristana virgulino el [[Sicilio]], martiro * [[Franca Gujano]]: Forigo de [[Sklavismo]] * [[Jordanio]]: datreveno de [[Otomana imperio|kontraŭturka]] ribelo * [[Nacia tago]] en [[Portugalio]], datreveno de la morto de [[Luís de Camões]] * Internacia Tago de [[Heraldiko]] * [[Internacia Tago de Secesio]] ==Tagoj de [[semajno]]== La '''10-a de junio''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; {{Projektoj}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]. [[Kategorio:10-a de junio| ]] [[Kategorio:Junio|10]] [[Kategorio:10-a tago de la monato|#06]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0610]] 49cw64swqyrwdtgh8i21ok4vmqxmnnn 0 5115 9367259 9334789 2026-05-05T16:15:20Z Tirolischleioans 254019 /* Naskiĝoj */ 9367259 wikitext text/x-wiki {{KalendaroMarto}} {{marto}} La '''31-a de marto''' estas la 90-a tago de la jaro (la 91-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 275 tagoj restas. Je la 31-a de marto okazis, interalie: == Eventoj == * [[307]]: Romia imperiestro [[Konstantino la 1-a de la Romia Imperio]] edziĝis al Fausta, filino de estinta imperiestro [[Maksimiano]] * [[1084]]: [[Kontraŭpapo Klemento la 3-a]] kronis [[Henriko la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Henrikon la 4-a]] kiel [[Sankta Romia Imperio|germana-romia imperiestro]] * [[1146]]: Laŭ rekomendo de papo [[Eŭgeno la 3-a]] franca filozofo kaj teologo [[Bernardo de Clairvaux]] predikis en [[Vézelay]] alvokante al la 2-a [[krucmilitoj|krucmilito]], kio renkontis grandan eĥon en okcidenta [[Eŭropo]] * [[1241]]: La 1-a [[mongoloj|mongola]] invado al Pollando: retiriĝanta [[Mongola imperio|mongola armeo]] bruligis [[Krakovo]]n - postrestis nur preĝejo al [[Sankta Andreo]] kaj [[Vavelo]], pereis 3 mil personoj * [[1387]]: [[Sigismondo la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Sigismondo la 1-a]] iĝis reĝo de Hungario * [[1492]]: La ''[[katolikaj Gereĝoj]]'' [[Isabel la 1-a de Kastilio]] kaj [[Ferdinando la 2-a (Aragono)|Ferdinando la 2-a]] de [[kronlando de Aragono|Aragano]] subskribis la [[Forpelo de la judoj el Hispanio|edikton de Granado]], kiu devigis ĉiujn enlandajn [[sefardoj|judojn]] aŭ konvertiĝi al [[kristanismo]] aŭ elmigri * [[1495]]: En [[Venecio]] oni fiksis kontraŭfrancan ligon kun partopreno de [[papo]], [[Milano]], [[Venecia respubliko]], [[Maksimiliano la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Maksimiliano la 1-a]] kaj [[Hispanio]] * [[1547]]: [[Henriko la 2-a (Francio)|Henriko la 2-a]] iĝis reĝo de Francio * [[1561]]: [[Venezuelo]]: urbo [[San Cristóbal (Venezuelo)|San Cristóbal]] estis fondita de kapitano de la hispana armeo * [[1621]]: [[Filipo la 4-a (Hispanio)|Filipo la 4-a]] iĝis reĝo de Hispanio kaj Portugalio * [[1807]]: Venko de egipta armeo super la brita en [[Muhammad Ali (paŝao)|batalo de Rosetta]] * [[1814]]: Aŭstra-prusa-rusa-sveda-brita-hispana koalicio (kun multaj germanaj ŝtatetoj) konkeris [[Parizo]]n * [[1821]]: [[Portugalio|Portugala]] [[inkvizicio]] estis abolita * [[1822]]: [[Otomana Imperio|Turkoj]] masakris loĝantojn de la greka insulo [[Ĥio (insulo)|Ĥio]] - mortis 20 mil, [[sklaveco|sklaviĝis]] 50-60 mil * [[1829]]: [[Pio la 8-a]] iĝis papo * [[1831]]: [[Novembra ribelo]] kontraŭ la [[Rusia Imperio]]: bataloj de [[Wawer]] kaj de Dębe Wielkie ([[distrikto Miński]]) estis venkaj por [[poloj]] * [[1854]]: La estro de la usonaj „[[nigraj ŝipoj]]“, subskribis kun la [[japanio|japana]] [[ŝoguno]] la [[traktato de Kanagaŭa|traktaton de Kanagaŭa]]. Tiel malfermiĝis la japanaj [[haveno]]j [[Shimoda]] kaj [[Hakodate]] al la negoco kun [[Usono]] - komenciĝis fino de la [[Edo-epoko]], t.e. fino de la 200-jara fermo de Japanio * [[1856]]: Germana astronomo [[Hermann Mayer Salomon Goldschmidt]] malkovris asteroidon [[40 Harmonio|Harmonio]] * [[1866]]: Hispana ŝiparo bombardis ĉilian havenon [[Valparaiso]] * [[1879]]: Nova nacia [[valuto]] [[venezuela bolivaro]] aperis * [[1885]]: Brita [[protektorato]] komenciĝis en [[Beĉuanalando]] * [[1889]]: Kadre de la [[Universala Ekspozicio de Parizo de 1889|Universala Ekspozicio de Parizo]] [[Eiffel-Turo]] estis inaŭgurita - konstruita de [[Gustave Eiffel]], kiu surpinte hisis la [[flago de Francio|flagon de Francio]] * [[1899]]: Franca astronomo [[Jérôme Eugène Coggia]] malkovris asteroidon ''[[444 Gyptis]]'' * [[1901]]: [[Tertremo]] kun grando 7.2 laŭ [[momant-magnituda skalo]] sub la [[Nigra Maro]] - la plej potenca iam ajn registrita en la areo * [[1905]]: [[Unua maroka krizo]] komencita * [[1909]]: En [[Belfasto]] oni komencis konstrui luksan vaporŝipon ''[[RMS Titanic]]''; [[Serbio]] agnoskis anekson de [[Bosnio kaj Hercegovino]] fare de [[Aŭstrio-Hungario]] * [[1913]]: [[Arnold Schönberg]] dirigentis Vienan Koncertan Societon dum [[koncerto]] de [[ekspresionismo|ekspresionisma]] [[muziko]], kio ŝokis la spektantaron, kiu komencis tumulti * [[1916]]: [[Unua mondmilito]]: [[Bulgario]] transiris de [[julia kalendaro]] al la [[gregoria kalendaro|gregoria]] - anstataŭ la [[1-a de aprilo]] estis la [[14-a de aprilo]] * [[1917]]: [[Unua mondmilito]]: [[Usono]] ekposedis aĉetitajn de [[Danio]] [[Usonaj Virgulininsuloj|Virgulinsulojn]]; [[Kievo]]: malfermo de unua [[ukraina]] [[gimnazio]] * [[1918]]: [[Bakuo]]: [[bolŝevikoj]] komencis [[masakro]]n de 12 mil [[azerioj]]; [[somera tempo]] unuafoje enkondukita en Usono * [[1923]]: [[Konstanty Romuald Budkiewicz]], pola [[pastro]] kun soveta civitaneco por servi al polaj [[katolikismo|katolikoj]], estis ekzekutita en [[Lubjanka]], malgraŭ diplomatiaj intervenoj de [[Apostola Seĝo]], [[Italio]] kaj [[Anglio]] * [[1930]]: En [[Usono]] ekvalidis [[Hays-kodo]], mora regularo por filmistoj - por eviti registaran [[cenzuro]]n, [[Holivudo]]-filmstudioj estigis sian propran aron de industriaj cenzuraj gvidlinioj * [[1931]]: [[Tertremo]] detruis [[Managvo]]n, la ĉefurbon de [[Nikaragvo]], mortigante 2000 homojn; [[Dua Pola Respubliko]]: [[Wincenty Witos|W. Witos]] revenis el politika [[migrado|elmigro]] al [[Ĉeĥoslovakio]] * [[1938]]: Registaro de [[Bulgario]] aĉetis 42 polajn [[aviadiloj]]n ''Czajka'' kun skoltad-batala valoro * [[1939]]: Ĉefministro de Britio [[Neville Chamberlain]] garantiis al Pollando militan helpon kaze de germana [[invado en Pollandon]] * [[1940]]: [[Hungario]]: filo de guberniestro [[Miklós Horthy]] estis nomumita prezidanto de [[MÁV]]; [[Germana okupado de Pollando]]: [[Eksterordinara Ekstermiga Agado]] komenciĝis en [[Ĉefgubernio|Ĝenerala Gubernio]] por fizike [[ekstermejo|ekstermi]] [[poloj|polajn]] gvidantojn - [[Ordnungspolizei|germana polico]] la unuan tagon arestis ĉirkaŭ 1000 personojn kaj pafekzekutis 43; [[Karelia ASSR]] transformiĝis al [[Karelo-finna SSR]]; [[Raŝid Ali al-Gajlani]] la duan fojon iĝis ĉefministro de Irako; [[Ankaro]]: subskribo de amikeca pakto kun [[Sirio]] * [[1941]]: juda [[geto en Kielce]] fondiĝis; [[Gronlando]]: al [[Nuko (Gronlando)|Nuko]] alvenis usona skoltada grupo; vizito de japana [[ministro pri eksteraj aferoj]] Yosuke Matsuoka en [[Romo]]; [[Nord-Afrika kampanjo]]: germana 5-a Malpeza Divizio konkeris [[Brega|Marsa el-Brega]] - komenco de ĝia alveno al [[Tripolo]] * [[1942]]: [[Japanio]] aneksis [[Kristnaskinsulo]]n sen rezisto, pro la ribelo de [[Barato|barataj]] soldatoj kontraŭ iliaj [[britoj|britaj]] [[oficiro]]j; registaro de [[Liberio]] redonis al [[Usono]] [[aerodromo]]jn * [[1943]]: Bulgara [[caro]] [[Boriso la 3-a]] vizitis [[Hitlero]]n en [[Nazia Germanio]] - paroloj pri modernigo de bulgara armeo (ĝis la 2-a de aprilo); [[Nov-Jorko]]: en [[Broadway (teatro)|Broadway]] okazis premiero de la unua [[muzikalo]] ''[[Oklahoma!]]'' * [[1944]]: dum traflugo de [[Palau]] al [[Mindanao]] pereis komandanto de la japana [[militŝiparo]] [[admiralo]] Mineichi Koga * [[1945]]: la [[Ruĝa Armeo]] konkeris [[Ratibor]] (nun ''Racibórz''); en [[Slovakio]] sovetiaj trupoj trapasis riveron Wag kaj okupis [[Galanta]]; en [[Hungario]] ili konkeris interalie [[Szentgotthárd]], kaj bulgara armeo ekregis [[Csurgó]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: trupoj de franca armeo transiris [[Rejno]]n apud [[Germersheim]], trupoj de brita armeo komencis sturmon al [[Paderborn]] kaj atingis dekstran bordon de rivero [[Ems]] * [[1946]]: [[Bojkoto]] de parlamenta [[voĉdonado]] fare de la [[Komunista Partio de Grekio]] markis novan etapon de la [[Greka Enlanda Milito]] * [[1949]]: [[Novlando kaj Labradoro]] aliĝis al la [[Kanada Konfederacio]] * [[1951]]: Firmao [[Remington]] liveris unuan komputilon UNIVAC al [[Usona Buroo de la Censo]] - ĝi famiĝis per [[prognozo]] de la balota venko de [[Dwight D. Eisenhower]] * [[1953]]: [[Stalinismo]]: politika [[antisemitismo|kontraŭjuda]] provoko [[Kazo de kuracistoj]] estis fermita * [[1959]]: [[Tibeto]]: [[Tenzin Gyatso|Dalai-Lamao]] - devigita fuĝi - transpaŝis landlimon kun [[Barato]], kie li ricevis politikan [[azilo]]n * [[1964]]: [[Brazila milita puĉo de 1964|Brazila milita puĉo]] komenciĝis kontraŭ [[João Belchior Marques Goulart]] - sekvis milita registaro daŭranta 21 jaroj * [[1966]]: Lanĉo de sovetia kosmosondilo [[Projekto Luna|Luna 10]], unua [[artefarita satelito]] de la [[Luno]] * [[1968]]: En [[Prago]] estis fondita Klubo 231, la organizaĵo de [[politika malliberulo|politikaj malliberuloj]] de la [[komunisma reĝimo en Ĉeĥoslovakio]]; [[Afrik-usonanoj]]: la "nigra registaro" postulis kreon de la Respubliko Nova Afriko en la [[sudaj ŝtatoj de Usono]] * [[1969]]: En [[Vaŝingtona Nacia Katedralo]] okazis ŝtata ceremonio por forpasinta [[Dwight D. Eisenhower]], ĉefkomandanto de [[Aliancanoj|Aliancitaj fortoj]] en Eŭropo dum la [[Dua mondmilito]] kaj la 34-a [[prezidanto de Usono]] (1953 ĝis 1961) * [[1970]]: 9 japanaj komunistoj armitaj per [[samurajo|samurajaj]] [[glavo]]j kaj [[tubo|tubaj]] bomboj forkaptis [[flugo]]n 351 de [[Japan Airlines]] survoje de [[Tokio]] al [[Fukuoka]] * [[1971]]: Usona [[oficiro]] William Calley komandanta taĉmenton, kiu murdis loĝantojn de la vjetnama vilaĝo [[Masakro de My Lai|My Lai]] estis kondamnita al [[ĝismorta malliberigo]] - en [[1974]] prezidento [[Richard Nixon]] utiligis [[forpardono]]n * [[1974]]: Brita flugkompanio [[British Airways]] estiĝis * [[1979]]: Lastaj britaj soldatoj forlasis [[Malto (lando)|Malton]]; la 24-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1979|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Jerusalemo]] * [[1982]]: Komisiono pri [[Homrajtoj]] ĉe [[Unuiĝintaj Nacioj]] rezoluciis por ke [[Ĝenerala Sekretario de UN]] esploru kiomgrade regopovoj de [[Pola Popola Respubliko]] rompas rajtojn de la [[homo]] kaj civitano en [[Pollando]] * [[1990]]: Post la [[Ĉeĥoslovaka revolucio en 1989|Ĉeĥoslovaka revolucio]] [[Miloslav Vlk]] estis [[ordino|nomumita]] [[episkopo]] (junaĝe aktiva esperantisto); [[Komunista Partio de Ĉeĥoslovakio]] dividiĝis en du [[komunista partio|komunistaj partioj]], tiuj de [[Bohemio]]-[[Moravio]] kaj [[Slovakio]] * [[1991]]: Malfondo de militistaj strukturoj de la [[Varsovia Traktato]], surbaze de protokolo subskribita la 25-an de februaro en [[Budapeŝto]] (la politikaj restis ĝis la 1-a de julio); [[Kartvela SSR]] referendumis pri [[sendependeco]] (90% por); Serboj okupis kroatan direkciejon de la [[Nacia Parko Plitvicaj lagoj]] - komenco de la sanga [[Pasko]], unua viktimo de porsendependa milito estis mortigita en serba [[embusko]] * [[1992]]: [[Moskvo]]: 19 aŭtonomiaj respublikoj, krom [[Ĉeĉenio]] kaj [[Tatarstano]], subskribis federacian kontrakton kun [[Rusio]] * [[1999]]: Premiero de la aŭstrali-usona sciencfikcia filmo [[The Matrix|''La matrico'']], produktita de [[Warner]] * [[2000]]: Enkonduko de novaj [[aŭtokodoj en Pollando]] * [[2005]]: [[Kubevano]] [[Makemako (planedoido)|Makemako]] malkovrita; [[Alberto la 2-a (Monako)|Alberto la 2-a]] ekplenumis, pro malsano de [[Rainier la 3-a (Monako)|Rainier la 3-a]], princodevojn de Monako * [[2010]]: [[Dagestano]]: en duobla bomba [[atenco]] en [[Kizlar]] pereis 12 personoj, 18 vundiĝis * [[2012]]: Prezidento de Maŭricio [[Anerood Jugnauth]] rezignis pri sia posteno favore al vicprezidentino * [[2014]]: [[Manuel Valls]] iĝis [[ĉefministro (Francio)|ĉefministro]] de Francio; en [[Pollando]] oni fermis lastan regulan [[pasaĝero|pasaĝeran]] linion de [[vaporlokomotivo]]j en [[Eŭropo]] ([[Wolsztyn]]-[[Leszno]]) * [[2018]]: [[Armena revolucio de 2018|Armena revolucio]] komencita - rezulte de ĝi [[Nikol Paŝinjan]] iĝis [[ĉefministro de Armenio]] * [[2019]]: En prezidenta [[voĉdonado]] en [[Slovakio]] [[Zuzana Čaputová]] venkis [[Maroš Šefčovič]] * [[2021]]: [[Litovio|Litova]] [[juĝejo]] kondamnis 60 personojn, kulpajn pri la mortigo de protestantoj dum la [[sturmo]] de la televida turo en [[Vilno]] la [[13-an de januaro]] [[1991]] — plimulto de ili estas neatingeblaj kiel loĝantoj de [[Rusio]] kaj [[Belorusio]] == Naskiĝoj == * [[250]]: [[Konstancio Ĥloro]], romia imperiestro (m. [[306]]) * [[1373]]: [[Katerina de Lankastro]], reĝino de Kastilio (m. [[1418]]) * [[1499]]: [[Pio la 4-a]], papo el dinastio [[Mediĉoj]] limiginta agadon de [[inkvizicio]] (m. [[1565]]) * [[1504]]: [[Guru Lehna Angad]], la dua el 11 guruoj de [[sikismo]], [[disĉiplo]] de [[Guru Nanak]] (n. [[1552]]) * [[1519]]: [[Henriko la 2-a (Francio)|Henriko la 2-a]], reĝo de Francio (m. [[1559]]) * [[1526]]: [[Benedikto la Afrikano]], [[sklavo]], [[franciskanoj|franciskano]], itala sanktulo (m. [[1589]]) * [[1596]]: [[Rene Descartes]], franca filozofo kaj [[matematikisto]], kunfondinto de la [[moderna scienco]] (kun [[Galilejo]] kaj [[Francis Bacon]]), konata de la [[frazo (gramatiko)|frazo]] ''[[Cogito ergo sum]]'' (m. [[1650]]) * [[1621]]: [[Andrew Marvell]], angla poeto, verkisto kaj politikisto (m. [[1678]]) * [[1670]]: [[Louis-Auguste de Bourbon]], franca princo kaj grafo (m. [[1736]]) * [[1675]]: [[Benedikto la 14-a]], papo agnoskinta [[Reĝlando Prusio|Reĝlandon Prusio]] kaj kondamninta [[framasonismo]]n kiel sekretan organizaĵon (m. [[1758]]) * [[1684]]: [[Francesco Durante]], itala [[komponisto]] de [[baroko]] (m. [[1755]]) * [[1685]]: [[Johann Sebastian Bach]], klasika germana komponisto, orgena kaj piana virtuozo de la [[baroka muziko]] (m. [[1750]]) * [[1723]]: [[Frederiko la 5-a (Danio)|Frederiko la 5-a]], reĝo de [[Danio-Norvegio]] (m. [[1766]]) * [[1732]]: [[Joseph Haydn]], aŭstra komponisto de la [[Klasika epoko (eŭropa muziko)|klasika epoko]] (m. [[1809]]) * [[1778]]: [[Coenraad Jacob Temminck]], nederlanda zoologo kaj ornitologo (m. [[1858]]) * [[1800]]: [[Józef Sękowski]], pola poeto kaj [[orientalisto]], profesoro (m. [[1858]]) * [[1807]]: [[György Lázár grafo]], hungara honvedgeneralo (m. [[1861]]) * [[1809]]: [[Otto Lindblad]], sveda komponisto muzikiginta la svedan [[nacia himno|nacian himnon]] (m. [[1864]]) * [[1811]]: [[Robert Bunsen]], germana kemiisto kaj fizikisto, esplorinta [[elektrolizo]]n, konstruisto de la [[brulilo de Bunsen]] (m. [[1899]]) * [[1819]]: [[Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst]], kanceliero de [[Germana Imperiestra Regno]], ĉefministro de [[Prusio]] (m. [[1901]]) * [[1822]]: [[Dmitri Grigoroviĉ]], rusa verkisto kondamninta [[servuteco]]n, tradukisto (m. [[1900]]) * [[1822]]: [[Johann Friedrich Theodor Müller]], germana biologo, unu el la plej fruaj [[Charles Darwin|darvinisto]]j, vivanta en [[Ameriko]] (m. [[1897]]) * [[1831]]: [[Archibald Scott Couper]], skota kemiisto proponinta la koncepton pri kemia [[strukturo]] kaj [[kemia ligo]], kaj pri la kvarvalenteco de [[karbono]] (m. [[1892]]) * [[1842]]: [[Ludwig Pfeiffer]], germana kuracisto, prahistoriisto kaj numismatikisto (m. [[1921]]) * [[1855]]: [[Théophile Cart]], franca licea instruisto, lingvisto, [[poligloto]], prezidanto de [[Espéranto-France]] kaj de la [[Akademio de Esperanto]], [[Fundamento de Esperanto|fundamentisto]] konata de la [[devizo]] ''[[Ni fosu nian sulkon!]]'', (m. [[1931]]) * [[1859]]: [[Emil Fenyvesi]], hungara teatra kaj filma aktoro, bonvivanto (m. [[1924]]) * [[1872]]: [[Arthur Griffith]], irlanda nacia gvidanto kaj politikisto, kunfondinto de la partio [[Sinn Féin]] (m. [[1922]]) * [[1872]]: [[Michele Arabeno]], itala [[esperantisto]] kaj tradukisto de la verko ''[[Devoj de la Homo]]'' de [[Giuseppe Mazzini]], partoprenanto de la [[UK 1911]] kaj ĉiuj sekvaj [[Universala Kongreso de Esperanto|Universalaj Kongresoj de Esperanto]] (m. nekonata) * [[1882]]: [[Kornej Ĉukovskij]], rusia, soveta poeto, verkisto, [[publicisto]], [[literatura kritiko|literatura kritikisto]] kaj [[tradukisto]], konata pro porinfanaj fabeloj, kies verkaro estas filmigata (m. [[1969]]) * [[1886]]: [[Tadeusz Kotarbiński]], pola filozofo, logikisto, poeto kaj [[etiko|etikisto]], kreinto de [[reismo]] kaj kunkreinto de [[prakseologio]], reprezentanto de [[Lvova-Varsovia skolo]], disĉiplo de [[Kazimierz Twardowski]], prezidanto de [[Pola Scienca Akademio]], favora al [[Esperanto]] (m. [[1981]]) * [[1888]]: [[József Fitz]], hungara bibliotekisto kaj presejhistoriisto (m. [[1964]]) * [[1890]]: [[William Lawrence Bragg]], aŭstrala Nobelpremiita fizikisto, [[kristalografio|kristalografo]] esplorinta [[kristala strukturo|kristalan strukturon]] (m. [[1971]]) * [[1891]]: [[Mihály Várkonyi]], hungara-usona aktoro rolinta en la filmo [[Ombrelo de Sankta Petro (filmo de 1917)|''Ombrelo de Sankta Petro'']] (m. [[1976]]) * [[1892]]: [[Stanisław Maczek]], pola generalo, komandanto de [[divizio]] de [[Polaj Armitaj Fortoj en Okcidento]] (m. [[1994]]) * [[1896]]: [[Erik Emanuel Andersson]], sveda pentrist-mastro de fervojaj kompanioj, gvidanto de [[Esperanto-klubo]] en [[Malmö]] kaj de pli ol 25 kursoj, tradukisto * [[1900]]: [[Lőrinc Szabó]], hungara poeto kaj tradukito, membro de t.n. [[Nyugat]]-generacio (m. [[1957]]) * [[1908]]: [[Red Norvo]], usona ĵaz-[[vibrafonisto]] (m. [[1999]]) * [[1914]]: [[Octavio Paz]], meksika Nobelpremiita poeto kaj diplomato, laŭreato de la [[premio Cervantes]] (m. [[1998]]) * [[1920]]: [[György Sebestyén]], rumania hungara arkitekto, universitata profesoro (m. [[1993]]) *[[1925]]: [[Bernhard Heisig]], germana pentristo * [[1928]]: [[Josef Hörl]], aŭstra politikisto kaj kamparano * [[1929]]: [[Zoltán Kisgyörgy]], rumania hungara botanikisto, scienca esploristo * [[1930]]: [[András Gáll]], rumania hungara, israela ĵurnalisto, verkisto kunlaboranta kun juda semajngazeto "[[Új Út|Nova Vojo]]" * [[1932]]: [[László Bura]], rumania hungara lokhistoriisto, universitata profesoro (m. [[2014]]) * [[1934]]: [[Richard Chamberlain]], usona aktoro (m. [[2025]]) * [[1937]]: [[Hartmut Lange]], germana verkisto kaj dramaturgo * [[1939]]: [[Zviad Gamsaĥurdja]], [[filologo]], [[disidento]], unua prezidento de Kartvelio, [[nacia heroo]] (m. [[1993]]) * [[1939]]: [[Volker Schlöndorff]], germana reĝisoro kaj scenaristo * [[1942]]: [[Irén Bányai]], rumania hungara aktorino ludanta en [[Oradea]] * [[1942]]: [[Dan Graham]], usona artisto (m. [[2022]]) * [[1943]]: [[Ágnes Kerekes]], rumania hungara ĵurnalistino, universitata adjunktino * [[1943]]: [[Christopher Walken]], usona aktoro * [[1947]]: [[Teodor Sugár]], rumania hungara, rumana ĵurnalisto (m. [[2000]]) * [[1948]]: [[Al Gore]], vicprezidento de Usono, Nobelpremiito * [[1949]]: [[György Nagy Baka]], rumania hungara [[informadiko|informadikisto]] * [[1951]]: [[Stefan Hertmans]], flandra verkisto * [[1954]]: [[Tibor Kálmán Dáné]], rumanihungara instruisto, redaktoro, prezidanto de [[EMKE]] * [[1955]]: [[Angus Young]], aŭstralia [[rok-muziko|roka]] gitaristo, kunfondinto de la rokmuzika grupo [[AC/DC]] * [[1962]]: [[Vilmos Molnár]], rumania hungara verkisto kaj redaktoro, membro de la [[Ligo de Transilvaniaj Hungaraj Verkistoj]] * [[1971]]: [[Ewan McGregor]], skota aktoro, konata de la rolo de [[Ĵedajo]] en ''[[Stelaj Militoj]]'' * [[1970]]: [[Alenka Bratušek]], ĉefministrino de [[Slovenio]], prezidantino de [[Pozitiva Slovenio]] * [[1972]]: [[Žaneta Tomášková]], ĉeĥa aktorino rolinta en porinfana televidserio ''[[Luci, hororo de la strato]]'' * [[1972]]: [[Alejandro Amenábar]], hispana filma reĝisoro kaj komponisto * [[1977]]: [[Boglár Tamás]], rumania hungara aktorino laboranta en [[Teatro Figura Stúdió]] * [[1988]]: [[Edit Miklós]], rumania hungara/hungara alpa skiistino == Mortoj == * [[1340]]: [[Ivano la 1-a (Rusio)|Ivano la 1-a]], unua [[Granda Duklando de Moskvo|granda princo]] de Moskva kaj Vladimira princlandoj (n. [[1288]]) * [[1525]]: [[Renato la Granda Bastardo de Savojo]], [[nelegitima filo]] de la 7-a duko Filipo la 2-a de Savojo (n. [[1468]]) * [[1547]]: [[Francisko la 1-a (Francio)|Francisko la 1-a]], reĝo de Francio deklarinta la [[franca]]n oficiala lingvo (n. [[1494]]) * [[1567]]: [[Filipo la 1-a (Hesio)|Filipo la 1-a]], [[Landgraflando Hesio|hesia landgrafo]], reprezentanto de [[reformacio]] en Sankta Romia Imperio (n. [[1504]]) * [[1621]]: [[Filipo la 3-a (Hispanio)|Filipo la 3-a]], reĝo de Hispanio kaj Portugalio (n. [[1578]]) * [[1631]]: [[John Donne]], angla poeto kaj predikisto (n. [[1572]]) * [[1703]]: [[Johann Christoph Bach I]], germana orgenisto kaj komponisto (n. [[1642]]) * [[1727]]: [[Isaac Newton]], angla fizikisto, matematikisto, astronomo kaj filozofo (n. [[1643]]) * [[1815]]: [[Ludwig Heinrich Ferdinand Olivier]], svisa pedagogo (n. [[1759]]) * [[1837]]: [[John Constable]], brita pentristo (n. [[1776]]) * [[1854]]: [[Ferenc Szőllősy]], hungara lingvisto, verkisto, prezidantsekretario de [[Lajos Kossuth]] (n. [[1796]] aŭ [[1806]]) * [[1855]]: [[Charlotte Brontë]], angla verkistino (n. [[1816]]) * [[1869]]: [[Allan Kardec]], franca [[edukado|edukisto]] kaj respondeculo pri bazaj [[spiritismo|spiritismaj]] libroj (n. [[1804]]) * [[1880]]: [[Henryk Wieniawski]], pola komponisto, [[violonisto]] kaj pedagogo (n. [[1835]]) * [[1898]]: [[György Bánffy (politikisto)|György Bánffy]], hungara verkisto kaj komponisto (n. [[1853]]) * [[1898]]: [[Eleanor Marx]], plej juna filino de Karlo Markso (n. [[1855]]) * [[1913]]: [[J. P. Morgan]], usona banka kaj fervoja magnato (n. [[1837]]) * [[1914]]: [[Christian Morgenstern]], germana poeto kaj verkisto (n. [[1871]]) * [[1917]]: [[Emil Adolf von Behring]], germana fiziologo kaj [[bakteriologo]] esplorinta [[difterio]]n, unua [[Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino|Nobel-premiito pri medicino]] (n. [[1854]]) * [[1920]]: [[Hector Hodler]], svisa esperantisto kunfondinta kun [[Edmond Privat]] junularan [[Esperanto-klubo]]n kaj la gazeton "[[Juna Esperantisto]]", redaktoro de "[[Esperanto (revuo)|Esperanto]]", fondinto de [[UEA]] kaj ties direktoro (n. [[1887]]) * [[1925]]: [[Carlos Gagini]], kostarika verkisto, filologo, lingvisto, [[Esperanto-verkisto]] kaj instruisto (n. [[1865]]) * [[1928]]: [[Medardo Rosso]], itala skulptisto (n. [[1858]]) * [[1930]]: [[Emil Krebs]], germana [[sinologo]] (n. [[1867]]) * [[1941]]: [[Witold Wilkosz]], pola [[matematikisto]], fizikisto, filozofo, orientalisto kaj [[scienca popularigo|populariganto de scienco]] (n. [[1891]]) * [[1945]]: [[Hans Fischer]], germana Nobelpremiita kemiisto esplorinta [[hemoglobino]]-sintezon kaj [[klorofilo]]-strukturon (n. [[1881]]) * [[1947]]: [[Erwin Magnus]], germana verkisto kaj tradukisto (n. [[1881]]) * [[1948]]: [[Egon Erwin Kisch]], ĉeĥa ĵurnalisto kaj raportisto germanlingva (n. [[1885]]) * [[1948]]: [[Miklós Rácz]], hungara historiisto, bibliotekisto, muzeologo kaj tradukisto (n. [[1877]]) * [[1961]]: [[Paul Landowski]], franca [[skulptisto]] (n. [[1875]]) * [[1967]]: [[Rodion Malinovskij]], ministro pri defendo de Sovetunio (n. [[1898]]) * [[1970]]: [[Semjon Konstantinoviĉ Timoŝenko]], [[marŝalo]] de Sovetunio (n. [[1895]]) * [[1971]]: [[Gyula Tóth]], rumania hungara pentristo (n. [[1891]]) * [[1972]]: [[Béla Zala]], rumania hungara redaktoro, deklamisto (n. [[1898]]) * [[1973]]: [[Ota Pavel]], ĉeĥa verkisto kaj ĵurnalisto (n. [[1930]]) * [[1980]]: [[Jesse Owens]], [[afrikusonanoj|afrikusona]] [[atletiko|atletikisto]], kvarfoja [[Olimpiko|olimpika]] ĉampiono dum [[Somera Olimpiko 1936]] en [[Berlino]] (n. [[1913]]) * [[1984]]: [[Zoltán Vécsey]], hungara verkisto, ĵurnalisto, populariganto de [[geografio]] (m. [[1892]]) * [[1986]]: [[Paulus Rusch]], aŭstra teologo, unua [[Episkopujo Innsbruck|episkopo de Innsbruck]] (n. [[1903]]) * [[1995]]: [[Selena Quintanill Pérez]], meksika-usona kantistino (n. [[1971]]) * [[1998]]: [[Viola Tomori]], hungara psikologino (n. [[1911]]) * [[2005]]: [[Stanley Sadie]], brita [[muzikscienco|muziksciencisto]] kaj muzikkritikisto (n. [[1930]]) * [[2005]]: [[Terri Schiavo]], usona virino kun severa [[cerbo]]-damaĝo, vivinta en [[komato]] (n. [[1963]]) * [[2006]]: [[Jackie McLean]], usona [[aldosaksofonisto]] (n. [[1931]]) * [[2009]]: [[Raúl Alfonsín]], [[prezidento de Argentino]] (n. [[1927]]) * [[2016]]: [[Hans-Dietrich Genscher]], germana juristo, politikisto, diplomato (n. [[1927]]) * [[2016]]: [[Imre Kertész]], hungara Nobelpremiita verkisto (n. [[1929]]) * [[2016]]: [[Nil Gileviĉ]], belorusa poeto, tradukisto kaj socia aganto (n. [[1931]]) * [[2016]]: [[Zaha Hadid]], brita [[arkitekturistoj|arkitekturistino]], unua ina laŭreato de la [[Pritzker-premio]] (n. [[1950]]) * [[2020]]: [[Zoltán Peskó]], hungara komponisto, dirigento, altlerneja instruisto (n. [[1937]]) * [[2020]]: [[Donna Caroll]], argentina aktorino kaj kantistino (n. [[1939]]) * [[2022]]: [[Georgi Atanasov (politikisto)|Georgi Atanasov]], ĉefministro de Bulgario (n. [[1933]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Nacia tago]] en [[Malto (lando)|Malto]], foriro de la lastaj britaj soldatoj ([[1979]]); pliaj tagoj estas la [[7-a de junio]], la [[8-a de septembro]], la [[21-a de septembro]] kaj la [[13-a de decembro]]. * [[Palestina aŭtonomio]]: festo de la [[Tero]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''31-a de marto''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; {{Projektoj|wikinewscat=31-a de marto}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]. [[Kategorio:31-a de marto| ]] [[Kategorio:Marto|31]] [[Kategorio:31-a tago de la monato|#03]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0331]] b5msf89irinlvy60shlzfzufjd8wdxr 0 5287 9367468 9334505 2026-05-06T04:47:38Z Tirolischleioans 254019 /* Mortoj */ 9367468 wikitext text/x-wiki {{KalendaroSeptembro}} {{septembro}} La '''18-a de septembro''' estas la 261-a tago de la jaro (la 262-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 104 tagoj restas. Je la 18-a de septembro okazis, interalie: == Eventoj == * [[14]]: [[Tiberio]] iĝis [[Listo de romiaj imperiestroj|romia imperiestro]] * [[96]]: [[Nerva]] iĝis imperiestro de Romio - [[epoko]] de [[kvin bonaj imperiestroj]] ([[Trajano]], [[Hadriano]], [[Antonino Pia]] kaj [[Marko Aŭrelio]]) komenciĝis * [[324]]: Romia imperiestro [[Konstantino la 1-a de la Romia Imperio|Konstantino la 1-a]] venkis [[Licinio]]n en [[batalo de Krizopolo]] * [[1180]]: [[Filipo la 2-a (Francio)|Filipo la 2-a]] iĝis reĝo de Francio * [[1323]]: Dokumentoj, helpe de kiuj [[Habsburgoj]] bazis siajn pretendojn je la ĉeĥa trono devis esti transdonitaj al [[Johano de Luksemburgo]] - ili ankaŭ estis devigitaj redoni kelkajn lokojn en [[Moravio]] * [[1437]]: Papo [[Eŭgeno la 4-a]] eldonis [[buleo (papo)|buleon]] pri translokigo de la [[koncilio de Florenco]] al [[Ferrara]] * [[1490]]: [[Vladislao la 2-a Jogajlido]] kroniĝis kiel reĝo de Hungario * [[1502]]: Dum sia kvara kaj lasta [[ekspedicio]] al la [[Nova Mondo]] [[Kristoforo Kolumbo]] albordiĝis al teritorio de la hodiaŭa [[Kostariko]] * [[1570]]: 5-a venecia–turka milito: turka armeo komencis [[sieĝo]]n de [[Famagusta]] sur [[Kipro]] * [[1620]]: [[Batalo]] de Cecora (ene de [[Princlando Moldavio]]) komencis la duan polan-turkan militon * [[1744]]: Armeo de [[Reĝlando Prusio]] okupis [[Prago]]n * [[1760]]: Falo de franca fortikaĵo [[Kebeko]] decidis pri transpreno de [[Kanado]] de la [[angloj]] * [[1773]]: [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]]: delegitaro de [[dispartigoj de Pollando-Litovio|Dispartiga Sejmo]] subskribis dispartigajn traktatojn kun reprezentantoj de la [[Rusia Imperio]], [[Reĝlando Prusio]] kaj [[Aŭstrio]] * [[1793]]: Oni komencis konstrui [[Kapitolo de Usono|Kapitolon de Usono]] * [[1794]]: Alpreno de la unua [[leĝo malkuniganta eklezion kaj ŝtaton]] en [[Francio]] * [[1809]]: La dua [[teatro]] de [[Royal Opera House]] en [[Londono]] remalfermiĝis post kiam incendio detruis la originan teatron unu jaron antaŭe * [[1810]]: [[Ĉilio]] proklamis [[aŭtonomeco]]n kadre de Reĝlando [[Hispanio]] * [[1814]]: Post malvenko de [[Napoleono]] en [[Napoleonaj Militoj]] la [[Viena Kongreso]] komencas reenkonduki ŝtatan ordon en [[Eŭropo]], influata de la [[monarkio]]j de [[Eŭropa Koncerto]] * [[1848]]: [[Ĉeĥa lingvo]] estis enkondukita kiel instrulingvo en ĉeĥaj [[bazlernejo]]j * [[1851]]: Usona ĵurnalo "[[The New York Times]]" aperis * [[1872]]: [[Oskaro la 2-a (Svedio)|Oskaro la 2-a]] iĝis reĝo de [[Svedio-Norvegio]] * [[1873]]: [[Paniko de 1873]] komencis [[longa depresio|longan depresion]] en [[Eŭropo]] kaj [[Nordameriko]] * [[1893]]: Franca astronomo [[Auguste Charlois]] malkovris tri asteroidojn: [[374 Burgundio|Burgundio]], [[375 Ursulo|Ursulo]] kaj [[376 Geometrio|Geometrio]] * [[1895]]: [[Daniel David Palmer]] faris unuan [[kiropraktiko|kiropraktikan]] ĝustigon ĉe surda domzorgisto * [[1905]]: Sensukcesa provo eksplodigi monumenton al konkero de [[Varsovio]], post malvenko de la [[Novembra ribelo]] kontraŭ la [[Rusia Imperio]] * [[1906]]: [[Tajfuno]] mortigis pli ol 10 mil personojn en [[Honkongo]] * [[1918]]: [[Unua Mondmilito]]: Malvenko de [[Centraj Potencoj]] en la Batalo de Dobro-Pole ([[montopinto]] lime de [[Nord-Makedonio]] kaj [[Grekio]]) - sekvis bulgara retiriĝo de la milito kaj posta liberigo de [[Vardar]]-Makedonio; [[Volodimir Vinniĉenko|V. Vinniĉenko]] elektiĝis prezidanto de Ukraina Nacia Unio * [[1922]]: [[Hungario]] aniĝis al la [[Ligo de Nacioj]] * [[1922]]: En [[Prago]] kreiĝis [[asocio]] de [[ukraino|ukrainaj]] studentoj el eksterlando * [[1925]]: Konsilio de la Ligo de Nacioj voĉdonis pri transdono al Pollando de la duoninsulo [[Westerplatte]] * [[1931]]: [[Mukden-incidento]] - japana provoko kiel preteksto por aneksi [[Manĉurio]]n * [[1934]]: [[Sovetunio]] aniĝis al la [[Ligo de Nacioj]] * [[1939]]: [[soveta invado en Pollandon]]: nokte superaj polaj regantoj en [[Kuti]] forlasis la landon (prezidento, registaro kaj supera komandanto) - [[Edward Rydz-Śmigły]] pli frue ordonis ne batali kontraŭ la [[Ruĝa Armeo]] kaj plu rezisti kontraŭ germanoj; Ruĝa Armeo okupis vastajn areojn nun en Ukrainio kaj Belorusio; polaj [[maristo]]j sinkigis en [[Polesio]] siajn [[riverŝipo]]jn; [[kontraŭpolismo|kontraŭpola]] [[judoj|juda]]-[[belorusoj|belorusa]] ribelo eksplodis en Skidel apud [[Hrodno]], sed subpremiĝis fare de pola taĉmento; registaro de [[Rumanio]] decidis pri internigo de la polaj regantoj * [[1940]]: germana [[submarŝipo]] ''U 48'' sen averto sinkigis pasaĝeran ŝipon ''City [[Benares]]'' - en 77 viktimoj estis infanoj evakuiĝantaj de [[Britio]]; Bomba Korpuso de [[RAF]] atakis germanajn transportajn unuojn en [[haveno]]j de [[Francio]] kaj [[Belgio]] * [[1941]]: [[Germana okupado de Pollando]]: en Krupki (nun en [[Belorusio]]) murdiĝis ĉirkaŭ 1000 judoj; [[Atlantiko]]: batalo pri [[konvojo]] SC-44 sudoriente de [[Grenlando]] komenciĝis - ĝis la 20-a de septembro sinkiĝis 4 [[ŝipo]]j kaj [[korveto]] * [[1942]]: Germana polico publike [[pendumo|pendumis]] 50 polojn pro [[konspiro]]; germanaj regantoj de [[Provinco Vartlando]] decidis [[mortpuno|mortpuni]] en ses punejoj; al [[ekstermejo]] [[Treblinka (koncentrejo)|Treblinka]] venis de [[Minsko]] transporto kun ĉirkaŭ 600 judoj, oficiroj kaj soldatoj de la [[Ruĝa Armeo]]; [[Madagaskaro]]: surteriĝo de brita armeo en [[Toamasina]] * [[1943]]: Al [[koncentrejo]] [[Sobibor (koncentrejo)|Sobibor]] venis 600 judaj sovetiaj oficiroj kaj soldatoj; [[Benito Mussolini]] fondis en norda [[Italio]] [[marioneta ŝtato|marionetan ŝtaton]] [[Itala Socia Respubliko]] * [[1944]]: [[Ribelo de Varsovio]]: Pli ol 100 usonaj [[bombaviadilo]]j malsuprenĵetis malfruiĝintan helpon - nur 20% (16 tunoj) estis transprenita de la ribelantoj; taĉmento de la [[Ruĝa Armeo]] senarmiligis apud Rudnik 400 [[Pola Enlanda Armeo|polajn armeanojn]], kiuj iris helpi al Varsovio; [[Batalo de Arnhemo]] komenciĝis; Japana transporta ŝipo estis sinkigita de la britoj, pli ol 5 000 [[maristo]]j pereis; Balkana Fronto: en [[Dalmatio]] jugoslavaj kaj britaj soldatoj prenis [[Brač]]; [[Kampanjo de Italio|Itala Fronto]]: brita 8-a Armeo komencis atakon al t.n. linio [[Rimini]] ([[Coriano]]-[[San-Marino]]) * [[1947]]: [[Malvarma milito]]: en [[Usono]] ekvalidis leĝo pri funkciigo de [[CIA|Centra Informokapta Agentejo]] * [[1949]]: En [[Universitato de Miskolc|Pezindustria Teknika Universitato]] komenciĝis [[edukado]] en [[fiziko|fizika]] klaso kun 500 unuajaraj hungaraj studentoj * [[1951]]: Premiero de la usona filmo ''[[A Streetcar Named Desire]]''; [[Kongreso de Usono]] voĉdonis pri fondo de komisiono por klarigi la [[[Speciala Enketa Komisiono de la Usona Kongreso pri Esploro de la Katina Murdo|masakron de Katin]] * [[1958]]: En [[Varsovio]] komenciĝis Unua [[Festivalo]] ''Jazz Jamboree'' nomata „[[Jazo]] ’58” — unua tiomranga ĵaza aranĝo malantaŭ la [[fera kurteno]] * [[1961]]: [[Ĝenerala Sekretario de la Unuiĝintaj Nacioj]] [[Dag Hammarskjöld]] pereis en aerakcidento dum plenumo de paca misio en [[Demokratia Respubliko Kongo]] * [[1962]]: [[Burundo]], [[Jamajko]], [[Ruando]] kaj [[Trinidado kaj Tobago]] aniĝis al [[Unuiĝintaj Nacioj]] * [[1965]]: Malkovro de [[C/1965 S1|kometo Ikeya-Seki]] * [[1973]]: [[Bahamoj]], [[Germana Demokratia Respubliko]] kaj [[Federacia Respubliko Germanio]] aniĝis al [[UN]] * [[1975]]: En [[San-Francisko]] estis arestita [[Patty Hearst]], nepino kaj heredantino de gazeta magnato [[William Randolph Hearst]] * [[1977]]: Usona [[kosmosondilo]] [[Voyager 1]] fotis de distanco 11,66 mln da km samtempe la [[Tero]]n kaj la [[Luno]]n * [[1979]]: [[Sankta Lucio]] aniĝis al [[UN]] * [[1982]]: [[Masakro de Sabra kaj Ŝatila]] finita - [[Libano|libana]]-[[Maronita eklezio|maronita]] "[[Libana Socialdemokrata Partio|kristana milico]]" amasmurdis 800 maljunulojn, virinojn kaj infanojn en la [[palestinano|palestinaj]] rifuĝejoj en [[Bejruto]]; la ĉefan rolon ekludis [[Ariel Ŝaron]] * [[1987]]: Pola [[montogrimpado|montogrimpisto]] [[Jerzy Kukuczka]] kiel la dua post italo [[Reinhold Messner]] konkeris la [[Listo de la montoj pli altaj ol 8000 m|kronon de Himalajo kaj Karakorumo]] * [[1988]]: En [[Birmo]] okazis militista [[puĉo]] * [[1990]]: [[Liĥtenŝtejno]] aniĝis al [[UN]] * [[1991]]: [[Verĥovna Rada]] de Ukrainio decidis uzi la [[flago de Ukrainio|bluan-flavan flagon]] antaŭ adopto de Konstitucio en protokolaj eventoj * [[1993]]: Lastaj rusiaj soldatoj forveturis de [[Varsovio|Varsovia]] [[stacidomo]] al [[Rusio]] — restis nur ĉirkaŭ 30 soldatoj, kiuj poste [[konvojo|konvojis]] trapason de rusia [[armeo]] de [[Germanio]] al Rusio * [[1997]]: Loĝantoj de [[Kimrio]] referendumis por kreo de la [[Nacia Asembleo por Kimrio]]; antaŭ [[Egipta muzeo en Kairo]] estis pripafita aŭtomobilo kun turistoj - pereis 8 germanoj kaj egipta ŝoforo * [[1998]]: Fondiĝis [[ICANN|Interreta Korporacio por atribui Nomojn kaj Ciferojn]] (ICANN), respondeca pri konservado de la sistemo de [[domajna nomo|domajnoj]] kaj [[IP-adreso]]j en [[Interreto]] * [[1998]]: Belga astronomo [[Eric Walter Elst]] malkovris [[asteroido]]n Krakovo * [[1999]]: En [[Szczecin]] formiĝis kadre de [[NATO]] Plurnacia Nord-Orienta Korpuso konsistanta el [[militisto]]j de [[Danio]], [[Germanio]] kaj [[Pollando]] * [[2001]]: Distrikta Tribunalo de [[Beogrado]] anoncis, ke almenaŭ 269 korpoj suspektataj kiel la restaĵoj de kosovaj [[albanoj]], mortigitaj dum la [[Kosova Milito]] en 1999, estis elfositaj el amastombo proksime al Beogrado; Kvin leteroj kun [[antrakso|antraksaj]] [[sporo]]j estis senditaj al diversaj [[amaskomunikilo]]j en [[Usono]] * [[2005]]: [[Koalicio]] [[Kristandemokrata Unio de Germanio]]/[[Kristan-Sociala Unio en Bavario]] sub gvido de [[Angela Merkel]] gajnis antaŭtempan parlamentan [[voĉdono]]n en Germanio * [[2006]]: [[Anousheh Ansari]], usonanino fariĝis unua [[kosmoturismo|kosmo-turistino]] * [[2007]]: [[Nord-Koreio]] kaj [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] ligis [[diplomatio|diplomatiajn]] rilatojn * [[2013]]: [[Tony Abbott]] iĝis ĉefministro de Aŭstralio * [[2014]]: [[Referendumo pri sendependeco de Skotlando]] disde [[Unuiĝinta Reĝlando]] kun la rezulto por "ne sendependiĝi" (55,3% de voĉdonantoj) * [[2015]]: Internacia [[skandalo]] pri [[poluo]] de germanaj aŭtoj [[Volkswagen AG]] eksplodita * [[2019]]: Prezidanto de la [[Ukrainio|Ukraina]] [[Instituto pri Nacia Memoro]] estis maldungita * [[2020]]: [[Bestprotektado]]: [[Pollando]] aliĝis al 16 landoj, kiuj malpermesas [[rito|ritan]] [[ŝoĥtado]]n/[[halalo]]n de [[besto]]j (por [[eksporto]]) kaj kruelan [[bredado]]n por [[felo]]j (precipe [[kojpo]]j, krom [[kuniklo]]j) * [[2022]]: [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio]] <!--Estu maksimume unu teksta linio (cirkaŭ 150 signoj aŭ 20 vortoj) por unu jaro, tute escepte 2-3, kaj ĉi-tie estas multege pli: Nokte rezulte de eksplodo en [[hotelo]] en [[Svatove]] ([[Luganska provinco]]) pereis ĉ. 200 soldatoj de [[Rusia armeo]]; [[rusoj]] pripafis vilaĝan [[psikiatria hospitalo|psikiatrian hospitalon]] en [[Ĥarkiva provinco]] dum evakuo de pacientoj — 4 laborantoj pereis, 2 pacientoj estis vunditaj; en Ukrainio funkciis infolinio destinita por rusiaj armeanoj, kiuj volus iri al ukraina mallibero; 64-a apartigita [[brigado]] de motorigitaj pafistoj de Rusia Federacio, varbita en [[Jakutio]], kiu torturis kaj mortigis [[ukrainoj]]n en [[Buĉa]], perdis pli ol 90% de sia konsisto; unua konkerita rusa [[tanko]] T-90M; [[rusia armeo]], forkurante de [[Ĥarkiva provinco]], postlasis pli ol 200 unuojn de armea armilaro, inkluzive de tankoj (plejmulte apud [[Balaklijo]]) - informis ukraina armea spionagentejo; ĝis nun oni elterigis apud [[Izjum]] 59 korpojn, sur plimilto de [[kadavro]]j estas spuroj indikantaj nenaturan morton (viro sen [[skroto]]); 250 ukrainaj soldatoj revenis de pacmisio de [[UN]] en [[Demokratia Respubliko Kongo]]; ukraina armo liberigis [[Bilohorivka (Luhanska provinco)|Bilohorivka]] (10 km de [[Luhansko]]); ''Zuzana-2'' - [[slovakoj|slovaka]] kanonhaŭbizo ekagis en Ukrainio; pro rusa agreso ĝis nun en Ukrainio pereis 390 infanoj, 757 estis vunditaj; [[rusoj]] pripafis evakuatan [[Psikiatria hospitalo|psikiatrian hospitalon]], 4 medicinistoj pereis, 2 pacientoj estis vunditaj; sudfronte ukraina armeo sinkigis [[barĝo]]n kun armilaro kaj okupantoj ** Mondreago: Brita spionagentejo: Rusio intensigis dum la lasta semajno atakojn al civila [[infrastrukturo]]; [[Germanio]]: en [[Frankfurto ĉe Majno]] ĉ. 400 por-rusaj manifestaciantoj aperis sur stratoj, kaj en por-ukraina - 350; en [[Rusio 1 (Rusia Televidkanalo)|rusa televido]] ĉefpropagandisto Vladimir Solovjov ridindigis [[Ursula von der Leyen]]: Kial ŝi parolas [[angle]], en la lingvo, kiu forlasis [[EU]]?; ambasadorino de Ukrainio en [[Usono]] televide akuzis Rusion pri "amasskalaj [[militkrimo]]j" - ''Tio estas [[torturo]]j, seksperfortoj, mortigoj''; imitaĵo de [[ĉerko]] kun korpo de [[Putin]] en kontraŭmilita manifestacio en [[Oslo]], apud [[Norvega Parlamento]] --> ==[[Esperantujo]]== * [[1936]]: [[Internacia Esperanto-Ligo]] estis fondita post alvoko de franca esperantisto [[Louis Bastien]] - plurjara [[skismo en la Esperanto-movado]] komenciĝis == Naskiĝoj == * [[53]]: [[Trajano]], imperiestro de [[Romio]] (m. [[117]]) * [[1434]]: [[Eleonora de Portugalio kaj Aragono]], romia-germana imperiestrino (m. [[1467]]) * [[1505]]: [[Maria de Aŭstrio (1505-1558)|Maria de Aŭstrio]], reĝino de Ĉeĥio kaj Hungario (m. [[1558]]) * [[1574]]: [[Claudio Achillini]], itala teologo, juristo, filozofo, matematikisto kaj poeto (m. [[1640]]) * [[1587]]: [[Francesca Caccini]], itala komponistino, la unua virino komponinta [[opero]]jn (m. [[1640]]) * [[1684]]: [[Johann Gottfried Walther]], germana komponisto kaj muzikteoriisto (m. [[1748]]) * [[1709]]: [[Samuel Johnson]], angla verkisto, [[leksikografo]] kaj literaturkritikisto (m. [[1784]]) * [[1721]]: [[Johann Adolf Schlegel]], germana verkisto kaj pedagogo (m. [[1793]]) * [[1750]]: [[Tomás de Iriarte]], hispana poeto kaj tradukisto (m. [[1791]]) * [[1752]]: [[Adrien-Marie Legendre]], franca matematikisto (m. [[1833]]) * [[1765]]: [[Gregorio la 16-a]], papo, [[Romualdanoj|romualdano]] (m. [[1846]]) * [[1782]]: [[José Tomás Boves]], hispana politikisto respondeca pri [[masakro]]j en [[Venezuelo]] (m. [[1814]]) * [[1786]]: [[Kristiano la 8-a (Danio)|Kristiano la 8-a]], reĝo de Danio kaj Norvegio (m. [[1848]]) * [[1786]]: [[Justinus Kerner]], germana kuracisto kaj mistika verkisto (m. [[1862]]) * [[1806]]: [[Heinrich Laube]], germana verkisto, publicisto, teatrodirektisto (m. [[1884]]) * [[1809]]: [[Armand Barbès]], franca revoluciulo (m. [[1870]]) * [[1819]]: [[Léon Foucault]], franca fizikisto (m. [[1868]]) * [[1822]]: [[Ernst Förstemann]], germana historiisto, arkivisto kaj bibliotekisto (m. [[1906]]) * [[1825]]: [[Gustav Adolf Schultze]], germana pentristo kaj fotisto (m. [[1897]]) * [[1852]]: [[Hans Wagner (filatelisto)|Hans Wagner]], germana oficiro kaj filatelisto (m. [[1940]]) * [[1854]]: [[Florentino Ameghino]], argentina zoologo, paleontologo kaj antropologo (m. [[1911]]) * [[1868]]: [[György Vastagh (filo)|György Vastagh]], hungara skulptisto (m. [[1946]]) * [[1876]]: [[Leon Paul Charles Cogen]], belga juristo, advokato, pacjuĝisto, esperantisto kaj [[stenografio|stenografiisto]], membro de [[Lingva Komitato]], elpensinto de [[kalendaro|kalendar]]-reformo, vicprezidanto de [[Belga Ligo Esperantista]], redaktoro de "[[Internacia Stenografiisto]]" kaj kontribuanto al "[[Belga Esperantisto]]", tradukinto el la [[nederlanda]] kaj [[franca]] (m. [[1944]]) * [[1882]]: [[Sándor Herke]], hungara kemiisto, profesoro, agronomo (m. [[1970]]) * [[1885]]: [[Uzeyir Hajibeyov]], azera komponisto, sciencisto, tradukisto (m. [[1948]]) * [[1885]]: [[Zoltán Rákosi]], hungara verkisto, poeto (m. [[1970]]) <!-- mencio ĉi tie nur eblas kiam estas artikolo: * [[1887]]: [[Henryk Elzenberg]], pola filozofo, [[aforismo|aforisto]] kaj poligloto, okupiĝanta pri [[etiko]], estetiko, [[aksiologio]], [[historio de filozofio]] (m. [[1967]]) --> * [[1893]]: [[Fuĵisaŭa Ĉikao]], japana profesoro, poligloto, direktoro de [[Japana Esperanto-Instituto]] (m. nekonata) * [[1895]]: [[Digvijaysinhji]], barata [[maharaĝo]], diplomato kaj [[filantropo]] (m. [[1966]]) * [[1897]]: [[Kálmán Gáborjáni Szabó]], hungara pentristo, grafikisto, altlerneja instruisto (m. [[1955]]) * [[1897]]: [[Pablo Sorozábal]], [[eŭskoj|eŭska]]-hispana komponisto (m. [[1988]]) * [[1899]]: [[Árpád Ajvász]], rumania hungara apotekisto (m. [[1965]]) * [[1905]]: [[Greta Garbo]], sveda aktorino (m. [[1990]]) * [[1907]]: [[Edwin Mattison McMillan]], usona fizikisto Nobelpremiita (m. [[1991]]) * [[1907]]: [[Leon Askin]], aŭstra aktoro kaj reĝisoro (m. [[2005]]) * [[1911]]: [[Ulrich Knispel]], germana pentristo kaj grafikisto (m. [[1978]]) * [[1912]]: [[Iván Krepsz]], rumania hungara kuracisto, [[radiologo]] (m. [[1992]]) * [[1913]]: [[Karl Reinthaler (politikisto)|Karl Reinthaler]], aŭstra fervojisto kaj politikisto (m. [[2000]]) * [[1923]]: [[János Dani]], rumania hungara arkivisto, historiisto (m. [[2005]]) * [[1924]]: [[Lajos Orbán]], rumania hungara ĵurnalisto, tradukisto (m. [[1998]]) * [[1939]]: [[Jorge Sampaio]], prezidento de Portugalio (m. [[2021]]) * [[1941]]: [[Michael Hartnett]], irlanda poeto (m. [[1999]]) * [[1942]]: [[Wolfgang Schäuble]], germana politikisto (m. [[2023]]) * [[1942]]: [[Kálmán Szőcs]], rumania hungara poeto (m. [[1973]]) * [[1946]]: [[András Heim]], rumania hungara grafikisto (m. [[2020]]) * [[1947]]: [[Drew Gilpin Faust]], usona historiistino * [[1950]]: [[Ödön Sróth]], rumania hungara inĝeniero pri bestbredado, poeto * [[1954]]: [[Steven Pinker]], kanada-usona [[kognoscienco|kognosciencisto]] kaj verkisto * [[1958]]: [[Rachid Taha]], franca-alĝeria muzikisto (m. [[2018]]) * [[1971]]: [[Lance Armstrong]], usona [[biciklo|biciklisto]] * [[1972]]: [[Eva Corino]], germana verkistino kaj kritikistino * [[1973]]: [[Mark Shuttleworth]], sudafrika entreprenisto, la dua [[kosmoturismo|kosmoturisto]] * [[1974]]: [[Xzibit]], usona aktoro kaj repisto * [[1979]]: [[Bobo Chan]], hongkonga kantistino, modelino kaj aktorino == Mortoj == * [[96]]: [[Domiciano]], imperiestro de Romio (n. [[51]]) * [[1180]]: [[Ludoviko la 7-a (Francio)|Ludoviko la 7-a]], reĝo de Francio (n. [[1120]]) * [[1345]]: [[Andreo de Hungario]], hungara princo, [[Napolo|Napola]] reĝo (n. [[1327]]) * [[1598]]: [[Toyotomi Hideyoshi]], japana [[daimio]] kaj unuiginto de Japanio (n. [[1536]]) * [[1663]]: [[Sankta Jozefo el Kupertino]], itala [[mistikismo|mistikulo]], [[franciskanoj|franciskana]] [[monaĥo]] (n. [[1603]]) * [[1783]]: [[Leonhard Euler]], svisa matematikisto (n. [[1707]]) * [[1823]]: [[Christian Friedrich Werner]], germana komercisto (n. [[1759]]) * [[1830]]: [[William Hazlitt]], angla verkisto kaj eseisto (n. [[1778]]) * [[1857]]: [[Sebastian Lucius]], germana entreprenisto (n. [[1781]]) * [[1872]]: [[Karolo la 15-a (Svedio)|Karolo la 15-a]], reĝo de [[Svedio-Norvegio]] (n. [[1826]]) * [[1892]]: [[Károly Szuper]], hungara teatrestro, aktoro, reĝisoro (n. [[1821]]) * [[1903]]: [[Jenő Adorján (violonisto)|Jenő Adorján]], hungara violonisto, komponisto (n. [[1874]]) * [[1911]]: [[Pjotr Stolipin]], ĉefministro de la Rusia imperio (n. [[1862]]) * [[1914]]: [[József Abonyi]], hungara dentkuracisto kaj fakverkisto (n. [[1858]]) * [[1931]]: [[Hazrat Babaĝan]], [[islamano|islamana]] sanktulino (n. [[1806]]) * [[1937]]: [[Johannes Bühring]], germana pedagogo kaj regionhistoriisto (n. [[1858]]) * [[1939]]: [[Stanisław Ignacy Witkiewicz]], pola filozofo, verkisto, pentristo, fotisto kaj poeto (n. [[1885]]) * [[1945]]: [[Volin]], ukraina anarkiisto (n. [[1882]]) * [[1948]]: [[Anton Orel]], slovena operkantisto (n. [[1914]]) * [[1950]]: [[Béla Schiff]], rumania hungara-germana ĵurnalisto, lokhistoriisto (n. [[1897]]) * [[1959]]: [[Benjamin Péret]], franca poeto (n. [[1899]]) * [[1961]]: [[Dag Hammarskjöld]], sveda politikisto, diplomato postmorte distingita per [[Nobel-premio pri paco]] (n. [[1905]]) * [[1967]]: [[John Douglas Cockcroft]], brita fizikisto Nobelpremiita (n. [[1897]]) * [[1968]]: [[León Felipe]], hispana-meksika poeto (n. [[1884]]) * [[1970]]: [[Ferenc Görög]], hungara historiisto kaj redaktoro (n. [[1881]]) * [[1970]]: [[Jimi Hendrix]], usona rok-muzikisto, [[gitaristo]], [[muzikproduktisto]], voĉisto, komponisto (n. [[1942]]) * [[1972]]: [[Bohuslav Fuchs]], ĉeĥa arkitekto, [[urbanizado|urboplanisto]] (n. [[1895]]) * [[1974]]: [[Dani Suba]], rumania hungara ĵurnalisto, grafikisto (n. [[1911]]) * [[1980]]: [[Gábor Madaras]], rumania hungara populara kantisto (n. [[1918]]) * [[1981]]: [[András Vitályos]], rumania hungara kuracisto, fakverkisto (n. [[1901]]) * [[1998]]: [[László Podhradszky]], rumania hungara juristo, politikisto (n. [[1920]]) * [[2006]]: [[József Soltész]], rumania hungara-germana poeto, verkisto (n. [[1945]]) * [[2007]]: [[Josef Vinklář]], ĉeĥa aktoro (n. [[1930]]) * [[2008]]: [[Mauricio Kagel]], argentina-germana komponisto, [[libretisto]], reĝisoro (n. [[1931]]) * [[2009]]: [[Barbara Skarga]], pola profesorino de [[filozofio]] (n. [[1919]]) *[[2010]]: [[Walter Womacka]], germana pentristo kaj grafikisto * [[2012]]: [[Santiago Carrillo]], estro de la [[Hispana Komunista Partio]] (n. [[1915]]) * [[2013]]: [[Marcel Reich-Ranicki]], pola-germana literaturkritikisto (n. [[1920]]) * [[2020]]: [[John Turner]], [[ĉefministro de Kanado]] (n. [[1929]]) * [[2020]]: [[Ruth Bader Ginsburg]], membrino de la [[Supera Kortumo de Usono]] (n. [[1933]]) * [[2021]]: [[Mario Camus]], hispana kinreĝisoro kaj scenaristo (n. [[1935]]) * [[2025]]: [[George Smoot]], usona astrofizikisto Nobelpremiita (n. [[1945]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: [[Metodo el Olimpio]], itala [[episkopo]], [[Patroj de la Eklezio|Patro de la Eklezio]], martiro; [[Sankta Jozefo el Kupertino]], itala [[franciskanoj|franciskano]]; [[Stanisław Kostka]], pola nobelo, [[jezuitoj|jezuito]], sanktulo, patrono de [[Pollando]] * Internacia Tago de [[Geologo]] * [[Nacia tago]] en [[Ĉilio]], ''Fiestas Patria'', daŭrigata venontan tagon == Tagoj de [[semajno]] == La '''18-a de septembro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; {{Projektoj|wikinewscat=18-a de septembro}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]. [[Kategorio:18-a de septembro| ]] [[Kategorio:Septembro|18]] [[Kategorio:18-a tago de la monato|#09]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0918]] issjy30lkrxe52jgun31spbxr7v3xfd 0 5418 9367466 9256195 2026-05-06T04:47:04Z Tirolischleioans 254019 /* Naskiĝoj */ 9367466 wikitext text/x-wiki {{KalendaroDecembro}} {{decembro}} La '''22-a de decembro''' estas la 356-a tago de la jaro (la 357-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 9 tagoj restas. Estas la unua tago de zodiaksigno [[Kaprikorno]]. En la 22-a de decembro okazis, interalie: ==Eventoj== * Maksimumo de [[meteorfluo]] de [[Ursidoj]] * [[401]]: [[Inocento la 1-a]] iĝis papo * [[1135]]: [[Stefano (Anglio)|Stefano]] kroniĝis kiel reĝo de Anglio * [[1216]]: Papo [[Honorio la 3-a]] eldonis [[buleo (papo)|buleon]] agnoskantan ordenon de [[dominikanoj]] * [[1248]]: [[Reconquista]]: [[Ferdinando la 3-a (Kastilio)|Ferdinando la 3-a]] konkeris [[Sevilo]]n * [[1386]]: Armeo de [[Timur]] konkeris [[Tbiliso]]n * [[1522]]: Dum turka sieĝo de [[Rodoso]] kapitulacis [[Malta Ordeno]] * [[1530]]: Kongreso kunvokita de elektisto [[Johano la Konstanta]] en [[Schmalkalden]] komenciĝis - [[protestantismo|protestantoj]] diskutas pri sia plua agmaniero favore al [[reformacio]] * [[1561]]: [[Ĉeĥio]]: [[Kladno]] iĝis urbo * [[1573]]: [[Universitato]] en [[Olomouc]] fondiĝis - unua en [[Moravio]], kaj la dua en la tuta [[Ĉeĥio]] * [[1620]]: [[Frederiko la 5-a (Palatinato)|Frederiko la 5-a]] forlasis [[Vroclavo]]n irante al [[Berlino]] - fakte li perdis la [[Landoj de Krono ĉeĥa|lastan landon de la Ĉeĥa Krono]] fariĝante titulara reĝo de [[Ĉeĥio]] * [[1636]]: [[Ferdinando la 3-a (imperiestro de la Sankta Romia Imperio)|Ferdinando la 3-a]] iĝis reĝo de Germanio * [[1655]]: [[Sveda diluvo]]: sveda armeo konkeris la germanan urbon [[Elbing]] (nun pole [[Elbląg]]) ĉe [[Dancigo]] * [[1666]]: [[Akademio de Sciencoj de Francio]] fondiĝis * [[1711]]: [[Karolo la 6-a (Sankta Romia Imperio)|Karolo la 6-a]] kroniĝis en [[katedralo]] de [[Frankfurto ĉe Majno]] kiel romia-germana imperiestro * [[1790]]: Rusa armeo sub gvido de [[Aleksandr Suvorov]] konkeris sturme [[Izmajil]]-fortikaĵon dum la turka-rusa milito * [[1793]]: Pro la sukcesa [[Sieĝo de Toulon (1793)|sieĝo de Toulon]] [[Napoleono Bonaparte]] estis avancita ĝis [[brigada generalo]] * [[1807]]: En [[Usono]] oni voĉdonis [[embargo]]n pri eksterlanda komerco * [[1808]]: En [[Teatro ĉe la Vieno]] okazis premiero de la ''[[5-a simfonio (Beethoven)|5-a simfonio]]'' de [[Ludwig van Beethoven]] * [[1840]]: Pola poeto [[Adam Mickiewicz]] komencis lekcii pri [[Slava filologio|slavaj literaturoj]] en [[Kolegio de Francio]] * [[1849]]: [[Fjodor Dostojevskij]] estas portata antaŭ [[pafekzekutado|pafekzekuta]] plotono kaj lastmomente amnestiita de caro [[Nikolao la 1-a (Rusio)|Nikolao la 1-a]] * [[1885]]: [[Ito Hirobumi]] iĝis unua [[ĉefministroj de Japanio|ĉefministro de Japanio]] * [[1894]]: Post tritaga proceso, akuzita pri [[perfido]] favore al Germanio, [[Alfred Dreyfus]] estis kondamnita al ĝisviva [[ekziligo]] en la francan pun[[kolonio]]n sur la [[Diabloinsulo]] - [[rehabilito|rehabilita]] en 1906 * [[1900]]: Pola verkisto [[Henryk Sienkiewicz]] ricevis [[notario|notarie]] [[domo]]n en Oblęgorek ([[distrikto Kielecki]]), aĉetitan de sociaj kotizoj okaze de la 25-a datreveno de la [[pola literaturo|literatura verkado]] - nun troviĝas tie la [[muzeo]] * [[1913]]: [[Usona Kongreso]] akceptis [[Federal Reserve Act]] * [[1914]]: [[Unua Mondmilito]]: Kvartaga [[batalo]] apud vilaĝo Łowczówek en [[distrikto Tarnów]] komenciĝis, kiun partoprenis kontraŭ rusia armeo la Unua [[Brigado]] de la [[Polaj Legioj (1914-1918)|Polaj Legioj]] estre de [[Kazimierz Sosnkowski|K. Sosnkowski]] ĉe [[Aŭstrio-Hungario]], ĝi reĵetis 16 atakojn kaj malliberigis 600 soldatojn, [[regimento]] de [[Edward Rydz-Śmigły|E. Rydz-Śmigły]] batalis per [[bajoneto]]j * [[1917]] [[Unua Mondmilito]]: [[Armistico]] en [[Orienta Fronto (Unua mondmilito)|Orienta Fronto]] kun komenco de la traktado de [[Centraj Potencoj]] kun [[Rusio]] en [[Bresto (Belorusio)|Bresto]]; ĉefministro de [[Ukraina Popola Respubliko]] [[Volodimir Vinniĉenko]] disponis starigon de Ĝenerala Sekretariejo por Internaciaj Aferoj * [[1918]]: Agnoskita per dekreto de la rusia registro estis la Litova Provizora Revolucia Laborista kaj Kamparana Registaro, estrata de [[Vincas Mickevičius-Kapsukas]]; Al [[Parizo]] alvenis [[etnografo]] Jan Czekanowski kaj geografo [[Eugeniusz Romer]], kreinto de moderna [[kartografio]] - ili laboras kiel spertuloj dum la [[Konferenco de Parizo 1919|Konferenco de Parizo]] pri fiksado de [[landlimo]]j de renaskiĝanta [[Dua Pola Respubliko|Pollando]] * [[1919]]: [[Kontraŭkomunismo]]: [[Anarki-komunismo|anarki-komunistino]] [[Emma Goldman]] estis deportita al [[RSFSR]] kun 250 [[Maldekstra anarkiismo|maldekstremaj]] usonanoj * [[1920]]: En [[Rusia SFSR]] oni aprobis dum kongreso de [[Soveto]]j ekonomian planon de [[elektrizo]] de la ŝtato — [[GOELRO]], la unuan sovetian planon por nacia ekonomia resaniĝo kaj disvolviĝo * [[1924]]: [[Malsupra Silezio]]: en [[Ziębice|Münsterberg]] estis arestita [[seria murdisto]] kaj [[kanibalismo|kanibalo]] Karl Denke, kiu la saman tagon memmortiĝis en polica arestejo * [[1932]]: [[Brita Hindio]]: en [[Barato]] [[britoj]] liberigis 28 000 kaptitojn, i.a. [[Mahatma Gandhi]] * [[1938]]: [[Otto Hahn]] igis la unuan [[fisio]]n de [[atomkerno]]; oni testoflugis britan pasaĝeran aviadilon [[De Havilland Flamingo]] * [[1939]]: [[Germana okupado de Pollando]]: prezidanto de Varsovio [[Stefan Starzyński]] estas pafmortigita de [[Gestapo]] (eventuale tagon pli frue aŭ pli poste; en [[Varsovio]] aŭ apude); [[germanoj]] pafmortigis en [[Krakovo]] ne malpli ol 7 personojn; al [[Pabianice]] alvenis unua [[mil]]o de germanoj, translogikitaj de [[Volinio]] (en sekvaj tagoj estis setligitaj en [[Poznań]]-regiono); en [[Varsovio]] oni malfermis la unuan [[kinejo]]n nur por [[germanoj]]; komerca pakto por 1940 subskribita inter [[Tria Regno]] kaj [[Svedio]] * [[1940]]: [[Batalo de Anglio]]: 648 personoj pereis kaj 2364 vundiĝis dum du noktaj aeratakoj de [[Luftwaffe]] en [[Manchester]]on el la 22/23-a kaj 23/24-a de decembro * [[1941]]: En [[Varsovio]] membroj de rezista movado [[farbo|farbis]] germanajn publikajn tabulojn kun skizo pri frontoj en [[Sovetunio]] * [[1942]]: En la [[ĉefurbo]] de [[Ĝenerala Gubernio]] unuo de Juda Batal-Organizo el Popola Gvardio ĵetis [[grenado (eksplodaĵo)|grenadojn]] en la krakovan [[kafejo]]n „Cyganeria” (tiutempe nur por germanoj), rezulte 7-10 germanaj oficiroj pereis; [[Adolf Hitler]] subskribis ordonon komenci produktadon de [[balistika misilo]] [[V-2]] kiel "venĝa [[armilo]]" * [[1943]]: Taĉmento de Popola Gvardio detruis [[lakto|laktejo]]n kaj senarmigis policejon apud [[Mińsk Mazowiecki]]; sovetaj [[partizano]]j en [[Pskova provinco]] arestis malgrandan taĉmenton de la [[Pola Enlanda Armeo]], kies membrojn ili forveturigis al [[Moskvo]] * [[1944]]: [[Waffen-SS]] murdis en okupita Pollando 79 personojn; [[Volinio]]: 82 poloj estis [[murdo|murditaj]], parte aparte kruele, de la [[Ukraina Ribela Armeo]] en pola-ukraina [[vilaĝo]] Toustobaby, nun en [[Ternopila provinco]] - samtempe en du aliaj vilaĝoj ukrainaj naciistoj murdis 47 kaj 15 personojn; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de [[Pola Enlanda Armeo]] frakasis taĉmenton de [[kalmukoj]] en [[Kielce]]-regiono; [[Béla Miklós Dálnoki]] iĝis ĉefministro de [[Provizora Nacia Kabineto]], establita en [[Debrecen]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: pro plibonigo de [[vetero]] dum la [[batalo de Ardenoj]] komenciĝis ofensivo de usona 3-a Armeo * [[1945]]: Ministro pri eksterlandaj aferoj [[János Gyöngyösi]] anoncis, ke la registaro de [[Kabineto Tildy]], kun la konsento de la Aliancita Kontrola Komisiono, komencas [[Forpelo de germanoj (1944–1950)|deportadon de germanoj el Hungario]], la proponon voĉdonis registaraj membroj * [[1947]]: Antaŭ Supera Nacia Tribunalo en [[Krakovo]] finiĝis la unua proceso pri la koncentrejo kaj [[ekstermejo]] [[Aŭŝvico]] – 21 [[militkrimo|militkrimulojn]] oni [[pendumo|pendumis]] post monato, 8 kondamnis al [[ĝismorta malliberigo]], kaj 10 al 3-15 jaroj da mallibero; [[Konstitucio de la Itala Respubliko]] estis aprobita de la [[Konstitucianta Asembleo de la Itala Respubliko]] * [[1949]]: Konstruado de [[Stalin]]-monumento estis oficiale komencita en [[Prago]]; [[Ukrainio]]: [[trolebuso|trolebusa]] trafiko ekfunkciis en [[Zaporiĵo]]; [[Japanio]] postulis de [[Usono]] redonon de [[Okinava insulo]] * [[1950]]: [[Kroatio]]: unua [[skoltismo|skolta]] taĉmento estis fondita en [[Zagrebo]] * [[1952]]: [[Usona Senato]] anoncis raporton pri la [[masakro de Katin]], pri kiu ĝi kulpigis [[Sovetunio]]n. Pro la amasa murdado de kelkdek mil polaj [[oficiro]]j oni apelaciis fondi internacian tribunalon por prijuĝi la [[amasaj komunistaj krimoj|komunistan krimon]]. * [[1956]]: Evakuo de britaj kaj francaj taĉmentoj de [[Egiptujo]] dum la [[Arabaj-israelaj militoj|Sueza krizo]] * [[1965]]: Premiero de la usona [[melodramo|melodrama]] filmo [[Doctor Zhivago|''Doktoro Ĵivago'']] * [[1966]]: [[Telewizja Polska]] ekprezentis spektaklan filmserion ''[[Ludcelo pli granda ol vivo (filmserio)|Ludcelo pli granda ol vivo]]'' * [[1970]]: [[Pola ribelo de Decembro 1970|Pola decembra laborista ribelo]]: en [[Szczecin]] reprezentantoj de [[striko|strikantoj]] subskribis interkonsenton kun regantoj de la [[vojevodio]] - de [[milico|milicaj]] kaj [[armeo|armeaj]] [[kuglo]]j pereis 45 personoj, 1165 vundiĝis, kelkaj miloj estis arestitaj kaj la plej aktivaj [[reprezalio|persekutataj]] dum pluraj jaroj; en [[Düsseldorf]] germana juĝejo kondamnis al [[ĝismorta malliberigo]] Franz Stangl, estintan komandanton de la [[ekstermejo]] [[Treblinka (koncentrejo)|Treblinka]], kie ĝis novembro 1943 oni murdis preskaŭ 900 mil [[judoj]]n * [[1971]]: [[Dako]] iĝis ĉefurbo de [[Bangladeŝo]] * [[1974]]: [[Transmaraj teritorioj (Francio)|Transmaraj teritorioj]]: en [[referendumo]] farita sur 4 insuloj de [[Komoroj]], la [[sendependeco]]n elektis loĝantoj de [[Anjuano]], [[Mohéli]] kaj [[Granda Komoro]], kaj [[Majoto]] restis sub la regado de [[Francio]] * [[1978]]: Sovetia seria murdisto [[Andrej Ĉikatilo]] mortigis sian unuan viktimon * [[1979]]: [[Katalunio]] kaj [[Eŭska Aŭtonoma Komunumo|Eŭskio]] [[Aŭtonoma Komunumo de Hispanio|aŭtonomiĝis]] * [[1981]]: Ŝtatoj de [[Eŭropa Ekonomia Komunumo]] en deklaro agnoskis, ke agado de polaj komunistaj regopovoj, ligita kun enkonduko de la [[milita stato en Pollando]], estis rompo de la [[Helsinka Interkonsento]] el 1975 * [[1984]]: En [[Varsovio]] okazis dua [[kongreso]] de la [[Konfederacio de Sendependa Pollando]] * [[1989]]: En [[Berlino]] remalfermiĝis [[Brandenburga pordego]], 28 jarojn post konstruo de la [[Berlina muro]] * [[1990]]: [[Oceanio]]: [[Federacio de Mikronezio]] kaj [[Marŝala Insularo]] sendependiĝis de Usono; [[Lech Wałęsa]] iĝis [[Listo de prezidantoj de Pollando|prezidento de Pollando]] — la lasta [[pola ekzila registaro|pola prezidento en ekzilo]] [[Ryszard Kaczorowski]] transdonis al li distingilojn de la ordonpovo, la Tria [[Pola Respubliko]] iĝis fakto * [[1992]]: En [[Paragvajo]] oni malkovris "Arkivojn de Teroro", kiu enhavas nomojn de 80 000 homoj murditaj aŭ [[malaperigo|malaperintaj]] en ses landoj de [[Latinameriko]] * [[1997]]: 45 [[indianoj]] estis [[masakro|masakritaj]] en meksika subŝtato [[Chiapas]] de kvazaŭarmea bando, kio efektiviĝis en preĝejo dum registara kampanjo kontraŭ [[Zapatista Armeo por Nacia Liberigo]] * [[1999]]: [[Mamadou Tandja]] iĝis prezidento de [[Niĝero]] * [[2001]]: [[Klonado]]: naskiĝis unua [[dombesto]] - klonita [[hejma kato]] ''CC'' (formortis en 2020); [[Hamid Karzai]] ekoficis kiel prezidanto de Afganujo post la faligo de [[talibano]]j monaton pli frue * [[2002]]: [[Janez Drnovšek]] iĝis prezidento de Slovenio * [[2008]]: [[Emil Boc]] iĝis ĉefministro de Rumanio * [[2010]]: Diktatoro de Argentino [[Jorge Rafael Videla]] estis kondamnita al dum-viva mallibero pro [[krimoj kontraŭ la homeco]] * [[2010]]: [[Barack Obama]] permesis al [[gejoj]] soldatservi en la [[usona armeo]] * [[2012]]: [[Borut Pahor]] iĝis prezidento de Slovenio * [[2014]]: Rekomenco de antaŭaj laboroj ĉe la [[Nikaragva kanalo]] * [[2016]]: En [[Siria enlanda milito]] post kvar jaroj da batalado, la batalo de [[Halepo]] finiĝis venke por la lojala tendaro * [[2018]]: 437 personoj pereis, 23 perdiĝis, kaj 7202 vundiĝis sur marbordoj de [[Javo]] kaj [[Sumatro]] rezulte de [[cunamo]] en [[Sunda Markolo]], kaŭzita de [[erupcio]] de la [[vulkano]] [[Krakatau]] * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: tagon post vizito de la [[prezidanto de Ukrainio]] en [[Baĥmut]] la [[ukrainoj|ukrainaj]] soldatoj rekonkeris tutan orientan parton de la urbo; rusa ĉefministro de [[separismo|separista]] [[Donecka Popola Respubliko]] estis vunditaj dum pripafo de [[Donecko]]; urbestro de okupata [[Melitopolo]] alarmis, ke "okupantoj provas arigi 1,5-2 mil [[infano]]jn el provizore okupataj teritorioj kaj sub preteksto de novjaraj ferioj" forpreni ilin al [[Moskvo]]; laŭ ukraina [[stabo]] [[rusoj]] perdis pli ol 100 mil soldatojn — en ukraina atako al rusa [[aerodromo]] apud Kaĥovka en [[Ĥersona provinco]] pereis ĝis 150 rusiajn soldatojn, ĉ. 50 estis vunditaj; sur [[tombejo]] de [[Ĥersono]] oni malkovris 36 tombojn de personoj mortigitaj de rusaj okupantoj, kaj de marto en okupata [[Mariupolo]] — 10 300 tombojn (oni komencis detrui urban konstruaĵon de Drama Teatro por forŝiri spurojn de la krimoj). Reagoj: [[Bulgario]] elspezos kromajn 37 milionojn da dolaroj por helpo al [[rifuĝinto]]j el Ukrainio; [[Pollando]] [[sankcio|sankciigis]] 12 civitanojn de [[Belorusio]]; rusa stabestro informis, ke ĝis nun en Ukrainio estis trafitaj 1 300 kritikaj celoj. ==Naskiĝoj== * [[240]]: [[Diokleciano]], imperiestro de Romio (m. [[311]]) * [[1449]]: [[Filippo Maria Sforza]], grafo de [[Korsiko]] kaj [[Pavio]] (n. [[1492]]) * [[1550]]: [[Cremonini Cesare]], itala filozofo (m. [[1631]]) * [[1608]]: [[Arnold Johan Messenius]], sveda historiisto (m. [[1651]]) * [[1639]]: [[Jean Racine]], franca poeto kaj [[dramaturgo]] (m. [[1699]]) * [[1666]]: [[Gobind Singh]], barata [[guruo]] de [[sikismo]], la deka kaj lasta (m. [[1708]]) * [[1696]]: [[James Oglethorpe]], brita generalo, fondinto de [[kolonio]] [[Georgio]] (m. [[1785]]) * [[1755]]: [[Georges Couthon]], franca [[jakobeno]] (m. [[1794]]) * [[1787]]: [[Muhamad al-Sanusi]], fondinto de [[Sanusio|Sanusi]]-ordeno disvastiĝinta en [[Libio]], [[sajido]] (m. [[1859]]) * [[1795]]: [[Clemens August Carl Klenze]], germana juristo kaj historiisto (m. [[1838]]) * [[1805]]: [[August Theodor von Grimm]], germana pedagogo, verkisto kaj muzikisto, [[caro|cara]] konsilisto (m. [[1878]]) * [[1807]]: [[Karl Ludwig Grotefend]], germana historiisto kaj fakulo pri [[antikveco]] (m. [[1874]]) * [[1817]]: [[Tuiskon Ziller]], germana pedagogo kaj juristo (m. [[1882]]) * [[1818]]: [[Konrad Birndorfer]], germana sanktulo (m. [[1894]]) * [[1833]]: [[Marko Vovĉok]], ukraina verkistino kaj tradukistino (m. [[1907]]) * [[1837]]: [[Vladimir Markovnikov]], rusia kemiisto, konata de la [[regulo de Markovnikov]] (m. [[1904]]) * [[1848]]: [[Ulrich von Wilamowitz-Moellendorf]], germana [[Klasika Filologio|klasika filologo]], kritikisto de [[Friedrich Nietzsche]] (m. [[1931]]) * [[1849]]: [[Christian Rohlfs]], germana pentristo (m. [[1938]]) * [[1853]]: [[Teresa Carreño]], venezuela pianvirtuozino (m. [[1917]]) * [[1858]]: [[Giacomo Puccini]], itala komponisto (m. [[1924]]) * [[1864]]: [[Oscar Alin]], sveda politikisto, politikscienculo kaj historiisto (m. [[1900]]) * [[1872]]: [[Zdzisław Krygowski]], pola matematikisto (m. [[1955]]) * [[1876]]: [[Filippo Tommaso Marinetti]], itala poeto, arta teoriisto, eldonisto, kunfondinto de [[futurismo]] kaj [[manifesto]] pri [[itala faŝismo]] (m. [[1944]]) * [[1878]]: [[Ferenc Monay]], hungara pastro, historiisto, verkisto (m. [[1964]]) * [[1880]]: [[Dániel Jób]], hungara verkisto, reĝisoro kaj teatrestro (m. [[1955]]) * [[1880]]: [[Paul Blaise]], sekretario de Belga Komerca Ĉambro en Londono, profesoro de lingvoj kaj komerca korespondanto en [[Belgio]], [[Francio]] kaj [[Anglio]], kie li propagandis, instruis kaj fondis diversajn [[Esperanto-grupo]]jn, kontribuinta al [[UK 1907]], [[UK 1914]] kaj [[UK 1930]], sekretario de [[Ĉekbanko Esperantista]], kunfondinto de [[Universala Esperanto-Asocio]], komitatano de [[Brita Esperanto-Asocio]] * [[1881]]: [[Szczepan Jeleński]], pola inĝeniero, verkisto kaj [[scienca popularigo|populariganto de scienco]] (m. [[1949]]) * [[1882]]: [[Arthur Eddington]], brita [[astrofizikisto]] (m. [[1944]]) * [[1883]]: [[Edgar Varese]], usona komponisto (m. [[1965]]) * [[1887]]: [[Srinivasa Aiyangar Ramanujan]], barata [[matematikisto]], genia [[memlernanto]] (m. [[1920]]) * [[1899]]: [[Gustaf Gründgens]], germana aktoro, reĝisoro kaj intendanto (m. [[1963]]) * [[1900]]: [[Hermanus Jacob Blokker]], nederlanda vendorganizanto, kunredaktoro de "[[Holanda Esperantisto]]" (m. [[1974]]) * [[1903]]: [[Sándor Tompa]], hungara aktoro (m. [[1969]]) * [[1913]]: [[Jaroslav Mařík]], ĉeĥa [[esperantisto]], gvidanto de [[Esperantista Klubo en Praha]], ekzamenanto ĉe [[Somera Esperanto-Tendaro Lančov]], honora membro de [[UEA]] kaj [[ĈEA]] (m. [[1997]]) * [[1921]]: [[Reinhold Stecher]], aŭstra teologo kaj episkopo romkatolika (m. [[2013]]) * [[1922]]: [[Randolph L. Braham]], usona historiisto (m. [[2018]]) * [[1922]]: [[Zoltán Nemes]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro * [[1925]]: [[Géza Kovách]], rumania hungara historiisto (m. [[2004]]) *[[1925]]: [[Walter Womacka]], germana pentristo kaj grafikisto * [[1927]]: [[Ilona Lászlóffy]], rumania hungara verkistino pri [[pedagogio]] (m. [[2012]]) * [[1932]]: [[Lajos Zöld]], rumania hungara ĵurnalisto, organizinto de arta vivo (m. [[2014]]) * [[1937]]: [[Bożena Mamontowicz-Łojek]], pola historiistino, teatrologo, prezidantino de Pola [[Masakro de Katin|Katina]] [[Fondaĵo]], viktimo de la [[Kraŝo de la pola prezidenta aviadilo en 2010|kraŝo de la pola prezidenta aviadilo]] (m. [[2010]]) * [[1939]]: [[Lajos Balázs]], rumania hungara etnografo, universitata docento * [[1943]]: [[Paul Wolfowitz]], usona politikisto, prezidanto de [[Monda Banko]] * [[1949]]: [[Maurice Gibb]], membro de [[Bee Gees]] * [[1949]]: [[Robin Gibb]], membro de [[Bee Gees]] (m. [[2012]]) * [[1952]]: [[Sandra Kalniete]], latva politikistino, verkistino, diplomatino, membro de la [[Eŭropa Parlamento]] *[[1954]]: [[Justus H. Ulbricht]], germana historiisto * [[1960]]: [[Jean-Michel Basquiat]], usona [[nuntempa arto|nuntempa artisto]], [[novekspresionismo|novekspresionisto]], pentristo de [[grafitio]] (m. [[1988]]) * [[1962]]: [[Ralph Fiennes]], brita aktoro * [[1970]]: [[Ted Cruz]], usona juristo kaj politikisto * [[1972]]: [[Vanessa Paradis]], franca kantistino, aktorino, modelulino * [[1984]]: [[Basshunter]], sveda diskĵokeo * [[1990]]: [[Jean-Baptiste Maunier]], franca kantisto kaj aktoro, soloisto de [[infana ĥoro]] [[Les Petits Chanteurs de Saint-Marc| La malgrandaj kantistoj de Sankta Marko]] * [[1992]]: [[Anis Amri]], germana-tunizia teroristo, atencinto pafmortigita (m. [[2016]]) ==Mortoj== * [[69]]: [[Vitelio]], imperiestro de Romio, murdita (n. [[15]]) * [[1100]]: [[Břetislav la 2-a (Bohemio)|Břetislav la 2-a]], ĉeĥa princo (n. ĉirkaŭ [[1060]]) * [[1316]]: [[Egidio Romano]], itala kleriko kaj filozofo (n. ĉirkaŭ [[1243]]) * [[1419]]: [[Johano la 23-a (kontraŭpapo)|Johano la 23-a]], kontraŭpapo (n. ĉirkaŭ [[1370]]) * [[1530]]: [[Willibald Pirckheimer]], germana [[humanismo|humanisto]], politikisto, juristo (n. [[1470]]) * [[1616]]: [[Jacob Le Maire]], nederlanda [[maristo]] [[navigado|ĉirkaŭnaviginta]] la teron (n. ĉirkaŭ [[1585]]) * [[1641]]: [[Maximilien de Béthune]], franca politikisto, [[hugenotoj|hugenoto]], marŝalo kaj ministro (n. [[1560]]) * [[1651]]: [[Arnold Johan Messenius]], sveda historiisto (n. [[1608]]) * [[1651]]: [[Arnold Messenius]], sveda politika disidento, morte kondamnita de la reĝino Kristina (n. [[1629]]) * [[1764]]: [[László Amade]], hungara poeto (n. [[1703]]) * [[1828]]: [[William Hyde Wollaston]], angla kemiisto, inventisto kaj doktoro pri medicino, malkovrinto de [[paladio]] kaj [[rodio]] (n. [[1766]]) * [[1867]]: [[Jean-Victor Poncelet]], franca matematikisto, inĝeniero, generalo (n. [[1788]]) * [[1870]]: [[Gustavo Adolfo Bécquer]], hispana verkisto (n. [[1836]]) * [[1875]]: [[Zsigmond Kemény]], hungara barono kaj verkisto (n. [[1814]]) * [[1880]]: [[George Eliot]], angla verkistino kaj tradukistino (n. [[1819]]) * [[1897]]: [[ Albert Pálffy]], hungara ĵurnalisto (n. [[1820]]) * [[1898]]: [[Fritz Schullerus]], pentristo hungarlanda el [[Transilvanio]] (n. [[1866]]) * [[1902]]: [[Richard von Krafft-Ebing]], germana [[psikiatro]], [[seksologo]], [[neŭrologo]] (n. [[1840]]) * [[1917]]: [[Francesca Saverio Cabrini]], usona kristana sanktulino (n. [[1850]]) * [[1918]]: [[Bruno Riefling]], norvega studento, prezidanto de [[Norvega Esperantista Ligo]] (n. [[1895]]) * [[1927]]: [[Domokos Sipos]], hungara juristo, oficisto, verkisto kaj poeto (n. [[1882]]) * [[1936]]: [[Nikolaj Ostrovskij]], soveta verkisto, partopreninto de la [[Rusia Enlanda milito]] (n. [[1904]]) * [[1936]]: [[Dragutin Gorjanović-Kramberger]], kroata geologo kaj paleontologo (n. [[1856]]) * [[1939]]: [[Ma Rainey]], usona blus-kantistino (n. [[1886]]) * [[1940]]: [[Nathanael West]], usona verkisto (n. [[1903]]) * [[1943]]: [[Beatrix Potter]], brita verkistino kaj natursciencistino (n. [[1866]]) * [[1960]]: [[György Kiss Benke]], rumania hungara ĵurnalisto (n. [[1927]]) * [[1961]]: [[János Husovszky]], hungara pentristo (n. [[1883]]) * [[1969]]: [[Josef von Sternberg]], aŭstri-usona kinreĝisoro (n. [[1894]]) * [[1972]]: [[Ferenc Sükösd]], rumania hungara pentristo kaj muzeologo (n. [[1933]]) * [[1973]]: [[Georg Eichholz]], germana protestantisma teologo (n. [[1909]]) * [[1989]]: [[Samuel Beckett]], irlanda Nobelpremiita verkisto (n. [[1906]]) * [[1995]]: [[István Fóriss]], hungara aktoro (n. [[1963]]) * [[1995]]: [[James Meade]], brita Nobelpremiita ekonomikisto kontribuinta al teorio pri la [[Internacia komerco]] (n. [[1907]]) * [[1998]]: [[Ilona Thiery H.]], hungara verkisto (n. [[1911]]) * [[2000]]: [[Włodzimierz Wesołowski]], pola inĝeniero kaj [[skoltismo|skoltestro]], estrarano de [[Pola Esperanto-Asocio]], tradukisto de kantoj al [[Esperanto]] kaj i.a. verkaĵoj de [[Jaroslav Hašek]], [[Eugène Ionesco]] kaj [[Wisława Szymborska]] (n. [[1936]]) * [[2001]]: [[László Ujfalusi]], hungara trombonisto, universitata instruisto (n. [[1914]]) * [[2004]]: [[Zhang Qicheng]], ĉina esperantisto, honora prezidanto de [[Ĉina Esperanto-Ligo]], [[komitatano A]], [[honora membro de UEA]] (n. [[1913]]) * [[2008]]: [[Lansana Conté]], prezidento de Gvineo (n. [[1934]]) * [[2011]]: [[Maria Trzcińska]], pola juĝistino de [[Instituto pri Nacia Memoro]] esploranta germanajn [[krimo]]jn dum la [[okupado]] de Pollando, aŭtorino de [[monografio]] pri [[KL Warschau]] (n. [[1931]]) * [[2012]]: [[Květa Legátová]], ĉeĥa verkistino, aŭtorino de radiaj teatraĵoj (n. [[1919]]) * [[2012]]: [[Belka Beleva]], bulgara aktorino, fondintino de [[Bulgara Esperanto-Teatro]], rolinta en naciaj kongresoj de [[Bulgara Esperanto-Asocio]], festivaloj de [[Esperanto-teatro]] kaj en [[Internacia Arta Teatro]], membrino de [[Komisiono por Virina Agado]] de [[UEA]] kaj BEA, [[Honoraj membroj de UEA|honora membrino de UEA]] (n. [[1927]]) * [[2014]]: [[Joe Cocker]], angla kantisto (n. [[1944]]) * [[2025]]: [[Chris Rea]], brita kantisto (n. [[1951]]) *[[2025]]: [[Fanil Sarvarov]], rusia generalo ==Specialaj tagoj kaj festoj== * [[Vintra solstico]]: malnova festo celebrata en pluraj kulturoj la 21-an – 22-an de decembro * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Francesca Saverio Cabrini]], unua usona civitanino [[kanonizo|enkanonigita]] * [[Kristnaska loterio]]: ĉefa lotumado de [[Lotería Nacional (Hispanio)|hispana nacia loterio]] ==Tagoj de [[semajno]]== La '''22-a de decembro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]. {{Projektoj |commonscat=22 December |wikinewscat=22-a de decembro }} [[Kategorio:Decembro]] [[Kategorio:22-a de decembro| ]] [[Kategorio:22-a tago de la monato|#12]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#1222]] m8dghdewimaica7s4tmm6hwi4si2m24 0 9058 9367222 9254706 2026-05-05T13:51:02Z ~2026-27363-65 256381 Mi aldonis la iniciaton pri renomado de Vaalserberg — ĝi estis vaste raportita en Esperantaj amaskomunikiloj. Ankaŭ en germanlingvaj amaskomunikiloj en Belgio kaj Germanio kaj en nederlandlingvaj amaskomunikiloj en Nederlando. 9367222 wikitext text/x-wiki <!--La uzo de antaŭa ŝablono "informkesto Ŝtato" donis multajn teknikajn problemojn. Ĉi tie fakte "informkesto pereinta ŝtato" por praktikas kaj pli ĝustas. Se iuj indikitaj parametroj ankoraŭ ne montriĝas, tiam pro tio ke ilia parametro-nomoj ankoraŭ ne plene adaptiĝis... --> {{informkesto pereinta ŝtato | origina nomo = [[Esperanto|eo]] Neŭtrala Moresneto <br /> [[Franca lingvo|fr]] Moresnet Neutre <br /> [[Germana lingvo|de]] Neutral-Moresnet <br /> [[Limburga lingvo|li]] Neutraal Moresent <!-- "Moresent" ne estas tajperaro --> <br /> [[Nederlanda lingvo|nl]] Neutraal Moresnet | nomo = Neŭtrala Moresneto | flago = [[Dosiero:Flag of Moresnet.svg|180px]] | himno = La Amikeja Marŝo | mapo noto={{legendo|#F4BE4A|[[Nederlando]]}}{{legendo|flava|[[Belgio]], [[Liège|provinco Lieĝo]]}}{{legendo|#70BDF0|[[Neŭtrala Moresnet]]}}{{legendo|#97DAB7|[[Reĝlando Prusio|Prusio]], [[Rejnlando]]}} | lingvoj = [[Germana lingvo|la germana]] <br /> [[Franca lingvo|la franca]] <br /> [[Limburga lingvo|la limburga]] ([[kelmis]]a plata dialekto)<ref>{{citaĵo el libro|titolo=Zink|familia nomo=Van Reybrouck|persona nomo=David|jaro=2018|eldoninto=De Bezige Bij|isbn=9789403105604}}</ref> <br /> [[Esperanto]] (ekde 1908) | ĉefurbo = [[Kelmis]] | areo = 3.6 | nombro de loĝantoj = 3000 | nombro de loĝantoj noto = ([[1900]]) <br/> 3 500 ([[1914]]),<br/>rezultis: loĝdenso,<br/>857.1 /km² ([[1900]]) <br/> 972.2 /km² ([[1914]]) | monunuo = [[Franca franko]] kaj aliaj | horzono = +1 (+2 de aprilo ĝis oktobro) | antaŭ 1 = Napoleona Imperio | post 1 = Reĝlando Belgio | estroA titolo = ŝtatestro | estroA1 = Arnold Timothée de Lasaulx | estroA1 dato = 1817–1859 | estroA2 = Pierre Grignard | estroA2 dato = 1918–1920 | rimarko = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=10|frame-align=center |frame-lat={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |frame-long={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |frame-width=260}} }} <!--[[Dosiero:Moresnet.png|eta|240px|{{legendo|#F4BE4A|[[Nederlando]]}}{{legendo|flava|[[Belgio]], [[Liège|provinco Lieĝo]]}}{{legendo|#70BDF0|[[Neŭtrala Moresnet]]}}{{legendo|#97DAB7|[[Reĝlando Prusio|Prusio]], [[Rejnlando]]}}|alternative=|maldekstra]]--> [[Dosiero:Moresnet - Gustave ROY.jpg|alternative=Gustave Roy pri sendependa esperantista ŝtato|eta|Gustave Roy pri sendependa esperantista ŝtato|maldekstra]] '''Moresneto neŭtrala''', '''Neŭtrala Moresneto''' aŭ "'''Neŭtra Moresneto'''" (en Esperantio ankaŭ foje '''Amikejo'''<ref>(de) ''[https://brf.be/regional/1824961/ Amikejo Turo erzählt die Geschichte von Neutral-Moresnet]'' (Amikejo Turo rakontas la historion de Neŭtrala Moresneto), BRF Nachrichten, la 26-an de aprilo 2024.</ref>) estis, de [[1816]] ĝis [[1919]], malgranda kvazaŭ-"lando" (ĉefurbo: Moresnet), kun teritorio de ĉirkaŭ 3,5&nbsp;km² (333 ha), inter la nuna [[Belgio]] kaj [[Germanio]] kun kontaktopunkto en Nederlando (iam la kvarlanda landlimo). Ĝi ekzistis entute 104 jarojn (de 1816 ĝis 1920) nur ĉar ĝiaj du grandaj najbaraj landoj ne konsentis pri kiu posedu ĝin. Tiel, ili decidis igi ĝin neŭtrala teritorio dividante la regadon egale. Ĝi situas proksimume 7&nbsp;km sudokcidenten el [[Aĥeno]] (Germanio) rekte sude de la intersekco de la [[Germanio|germanaj]], [[Belgio|belgaj]] kaj [[Nederlando|nederlandaj]] landlimoj sur [[Vaalserberg]]. Inter januaro kaj marto 1908 pli ol cent kvindek internaciaj gazetoj raportis, ke la disputita areo fariĝus Esperantoŝtateto<ref name=":0">(nederlanda) Wim Meulenkamp, [http://www.dbnl.org/tekst/_maa003198601_01/_maa003198601_01_0017.php Het vierde land. Neutraal-Moresnet, vondeling van Europa] (La kvara lando Neŭtrala-Moresneto, trovito de Eŭropo), Diĝita biblioteko por la nederlandaj literaturoj (DBNL).</ref>. Iel ĝi fariĝis la [[Monako]] de la Nordo<ref name=":1" />. [[Dosiero:Wilhelm Molly.jpg|alternative=Wilhelm Molly, loka kuracisto, esperantisto kaj framasono kiu proklamis la sendependiĝon de Moresnet.|eta|[[Wilhelm Molly]], loka kuracisto, [[esperantisto]] kaj [[framasono]] kiu proklamis la sendependiĝon de Moresnet.]] [[Dosiero:TMK vierlandenpunt.jpg|eta|[http://www.trois-frontieres.be/N/3xmoresnet.php Situo de neŭtrala Moresnet]|maldekstra]][[Dosiero:Drilandenpunt.jpg|eta|[[Vaalserberg]] (la monteto de [[Vaals]]), hodiaŭ [[trilanda punkto|trilanda limpunkto]] inter [[Germanio]], [[Belgio]] kaj [[Nederlando]], estis [[Kvarlanda punkto|kvarlanda limpunkto]] inter 1830, la sendependiĝo de [[Belgio]], ĝis 1919, la fino de la ekzisto de la [[Neŭtrala Moresnet]], kiu sub la nomo "Amikejo" preskaŭ fariĝis la unua teritorio kiu alprenis revolucian decidon oficialigi la lingvon Esperanton<ref>(germana) David Eagleman & Anthony Brandt, ''Kreativität'', eld. [https://www.randomhouse.de/Buch/Kreativitaet/David-Eagleman/Siedler/e411695.rhd Siedler], 2018, p. 116-117, ISBN 978-3-8275-0018-2</ref>|alternative=]] [[Dosiero:Moresnet.jpg|eta|La falsa poŝtmarko publikigita fare de Jean-Baptiste Moens la 1-an de aprilo 1867]] Tiam la ĉefa kuracisto de la zinkominejo, [[Wilhelm Molly]] provis sur la teritorio [[Neŭtrala Moresnet]] krei la unuan Esperanto-ŝtaton. Wilhelm Molly estis inspirita de [[Gustave Roy]], ambaŭ framasonoj: ili celis igi Moresneton la unua [[Esperanta regno]], nomata "Amikejo"<ref>(en) ''[https://www.youtube.com/watch?v=uhfUu1WmiTo&t=396s The Secret International Language: Esperanto Explained]'' - TLDR News, video, 2:34 min</ref>. La proponita himno estis samnoma [[marŝo]] en Esperanto, kun adaptita ortografio: ''Amikayo''. Amikejo estis proklamita en aŭgusto 1908, sed daŭris nur kelkajn tagojn, ĉar nek [[Belgio]] nek [[Prusio]] rezignis siajn rajtojn. Tiam la estro de la teritorio (regiono) estis urbestro. Dum la [[Unua Mondmilito]] tiun teritorion ekokupis [[Germanio]] kaj nur la postmilita '''[[Traktato de Versajlo]]''' de la 28a de junio [[1919]] finis la "provizoran neŭtralecon" centjaran, decidante ke Neŭtrala Moresnet apartenos al Belgio. Germanio reaneksis la lokon dum la [[Dua Mondmilito]], sed ĝi reapartenis al Belgio ekde [[1944]]. Nuntempe, ĝi estas parto de la [[municipo]] [[Kelmis]]/La Calamine en la belgaj [[Germanlingva Komunumo de Belgio|Orientaj Kantonoj]], germanlingvaj. == Ekapero == Dum [[Viena kongreso|Kongreso de Vieno]] de [[1815]], la eŭropa landodivido estis ja redesegnita por kongrui la novan politikan potenco-distribuon. Unu el tiuj limoj ŝanĝindaj estis inter la nova [[Reĝlando de la Unuiĝintaj Nederlandoj]] kaj [[Prusio]]. Ambaŭ konsentis plejparte ĉar la landlimo sekvis malnovajn liniojn, sed ĉirkaŭ Moresnet estis problemo. Inter la vilaĝoj Moresnet kaj ''[[Neu-Moresnet]]'', aperis la valora [[zinko]]minejo ''Altenberg'' ([[Germana lingvo|germane]]) / ''Vieille Montagne'' ([[Franca lingvo|france]]). Ambaŭ regnoj emis inkluzivi ĝin en siajn respektivajn teritoriojn, kaj interkonsentis en [[1816]]: vilaĝo Moresnet mem estu nederlanda, Neu-Moresnet estu parto de Prusio kaj la minejo kaj vilaĝo ''[[Kelmis]]'' (''[[La Calamine]]'') ĉirkaŭ ĝi iĝu, provizore, neŭtrala teritorio administrata kune de ambaŭ regnoj. La nova teritorio havis pli-malpli triangulan formon. La bazo estis la ĉefa ŝoseo de [[Aĥeno]] al [[Lieĝo]]. La minejo estis tuj norde el la ŝoseo. Apude du rektaj linioj iris norden konverĝee ĝis sekco sur Vaalserberg. Kiam [[Belgio]] akiris sendependecon el [[Nederlando]] en [[1830]], la lando en la nederlanda flanko ŝanĝis al belga rego, kaj tiel Belgio transprenis kunadministron, kvankam Nederlando neniam cedis formale la regon pri Moresnet. Komence, la teritorio estis regata de du respektivaj reĝaj komisaroj, sed poste oni koncedis al Moresnet pli da aŭtonomio, establante urbestron kaj dekopan konsilion. La urbestro (kaj [[ŝtatestro]]) estis nomumita de la du komisaroj.[[Dosiero:Viergrenzen.jpg|eta|[[Kvarlanda punkto]]: 1. [[Germanio]] 2. [[Nederlando]] 3. [[Belgio]] 4. [[Neŭtrala Moresnet]] - preskaŭ fariĝis la unua [[Esperanta regno]] (Esperanto-ŝtato), nomata "Amikejo" (nun en Kelmis/La Calamine, ene de la limoj de [[Belgio]]).|alternative=]]La vivo en Neŭtrala Moresneto estis regata de la zinkominejo, la ĉefa dungejo, loganta multajn laboristojn el la najbaraj landoj aldone al la "indiĝenoj", kvankam la tuta loĝantaro de Moresneto neniam atingis kvin milojn. Esti "neŭtrala" teritorio havis plurajn bonajn efikojn. Inter ili malgrandaj impostoj, la neekzisto de [[tarifo]]j pri importo el la najbaraj landoj kaj malaltaj prezoj kompare al eksterlandaj. Pluraj servoj kiel poŝto estis dividitaj inter Belgio kaj Prusio (komparu kun [[Andoro]]). La indiĝenoj rajtis elekti kies [[militservo]]n kaj [[jurisdikcio]]n (ref ?). Krome, la moresnetanoj, foje nomataj ''neŭtralanoj''<ref name=":1" />, estis konsiderataj senregnanoj kaj ne rajtis havi propran armeon. == Turismo kaj Esperanto == El lingvoturisma vidpunkto ne ankoraŭ ekzistas infrastrukturo<ref>En 1978 je la rememoro de D-ro [[Wilhelm Molly]] okazis honoriga renkontiĝo kun monumenta ŝtono ĉe la protestanta tombejo de Neu-Moresnet. Ĉeestis ne nur esperantistoj sed ankaŭ eminentuloj de [[Kelmis]] kaj la pranevo de d-ro Molly.</ref> en Kelmis, kvankam jam tie estas [[verda vojo]] por promenantoj kaj biciklantoj inter la strato Bambusch (Moresnet) kaj la vojeto proksime de la Hagenfeuerstr. ambau alireblaj ekde la Lütticher Strasse<ref>Noto : [https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1yc7g6oV7ZdB8fDeclm-DoPW-CO8&ll=50.70867027943095%2C6.00209316847895&z=20 Mapo], [http://www.velo-ravel.net/2012/2012-01-29_Pre-RAVeL_L39B_Moresnet_-_La_Calamine.htm Pré-RAVeL L39B] Moresnet – La Calamine/Kelmis</ref>. En 1908, periodo de la UK en Dresden, ĉirkaŭ 3,5% (140 personoj) parolintus la lingvon Esperanto<ref name=":1">Recenzo, N. Rasic, Iom rusta zinko, p. 210, Revuo Esperanto, UEA, n-ro 1328 (10) oktobro 2018.</ref>. Ekzistas [[Youtube]]-filmeto en Esperanto : "Vizito de Kelmis (Amikejo)" - la urbeto en [[Neŭtrala Moresnet]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YXskCWv0c4M]</ref>. En la regiono de Moresnet troviĝas turismejo nomata (antaŭ la [[Unua Mondmilito]]) la [[kvarlanda punkto]] (germane : Vierländerblick), sed nuntempe nomata 'trilanda punkto'<ref name=":0" /> (germane : ''Dreiländereck'')<ref name=":0" /><ref>Turismaj informoj de la municipo Gemmenich</ref> La granda ŝoseo (Lütticher Strasse) inter [[Aachen]] ([[Akeno]]) kaj [[Liège]] ([[Lieĝo]]), estis konsiderata kiel la suda limo de la iama [[Neŭtrala Moresnet]], nun sur la teritorio de la [[municipo]] [[Kelmis]] (fr : La Calamine<ref>[http://www.trois-frontieres.be]</ref>). En 2013, okazis en Moresnet [[FESTO]] (Franca Esperanto-Semajno Terure Organizita), junulara [[Esperanto-renkontiĝo]] organizata de la [[Junulara Esperantista Franca Organizo]] (JEFO). En 2025 esperantistoj komencis iniciaton renomi la Vaalserberg ĉe la iama [[kvarlanda punkto]] al ''<nowiki/>'Monto Zamenhof''', por atentigi pri la historion de la proponita Esperanto-ŝtato Amikejo kaj por honori la fondinton de la lingvo, [[L. L. Zamenhof]].<ref>“Monto Zamenhof”: iama kvarlanda punkto en Eŭropo ricevu novan nomon. ''Revuo Esperanto'', 119-a jaro, n-ro 1410 (3), marto 2026, p. 54. [https://uea.org/revuoj/esperanto]</ref> En la tempo de Neŭtrala-Moresnet oni povis aŭskulti en la stratoj, en la kafejoj kaj en la [[Kazino|vetludejo]] la francan, la nederlandan, la germanan, la ripuaran (lokan dialekton), la Kelmisan "''Platt''" proksime al kelkaj limburgaj nederlandaj dialektoj, kiun eblas klasifiki nek kiel germanan nek kiel nederlandan, la usonanglan<ref name=":1" />, la rusan (fare de militkaptitoj dum la unua mondmilito), la italan kaj laste sed ne balaste ankaŭ Esperanton<ref name=":0" />.[[Dosiero:Göhltalmuseum - Neu-Moresnet - Belgium.jpg|eta|Geultalmuzeo<ref>Noto : Göhltalmuseum: Maxstrasse 9, Kelmis, fermita ĝis majo 2018 kun nova ekspoziciejo en Lütticher Strasse 208-288, Kelmis.</ref> (de:''Göhltalmuseum),'' (nun fermita) estis muzeo en la iama domo de la direktoro de la zinkminejo kun kolekto de objektoj pri [[Neŭtrala Moresnet]] kiuj nun troviĝas en la [[muzeo Vieille Montagne]].]] == [[Dosiero:Flag of Esperanto.svg|border|40px]] Malapero de [[Neŭtrala Moresnet]] == [[Dosiero:La Calamine - Plaque commémorative dans l'église Notre-Dame-de-l'Assomption 1914-1918 - 01.jpg|eta|maldekstra|Memoraĵo al la filoj de Neŭtrala Moresnet falintaj en ambaŭ armeoj dum la Unua Mondmilito, en la dekstra pordaĵo de la preĝejo Nia-Sinjorino-de-Ties-Ĉielenpreno. Sube en la germana: "Unuiĝintaj en mortoj, R. I. P. [Ripozu en paco].]] Kiam la minejo elĉerpiĝis en [[1885]], aperis duboj pri la pretervivo de [[Neŭtrala Moresneto]]. Pluraj ideoj estis proponitaj por pli aŭtonomigi ĝin: inter ili, [[kazino]], kaj poŝtoservo kun propraj poŝtmarkoj, ideo malakceptita de la loka registaro. La plej rimarkinda iniciato venis de d-ro [[Wilhelm Molly]] (la mineja kuracisto), inspirita de [[Gustave Roy]], ambaŭ framasonoj: ili celis igi Moresneton la unua [[Esperanta regno]], nomata "Amikejo". La proponita himno estis samnoma [[marŝo]] en Esperanto, kun adaptita ortografio: ''Amikayo''. Amikejo estis proklamita en aŭgusto 1908, sed daŭris nur kelkajn tagojn, ĉar nek Belgio nek Prusio rezignis siajn rajtojn. En [[1914]] dum [[unua mondmilito]], [[Germanio]] (heredanto de Prusio) invadis Belgion kaj [[anekso|aneksis]] Moresneton en [[1915]]. === Traktato de Versailles === La postmilita [[Traktato de Versajlo]] ([[28-a de junio]] [[1919]]) finigis la "provizoran neŭtralecon" centjaran, decidante ke la ŝtateto Neŭtrala Moresnet, kiun oni ofte komparas kun ia [[Monako]] aŭ [[Liĥtenŝtejno]], apartenos al Belgio ekde la {{dato|20|01|1920}}, dato de validiĝo de la Traktato<ref>(de, fr, nl, en) [https://www.arch.be/index.php?l=de&m=neuigkeiten&e=neutral-moresnet.-eine-territoriale-eigenheit-in-belgien-von-1816-bis-1919 Neŭtrala Moresnet: speciala parto de Belgio (1816-1919)], Belgisches Staatsarchiv</ref>. Germanio reaneksis la lokon dum la [[dua mondmilito]], sed ĝi reapartenis al Belgio ekde [[1944]]. Nuntempe, ĝi estas parto de la [[municipo]] [[Kelmis]]/La Calamine en la belgaj germanlingvaj [[Germanlingva Komunumo de Belgio|Orientaj Kantonoj]]. == Ekspozicio == De la 4-a ĝis la 12-a de decembro 2021 estis en [[Mastriĥto|Maastricht]], Nederlando, ekspozicio "''Macht, Wellust en Zink''" (Povo, volupto kaj zinko) kiu per historiaj dokumentoj kaj modernaj instalaĵoj (scenografio, dezajno, fotografiaĵoj, artaĵoj) rakontas la historion de la industria pejzaĝo kaj de Neŭtrala Moresnet. Okaze de tiu ekspozicio aperis samtitola libro en kiu estas kvinpaĝa ĉapitro pri Neŭtrala Moresnet aŭ Amikejo kaj la rolo de Esperanto en ĝi. La libro estas [https://www.bureau-europa.nl/macht-wellust-en-zink/download/7860/ZINK-NL-3mmafloop-40p-fogra39-DEF.pdf senpage elŝutebla ĉi tie] (PDF). La direktoro de Bureau Europa kiu organizis la ekspozicion enkondukis la ekspozicion per jenaj vortoj: "''Ĉi tiu ekspozicio rigardas al la evoluo de la unuaj industrioj en Eŭropo en kombinaĵo kun terpolitiko, la ambicio de eŭropa unuiĝo kiu tradukiĝas en [[Esperanto]], la produktomerkatigo sekrete nutrite pere de la parizaj salonoj kaj la senfina instigo al novigo kiu kondukis al la zinkindustrio''"<ref>(nl) [https://www.bureau-europa.nl/macht-wellust-en-zink/ ''Macht, Wellust en Zink'' - ''Het industriële landschap en de mythe van Moresnet'']'','' Bureau Europa, Platform voor architectuur en design, decembro 2022</ref>. == Bibliografio == * ''(nederlanda)'' David van Reybrouck, ''Zink'', De Bezige Bij, 2016, ISBN 978-90-596-5358-0.. *(germana) David van Reybrouck, ''Zink''. Suhrkamp, Berlino 2017, ISBN 978-3-518-75176-3. * (nederlanda) ''Moresnet'', ''opkomst en ondergang van een vergeten buurlandje'' (Moresnet, leviĝo kaj subiro de forgesita najbara landeto, ''traduko al Esperanto bezonata''<ref name=":1" />), Philip Dröge, Het Spectrum, 272 paĝoj, 2016, ISBN 9789000349609 * (nederlanda) ''De laatste Belgen. Een geschiedenis van de Oostkantons'', Selm Wenselaers, Meulenhoff/Manteau (2008) * Grüner Engel, ''Blaues Land'' (Blua lando)'','' München: C.H. Beck, 2007. 204p. ISBN 9783406556173 Germanlingva romano en kiu [[Esperanto]] kaj la neŭtrala Moresnet ludas gravan rolon. * (itala) Camilla Peruch, ''La lingua neutrale. Una voce fuori dal coro per ricostruire l'Europa'', Vittorio Veneto, Kellermann, 2020, ISBN 8867670948. === En Esperanto === * IEI en 2017 eldonis la libron "''Zinko''", verkita de [[David Van Reybrouck|David van Reybrouck]] kaj tradukita al Esperanto de Piet Buijnsters. * David van Reybrouck, "''Zinko''", Esperanto-traduko de Piet Buijnsters, 2017 (reviziita eldono<ref name=":1" />), eld. [[Internacia Esperanto-Instituto]], 55 paĝoj, ISBN 978-90-805651-5-9). En la novelo "Zinko" David van Reybrouck per la nekredeblaj travivaĵoj de unu loĝanto, rakontas la rimarkindan historion de ĉi tiu landeto. Estante pli ol nura historia evento ĝi demandigas kion la grandskala historio faras al ordinaraj homoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.iei.nl/ieieo74.htm|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-12-30|arkivurl=https://web.archive.org/web/20171230173827/http://www.iei.nl/ieieo74.htm|arkivdato=2017-12-30}}</ref> * Ludoviko Karuzo: ''Amikejo, amuza dramo pri lingvaj problemoj en plurlingva urbo''<ref>(eo, it, de) [https://esperantosudtirolo.wordpress.com/tag/plurlingveco/ Projekto Amikejo] kie elŝauteblas la dramo, Esperanto-klubo Sudtirolo, la 12-a de februaro 2011, alirita la 27-an de januaro 2017.</ref> * Henk: ''Apud Slenaken iam estis Esperantoŝtato'', revuo ''[[Sennaciulo]]'', 56-a jarkolekto, n-ro 4(959), paĝo 29. {{-}} <gallery mode="slideshow"> Dosiero:Neutraal Moresnet.jpg|Neŭtrala Moresnet - iama Amikejo Dosiero:WilhelmMolly.jpg|D-ro Wilhelm Molly, esperantisto Dosiero:Moresnet Karte.jpg|[[Neŭtrala Moresnet]] sur [[poŝtkarto]] el la jaro 1900 Dosiero:Vierlandenpunt1.jpg|Poŝtkarto el la jaro 1905 kun la [[Kvarlanda punkto]] kaj [[Neŭtrala Moresnet]] Dosiero:Vierlandenpunt.jpg|[[Kvarlanda punkto]] [[Vaalserberg]] Dosiero:Grenzstein Neutral Moresnet Nr. 53.jpg|Landlima ŝtono en la Geultalmuzeo estas unu el la objektoj pri la historio de [[Neŭtrala Moresnet]] </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Listo de regnestroj de Moresnet]] * [[Wilhelm Molly]] * [[Muzeo Vieille Montagne]] (parte kun Esperanto-heredaĵo) * [[Kvarlanda punkto]] * [[Ulrike Guérot]] * [[David Van Reybrouck#Neŭtrala Moresnet|David van Reybrouck]] * [[Insulo de la Rozoj|Insulo de la rozoj]] (iama mikronacio esperantista) * [[Romkerhall]] (en la [[Harco]], [[Germanio]]) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=moresnet}} * (germana) [https://lisa.gerda-henkel-stiftung.de/amikejo Filmita debato pri Amikejo kiel modelo de Eŭropa Respubliko aŭ Eŭropo de civitanoj] (kun {{iwiki|Valeska Peschke|Valeska Peschke|d|Q23824512}} [[Ulrike Guérot]] kaj [[Robert Menasse]] kaj aliaj), 2014 *(de) [http://amikejo.net/onewebmedia/AMIKEJO2016-17_Magazin1-170_mail.pdf ''Die Botschaft von Amikejo''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210728210502/http://amikejo.net/onewebmedia/AMIKEJO2016-17_Magazin1-170_mail.pdf |date=2021-07-28 }} (tuta dosiero en PDF-formato) * Ruben Mantels, ''[https://www.de-lage-landen.com/article/staatsvorming-op-postzegelformaat.-twee-boeken-over-het-miniland-moresnet Staatsvorming op postzegelformaat: miniland Moresnet]'', De Lage Landen, la 6-an de novembro 2016. * [https://uea.facila.org/artikoloj/%C4%9Denerale/moresnet-r246/ Moresnet], artikolo en [[UEA Facila]] aperinta 2021-07. * [https://youtube.com/watch?v=YXskCWv0c4M&feature=youtu.be Kelmis - Amikejo], ''Mathieu Schrymecker'',<!-- 22.02.1940-30.10.2021 fonto: https://www.grenzecho.net/64602/familienanzeigen/herr-schrymecker-mathieu--> esperantista historiisto, gvidas nin tra Kelmis serĉe al iamaj konstruaĵoj pri Esperanto kaj Amikejo (Neŭtrala Moresneto). La filmon produktis la loka klubo [[Senlime]]. Alŝutita en 2013. * (eo, nl) [https://libro.ee/file.php?id=922 Moresnet kaj la Esperanta revo]. Mallonga historio de Amikejo, la Neŭtrala Moresnet, surbaze de la esplorado de Philip Dröge. Kreita de Ivo Senden en 2021 * (eo) [https://www.youtube.com/watch?v=MMIOLQxnX0k Klariga filmeto pri la diferenco inter mikronacio kaj mikrostato] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Neŭtra Moresneto| ]] [[Kategorio:Eksaj landoj de Eŭropo]] [[Kategorio:Esperantaj regnoj]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1816]] [[Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1919]] evarb8tt7bba5lgzvk1766xzjiko9hn 9367224 9367222 2026-05-05T13:53:58Z ~2026-27363-65 256381 Mi forigis la informon. Mi forgesis ensaluti en mian Vikipedian konton. Mi tuj aldonos ĝin per mia konto. 9367224 wikitext text/x-wiki <!--La uzo de antaŭa ŝablono "informkesto Ŝtato" donis multajn teknikajn problemojn. Ĉi tie fakte "informkesto pereinta ŝtato" por praktikas kaj pli ĝustas. Se iuj indikitaj parametroj ankoraŭ ne montriĝas, tiam pro tio ke ilia parametro-nomoj ankoraŭ ne plene adaptiĝis... --> {{informkesto pereinta ŝtato | origina nomo = [[Esperanto|eo]] Neŭtrala Moresneto <br /> [[Franca lingvo|fr]] Moresnet Neutre <br /> [[Germana lingvo|de]] Neutral-Moresnet <br /> [[Limburga lingvo|li]] Neutraal Moresent <!-- "Moresent" ne estas tajperaro --> <br /> [[Nederlanda lingvo|nl]] Neutraal Moresnet | nomo = Neŭtrala Moresneto | flago = [[Dosiero:Flag of Moresnet.svg|180px]] | himno = La Amikeja Marŝo | mapo noto={{legendo|#F4BE4A|[[Nederlando]]}}{{legendo|flava|[[Belgio]], [[Liège|provinco Lieĝo]]}}{{legendo|#70BDF0|[[Neŭtrala Moresnet]]}}{{legendo|#97DAB7|[[Reĝlando Prusio|Prusio]], [[Rejnlando]]}} | lingvoj = [[Germana lingvo|la germana]] <br /> [[Franca lingvo|la franca]] <br /> [[Limburga lingvo|la limburga]] ([[kelmis]]a plata dialekto)<ref>{{citaĵo el libro|titolo=Zink|familia nomo=Van Reybrouck|persona nomo=David|jaro=2018|eldoninto=De Bezige Bij|isbn=9789403105604}}</ref> <br /> [[Esperanto]] (ekde 1908) | ĉefurbo = [[Kelmis]] | areo = 3.6 | nombro de loĝantoj = 3000 | nombro de loĝantoj noto = ([[1900]]) <br/> 3 500 ([[1914]]),<br/>rezultis: loĝdenso,<br/>857.1 /km² ([[1900]]) <br/> 972.2 /km² ([[1914]]) | monunuo = [[Franca franko]] kaj aliaj | horzono = +1 (+2 de aprilo ĝis oktobro) | antaŭ 1 = Napoleona Imperio | post 1 = Reĝlando Belgio | estroA titolo = ŝtatestro | estroA1 = Arnold Timothée de Lasaulx | estroA1 dato = 1817–1859 | estroA2 = Pierre Grignard | estroA2 dato = 1918–1920 | rimarko = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=10|frame-align=center |frame-lat={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |frame-long={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |frame-width=260}} }} <!--[[Dosiero:Moresnet.png|eta|240px|{{legendo|#F4BE4A|[[Nederlando]]}}{{legendo|flava|[[Belgio]], [[Liège|provinco Lieĝo]]}}{{legendo|#70BDF0|[[Neŭtrala Moresnet]]}}{{legendo|#97DAB7|[[Reĝlando Prusio|Prusio]], [[Rejnlando]]}}|alternative=|maldekstra]]--> [[Dosiero:Moresnet - Gustave ROY.jpg|alternative=Gustave Roy pri sendependa esperantista ŝtato|eta|Gustave Roy pri sendependa esperantista ŝtato|maldekstra]] '''Moresneto neŭtrala''', '''Neŭtrala Moresneto''' aŭ "'''Neŭtra Moresneto'''" (en Esperantio ankaŭ foje '''Amikejo'''<ref>(de) ''[https://brf.be/regional/1824961/ Amikejo Turo erzählt die Geschichte von Neutral-Moresnet]'' (Amikejo Turo rakontas la historion de Neŭtrala Moresneto), BRF Nachrichten, la 26-an de aprilo 2024.</ref>) estis, de [[1816]] ĝis [[1919]], malgranda kvazaŭ-"lando" (ĉefurbo: Moresnet), kun teritorio de ĉirkaŭ 3,5&nbsp;km² (333 ha), inter la nuna [[Belgio]] kaj [[Germanio]] kun kontaktopunkto en Nederlando (iam la kvarlanda landlimo). Ĝi ekzistis entute 104 jarojn (de 1816 ĝis 1920) nur ĉar ĝiaj du grandaj najbaraj landoj ne konsentis pri kiu posedu ĝin. Tiel, ili decidis igi ĝin neŭtrala teritorio dividante la regadon egale. Ĝi situas proksimume 7&nbsp;km sudokcidenten el [[Aĥeno]] (Germanio) rekte sude de la intersekco de la [[Germanio|germanaj]], [[Belgio|belgaj]] kaj [[Nederlando|nederlandaj]] landlimoj sur [[Vaalserberg]]. Inter januaro kaj marto 1908 pli ol cent kvindek internaciaj gazetoj raportis, ke la disputita areo fariĝus Esperantoŝtateto<ref name=":0">(nederlanda) Wim Meulenkamp, [http://www.dbnl.org/tekst/_maa003198601_01/_maa003198601_01_0017.php Het vierde land. Neutraal-Moresnet, vondeling van Europa] (La kvara lando Neŭtrala-Moresneto, trovito de Eŭropo), Diĝita biblioteko por la nederlandaj literaturoj (DBNL).</ref>. Iel ĝi fariĝis la [[Monako]] de la Nordo<ref name=":1" />. [[Dosiero:Wilhelm Molly.jpg|alternative=Wilhelm Molly, loka kuracisto, esperantisto kaj framasono kiu proklamis la sendependiĝon de Moresnet.|eta|[[Wilhelm Molly]], loka kuracisto, [[esperantisto]] kaj [[framasono]] kiu proklamis la sendependiĝon de Moresnet.]] [[Dosiero:TMK vierlandenpunt.jpg|eta|[http://www.trois-frontieres.be/N/3xmoresnet.php Situo de neŭtrala Moresnet]|maldekstra]][[Dosiero:Drilandenpunt.jpg|eta|[[Vaalserberg]] (la monteto de [[Vaals]]), hodiaŭ [[trilanda punkto|trilanda limpunkto]] inter [[Germanio]], [[Belgio]] kaj [[Nederlando]], estis [[Kvarlanda punkto|kvarlanda limpunkto]] inter 1830, la sendependiĝo de [[Belgio]], ĝis 1919, la fino de la ekzisto de la [[Neŭtrala Moresnet]], kiu sub la nomo "Amikejo" preskaŭ fariĝis la unua teritorio kiu alprenis revolucian decidon oficialigi la lingvon Esperanton<ref>(germana) David Eagleman & Anthony Brandt, ''Kreativität'', eld. [https://www.randomhouse.de/Buch/Kreativitaet/David-Eagleman/Siedler/e411695.rhd Siedler], 2018, p. 116-117, ISBN 978-3-8275-0018-2</ref>|alternative=]] [[Dosiero:Moresnet.jpg|eta|La falsa poŝtmarko publikigita fare de Jean-Baptiste Moens la 1-an de aprilo 1867]] Tiam la ĉefa kuracisto de la zinkominejo, [[Wilhelm Molly]] provis sur la teritorio [[Neŭtrala Moresnet]] krei la unuan Esperanto-ŝtaton. Wilhelm Molly estis inspirita de [[Gustave Roy]], ambaŭ framasonoj: ili celis igi Moresneton la unua [[Esperanta regno]], nomata "Amikejo"<ref>(en) ''[https://www.youtube.com/watch?v=uhfUu1WmiTo&t=396s The Secret International Language: Esperanto Explained]'' - TLDR News, video, 2:34 min</ref>. La proponita himno estis samnoma [[marŝo]] en Esperanto, kun adaptita ortografio: ''Amikayo''. Amikejo estis proklamita en aŭgusto 1908, sed daŭris nur kelkajn tagojn, ĉar nek [[Belgio]] nek [[Prusio]] rezignis siajn rajtojn. Tiam la estro de la teritorio (regiono) estis urbestro. Dum la [[Unua Mondmilito]] tiun teritorion ekokupis [[Germanio]] kaj nur la postmilita '''[[Traktato de Versajlo]]''' de la 28a de junio [[1919]] finis la "provizoran neŭtralecon" centjaran, decidante ke Neŭtrala Moresnet apartenos al Belgio. Germanio reaneksis la lokon dum la [[Dua Mondmilito]], sed ĝi reapartenis al Belgio ekde [[1944]]. Nuntempe, ĝi estas parto de la [[municipo]] [[Kelmis]]/La Calamine en la belgaj [[Germanlingva Komunumo de Belgio|Orientaj Kantonoj]], germanlingvaj. == Ekapero == Dum [[Viena kongreso|Kongreso de Vieno]] de [[1815]], la eŭropa landodivido estis ja redesegnita por kongrui la novan politikan potenco-distribuon. Unu el tiuj limoj ŝanĝindaj estis inter la nova [[Reĝlando de la Unuiĝintaj Nederlandoj]] kaj [[Prusio]]. Ambaŭ konsentis plejparte ĉar la landlimo sekvis malnovajn liniojn, sed ĉirkaŭ Moresnet estis problemo. Inter la vilaĝoj Moresnet kaj ''[[Neu-Moresnet]]'', aperis la valora [[zinko]]minejo ''Altenberg'' ([[Germana lingvo|germane]]) / ''Vieille Montagne'' ([[Franca lingvo|france]]). Ambaŭ regnoj emis inkluzivi ĝin en siajn respektivajn teritoriojn, kaj interkonsentis en [[1816]]: vilaĝo Moresnet mem estu nederlanda, Neu-Moresnet estu parto de Prusio kaj la minejo kaj vilaĝo ''[[Kelmis]]'' (''[[La Calamine]]'') ĉirkaŭ ĝi iĝu, provizore, neŭtrala teritorio administrata kune de ambaŭ regnoj. La nova teritorio havis pli-malpli triangulan formon. La bazo estis la ĉefa ŝoseo de [[Aĥeno]] al [[Lieĝo]]. La minejo estis tuj norde el la ŝoseo. Apude du rektaj linioj iris norden konverĝee ĝis sekco sur Vaalserberg. Kiam [[Belgio]] akiris sendependecon el [[Nederlando]] en [[1830]], la lando en la nederlanda flanko ŝanĝis al belga rego, kaj tiel Belgio transprenis kunadministron, kvankam Nederlando neniam cedis formale la regon pri Moresnet. Komence, la teritorio estis regata de du respektivaj reĝaj komisaroj, sed poste oni koncedis al Moresnet pli da aŭtonomio, establante urbestron kaj dekopan konsilion. La urbestro (kaj [[ŝtatestro]]) estis nomumita de la du komisaroj.[[Dosiero:Viergrenzen.jpg|eta|[[Kvarlanda punkto]]: 1. [[Germanio]] 2. [[Nederlando]] 3. [[Belgio]] 4. [[Neŭtrala Moresnet]] - preskaŭ fariĝis la unua [[Esperanta regno]] (Esperanto-ŝtato), nomata "Amikejo" (nun en Kelmis/La Calamine, ene de la limoj de [[Belgio]]).|alternative=]]La vivo en Neŭtrala Moresneto estis regata de la zinkominejo, la ĉefa dungejo, loganta multajn laboristojn el la najbaraj landoj aldone al la "indiĝenoj", kvankam la tuta loĝantaro de Moresneto neniam atingis kvin milojn. Esti "neŭtrala" teritorio havis plurajn bonajn efikojn. Inter ili malgrandaj impostoj, la neekzisto de [[tarifo]]j pri importo el la najbaraj landoj kaj malaltaj prezoj kompare al eksterlandaj. Pluraj servoj kiel poŝto estis dividitaj inter Belgio kaj Prusio (komparu kun [[Andoro]]). La indiĝenoj rajtis elekti kies [[militservo]]n kaj [[jurisdikcio]]n (ref ?). Krome, la moresnetanoj, foje nomataj ''neŭtralanoj''<ref name=":1" />, estis konsiderataj senregnanoj kaj ne rajtis havi propran armeon. == Turismo kaj Esperanto == El lingvoturisma vidpunkto ne ankoraŭ ekzistas infrastrukturo<ref>En 1978 je la rememoro de D-ro [[Wilhelm Molly]] okazis honoriga renkontiĝo kun monumenta ŝtono ĉe la protestanta tombejo de Neu-Moresnet. Ĉeestis ne nur esperantistoj sed ankaŭ eminentuloj de [[Kelmis]] kaj la pranevo de d-ro Molly.</ref> en Kelmis, kvankam jam tie estas [[verda vojo]] por promenantoj kaj biciklantoj inter la strato Bambusch (Moresnet) kaj la vojeto proksime de la Hagenfeuerstr. ambau alireblaj ekde la Lütticher Strasse<ref>Noto : [https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1yc7g6oV7ZdB8fDeclm-DoPW-CO8&ll=50.70867027943095%2C6.00209316847895&z=20 Mapo], [http://www.velo-ravel.net/2012/2012-01-29_Pre-RAVeL_L39B_Moresnet_-_La_Calamine.htm Pré-RAVeL L39B] Moresnet – La Calamine/Kelmis</ref>. En 1908, periodo de la UK en Dresden, ĉirkaŭ 3,5% (140 personoj) parolintus la lingvon Esperanto<ref name=":1">Recenzo, N. Rasic, Iom rusta zinko, p. 210, Revuo Esperanto, UEA, n-ro 1328 (10) oktobro 2018.</ref>. Ekzistas [[Youtube]]-filmeto en Esperanto : "Vizito de Kelmis (Amikejo)" - la urbeto en [[Neŭtrala Moresnet]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YXskCWv0c4M]</ref>. En la regiono de Moresnet troviĝas turismejo nomata (antaŭ la [[Unua Mondmilito]]) la [[kvarlanda punkto]] (germane : Vierländerblick), sed nuntempe nomata 'trilanda punkto'<ref name=":0" /> (germane : ''Dreiländereck'')<ref name=":0" /><ref>Turismaj informoj de la municipo Gemmenich</ref> La granda ŝoseo (Lütticher Strasse) inter [[Aachen]] ([[Akeno]]) kaj [[Liège]] ([[Lieĝo]]), estis konsiderata kiel la suda limo de la iama [[Neŭtrala Moresnet]], nun sur la teritorio de la [[municipo]] [[Kelmis]] (fr : La Calamine<ref>[http://www.trois-frontieres.be]</ref>). En 2013, okazis en Moresnet [[FESTO]] (Franca Esperanto-Semajno Terure Organizita), junulara [[Esperanto-renkontiĝo]] organizata de la [[Junulara Esperantista Franca Organizo]] (JEFO). En la tempo de Neŭtrala-Moresnet oni povis aŭskulti en la stratoj, en la kafejoj kaj en la [[Kazino|vetludejo]] la francan, la nederlandan, la germanan, la ripuaran (lokan dialekton), la Kelmisan "''Platt''" proksime al kelkaj limburgaj nederlandaj dialektoj, kiun eblas klasifiki nek kiel germanan nek kiel nederlandan, la usonanglan<ref name=":1" />, la rusan (fare de militkaptitoj dum la unua mondmilito), la italan kaj laste sed ne balaste ankaŭ Esperanton<ref name=":0" />.[[Dosiero:Göhltalmuseum - Neu-Moresnet - Belgium.jpg|eta|Geultalmuzeo<ref>Noto : Göhltalmuseum: Maxstrasse 9, Kelmis, fermita ĝis majo 2018 kun nova ekspoziciejo en Lütticher Strasse 208-288, Kelmis.</ref> (de:''Göhltalmuseum),'' (nun fermita) estis muzeo en la iama domo de la direktoro de la zinkminejo kun kolekto de objektoj pri [[Neŭtrala Moresnet]] kiuj nun troviĝas en la [[muzeo Vieille Montagne]].]] == [[Dosiero:Flag of Esperanto.svg|border|40px]] Malapero de [[Neŭtrala Moresnet]] == [[Dosiero:La Calamine - Plaque commémorative dans l'église Notre-Dame-de-l'Assomption 1914-1918 - 01.jpg|eta|maldekstra|Memoraĵo al la filoj de Neŭtrala Moresnet falintaj en ambaŭ armeoj dum la Unua Mondmilito, en la dekstra pordaĵo de la preĝejo Nia-Sinjorino-de-Ties-Ĉielenpreno. Sube en la germana: "Unuiĝintaj en mortoj, R. I. P. [Ripozu en paco].]] Kiam la minejo elĉerpiĝis en [[1885]], aperis duboj pri la pretervivo de [[Neŭtrala Moresneto]]. Pluraj ideoj estis proponitaj por pli aŭtonomigi ĝin: inter ili, [[kazino]], kaj poŝtoservo kun propraj poŝtmarkoj, ideo malakceptita de la loka registaro. La plej rimarkinda iniciato venis de d-ro [[Wilhelm Molly]] (la mineja kuracisto), inspirita de [[Gustave Roy]], ambaŭ framasonoj: ili celis igi Moresneton la unua [[Esperanta regno]], nomata "Amikejo". La proponita himno estis samnoma [[marŝo]] en Esperanto, kun adaptita ortografio: ''Amikayo''. Amikejo estis proklamita en aŭgusto 1908, sed daŭris nur kelkajn tagojn, ĉar nek Belgio nek Prusio rezignis siajn rajtojn. En [[1914]] dum [[unua mondmilito]], [[Germanio]] (heredanto de Prusio) invadis Belgion kaj [[anekso|aneksis]] Moresneton en [[1915]]. === Traktato de Versailles === La postmilita [[Traktato de Versajlo]] ([[28-a de junio]] [[1919]]) finigis la "provizoran neŭtralecon" centjaran, decidante ke la ŝtateto Neŭtrala Moresnet, kiun oni ofte komparas kun ia [[Monako]] aŭ [[Liĥtenŝtejno]], apartenos al Belgio ekde la {{dato|20|01|1920}}, dato de validiĝo de la Traktato<ref>(de, fr, nl, en) [https://www.arch.be/index.php?l=de&m=neuigkeiten&e=neutral-moresnet.-eine-territoriale-eigenheit-in-belgien-von-1816-bis-1919 Neŭtrala Moresnet: speciala parto de Belgio (1816-1919)], Belgisches Staatsarchiv</ref>. Germanio reaneksis la lokon dum la [[dua mondmilito]], sed ĝi reapartenis al Belgio ekde [[1944]]. Nuntempe, ĝi estas parto de la [[municipo]] [[Kelmis]]/La Calamine en la belgaj germanlingvaj [[Germanlingva Komunumo de Belgio|Orientaj Kantonoj]]. == Ekspozicio == De la 4-a ĝis la 12-a de decembro 2021 estis en [[Mastriĥto|Maastricht]], Nederlando, ekspozicio "''Macht, Wellust en Zink''" (Povo, volupto kaj zinko) kiu per historiaj dokumentoj kaj modernaj instalaĵoj (scenografio, dezajno, fotografiaĵoj, artaĵoj) rakontas la historion de la industria pejzaĝo kaj de Neŭtrala Moresnet. Okaze de tiu ekspozicio aperis samtitola libro en kiu estas kvinpaĝa ĉapitro pri Neŭtrala Moresnet aŭ Amikejo kaj la rolo de Esperanto en ĝi. La libro estas [https://www.bureau-europa.nl/macht-wellust-en-zink/download/7860/ZINK-NL-3mmafloop-40p-fogra39-DEF.pdf senpage elŝutebla ĉi tie] (PDF). La direktoro de Bureau Europa kiu organizis la ekspozicion enkondukis la ekspozicion per jenaj vortoj: "''Ĉi tiu ekspozicio rigardas al la evoluo de la unuaj industrioj en Eŭropo en kombinaĵo kun terpolitiko, la ambicio de eŭropa unuiĝo kiu tradukiĝas en [[Esperanto]], la produktomerkatigo sekrete nutrite pere de la parizaj salonoj kaj la senfina instigo al novigo kiu kondukis al la zinkindustrio''"<ref>(nl) [https://www.bureau-europa.nl/macht-wellust-en-zink/ ''Macht, Wellust en Zink'' - ''Het industriële landschap en de mythe van Moresnet'']'','' Bureau Europa, Platform voor architectuur en design, decembro 2022</ref>. == Bibliografio == * ''(nederlanda)'' David van Reybrouck, ''Zink'', De Bezige Bij, 2016, ISBN 978-90-596-5358-0.. *(germana) David van Reybrouck, ''Zink''. Suhrkamp, Berlino 2017, ISBN 978-3-518-75176-3. * (nederlanda) ''Moresnet'', ''opkomst en ondergang van een vergeten buurlandje'' (Moresnet, leviĝo kaj subiro de forgesita najbara landeto, ''traduko al Esperanto bezonata''<ref name=":1" />), Philip Dröge, Het Spectrum, 272 paĝoj, 2016, ISBN 9789000349609 * (nederlanda) ''De laatste Belgen. Een geschiedenis van de Oostkantons'', Selm Wenselaers, Meulenhoff/Manteau (2008) * Grüner Engel, ''Blaues Land'' (Blua lando)'','' München: C.H. Beck, 2007. 204p. ISBN 9783406556173 Germanlingva romano en kiu [[Esperanto]] kaj la neŭtrala Moresnet ludas gravan rolon. * (itala) Camilla Peruch, ''La lingua neutrale. Una voce fuori dal coro per ricostruire l'Europa'', Vittorio Veneto, Kellermann, 2020, ISBN 8867670948. === En Esperanto === * IEI en 2017 eldonis la libron "''Zinko''", verkita de [[David Van Reybrouck|David van Reybrouck]] kaj tradukita al Esperanto de Piet Buijnsters. * David van Reybrouck, "''Zinko''", Esperanto-traduko de Piet Buijnsters, 2017 (reviziita eldono<ref name=":1" />), eld. [[Internacia Esperanto-Instituto]], 55 paĝoj, ISBN 978-90-805651-5-9). En la novelo "Zinko" David van Reybrouck per la nekredeblaj travivaĵoj de unu loĝanto, rakontas la rimarkindan historion de ĉi tiu landeto. Estante pli ol nura historia evento ĝi demandigas kion la grandskala historio faras al ordinaraj homoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.iei.nl/ieieo74.htm|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-12-30|arkivurl=https://web.archive.org/web/20171230173827/http://www.iei.nl/ieieo74.htm|arkivdato=2017-12-30}}</ref> * Ludoviko Karuzo: ''Amikejo, amuza dramo pri lingvaj problemoj en plurlingva urbo''<ref>(eo, it, de) [https://esperantosudtirolo.wordpress.com/tag/plurlingveco/ Projekto Amikejo] kie elŝauteblas la dramo, Esperanto-klubo Sudtirolo, la 12-a de februaro 2011, alirita la 27-an de januaro 2017.</ref> * Henk: ''Apud Slenaken iam estis Esperantoŝtato'', revuo ''[[Sennaciulo]]'', 56-a jarkolekto, n-ro 4(959), paĝo 29. {{-}} <gallery mode="slideshow"> Dosiero:Neutraal Moresnet.jpg|Neŭtrala Moresnet - iama Amikejo Dosiero:WilhelmMolly.jpg|D-ro Wilhelm Molly, esperantisto Dosiero:Moresnet Karte.jpg|[[Neŭtrala Moresnet]] sur [[poŝtkarto]] el la jaro 1900 Dosiero:Vierlandenpunt1.jpg|Poŝtkarto el la jaro 1905 kun la [[Kvarlanda punkto]] kaj [[Neŭtrala Moresnet]] Dosiero:Vierlandenpunt.jpg|[[Kvarlanda punkto]] [[Vaalserberg]] Dosiero:Grenzstein Neutral Moresnet Nr. 53.jpg|Landlima ŝtono en la Geultalmuzeo estas unu el la objektoj pri la historio de [[Neŭtrala Moresnet]] </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Listo de regnestroj de Moresnet]] * [[Wilhelm Molly]] * [[Muzeo Vieille Montagne]] (parte kun Esperanto-heredaĵo) * [[Kvarlanda punkto]] * [[Ulrike Guérot]] * [[David Van Reybrouck#Neŭtrala Moresnet|David van Reybrouck]] * [[Insulo de la Rozoj|Insulo de la rozoj]] (iama mikronacio esperantista) * [[Romkerhall]] (en la [[Harco]], [[Germanio]]) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=moresnet}} * (germana) [https://lisa.gerda-henkel-stiftung.de/amikejo Filmita debato pri Amikejo kiel modelo de Eŭropa Respubliko aŭ Eŭropo de civitanoj] (kun {{iwiki|Valeska Peschke|Valeska Peschke|d|Q23824512}} [[Ulrike Guérot]] kaj [[Robert Menasse]] kaj aliaj), 2014 *(de) [http://amikejo.net/onewebmedia/AMIKEJO2016-17_Magazin1-170_mail.pdf ''Die Botschaft von Amikejo''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210728210502/http://amikejo.net/onewebmedia/AMIKEJO2016-17_Magazin1-170_mail.pdf |date=2021-07-28 }} (tuta dosiero en PDF-formato) * Ruben Mantels, ''[https://www.de-lage-landen.com/article/staatsvorming-op-postzegelformaat.-twee-boeken-over-het-miniland-moresnet Staatsvorming op postzegelformaat: miniland Moresnet]'', De Lage Landen, la 6-an de novembro 2016. * [https://uea.facila.org/artikoloj/%C4%9Denerale/moresnet-r246/ Moresnet], artikolo en [[UEA Facila]] aperinta 2021-07. * [https://youtube.com/watch?v=YXskCWv0c4M&feature=youtu.be Kelmis - Amikejo], ''Mathieu Schrymecker'',<!-- 22.02.1940-30.10.2021 fonto: https://www.grenzecho.net/64602/familienanzeigen/herr-schrymecker-mathieu--> esperantista historiisto, gvidas nin tra Kelmis serĉe al iamaj konstruaĵoj pri Esperanto kaj Amikejo (Neŭtrala Moresneto). La filmon produktis la loka klubo [[Senlime]]. Alŝutita en 2013. * (eo, nl) [https://libro.ee/file.php?id=922 Moresnet kaj la Esperanta revo]. Mallonga historio de Amikejo, la Neŭtrala Moresnet, surbaze de la esplorado de Philip Dröge. Kreita de Ivo Senden en 2021 * (eo) [https://www.youtube.com/watch?v=MMIOLQxnX0k Klariga filmeto pri la diferenco inter mikronacio kaj mikrostato] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Neŭtra Moresneto| ]] [[Kategorio:Eksaj landoj de Eŭropo]] [[Kategorio:Esperantaj regnoj]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1816]] [[Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1919]] bxcjjdhhwthcqmb5hvfdn1agzc9klpm 9367226 9367224 2026-05-05T13:57:41Z Nekrokodilu 256382 Mi aldonis la iniciaton pri renomado de Vaalserberg — ĝi estis vaste raportita en Esperantaj amaskomunikiloj. Ankaŭ en germanlingvaj amaskomunikiloj en Belgio kaj Germanio kaj en nederlandlingvaj amaskomunikiloj en Nederlando. (Hazarde mi aldonis ĉi tiun informon antaŭ kelkaj minutoj sen ensaluti en mian Vikipedian konton.) 9367226 wikitext text/x-wiki <!--La uzo de antaŭa ŝablono "informkesto Ŝtato" donis multajn teknikajn problemojn. Ĉi tie fakte "informkesto pereinta ŝtato" por praktikas kaj pli ĝustas. Se iuj indikitaj parametroj ankoraŭ ne montriĝas, tiam pro tio ke ilia parametro-nomoj ankoraŭ ne plene adaptiĝis... --> {{informkesto pereinta ŝtato | origina nomo = [[Esperanto|eo]] Neŭtrala Moresneto <br /> [[Franca lingvo|fr]] Moresnet Neutre <br /> [[Germana lingvo|de]] Neutral-Moresnet <br /> [[Limburga lingvo|li]] Neutraal Moresent <!-- "Moresent" ne estas tajperaro --> <br /> [[Nederlanda lingvo|nl]] Neutraal Moresnet | nomo = Neŭtrala Moresneto | flago = [[Dosiero:Flag of Moresnet.svg|180px]] | himno = La Amikeja Marŝo | mapo noto={{legendo|#F4BE4A|[[Nederlando]]}}{{legendo|flava|[[Belgio]], [[Liège|provinco Lieĝo]]}}{{legendo|#70BDF0|[[Neŭtrala Moresnet]]}}{{legendo|#97DAB7|[[Reĝlando Prusio|Prusio]], [[Rejnlando]]}} | lingvoj = [[Germana lingvo|la germana]] <br /> [[Franca lingvo|la franca]] <br /> [[Limburga lingvo|la limburga]] ([[kelmis]]a plata dialekto)<ref>{{citaĵo el libro|titolo=Zink|familia nomo=Van Reybrouck|persona nomo=David|jaro=2018|eldoninto=De Bezige Bij|isbn=9789403105604}}</ref> <br /> [[Esperanto]] (ekde 1908) | ĉefurbo = [[Kelmis]] | areo = 3.6 | nombro de loĝantoj = 3000 | nombro de loĝantoj noto = ([[1900]]) <br/> 3 500 ([[1914]]),<br/>rezultis: loĝdenso,<br/>857.1 /km² ([[1900]]) <br/> 972.2 /km² ([[1914]]) | monunuo = [[Franca franko]] kaj aliaj | horzono = +1 (+2 de aprilo ĝis oktobro) | antaŭ 1 = Napoleona Imperio | post 1 = Reĝlando Belgio | estroA titolo = ŝtatestro | estroA1 = Arnold Timothée de Lasaulx | estroA1 dato = 1817–1859 | estroA2 = Pierre Grignard | estroA2 dato = 1918–1920 | rimarko = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=10|frame-align=center |frame-lat={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |frame-long={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |frame-width=260}} }} <!--[[Dosiero:Moresnet.png|eta|240px|{{legendo|#F4BE4A|[[Nederlando]]}}{{legendo|flava|[[Belgio]], [[Liège|provinco Lieĝo]]}}{{legendo|#70BDF0|[[Neŭtrala Moresnet]]}}{{legendo|#97DAB7|[[Reĝlando Prusio|Prusio]], [[Rejnlando]]}}|alternative=|maldekstra]]--> [[Dosiero:Moresnet - Gustave ROY.jpg|alternative=Gustave Roy pri sendependa esperantista ŝtato|eta|Gustave Roy pri sendependa esperantista ŝtato|maldekstra]] '''Moresneto neŭtrala''', '''Neŭtrala Moresneto''' aŭ "'''Neŭtra Moresneto'''" (en Esperantio ankaŭ foje '''Amikejo'''<ref>(de) ''[https://brf.be/regional/1824961/ Amikejo Turo erzählt die Geschichte von Neutral-Moresnet]'' (Amikejo Turo rakontas la historion de Neŭtrala Moresneto), BRF Nachrichten, la 26-an de aprilo 2024.</ref>) estis, de [[1816]] ĝis [[1919]], malgranda kvazaŭ-"lando" (ĉefurbo: Moresnet), kun teritorio de ĉirkaŭ 3,5&nbsp;km² (333 ha), inter la nuna [[Belgio]] kaj [[Germanio]] kun kontaktopunkto en Nederlando (iam la kvarlanda landlimo). Ĝi ekzistis entute 104 jarojn (de 1816 ĝis 1920) nur ĉar ĝiaj du grandaj najbaraj landoj ne konsentis pri kiu posedu ĝin. Tiel, ili decidis igi ĝin neŭtrala teritorio dividante la regadon egale. Ĝi situas proksimume 7&nbsp;km sudokcidenten el [[Aĥeno]] (Germanio) rekte sude de la intersekco de la [[Germanio|germanaj]], [[Belgio|belgaj]] kaj [[Nederlando|nederlandaj]] landlimoj sur [[Vaalserberg]]. Inter januaro kaj marto 1908 pli ol cent kvindek internaciaj gazetoj raportis, ke la disputita areo fariĝus Esperantoŝtateto<ref name=":0">(nederlanda) Wim Meulenkamp, [http://www.dbnl.org/tekst/_maa003198601_01/_maa003198601_01_0017.php Het vierde land. Neutraal-Moresnet, vondeling van Europa] (La kvara lando Neŭtrala-Moresneto, trovito de Eŭropo), Diĝita biblioteko por la nederlandaj literaturoj (DBNL).</ref>. Iel ĝi fariĝis la [[Monako]] de la Nordo<ref name=":1" />. [[Dosiero:Wilhelm Molly.jpg|alternative=Wilhelm Molly, loka kuracisto, esperantisto kaj framasono kiu proklamis la sendependiĝon de Moresnet.|eta|[[Wilhelm Molly]], loka kuracisto, [[esperantisto]] kaj [[framasono]] kiu proklamis la sendependiĝon de Moresnet.]] [[Dosiero:TMK vierlandenpunt.jpg|eta|[http://www.trois-frontieres.be/N/3xmoresnet.php Situo de neŭtrala Moresnet]|maldekstra]][[Dosiero:Drilandenpunt.jpg|eta|[[Vaalserberg]] (la monteto de [[Vaals]]), hodiaŭ [[trilanda punkto|trilanda limpunkto]] inter [[Germanio]], [[Belgio]] kaj [[Nederlando]], estis [[Kvarlanda punkto|kvarlanda limpunkto]] inter 1830, la sendependiĝo de [[Belgio]], ĝis 1919, la fino de la ekzisto de la [[Neŭtrala Moresnet]], kiu sub la nomo "Amikejo" preskaŭ fariĝis la unua teritorio kiu alprenis revolucian decidon oficialigi la lingvon Esperanton<ref>(germana) David Eagleman & Anthony Brandt, ''Kreativität'', eld. [https://www.randomhouse.de/Buch/Kreativitaet/David-Eagleman/Siedler/e411695.rhd Siedler], 2018, p. 116-117, ISBN 978-3-8275-0018-2</ref>|alternative=]] [[Dosiero:Moresnet.jpg|eta|La falsa poŝtmarko publikigita fare de Jean-Baptiste Moens la 1-an de aprilo 1867]] Tiam la ĉefa kuracisto de la zinkominejo, [[Wilhelm Molly]] provis sur la teritorio [[Neŭtrala Moresnet]] krei la unuan Esperanto-ŝtaton. Wilhelm Molly estis inspirita de [[Gustave Roy]], ambaŭ framasonoj: ili celis igi Moresneton la unua [[Esperanta regno]], nomata "Amikejo"<ref>(en) ''[https://www.youtube.com/watch?v=uhfUu1WmiTo&t=396s The Secret International Language: Esperanto Explained]'' - TLDR News, video, 2:34 min</ref>. La proponita himno estis samnoma [[marŝo]] en Esperanto, kun adaptita ortografio: ''Amikayo''. Amikejo estis proklamita en aŭgusto 1908, sed daŭris nur kelkajn tagojn, ĉar nek [[Belgio]] nek [[Prusio]] rezignis siajn rajtojn. Tiam la estro de la teritorio (regiono) estis urbestro. Dum la [[Unua Mondmilito]] tiun teritorion ekokupis [[Germanio]] kaj nur la postmilita '''[[Traktato de Versajlo]]''' de la 28a de junio [[1919]] finis la "provizoran neŭtralecon" centjaran, decidante ke Neŭtrala Moresnet apartenos al Belgio. Germanio reaneksis la lokon dum la [[Dua Mondmilito]], sed ĝi reapartenis al Belgio ekde [[1944]]. Nuntempe, ĝi estas parto de la [[municipo]] [[Kelmis]]/La Calamine en la belgaj [[Germanlingva Komunumo de Belgio|Orientaj Kantonoj]], germanlingvaj. == Ekapero == Dum [[Viena kongreso|Kongreso de Vieno]] de [[1815]], la eŭropa landodivido estis ja redesegnita por kongrui la novan politikan potenco-distribuon. Unu el tiuj limoj ŝanĝindaj estis inter la nova [[Reĝlando de la Unuiĝintaj Nederlandoj]] kaj [[Prusio]]. Ambaŭ konsentis plejparte ĉar la landlimo sekvis malnovajn liniojn, sed ĉirkaŭ Moresnet estis problemo. Inter la vilaĝoj Moresnet kaj ''[[Neu-Moresnet]]'', aperis la valora [[zinko]]minejo ''Altenberg'' ([[Germana lingvo|germane]]) / ''Vieille Montagne'' ([[Franca lingvo|france]]). Ambaŭ regnoj emis inkluzivi ĝin en siajn respektivajn teritoriojn, kaj interkonsentis en [[1816]]: vilaĝo Moresnet mem estu nederlanda, Neu-Moresnet estu parto de Prusio kaj la minejo kaj vilaĝo ''[[Kelmis]]'' (''[[La Calamine]]'') ĉirkaŭ ĝi iĝu, provizore, neŭtrala teritorio administrata kune de ambaŭ regnoj. La nova teritorio havis pli-malpli triangulan formon. La bazo estis la ĉefa ŝoseo de [[Aĥeno]] al [[Lieĝo]]. La minejo estis tuj norde el la ŝoseo. Apude du rektaj linioj iris norden konverĝee ĝis sekco sur Vaalserberg. Kiam [[Belgio]] akiris sendependecon el [[Nederlando]] en [[1830]], la lando en la nederlanda flanko ŝanĝis al belga rego, kaj tiel Belgio transprenis kunadministron, kvankam Nederlando neniam cedis formale la regon pri Moresnet. Komence, la teritorio estis regata de du respektivaj reĝaj komisaroj, sed poste oni koncedis al Moresnet pli da aŭtonomio, establante urbestron kaj dekopan konsilion. La urbestro (kaj [[ŝtatestro]]) estis nomumita de la du komisaroj.[[Dosiero:Viergrenzen.jpg|eta|[[Kvarlanda punkto]]: 1. [[Germanio]] 2. [[Nederlando]] 3. [[Belgio]] 4. [[Neŭtrala Moresnet]] - preskaŭ fariĝis la unua [[Esperanta regno]] (Esperanto-ŝtato), nomata "Amikejo" (nun en Kelmis/La Calamine, ene de la limoj de [[Belgio]]).|alternative=]]La vivo en Neŭtrala Moresneto estis regata de la zinkominejo, la ĉefa dungejo, loganta multajn laboristojn el la najbaraj landoj aldone al la "indiĝenoj", kvankam la tuta loĝantaro de Moresneto neniam atingis kvin milojn. Esti "neŭtrala" teritorio havis plurajn bonajn efikojn. Inter ili malgrandaj impostoj, la neekzisto de [[tarifo]]j pri importo el la najbaraj landoj kaj malaltaj prezoj kompare al eksterlandaj. Pluraj servoj kiel poŝto estis dividitaj inter Belgio kaj Prusio (komparu kun [[Andoro]]). La indiĝenoj rajtis elekti kies [[militservo]]n kaj [[jurisdikcio]]n (ref ?). Krome, la moresnetanoj, foje nomataj ''neŭtralanoj''<ref name=":1" />, estis konsiderataj senregnanoj kaj ne rajtis havi propran armeon. == Turismo kaj Esperanto == El lingvoturisma vidpunkto ne ankoraŭ ekzistas infrastrukturo<ref>En 1978 je la rememoro de D-ro [[Wilhelm Molly]] okazis honoriga renkontiĝo kun monumenta ŝtono ĉe la protestanta tombejo de Neu-Moresnet. Ĉeestis ne nur esperantistoj sed ankaŭ eminentuloj de [[Kelmis]] kaj la pranevo de d-ro Molly.</ref> en Kelmis, kvankam jam tie estas [[verda vojo]] por promenantoj kaj biciklantoj inter la strato Bambusch (Moresnet) kaj la vojeto proksime de la Hagenfeuerstr. ambau alireblaj ekde la Lütticher Strasse<ref>Noto : [https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1yc7g6oV7ZdB8fDeclm-DoPW-CO8&ll=50.70867027943095%2C6.00209316847895&z=20 Mapo], [http://www.velo-ravel.net/2012/2012-01-29_Pre-RAVeL_L39B_Moresnet_-_La_Calamine.htm Pré-RAVeL L39B] Moresnet – La Calamine/Kelmis</ref>. En 1908, periodo de la UK en Dresden, ĉirkaŭ 3,5% (140 personoj) parolintus la lingvon Esperanto<ref name=":1">Recenzo, N. Rasic, Iom rusta zinko, p. 210, Revuo Esperanto, UEA, n-ro 1328 (10) oktobro 2018.</ref>. Ekzistas [[Youtube]]-filmeto en Esperanto : "Vizito de Kelmis (Amikejo)" - la urbeto en [[Neŭtrala Moresnet]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YXskCWv0c4M]</ref>. En la regiono de Moresnet troviĝas turismejo nomata (antaŭ la [[Unua Mondmilito]]) la [[kvarlanda punkto]] (germane : Vierländerblick), sed nuntempe nomata 'trilanda punkto'<ref name=":0" /> (germane : ''Dreiländereck'')<ref name=":0" /><ref>Turismaj informoj de la municipo Gemmenich</ref> La granda ŝoseo (Lütticher Strasse) inter [[Aachen]] ([[Akeno]]) kaj [[Liège]] ([[Lieĝo]]), estis konsiderata kiel la suda limo de la iama [[Neŭtrala Moresnet]], nun sur la teritorio de la [[municipo]] [[Kelmis]] (fr : La Calamine<ref>[http://www.trois-frontieres.be]</ref>). En 2013, okazis en Moresnet [[FESTO]] (Franca Esperanto-Semajno Terure Organizita), junulara [[Esperanto-renkontiĝo]] organizata de la [[Junulara Esperantista Franca Organizo]] (JEFO). En 2025 esperantistoj komencis iniciaton renomi la Vaalserberg ĉe la iama [[kvarlanda punkto]] al ''<nowiki/>'Monto Zamenhof''', por atentigi pri la historion de la proponita Esperanto-ŝtato Amikejo kaj por honori la fondinton de la lingvo, [[L. L. Zamenhof]].<ref>^{“Monto Zamenhof”: iama kvarlanda punkto en Eŭropo ricevu novan nomon. ''Revuo Esperanto'', 119-a jaro, n-ro 1410 (3), marto 2026, p. 54. [https://revuoesperanto.org/revuo_marta_2026]}</ref> En la tempo de Neŭtrala-Moresnet oni povis aŭskulti en la stratoj, en la kafejoj kaj en la [[Kazino|vetludejo]] la francan, la nederlandan, la germanan, la ripuaran (lokan dialekton), la Kelmisan "''Platt''" proksime al kelkaj limburgaj nederlandaj dialektoj, kiun eblas klasifiki nek kiel germanan nek kiel nederlandan, la usonanglan<ref name=":1" />, la rusan (fare de militkaptitoj dum la unua mondmilito), la italan kaj laste sed ne balaste ankaŭ Esperanton<ref name=":0" />.[[Dosiero:Göhltalmuseum - Neu-Moresnet - Belgium.jpg|eta|Geultalmuzeo<ref>Noto : Göhltalmuseum: Maxstrasse 9, Kelmis, fermita ĝis majo 2018 kun nova ekspoziciejo en Lütticher Strasse 208-288, Kelmis.</ref> (de:''Göhltalmuseum),'' (nun fermita) estis muzeo en la iama domo de la direktoro de la zinkminejo kun kolekto de objektoj pri [[Neŭtrala Moresnet]] kiuj nun troviĝas en la [[muzeo Vieille Montagne]].]] == [[Dosiero:Flag of Esperanto.svg|border|40px]] Malapero de [[Neŭtrala Moresnet]] == [[Dosiero:La Calamine - Plaque commémorative dans l'église Notre-Dame-de-l'Assomption 1914-1918 - 01.jpg|eta|maldekstra|Memoraĵo al la filoj de Neŭtrala Moresnet falintaj en ambaŭ armeoj dum la Unua Mondmilito, en la dekstra pordaĵo de la preĝejo Nia-Sinjorino-de-Ties-Ĉielenpreno. Sube en la germana: "Unuiĝintaj en mortoj, R. I. P. [Ripozu en paco].]] Kiam la minejo elĉerpiĝis en [[1885]], aperis duboj pri la pretervivo de [[Neŭtrala Moresneto]]. Pluraj ideoj estis proponitaj por pli aŭtonomigi ĝin: inter ili, [[kazino]], kaj poŝtoservo kun propraj poŝtmarkoj, ideo malakceptita de la loka registaro. La plej rimarkinda iniciato venis de d-ro [[Wilhelm Molly]] (la mineja kuracisto), inspirita de [[Gustave Roy]], ambaŭ framasonoj: ili celis igi Moresneton la unua [[Esperanta regno]], nomata "Amikejo". La proponita himno estis samnoma [[marŝo]] en Esperanto, kun adaptita ortografio: ''Amikayo''. Amikejo estis proklamita en aŭgusto 1908, sed daŭris nur kelkajn tagojn, ĉar nek Belgio nek Prusio rezignis siajn rajtojn. En [[1914]] dum [[unua mondmilito]], [[Germanio]] (heredanto de Prusio) invadis Belgion kaj [[anekso|aneksis]] Moresneton en [[1915]]. === Traktato de Versailles === La postmilita [[Traktato de Versajlo]] ([[28-a de junio]] [[1919]]) finigis la "provizoran neŭtralecon" centjaran, decidante ke la ŝtateto Neŭtrala Moresnet, kiun oni ofte komparas kun ia [[Monako]] aŭ [[Liĥtenŝtejno]], apartenos al Belgio ekde la {{dato|20|01|1920}}, dato de validiĝo de la Traktato<ref>(de, fr, nl, en) [https://www.arch.be/index.php?l=de&m=neuigkeiten&e=neutral-moresnet.-eine-territoriale-eigenheit-in-belgien-von-1816-bis-1919 Neŭtrala Moresnet: speciala parto de Belgio (1816-1919)], Belgisches Staatsarchiv</ref>. Germanio reaneksis la lokon dum la [[dua mondmilito]], sed ĝi reapartenis al Belgio ekde [[1944]]. Nuntempe, ĝi estas parto de la [[municipo]] [[Kelmis]]/La Calamine en la belgaj germanlingvaj [[Germanlingva Komunumo de Belgio|Orientaj Kantonoj]]. == Ekspozicio == De la 4-a ĝis la 12-a de decembro 2021 estis en [[Mastriĥto|Maastricht]], Nederlando, ekspozicio "''Macht, Wellust en Zink''" (Povo, volupto kaj zinko) kiu per historiaj dokumentoj kaj modernaj instalaĵoj (scenografio, dezajno, fotografiaĵoj, artaĵoj) rakontas la historion de la industria pejzaĝo kaj de Neŭtrala Moresnet. Okaze de tiu ekspozicio aperis samtitola libro en kiu estas kvinpaĝa ĉapitro pri Neŭtrala Moresnet aŭ Amikejo kaj la rolo de Esperanto en ĝi. La libro estas [https://www.bureau-europa.nl/macht-wellust-en-zink/download/7860/ZINK-NL-3mmafloop-40p-fogra39-DEF.pdf senpage elŝutebla ĉi tie] (PDF). La direktoro de Bureau Europa kiu organizis la ekspozicion enkondukis la ekspozicion per jenaj vortoj: "''Ĉi tiu ekspozicio rigardas al la evoluo de la unuaj industrioj en Eŭropo en kombinaĵo kun terpolitiko, la ambicio de eŭropa unuiĝo kiu tradukiĝas en [[Esperanto]], la produktomerkatigo sekrete nutrite pere de la parizaj salonoj kaj la senfina instigo al novigo kiu kondukis al la zinkindustrio''"<ref>(nl) [https://www.bureau-europa.nl/macht-wellust-en-zink/ ''Macht, Wellust en Zink'' - ''Het industriële landschap en de mythe van Moresnet'']'','' Bureau Europa, Platform voor architectuur en design, decembro 2022</ref>. == Bibliografio == * ''(nederlanda)'' David van Reybrouck, ''Zink'', De Bezige Bij, 2016, ISBN 978-90-596-5358-0.. *(germana) David van Reybrouck, ''Zink''. Suhrkamp, Berlino 2017, ISBN 978-3-518-75176-3. * (nederlanda) ''Moresnet'', ''opkomst en ondergang van een vergeten buurlandje'' (Moresnet, leviĝo kaj subiro de forgesita najbara landeto, ''traduko al Esperanto bezonata''<ref name=":1" />), Philip Dröge, Het Spectrum, 272 paĝoj, 2016, ISBN 9789000349609 * (nederlanda) ''De laatste Belgen. Een geschiedenis van de Oostkantons'', Selm Wenselaers, Meulenhoff/Manteau (2008) * Grüner Engel, ''Blaues Land'' (Blua lando)'','' München: C.H. Beck, 2007. 204p. ISBN 9783406556173 Germanlingva romano en kiu [[Esperanto]] kaj la neŭtrala Moresnet ludas gravan rolon. * (itala) Camilla Peruch, ''La lingua neutrale. Una voce fuori dal coro per ricostruire l'Europa'', Vittorio Veneto, Kellermann, 2020, ISBN 8867670948. === En Esperanto === * IEI en 2017 eldonis la libron "''Zinko''", verkita de [[David Van Reybrouck|David van Reybrouck]] kaj tradukita al Esperanto de Piet Buijnsters. * David van Reybrouck, "''Zinko''", Esperanto-traduko de Piet Buijnsters, 2017 (reviziita eldono<ref name=":1" />), eld. [[Internacia Esperanto-Instituto]], 55 paĝoj, ISBN 978-90-805651-5-9). En la novelo "Zinko" David van Reybrouck per la nekredeblaj travivaĵoj de unu loĝanto, rakontas la rimarkindan historion de ĉi tiu landeto. Estante pli ol nura historia evento ĝi demandigas kion la grandskala historio faras al ordinaraj homoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.iei.nl/ieieo74.htm|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-12-30|arkivurl=https://web.archive.org/web/20171230173827/http://www.iei.nl/ieieo74.htm|arkivdato=2017-12-30}}</ref> * Ludoviko Karuzo: ''Amikejo, amuza dramo pri lingvaj problemoj en plurlingva urbo''<ref>(eo, it, de) [https://esperantosudtirolo.wordpress.com/tag/plurlingveco/ Projekto Amikejo] kie elŝauteblas la dramo, Esperanto-klubo Sudtirolo, la 12-a de februaro 2011, alirita la 27-an de januaro 2017.</ref> * Henk: ''Apud Slenaken iam estis Esperantoŝtato'', revuo ''[[Sennaciulo]]'', 56-a jarkolekto, n-ro 4(959), paĝo 29. {{-}} <gallery mode="slideshow"> Dosiero:Neutraal Moresnet.jpg|Neŭtrala Moresnet - iama Amikejo Dosiero:WilhelmMolly.jpg|D-ro Wilhelm Molly, esperantisto Dosiero:Moresnet Karte.jpg|[[Neŭtrala Moresnet]] sur [[poŝtkarto]] el la jaro 1900 Dosiero:Vierlandenpunt1.jpg|Poŝtkarto el la jaro 1905 kun la [[Kvarlanda punkto]] kaj [[Neŭtrala Moresnet]] Dosiero:Vierlandenpunt.jpg|[[Kvarlanda punkto]] [[Vaalserberg]] Dosiero:Grenzstein Neutral Moresnet Nr. 53.jpg|Landlima ŝtono en la Geultalmuzeo estas unu el la objektoj pri la historio de [[Neŭtrala Moresnet]] </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Listo de regnestroj de Moresnet]] * [[Wilhelm Molly]] * [[Muzeo Vieille Montagne]] (parte kun Esperanto-heredaĵo) * [[Kvarlanda punkto]] * [[Ulrike Guérot]] * [[David Van Reybrouck#Neŭtrala Moresnet|David van Reybrouck]] * [[Insulo de la Rozoj|Insulo de la rozoj]] (iama mikronacio esperantista) * [[Romkerhall]] (en la [[Harco]], [[Germanio]]) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=moresnet}} * (germana) [https://lisa.gerda-henkel-stiftung.de/amikejo Filmita debato pri Amikejo kiel modelo de Eŭropa Respubliko aŭ Eŭropo de civitanoj] (kun {{iwiki|Valeska Peschke|Valeska Peschke|d|Q23824512}} [[Ulrike Guérot]] kaj [[Robert Menasse]] kaj aliaj), 2014 *(de) [http://amikejo.net/onewebmedia/AMIKEJO2016-17_Magazin1-170_mail.pdf ''Die Botschaft von Amikejo''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210728210502/http://amikejo.net/onewebmedia/AMIKEJO2016-17_Magazin1-170_mail.pdf |date=2021-07-28 }} (tuta dosiero en PDF-formato) * Ruben Mantels, ''[https://www.de-lage-landen.com/article/staatsvorming-op-postzegelformaat.-twee-boeken-over-het-miniland-moresnet Staatsvorming op postzegelformaat: miniland Moresnet]'', De Lage Landen, la 6-an de novembro 2016. * [https://uea.facila.org/artikoloj/%C4%9Denerale/moresnet-r246/ Moresnet], artikolo en [[UEA Facila]] aperinta 2021-07. * [https://youtube.com/watch?v=YXskCWv0c4M&feature=youtu.be Kelmis - Amikejo], ''Mathieu Schrymecker'',<!-- 22.02.1940-30.10.2021 fonto: https://www.grenzecho.net/64602/familienanzeigen/herr-schrymecker-mathieu--> esperantista historiisto, gvidas nin tra Kelmis serĉe al iamaj konstruaĵoj pri Esperanto kaj Amikejo (Neŭtrala Moresneto). La filmon produktis la loka klubo [[Senlime]]. Alŝutita en 2013. * (eo, nl) [https://libro.ee/file.php?id=922 Moresnet kaj la Esperanta revo]. Mallonga historio de Amikejo, la Neŭtrala Moresnet, surbaze de la esplorado de Philip Dröge. Kreita de Ivo Senden en 2021 * (eo) [https://www.youtube.com/watch?v=MMIOLQxnX0k Klariga filmeto pri la diferenco inter mikronacio kaj mikrostato] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Neŭtra Moresneto| ]] [[Kategorio:Eksaj landoj de Eŭropo]] [[Kategorio:Esperantaj regnoj]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1816]] [[Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1919]] 1tpim41110cj5hgijbo6hrpqzqmqv4u 0 9552 9367258 9344531 2026-05-05T16:13:51Z Tirolischleioans 254019 /* Konataj urbanoj */ 9367258 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Vroclavo (ekde 1945) | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-pl|Wrocław}} | alia_nomo1 = {{Lang-la|Vratislavia}} aŭ ''{{lang|la|Wratislavia}}'' | alia_nomo2 = {{Lang-de|Breslau}} | alia_nomo3 = {{Lang-eo|Breslaŭo}} (ĝis 1945) | alia_nomo4 = {{Lang-sli|Brassel}} | alia_nomo5 = {{Lang-szl|Wrocłow}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = | moto = {{lang|pl|Miasto spotkań}} | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Wrocław Collage.png | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = POL Wrocław flag.svg | blazono = Herb wroclaw.svg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Pollando | lando_tipo = Urbo | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = [[Malsupra Silezio]] | regiono_tipo = [[Provincoj de Pollando|Provinco]] | distrikto = | distrikto_tipo = | komunumo = | komunumo_tipo = | municipo = | municipo1 = | municipo_tipo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto_faldo = | parto_tipo = | parto = | rivero = Odro | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo_tipo = | ŝoseo = | ŝoseo1 = | konstruaĵo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Vroclavo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 111 | lat_d = 51 | lat_m = 06 | lat_s = 36 | lat_NS = N | long_d = 17 | long_m = 01 | long_s = 20 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 292.82 | areo_rondumo = 1 | areo_urbo = | areo_metropolo = <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 641996 | loĝantaro_dato = 2019 | loĝantaro_denseco = auto | loĝantaro_urbo = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = | dato = | urbestro = Jacek Sutryk | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] (UTC+1) | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] (UTC+2) | poŝtkodo = 50-141 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = DW | kodo_tipo = aŭtokodo | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2012]] | libera_tipo = Okazejo | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo de Vroclavo enkadre de Pollando | mapo_lokumilo = Pollando | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situa mapo de Vroclavo | mapo1_lokumilo = Vroclavo | mapo2 = | mapo2_priskribo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.wroclaw.pl www.wroclaw.pl] | commons = Wrocław | portalo = Pollando <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=10|frame-align=center|frame-width=260}} }} '''Vroclavo'''<ref>{{citaĵo el libro |titolo= Słownik esperancko-polski / Esperanta-pola vortaro |familia nomo=Michalski |persona nomo= Tadeusz J.|aŭtoroligilo=Tadeusz J. Michalski |kunaŭtoroj= |jaro= 1991|eldoninto= Wiedza Powszechna|loko= Varsovio|isbn=8321406882 |paĝoj= 528 }}</ref> ({{lang-pl|Wrocław}} {{prononco|VROcŭaf}}, [[Silezia-pola lingvo|en silezia pola dialekto]] ''Wrocław'' {{prononco|VROcŭaf}}; {{lang-de|Breslau}} {{prononco|BRESlaŭ}}, [[Silezia-germana lingvo|en la silezia germana dialekto]] ''Brassel'' {{prononco|BRASl}}, {{lang-cs|Vratislav}}) estas la 4-a plej granda [[urbo]] de [[Pollando]], situanta ĉe la [[rivero]] [[Odro]]. Ĝi estas urbo kun [[rajto]] de [[distrikto]] ([[eksterdistrikta urbo]]): tamen ĝi funkcias kiel administra centro por la samnoma [[distrikto Vroclavo]], kiu duone ĉirkaŭas la urban komunumon. Fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Ekde la fino de la [[Dua Mondmilito]] ĝi apartenas al [[Pollando]]; ĝis la fino de la [[Dua Mondmilito]] ĝi apartenis al [[Germanio]] kaj nomiĝis ''Breslau'' (legu: Breslaŭ). La esperantlingva nomo de la urbo tial ĝis post la Dua Mondmilito estis '''Breslaŭo'''.<ref>[http://classicbooks.bookgenesis.com/excerpts/c43f998703e577b4c2ded5d58c0edce89c655ec2396b7ac4abf4c2ac5e8e08f4 La e-lingva nomo ''Breslaŭo'' estas menciata ekzemple en artikolo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151117022109/http://classicbooks.bookgenesis.com/excerpts/c43f998703e577b4c2ded5d58c0edce89c655ec2396b7ac4abf4c2ac5e8e08f4 |date=2015-11-17 }} [http://eremita.di.uminho.pt/gutenberg/3/7/9/7/37977/37977-h/37977-h.htm de la gazeto ''The Esperantist'' el novembro 1904] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151117021204/http://eremita.di.uminho.pt/gutenberg/3/7/9/7/37977/37977-h/37977-h.htm |date=2015-11-17 }}, eventuale temas pri la unua mencio de ĝi. Vidu la artikolon "[[Esperantigo de loknomoj]]".</ref> Laŭ legendo la urbo estis fondita ĉirkaŭ la jaro [[1000]] de la [[Ĉeĥio|ĉeĥa]] princo [[Vratislav la 1-a]] (kaj nomita laŭ li). Dum la [[mezepoko]], la urbo apartenis al la komerca ligo [[Hanso]]. [[Dosiero:598563 Wrocław zespól urbanistyczny Ostrowa Tumskiego 05.JPG|eta|Elrigardo de turo de katedralo de Sankta Johano]] [[Dosiero:Narodowe Forum Muzyki im. Witolda Lutosławskiego we Wrocławiu.jpg|eta|'''Nacia Forumo de Muziko]] [[Dosiero:Narodowe Forum Muzyki we Wrocławiu, Sala Główna.jpg|eta|La ĉefa muzika [[aŭditorio]] kun la 1804 sidlokoj de la '''Nacia Forumo pri Muziko''', je la dispono de la '''Muzika Universitato de Vroclavo''']] [[Dosiero:Narodowe Forum Muzyki we Wrocławiu, foyer.jpg|eta|La '''fojero''' de la '''Nacia Forumo pri Muziko''', je la dispono de la '''Muzika Universitato de Vroclavo''']] [[Dosiero:Ossolineum, Breslavia, Polonia, 2017-12-20, DD 20.jpg|eta|[[Ossolineum]] - pola scienca kaj kultura instituto ĝis la jaro 1945 en [[Lvovo]] post 1945 en Vroclavo]] [[Dosiero:Rynek Starego Miasta We Wroclawiu (152991773).jpeg|eta|Vroclava placo]] [[Dosiero:Wrocław Ratusz nocą.jpg|eta|Urbodomo]] [[Dosiero:Wroclaw Glowny - budynek dworca.jpg|eta|Ĉefa fervoja stacidomo]] [[Dosiero:2015 Sky Tower we Wrocławiu.jpg|eta|'''Sky Tower''' – la plej alta domo (konstruaĵo) en Pollando]] [[Dosiero:Wroclaw - Hala Stulecia z fontanna.jpg|eta|[[Hala Ludowa]] / Jahrhunderthalle, nun nomata la ''Jarcenta Halo'', ĝi estas en la listo de [[Monda heredaĵo de Unesko]]]] Konataj simboloj de la urbo estas la koncertejo ''Jahrhunderthalle'' ("jarcenta halo"), kiu ekde 1945 ricevis la nomon [[Hala Ludowa]], la monumento [[Iglica]] kaj la [[Panoramo pri Racławice]], kiu origine situis en [[Lvovo]]. Krome el la urba silueto elstaras la historia [[Akvoturo en Vroclavo|akvoturo]]. En [[2016]] Vroclavo kune kun la [[eŭskio|eŭskia]] urbo [[Donostio]] estis la du [[Eŭropa Kultura Ĉefurbo|Eŭropaj Kulturaj Ĉefurboj]]. [[Holtei-monumento]], por dialekte verkinta gravega verkisto, detruitis en 1945. == Historio == Breslaŭo ekde la 11-a jarcento estis la centro de unu el multaj [[sileziaj duklandoj]], kaj ekde la 14-a jarcento iom post iom integriĝis en la germanlingva [[reĝlando Bohemio]] kaj kun tiu ekde la jaro 1526 estis parto de la habsburga imperio [[Aŭstrio]]. Ekde la jaro 1742 Breslaŭo estis la ĉefurbo de [[prusa Silezio]], kiu estis provinco de la [[reĝlando Prusio]] kaj ekde 1871 provinco de la [[Germana Regno]]. En Germanio, ĝi estis unu el la gvidaj kulturaj, ekonomiaj kaj edukaj metropoloj, nelaste pro la germanlingva [[Universitato de Breslaŭo]]. Nokte el la 9-a je la 10-a de novembro 1938 en Breslaŭo okazis la tn. "Breslaŭa [[kristala nokto]]", kiam ĉi tie okazis la plej granda atako kontraŭ la loka [[judoj|juda]] loĝantaro. Dum la [[Dua Mondmilito]] estis malliberejo en strato ''Kletschkauerstraße'' (post 1945 renomita, ekde 1971 ''ulica Kleczkowska''), en kiun estis sendataj malliberigitoj plejparte el dummilita [[ gestapo]]-malliberejo instalita en studenta loĝejo nomata ''Kounicovy koleje / Kaunitz-Wohnheim'' de la [[Masaryk-Universitato]] [[Brno]], kaj kie oni plenumis mortpunojn aparte de studentoj kaj aliaj junuloj el [[protektorato Bohemio kaj Moravio|Ĉeĥio]].<ref>{{Citaĵo el libro | famila nomo = Styx | persona nomo = Josef | ligilo al aŭtoro = Josef Styx | titolo = Zapadalo slunce nad Breslau naposledy | lingvo = cs | eldoninto = Šimon Ryšavý | loko = Brno | jaro = 2011 | nombro de paĝoj = 275 | isbn = 978-80-7354-099-9 }}</ref> Ekzekutitaj ĉi tie estis ekzemple la ĵurnalisto ''Vlastislav Kroupa'' (24-jara) kaj [[Marie Kudeříková]] (22-jara). Fine de la milito Breslaŭo estis fare de la germanoj proklamita kiel fortreso (''Festung Breslau'') kaj por prezo de grandega materia detruado kaj grandaj perdoj en la vivoj ĉi tie [[Wehrmacht|germanaj soldataroj]] defendis sin al antaŭeniranta [[Ruĝa Armeo]]. La 6-an de majo 1945 Breslaŭo kapitulacis. La germana loĝantaro deportiĝis okcidenten ĝis aŭtuno 1946 kaj estis anstataŭiga per poloj el antaŭaj orientaj regionoj de la intermilita [[Pola Respubliko]], kiuj post 1945 iĝis partoj de [[Belarusa SSR]] kaj [[Ukraina SSR]] en [[Sovetunio]]. == Kulturo == [[Ossolineum]] (pole: ''Zakład Narodowy im. Ossolińskich'' (ZNiO), ''Ossolineum'') estas pola scienca kaj kultura instituto ĝis la jaro 1945 en [[Lvovo]] post la 1945 en Vroclavo (vidu la supran foton). == Edukado kaj Universitatoj == * La [[Universitato de Vroclavo]] (pole: ''Uniwersytet Wrocławski''), fondita en la jaro 1702, estas unu el la plej elstaraj edukaj institucioj en la tuta regiono ([[Silezio]]) (vidu la supran foton); * La '''Teknika Universitato de Vroclavo''' (pole: ''Politechnika Wrocławska''), fondita en la jaro 1910 (tiam sub la germana nomo: ''Technische Hochschule'') (vidu la supran foton); * La '''Medicina Universitato de Vroclavo je la nomo de Sileziaj [[Piastoj]]''' (pole: ''Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich'', antaŭe sub la nomo ''Akademia Medyczna'' / ''Medicina Akademio'') fondita en la jaro 1950, kaj la tradicioj pri la edukado estas de la jaro 1811 (vidu la supran foton); * La '''Ekonomia Universitato de Vroclavo''' (pole: ''Uniwersytet Ekonomiczny'' antaŭe sub la nomo ''Akademia Ekonomiczna'' / ''Ekonomia Akademio'') fondita en la jaro 1947 (vidu la supran foton); * La '''Naturscienca Universitato de Vroclavo''' (pole: ''Uniwersytet Przyrodniczy'' antaŭe ''Akademia Rolnicza'' / ''Agrikultura Akademio'') fondita en la jaro 1951 (vidu la apudan foton); * La '''Universitato pri Artoj en Vroclavo je la nomo de Eugeniusz Geppert''' (pole: ''Akademia Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta'') fondita en la jaro 1946 (vidu la supran foton); * La '''Muzika Universitato de Vroclavo''' (pole: ''Akademia Muzyczna im. Karola Lipińskiego'') fondita en la jaro 1948 (vidu la 4 fotojn apudajn kaj subajn); * La '''Universitato de Korpa Edukado de Vroclavo''' (pole: ''Akademia Wychowania Fizycznego'') fondita en la jaro 1950 (vidu la suban foton); * La '''Milita Akademio de Ter-Armeo je la nomo de generalo [[Tadeusz Kościuszko]]''' (pole: ''Akademia Wojsk Lądowych im. gen. Tadeusza Kościuszki'') fondita en la jaro 2002 (vidu la suban foton); * La '''Akademio de Teatraj Artoj je la nomo de [[Stanisław Wyspiański]]''' en Krakovo (Aktora kaj Pupteatra Fakultatoj de Vroclavo) (pole: ''Akademia Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego'' w Krakowie (Wydział Aktorski i Wydział Lalkarski we Wrocławiu) (vidu la suban foton); * kaj pluraj ne publikaj Universitatoj, Akademioj aŭ Altlernejoj. <gallery> Dosiero:Uniwersytet, widok od strony Odry , padma DSC 2151.JPG|[[Universitato de Vroclavo]] Dosiero:Wejście do kampusu od pl. Grunwaldzkiego.JPG|La enirejo al la [[kampuso]] ĉe Placo Grunwaldzki de '''Teknika Universitato de Vroclavo''', la konstruaĵoj: D1 kaj D2 (''1950–1960'') kaj fone de ili C5 kaj C7, kaj inter de ili D21 Dosiero:Wrocław, Ośrodek Badawczo–Naukowo–Dydaktyczny Dolnośląskiej Farmacji - fotopolska.eu (210589).jpg|La Farmacia Esplor-Centro de '''Medicina Universitato de Vroclavo''' Dosiero:Moderus Gamma Wrocław No500.jpg|La '''Ekonomia Universitato de Vroclavo''', la Fakultato pri Mastrumado, [[Informadiko]] kaj Financoj (la konstruaĵo Z) Dosiero:P5040440 web hd.jpg|eta|La '''Muzika Universitato de Vroclavo''' Dosiero:Akademia Wychowania Fizycznego we Wrocławiu.JPG|La Fakultato de [[Fizioterapio]] de la '''Universitato de Korpa Edukado de Vroclavo''' </gallery> == Konataj urbanoj == En [[Breslaŭo]] respektive Vroclavo naskiĝis inter aliaj: {{Div col|cols = 2}} * [[Adolf Anderssen]] * [[Adolph Hesse]] <!--* [[Albert Neisser]] * [[Alfred Jahn]]--> * [[Alois Alzheimer]] * [[András Dudith]] * [[Andrzej Ziemiański]] * [[Angelus Silesius]] <!--* [[Aron Heppner]] * [[August Mosbach]]--> * [[August von Heyden]] * [[Auguste Schmidt]] * [[Bernhard Heisig]], pentristo <!--* [[Carl Wernicke]] * [[Czesław Czaplicki]] * [[Daniel Harrwitz]]--> * [[Dietrich Bonhoeffer]], protestanta teologo * [[Edith Stein]], german-juda filozofino kaj katolika monaĥino * [[Ephraim Moses Kuh]] <!--* [[Felix Hausdorff]]--> * [[Ferdinand Julius Cohn]] * [[Ferdinand Lassalle]] * [[Ferdinand Rosenthal]], rabeno * [[Friedrich Schleiermacher]] * [[Fritz Mierau]] * [[Georg Christian Gebauer]] * [[Georg Mahn]] * [[Gustav Robert Kirchhoff]] * [[Heinrich Agathon Bernstein]] * [[Helmut Berve]] * [[Hugo Steinhaus]] * [[Jakob Guttmann]], rabeno * [[Jan Evangelista Purkyně]] * [[Jan Jakub Kolski]] * [[Ján Jesenský]] * [[Jerzy Grotowski]] * [[Joachim Meisner]] * [[Joachim Wanke]] * [[Johann Beckenschlager]] * [[Johann Christfried Sagittarius]] * [[Johann Crato von Krafftheim]] * [[Johann Heinrich Zedler]] * [[Julius Scholtz]] <!--* [[Julius Schottländer]]--> * [[Karl von Holtei]] * [[Konrad Alberti]] * [[Manfred von Richthofen]] * [[Mateusz Morawiecki]] * [[Max Waldau]] * [[Norbert Elias]] * [[Norbert Wójtowicz]] * [[Otto Stern]] <!--* [[Paul Peikert]]--> * [[Peter Hacks]] * [[Peter Monau]] * [[Reinhard Selten]] * [[Stanisław Tołpa]] * [[Tadeusz Różewicz]] * [[Vitelono]] * [[Waldemar Fydrych]] * [[Wanda Rutkiewicz]] * [[Willibald Alexis]] * [[Władysław Frasyniuk]], politikisto {{Div col end}} En [[Breslaŭo]] mortis la hungara komponisto [[György Jarnó]]. == Transporto == === Fervoja transporto === Vroclavo estas grava fervoja nodo de Pollando, ĉar el ĝi iras multaj linioj en jenaj direktoj: [[Leszno]] – [[Poznań]], [[Opole]] – [[Katowice]] – [[Krakovo]], [[Opole]] – [[Lubliniec]] – [[Częstochowa]], [[Legnica]] – [[Zgorzelec]], [[Głogów]] – [[Zielona Góra]], [[Kłodzko]] – [[Kudowa-Zdrój]], [[Kłodzko]] – [[Międzylesie]], [[Wałbrzych]] – [[Jelenia Góra]], [[Oleśnica]] – [[Ostrovo]] – [[Łódź]] – [[Varsovio]]. === Urba trafiko === En Vroclavo ekzistas entute 20 [[Tramtransporto en Vroclavo|tramaj linioj]]. Je tri el tiuj linioj estas uzataj nur ambaŭdirektaj tramoj [[Škoda 19 T]]. Krome, en urbo ekzistas reto de [[Sistemo de pruntepreneblaj bicikloj|pruntepreneblaj bicikloj]] de kompanio [[Nextbike]]. == Partneraj rilatoj == La urbo havas amikajn rilatojn interalie kun * [[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|20ra]] la urbodistrikto [[Reinickendorf]] de [[Berlino]] en [[Germanio]] * [[Dosiero:Flag of the United States.svg|20ra]] [[Charlotte]], [[Usono]] * [[Dosiero:Flag of France.svg|20ra]] [[Lille]] / [[Lilo]], [[Francio]] == Esperanto en Vroclavo == [[Dosiero:Flag of Esperanto.svg|kadra|maldekstra|40ra]] [[Dosiero:Wrocławska fontanna Piotr Walczak2.jpg|eta|dekstra|La Vroclava Fontano, ĉe la [[Hala Ludowa]], nokte]] [[Dosiero:Ogród japoński we Wrocławiu - panoramio.jpg|eta|La Japana Ĝardeno en la Parko Szczytnicki]] [[Dosiero:Wrocław Breslau Ulica Świdnicka4.JPG|eta|La hotelo "Monopol" en Vroclavo (1892), apude estas malfru-gotika preĝejo de Sankta Stanislao, Sankta Dorotea kaj Sankta Vaclavo kun la barokstila interno kaj la postmodernisma vendejo "Solpol"]] [[Dosiero:Kosciol sw wojciecha.jpg|eta|dekstra|La preĝejo de [[Sankta Adalberto]]]] [[Dosiero:Wrocław - Archikatedra św. Jana Chrzciciela (1).jpg|eta|334x334ra|La Arkikatedralo de la Sankta [[Johano la Baptisto]]]] En [[1905]] fondiĝis esperantista grupeto en tiama Breslau sub provizora prezido de [[Rudolf Janas]] ĉe Gustav-Freytag-Straße 15. La 12-an de aprilo, 10 amikoj kunvenis kaj decidis lerni Esperanton kaj labori por ĝia disvastigo en Breslau. Komence la grupo ne funkciis, en [[1906]] oni refondis la grupon. Oni elektis novan estraron: d-ro Geldner 1-a prezidanto. [[Karl Wallon]] 2-a prezidanto, Rudolf Janas sekretario kaj kasisto. Danke al la klopodoj de Wallon, la grupo rekomencas bataladon kun novaj fortoj. La nove vivigita grupo havis 15 anojn; la kunvenoj okazis ĉiumarde en la restoracio Böttcher, Neue Gasse 15, vespere je la 9-a, lokaj gazetoj raportis pri Esperanto. Rudolf Janas translokiĝis al [[Poznań]] kie ankaŭ fondis grupon en [[1908]]. En tiu jaro, novaj grupoj fondiĝis: la ''Esperanto-Asocio des Evang. Treubundes'' kies Prezidanto estis [[Erich Pattloch]], Theresenstr. 22. Kunvenoj okazis ĉiudimanĉe 4-6 posttagmeze en Treubundsaal, Gräbschnerstr. 117; la [[Esperanto-Grupo de Abstinenculoj]] kaj la Esperanto-Asocio de [[KUJV]]. En [[1909]] ĉe [[Humboldt-Verein für Volksbildung]] fraŭlino [[Julie Wolfson]] aranĝis kurson. En tiu jaro, ĉar ne ankoraŭ ekzistis aparta organizo por Silezio la loka grupo aliĝis al la [[Orientgermana Esperantista Ligo]]. Laŭ invito de la tiea sekcio de „Societo de germanaj inĝenieroj” sinjoro Schiff, prezidanto de la grupo de [[Berlino]], paroladis pri la aparta graveco de internacia helpa lingvo por la [[inĝeniero]]j. [[Arnold Behrendt]] faris paroladon en tiea bankista unuiĝo pri la temo „Nuna stato kaj estonteco de Esperanto”. La jubileo de Zamenhof estis bele festita. Mahn faris la festan paroladon, sinjorino Eisner, la unua profesia deklamantino esperanta recitis kelkajn poemojn, estis ludita teatraĵo kaj kantita speciala festkanto. La gazetaro favore raportis pri la movado, kelkaj lokaj [[kafejo]]j kaj [[hotelo]]j por siaj gastoj abonis esperantajn ĵurnalojn. La kunvenoj, kiuj de 1910 okazis en Theater-Café, Theaterstrasse estis vizititaj de pluraj fremdaj gesamideanoj. En la unuiĝo de la komercaj agentoj paroladis d-ro Kandt [[1910]]. [[Georg Mahn]], kiu plenumis ekzamenon en Barcelono, en la Humbold-Akademio gvidis kursojn. Post paroladoj de Georg Mahn en „[[Verein der Deutschen Kaufleute]]” kaj „[[Kaufmännischer Verband für weibliche Angestellte]]” komenciĝis novaj kursoj gvidataj de fraŭlino [[Julie Wolfson]]. Unu el la plej malnovaj membroj sinjoro Skeide, pro translokiĝo devis transdoni sian oficon de kasisto de loka grupo al sinjoro Wolfson. Fondiĝis instituto speciala por instruado pri nia lingvo, kiu troviĝas en Augustastr. 36. En ĝi oni instruas laŭ deziro dum ĉiu ajn tempo de la tago. Post konvinka parolado de sinjoro Schlaf kvindekses laboristoj fondis grupon specialan, Georg Mahn instruis ilin. Plie [[Siegmund Freund]] entuziasmigis kelkajn geblindulojn por nia afero, kun kiuj li studis nian lingvon. En la kunvenoj ĉiusemajnaj estis farataj regule paroladoj kun sekvanta diskuto, la unua estis farita de sinjoro direktoro [[Salo Sackur]], la 75-jara „[[Nestoro]]” de la grupo. La grupo decidis akcepti neaktivajn membrojn je tre malalta kotizaĵo, por ebligi al ĉiuj interesuloj la subtenon de la movado. Ĝi de nun kunvenis marde en „Vier Jahreszeiten” kaj ĵaŭde en „Theaterrestaurant”. Okazis diversaj gravaj paroladoj propagandaj: de [[Siegmund Freund]] en „[[Demokratische Vereinigung]]” pri „Ĉu la enkonduko de Esperanto estas demokratia postulo?” kaj de sinjoro Wolfson en „Kaufmänischer Verein für weibliche Angestellte” pri „Kion celas efektive la internacia helplingvo Esperanto?” Tre signifa estis parolado de eminenta kuracisto, prof. Rosenfeld, en Humbold-Akademio, temanta „Pri artefaritaj mondlingvoj”. Al 250 aŭskultantoj li varme rekomendis nian lingvon. Liaj paroloj estis des pli impresaj, ĉar li studis 33 lingvojn kaj parolas 15 el ili. ─ Komenciĝis novaj kursoj; pola kaj bohema gastoj estis bonvenataj en la grupaj kunvenoj. Dum unu el ili, [[Elias Zepler]], reveninte de orientvojaĝo, raportis pri siaj spertoj. Trapasante 10 diverslingvajn landojn, li preskaŭ ekskluzive uzis la esperantan lingvon. Ekde aŭgusto [[1911]] estis eldonata gazeto „Poŝta Esperantisto” ĝis [[1914]]. Post [[1913]] la eldonado estis neregula. „Unuiĝ-Informoj de la Germana Esperanto-Unuiĝo de Poŝtaj kaj Telegrafaj Oficistoj” eble estas alia nomo de la sama gazeto. Gazeto „Mitteilungen der Ortsgruppe Breslau” estis eldonita en Breslau de majo [[1912]] ĝis 1913. En [[1912]] kurso por [[ruĝakruco|Ruĝkrucanoj]] komenciĝis, partoprenis 27 personoj. La katolika Esperanto-grupo festis la 15-an de decembro la naskiĝtagon de d-ro Zamenhof. La festparoladon faris [[kalkulkonsilisto]] [[Edmund Schulz]] el [[Schweidnitz]]. Fraŭlino Wojciechowska kantis kaj prezentado de vivantaj bildoj pries­perantaj plibeligis la bone vizititan feston. La estraro de la grupo tiam konsistis el sinjoroj Janietz, Wolf kaj Würz kaj fraŭlino Montag. La ĝistiama prezidanto, sinjoro Reichelt, ne povis reakcepti la elekton pro siaj studoj. En [[1912]] ekzistis en Breslau entute 17 novaj kursoj, inter ili unu en la imperiestra telefonoficejo, sub gvidado de [[Arnold Behrendt]], nur por poŝt- kaj telegrafoficistoj (136 anoj) kaj Ruĝkruca kurso kun 50 partoprenantoj. [[Elias Zepler]] mortis la 6-an de februaro [[1913]]. Ĉe la enteriga soleno ĉeestis reprezentantoj de ĉiuj Breslau'aj Esperanto-grupoj, en kies nomo Arnold Behrend parolis varmajn adiaŭajn vortojn al la mortinto. En la Januara/Februara numero de Mitteilungen der Ortsgruppe Breslau estis publikigitaj artikoloj pri „Elias Zepler kiel esperantisto” de Georg Mahn kaj „Esperanto und Ido” de Arnold Behrendt. La lasta artikolo speciale atentigas pri la tie eldonita nova flugfolio pri tiu ĉi temo, verkita de d-ro Haller-Leisnig. Ankoraŭ en februaro, Arnold Behrendt propagande parolis en „Libera Studentaro, sekcio por ŝtata kaj popola scienco”, kaj en la loka grupo de „Vortrupp”. En marto li faris paroladon en la loka grupo de „Alldeutscher Verband” pri „Esperanto-movado kaj Deutschtum”. Katolika Esperanto-Grupo komencigis 2 kursojn, unu por gesinjoroj, en kiu partoprenas 19 personoj, kaj alia por 21 membroj de la societo „[[Katholische weibliche Angestellte und Beamten]]”, en kiu sinjoro Wolf faris propagandan paroladon. La unuan kurson gvidas sinjoro Wolf, la duan fraŭlino Wojciechowska. Laborista Grupo en februaro ricevis viziton de kamarado Frimberger el [[Wiesbaden]]. En la februara monata kunveno parolis sinjoro Keller pri [[esperantismo]]. En la jarcenta ekspozicio de [[Prusio]] okazis la 10-an de aŭgusto [[1913]] [[Silezia Esperanto-Tago]], kiun partoprenis multaj gastoj el la tiamaj orientaj provincoj de Germanio kaj ankaŭ el aliaj partoj de Germanujo. Sabaton oni konatiĝis en saluta vespero, dimanĉon matene, en festkunsido, la kunvenintoj estis salutataj de reprezentanoj de la magistrato kaj de la porfremdula societo; la festparoladon faris sinjoro Arnold Behrendt. Dum la tago oni vizitis la ekspozicion, kaj vespere direktoro d-ro [[Albert Schramm]] el [[Leipzig]] propagande parolis. En festo de la katolika virunuiĝo sinjoro Wolf transdonis gratulojn en la nomo de Katolika Esperanto-Grupo. Laŭ instigo kaj sub gvidado de studento [[Fritz Wiener]], la 23-an de junio 1913 en universitata aŭskultejo kun partopreno de rektoro komenciĝis kurso por studentoj. Samideano el Aŭstrio, d-ro [[Paja Staniĉiĉ]], vizitis la lokan laboristan Esperanto-grupon kaj vekis viglan intereson inter la ĉeestantoj, tiel ke tuj 4 novaj anoj aliĝis al la grupo. Okaze de la kunveno de sileziaj [[filologo]]j, la 4-an de oktobro, prof. d-ro L. Huebner el [[Schweidnitz]] en speciala kunsido parolis pri Esperanto kaj ĝia valoro por la lernejo; ankaŭ en la oficialaj kunsidoj kelkfoje estis okazo atentigi pri Esperanto. Tio estis speciale valora propagando, ĉar tiel ĉiuj instruistoj de la sileziaj altlernejoj konatiĝis kun nia afero aŭ persone, aŭ ili ricevis informojn per la oficialaj raportoj. Laborista Grupo per disdonado de flugfolioj, anonco kaj artikolo en „[[Volkswacht]]” sukcesis aranĝi kurson kun 33 geanoj sub gvidado de [[Johann Burda]]. Estas kreita en [[1914]] [[Internacia Ligo de Esperantistaj Poŝtoficistoj]] ([[ILEPO]]) kun oficejo en Breslau. La ligo celis disvastigi Esperanton inter [[poŝtoficisto]]j ĉiulandaj kaj la publiko, la ĉiumonata organo estis „[[Poŝta Esperantisto]]”, Arnold Behrend iĝis sia prezidanto. === Unua mondmilito === La [[Unua mondmilito]] tre malhelpis la Esperanto-Movadon. Malgraŭ la milito esperantistoj de Breslau kaj aliaj sileziaj urboj kontinuis Esperanto-agadon, kvankam ke multaj militservis kaj kelkaj ne revenis el la milito. Loka Grupo de GEA pro klopodoj de [[monaĥo|monaĥino]], fraŭlino M. Koscinska, povas okazigi kurson gvidita de [[Georg Mahn]] por la gejunularo de la Liberreligia Komunumo en [[1916]]. Krome Georg Mahn faris paroladon en la hejmo de la socialista gejunularo; sufiĉe granda nombro da ĝi anoncis sian pretecon lerni Esperanton. En la loĝejo de sia prezidanto [[Adolf Selten]] la blindula unuiĝo „[[Interna Lumo]]” solenis la naskiĝotagon de Zamenhof. La membroj kaj gastoj havis grandan ĝuon per multaj muzikaj kaj deklamaj reprezentaĵoj. Pola samideano, sinjoro Wiesenthal el [[Varsovio]], vizitis la lokan grupon en decembro. Li ĝojigis la grupanojn per tre interesa parolado di sia nelibervola, preskaŭ unu- kaj duonjara restado en [[Parizo]] kaj en [[Svislando]]. Kunsidoj regule okazas malgraŭ la milito kaj estas ofte tre interesaj pro la alvenintaj leteroj de militistaj samideanoj. D-ro [[Felix Zamenhof]] ĝojigis la grupon dum sia kvarsemajna restado en Breslau [[1916]] regule per sia vizitado. En oktobro 2016 en la urbo mortas [[Benno Küster]], kiu i. a. al Esperanto tradukis la "eposon idilian" ''[[Hermano kaj Doroteo]]'' de [[Goethe]]. === Post la unua mondmilito === [[Loka Ligo de Breslaŭaj Esperanto-Unuiĝoj]] estis fondita en [[1919]] ĉe Matio-gimnazio, nove aranĝita kurso estas gvidata de [[Max Mielert]]. En tiu jaro oni fondis ankaŭ grupon [[Katolika Esperanto-Societo Unueco]]. En [[1920]] estis tri esperanto-grupoj en la urbo, estis fondita en [[1921]] junulara grupo kun 23 membroj, kiu du jarojn poste estos la kerno de nova [[Asocio de Junaj Germanaj Esperantistoj]] kaj ties loka grupo en la urbo. Ankaŭ en 1921, Vroclavo estis sidejo de ĵus-fondita [[Silezia Esperanto-Ligo]] ([[SILEO]]) (germane [[Schlesischer Esperanto-Verband]]). Tie okazis [[11-a Germana Esperanto-Kongreso]] [[1922]]. En [[1923]] en la urbo fondiĝas [[Asocio de Junaj Germanaj Esperantistoj]] ĉe Schleiermacherstr. 19. De [[1924]] ĝis [[1933]] okazis esperantlingva disaŭdigo de [[Radiostacio Breslau]] kun Esperanto-kursoj. En [[1925]] loka movado okazigis Esperanto-prezentadon kaj kostumfeston por 140 personoj. La antaŭkongreson 30-an de julio [[1931]] en Breslau partoprenis kongresanoj el dek landoj kun akcepto per la urba estraro en la salonego de la urba deputitaro. Alparolis la kongresanojn urbestro Mache en la nomo de la urbo, [[Geheimrat Rosenfeld]] por la [[Gesellschaft für vaterländische Kultur]] kaj la [[Humboldtsocieto]], d-ro Grumbkow en la nomo de la Radio-stacio. Por la esperantistoj en Breslau parolis [[Siegmund Freund]], la delegito de [[UEA]]. Vizito al la mezepoka urba domo kaj la muzeo en la iama kastelo finis tiun antaŭkongresan kunvenon. La partoprenintoj kore dankis al fraŭlino [[Elsa Koschate]], [[Bernhard Zenker]], fraŭlino [[Margarete Polier]] por la afabla gvidado. [[Dosiero:Anoj de esperantista renkontiĝo Vroclave en somero 2008.jpg|eta|Anoj de esperantista renkontiĝo, Vroclavo en somero 2008]] Kiam ekregis la nacisocialistoj en Germanio en januaro 1933, unue estis malpermesitaj la laboristaj Esperanto-grupoj kaj persekutiĝis politike maldekstraj civitanoj, en 1936 komplete malpermesiĝis ĉia aktivado por Esperanto. Ekde la pogroma [[Kristala nokto]] de novembro 1938 la antaŭe jam senrajtigitaj judaj civitanoj de Breslau samkiel en aliaj partoj de Germanio ekmurdiĝis; tiun sorton trafis ankaŭ la judaj esperantistoj en Breslau - kiel ekzemplo por multaj aliaj menciiĝu [[Adolf Selten]], antaŭe gvidanto de unu el la urbaj Esperanto-grupoj, kiu post longa torturado fare de la nazioj murdiĝis en 1942. Post la anekso de [[Sudetio]] en 1938 kaj post komenciĝo de la Dua Mondmilito en 1939 la konkero de pliaj landoj fare de [[Nazia Germanio]] ankaŭ la persekuto de esperantistoj ampleksiĝis al tiuj teritorioj. Kiel ekzemplo por multaj aliaj menciiĝu [[Josef Raška]], nelacigebla aktivulo en la [[Ostrava-regiono]], poste translokiĝinta al [[Příbor]]: Li estis arestita la 16-an de aŭgusto [[1941]] pro sekreta movado kaj arestata en [[Nový Jičín]], [[Moravia Ostrava]], [[Opava]], [[Mírov]], kaj fine en Vroclavo, kie li estis post longa turmentado ekzekutita la 16-an de aprilo [[1943]]. === Post la Dua Mondmilito === Post la Dua Mondmilito ĉiuj loĝantoj de Breslau kaj de la cetera germanlingva provinco Silezio, kiuj ankoraŭ vivis, estis forpelitaj al centra kaj okcidenta Germanio, kaj estis anstataŭigitaj per antaŭaj loĝantoj de orienta Pollando. La forpelo trafis kompreneble ankaŭ la lokajn esperantistojn, ekzemple la familion de la fine de la milito 14-jara [[Reinhard Selten]]. Tiel la historio de la urbo Breslau kaj de ties Esperanto-movado finiĝis. Inter la novaj polaj loĝantoj ankaŭ estis iuj esperantistoj kaj homoj eklernantaj la lingvon; tiel ekestis nova loka Esperanto-movado tute sen rilato al la antaŭa. Komuna karakterizaĵo de la malnova Esperanto-vivo en Breslau kaj la nova en Vroclavo estas, ke la urbo kaj en sia germana kaj pola epokoj estis influita per granda universitato kaj multaj studentoj: tial daŭre estas relative multaj junaj esperantistoj en la urbo. === 21-a jarcento === En julio de [[2009]] okazis la 19-a [[Ekumena Esperanto-Kongreso]] [http://www.ikue.org/kong2009/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090710162047/http://www.ikue.org/kong2009/ |date=2009-07-10 }}. Ekde julio 2009, la sona programo de [[Panoramo pri Racławice]] estas aŭdebla en Esperanto. Nuntempe agadas en Vroclavo studenta grupo [https://www.facebook.com/Esperantistoj Aŭroro], kiun gvidas [[Konstantin Tiĥomirov]]. [[Ĉelima Aŭtuna Renkontiĝo]] estas junulara Esperanto-aranĝo por novuloj, organizata unue de la Studenta Esperanto-Klubo “Aŭroro” el Vroclavo kaj ekde la jaro 2014 de [[Pola Esperanto-Junularo]] kunlabore kun najbaraj junularaj organizoj. Maje [[2013]] gastis en '''Vroclavo''' dum sia turneo tra [[Pollando]] la [[Esperanto]]-ekspozicio, kiu unue estis oktobre [[2012]] en [[Varsovio]] en la [[Senato|Pola Senato]] kaj estis organizita okaze de la '''125-jara Jubileo de Esperanto''' fare de [[Pola Asocio Eŭropo - Demokratio - Esperanto]] ([[EDE]]-Pollando) kun financa helpo de '''Mecenato de Esperanto''' [[Etsuo Miyoshi]]. Post la [[Senato]] la ekspozicio estis en [[Malborko]], [[Nowy Staw]], [[Tczew]], [[Gdynia]], [[Pelplin]], [[Wołów]]. Al Vroclavo la ekspozicion invitis kaj organizis la [[Silezia Esperanto-Asocio]] kaj Margareta Komarnicka. Poste la ekspozicio veturis al alia urbo en [[Malsupra Silezio]], t.e. [[Złotoryja]] kaj sekve al [[Supra Silezio]], t.e. [[Sosnowiec]], [[Czeladź]] kaj poste al [[Lębork]], [[Lodzo]], [[Łowicz]] ... kaj poste denove al norda Pollando: [[Sztum]], [[Kwidzyn]], [[Elbląg]], [[Słupsk]], [[Kartuzy]], ... . En [[2016]] en Vroclavo okazis la [[IJK 2016|72-a]] [[Internacia Junulara Kongreso]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://tejo.org/2014/11/ijk-en-2016-okazos-en-pollando/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-06-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160605120831/http://tejo.org/2014/11/ijk-en-2016-okazos-en-pollando/ |arkivdato=2016-06-05 }}</ref>. === Esperantistoj de Vroclavo === * [[Arnold Behrendt]] * [[Kurt Bujakowski]] * [[Joseph Driessler]] * [[Siegmund Freund]] * [[Jakub Garbar]] * [[Georg Habellok]] * [[Alfred Hanuschke]] * [[Walter Knopf]] * [[Georg Mahn]] * [[Max Mielert]] * [[Karl Wallon]] * kaj la jam menciita [[Reinhard Selten]] kaj lia patro [[Adolf Selten]] {{Granda dosiero|Wroclaw18395.jpg|1000ra|{{center|La mezepoka centro de la urbo je julio 2008 kun Urboplaco, Urbodomo, vido el la turo de la Baziliko de Sankta Elizabeta}}}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=vroclav}} * {{Oficiala retejo}} ({{pl}}, {{en}}) * {{ueavikioniamondokat|{{paĝonomo}}|{{paĝonomo}}}} {{Navigilo Pollando}} {{Vojevodio Malsupra Silezio}} [[Kategorio:Vroclavo| ]] [[Kategorio:Urboj en Malsuprasilezia provinco]] [[Kategorio:Urboj en Pollando]] [[Kategorio:Hansourboj]] [[Kategorio:Setlejoj sur Odro]] 77380i1cfcfozrk103he2gbcwh5naxv 0 9705 9367550 8570513 2026-05-06T07:42:36Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367550 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | nomo = Arthur Brooks Baker | dosiero = | priskribo = | pseŭdonomo = | dato de naskiĝo = [[17-a de aŭgusto]] [[1877]] | loko de naskiĝo = [[Salem (Kansaso)|Salem]], [[Kansaso]] | nacieco = usonano | tradukis = ''Komunista Manifesto'' | dato de morto = [[22-an de majo]] [[1973]] | loko de morto = [[Santa Barbara]], [[Kalifornio]] | verkis = fondis la unuan Esperanto-gazeton ''Amerika Esperantisto''<br />''Elements of Esperanto''<br />''American Esperanto Book'' | aliaj aktivaĵoj = | akademiano = | denaska esperantisto = | esperantistiĝis en = [[1906]] }} '''Arthur Brooks BAKER''' [bejkr] (naskiĝis la [[17-an de aŭgusto]] [[1877]] en [[Salem (Kansaso)|Salem]], [[Kansaso]]; mortis la [[22-an de majo]] [[1973]] en [[Santa Barbara]], [[Kalifornio]]<ref>Laŭ usona censuso</ref>) estis [[usona esperantisto|usona Esperanto-pioniro]], prelegisto kaj ĵurnalisto.<ref>"[http://esperanto-usa.org/newsletters/E-USA-2-2006_rete.pdf Remembering Some of Our Pioneers] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080517145819/http://esperanto-usa.org/newsletters/E-USA-2-2006_rete.pdf |date=2008-05-17 }}" en ''Esperanto USA'' 2006/2, fare de [[William R. Harmon]].</ref> Baker lernis Esperanton en 1906. En 1909 li vojaĝis al [[Barcelono]] por inviti la [[UK 1910|6-an Universalan Kongreson]] al Usono, kaj dum tiu Kongreso (en [[Vaŝingtono]] en [[1910]]) li konatiĝis kun [[L. L. Zamenhof|Zamenhof]]<ref>''[[Enciklopedio de Esperanto]]'', 1933.</ref><ref>[https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/51238/edition/47798/content Nekrologo kun foto de Baker]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} en Esperanto : revuo internacia : oficiala organo de Universala Esperanto Asocio. Jaro 66, n. 810 (1973), p. 114</ref>. Baker fondis la unuan Esperanto-gazeton en Usono, ''[[Amerika Esperantisto]],'' kaj eldonis ĝin de oktobro [[1906]] ĝis [[1910]]. Li verkis propagandan broŝuron ''Elements of Esperanto'', 1906; oni disdonis 100&nbsp;000 ekzemplerojn. En 1907 li verkis lernolibron "American Esperanto Book" kun dudirekta vortaro uson-angla - Esperanto - uson-angla<ref>Bernardo. ''[http://www.ipernity.com/blog/bernardo/167780 Buno, butoro, buzo]: Arkaismoj el Usono. (2009-07-19). </ref>; 40&nbsp;000 ekzempleroj estas disdonitaj. En 1907 Li tradukis la [[Komunista Manifesto|Komunistan Manifeston]]. En 1911 li vendis gazeton kaj libro-rajtojn al [[Ivy Kellerman Reed]] kaj [[Edwin Reed|Edwin C. Reed]]. == Rete legeblas == * [http://www.archive.org/details/americanesperant00bakeiala The American Esperanto libro] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{-}} {{EdE|B}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Baker, Arthur Brooks}} [[Kategorio:Usonaj esperantistoj]] [[Kategorio:Esperanto-verkistoj]] [[Kategorio:Esperanto-vortaristoj]] ij7s7jzkhgc82dravpltrmrg42a48tv 0 9798 9367587 9298630 2026-05-06T10:02:09Z ThomasPusch 1869 /* Geografio */ 9367587 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lingvo |Lingvo=Rusa ({{fremdlingve|ru|русский язык}}) |Landoj=[[Rusio]], [[Ukrainio]], [[Estonio]], [[Latvio]], [[Litovio]], [[Kazaĥio]], [[Belorusio]], [[Moldavio]], [[Kirgizio]], [[Usono]], [[Israelo]], [[Germanio]] kaj aliaj |Denaske=170 milionoj |Fremdlingve=110 milionoj |Klasifiko={{LingvaKlasifikado|ru}} |Oficiala lingvo= {{Kaŝskatolo |titolo=Landoj: |enteno= [[Dosiero:Flago-de-Rusio.svg|kadra|20ra]] [[Rusio]]<ref name="Rusio1">La sola ŝtata lingvo je federacia nivelo. En federaciaj subjektoj estas ankaŭ kelkaj aliaj oficialaj lingvoj.</ref><ref name="Rusio2">[http://constitution.kremlin.ru/#article-68-1 Konstitucio de Rusio, artikolo 68] (ruse)</ref><br /> [[Dosiero:Flago-de-Belorusio.svg|kadra|20ra]] [[Belorusio]]<ref name="Belorusio1">Unu el du ŝtataj lingvoj (la dua estas [[belorusa lingvo|belorusa]])</ref><ref name="Belorusio2">[https://archive.is/20121129053424/www.president.gov.by/press19329.html%23doc Konstitucio de Belorusio, artikolo 17] (ruse)</ref><br /> [[Dosiero:Flago-de-Kazaĥio.svg|kadra|20ra]] [[Kazaĥio]]<ref name="Kazaĥio1">Oficiala lingvo; la sola tutŝtata oficiala lingvo estas [[kazaĥa lingvo|kazaĥa]]</ref><ref name="Kazaĥio2">[http://www.constitution.kz/razdel1/ Konstitucio de Kazaĥio, artikolo 7]</ref><br /> [[Dosiero:Flago-de-Kirgizio.svg|kadra|20ra]] [[Kirgizio]]<ref name="Kirgizio1">Oficiala lingvo; la sola tutŝtata oficiala lingvo estas [[kirgiza lingvo|kirgiza]]</ref><ref name="Kirgizio2">[http://www.kenesh.kg/RU/Articles/42-Konstituciya_Kyrgyzskoj_Respubliki.aspx Konstitucio de Kirgizio, artikolo 10] (ruse)</ref><br /> [[Dosiero:Flago-de-Taĝikio.svg|kadra|20ra]] [[Taĝikio]]<ref name="Taĝikio1">Lingvo de interpopola komunikado laŭ konstitucio kaj oficiala laŭ leĝaro; la sola tutŝtata oficiala lingvo estas [[taĝika lingvo|taĝika]]</ref><ref name="http://www.prezident.tj/rus/konstitutsiya.htm">[http://www.prezident.tj/rus/konstitutsiya.htm Konstitucio de Taĝikio]</ref><ref name="Taĝikio2">[http://news.tj/ru/news/v-tadzhikistane-russkii-yazyk-vnov-pustyat-v-zakonotvorchestvo В Таджикистане русский язык вновь пустят в законотворчество] — Azija-Plus, {{dato|9|6|2011}} (ruse)</ref> ''Neagnoskitaj kaj parte agnoskitaj landoj:''<br /> [[Dosiero:Flago-de-Abĥazio.svg|kadra|20ra]] [[Abĥazio]]<ref name="Abĥazio1">Oficiala lingvo; la sola tutŝtata oficiala lingvo estas [[abĥaza lingvo|abĥaza]]</ref><ref name="Abĥazio2">[http://dpashka.narod.ru/konstitut.html Konstitucio de Abĥazio] (ruse)</ref><br /> [[Dosiero:Flago-de-Suda Osetio.svg|kadra|20ra]] [[Sud-Osetio]]<ref name="Sud-Osetio">Unu el du ŝtataj lingvoj (la dua estas [[Oseta lingvo|oseta]])</ref><br /> [[Dosiero:Flag of Transnistria (state).svg|kadra|20ra]] [[Ĉednestrio|Ĉednestria Moldava Respubliko]]<ref name="Ĉednestrio1">Unu el tri oficialaj lingvoj laŭ Konstitucio (aliaj estas [[Moldava lingvo|moldava]] kaj [[Ukraina lingvo|ukraina]])</ref><ref name="Ĉednestrio2">[http://www.olvia.idknet.com/constit.htm Konstitucio de Ĉednestria Moldava Respubliko] (ruse)</ref><br /> [[Dosiero:Flag of the Donetsk People's Republic.svg|kadra|20ra]] [[Popola Respubliko de Donecko]]<ref name=DPR-LPR>Unu el du ŝtataj lingvoj (la dua estas [[Ukraina lingvo|ukraina]])</ref><br /> [[Dosiero:Flag of the Lugansk People's Republic (2014).svg|kadra|20ra]] [[Popola Respubliko de Luhansk]]<ref name=DPR-LPR /><br /> }} {{Kaŝskatolo |titolo=Subŝtatoj: |enteno= [[Dosiero:Flago-de-Moldavio.svg|kadra|20ra]] [[Moldavio]]:<br /> * [[Gagauzio]]<ref>[http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=311656 Закон «Oб особом правовом статусе Гагаузии (Гагауз Ери)»] (ruse)</ref> [[Dosiero:Flago-de-Rumanio.svg|kadra|20ra]] [[Rumanio]] * [[Distrikto Tulcea]] (parte) * [[Distrikto Constanța]] (parte) * [[Distrikto Suceava]] (parte) [[Dosiero:Flago-de-Norvegio.svg|kadra|20ra]] [[Norvegio]]: * [[Svalbardo]] [[Dosiero:Flago-de-Ukrainio.svg|kadra|20ra]] [[Ukrainio]] * [[Dnipropetrovska provinco]]<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/1384621-russkij-yazyk-stal-regionalnym-v-dnepropetrovskoj-oblasti Русский язык стал региональным в Днепропетровской области] (ruse)</ref> * [[Donecka provinco]]<ref>[http://news.zn.ua/SOCIETY/russkiy_yazyk_obyavili_regionalnym_v_donetskoy_oblasti-107093.html Русский язык объявили региональным в Донецкой области] — «Зеркало недели», 16 августа 2012 года.</ref> * [[Zaporiĵa provinco]]<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/1384181-russkij-yazyk-stal-regionalnym-dlya-zaporozhskoj-oblasti Русский язык стал региональным для Запорожской области], korrespondent.net, {{dato|16|8|2012}} (ruse)</ref> * [[Luganska provinco]]<ref>[http://lenta.ru/news/2012/08/17/language/ Русский язык получил официальный статус в Луганской области], Lenta.ru, {{dato|17|8|2012}} (ruse)</ref> * [[Mikolajeva provinco]]<ref>[http://novosti.dn.ua/details/186253/ Николаевский облсовет сделал русский язык региональным] — Novosti Donbasa, {{dato|7|9|2012}} (ruse)</ref> * [[Odesa provinco]]<ref>[http://un.ua/rus/article/405772.html Одесская область предоставила русскому языку статус регионального] (ruse)</ref> * [[Ĥarkiva provinco]]<ref>[http://www.unian.net/news/522557-harkovskiy-oblsovet-soobschaet-chto-russkiy-yazyik-yavlyaetsya-regionalnyim-v-oblasti.html Русский язык стал региональным в Харьковской области] (ruse)</ref> * [[Ĥersona provinco]]<ref>[http://dozor.kharkov.ua/zhizn/politika/1112391.html Русский язык получил статус регионального в Херсонской области] (ruse)</ref> }} |Reguligita de=[[Instituto de rusa lingvo (Rusia Akademio de Sciencoj)]] |Koloro=Hindeŭropa |Skribo=[[Cirila alfabeto]] |ISO1=ru |ISO2B=rus |ISO2T= |SIL=RUS |vikipedio=ru |Mapo=Russian language status and proficiency in the World.svg |Mapopriskribo={{priskribo|#000075|oficiala (strioj: disputata teritorio)}} {{Priskribo|#007575|parolata de pli ol 30% de la popolo}} }} La '''rusa lingvo''' ({{lang-ru|ру́сский язы́к|ligilo=ne}}) estas [[Orientslavaj lingvoj|orientslava]] lingvo, [[nacia lingvo]] de [[rusoj]]. Ĝi estas la plej vaste parolata [[Slava lingvaro|slava lingvo]], [[Listo de lingvoj laŭ parolantaro|la oka denaske plej parolata lingvo en la mondo]] (ĉ. 160 mln. parolantoj) kaj la kvina laŭ la tuta lingvanaro (ĉ. 260 mln. parolantoj). En [[2013]] ĝi iĝis la dua laŭ uzado en Interreto<ref name="A">[http://lenta.ru/news/2013/03/21/strussian/ Русский язык стал вторым по популярности в интернете], Lenta.ru, {{dato|21|3|2013}} (ruse)</ref>. Rusa lingvo estas unu el la oficialaj lingvoj de [[Unuiĝintaj Nacioj]] kaj estas vaste uzata kiel helplingvo en internaciaj rilatoj. La rusa lingvo estas precipe parolata en Rusio kaj en la aliaj landoj de eks-[[Sovetunio]] kaj estis vaste instruata en la lernejoj de ĉiuj landoj de [[Varsovia Pakto]]. En multaj lokoj, ene de Rusio (ekzemple en multlingva [[Dagestano]]) kaj ankaŭ ekster ĝi, rusa lingvo servas kiel interpopola komunikilo. Ĝi plu estas la dua lingvo por kelkdek milionoj da parolantoj, kvankam tiu kvanto malgrandiĝis post disfalo de [[Sovetunio]]. En la [[Sovetunio|sovetia periodo]] post la [[Dua Mondmilito]] la rusa lingvo estis forte altrudata malfavorigante lokajn naciajn lingvojn. Kvankam la plejmulto el la sendependaj landoj de la eks-Sovetio nun favoras siajn lingvojn, la rusa restas vaste parolata tie kaj estas uzata por komunikado inter tiuj landoj. Rusa lingvo uzas [[cirila alfabeto|cirilan alfabeton]]. En [[1918]] soveta registaro plisimpligis ĝian alfabeton; oni forigis kelkajn literojn, ŝanĝis la regulojn pri uzado de la "malmola signo" (ъ), antaŭe tre ofta litero, igante ĝin unu el la malplej oftaj. Tiu ortografia reformo estis proponita ankoraŭ antaŭ la revolucio, sed bolŝevikoj rapidigis ĝian akcepton. Laŭ oficiala politiko de [[rusigo]] meze de la [[20-a jarcento]] tre multaj lingvoj de Sovetunio ekuzis cirilan alfabeton kaj akceptis multajn vortojn (precipe neologismojn) en la rusa. == Geografio == <!-- {{Ĉefa|Listo de ŝtatoj kaj teritorioj en kiuj rusa lingvo havas oficialan statuson}} Kiel eblas vidi detalajn informojn se artikolo de tiu nomo ne ekzistas? --> Kiel rezulto de lingva politiko de [[Rusia Imperio]], [[Sovetunio]] kaj [[Rusio|Rusia Federacio]] la rusa fariĝis [[mondlingvo]] (unu el la plej popularaj en la mondo). Ĝi estas parolata kaj havas oficialan statuson en multaj lokoj de estinta [[Sovetunio]]. Rusa lingvo estas tutŝtate oficiala en * [[Rusio]]<ref name="Rusio1" /><ref name="Rusio2" /> * [[Belorusio]]<ref name="Belorusio1" /><ref name="Belorusio2" /> * parte agnoskitaj ŝtatoj: [[Sud-Osetio]], [[Ĉednestrio|Ĉednestria Moldava Respubliko]]<ref name="Sud-Osetio" />, neagnoskitaj ŝtatoj: [[Popola Respubliko de Donecko]] kaj [[Popola Respubliko de Luhansk]]<ref name=DPR-LPR />. Ĝi ankaŭ estas oficiala lingvo de ŝtataj organoj en * [[Kazaĥio]]<ref name="Kazaĥio1" /><ref name="Kazaĥio2" /> * [[Kirgizio]]<ref name="Kirgizio1" /><ref name="Kirgizio2" /> * parte agnoskita ŝtato [[Abĥazio]]<ref name="Abĥazio1" /><ref name="Abĥazio2" />. Krome, en multaj landoj kaj regionoj rusa lingvo havas oficialajn funkciojn. Rusa lingvo estas sola tutŝtata oficiala lingvo de [[Rusio]] (laŭ Konstitucio de Rusio, artikolo 68). === Geografia distribuado === [[Dosiero:Russian ex-USSR 2004.PNG|eta|desktre|400ra|Regopovo de la rusa lingvo en la landoj kiuj formis parton de la iama Sovetunio, 2004. En ruĝa, aktiva uzado; en flava, pasiva uzado; grize, neniu uzado.]] La rusa estas parolata ĉefe en Rusio, [[Belorusio]], [[Ukrainio]], [[Kazaĥio]], [[Kirgizio]] kaj, je pli malgranda skalo, en la aliaj landoj kiuj konstituis la [[Sovetunio]]n kaj en [[Mongolio]]. Ĝis 1917, ĝi estis la nura [[oficiala lingvo]] de la [[Rusa Imperio]]. Ekde la soveta periodo, ties situacio ege fluktuis antaŭ la lingvoj de la aliaj etnoj. Kvankam ĉiu el la sovetaj respublikoj havis sian propran oficialan lingvon, la supera prestiĝo estis rezervita por la rusa. Post la [[dissolvo de Sovetunio]] en 1991, la ĵus sendependaj novaj landoj promociis siajn indiĝenajn lingvojn. Tio helpis la malpliigon de la kono de la rusa ĉe kelkaj iamsovetaj landoj, kvankam ĝi restas kiel grava lingvo por politikaj kaj ekonomiaj interŝanĝoj en la mondoregiono. En [[Latvio]] ĝia oficiala agnosko kaj ĝia jura laŭleĝeco en la eduksistemo estis temo de grava debato en lando kie pli ol unu triono de la loĝantaro parolas ruse, ĉefe inter tiuj kiuj migris el la [[Rusia Soveta Federacia Socialisma Respubliko]], [[Belorusa Soveta Socialisma Respubliko]] kaj [[Ukraina Soveta Socialisma Respubliko]] post la okupacio de Latvio fare de Sovetunio. Simile, en [[Estonio]] la enmigrintoj de la soveta epoko kaj ties posteuloj konstituas proksimume la kvaran parton de la nuntempa loĝantaro. En [[Litovio]], multe pli malgranda populacio rusparolanta estis asimilita post la sendependigo kaj aktuale ĝi estas malpli ol dekono de la totala loĝantaro de la lando. Tamen, diference de la najbaraj baltaj landoj, la rusparolanta minoritato kaj aliaj rusparolantaj [[litovoj]] havas sekuran la rajton al la instruado de la rusa lingvo en la lando. En la [[20-a jarcento]], la rusa estis instruata ofte en la [[Orienta Bloko|komunistaj landoj]] de la iama [[Varsovia Traktato]] kaj en aliaj satelitaj landoj, kiel en [[Pollando]], [[Bulgario]], [[Ĉeĥoslovakio]] ktp. Tamen la pli junaj generacioj jam ne plu regas la rusan lingvon, ĉar ĝi jam ne plu estas deviga en la eduksistemo. Dume la plej maljunaj tavoloj de la tieaj loĝantaroj ankoraŭ povis kompreni aŭ paroli la rusan en multaj eks-komunistaj landoj komence de la [[21-a jarcento]]. En [[Finnlando]] la rusa estas parolata de rusparolanta minoritato loĝanta delonge en la lando kaj estas tre etenda en loĝlokoj proksimaj al la landlimo kun Rusio, kiu fakte ege moviĝis pro historiaj kaj militaj tialoj laŭlonge de la lasta jarcento. Simile oni parolas ankaŭ la [[finna]]n en la rusa flanko de la landlimo. En [[Israelo]] vivas ĉirkaŭ 750 000 judaj enmigrintoj de la iama Sovetunio kaj la israela gazetaro ofte realigas publikaĵojn en rusa, kiu fakte estas unu el la plej parolataj lingvoj en la lando. Ankaŭ en [[Nordameriko]] kaj [[Okcidenta Eŭropo]], estas centoj da miloj de personoj rusparolantaj. Ĝenerale, la posteuloj de rusaj elmigrantoj perdas la rusan antaŭ la kvara generacio. La rusparolantaj komunumoj en Okcidenta Eŭropo totale enhavas proksimume 3 milionojn de personoj. Iame la posteuloj de rusaj elmigrantoj tendencis perdi la rusan en la tria generacio. En la aktualo pro la facileco veturi kaj de la aliro al ruslingvaj [[televido|televidaj kanaloj]] kaj [[retejo]]j, estas tre probable, ke la rusa restas pli da tempo ol antaŭe en pluaj generacioj. === Uzado en internaciaj rilatoj === Rusa lingvo estas uzata en multaj plej influantaj tutmondaj organizaĵoj. Ĝi estas unu el la 6 oficialaj lingvoj de [[Unuiĝintaj Nacioj]] kaj ĝiaj fakaj organizaĵoj ([[Unesko]], [[Internacia Atomenergia Organizo]], [[Monda Organizaĵo pri Sano]], [[Internacia Civila Aviada Organizo]], [[Monda Organizaĵo de Intelekta Propraĵo]], [[Internacia Telekomunika Unio]], [[Monda Organizaĵo pri Meteologio]], [[Organizaĵo pri Nutrado kaj Agrikulturo]]). La rusa estas ankaŭ oficiala lingvo en jenaj organizaĵoj: * [[Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj]] (sola); * [[Ŝanhaja Organizo por Kunlaboro]] (unu el 2); * [[Internacia Organizaĵo por Normigado]] (unu el 3); * [[GUUAM]]; kaj multaj aliaj. === Dialektoj === [[Dosiero:Dialects of Russian language-ru.png|eta|dekstre|400ra|Dialektoj de la rusa lingvo ĉirkaŭ 1915.]] Malgraŭ tre vasta disvastiĝo, la rusa lingvo estas mirinde unueca de la dialektologia vidpunkto. Inter la kaŭzoj de tia unueco estas iam tre grandaj migradoj de homoj trans la lando kaj la rolo de skriba kaj prononca normo, popularigitaj per tutlanda radio kaj, pli poste, televido. Oni distingas du dialektajn grupojn: la nordan kaj la sudan, zono de [[Moskvo]] estas en teritorio de mezaj dialektoj, kiuj enhavas trajtojn kaj de la sudaj, kaj de la nordaj dialektoj. Por la nordaj dialektoj estas karakterizaj: * [[plozivo|ploziva]] prononco de [[fonemo]] /g/; * mallongigitaj formoj de verboj en [[prezenco]] (''dumat'' anstataŭ ''dumajet'' ks.); * evito de fonemsinsekvo /dn/; * [[odiro]]; * [[codiro]] en kelkaj dialektoj; ka. Por la sudaj dialektoj estas karakterizaj: * [[frikativo|frikativa]] prononco de /g/; * palatalaj finaĵoj en prezenco ([dumat^j] anstataŭ [dumat]); * [[adiro]] (nedistingo de /a/ kaj /o/ sen akcento); ka. === Lokaj variantoj === La rusa, kiel aliaj grandaj lingvoj de la mondo, havas siajn parolajn variantojn (nefiksitajn oficiale kaj ankoraŭ eĉ tre malmulte esploritaj de lingvistoj) ekster Rusia Federacio – en Baltio, Belorusio, Ukrainio, Moldavio, ŝtatoj de Kaŭkazo kaj Meza Oriento. En sudorienta Eŭropo pro proksima parenceco de la ukraina kaj la belorusa lingvoj okazas tre forta intermiksado de la parolo kaj estiĝas dialektaj formoj de rusa-ukraina surĵik kaj rusa-belorusa trasjanka. Ekzemple, sur teritorio de Kirgizio rusa parolo estas sufiĉe konservativa (kaj ĝis antaŭ nelonge konservis formon de 30-aj jaroj de la 20-a jarcento). Ankaŭ en Uzbekio ĝi estas konservativa kaj konservas multajn malnovajn formojn (eĉ en parolo de ruslingvaj reprezentantoj de aliaj nacioj – tataroj, koreoj, armenoj), kio estas ofte karaktera por "insuloj" de lingva komunumo en neparenca (tiuokaze – en neslava) lingva ĉirkaŭo. La rusa parolo ankaŭ en Kazaĥio ne vidigas spurojn de influo de la kazaĥa lingvo, tamen ĝi similas kelkajn dialektojn de Siberio. Siajn lingvistikajn specialecojn havas parolo de rusa elmigrinta diasporo (de diversaj generacioj) en malproksima eksterlando. === Uzado en interreto === Rusa lingvo estas unu el plej uzataj lingvoj en [[interreto]]. Ĝi estas vaste uzata en tuta loĝata mondo, plejparte en [[Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj]] kaj ĉefe en [[Rusio]]. En [[2013]] ruslingva interreto (ruslingve nomata ankaŭ ''Руне́т'', [RunEt]) fariĝis dua laŭ egeco post [[Angla lingvo|anglalingva]]: ĝin uzas 5,9 % de tuta enhavo (anglan lingvon uzas 54,7 %)<ref name="A" /><ref name="A"/>. === Rusa lingvo en Rusio === [[Dosiero:Modern russian orthography.jpg|eta|Moderna ruslingva ortografio.]] Rusa lingvo estas plej populara lingvo en [[Rusio]] kaj sola tutŝtata oficiala lingvo<ref name="A001">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Loĝantaro de Rusio laŭ lingvoscio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211006173252/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls |date=2021-10-06 }}, rezultoj de la tutrusia popolnombrado de 2010 (ruse)</ref>. Laŭ tutrusia popolnombrado de [[2010]] rusan lingvon en Rusio scias 137 494 893 loĝantoj (99,41 % de tuta respondintaro)<ref name="A001" />. Rusa lingvo estas nepra studobjekto en ĉiuj rusiaj mezlernejoj. {{Ĉefa|Rusigo}} Lingva politiko de Rusio povas esti konsiderata kiel '''rusigo''' (perforta altrudado de rusa lingvo al ne-rusaj popoloj). Multaj aliaj etnaj lingvoj de Rusio estas endanĝeraj aŭ formortantaj aŭ mortintaj. En [[Moskvo]] situas '''[[Instituto de rusa lingvo (Rusia Akademio de Sciencoj)|Instituto de rusa lingvo je nomo de Vinogradov]]''' — scienca organizaĵo reguliganta kaj kontrolanta kaj esploranta rusan lingvon. Pri problemoj de instruado de rusa lingvo kiel fremda okupiĝas speciala altlernejo — '''Instituto de rusa lingvo je nomo de Puŝkin''' ([[:ru:Государственный институт русского языка имени А. С. Пушкина|ruslingve]]). {{Daton|1|9|2009}} ekfunkciis oficiala "listo de gramatiklibroj, vortaroj, konsultlibroj enhavantaj normojn de nuntempa rusa literatura lingvo dum ĝia uzado kiel ŝtata lingvo de Rusia Federacio". Al la listo apartenas 4 libroj eldonitaj en [[2008]]<ref>[http://www.rg.ru/2009/08/21/russkiy-slovari-dok.html Oficiala teksto de ordono] (ruse)</ref>: * "Ortografia vortaro de rusa lingvo" de ''Bukĉina'', ''Sazonova'', ''Telcova'' ({{Lang-ru|Орфографический словарь русского языка}}); * "Gramatika vortaro de rusa lingvo" de ''Zaliznjak'' ({{Lang-ru|Грамматический словарь русского языка}}); * "Akcentovortaro de rusa lingvo" de ''Rezniĉenko'' ({{Lang-ru|Словарь ударений русского языка}}); * "Granda frazeologia vortaro de rusa lingvo" de ''Telija'' ({{Lang-ru|Большой фразеологический словарь русского языка}}). Pri tiu novaĵo informis multaj amaskomulikiloj atentiginte ke la novaj vortaroj permesis uzadon de formoj kaj akcentoj antaŭe konsideritaj kiel eraraj. Multaj rusparolantoj kontraŭis tion opiniante ke tia amasa ŝanĝado en rusa lingvo kaŭzas danĝerecon por pura lingvo; aliaj ne vidas tutan aliformiĝon de lingvo ĉar proponitaj normoj estas delonge uzataj dum rusa parolado. Multaj lingvosciencistoj kritikas ankaŭ elektadon de libroj por la listo: tien trafis hazardaj libroj ĉar oni sukcesis proponi ilin antaŭ aliaj sed ne trafis plej aŭtoritataj kaj plej grandaj<ref>[http://www.dv-reclama.ru/others/news/11084/spisok_slovarey_grammatik_spravochnik_normy_sovremennogo_russkogo_literaturnogo_yazyka/ Кофе теперь среднего рода]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, artikolo kaj diversaj opinioj (ruse)</ref><ref>[http://lenta.ru/conf/ruslang/ Леонид Крысин, Мария Каленчук, заместители директора Института русского языка им. В.В. Виноградова РАН], artikolo kaj diversaj opinioj (Lenta.ru, ruse)</ref>. Ĉefa konsulta ŝtatorgano estas '''Konsilio pri rusa lingvo ĉe Prezidanto de Rusio''' (ruse: Сове́т по ру́сскому языку́ при Президе́нте Росси́йской Федера́ции) fondita en [[junio de 2014]] laŭ ordono de [[Prezidanto de Rusio|prezidanto]] [[Vladimir Putin]] kaj celanta kunordigi ŝtatan politikon pri subteno de rusa lingvo. {{Ĉefa|Konsilio pri la rusa lingvo ĉe la Prezidanto de Rusio}} En [[2007]] estraro de Rusio kreis fonduson '''"Russkij Mir"''' ("Rusa mondo", ruse: Русский мир) por ekspansio de rusa lingvo en mondo. La organizaĵo celas popularigi rusan lingvon en mondo kaj subteni programojn pri lernado de rusa lingvo en Rusio kaj eksterlande<ref>[http://www.russkiymir.ru/fund/about.php Pri la fonduso]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (ruse, angle, hispane, france, germane, itale, ĉine)</ref>. {{Ĉefa|Russkij Mir (fonduso)}} Per ordono de [[prezidanto de Rusio]] n-ro 1488 la jaro [[2007]] estis deklarita Jaro de rusa lingvo, enkadre de ĝi okazis kultura-klerigaj kaj sciencaj kaj edukaj aranĝoj direktitaj por popularigo de rusa lingvo kaj literaturo kaj por subteno de programoj de ilia lernado en Rusio kaj eksterlande{{Mankas fonto}}. == Historio == [[Dosiero:Brockhaus and Efron titles.jpg|eta|320ra|Titolaj paĝoj de rusa vortaro ("enciklopedia vortaro" de I. Je. Andreevskij), eldonita en 1890. Antaŭreforma ortografio.]] La nuntempa rusa lingvo – lingvo de [[rusa literaturo]] – estis formiĝinta proksimume en fino de la 18-a – komenco de la [[19-a jarcento]] sur la bazo de la moskva dialekto. Sekvintaj ĝiaj ŝanĝoj estis negravaj. Statuso de la rusa kiel [[ŝtata lingvo]] estis fiksita en ĉefa ŝtata leĝaro de [[Rusia imperio]]. [[Lenin]] kontraŭstaris al establado de nepra nura ŝtata lingvo en la komenco de la soveta epoko. Tial en Sovetunio la rusa akiris statuson de oficiala lingvo kaj lingvo de internacia komunikado nur laŭ la leĝo "Pri lingvoj de popoloj de USSR" de la 24-a de aprilo 1990. En 1991 la rusa lingvo estis deklarita kiel ŝtata lingvo de Rusia Sovetia Federacia Socialisma Respubliko, en 1995 – ankaŭ de Belorusio -, sed ne de la tuta Sovetunio. Ĝis la 1991-a jaro la rusa lingvo estis la lingvo de internacia komunikado en Sovetunio, fakte plenumante funkciojn de ŝtata lingvo. Ĝi plu estas uzata en la landoj, kiuj pli frue konsistigis Sovetunion, kiel la [[gepatra lingvo]] por parto de la loĝantaro kaj kiel lingvo de internacia komunikado. En lokoj de kompakta loĝado de elmigrantaro el la landoj de la eksa Sovetunio (Israelo, Germanio, Kanada, Usono k.a.) estas aperigataj ruslingvaj periodaĵoj, funkcias radistacioj kaj televidkanaloj, malfermiĝas ruslingvaj lernejoj, kie estas aktive instruata la rusa lingvo. En Israelo la rusa lingvo estas lernata en superaj klasoj de kelkaj mezlernejoj kiel la dua fremda lingvo. En la ŝtatoj de Orienta Eŭropo ĝis la fino de la 80-aj jaroj de la 20-a jarcento la rusa lingvo estis la ĉefa fremda lingvo en lernejoj. En 2006 vico da lokaj konsilioj en orientaj kaj sudaj regionoj de Ukrainio (la provincaj kaj la urbaj) havigis al la rusa sur teritorio de respektivaj administra-teritoriaj unuoj statuson de regiona lingvo. Tamen jam ĉirkaŭ fino de la jaro plimulto de tiuj decidoj estis kontestita, kaj parto de ili estis nuligitaj kiel kontraŭleĝaj. Laŭ informoj, publikigitaj en la revuo "Language Monthly" (n-ro 3, 1997), ĉirkaŭ 300 milionoj da homoj tra la tuta mondo posedas la rusan lingvon (la 5-a loko laŭ disvastiĝeco), el kiuj 160 milionoj opinias ĝin sia gepatra lingvo (la 7-a loko en la mondo). Reformo de [[ortografio]] estis proponita komence de la [[21-a jarcento]], tamen ĝi ne estis realigita pro forta kontraŭstaro de verkistoj kaj publiko. La celo de la proponita reformo estis simpligo kaj reguligo de transskribo de pruntitaj vortoj (i. a. francdevenaj kiel ''парашют'') kaj de punktuacio. === Rusigo === {{Ĉefa|Rusigo}} == Lingvoscienca priskribo == [[Dosiero:KB Russian.svg|500ra|eta|dekstre|Ruslingva klavaro.]] === Leksiko kaj morfologio === La rusa estas lingvo de sinteza tipo, por ĝi estas karaktera evoluinta sistemo de [[fleksio]]j kaj [[prefikso]]j. Ekzistas kategorioj de genro, kazo kaj nombro. Morfologio de la rusa estas tre simpligita kompare kun praslava. Al la nuna tempo la rusa lingvo fakte perdis duecan nombron, malnovan formon de [[vokativo]]. En sistemo de verbaj formoj malaperis tiuj tempoformoj, kiel imperfekto, pluskvaperfekto, aoristo kaj [[supino]]. En la nuntempa rusa lingvo ekzistas multe da leksikaj elprenaĵoj el la Slavono, parto de kiuj kunestas kun respondaj propraj rusaj vortoj, diferencaj de la slavonaj laŭ signifo aŭ stilo. El la Slavono en la rusan literaturan lingvon estis prunteprenitaj kaj apartaj [[morfemo]]j, kaj eĉ apartaj gramatikaj formoj – ekzemple, adverbaj participoj aŭ verbaj formoj. En sia vortprovizo nuntempa rusa lingvo havas kelkajn specifajn punktojn de krucado kun sudslavaj (kiel ankaŭ la Slavono) lingvoj, kio diferencigas ĝin de la [[Ukraina lingvo|ukraina]] kaj la [[Belorusa lingvo|belorusa]] lingvoj, kun kiuj ĝi troviĝas en la sama grupo (dum la formiĝo de leksika normo de la literaturaj ukraina kaj la belorusa lingvoj influo de la Slavono estis minimuma, sed estis tre forta influo de la [[pola lingvo]]). Kvankam laŭ la centvortaj listoj de Swadesh de la baza vortprovizo la rusa estas multe pli proksima al la ukraina kaj la belorusa (respektive 86% kaj 92% da komunaj vortoj), ol al la sudslava [[Bulgara lingvo|bulgara]] (74%). Komuna por la bulgara kaj la rusa lingvoj leksiko en publicista teksto estas iom pli alta, ol tiu indiko, kaj atingas 80%. Analizante tiun efekton, oni konsideru, ke ne nur la rusa prunteprenis multajn vortojn el la slavona lingvo, sed ankaŭ la bulgara – el la rusa (en 19-20 jc.). Leksikon de la nuntempa rusa lingvo ne malforte influis tiuj lingvoj, kun kiuj la rusa (kaj pli frue - antikvaj rusaj kaj praslavaj dialektoj) kontaktis dum longa tempo. La plej antikva tavolo da elprenaĵoj estas vortoj de orientgermana ("[[Gota lingvo|gota]]") deveno; la sekvan laŭ tempo tavolon konsistigas vortoj de la [[Greka lingvo|greka]] kaj la [[Tjurkaj lingvoj|tjurka]] deveno. Dum la 16-17 jc. la ĉefa fonto de elprenaĵoj estis la pola lingvo, pere de kiu en la rusan lingvon penetris kaj granda nombro da latinaj, romanidaj kaj germanaj vortoj, kaj kelkaj propre polaj vortoj. Dum la nova periodo (ekde la 18-a jc.) elprenaĵoj venis ĉefe el la nederlanda, la germana kaj la franca lingvoj; nuntempe ĉefa fonto de la prunteprenoj estas la [[angla lingvo]]. Siavice, ne estas malmultaj antikvaj elprenaĵoj el la rusa en lingvoj [[Finn-ugraj lingvoj|finn-ugraj]] (ekzemple, en la [[Finna lingvo|finna]], la [[Karela lingvo|karela]], la [[Mordva lingvo|mordva]] k.a.). Vico da rusaj vortoj (inkluzive prunteprenitajn laŭ deveno) iĝis internaciaĵoj, prenitaj jam el la rusa de multaj lingvoj de la mondo. === Fonetiko kaj fonologio === [[Dosiero:00Russian Alphabet 3.svg|eta|Rusa alfabeto en majuskloj.]] En neakcentitaj silaboj rusaj vokaloj estas reduktataj, kio kune kun influo de ĉirkaŭantaj konsonantoj rezultigas aperon de alofonoj. En la rusa lingvo spekteblas granda diverseco de silabaj tipoj, inkluzive V, KV, VK, KVK, VKK, KKV, KKVK, KKKV, KKKVK, KKKVKK kaj en kelkaj vortoj - eĉ tiajn maloftajn tipojn, kiel KKVKKKK. === Strukturo de propozicio === Danke al tre evoluinta sistemo de fleksioj la ordo de vortoj en la rusa lingvo ne estas fiksita kaj povas grave varii. == Rusdevenaj vortoj en Esperanto == ''барахтаться'' → ''barakti''<br /> ''хлопотать'' → ''klopodi'' <br /> ''серп'' → ''serpo''<br /> ''хвост'' → ''vosto''<br /> ''непременно'' → ''nepre'' <br /> ''кроме'' → ''krom'' <br /> ''не'' → ''ne''<br /> ''-ар'' → ''-ar-''<br /> ''-чка'' → ''-ĉj-''<br /> ''-нька'' → ''-nj-'' Sintakse, [[André Cherpillod]] rimarkigis ke la konjugacia skemo estas preskaŭ la sama. == Tago de la rusa lingvo == [[Dosiero:Alexander Puschkin.jpg|eta|dekstra|200ra|[[Aleksandr Puŝkin]].]] '''Tago de la rusa lingvo''' (ruse: День русского языка) aŭ '''Puŝkin-festo (Puŝkin-tago) en Rusio''' (ruse: Пушкинский день России) estas internacia festo dediĉita al la rusa lingvo kaj festata ĉiujare la [[6-a de junio|6-an de junio]] en naskiĝtago de tre fama ruslingva poeto [[Aleksandr Puŝkin]]. Jen kelkaj vortoj por ne-ruslingvanoj kiel gustumaĵo: * Ja nje znaju (Я не зна́ю): mi ne scias * Ja nje ponjimaju (Я не понима́ю): mi ne komprenas * Rabota (рабо́та): laboro * Atkritij (откры́тый): malfermita * Glasnost (гла́сность): malfermiteco * Kanjeŝna (коне́чно): certe * Ĥaraŝo (хорошо́): bone * Paĉemu (почему́): kial? * Nepredskazujemij (непредсказу́емый): neantaŭvidebla * Vzjatka (взя́тка): ŝmirmono * Babuŝka (ба́бушка): avino * Granica (грани́ца): limo * Ulica (у́лица): strato * Praspekt' (проспе́кт): avenuo == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Ruslingva literaturo]] * [[Ruslingvaj personaj nomoj]] * [[Rusologio]] * [[Esperanto-rusa vortaro]] * [[Esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]] * [[:b:eo:La rusa lingvo en vivo|La rusa lingvo en vivo]] ''(lernolibro pri praktika uzado de la rusa lingvo)'' == Literaturo == * {{Monatoref|numero=1993/04|paĝo=20|titolo=La rusa|ligilo=|aŭtoro=Bradley Kendal}} === Bibliografio en rusa lingvo === * [http://demoscope.ru/weekly/2013/0571/tema02.php журнал «Демоскоп Weekly» № 571 – 572 14 – 31 октября 2013. А. Арефьев. Тема номера: сжимающееся русскоязычие. Демографические изменения - не на пользу русскому языку] * [http://www.civisbook.ru/files/File/russkij_yazyk.pdf Русский язык на рубеже XX-XXI веков] — М.: Центр социального прогнозирования и маркетинга, 2012. — 482 стр. Аннотация книги в [http://demoscope.ru/weekly/2013/0571/biblio01.php РУССКИЙ ЯЗЫК НА РУБЕЖЕ XX-XXI ВЕКОВ] * [http://demoscope.ru/weekly/2008/0329/tema04.php журнал «Демоскоп Weekly» № 329 – 330 14 – 27 апреля 2008. К. Гаврилов. Е. Козиевская. Е. Яценко. Тема номера: русский язык на постсоветских просторах. Где есть потребность в изучении русского языка] * [http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema05.php журнал «Демоскоп Weekly» № 251 – 252 19 июня – 20 августа 2006. А. Арефьев. Тема номера: сколько людей говорят и будут говорить по-русски? Будет ли русский в числе мировых языков в будущем?] * Жуковская Л. П. (отв. ред.) Древнерусский литературный язык и его отношение к старославянскому. — М.: «Наука», 1987. * Иванов В. В. Историческая грамматика русского языка. — М.: «Просвещение», 1990. * Новиков Л. А. Современный русский язык: для высшей школы. — М.: Лань, 2003. * Филин Ф. П. [http://www.philology.ru/linguistics2/filin-82.htm О словарном составе языка Великорусского народа.] // Вопросы языкознания. — М., 1982, No. 5. — С. 18—28 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj |commons=Category:Russian language |wiktionary =Kategorio:Rusa |wikibooks=Kategorio:Rusa lingvo |n=Kategorio:Rusa lingvo |w=ru: |s=Kategorio:Rusa lingvo }} * [http://e-novosti.info/forumo/ Tre aktiva dulingva rusa-Esperanta forumo ĉe e-novosti.info]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (multaj temoj pri la rusa kaj aliaj slavaj lingvoj) * [http://gramota.ru Gramota.ru: granda ruslingva servilo pri la rusa lingvo] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=RUS La rusa lingvo ĉe ethnologue.com] * [http://ruswin.net Kiel tajpi ruse]{{404|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://drevne.ru Paĝaro pri antikva rusa literaturo] * [http://www.microsoft.com/globaldev/keyboards/kbdru.htm Rusa klavaro] * [https://russky.info/eo Russky.info] – multlingva retejo por lerni la rusan * [https://beta.wikiversity.org/wiki/Kantu_ruse:_kurso_por_infanoj_kaj_iliaj_gepatroj Kantu ruse: kurso por infanoj kaj iliaj gepatroj] {{eo}} {{Slava lingvaro}} {{Oficialaj lingvoj de Rusio}} {{Havenda artikolo|Rusa lingvo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Rusa lingvo| ]] [[Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto]] jh1oyg0q8mwvczyjeigmib90dhjkd7b 9367589 9367587 2026-05-06T10:03:39Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9367589 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lingvo |Lingvo=Rusa ({{fremdlingve|ru|русский язык}}) |Landoj=[[Rusio]], [[Ukrainio]], [[Estonio]], [[Latvio]], [[Litovio]], [[Kazaĥio]], [[Belorusio]], [[Moldavio]], [[Kirgizio]], [[Usono]], [[Israelo]], [[Germanio]] kaj aliaj |Denaske=170 milionoj |Fremdlingve=110 milionoj |Klasifiko={{LingvaKlasifikado|ru}} |Oficiala lingvo= {{Kaŝskatolo |titolo=Landoj: |enteno= [[Dosiero:Flago-de-Rusio.svg|kadra|20ra]] [[Rusio]]<ref name="Rusio1">La sola ŝtata lingvo je federacia nivelo. En federaciaj subjektoj estas ankaŭ kelkaj aliaj oficialaj lingvoj.</ref><ref name="Rusio2">[http://constitution.kremlin.ru/#article-68-1 Konstitucio de Rusio, artikolo 68] (ruse)</ref><br /> [[Dosiero:Flago-de-Belorusio.svg|kadra|20ra]] [[Belorusio]]<ref name="Belorusio1">Unu el du ŝtataj lingvoj (la dua estas [[belorusa lingvo|belorusa]])</ref><ref name="Belorusio2">[https://archive.is/20121129053424/www.president.gov.by/press19329.html%23doc Konstitucio de Belorusio, artikolo 17] (ruse)</ref><br /> [[Dosiero:Flago-de-Kazaĥio.svg|kadra|20ra]] [[Kazaĥio]]<ref name="Kazaĥio1">Oficiala lingvo; la sola tutŝtata oficiala lingvo estas [[kazaĥa lingvo|kazaĥa]]</ref><ref name="Kazaĥio2">[http://www.constitution.kz/razdel1/ Konstitucio de Kazaĥio, artikolo 7]</ref><br /> [[Dosiero:Flago-de-Kirgizio.svg|kadra|20ra]] [[Kirgizio]]<ref name="Kirgizio1">Oficiala lingvo; la sola tutŝtata oficiala lingvo estas [[kirgiza lingvo|kirgiza]]</ref><ref name="Kirgizio2">[http://www.kenesh.kg/RU/Articles/42-Konstituciya_Kyrgyzskoj_Respubliki.aspx Konstitucio de Kirgizio, artikolo 10] (ruse)</ref><br /> [[Dosiero:Flago-de-Taĝikio.svg|kadra|20ra]] [[Taĝikio]]<ref name="Taĝikio1">Lingvo de interpopola komunikado laŭ konstitucio kaj oficiala laŭ leĝaro; la sola tutŝtata oficiala lingvo estas [[taĝika lingvo|taĝika]]</ref><ref name="http://www.prezident.tj/rus/konstitutsiya.htm">[http://www.prezident.tj/rus/konstitutsiya.htm Konstitucio de Taĝikio]</ref><ref name="Taĝikio2">[http://news.tj/ru/news/v-tadzhikistane-russkii-yazyk-vnov-pustyat-v-zakonotvorchestvo В Таджикистане русский язык вновь пустят в законотворчество] — Azija-Plus, {{dato|9|6|2011}} (ruse)</ref> ''Neagnoskitaj kaj parte agnoskitaj landoj:''<br /> [[Dosiero:Flago-de-Abĥazio.svg|kadra|20ra]] [[Abĥazio]]<ref name="Abĥazio1">Oficiala lingvo; la sola tutŝtata oficiala lingvo estas [[abĥaza lingvo|abĥaza]]</ref><ref name="Abĥazio2">[http://dpashka.narod.ru/konstitut.html Konstitucio de Abĥazio] (ruse)</ref><br /> [[Dosiero:Flago-de-Suda Osetio.svg|kadra|20ra]] [[Sud-Osetio]]<ref name="Sud-Osetio">Unu el du ŝtataj lingvoj (la dua estas [[Oseta lingvo|oseta]])</ref><br /> [[Dosiero:Flag of Transnistria (state).svg|kadra|20ra]] [[Ĉednestrio|Ĉednestria Moldava Respubliko]]<ref name="Ĉednestrio1">Unu el tri oficialaj lingvoj laŭ Konstitucio (aliaj estas [[Moldava lingvo|moldava]] kaj [[Ukraina lingvo|ukraina]])</ref><ref name="Ĉednestrio2">[http://www.olvia.idknet.com/constit.htm Konstitucio de Ĉednestria Moldava Respubliko] (ruse)</ref><br /> [[Dosiero:Flag of the Donetsk People's Republic.svg|kadra|20ra]] [[Popola Respubliko de Donecko]]<ref name=DPR-LPR>Unu el du ŝtataj lingvoj (la dua estas [[Ukraina lingvo|ukraina]])</ref><br /> [[Dosiero:Flag of the Lugansk People's Republic (2014).svg|kadra|20ra]] [[Popola Respubliko de Luhansk]]<ref name=DPR-LPR /><br /> }} {{Kaŝskatolo |titolo=Subŝtatoj: |enteno= [[Dosiero:Flago-de-Moldavio.svg|kadra|20ra]] [[Moldavio]]:<br /> * [[Gagauzio]]<ref>[http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=311656 Закон «Oб особом правовом статусе Гагаузии (Гагауз Ери)»] (ruse)</ref> [[Dosiero:Flago-de-Rumanio.svg|kadra|20ra]] [[Rumanio]] * [[Distrikto Tulcea]] (parte) * [[Distrikto Constanța]] (parte) * [[Distrikto Suceava]] (parte) [[Dosiero:Flago-de-Norvegio.svg|kadra|20ra]] [[Norvegio]]: * [[Svalbardo]] [[Dosiero:Flago-de-Ukrainio.svg|kadra|20ra]] [[Ukrainio]] * [[Dnipropetrovska provinco]]<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/1384621-russkij-yazyk-stal-regionalnym-v-dnepropetrovskoj-oblasti Русский язык стал региональным в Днепропетровской области] (ruse)</ref> * [[Donecka provinco]]<ref>[http://news.zn.ua/SOCIETY/russkiy_yazyk_obyavili_regionalnym_v_donetskoy_oblasti-107093.html Русский язык объявили региональным в Донецкой области] — «Зеркало недели», 16 августа 2012 года.</ref> * [[Zaporiĵa provinco]]<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/1384181-russkij-yazyk-stal-regionalnym-dlya-zaporozhskoj-oblasti Русский язык стал региональным для Запорожской области], korrespondent.net, {{dato|16|8|2012}} (ruse)</ref> * [[Luganska provinco]]<ref>[http://lenta.ru/news/2012/08/17/language/ Русский язык получил официальный статус в Луганской области], Lenta.ru, {{dato|17|8|2012}} (ruse)</ref> * [[Mikolajeva provinco]]<ref>[http://novosti.dn.ua/details/186253/ Николаевский облсовет сделал русский язык региональным] — Novosti Donbasa, {{dato|7|9|2012}} (ruse)</ref> * [[Odesa provinco]]<ref>[http://un.ua/rus/article/405772.html Одесская область предоставила русскому языку статус регионального] (ruse)</ref> * [[Ĥarkiva provinco]]<ref>[http://www.unian.net/news/522557-harkovskiy-oblsovet-soobschaet-chto-russkiy-yazyik-yavlyaetsya-regionalnyim-v-oblasti.html Русский язык стал региональным в Харьковской области] (ruse)</ref> * [[Ĥersona provinco]]<ref>[http://dozor.kharkov.ua/zhizn/politika/1112391.html Русский язык получил статус регионального в Херсонской области] (ruse)</ref> }} |Reguligita de=[[Instituto de rusa lingvo (Rusia Akademio de Sciencoj)]] |Koloro=Hindeŭropa |Skribo=[[Cirila alfabeto]] |ISO1=ru |ISO2B=rus |ISO2T= |SIL=RUS |vikipedio=ru |Mapo=Russian language status and proficiency in the World.svg |Mapopriskribo={{priskribo|#000075|oficiala (strioj: disputata teritorio)}} {{Priskribo|#007575|parolata de pli ol 30% de la popolo}} }} La '''rusa lingvo''' ({{lang-ru|ру́сский язы́к|ligilo=ne}}) estas [[Orientslavaj lingvoj|orientslava]] lingvo, [[nacia lingvo]] de [[rusoj]]. Ĝi estas la plej vaste parolata [[Slava lingvaro|slava lingvo]], [[Listo de lingvoj laŭ parolantaro|la oka denaske plej parolata lingvo en la mondo]] (ĉ. 160 mln. parolantoj) kaj la kvina laŭ la tuta lingvanaro (ĉ. 260 mln. parolantoj). En [[2013]] ĝi iĝis la dua laŭ uzado en Interreto<ref name="A">[http://lenta.ru/news/2013/03/21/strussian/ Русский язык стал вторым по популярности в интернете], Lenta.ru, {{dato|21|3|2013}} (ruse)</ref>. Rusa lingvo estas unu el la oficialaj lingvoj de [[Unuiĝintaj Nacioj]] kaj estas vaste uzata kiel helplingvo en internaciaj rilatoj. La rusa lingvo estas precipe parolata en Rusio kaj en la aliaj landoj de eks-[[Sovetunio]] kaj estis vaste instruata en la lernejoj de ĉiuj landoj de [[Varsovia Pakto]]. En multaj lokoj, ene de Rusio (ekzemple en multlingva [[Dagestano]]) kaj ankaŭ ekster ĝi, rusa lingvo servas kiel interpopola komunikilo. Ĝi plu estas la dua lingvo por kelkdek milionoj da parolantoj, kvankam tiu kvanto malgrandiĝis post disfalo de [[Sovetunio]]. En la [[Sovetunio|sovetia periodo]] post la [[Dua Mondmilito]] la rusa lingvo estis forte altrudata malfavorigante lokajn naciajn lingvojn. Kvankam la plejmulto el la sendependaj landoj de la eks-Sovetio nun favoras siajn lingvojn, la rusa restas vaste parolata tie kaj estas uzata por komunikado inter tiuj landoj. Rusa lingvo uzas [[cirila alfabeto|cirilan alfabeton]]. En [[1918]] soveta registaro plisimpligis ĝian alfabeton; oni forigis kelkajn literojn, ŝanĝis la regulojn pri uzado de la "malmola signo" (ъ), antaŭe tre ofta litero, igante ĝin unu el la malplej oftaj. Tiu ortografia reformo estis proponita ankoraŭ antaŭ la revolucio, sed bolŝevikoj rapidigis ĝian akcepton. Laŭ oficiala politiko de [[rusigo]] meze de la [[20-a jarcento]] tre multaj lingvoj de Sovetunio ekuzis cirilan alfabeton kaj akceptis multajn vortojn (precipe neologismojn) en la rusa. == Geografio == <!-- {{Ĉefa|Listo de ŝtatoj kaj teritorioj en kiuj rusa lingvo havas oficialan statuson}} Kiel eblas vidi detalajn informojn se artikolo de tiu nomo ne ekzistas? --> Kiel rezulto de lingva politiko de [[Rusia Imperio]], [[Sovetunio]] kaj [[Rusio|Rusia Federacio]] la rusa fariĝis [[mondlingvo]] (unu el la plej popularaj en la mondo). Ĝi estas parolata kaj havas oficialan statuson en multaj lokoj de estinta [[Sovetunio]]. Rusa lingvo estas tutŝtate oficiala en * [[Rusio]]<ref name="Rusio1" /><ref name="Rusio2" /> * [[Belorusio]]<ref name="Belorusio1" /><ref name="Belorusio2" /> * parte agnoskitaj ŝtatoj: [[Sud-Osetio]], [[Ĉednestrio|Ĉednestria Moldava Respubliko]]<ref name="Sud-Osetio" />, neagnoskitaj ŝtatoj: [[Popola Respubliko de Donecko]] kaj [[Popola Respubliko de Luhansk]]<ref name=DPR-LPR />. Ĝi ankaŭ estas oficiala lingvo de ŝtataj organoj en * [[Kazaĥio]]<ref name="Kazaĥio1" /><ref name="Kazaĥio2" /> * [[Kirgizio]]<ref name="Kirgizio1" /><ref name="Kirgizio2" /> * parte agnoskita ŝtato [[Abĥazio]]<ref name="Abĥazio1" /><ref name="Abĥazio2" />. Krome, en multaj landoj kaj regionoj rusa lingvo havas oficialajn funkciojn. Rusa lingvo estas sola tutŝtata oficiala lingvo de [[Rusio]] (laŭ Konstitucio de Rusio, artikolo 68). === Geografia distribuado === [[Dosiero:Russian ex-USSR 2004.PNG|eta|desktre|400ra|Regopovo de la rusa lingvo en la landoj kiuj formis parton de la iama Sovetunio, 2004. En ruĝa, aktiva uzado; en flava, pasiva uzado; grize, neniu uzado.]] La rusa estas parolata ĉefe en Rusio, [[Belorusio]], [[Ukrainio]], [[Kazaĥio]], [[Kirgizio]] kaj, je pli malgranda skalo, en la aliaj landoj kiuj konstituis la [[Sovetunio]]n kaj en [[Mongolio]]. Ĝis 1917, ĝi estis la nura [[oficiala lingvo]] de la [[Rusa Imperio]]. Ekde la soveta periodo, ties situacio ege fluktuis antaŭ la lingvoj de la aliaj etnoj. Kvankam ĉiu el la sovetaj respublikoj havis sian propran oficialan lingvon, la supera prestiĝo estis rezervita por la rusa. Post la [[dissolvo de Sovetunio]] en 1991, la ĵus sendependaj novaj landoj promociis siajn indiĝenajn lingvojn. Tio helpis la malpliigon de la kono de la rusa ĉe kelkaj iamsovetaj landoj, kvankam ĝi restas kiel grava lingvo por politikaj kaj ekonomiaj interŝanĝoj en la mondoregiono. En [[Latvio]] ĝia oficiala agnosko kaj ĝia jura laŭleĝeco en la eduksistemo estis temo de grava debato en lando kie pli ol unu triono de la loĝantaro parolas ruse, ĉefe inter tiuj kiuj migris el la [[Rusia Soveta Federacia Socialisma Respubliko]], [[Belorusa Soveta Socialisma Respubliko]] kaj [[Ukraina Soveta Socialisma Respubliko]] post la okupacio de Latvio fare de Sovetunio. Simile, en [[Estonio]] la enmigrintoj de la soveta epoko kaj ties posteuloj konstituas proksimume la kvaran parton de la nuntempa loĝantaro. En [[Litovio]], multe pli malgranda populacio rusparolanta estis asimilita post la sendependigo kaj aktuale ĝi estas malpli ol dekono de la totala loĝantaro de la lando. Tamen, diference de la najbaraj baltaj landoj, la rusparolanta minoritato kaj aliaj rusparolantaj [[litovoj]] havas sekuran la rajton al la instruado de la rusa lingvo en la lando. En la [[20-a jarcento]], la rusa estis instruata ofte en la [[Orienta Bloko|komunistaj landoj]] de la iama [[Varsovia Traktato]] kaj en aliaj satelitaj landoj, kiel en [[Pollando]], [[Bulgario]], [[Ĉeĥoslovakio]] ktp. Tamen la pli junaj generacioj jam ne plu regas la rusan lingvon, ĉar ĝi jam ne plu estas deviga en la eduksistemo. Dume la plej maljunaj tavoloj de la tieaj loĝantaroj ankoraŭ povis kompreni aŭ paroli la rusan en multaj eks-komunistaj landoj komence de la [[21-a jarcento]]. En [[Finnlando]] la rusa estas parolata de rusparolanta minoritato loĝanta delonge en la lando kaj estas tre etenda en loĝlokoj proksimaj al la landlimo kun Rusio, kiu fakte ege moviĝis pro historiaj kaj militaj tialoj laŭlonge de la lasta jarcento. Simile oni parolas ankaŭ la [[finna]]n en la rusa flanko de la landlimo. En [[Israelo]] vivas ĉirkaŭ 750 000 judaj enmigrintoj de la iama Sovetunio kaj la israela gazetaro ofte realigas publikaĵojn en rusa, kiu fakte estas unu el la plej parolataj lingvoj en la lando. Ankaŭ en [[Nordameriko]] kaj [[Okcidenta Eŭropo]], estas centoj da miloj de personoj rusparolantaj. Ĝenerale, la posteuloj de rusaj elmigrantoj perdas la rusan antaŭ la kvara generacio. La rusparolantaj komunumoj en Okcidenta Eŭropo totale enhavas proksimume 3 milionojn de personoj. Iame la posteuloj de rusaj elmigrantoj tendencis perdi la rusan en la tria generacio. En la aktualo pro la facileco veturi kaj de la aliro al ruslingvaj [[televido|televidaj kanaloj]] kaj [[retejo]]j, estas tre probable, ke la rusa restas pli da tempo ol antaŭe en pluaj generacioj. === Uzado en internaciaj rilatoj === Rusa lingvo estas uzata en multaj plej influantaj tutmondaj organizaĵoj. Ĝi estas unu el la 6 oficialaj lingvoj de [[Unuiĝintaj Nacioj]] kaj ĝiaj fakaj organizaĵoj ([[Unesko]], [[Internacia Atomenergia Organizo]], [[Monda Organizaĵo pri Sano]], [[Internacia Civila Aviada Organizo]], [[Monda Organizaĵo de Intelekta Propraĵo]], [[Internacia Telekomunika Unio]], [[Monda Organizaĵo pri Meteologio]], [[Organizaĵo pri Nutrado kaj Agrikulturo]]). La rusa estas ankaŭ oficiala lingvo en jenaj organizaĵoj: * [[Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj]] (sola); * [[Ŝanhaja Organizo por Kunlaboro]] (unu el 2); * [[Internacia Organizaĵo por Normigado]] (unu el 3); * [[GUUAM]]; kaj multaj aliaj. === Dialektoj === [[Dosiero:Dialects of Russian language-ru.png|eta|dekstre|400ra|Dialektoj de la rusa lingvo ĉirkaŭ 1915.]] Malgraŭ tre vasta disvastiĝo, la rusa lingvo estas mirinde unueca de la dialektologia vidpunkto. Inter la kaŭzoj de tia unueco estas iam tre grandaj migradoj de homoj trans la lando kaj la rolo de skriba kaj prononca normo, popularigitaj per tutlanda radio kaj, pli poste, televido. Oni distingas du dialektajn grupojn: la nordan kaj la sudan, zono de [[Moskvo]] estas en teritorio de mezaj dialektoj, kiuj enhavas trajtojn kaj de la sudaj, kaj de la nordaj dialektoj. Por la nordaj dialektoj estas karakterizaj: * [[plozivo|ploziva]] prononco de [[fonemo]] /g/; * mallongigitaj formoj de verboj en [[prezenco]] (''dumat'' anstataŭ ''dumajet'' ks.); * evito de fonemsinsekvo /dn/; * [[odiro]]; * [[codiro]] en kelkaj dialektoj; ka. Por la sudaj dialektoj estas karakterizaj: * [[frikativo|frikativa]] prononco de /g/; * palatalaj finaĵoj en prezenco ([dumat^j] anstataŭ [dumat]); * [[adiro]] (nedistingo de /a/ kaj /o/ sen akcento); ka. === Lokaj variantoj === La rusa, kiel aliaj grandaj lingvoj de la mondo, havas siajn parolajn variantojn (nefiksitajn oficiale kaj ankoraŭ eĉ tre malmulte esploritaj de lingvistoj) ekster Rusia Federacio – en Baltio, Belorusio, Ukrainio, Moldavio, ŝtatoj de Kaŭkazo kaj Meza Oriento. En sudorienta Eŭropo pro proksima parenceco de la ukraina kaj la belorusa lingvoj okazas tre forta intermiksado de la parolo kaj estiĝas dialektaj formoj de rusa-ukraina surĵik kaj rusa-belorusa trasjanka. Ekzemple, sur teritorio de Kirgizio rusa parolo estas sufiĉe konservativa (kaj ĝis antaŭ nelonge konservis formon de 30-aj jaroj de la 20-a jarcento). Ankaŭ en Uzbekio ĝi estas konservativa kaj konservas multajn malnovajn formojn (eĉ en parolo de ruslingvaj reprezentantoj de aliaj nacioj – tataroj, koreoj, armenoj), kio estas ofte karaktera por "insuloj" de lingva komunumo en neparenca (tiuokaze – en neslava) lingva ĉirkaŭo. La rusa parolo ankaŭ en Kazaĥio ne vidigas spurojn de influo de la kazaĥa lingvo, tamen ĝi similas kelkajn dialektojn de Siberio. Siajn lingvistikajn specialecojn havas parolo de rusa elmigrinta diasporo (de diversaj generacioj) en malproksima eksterlando. === Uzado en interreto === Rusa lingvo estas unu el plej uzataj lingvoj en [[interreto]]. Ĝi estas vaste uzata en tuta loĝata mondo, plejparte en [[Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj]] kaj ĉefe en [[Rusio]]. En [[2013]] ruslingva interreto (ruslingve nomata ankaŭ ''Руне́т'', [RunEt]) fariĝis dua laŭ egeco post [[Angla lingvo|anglalingva]]: ĝin uzas 5,9 % de tuta enhavo (anglan lingvon uzas 54,7 %)<ref name="A" /><ref name="A"/>. === Rusa lingvo en Rusio === [[Dosiero:Modern russian orthography.jpg|eta|Moderna ruslingva ortografio.]] Rusa lingvo estas plej populara lingvo en [[Rusio]] kaj sola tutŝtata oficiala lingvo<ref name="A001">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Loĝantaro de Rusio laŭ lingvoscio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211006173252/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls |date=2021-10-06 }}, rezultoj de la tutrusia popolnombrado de 2010 (ruse)</ref>. Laŭ tutrusia popolnombrado de [[2010]] rusan lingvon en Rusio scias 137 494 893 loĝantoj (99,41 % de tuta respondintaro)<ref name="A001" />. Rusa lingvo estas nepra studobjekto en ĉiuj rusiaj mezlernejoj. {{Ĉefa|Rusigo}} Lingva politiko de Rusio povas esti konsiderata kiel '''rusigo''' (perforta altrudado de rusa lingvo al ne-rusaj popoloj). Multaj aliaj etnaj lingvoj de Rusio estas endanĝeraj aŭ formortantaj aŭ mortintaj. En [[Moskvo]] situas '''[[Instituto de rusa lingvo (Rusia Akademio de Sciencoj)|Instituto de rusa lingvo je nomo de Vinogradov]]''' — scienca organizaĵo reguliganta kaj kontrolanta kaj esploranta rusan lingvon. Pri problemoj de instruado de rusa lingvo kiel fremda okupiĝas speciala altlernejo — '''Instituto de rusa lingvo je nomo de Puŝkin''' ([[:ru:Государственный институт русского языка имени А. С. Пушкина|ruslingve]]). {{Daton|1|9|2009}} ekfunkciis oficiala "listo de gramatiklibroj, vortaroj, konsultlibroj enhavantaj normojn de nuntempa rusa literatura lingvo dum ĝia uzado kiel ŝtata lingvo de Rusia Federacio". Al la listo apartenas 4 libroj eldonitaj en [[2008]]<ref>[http://www.rg.ru/2009/08/21/russkiy-slovari-dok.html Oficiala teksto de ordono] (ruse)</ref>: * "Ortografia vortaro de rusa lingvo" de ''Bukĉina'', ''Sazonova'', ''Telcova'' ({{Lang-ru|Орфографический словарь русского языка}}); * "Gramatika vortaro de rusa lingvo" de ''Zaliznjak'' ({{Lang-ru|Грамматический словарь русского языка}}); * "Akcentovortaro de rusa lingvo" de ''Rezniĉenko'' ({{Lang-ru|Словарь ударений русского языка}}); * "Granda frazeologia vortaro de rusa lingvo" de ''Telija'' ({{Lang-ru|Большой фразеологический словарь русского языка}}). Pri tiu novaĵo informis multaj amaskomulikiloj atentiginte ke la novaj vortaroj permesis uzadon de formoj kaj akcentoj antaŭe konsideritaj kiel eraraj. Multaj rusparolantoj kontraŭis tion opiniante ke tia amasa ŝanĝado en rusa lingvo kaŭzas danĝerecon por pura lingvo; aliaj ne vidas tutan aliformiĝon de lingvo ĉar proponitaj normoj estas delonge uzataj dum rusa parolado. Multaj lingvosciencistoj kritikas ankaŭ elektadon de libroj por la listo: tien trafis hazardaj libroj ĉar oni sukcesis proponi ilin antaŭ aliaj sed ne trafis plej aŭtoritataj kaj plej grandaj<ref>[http://www.dv-reclama.ru/others/news/11084/spisok_slovarey_grammatik_spravochnik_normy_sovremennogo_russkogo_literaturnogo_yazyka/ Кофе теперь среднего рода]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, artikolo kaj diversaj opinioj (ruse)</ref><ref>[http://lenta.ru/conf/ruslang/ Леонид Крысин, Мария Каленчук, заместители директора Института русского языка им. В.В. Виноградова РАН], artikolo kaj diversaj opinioj (Lenta.ru, ruse)</ref>. Ĉefa konsulta ŝtatorgano estas '''Konsilio pri rusa lingvo ĉe Prezidanto de Rusio''' (ruse: Сове́т по ру́сскому языку́ при Президе́нте Росси́йской Федера́ции) fondita en [[junio de 2014]] laŭ ordono de [[Prezidanto de Rusio|prezidanto]] [[Vladimir Putin]] kaj celanta kunordigi ŝtatan politikon pri subteno de rusa lingvo. {{Ĉefa|Konsilio pri la rusa lingvo ĉe la Prezidanto de Rusio}} En [[2007]] estraro de Rusio kreis fonduson '''"Russkij Mir"''' ("Rusa mondo", ruse: Русский мир) por ekspansio de rusa lingvo en mondo. La organizaĵo celas popularigi rusan lingvon en mondo kaj subteni programojn pri lernado de rusa lingvo en Rusio kaj eksterlande<ref>[http://www.russkiymir.ru/fund/about.php Pri la fonduso]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (ruse, angle, hispane, france, germane, itale, ĉine)</ref>. {{Ĉefa|Russkij Mir (fonduso)}} Per ordono de [[prezidanto de Rusio]] n-ro 1488 la jaro [[2007]] estis deklarita Jaro de rusa lingvo, enkadre de ĝi okazis kultura-klerigaj kaj sciencaj kaj edukaj aranĝoj direktitaj por popularigo de rusa lingvo kaj literaturo kaj por subteno de programoj de ilia lernado en Rusio kaj eksterlande{{Mankas fonto}}. == Historio == [[Dosiero:Brockhaus and Efron titles.jpg|eta|320ra|Titolaj paĝoj de rusa vortaro ("enciklopedia vortaro" de I. Je. Andreevskij), eldonita en 1890. Antaŭreforma ortografio.]] La nuntempa rusa lingvo – lingvo de [[rusa literaturo]] – estis formiĝinta proksimume en fino de la 18-a – komenco de la [[19-a jarcento]] sur la bazo de la moskva dialekto. Sekvintaj ĝiaj ŝanĝoj estis negravaj. Statuso de la rusa kiel [[ŝtata lingvo]] estis fiksita en ĉefa ŝtata leĝaro de [[Rusia imperio]]. [[Lenin]] kontraŭstaris al establado de nepra nura ŝtata lingvo en la komenco de la soveta epoko. Tial en Sovetunio la rusa akiris statuson de oficiala lingvo kaj lingvo de internacia komunikado nur laŭ la leĝo "Pri lingvoj de popoloj de USSR" de la 24-a de aprilo 1990. En 1991 la rusa lingvo estis deklarita kiel ŝtata lingvo de Rusia Sovetia Federacia Socialisma Respubliko, en 1995 – ankaŭ de Belorusio -, sed ne de la tuta Sovetunio. Ĝis la 1991-a jaro la rusa lingvo estis la lingvo de internacia komunikado en Sovetunio, fakte plenumante funkciojn de ŝtata lingvo. Ĝi plu estas uzata en la landoj, kiuj pli frue konsistigis Sovetunion, kiel la [[gepatra lingvo]] por parto de la loĝantaro kaj kiel lingvo de internacia komunikado. En lokoj de kompakta loĝado de elmigrantaro el la landoj de la eksa Sovetunio (Israelo, Germanio, Kanada, Usono k.a.) estas aperigataj ruslingvaj periodaĵoj, funkcias radistacioj kaj televidkanaloj, malfermiĝas ruslingvaj lernejoj, kie estas aktive instruata la rusa lingvo. En Israelo la rusa lingvo estas lernata en superaj klasoj de kelkaj mezlernejoj kiel la dua fremda lingvo. En la ŝtatoj de Orienta Eŭropo ĝis la fino de la 80-aj jaroj de la 20-a jarcento la rusa lingvo estis la ĉefa fremda lingvo en lernejoj. En 2006 vico da lokaj konsilioj en orientaj kaj sudaj regionoj de Ukrainio (la provincaj kaj la urbaj) havigis al la rusa sur teritorio de respektivaj administra-teritoriaj unuoj statuson de regiona lingvo. Tamen jam ĉirkaŭ fino de la jaro plimulto de tiuj decidoj estis kontestita, kaj parto de ili estis nuligitaj kiel kontraŭleĝaj. Laŭ informoj, publikigitaj en la revuo "Language Monthly" (n-ro 3, 1997), ĉirkaŭ 300 milionoj da homoj tra la tuta mondo posedas la rusan lingvon (la 5-a loko laŭ disvastiĝeco), el kiuj 160 milionoj opinias ĝin sia gepatra lingvo (la 7-a loko en la mondo). Reformo de [[ortografio]] estis proponita komence de la [[21-a jarcento]], tamen ĝi ne estis realigita pro forta kontraŭstaro de verkistoj kaj publiko. La celo de la proponita reformo estis simpligo kaj reguligo de transskribo de pruntitaj vortoj (i. a. francdevenaj kiel ''парашют'') kaj de punktuacio. === Rusigo === {{Ĉefa|Rusigo}} == Lingvoscienca priskribo == [[Dosiero:KB Russian.svg|500ra|eta|dekstre|Ruslingva klavaro.]] === Leksiko kaj morfologio === La rusa estas lingvo de sinteza tipo, por ĝi estas karaktera evoluinta sistemo de [[fleksio]]j kaj [[prefikso]]j. Ekzistas kategorioj de genro, kazo kaj nombro. Morfologio de la rusa estas tre simpligita kompare kun praslava. Al la nuna tempo la rusa lingvo fakte perdis duecan nombron, malnovan formon de [[vokativo]]. En sistemo de verbaj formoj malaperis tiuj tempoformoj, kiel imperfekto, pluskvaperfekto, aoristo kaj [[supino]]. En la nuntempa rusa lingvo ekzistas multe da leksikaj elprenaĵoj el la Slavono, parto de kiuj kunestas kun respondaj propraj rusaj vortoj, diferencaj de la slavonaj laŭ signifo aŭ stilo. El la Slavono en la rusan literaturan lingvon estis prunteprenitaj kaj apartaj [[morfemo]]j, kaj eĉ apartaj gramatikaj formoj – ekzemple, adverbaj participoj aŭ verbaj formoj. En sia vortprovizo nuntempa rusa lingvo havas kelkajn specifajn punktojn de krucado kun sudslavaj (kiel ankaŭ la Slavono) lingvoj, kio diferencigas ĝin de la [[Ukraina lingvo|ukraina]] kaj la [[Belorusa lingvo|belorusa]] lingvoj, kun kiuj ĝi troviĝas en la sama grupo (dum la formiĝo de leksika normo de la literaturaj ukraina kaj la belorusa lingvoj influo de la Slavono estis minimuma, sed estis tre forta influo de la [[pola lingvo]]). Kvankam laŭ la centvortaj listoj de Swadesh de la baza vortprovizo la rusa estas multe pli proksima al la ukraina kaj la belorusa (respektive 86% kaj 92% da komunaj vortoj), ol al la sudslava [[Bulgara lingvo|bulgara]] (74%). Komuna por la bulgara kaj la rusa lingvoj leksiko en publicista teksto estas iom pli alta, ol tiu indiko, kaj atingas 80%. Analizante tiun efekton, oni konsideru, ke ne nur la rusa prunteprenis multajn vortojn el la slavona lingvo, sed ankaŭ la bulgara – el la rusa (en 19-20 jc.). Leksikon de la nuntempa rusa lingvo ne malforte influis tiuj lingvoj, kun kiuj la rusa (kaj pli frue - antikvaj rusaj kaj praslavaj dialektoj) kontaktis dum longa tempo. La plej antikva tavolo da elprenaĵoj estas vortoj de orientgermana ("[[Gota lingvo|gota]]") deveno; la sekvan laŭ tempo tavolon konsistigas vortoj de la [[Greka lingvo|greka]] kaj la [[Tjurkaj lingvoj|tjurka]] deveno. Dum la 16-17 jc. la ĉefa fonto de elprenaĵoj estis la pola lingvo, pere de kiu en la rusan lingvon penetris kaj granda nombro da latinaj, romanidaj kaj germanaj vortoj, kaj kelkaj propre polaj vortoj. Dum la nova periodo (ekde la 18-a jc.) elprenaĵoj venis ĉefe el la nederlanda, la germana kaj la franca lingvoj; nuntempe ĉefa fonto de la prunteprenoj estas la [[angla lingvo]]. Siavice, ne estas malmultaj antikvaj elprenaĵoj el la rusa en lingvoj [[Finn-ugraj lingvoj|finn-ugraj]] (ekzemple, en la [[Finna lingvo|finna]], la [[Karela lingvo|karela]], la [[Mordva lingvo|mordva]] k.a.). Vico da rusaj vortoj (inkluzive prunteprenitajn laŭ deveno) iĝis internaciaĵoj, prenitaj jam el la rusa de multaj lingvoj de la mondo. === Fonetiko kaj fonologio === [[Dosiero:00Russian Alphabet 3.svg|eta|Rusa alfabeto en majuskloj.]] En neakcentitaj silaboj rusaj vokaloj estas reduktataj, kio kune kun influo de ĉirkaŭantaj konsonantoj rezultigas aperon de alofonoj. En la rusa lingvo spekteblas granda diverseco de silabaj tipoj, inkluzive V, KV, VK, KVK, VKK, KKV, KKVK, KKKV, KKKVK, KKKVKK kaj en kelkaj vortoj - eĉ tiajn maloftajn tipojn, kiel KKVKKKK. === Strukturo de propozicio === Danke al tre evoluinta sistemo de fleksioj la ordo de vortoj en la rusa lingvo ne estas fiksita kaj povas grave varii. == Rusdevenaj vortoj en Esperanto == ''барахтаться'' → ''barakti''<br /> ''хлопотать'' → ''klopodi'' <br /> ''серп'' → ''serpo''<br /> ''хвост'' → ''vosto''<br /> ''непременно'' → ''nepre'' <br /> ''кроме'' → ''krom'' <br /> ''не'' → ''ne''<br /> ''-ар'' → ''-ar-''<br /> ''-чка'' → ''-ĉj-''<br /> ''-нька'' → ''-nj-'' Sintakse, [[André Cherpillod]] rimarkigis ke la konjugacia skemo estas preskaŭ la sama. == Tago de la rusa lingvo == [[Dosiero:Alexander Puschkin.jpg|eta|dekstra|200ra|[[Aleksandr Puŝkin]].]] '''Tago de la rusa lingvo''' (ruse: День русского языка) aŭ '''Puŝkin-festo (Puŝkin-tago) en Rusio''' (ruse: Пушкинский день России) estas internacia festo dediĉita al la rusa lingvo kaj festata ĉiujare la [[6-a de junio|6-an de junio]] en naskiĝtago de tre fama ruslingva poeto [[Aleksandr Puŝkin]]. Jen kelkaj vortoj por ne-ruslingvanoj kiel gustumaĵo: * Ja nje znaju (Я не зна́ю): mi ne scias * Ja nje ponjimaju (Я не понима́ю): mi ne komprenas * Rabota (рабо́та): laboro * Atkritij (откры́тый): malfermita * Glasnost (гла́сность): malfermiteco * Kanjeŝna (коне́чно): certe * Ĥaraŝo (хорошо́): bone * Paĉemu (почему́): kial? * Nepredskazujemij (непредсказу́емый): neantaŭvidebla * Vzjatka (взя́тка): ŝmirmono * Babuŝka (ба́бушка): avino * Granica (грани́ца): limo * Ulica (у́лица): strato * Praspekt' (проспе́кт): avenuo == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Ruslingva literaturo]] * [[Ruslingvaj personaj nomoj]] * [[Rusologio]] * [[Esperanto-rusa vortaro]] * [[Esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]] * [[:b:eo:La rusa lingvo en vivo|La rusa lingvo en vivo]] ''(lernolibro pri praktika uzado de la rusa lingvo)'' == Literaturo == * {{Monatoref|numero=1993/04|paĝo=20|titolo=La rusa|ligilo=|aŭtoro=Bradley Kendal}} === Bibliografio en rusa lingvo === * [http://demoscope.ru/weekly/2013/0571/tema02.php журнал «Демоскоп Weekly» № 571 – 572 14 – 31 октября 2013. А. Арефьев. Тема номера: сжимающееся русскоязычие. Демографические изменения - не на пользу русскому языку] * [http://www.civisbook.ru/files/File/russkij_yazyk.pdf Русский язык на рубеже XX-XXI веков] — М.: Центр социального прогнозирования и маркетинга, 2012. — 482 стр. Аннотация книги в [http://demoscope.ru/weekly/2013/0571/biblio01.php РУССКИЙ ЯЗЫК НА РУБЕЖЕ XX-XXI ВЕКОВ] * [http://demoscope.ru/weekly/2008/0329/tema04.php журнал «Демоскоп Weekly» № 329 – 330 14 – 27 апреля 2008. К. Гаврилов. Е. Козиевская. Е. Яценко. Тема номера: русский язык на постсоветских просторах. Где есть потребность в изучении русского языка] * [http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema05.php журнал «Демоскоп Weekly» № 251 – 252 19 июня – 20 августа 2006. А. Арефьев. Тема номера: сколько людей говорят и будут говорить по-русски? Будет ли русский в числе мировых языков в будущем?] * Жуковская Л. П. (отв. ред.) Древнерусский литературный язык и его отношение к старославянскому. — М.: «Наука», 1987. * Иванов В. В. Историческая грамматика русского языка. — М.: «Просвещение», 1990. * Новиков Л. А. Современный русский язык: для высшей школы. — М.: Лань, 2003. * Филин Ф. П. [http://www.philology.ru/linguistics2/filin-82.htm О словарном составе языка Великорусского народа.] // Вопросы языкознания. — М., 1982, No. 5. — С. 18—28 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj |commons=Category:Russian language |wiktionary =Kategorio:Rusa |wikibooks=Kategorio:Rusa lingvo |n=Kategorio:Rusa lingvo |w=ru: |s=Kategorio:Rusa lingvo }} <!--* [http://e-novosti.info/forumo/ Tre aktiva dulingva rusa-Esperanta forumo ĉe e-novosti.info]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (multaj temoj pri la rusa kaj aliaj slavaj lingvoj) -- ligilo morta: ĉu eblas trovi arkivigon? --> * [http://gramota.ru Gramota.ru: granda ruslingva servilo pri la rusa lingvo] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=RUS La rusa lingvo ĉe ethnologue.com] <!--* [http://ruswin.net Kiel tajpi ruse]{{404|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} -- ligilo morta: ĉu eblas trovi arkivigon? --> * [http://drevne.ru Paĝaro pri antikva rusa literaturo] * [http://www.microsoft.com/globaldev/keyboards/kbdru.htm Rusa klavaro] * [https://russky.info/eo Russky.info] – multlingva retejo por lerni la rusan * [https://beta.wikiversity.org/wiki/Kantu_ruse:_kurso_por_infanoj_kaj_iliaj_gepatroj Kantu ruse: kurso por infanoj kaj iliaj gepatroj] {{eo}} {{Slava lingvaro}} {{Oficialaj lingvoj de Rusio}} {{Havenda artikolo|Rusa lingvo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Rusa lingvo| ]] [[Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto]] gt76bjeidqchkwt949qnlypmht5uoqm 0 12213 9367236 9366630 2026-05-05T14:49:19Z Alifono 114488 /* Elektitaj principoj */ 9367236 wikitext text/x-wiki ''Ĉi tiu artikolo temas pri fako de [[lingvistiko]]. Por informoj pri la samnoma'' [[Esperanto-gazeto|Esperanto-revuo]]'', vidu la artikolon [[Esperantologio (revuo)]].'' '''Esperantologio''' aŭ '''Esperantistiko''' estas specialigita esplorkampo, kiu traktas [[Esperanto|Esperanton]] el diversaj sciencaj perspektivoj (interdiscipline<ref>Ju pli oni sukcesas ĵeti ponton inter esperantologio kiel grava elemento de interlingvistiko, kaj aliaj fakoj, des pli Esperanto rimarkeblos kaj riĉigos la sciencan konaron pri la lingvo. Ekzemplodona estas la libro ''[[Aliroj al esperanto|Aliroj al Esperanto]]'', redaktita de Christer Kiselman en 2018, konsistas el eseoj de fakuloj el diversaj disciplinoj laŭ la vidpunkto de tiuj disciplinoj: interlingvistiko (D. Blanke), pacismo (Alcalde), juro (Brosch), lingvoideologio (Kimura), literaturo (Minnaja), historio (Tonkin) k.s., En: Esperantologio / Esperanto Studies, Nova Serio 3 (11), p. 98</ref><ref>Erasmus+ (Blended Intensive Programme, BIP: Miksita Intensa Programo) por studi Esperanton kiel interfakan kampon por transnacia novigado.2026-06–2028-01,, Informilo por Interlingvistoj Volumo 35:1 – paĝo 7</ref>) okupiĝante pri la propraj trajtoj de la [[planlingvo]] [[Esperanto]]<ref>[[Federico Gobbo]], Katedrule sed ne el katedro. Esperanto en pli larĝa akademia kunteksto, Revuo Esperanto, paĝo 228, n-ro 1362 (11) novembro 2021.</ref>. Ĝi fokusiĝas al la ĝeneralaj principoj de la konstruo kaj funkciado de la lingvo esperanto , kaj ankaŭ al ĝiaj individuaj problemoj, precipe [[leksikologio]], [[Vortfarado|vortformado]], [[stilistiko]], [[Transskribado (lingvoscienco)|transskribo]]<ref>Tamara Kozak. La funkcia rolo de artefaritaj lingvoj // Bulteno de la Lviva Universitato. — 2013. — Nr. 33. — pp. 55–63.</ref>.  Laŭ multaj esploristoj, esperantologio studas ne nur la evoluon kaj funkciadon de la lingvo esperanto, sed ankaŭ diversajn kampojn de ĝia apliko, inkluzive ĉe la interfaco kun aliaj disciplinoj, kiel [[psikologio]], [[sociologio]] , ktp. Jen diversaj difinoj kaj aliroj: # Laŭ ''filologia difino,'' Esperantologio estas komprenata kiel la [[filologio]] de Esperanto, t.e. kiel la fako de [[lingvistiko]], kiu specife okupiĝas pri tiu ĉi lingvoscienca difino (ĝenerala): Ĝi estas difinita kiel la scienco pri la [[Esperantistoj|parolkomunumo]] kaj [[Esperanta literaturo|literaturo de Esperanto]] kaj pri la lingvo mem: ĝia vortkonstruo, vortkunmeto, vortenkonduko kaj transskribo de internaciaj fakvortoj kaj de propraj nomoj. # Laŭ ''interlingvistika difino,'' Esperantologio komprenata kiel subfako de [[interlingvistiko]], kiu traktas planlingvojn ĝenerale kaj temojn de [[Interkultura komunikado|interkultura]] kaj [[internacia komunikado]]. # El ''disvolviĝa kaj historia perspektivoj'', Esperantologio esploras Esperanton kiel vivantan lingvon, kiu daŭre evoluas, analizante kiel ĝi esprimas aspektojn de la homa pensado. # ''El jurscienca perspektivo'': "Norma Esperantologio" aŭ metodo per kiu oni traktas la [[Fundamento de Esperanto|Fundamenton de Esperanto]] laŭ jura perspektivo. Ĝin iniciis [[Helmut Welger]] kaj notinde daŭris [[Bernhard Pabst|Bernard Pabst]]. Kerna okupo de Norma Esperontologio estas determini kiel oni diru aŭ skribu ion ĝuste. Norma aŭ preskriba Esperantologio esploras la validajn normajn bazojn de [[Esperanto]] kaj ĝian (hierarkian) normsistemon: 1. [[Deklaracio pri Esperanto]] (Bulonja Deklaracio) 2. [[Fundamento de Esperanto]] kun Oficialaj Aldonoj, La Bulonja Deklaracio estas precipe (sed ne nur) la enkonduka leĝo de la Fundamento de Esperanto. Ambaŭ kune konsistigas la konstitucion de Esperanto. 3. Komuna lingvouzo, 4. Zamenhofa stilo). El tiuj normajn bazojn ĝi deduktas, kio estas gramatike ĝusta kaj stile bona Esperanto. Tiucele ĝi sisteme kaj konsekvence aplikas la normsciencan metodaron, precipe la (norm-)logikon, la [[semantiko|semantikan]] kaj [[teleologio|teleologian]] norminterpretadojn kaj la kompletigon de normoj helpe de la formala teleologio. La formala teleologio - t.e. la formala teorio de racie celkonforma agado estas parte ekvivalenta al la normlogiko, ĉar celoj povas esti rigardataj kiel kvazaŭ-normoj La normlogiko mem ne estas preskriba, ĉar ĝi povas nur kontroli normojn aŭ dedukti ilin el aliaj jam validaj normoj, sed ĝi ne povas mem krei normojn. Resume, oni povas diri, ke la Esperantologio esploras kaj la strukturon de la lingvo kaj ĝian literaturan produktadon, same kiel ĝian sociologian uzadon ene de la internacia komunumo. == Historio == Esperanto, fondita en 1887, disvastiĝis tutmonde komence de la 20-a jarcento. La scienca studado de ĉi tiu lingvo komenciĝis ĉirkaŭ la [[1920-aj jaroj|1920-aj]] kaj la [[1930-aj jaroj]]. == Elektitaj principoj == Esperantologiaj principoj de vortkonstruo estas ekzemple la principoj de [[neceso kaj sufiĉo]] kiuj postulas ekvilibradon inter koncizeco kaj klareco de la vorto. Esperantologio starigas la jenajn principojn rilate al vortradikoj: * La principo de internacieco * La principo de analogeco kun aliaj lingvaj elementoj * La principo de vortara ekonomio * La principo de la bonsoneco. Kiel oni vidas, ĉi tiuj principoj ne ĉiam estas akordigeblaj inter si; ekzemple la internacieco postulas la vorton "internacionala" dum la analogeco kaj vortara ekonomio postulas la vorton "internacia". En la lingvo ŝajnas pli grava la 2-a kaj 3-a principoj ol la 1-a. Krome la nepran validiĝon de esperantologiaj principoj baras ankaŭ la lingvouzo, kiu povas sankcii formojn ne tute ĝustajn kaj povas igi klarajn formojn per si mem neklarajn. Kaj precipe oni devas akcenti, ke laŭ la supraj principoj oni povas kritiki nur la vortojn novajn, sed ne la praajn aŭ enradikiĝintajn vortojn de la lingvo. Estas evidente, ke tiaj klopodoj kunportus nur skismojn, ĉar ĝenerala konsento neniam estus ebla pro la manko de la absoluta akordigebleco de la principoj. Do tiaj klopodoj, kiajn faris ekzemple Sentis por fari analogecon inter la vortoj naskitaj de sama latina radiko (supozi, propozi, ripozi, kompozi, opozi; produkti traduki, dirigenti, ktp) estas funde eraraj, ĉar ili ne konsideras la tradicion kaj la postulon de la lingva unueco, kiu estas pli grava ol ĉiuj aliaj principoj. == Organizaĵoj kaj periodaĵoj == La ĉefan rolon en la disvolviĝo de Esperanto kaj esperantologiaj studoj ludas la [[Akademio de Esperanto|Akademio]] [[Akademio de Esperanto|de Esperanto]] (ĝiaj esplorrezultoj estas publikigitaj en la formo de la tiel nomataj "Decidoj kaj Rekomendoj de la Akademio") kaj la Esperantaj bibliotekoj, kiuj enhavas signifan kvanton da materialoj pri esperantologiaj studoj. La plej famaj el ĉi tiuj bibliotekoj estas la * Biblioteko [[Hector Hodler|Hector]] [[Hector Hodler|Hodler]] (kies ĉefa parto, kiu apartenis al [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]], estis transdonita al la [[Nacia Biblioteko de Pollando|Nacia Biblioteko]] [[Nacia Biblioteko de Pollando|de Pollando]] (''Biblioteka Narodowa'') en [[Varsovio]],) posedas ĉirkaŭ 30 000 erojn da esperantologiaj materialoj) kaj la * Internacia Esperanta Muzeo - Kolekto de planlingvoj, apartenanta al la [[Aŭstria Nacia Biblioteko]]. * [[Brita Biblioteko]] en Londono kaj la [[Kongresa Biblioteko de Usono]] en VaŝintonoLa unua revuo, kiu enhavis iujn esplorojn pri esperantologio, estas konsiderata la japana revuo "Esperantologio", kiu estis eldonita en 1930-1931 ( nur tri numeroj estis publikigitaj). La unua faka scienca publikaĵo pri Esperanto estas konsiderata la germana revuo Lingva Kritiko, kiu aperis en Kolonjo de februaro 1932 ĝis marto 1935 (eldoniĝis 28 numeroj kun 162 artikoloj). La publikigo poste ĉesis pro la ekonomiaj kaj politikaj malfacilaĵoj, kiujn Germanio spertis tiutempe  . En 1949-1961 , la revuo "Esperantologio" estis eldonita sub la redaktado de la dana esperantologo Paul Neergaard (6 numeroj estis publikigitaj, la tuta nombro de paĝoj estis 424)  . En 1976-1977, tri numeroj de la revuo "Esperantologiaj Kajeroj" estis eldonitaj en Budapeŝto . Hodiaŭ, la Universitato de Upsalo eldonas specialan plurlingvan revuon "Esperantologio / ''Esperanto Studies''" <ref>La revuo Esperantologio-Esperanto Studies ekde nun estas oficiale agnoskita kiel scienca revuo fare de ANVUR, la itala nacia agentejo por taksado de universitatoj kaj esploroj. Por tiuj, kiuj laboras en italaj universitatoj, tio signifas, ke publikaĵo en EES validas por akademiaj karieroj en «fako 10» (filologio, literaturo, lingvistiko).</ref> , kaj en Amsterdamo  , internacian sciencan revuon "Language Problems and Language Planning", kiu regule publikigas materialojn pri interlingvistiko kaj Esperanto  . == Kelkaj gravaj esperantologoj == <gallery widths="250" heights="250" caption="Kelkaj gravaj esperantologoj"> Dosiero:René de Saussure, Historio de Eo, Courtinat, 1.jpeg|René de Saussure, svisa lingvisto kaj fondinto de esperantologio kiel scienco, kaj aŭtoro de la teorio pri vortformado en esperanto. Dosiero:Eugen Wüster 1967.jpg|[[Eugen Wüster]], grava aŭstra terminologo kaj esperantologo Dosiero:Gaston Waringhien.jpg|Gaston Waringhien (1901-1991),j 20-a jarcenta esperantologo, vortaristo kaj gramatikisto. Dosiero:2014 Christer Kiselman portreto.jpg|[[Christer Kiselman]], sveda esperantologo kaj prezidinto de la [[Akademio de Esperanto]]. Dosiero:Federico Gobbo 2016-04-30.jpg|[[Federico Gobbo]] prelegas dum la 44a Malferma Tago, en la Centra Oficejo de [[Universala Esperanto-Asocio]]. Dosiero:2008-09 Sabine Fiedler.JPG|[[Sabine Fiedler]], nuntempa esperantologo, [[Universitato de Lepsiko|Universitato de Leipzig]], Germanio Dosiero:2008-09 sakaguchi.JPG|Alicja Sakaguchi, pola esperantologo (foto 2008) Dosiero:Image of Ilona Koutny 02.jpg|Ilona Koutny, hungara esperantologo kaj interlingvisto Dosiero:Photos-pool-park2008.jpg|Jonathan POOL esti kunfondinto en [[:en:1968|1968]] de la usona Esperantic Studies Foundation (ESF), fondumo por esperantologiaj studoj. </gallery> === Pioniroj === * (1859-1917) [[L. L. Zamenhof|L.L Zamenhof]] * (1868-1943) [[René de Saussure]], fondinto de esperantologio kiel scienco * (1855–1935) [[Louis de Beaufront]] * (1863–1933) [[Émile Grosjean-Maupin]] * (1884–1961) [[Petro Stojan]] * (1898–1977) [[Eugen Wüster]] * (1887-1920) [[Hector Hodler]] * (1901–1991) [[Gaston Waringhien]] * (1904–1971) [[Eŭgeno Bokarev]], ruse: Евгений Бокарёв (Jevgenij Bokarev) === 20-a jarcento === * (1922-2017) [[Hermann Ölberg]] * (1924–1987) [[István Szerdahelyi]], * (1909-1987) [[Ivo Lapenna]] * (1928–2011) [[Magomet Isajev]] * (1933–2016) [[Michel Duc Goninaz]] * (1933-2022) [[Pierre Janton]] * (1941–2016) [[Detlev Blanke]] * (1945–2016) [[Reinhard Haupenthal]] * (1946-2008) [[Helmut Welger]] === Nuntempaj === * [[Federico Gobbo]] ([[Universitato de Amsterdamo]]) * [[Sabine Fiedler]] ([[Universitato de Lepsiko|Univesitato de Leipzig]]) * [[Ilona Koutny]] (Pollando) * [[Liu Haitao]] (Ĉinio) * [[Mark Fettes]] (Kanado) * [[Cyril Robert Brosch]] * [[Humphrey Tonkin]] * [[Jonathan Pool]] * [[Christer Kiselman]] * [[William Auld]] * [[Guilherme Fians]] * [[François Lo Jacomo]] * [[Marc van Oostendorp]] * [[Ulrich Lins]] * [[Alicja Sakaguchi]] * [[Bernhard Pabst]] * [[Erich-Dieter Krause]] * [[Claus J. Günkel|Claus Killing-Günkel]] * [[Javier Alcalde]] {| class="wikitable" |- align="center" !Esperantologoj !Aldona listo kun klarigoj |- | rowspan="1" |[[Věra Barandovská-Frank]] |Esperantologo kaj interlingvisto, preleganto ĉe la Universitato de Paderborn, aŭtoro de publikaĵoj pri Esperantologio kaj interlingvistiko, inkluzive de lernolibro pri interlingvistiko |- | rowspan="1" |[[Detlev Blanke]] |Ĉefa esperantologo de la fino de la 20-a kaj komenco ĝis la 21-a jarcentoj, fondinto kaj estro de la germana interlingvistika societo "Gesellschaft für Interlinguistik", profesoro ĉe la Universitato Humboldt |- | rowspan="1" |[[Eŭgeno Bokarev]] |Soveta lingvisto kaj esperantologo, aŭtoro de rusa-esperanta kaj esperanto-rusa vortaroj |- | rowspan="1" |[[Vladimir Varankin]] |Sovetia Esperantologo, aŭtoro de kelkaj artikoloj pri Esperanto kaj la libro "Teorio de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Gaston Waringhien]] |Franca esperantologo, gramatikisto kaj leksikografo, ĉefredaktoro de la "Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto", kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Bertilo Wennergren]] |Sveda Esperantologo, membro de la Esperanto-Akademio , aŭtoro de la Esperanta gramatiko "Plena manlibro pri Esperanta gramatiko" |- | rowspan="1" |[[Ebbe Vilborg]] |Sveda filologo kaj esperantologo, aŭtoro de kvarvoluma etimologia vortaro de Esperanto |- | rowspan="1" |[[Eugen Wüster|Eugen Wuster]] |Germana esperantologo, eminenta terminologo. |- | rowspan="1" |[[Aleksandr Duliĉenko]] |Slavisto, esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de pluraj artikoloj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio. |- | rowspan="1" |[[Michel Duc Goninaz]] |Franca slavisto kaj esperantologo, ĉefredaktoro de la "Nova Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Magomet Isajev|Magomet Isaev]] |Soveta [[Iranologio|iranologo]] kaj esperantisto, estro de la postbakalaŭra programo pri interlingvistikaj temoj ĉe la Instituto de Lingvistiko de la Akademio de Sciencoj de Sovetunio |- | rowspan="1" |[[Kálmán Kalocsay|Kalman Kaloscay]] |Hungara poeto kaj tradukisto, aŭtoro de multaj artikoloj pri la gramatiko kaj stilistiko de Esperanto, teoriulo, kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Boris Kolker]] |Soveta kaj rusa esperantologo, esploristo pri la influo de la rusa lingvo sur la formiĝo kaj evoluo de Esperanto |- | rowspan="1" |[[Aleksander Korĵenkov]] |Rusa esploristo pri la historio kaj trajtoj de Esperanto, biografiisto de Ludoviko Zamenhof, eldonisto. |- | rowspan="1" |[[Renato Corsetti]] |Itala lingvisto, profesoro pri psikolingvistiko ĉe la Universitato de Romo La Sapienza, aŭtoro de pluraj publikaĵoj pri lingvopolitiko, dulingvismo, psikopedagogio kaj la uzo de Esperanto kiel [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|dua]] [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska lingvo]]. |- | rowspan="1" |[[Sergey Kuznecov (lingvisto)|Sergej Kuznecov]] |Rusa lingvisto, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio |- | rowspan="1" |[[Ilona Koutny]] |Hungara kaj pola esperantologo, estro de interlingvistikaj kursoj ĉe la Universitato Adam Mickiewicz |- | rowspan="1" |[[Jouko Lindstedt]] |Finna slavisto kaj esperantologo, esploristo pri la problemoj de uzado de Esperanto "ekde la naskiĝo" |- | rowspan="1" |[[Paul Neergaard]] |Dana esperantologo, ĉefredaktoro de la revuo "Esperantologio" (1949–1961) |- | rowspan="1" |[[Claude Piron]] |Svisa lingvisto kaj psikologo, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj libroj pri la evoluo de Esperanto kaj ĝiaj esprimpovoj |- | rowspan="1" |[[Sergio Pokrovskij]] |Rusa esperantologo, membro de la Akademio de Esperanto |- | rowspan="1" |[[István Szerdahelyi]] |Hungara lingvisto kaj esperantologo, fondinto kaj estro de la Fakultato de Esperantologio ĉe la Universitato de Budapeŝto |- | rowspan="1" |[[René de Saussure]] |Svisa lingvisto kaj esperantologo, fondinto de esperantologio kiel scienco, aŭtoro de la teorio pri vortformado en Esperanto |- | rowspan="1" |[[John C. Wells]] |Brita lingvisto, profesoro pri fonetiko, aŭtoro de la libro "Lingvaj Aspektoj de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Reinhard Haupenthal]] |Germana lingvisto, esperantologo kaj volapukologo |- | rowspan="1" |[[Andreo Cseh]] |Franca esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de multaj publikaĵoj pri Esperanto kaj Volapuko, aŭtoro de la "Konciza Etimologia Vortaro de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Wim Jansen]] |Nederlanda esperantologo kaj interlingvisto, estro de la Fakultato pri Interlingvistiko kaj Esperantologio ĉe la Universitato de Amsterdamo (2002-2013). |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Humphrey Tonkin, [https://pola-retradio.org/wp-content/uploads/2018/05/tonkin.pdf Esperanto: Esploraj Prioritatoj] (PDF), Esperantologia Konferenco, [[Seulo]], julio 2017. * Eugen Wüster: Esperantologiaj principoj (Esperanto-Germana Vortaro). Neergard: Fremdvortoj en Esperanto. Tie oni trovas ankaŭ bibliografian liston. * Helmut Welger: [http://www.info-servo.de/Guetekriterien.htm Germanlingva studo pri la starigo, prioritatigo kaj interagado de planlingvaj kvalitokriterioj en la verkaro de Zamenhof] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927235429/http://www.info-servo.de/Guetekriterien.htm |date=2007-09-27 }} * Detlev Blanke, ''International Planned Languages - Essays on Interlinguistics and Esperantology'', Editors: Sabine Fiedler, Humphrey Tonkin, 228 paĝoj, <nowiki>ISBN 9781595693778</nowiki> {{Projektoj|ReVo=esperantologi}} == Vidu ankaŭ == * [[Esperantologio / Esperanto Studies]] (fakrevuo) * [[Esplora Instituto de Esperantologio]] * [[Akademio de Esperanto]] * [[Terminologio]] * [[Interlingvistiko]] * [[Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj]] (CED) {{EdE|E}} {{esperanto}} {{Unua}} [[Kategorio:Interlingvistiko]] [[Kategorio:Esperanto]] [[Kategorio:Lingvoscienco]] [[Kategorio:Filologio]] [[Kategorio:Sciencaj teorioj]] [[Kategorio:Esperantologio]] lfr91xommi4kulskpaqhvjkp8xzxrmz 9367367 9367236 2026-05-05T22:33:59Z Alifono 114488 Eksteraj ligiloj 9367367 wikitext text/x-wiki ''Ĉi tiu artikolo temas pri fako de [[lingvistiko]]. Por informoj pri la samnoma'' [[Esperanto-gazeto|Esperanto-revuo]]'', vidu la artikolon [[Esperantologio (revuo)]].'' '''Esperantologio''' aŭ '''Esperantistiko''' estas specialigita esplorkampo, kiu traktas [[Esperanto|Esperanton]] el diversaj sciencaj perspektivoj (interdiscipline<ref>Ju pli oni sukcesas ĵeti ponton inter esperantologio kiel grava elemento de interlingvistiko, kaj aliaj fakoj, des pli Esperanto rimarkeblos kaj riĉigos la sciencan konaron pri la lingvo. Ekzemplodona estas la libro ''[[Aliroj al esperanto|Aliroj al Esperanto]]'', redaktita de Christer Kiselman en 2018, konsistas el eseoj de fakuloj el diversaj disciplinoj laŭ la vidpunkto de tiuj disciplinoj: interlingvistiko (D. Blanke), pacismo (Alcalde), juro (Brosch), lingvoideologio (Kimura), literaturo (Minnaja), historio (Tonkin) k.s., En: Esperantologio / Esperanto Studies, Nova Serio 3 (11), p. 98</ref><ref>Erasmus+ (Blended Intensive Programme, BIP: Miksita Intensa Programo) por studi Esperanton kiel interfakan kampon por transnacia novigado.2026-06–2028-01,, Informilo por Interlingvistoj Volumo 35:1 – paĝo 7</ref>) okupiĝante pri la propraj trajtoj de la [[planlingvo]] [[Esperanto]]<ref>[[Federico Gobbo]], Katedrule sed ne el katedro. Esperanto en pli larĝa akademia kunteksto, Revuo Esperanto, paĝo 228, n-ro 1362 (11) novembro 2021.</ref>. Ĝi fokusiĝas al la ĝeneralaj principoj de la konstruo kaj funkciado de la lingvo esperanto , kaj ankaŭ al ĝiaj individuaj problemoj, precipe [[leksikologio]], [[Vortfarado|vortformado]], [[stilistiko]], [[Transskribado (lingvoscienco)|transskribo]]<ref>Tamara Kozak. La funkcia rolo de artefaritaj lingvoj // Bulteno de la Lviva Universitato. — 2013. — Nr. 33. — pp. 55–63.</ref>.  Laŭ multaj esploristoj, esperantologio studas ne nur la evoluon kaj funkciadon de la lingvo esperanto, sed ankaŭ diversajn kampojn de ĝia apliko, inkluzive ĉe la interfaco kun aliaj disciplinoj, kiel [[psikologio]], [[sociologio]] , ktp. Jen diversaj difinoj kaj aliroj: # Laŭ ''filologia difino,'' Esperantologio estas komprenata kiel la [[filologio]] de Esperanto, t.e. kiel la fako de [[lingvistiko]], kiu specife okupiĝas pri tiu ĉi lingvoscienca difino (ĝenerala): Ĝi estas difinita kiel la scienco pri la [[Esperantistoj|parolkomunumo]] kaj [[Esperanta literaturo|literaturo de Esperanto]] kaj pri la lingvo mem: ĝia vortkonstruo, vortkunmeto, vortenkonduko kaj transskribo de internaciaj fakvortoj kaj de propraj nomoj. # Laŭ ''interlingvistika difino,'' Esperantologio komprenata kiel subfako de [[interlingvistiko]], kiu traktas planlingvojn ĝenerale kaj temojn de [[Interkultura komunikado|interkultura]] kaj [[internacia komunikado]]. # El ''disvolviĝa kaj historia perspektivoj'', Esperantologio esploras Esperanton kiel vivantan lingvon, kiu daŭre evoluas, analizante kiel ĝi esprimas aspektojn de la homa pensado. # ''El jurscienca perspektivo'': "Norma Esperantologio" aŭ metodo per kiu oni traktas la [[Fundamento de Esperanto|Fundamenton de Esperanto]] laŭ jura perspektivo. Ĝin iniciis [[Helmut Welger]] kaj notinde daŭris [[Bernhard Pabst|Bernard Pabst]]. Kerna okupo de Norma Esperontologio estas determini kiel oni diru aŭ skribu ion ĝuste. Norma aŭ preskriba Esperantologio esploras la validajn normajn bazojn de [[Esperanto]] kaj ĝian (hierarkian) normsistemon: 1. [[Deklaracio pri Esperanto]] (Bulonja Deklaracio) 2. [[Fundamento de Esperanto]] kun Oficialaj Aldonoj, La Bulonja Deklaracio estas precipe (sed ne nur) la enkonduka leĝo de la Fundamento de Esperanto. Ambaŭ kune konsistigas la konstitucion de Esperanto. 3. Komuna lingvouzo, 4. Zamenhofa stilo). El tiuj normajn bazojn ĝi deduktas, kio estas gramatike ĝusta kaj stile bona Esperanto. Tiucele ĝi sisteme kaj konsekvence aplikas la normsciencan metodaron, precipe la (norm-)logikon, la [[semantiko|semantikan]] kaj [[teleologio|teleologian]] norminterpretadojn kaj la kompletigon de normoj helpe de la formala teleologio. La formala teleologio - t.e. la formala teorio de racie celkonforma agado estas parte ekvivalenta al la normlogiko, ĉar celoj povas esti rigardataj kiel kvazaŭ-normoj La normlogiko mem ne estas preskriba, ĉar ĝi povas nur kontroli normojn aŭ dedukti ilin el aliaj jam validaj normoj, sed ĝi ne povas mem krei normojn. Resume, oni povas diri, ke la Esperantologio esploras kaj la strukturon de la lingvo kaj ĝian literaturan produktadon, same kiel ĝian sociologian uzadon ene de la internacia komunumo. == Historio == Esperanto, fondita en 1887, disvastiĝis tutmonde komence de la 20-a jarcento. La scienca studado de ĉi tiu lingvo komenciĝis ĉirkaŭ la [[1920-aj jaroj|1920-aj]] kaj la [[1930-aj jaroj]]. == Elektitaj principoj == Esperantologiaj principoj de vortkonstruo estas ekzemple la principoj de [[neceso kaj sufiĉo]] kiuj postulas ekvilibradon inter koncizeco kaj klareco de la vorto. Esperantologio starigas la jenajn principojn rilate al vortradikoj: * La principo de internacieco * La principo de analogeco kun aliaj lingvaj elementoj * La principo de vortara ekonomio * La principo de la bonsoneco. Kiel oni vidas, ĉi tiuj principoj ne ĉiam estas akordigeblaj inter si; ekzemple la internacieco postulas la vorton "internacionala" dum la analogeco kaj vortara ekonomio postulas la vorton "internacia". En la lingvo ŝajnas pli grava la 2-a kaj 3-a principoj ol la 1-a. Krome la nepran validiĝon de esperantologiaj principoj baras ankaŭ la lingvouzo, kiu povas sankcii formojn ne tute ĝustajn kaj povas igi klarajn formojn per si mem neklarajn. Kaj precipe oni devas akcenti, ke laŭ la supraj principoj oni povas kritiki nur la vortojn novajn, sed ne la praajn aŭ enradikiĝintajn vortojn de la lingvo. Estas evidente, ke tiaj klopodoj kunportus nur skismojn, ĉar ĝenerala konsento neniam estus ebla pro la manko de la absoluta akordigebleco de la principoj. Do tiaj klopodoj, kiajn faris ekzemple Sentis por fari analogecon inter la vortoj naskitaj de sama latina radiko (supozi, propozi, ripozi, kompozi, opozi; produkti traduki, dirigenti, ktp) estas funde eraraj, ĉar ili ne konsideras la tradicion kaj la postulon de la lingva unueco, kiu estas pli grava ol ĉiuj aliaj principoj. == Organizaĵoj kaj periodaĵoj == La ĉefan rolon en la disvolviĝo de Esperanto kaj esperantologiaj studoj ludas la [[Akademio de Esperanto|Akademio]] [[Akademio de Esperanto|de Esperanto]] (ĝiaj esplorrezultoj estas publikigitaj en la formo de la tiel nomataj "Decidoj kaj Rekomendoj de la Akademio") kaj la Esperantaj bibliotekoj, kiuj enhavas signifan kvanton da materialoj pri esperantologiaj studoj. La plej famaj el ĉi tiuj bibliotekoj estas la * Biblioteko [[Hector Hodler|Hector]] [[Hector Hodler|Hodler]] (kies ĉefa parto, kiu apartenis al [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]], estis transdonita al la [[Nacia Biblioteko de Pollando|Nacia Biblioteko]] [[Nacia Biblioteko de Pollando|de Pollando]] (''Biblioteka Narodowa'') en [[Varsovio]],) posedas ĉirkaŭ 30 000 erojn da esperantologiaj materialoj) kaj la * Internacia Esperanta Muzeo - Kolekto de planlingvoj, apartenanta al la [[Aŭstria Nacia Biblioteko]]. * [[Brita Biblioteko]] en Londono kaj la [[Kongresa Biblioteko de Usono]] en VaŝintonoLa unua revuo, kiu enhavis iujn esplorojn pri esperantologio, estas konsiderata la japana revuo "Esperantologio", kiu estis eldonita en 1930-1931 ( nur tri numeroj estis publikigitaj). La unua faka scienca publikaĵo pri Esperanto estas konsiderata la germana revuo Lingva Kritiko, kiu aperis en Kolonjo de februaro 1932 ĝis marto 1935 (eldoniĝis 28 numeroj kun 162 artikoloj). La publikigo poste ĉesis pro la ekonomiaj kaj politikaj malfacilaĵoj, kiujn Germanio spertis tiutempe  . En 1949-1961 , la revuo "Esperantologio" estis eldonita sub la redaktado de la dana esperantologo Paul Neergaard (6 numeroj estis publikigitaj, la tuta nombro de paĝoj estis 424)  . En 1976-1977, tri numeroj de la revuo "Esperantologiaj Kajeroj" estis eldonitaj en Budapeŝto . Hodiaŭ, la Universitato de Upsalo eldonas specialan plurlingvan revuon "Esperantologio / ''Esperanto Studies''" <ref>La revuo Esperantologio-Esperanto Studies ekde nun estas oficiale agnoskita kiel scienca revuo fare de ANVUR, la itala nacia agentejo por taksado de universitatoj kaj esploroj. Por tiuj, kiuj laboras en italaj universitatoj, tio signifas, ke publikaĵo en EES validas por akademiaj karieroj en «fako 10» (filologio, literaturo, lingvistiko).</ref> , kaj en Amsterdamo  , internacian sciencan revuon "Language Problems and Language Planning", kiu regule publikigas materialojn pri interlingvistiko kaj Esperanto  . == Kelkaj gravaj esperantologoj == <gallery widths="250" heights="250" caption="Kelkaj gravaj esperantologoj"> Dosiero:René de Saussure, Historio de Eo, Courtinat, 1.jpeg|René de Saussure, svisa lingvisto kaj fondinto de esperantologio kiel scienco, kaj aŭtoro de la teorio pri vortformado en esperanto. Dosiero:Eugen Wüster 1967.jpg|[[Eugen Wüster]], grava aŭstra terminologo kaj esperantologo Dosiero:Gaston Waringhien.jpg|Gaston Waringhien (1901-1991),j 20-a jarcenta esperantologo, vortaristo kaj gramatikisto. Dosiero:2014 Christer Kiselman portreto.jpg|[[Christer Kiselman]], sveda esperantologo kaj prezidinto de la [[Akademio de Esperanto]]. Dosiero:Federico Gobbo 2016-04-30.jpg|[[Federico Gobbo]] prelegas dum la 44a Malferma Tago, en la Centra Oficejo de [[Universala Esperanto-Asocio]]. Dosiero:2008-09 Sabine Fiedler.JPG|[[Sabine Fiedler]], nuntempa esperantologo, [[Universitato de Lepsiko|Universitato de Leipzig]], Germanio Dosiero:2008-09 sakaguchi.JPG|Alicja Sakaguchi, pola esperantologo (foto 2008) Dosiero:Image of Ilona Koutny 02.jpg|Ilona Koutny, hungara esperantologo kaj interlingvisto Dosiero:Photos-pool-park2008.jpg|Jonathan POOL esti kunfondinto en [[:en:1968|1968]] de la usona Esperantic Studies Foundation (ESF), fondumo por esperantologiaj studoj. </gallery> === Pioniroj === * (1859-1917) [[L. L. Zamenhof|L.L Zamenhof]] * (1868-1943) [[René de Saussure]], fondinto de esperantologio kiel scienco * (1855–1935) [[Louis de Beaufront]] * (1863–1933) [[Émile Grosjean-Maupin]] * (1884–1961) [[Petro Stojan]] * (1898–1977) [[Eugen Wüster]] * (1887-1920) [[Hector Hodler]] * (1901–1991) [[Gaston Waringhien]] * (1904–1971) [[Eŭgeno Bokarev]], ruse: Евгений Бокарёв (Jevgenij Bokarev) === 20-a jarcento === * (1922-2017) [[Hermann Ölberg]] * (1924–1987) [[István Szerdahelyi]], * (1909-1987) [[Ivo Lapenna]] * (1928–2011) [[Magomet Isajev]] * (1933–2016) [[Michel Duc Goninaz]] * (1933-2022) [[Pierre Janton]] * (1941–2016) [[Detlev Blanke]] * (1945–2016) [[Reinhard Haupenthal]] * (1946-2008) [[Helmut Welger]] === Nuntempaj === * [[Federico Gobbo]] ([[Universitato de Amsterdamo]]) * [[Sabine Fiedler]] ([[Universitato de Lepsiko|Univesitato de Leipzig]]) * [[Ilona Koutny]] (Pollando) * [[Liu Haitao]] (Ĉinio) * [[Mark Fettes]] (Kanado) * [[Cyril Robert Brosch]] * [[Humphrey Tonkin]] * [[Jonathan Pool]] * [[Christer Kiselman]] * [[William Auld]] * [[Guilherme Fians]] * [[François Lo Jacomo]] * [[Marc van Oostendorp]] * [[Ulrich Lins]] * [[Alicja Sakaguchi]] * [[Bernhard Pabst]] * [[Erich-Dieter Krause]] * [[Claus J. Günkel|Claus Killing-Günkel]] * [[Javier Alcalde]] {| class="wikitable" |- align="center" !Esperantologoj !Aldona listo kun klarigoj |- | rowspan="1" |[[Věra Barandovská-Frank]] |Esperantologo kaj interlingvisto, preleganto ĉe la Universitato de Paderborn, aŭtoro de publikaĵoj pri Esperantologio kaj interlingvistiko, inkluzive de lernolibro pri interlingvistiko |- | rowspan="1" |[[Detlev Blanke]] |Ĉefa esperantologo de la fino de la 20-a kaj komenco ĝis la 21-a jarcentoj, fondinto kaj estro de la germana interlingvistika societo "Gesellschaft für Interlinguistik", profesoro ĉe la Universitato Humboldt |- | rowspan="1" |[[Eŭgeno Bokarev]] |Soveta lingvisto kaj esperantologo, aŭtoro de rusa-esperanta kaj esperanto-rusa vortaroj |- | rowspan="1" |[[Vladimir Varankin]] |Sovetia Esperantologo, aŭtoro de kelkaj artikoloj pri Esperanto kaj la libro "Teorio de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Gaston Waringhien]] |Franca esperantologo, gramatikisto kaj leksikografo, ĉefredaktoro de la "Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto", kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Bertilo Wennergren]] |Sveda Esperantologo, membro de la Esperanto-Akademio , aŭtoro de la Esperanta gramatiko "Plena manlibro pri Esperanta gramatiko" |- | rowspan="1" |[[Ebbe Vilborg]] |Sveda filologo kaj esperantologo, aŭtoro de kvarvoluma etimologia vortaro de Esperanto |- | rowspan="1" |[[Eugen Wüster|Eugen Wuster]] |Germana esperantologo, eminenta terminologo. |- | rowspan="1" |[[Aleksandr Duliĉenko]] |Slavisto, esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de pluraj artikoloj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio. |- | rowspan="1" |[[Michel Duc Goninaz]] |Franca slavisto kaj esperantologo, ĉefredaktoro de la "Nova Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Magomet Isajev|Magomet Isaev]] |Soveta [[Iranologio|iranologo]] kaj esperantisto, estro de la postbakalaŭra programo pri interlingvistikaj temoj ĉe la Instituto de Lingvistiko de la Akademio de Sciencoj de Sovetunio |- | rowspan="1" |[[Kálmán Kalocsay|Kalman Kaloscay]] |Hungara poeto kaj tradukisto, aŭtoro de multaj artikoloj pri la gramatiko kaj stilistiko de Esperanto, teoriulo, kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Boris Kolker]] |Soveta kaj rusa esperantologo, esploristo pri la influo de la rusa lingvo sur la formiĝo kaj evoluo de Esperanto |- | rowspan="1" |[[Aleksander Korĵenkov]] |Rusa esploristo pri la historio kaj trajtoj de Esperanto, biografiisto de Ludoviko Zamenhof, eldonisto. |- | rowspan="1" |[[Renato Corsetti]] |Itala lingvisto, profesoro pri psikolingvistiko ĉe la Universitato de Romo La Sapienza, aŭtoro de pluraj publikaĵoj pri lingvopolitiko, dulingvismo, psikopedagogio kaj la uzo de Esperanto kiel [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|dua]] [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska lingvo]]. |- | rowspan="1" |[[Sergey Kuznecov (lingvisto)|Sergej Kuznecov]] |Rusa lingvisto, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio |- | rowspan="1" |[[Ilona Koutny]] |Hungara kaj pola esperantologo, estro de interlingvistikaj kursoj ĉe la Universitato Adam Mickiewicz |- | rowspan="1" |[[Jouko Lindstedt]] |Finna slavisto kaj esperantologo, esploristo pri la problemoj de uzado de Esperanto "ekde la naskiĝo" |- | rowspan="1" |[[Paul Neergaard]] |Dana esperantologo, ĉefredaktoro de la revuo "Esperantologio" (1949–1961) |- | rowspan="1" |[[Claude Piron]] |Svisa lingvisto kaj psikologo, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj libroj pri la evoluo de Esperanto kaj ĝiaj esprimpovoj |- | rowspan="1" |[[Sergio Pokrovskij]] |Rusa esperantologo, membro de la Akademio de Esperanto |- | rowspan="1" |[[István Szerdahelyi]] |Hungara lingvisto kaj esperantologo, fondinto kaj estro de la Fakultato de Esperantologio ĉe la Universitato de Budapeŝto |- | rowspan="1" |[[René de Saussure]] |Svisa lingvisto kaj esperantologo, fondinto de esperantologio kiel scienco, aŭtoro de la teorio pri vortformado en Esperanto |- | rowspan="1" |[[John C. Wells]] |Brita lingvisto, profesoro pri fonetiko, aŭtoro de la libro "Lingvaj Aspektoj de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Reinhard Haupenthal]] |Germana lingvisto, esperantologo kaj volapukologo |- | rowspan="1" |[[Andreo Cseh]] |Franca esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de multaj publikaĵoj pri Esperanto kaj Volapuko, aŭtoro de la "Konciza Etimologia Vortaro de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Wim Jansen]] |Nederlanda esperantologo kaj interlingvisto, estro de la Fakultato pri Interlingvistiko kaj Esperantologio ĉe la Universitato de Amsterdamo (2002-2013). |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Humphrey Tonkin, [https://pola-retradio.org/wp-content/uploads/2018/05/tonkin.pdf Esperanto: Esploraj Prioritatoj] (PDF), Esperantologia Konferenco, [[Seulo]], julio 2017. * Eugen Wüster: Esperantologiaj principoj (Esperanto-Germana Vortaro). Neergard: Fremdvortoj en Esperanto. Tie oni trovas ankaŭ bibliografian liston. * Helmut Welger: [http://www.info-servo.de/Guetekriterien.htm Germanlingva studo pri la starigo, prioritatigo kaj interagado de planlingvaj kvalitokriterioj en la verkaro de Zamenhof] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927235429/http://www.info-servo.de/Guetekriterien.htm |date=2007-09-27 }} * Detlev Blanke, ''International Planned Languages - Essays on Interlinguistics and Esperantology'', Editors: Sabine Fiedler, Humphrey Tonkin, 228 paĝoj, <nowiki>ISBN 9781595693778</nowiki> {{Projektoj|ReVo=esperantologi}} == Vidu ankaŭ == * [[Esperantologio / Esperanto Studies]] (fakrevuo) * [[Esplora Instituto de Esperantologio]] * [[Akademio de Esperanto]] * [[Terminologio]] * [[Interlingvistiko]] * [[Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj]] (CED) == Eksteraj ligiloj == * (eo, de, en) [https://www.onb.ac.at/eo/sammlungen/kolekto-por-planlingvoj Aŭstria Nacia Biblioteko - Kolekto por planlingvoj] * (eo, en) [https://www.esperantic.org/en/home/ Esperantic Studies Foundation]: <nowiki>https://www.esperantic.org</nowiki> * (eo, de, en) [https://web.interlinguistik-gil.de/esperanto/ Gesellschaft für Interlinguistik] (GIL): https://www.interlinguistik-gil.de {{EdE|E}} {{esperanto}} {{Unua}} [[Kategorio:Interlingvistiko]] [[Kategorio:Esperanto]] [[Kategorio:Lingvoscienco]] [[Kategorio:Filologio]] [[Kategorio:Sciencaj teorioj]] [[Kategorio:Esperantologio]] 5x9v8z2henu9s4wa4lw46m2v3ktocio 9367379 9367367 2026-05-05T22:57:10Z Alifono 114488 /* Eksteraj ligiloj */ 9367379 wikitext text/x-wiki ''Ĉi tiu artikolo temas pri fako de [[lingvistiko]]. Por informoj pri la samnoma'' [[Esperanto-gazeto|Esperanto-revuo]]'', vidu la artikolon [[Esperantologio (revuo)]].'' '''Esperantologio''' aŭ '''Esperantistiko''' estas specialigita esplorkampo, kiu traktas [[Esperanto|Esperanton]] el diversaj sciencaj perspektivoj (interdiscipline<ref>Ju pli oni sukcesas ĵeti ponton inter esperantologio kiel grava elemento de interlingvistiko, kaj aliaj fakoj, des pli Esperanto rimarkeblos kaj riĉigos la sciencan konaron pri la lingvo. Ekzemplodona estas la libro ''[[Aliroj al esperanto|Aliroj al Esperanto]]'', redaktita de Christer Kiselman en 2018, konsistas el eseoj de fakuloj el diversaj disciplinoj laŭ la vidpunkto de tiuj disciplinoj: interlingvistiko (D. Blanke), pacismo (Alcalde), juro (Brosch), lingvoideologio (Kimura), literaturo (Minnaja), historio (Tonkin) k.s., En: Esperantologio / Esperanto Studies, Nova Serio 3 (11), p. 98</ref><ref>Erasmus+ (Blended Intensive Programme, BIP: Miksita Intensa Programo) por studi Esperanton kiel interfakan kampon por transnacia novigado.2026-06–2028-01,, Informilo por Interlingvistoj Volumo 35:1 – paĝo 7</ref>) okupiĝante pri la propraj trajtoj de la [[planlingvo]] [[Esperanto]]<ref>[[Federico Gobbo]], Katedrule sed ne el katedro. Esperanto en pli larĝa akademia kunteksto, Revuo Esperanto, paĝo 228, n-ro 1362 (11) novembro 2021.</ref>. Ĝi fokusiĝas al la ĝeneralaj principoj de la konstruo kaj funkciado de la lingvo esperanto , kaj ankaŭ al ĝiaj individuaj problemoj, precipe [[leksikologio]], [[Vortfarado|vortformado]], [[stilistiko]], [[Transskribado (lingvoscienco)|transskribo]]<ref>Tamara Kozak. La funkcia rolo de artefaritaj lingvoj // Bulteno de la Lviva Universitato. — 2013. — Nr. 33. — pp. 55–63.</ref>.  Laŭ multaj esploristoj, esperantologio studas ne nur la evoluon kaj funkciadon de la lingvo esperanto, sed ankaŭ diversajn kampojn de ĝia apliko, inkluzive ĉe la interfaco kun aliaj disciplinoj, kiel [[psikologio]], [[sociologio]] , ktp. Jen diversaj difinoj kaj aliroj: # Laŭ ''filologia difino,'' Esperantologio estas komprenata kiel la [[filologio]] de Esperanto, t.e. kiel la fako de [[lingvistiko]], kiu specife okupiĝas pri tiu ĉi lingvoscienca difino (ĝenerala): Ĝi estas difinita kiel la scienco pri la [[Esperantistoj|parolkomunumo]] kaj [[Esperanta literaturo|literaturo de Esperanto]] kaj pri la lingvo mem: ĝia vortkonstruo, vortkunmeto, vortenkonduko kaj transskribo de internaciaj fakvortoj kaj de propraj nomoj. # Laŭ ''interlingvistika difino,'' Esperantologio komprenata kiel subfako de [[interlingvistiko]], kiu traktas planlingvojn ĝenerale kaj temojn de [[Interkultura komunikado|interkultura]] kaj [[internacia komunikado]]. # El ''disvolviĝa kaj historia perspektivoj'', Esperantologio esploras Esperanton kiel vivantan lingvon, kiu daŭre evoluas, analizante kiel ĝi esprimas aspektojn de la homa pensado. # ''El jurscienca perspektivo'': "Norma Esperantologio" aŭ metodo per kiu oni traktas la [[Fundamento de Esperanto|Fundamenton de Esperanto]] laŭ jura perspektivo. Ĝin iniciis [[Helmut Welger]] kaj notinde daŭris [[Bernhard Pabst|Bernard Pabst]]. Kerna okupo de Norma Esperontologio estas determini kiel oni diru aŭ skribu ion ĝuste. Norma aŭ preskriba Esperantologio esploras la validajn normajn bazojn de [[Esperanto]] kaj ĝian (hierarkian) normsistemon: 1. [[Deklaracio pri Esperanto]] (Bulonja Deklaracio) 2. [[Fundamento de Esperanto]] kun Oficialaj Aldonoj, La Bulonja Deklaracio estas precipe (sed ne nur) la enkonduka leĝo de la Fundamento de Esperanto. Ambaŭ kune konsistigas la konstitucion de Esperanto. 3. Komuna lingvouzo, 4. Zamenhofa stilo). El tiuj normajn bazojn ĝi deduktas, kio estas gramatike ĝusta kaj stile bona Esperanto. Tiucele ĝi sisteme kaj konsekvence aplikas la normsciencan metodaron, precipe la (norm-)logikon, la [[semantiko|semantikan]] kaj [[teleologio|teleologian]] norminterpretadojn kaj la kompletigon de normoj helpe de la formala teleologio. La formala teleologio - t.e. la formala teorio de racie celkonforma agado estas parte ekvivalenta al la normlogiko, ĉar celoj povas esti rigardataj kiel kvazaŭ-normoj La normlogiko mem ne estas preskriba, ĉar ĝi povas nur kontroli normojn aŭ dedukti ilin el aliaj jam validaj normoj, sed ĝi ne povas mem krei normojn. Resume, oni povas diri, ke la Esperantologio esploras kaj la strukturon de la lingvo kaj ĝian literaturan produktadon, same kiel ĝian sociologian uzadon ene de la internacia komunumo. == Historio == Esperanto, fondita en 1887, disvastiĝis tutmonde komence de la 20-a jarcento. La scienca studado de ĉi tiu lingvo komenciĝis ĉirkaŭ la [[1920-aj jaroj|1920-aj]] kaj la [[1930-aj jaroj]]. == Elektitaj principoj == Esperantologiaj principoj de vortkonstruo estas ekzemple la principoj de [[neceso kaj sufiĉo]] kiuj postulas ekvilibradon inter koncizeco kaj klareco de la vorto. Esperantologio starigas la jenajn principojn rilate al vortradikoj: * La principo de internacieco * La principo de analogeco kun aliaj lingvaj elementoj * La principo de vortara ekonomio * La principo de la bonsoneco. Kiel oni vidas, ĉi tiuj principoj ne ĉiam estas akordigeblaj inter si; ekzemple la internacieco postulas la vorton "internacionala" dum la analogeco kaj vortara ekonomio postulas la vorton "internacia". En la lingvo ŝajnas pli grava la 2-a kaj 3-a principoj ol la 1-a. Krome la nepran validiĝon de esperantologiaj principoj baras ankaŭ la lingvouzo, kiu povas sankcii formojn ne tute ĝustajn kaj povas igi klarajn formojn per si mem neklarajn. Kaj precipe oni devas akcenti, ke laŭ la supraj principoj oni povas kritiki nur la vortojn novajn, sed ne la praajn aŭ enradikiĝintajn vortojn de la lingvo. Estas evidente, ke tiaj klopodoj kunportus nur skismojn, ĉar ĝenerala konsento neniam estus ebla pro la manko de la absoluta akordigebleco de la principoj. Do tiaj klopodoj, kiajn faris ekzemple Sentis por fari analogecon inter la vortoj naskitaj de sama latina radiko (supozi, propozi, ripozi, kompozi, opozi; produkti traduki, dirigenti, ktp) estas funde eraraj, ĉar ili ne konsideras la tradicion kaj la postulon de la lingva unueco, kiu estas pli grava ol ĉiuj aliaj principoj. == Organizaĵoj kaj periodaĵoj == La ĉefan rolon en la disvolviĝo de Esperanto kaj esperantologiaj studoj ludas la [[Akademio de Esperanto|Akademio]] [[Akademio de Esperanto|de Esperanto]] (ĝiaj esplorrezultoj estas publikigitaj en la formo de la tiel nomataj "Decidoj kaj Rekomendoj de la Akademio") kaj la Esperantaj bibliotekoj, kiuj enhavas signifan kvanton da materialoj pri esperantologiaj studoj. La plej famaj el ĉi tiuj bibliotekoj estas la * Biblioteko [[Hector Hodler|Hector]] [[Hector Hodler|Hodler]] (kies ĉefa parto, kiu apartenis al [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]], estis transdonita al la [[Nacia Biblioteko de Pollando|Nacia Biblioteko]] [[Nacia Biblioteko de Pollando|de Pollando]] (''Biblioteka Narodowa'') en [[Varsovio]],) posedas ĉirkaŭ 30 000 erojn da esperantologiaj materialoj) kaj la * Internacia Esperanta Muzeo - Kolekto de planlingvoj, apartenanta al la [[Aŭstria Nacia Biblioteko]]. * [[Brita Biblioteko]] en Londono kaj la [[Kongresa Biblioteko de Usono]] en VaŝintonoLa unua revuo, kiu enhavis iujn esplorojn pri esperantologio, estas konsiderata la japana revuo "Esperantologio", kiu estis eldonita en 1930-1931 ( nur tri numeroj estis publikigitaj). La unua faka scienca publikaĵo pri Esperanto estas konsiderata la germana revuo Lingva Kritiko, kiu aperis en Kolonjo de februaro 1932 ĝis marto 1935 (eldoniĝis 28 numeroj kun 162 artikoloj). La publikigo poste ĉesis pro la ekonomiaj kaj politikaj malfacilaĵoj, kiujn Germanio spertis tiutempe  . En 1949-1961 , la revuo "Esperantologio" estis eldonita sub la redaktado de la dana esperantologo Paul Neergaard (6 numeroj estis publikigitaj, la tuta nombro de paĝoj estis 424)  . En 1976-1977, tri numeroj de la revuo "Esperantologiaj Kajeroj" estis eldonitaj en Budapeŝto . Hodiaŭ, la Universitato de Upsalo eldonas specialan plurlingvan revuon "Esperantologio / ''Esperanto Studies''" <ref>La revuo Esperantologio-Esperanto Studies ekde nun estas oficiale agnoskita kiel scienca revuo fare de ANVUR, la itala nacia agentejo por taksado de universitatoj kaj esploroj. Por tiuj, kiuj laboras en italaj universitatoj, tio signifas, ke publikaĵo en EES validas por akademiaj karieroj en «fako 10» (filologio, literaturo, lingvistiko).</ref> , kaj en Amsterdamo  , internacian sciencan revuon "Language Problems and Language Planning", kiu regule publikigas materialojn pri interlingvistiko kaj Esperanto  . == Kelkaj gravaj esperantologoj == <gallery widths="250" heights="250" caption="Kelkaj gravaj esperantologoj"> Dosiero:René de Saussure, Historio de Eo, Courtinat, 1.jpeg|René de Saussure, svisa lingvisto kaj fondinto de esperantologio kiel scienco, kaj aŭtoro de la teorio pri vortformado en esperanto. Dosiero:Eugen Wüster 1967.jpg|[[Eugen Wüster]], grava aŭstra terminologo kaj esperantologo Dosiero:Gaston Waringhien.jpg|Gaston Waringhien (1901-1991),j 20-a jarcenta esperantologo, vortaristo kaj gramatikisto. Dosiero:2014 Christer Kiselman portreto.jpg|[[Christer Kiselman]], sveda esperantologo kaj prezidinto de la [[Akademio de Esperanto]]. Dosiero:Federico Gobbo 2016-04-30.jpg|[[Federico Gobbo]] prelegas dum la 44a Malferma Tago, en la Centra Oficejo de [[Universala Esperanto-Asocio]]. Dosiero:2008-09 Sabine Fiedler.JPG|[[Sabine Fiedler]], nuntempa esperantologo, [[Universitato de Lepsiko|Universitato de Leipzig]], Germanio Dosiero:2008-09 sakaguchi.JPG|Alicja Sakaguchi, pola esperantologo (foto 2008) Dosiero:Image of Ilona Koutny 02.jpg|Ilona Koutny, hungara esperantologo kaj interlingvisto Dosiero:Photos-pool-park2008.jpg|Jonathan POOL esti kunfondinto en [[:en:1968|1968]] de la usona Esperantic Studies Foundation (ESF), fondumo por esperantologiaj studoj. </gallery> === Pioniroj === * (1859-1917) [[L. L. Zamenhof|L.L Zamenhof]] * (1868-1943) [[René de Saussure]], fondinto de esperantologio kiel scienco * (1855–1935) [[Louis de Beaufront]] * (1863–1933) [[Émile Grosjean-Maupin]] * (1884–1961) [[Petro Stojan]] * (1898–1977) [[Eugen Wüster]] * (1887-1920) [[Hector Hodler]] * (1901–1991) [[Gaston Waringhien]] * (1904–1971) [[Eŭgeno Bokarev]], ruse: Евгений Бокарёв (Jevgenij Bokarev) === 20-a jarcento === * (1922-2017) [[Hermann Ölberg]] * (1924–1987) [[István Szerdahelyi]], * (1909-1987) [[Ivo Lapenna]] * (1928–2011) [[Magomet Isajev]] * (1933–2016) [[Michel Duc Goninaz]] * (1933-2022) [[Pierre Janton]] * (1941–2016) [[Detlev Blanke]] * (1945–2016) [[Reinhard Haupenthal]] * (1946-2008) [[Helmut Welger]] === Nuntempaj === * [[Federico Gobbo]] ([[Universitato de Amsterdamo]]) * [[Sabine Fiedler]] ([[Universitato de Lepsiko|Univesitato de Leipzig]]) * [[Ilona Koutny]] (Pollando) * [[Liu Haitao]] (Ĉinio) * [[Mark Fettes]] (Kanado) * [[Cyril Robert Brosch]] * [[Humphrey Tonkin]] * [[Jonathan Pool]] * [[Christer Kiselman]] * [[William Auld]] * [[Guilherme Fians]] * [[François Lo Jacomo]] * [[Marc van Oostendorp]] * [[Ulrich Lins]] * [[Alicja Sakaguchi]] * [[Bernhard Pabst]] * [[Erich-Dieter Krause]] * [[Claus J. Günkel|Claus Killing-Günkel]] * [[Javier Alcalde]] {| class="wikitable" |- align="center" !Esperantologoj !Aldona listo kun klarigoj |- | rowspan="1" |[[Věra Barandovská-Frank]] |Esperantologo kaj interlingvisto, preleganto ĉe la Universitato de Paderborn, aŭtoro de publikaĵoj pri Esperantologio kaj interlingvistiko, inkluzive de lernolibro pri interlingvistiko |- | rowspan="1" |[[Detlev Blanke]] |Ĉefa esperantologo de la fino de la 20-a kaj komenco ĝis la 21-a jarcentoj, fondinto kaj estro de la germana interlingvistika societo "Gesellschaft für Interlinguistik", profesoro ĉe la Universitato Humboldt |- | rowspan="1" |[[Eŭgeno Bokarev]] |Soveta lingvisto kaj esperantologo, aŭtoro de rusa-esperanta kaj esperanto-rusa vortaroj |- | rowspan="1" |[[Vladimir Varankin]] |Sovetia Esperantologo, aŭtoro de kelkaj artikoloj pri Esperanto kaj la libro "Teorio de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Gaston Waringhien]] |Franca esperantologo, gramatikisto kaj leksikografo, ĉefredaktoro de la "Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto", kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Bertilo Wennergren]] |Sveda Esperantologo, membro de la Esperanto-Akademio , aŭtoro de la Esperanta gramatiko "Plena manlibro pri Esperanta gramatiko" |- | rowspan="1" |[[Ebbe Vilborg]] |Sveda filologo kaj esperantologo, aŭtoro de kvarvoluma etimologia vortaro de Esperanto |- | rowspan="1" |[[Eugen Wüster|Eugen Wuster]] |Germana esperantologo, eminenta terminologo. |- | rowspan="1" |[[Aleksandr Duliĉenko]] |Slavisto, esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de pluraj artikoloj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio. |- | rowspan="1" |[[Michel Duc Goninaz]] |Franca slavisto kaj esperantologo, ĉefredaktoro de la "Nova Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Magomet Isajev|Magomet Isaev]] |Soveta [[Iranologio|iranologo]] kaj esperantisto, estro de la postbakalaŭra programo pri interlingvistikaj temoj ĉe la Instituto de Lingvistiko de la Akademio de Sciencoj de Sovetunio |- | rowspan="1" |[[Kálmán Kalocsay|Kalman Kaloscay]] |Hungara poeto kaj tradukisto, aŭtoro de multaj artikoloj pri la gramatiko kaj stilistiko de Esperanto, teoriulo, kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Boris Kolker]] |Soveta kaj rusa esperantologo, esploristo pri la influo de la rusa lingvo sur la formiĝo kaj evoluo de Esperanto |- | rowspan="1" |[[Aleksander Korĵenkov]] |Rusa esploristo pri la historio kaj trajtoj de Esperanto, biografiisto de Ludoviko Zamenhof, eldonisto. |- | rowspan="1" |[[Renato Corsetti]] |Itala lingvisto, profesoro pri psikolingvistiko ĉe la Universitato de Romo La Sapienza, aŭtoro de pluraj publikaĵoj pri lingvopolitiko, dulingvismo, psikopedagogio kaj la uzo de Esperanto kiel [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|dua]] [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska lingvo]]. |- | rowspan="1" |[[Sergey Kuznecov (lingvisto)|Sergej Kuznecov]] |Rusa lingvisto, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio |- | rowspan="1" |[[Ilona Koutny]] |Hungara kaj pola esperantologo, estro de interlingvistikaj kursoj ĉe la Universitato Adam Mickiewicz |- | rowspan="1" |[[Jouko Lindstedt]] |Finna slavisto kaj esperantologo, esploristo pri la problemoj de uzado de Esperanto "ekde la naskiĝo" |- | rowspan="1" |[[Paul Neergaard]] |Dana esperantologo, ĉefredaktoro de la revuo "Esperantologio" (1949–1961) |- | rowspan="1" |[[Claude Piron]] |Svisa lingvisto kaj psikologo, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj libroj pri la evoluo de Esperanto kaj ĝiaj esprimpovoj |- | rowspan="1" |[[Sergio Pokrovskij]] |Rusa esperantologo, membro de la Akademio de Esperanto |- | rowspan="1" |[[István Szerdahelyi]] |Hungara lingvisto kaj esperantologo, fondinto kaj estro de la Fakultato de Esperantologio ĉe la Universitato de Budapeŝto |- | rowspan="1" |[[René de Saussure]] |Svisa lingvisto kaj esperantologo, fondinto de esperantologio kiel scienco, aŭtoro de la teorio pri vortformado en Esperanto |- | rowspan="1" |[[John C. Wells]] |Brita lingvisto, profesoro pri fonetiko, aŭtoro de la libro "Lingvaj Aspektoj de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Reinhard Haupenthal]] |Germana lingvisto, esperantologo kaj volapukologo |- | rowspan="1" |[[Andreo Cseh]] |Franca esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de multaj publikaĵoj pri Esperanto kaj Volapuko, aŭtoro de la "Konciza Etimologia Vortaro de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Wim Jansen]] |Nederlanda esperantologo kaj interlingvisto, estro de la Fakultato pri Interlingvistiko kaj Esperantologio ĉe la Universitato de Amsterdamo (2002-2013). |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Humphrey Tonkin, [https://pola-retradio.org/wp-content/uploads/2018/05/tonkin.pdf Esperanto: Esploraj Prioritatoj] (PDF), Esperantologia Konferenco, [[Seulo]], julio 2017. * Eugen Wüster: Esperantologiaj principoj (Esperanto-Germana Vortaro). Neergard: Fremdvortoj en Esperanto. Tie oni trovas ankaŭ bibliografian liston. * Helmut Welger: [http://www.info-servo.de/Guetekriterien.htm Germanlingva studo pri la starigo, prioritatigo kaj interagado de planlingvaj kvalitokriterioj en la verkaro de Zamenhof] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927235429/http://www.info-servo.de/Guetekriterien.htm |date=2007-09-27 }} * Detlev Blanke, ''International Planned Languages - Essays on Interlinguistics and Esperantology'', Editors: Sabine Fiedler, Humphrey Tonkin, 228 paĝoj, <nowiki>ISBN 9781595693778</nowiki> {{Projektoj|ReVo=esperantologi}} == Vidu ankaŭ == * [[Esperantologio / Esperanto Studies]] (fakrevuo) * [[Esplora Instituto de Esperantologio]] * [[Akademio de Esperanto]] * [[Terminologio]] * [[Interlingvistiko]] * [[Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj]] (CED) == Eksteraj ligiloj == * (eo, de, en) [https://www.onb.ac.at/eo/sammlungen/kolekto-por-planlingvoj Aŭstria Nacia Biblioteko - Kolekto por planlingvoj] * (eo, en) [https://www.esperantic.org/en/esperanto-studies/ Esperantic Studies Foundation]: <nowiki>https://www.esperantic.org</nowiki> * (eo, de, en) [https://web.interlinguistik-gil.de/esperanto/ Gesellschaft für Interlinguistik] (GIL): https://www.interlinguistik-gil.de {{EdE|E}} {{esperanto}} {{Unua}} [[Kategorio:Interlingvistiko]] [[Kategorio:Esperanto]] [[Kategorio:Lingvoscienco]] [[Kategorio:Filologio]] [[Kategorio:Sciencaj teorioj]] [[Kategorio:Esperantologio]] jlyjs5t5ltsajh0e4w8s5iguqmnw7vv 0 19739 9367296 9284964 2026-05-05T17:50:39Z ThomasPusch 1869 /* Elstara Verkaro */ 9367296 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Le Corbusier''' ({{IFA|[lə kɔʁbyˈzje]}}; naskiĝis la {{daton|6|oktobro|1887}} en [[La Chaux-de-Fonds]], mortis la {{daton|17|aŭgusto|1965}} en [[Roquebrune-Cap-Martin]]), denaske oficiale '''Charles-Edouard JEANNERET''', estis [[svislando|svis]]-[[Francoj|franca]] multinflua [[arkitekto]], kiu multe kontribuis al la kristaliĝo de [[Moderna arĥitekturo|moderna arkitekturo]] en la [[20a jarcento]] kaj aparte al la [[Internacia stilo (arkitekturo)|internacia stilo]]. Li iniciatis multajn ŝanĝojn en la [[arkitekturo]] kaj [[urboplanado]]. Paralele kun laboro kiel arkitekto li ankaŭ sindediĉis kiel desegnisto, [[pentristo]], [[skulptisto]], [[Urboplanado|urboplanisto]], [[verkisto]] kaj mebla [[dezajnisto]]. Le Corbusier naskiĝis en [[Svisio]] kaj iĝis [[Francoj|Franca civitano]] en 1930. Lia kariero daŭris kvin jardekojn, kaj li desegnis konstruaĵojn en [[Eŭropo]], [[Japanio]], [[Barato]], kaj Norda kaj Suda Ameriko. Dediĉita al havigo de pli bonaj vivkondiĉojn por la loĝantoj de amasloĝataj urboj, Le Corbusier estis influa en [[urboplanado]], kaj estis fondinta membro de la [[Internacia Kongreso de Moderna Arkitekturo]] (IKMA). Le Corbusier preparis la mastroplanadon por la urbo [[Ĉandigaro]] en [[Barato]], kaj kontribuis al specifaj desegnoj por kelkaj konstruaĵoj tie. Li mortis la {{daton|27|aŭgusto|1965}}, 77-jaraĝa, dum baniĝo en la [[Mediteraneo]] ĉe [[Roquebrune-Cap-Martin]]. Li estis entombigita tie. La 17-an de Julio 2016, deksep projektoj de Le Corbusier en sep landoj estis enskribitaj en la listo de la [[Monda heredaĵo de UNESKO|Mondaj Heredaĵoj de UNESKO]] kiel La Arkitektura Verkaro de Le Corbusier, Elstara Kontribuo al la Modernisma Movado.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://whc.unesco.org/en/news/1528/|titolo=The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement|alirdato=14a de Oktobro 2016}}</ref> Lia portreto estas montrata en la svisa dek-franka monbileto. == Vivo == [[Dosiero:Le Corbusier (1964) Stedelijk Museum Sikkensprijzen 916-9288 (cropped).jpg|eta|Le Corbusier.]] === Frua vivo (1887–1904) === <!--[[Dosiero:Le Corbusier (Charles-Édouard Jeanneret), 1920, Still Life, oil on canvas, 80.9 x 99.7 cm, Museum of Modern Art.jpg|eta|Le Corbusier (Charles-Édouard Jeanneret), 1920, ''Nature morte'' (''Still Life''), oil on canvas, {{convert|80.9|x|99.7|cm|1|abbr=on}}, [[Museum of Modern Art]], New York]]--> Charles-Édouard Jeanneret naskiĝis la 6-an de Oktobro 1887 en [[La Chaux-de-Fonds]], malgranda urbo en la franc-parolanta [[Kantono Neŭŝatelo]] en nordokcidenta Svisio, en la [[Ĵuraso (montaro)|Ĵurasa Montaro]], ĝuste je 5&nbsp;km el la limo kun Francio. Ĝi estis industria urbo, dediĉita al la fabrikado de horloĝoj. (Li adoptos la pseŭdonimon ''Le Corbusier'' en 1920.) Lia patro estis manlaboristo kiu emajligis skatolojn kaj horloĝojn, do resume li estis [[horloĝisto]], dum lia patrino instruis pianoludadon. Lia pli aĝa frato Albert estis amatora violonisto.<ref>Journel 2015, p. 32.</ref> Li ĉeestis infanĝardenon kiu uzis metodojn de [[Friedrich Fröbel]].<ref>Marc Solitaire, Le Corbusier et l'urbain – la rectification du damier froebelien, pp. 93–117.</ref><ref>Actes du colloque La ville et l'urbanisme après Le Corbusier, éditions d'en Haut 1993 – {{ISBN|2-88251-033-0}}.</ref><ref>Marc Solitaire, Le Corbusier entre Raphael et Fröbel, pp. 9–27, Journal d'histoire de l'architecture N°1, Presses universitaires de Grenoble 1988 – {{ISBN|2-7061-0325-6}}.</ref> Kiel liaj samtempuloj [[Frank Lloyd Wright]] kaj [[Mies van der Rohe]], Le Corbusier ne havis formalan akademian edukadon kiel arkitekto. Li estis allogita al la vidaj artoj kaj je la aĝo de dekkvin, en [[1900]], li ekedukiĝis kiel gravuristo ĉe la artlernejo de [[La Chaux-de-Fonds]] kie oni lernis aplikitajn artojn konektitaj kun horloĝproduktado. Tri jarojn poste li ĉeestis en la plej alta kurso de ornamado, fondita de la pentristo [[Charles L'Eplattenier]], kiu estis studinta en [[Budapeŝto]] kaj Parizo. Lia desegnoinstruisto, L'Eplattenier, direktis lin al [[arkitekturo]] en [[1904]] kaj igis lin realigi sian unuan [[vilao]]n, kiam li estis nur deksepjara. Le Corbusier skribis poste, ke L'Eplattenier faris lin "homo de arbaroj" kaj lernigis lin pentri el la naturo.{{Sfn|Journel|2015|page=32}} Lia patron portis lin ofte en la montoj ĉirkaŭ la urbo. Li skribis poste, "ni estis konstante sur montopintoj; ni kreskiĝis alkutimiĝintaj al vasta horizonto."<ref>Le Corbusier, ''L'Art décoratif d'aujourdhui'' (1925), p. 198.</ref> Lia arkitektura instruisto en la Arta Lernejo estis la arkitekto René Chapallaz, kiu havis grandan influon sur la plej fruaj domodesegnoj de Le Corbusier. Tamen, li informis poste, ke estis la arta instruisto L'Eplattenier kiu faris, ke li elektu arkitekturon. "Mi havis hororon el arkitekturo kaj el arkitektoj," li skribis: "Mi estis dekses-jaraĝa, mi akceptis la verdikton kaj obeis. Mi moviĝis al arkitekturo."<ref>Citita de Jean Petit, ''Le Corbusier lui-meme'', Rousseau, Geneva 1970, p. 28.</ref> === Vojaĝoj kaj unuaj domoj (1905–1914) === <gallery mode="packed" heights="150px"> File:Cdffallet.jpg|Studenta projekto de Le Corbusier, [[Vilao Fallet]], nome ĉaledo en La Chaux-de-Fonds, Svisio (1905) File:Maison blanche 01.jpg|La "Maison Blanche" (Blanka Domo), konstruita por la gepatroj de Le Corbusier en La Chaux-de-Fonds (1912) File:Villa Favre-Jacot 2.JPG|La Vilao Favre-Jacot en [[Le Locle]], Svisio (1912) </gallery> Le Corbusier eklernis mem irante al la biblioteko por legi pri arkitekturo kaj filozofio, vizitante muzeojn, skiz-pentrante konstruaĵojn, kaj konstruigante ilin. En 1905, li kaj du aliaj studentoj, sub suprarigardo de sia instruisto, René Chapallaz, desegnis kaj konstruigis sian unuan domon, nome [[Vilao Fallet]], por la gravuristo Louis Fallet, amiko de sia instruisto Charles L'Eplattenier. Situa sur la arbara montetaro ĉe La Chaux-de-Fonds, ĝi estis granda ĉaledo kun klindekliva tegmento laŭ la loka alpa stilo kaj zorge artkoloraj geometriaj modeloj por la fasado. La sukceso de tiu domo kondukis al lia konstruado de du similaj domoj, nome la Vilaoj Jacquemet kaj Stotzer, en la sama areo.{{Sfn|Journel|2015|page=49}} En Septembro 1907, li faris sian unuan vojaĝon ekster Svisio, nome iris al Italio; kaj poste en tiu vintro li veturis tra Budapeŝto al Vieno, kie li restis kvar monatojn kaj renkontiĝis kun [[Gustav Klimt]] kaj klopodis, sensukcese, renkontiĝi kun [[Josef Hoffmann]].{{Sfn|Journel|2015|page=48}} En Florenco, li vizitis la [[Florenca Kartuzio|Florencan Kartuzion]] en [[Galluzzo]], kiu faris porvivan impreson sur li. "Mi estis dezirante esti loĝinta en unu el tiuj kiujn ili nomas siajn ĉelojn," li skribis poste. "Ĝi estis la solvo por unika tipo de loĝejo por laboristo, aŭ pli bone por surtera paradizo."<ref>Letero al Eplattenier en Dumont, ''Le Corbusier, ''Lettres a ses maitres'', vol. 2, pp. 82–83.</ref> [[Dosiero:Peter Behrens by Rudolf Dührkoop - MKG.jpg|eta|[[Peter Behrens]] estis grava por la movado de [[moderna arkitekturo]], kaj kelkaj el la ĉefaj nomoj de la movado (kiel [[Ludwig Mies van der Rohe]], Le Corbusier kaj [[Walter Gropius]]) laboris por li en la plej fruaj stadioj de siaj karieroj.]] Ekde [[1909]] li lernis la teknikon de [[ŝtalbetono]] laborante dum dekkvar monatoj inter 1908 kaj 1910 kiel desegnisto en la oficejo de la arkitekto [[Auguste Perret]] en [[Parizo]]. Tiu estis pioniro de la uzado de plifortigita [[betono]] en loĝeja konstruado kaj la arkitekto de la ĉefa loko de [[Artdekora stilo]] nome la [[Teatro de la Elizeaj Kampoj]] En [[1910]] li veturis al Germanio, li dungiĝis ĉe [[Peter Behrens]], en kies oficejo li renkontiĝis kun [[Ludwig Mies Van Der Rohe]] kaj [[Walter Gropius]] kaj laboris dum kvar monatoj inter Oktobro 1910 kaj Marto 1911.{{Sfn|Journel|2015|pages=32–33}} Le Corbusier mem parolis pri sia orientvojaĝo kiam li estis ankoraŭ Charles-Edouard Jeanneret. Li ekvojaĝis en majo [[1911]]: dum kvin monatoj li veturis tra [[Prago]], [[Vieno]], [[Budapeŝto]], [[Istanbulo]], [[Ateno]] kaj aparte lia restado sur la [[monto Athos]], kiu inspiros lian arkitektfilozofion, sekve [[Pizo (Italio)|Pizo]], [[Pompejo]], [[Romo]] kaj multaj italaj urboj plenaj je artistaĵoj. Dum tiu vojaĝo li plenigis okdek desegnaĵkajerojn, kies desegnaĵojn li ofte uzis por ilustri tekstojn. Ekzemple multaj skizoj de la [[Partenono]], kies formoj li poste laŭdos en sia verko ''Vers une architecture'' (Al unu arkitekturo, 1923). Li parolos pri tio kion li vidis dum sia veturado en multaj el siaj libroj, kaj tio estis la celo de lia lasta libro, ''Le Voyage d'Orient'' (Vojaĝo al Oriento).<ref>Journel 2015, pp. 32–33.</ref> Ree en La Chaux-de-Fonds, li konstruis por siaj gepatroj la vilaon ''Jeanneret-Perret'' ([[1912]]), nomitan la [[Blanka Domo (Le Corbusier)|Blanka Domo]], kaj la vilaon ''Schwob'', nomita ankaŭ ''turka vilao''.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.swisspassions.com/en/canton-de-neuchatel/decouverte-et-curiosites/villa-turque-l-uvre-fondatrice-du-corb.html|titolo=La turka vilao|lingvo=franca|alirdato=4-a de majo 2010|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100105070306/http://www.swisspassions.com/en/canton-de-neuchatel/decouverte-et-curiosites/villa-turque-l-uvre-fondatrice-du-corb.html|arkivdato=2010-01-05}}</ref>. La Blanka Domo estis lia plej ambicia projekto: nova hejmo por liaj gepatroj, sur la arbara montetaro ĉe La-Chaux-de-Fonds. Tiu domo Jeanneret-Perret estis pli granda ol la aliaj, kaj de pli plinoviga stilo; la horizontalaj ebenoj kontrastis dastre kun la fortaj alpaj deklivoj, kaj ankaŭ la blankaj muroj kaj manko de ornamado estis en akra kontrasto kun la aliaj konstruaĵoj de la montetaro. La internaj spacoj estis organizitaj ĉirkaŭ la kvar pilieroj de la salono en la centro, antaŭindikante la malfermajn internojn kiujn li kreos en siaj postaj konstruaĵoj. La projekto estis pli multekoste konstruita ol imagite; liaj gepatroj devis translokiĝi el la domo post dek jaroj, kaj relokiĝi en pli malmultekosta hejmo. Tamen tio kondukis al mendo por konstrui eĉ pli imponan vilaon en la najbara urbeto [[Le Locle]] por riĉa horloĝofabrikisto, nome Georges Favre-Jacot. Le Corbusier desegnis la novan domon en malpli ol unu monato. La konstruaĵo estis zorge desegnita por kongrui kun ĝia loko, kaj la interna plano estis spacohava kaj desegnita ĉirkaŭ korto por havi maksimuman lumon, nome grava elirejo el la tradicia hejmo.<ref>Journel 2015, pp. 48–9.</ref> === Domeno Domo kaj Domo Schwob (1914–1918) === <!--[[Dosiero:Charles-Édouard Jeanneret (Le Corbusier), 1914-15, Maison Dom-Ino.jpg|eta|maldekstra|Charles-Édouard Jeanneret, 1914–15, [[Domeno Domo]].]]--> Dum la [[Unua Mondmilito]], Le Corbusier instruis en sia iama lernejo en La-Chaux-de-Fonds. Li koncentriĝis en teoriaj arkitekturaj studoj uzante modernajn teknikojn.<ref name="Choay">{{Cite book|last=Choay|first=Françoise|title=Le Corbusier|url=https://openlibrary.org/works/OL8322926W/Le_Corbusier|year=1960|pages=10–11|publisher=George Braziller, Inc.|isbn=0-8076-0104-7|subscription=yes}}</ref> En Decembro 1914, kun la inĝeniero Max Dubois, li komencis seriozan studon de la uzado de plifortigita betono kiel [[konstrumaterialo]]. Li jam estis malkovrinta la betonan laboron kun Auguste Perret en Parizo, sed nun li volis uzi ĝin laŭ novaj vojoj. "Plifortigita betono havigis al mi nekredeblajn rimedojn," li skribis poste, "kaj varion, kaj pasiecan plastikecon laŭ kiuj per si mem miaj strukturoj estos ritmo de palaco, kaj Pompeja trankvileco.".<ref>Letero al Auguste Perret (1915), citita en ''Lettres a ces Maitres'', vol. 1, p. 33.</ref> Tio kondukis lin al lia plano por la [[Domeno Domo]] (1914–15). Tiu modelo proponis malferman plankoplanon konsistanta el tri betonaj lamenoj subtenitaj de ses fajnaj kolonoj el [[ŝtalbetono]], kun ŝtuparo kiu havigu aliron al ĉiu nivelo en unu flanko de la plankoplano.<ref name="Tim Benton">Tim Benton, ''Les Villas de Le Corbusier 1920–1929'', Philippe Sers éd. Paris, 1987.</ref> Tiu sistemo estis origine dezajnita por havigi grandajn nombrojn de portempaj loĝejoj post la Unua Mondmilito, produktante nur lamenojn, kolonojn kaj ŝtuparojn, kaj la loĝantoj povus konstrui la eksterajn murojn pere de proksimaj materialoj. Li priskribis ĝin en sia patenta formularo kiel "apudigebla sistemo de konstruado laŭ senfina nombro de kombinoj de planoj. Tio permesus, li skribis, "la konstruadon de la dividomuroj je ajna punkto sur la fasado aŭ la interno." [[Dosiero:CF05.jpg|eta|maldekstre|La domo Anatole Schwob en La-Chaux-de-Fonds (1916–1918).]] Laŭ tiu sistemo, la strukturo de la domo ne aperos ekstere, sed povus esti kaŝita malantaŭ vitra muro, kaj la interno povus esti aranĝita iel ajn kiel la arkitekto dezirus.<ref>Citita de Turner, Paul, "La Formation de Le Corbusier", Paris, Macula, 1987, p. 218.</ref> Post ĝi estis patentita, Le Corbusier desegnis nombrajn domojn laŭ tiu sistemo, kiuj estis ĉiuj blankaj betonaj skatoloj. Kvankam kelkaj el tiuj estis neniam konstruitaj, ili montris liajn bazajn arkitekturajn ideojn kiuj dominos liajn verkojn laŭlonge de la 1920-aj jaroj. Li rafinis la ideon en sia libro de 1927 nome ''Five Points of a New Architecture'' (Kvin punktoj de nova arkitekturo, vidu sube apartan ĉapitron). Tiu dezajno, kiu alvokis al la disasociigo de la strukturo el la muroj, kaj al la libereco de planoj kaj fasadoj, iĝis la fundamento por plej el lia arkitekturo de la venontaj dek jaroj.{{Sfn|Journel|2015|page=50–51}} En aŭgusto 1916, Le Corbusier ricevis sian plej grandan mendon ĝis tiam, nome konstrui vilaon por la svisa horloĝfabrikisto Anatole Schwob, por kiu li jam estis kompletiginta kelkajn malgrandajn remodelajn projektojn. Li ricevis grandan buĝeton kaj liberecon por dezajni ne nur la domon, sed ankaŭ por krei la internan ornamadon kaj elekti la meblaron. Laŭ la indikoj de Auguste Perret, li konstruis la strukturon el ŝtalbetono kaj plenigis la truojn per [[briko]]j. La centro de la domo estas granda betona skatolo kun du duonkolonaj strukturoj ambaŭflanke, kio respegulas liajn ideojn de puraj geometriaj formoj. Granda malferma salono kun [[lustro]] okupis la centron de la konstruaĵo. "Vi povas vidi," li skribis al Auguste Perret en Julio 1916, "ke Auguste Perret lasis pli en mi ol Peter Behrens."<ref>Citita en ''Lettres a css maitres'', vol. 1, p. 181.</ref> La grandaj ambicioj de Le Corbusier koliziis kontraŭ la ideoj kaj buĝeto de lia kliento, kaj tio kondukis al malagrablaj konfliktoj. Schwob procesis kaj malpermesis al Le Corbusier aliron al la ejo, aŭ la rajton postuli esti la arkitekto. Le Corbusier respondis, "Ĉu plaĉas al vi aŭ ne, mia esto estas enskribita en ĉiu angulo de via domo." Le Corbusier ege fieris pro tiu domo, kaj reproduktis ties bildojn en kelkaj el siaj libroj.{{Sfn|Journel|2015|page=50}} === Pentrarto, Kubismo, Purismo kaj ''L'Esprit Nouveau'' (1918–1922) === <!--[[Dosiero:Le Corbusier, 1921, Nature morte, oil on canvas, 54 x 81 cm, Musée National d'Art Moderne.jpg|eta|maldekstra|upright=1.15|Le Corbusier, 1921, ''Nature morte'' (''Still Life''), oil on canvas, 54 x 81 cm, [[Musée National d'Art Moderne]], Paris]] [[Dosiero:Le Corbusier (Charles Edouard Jeanneret), 1922, Nature morte verticale (Vertical Still Life), oil on canvas, 146.3 x 89.3 cm, Kunstmuseum, Basel.jpg|eta|Le Corbusier, 1922, ''Nature morte verticale'' (''Vertical Still Life''), oil on canvas, {{convert|146.3|x|89.3|cm|1|abbr=in}}, [[Kunstmuseum Basel]] ]] [[Dosiero:Le Corbusier (Charles-Édouard Jeanneret), 1920, Guitare verticale (2ème version), oil on canvas, 100 x 81 cm, Fondation Le Corbusier, Paris.jpg|eta|Le Corbusier, 1920, ''Guitare verticale'' (2ème version), oil on canvas, {{convert|100|x|81|cm|0|abbr=on}}, Fondation Le Corbusier, Paris]]--> Ekde 1917 li jam estis malferminta arkitekturmetiejon en [[Parizo]]. Kune kun [[Amédée Ozenfant]] li kreis en [[1918]] la bazojn de [[purismo (arto)|purismo]], moderna arta fluo samtempa kiel [[kubismo]] sed ne rilata al ĝi. Li verkis multajn artikolojn pri la moderna homo publikigitaj en la gazeto ''L'Esprit Nouveau'' (La nova spirito): {{citaĵo|Verkoj iĝas legeblaj pro formoj simplaj kaj senornamaj, organizitaj je konstruaĵoj ordigitaj, kiuj kreas harmonion.}} Le Corbusier translokiĝis al Parizo definitive en 1917 kaj komencis sian propran arkitekturan praktikon kun sia kuzo, nome [[Pierre Jeanneret]] (1896–1967), partnereco kiu daŭros ĝis la 1950-aj jaroj, kun interrompo en la jaroj de la [[Unua Mondmilito]].<ref>[https://www.larousse.fr/encyclopedie/personnage/Le_Corbusier/129220 Larousse, Éditions. "Encyclopédie Larousse en ligne – Charles Édouard Jeanneret dit Le Corbusier". larousse.fr.] Alirita la 30an de Oktobro 2018.</ref> [[Dosiero:Cover esprit nummer 1.jpg|eta|dekstre|''L'Esprit Nouveau'', No. 1, Oktobro 1920. Eldonita de Paul Dermée kaj Michel Seuphor, poste de by Charles-Edouard Jeanneret (Le Corbusier) kaj Amédée Ozenfant. Publikigita de Éditions de l'Esprit Nouveau, Parizo.]] En 1918, Le Corbusier renkontiĝis kun la kubisma pentristo [[Amédée Ozenfant]], kiun li konsideris amikan spiriton. Ozenfant kuraĝigis lin pentri, kaj ambaŭ komencis periodon de kunlaborado. Malakceptante [[kubismo]]n kiel neracian kaj "romantisman", la paro kune publikigis sian manifeston, nome ''Après le cubisme'' kaj establis novan artan movadon, nome [[Purismo (arto)|Purismo]]. Ozenfant kaj Le Corbusier ekverkis por nova gazeto, ''L'Esprit nouveau'' (La nova spirito), kaj disvastigis tiel energie kaj imagopove siajn ideojn pri arkitekturo. En la unua eldono de tiu gazeto en [[1920]] li unuafoje uzis la [[pseŭdonimo]]n ''"Le Corbusier"'', kiu estas adaptaĵo de nomo de sia patrinflanka prapatro ''"Lecorbésier"'' devena el [[Albi]]<ref>Le Corbusier, choix de lettres, lok. cit., p. 161 legebla rete ĉe [http://books.google.com/books?id=SOKNzunERUwC&pg=PA161&lpg=PA161&dq=pseudonyme+le+corbusier&source=bl&ots=E6o85rbmII&sig=CNdWQCBfcvfyF2vqlq-wV3vMIss&hl=fr&ei=CBN8SoKrOoGQjAf8rLiIBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9#v=onepage&q=&f=false] kaj [http://www.fondationlecorbusier.asso.fr/repbio_us.htm Repères biographiques, Fondation Le Corbusier] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091002165335/http://www.fondationlecorbusier.asso.fr/repbio_us.htm |date=2009-10-02 }}</ref>, kiel signo ke iu ajn povas reinventi sin mem.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=SOKNzunERUwC&pg=PA161|title=Le Corbusier: choix de lettres|first1=Le|last1=Corbusier|first2=Jean|last2=Jenger|date=[[1-a de januaro]] [[2002]]|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books}}</ref><ref>[http://www.fondationlecorbusier.asso.fr/repbio_us.htm Repères biographiques, Fondation Le Corbusier] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091002165335/http://www.fondationlecorbusier.asso.fr/repbio_us.htm |date=2009-10-02 }}. Fondationlecorbusier.asso.fr. Alirita la 30an de Oktobro 2018.</ref> Adopti unusolan nomon por identigi sin mem estis mode inter artistoj diversfake dum tiu epoko, speciale en Parizo. Li tamen daŭre uzis lian nomon por subskribi iujn artikolojn en la sama gazeto. Inter 1918 kaj 1922, Le Corbusier konstruis nenion, kaj koncentris siajn klopodojn al Purisma teorio kaj pentrado. En 1922, li kaj lia kuzo Pierre Jeanneret malfermis studion en Parizo ĉe 35 rue de Sèvres.<ref name="Choay"/> Liaj teoriaj studioj tuj antaŭeniris al kelkaj diferencaj unu-familiaj dommodeloj. Inter tiuj estis la Domo "Citrohan", vortoludo por la nomo de la Franca [[Citroën]] aŭtomarko, por la modernaj industriaj metodoj kaj materialojn kiujn Le Corbusier defendis uzi por domoj. Tie, Le Corbusier proponis tri-plankan strukturon, kun duoble-peza salono, dormoĉambroj en la dua etaĝo, kaj kuirejo en la tria etaĝo. La tegmento estus okupita de sunteraso. Por la ekstero Le Corbusier instalis ŝtuparon por havigi aliron al la dua etaĝo el la grunda nivelo. Tie, kiel en aliaj projektoj el tiu periodo, li desegnis ankaŭ la fasadojn pòr inkludi grandajn neinterrompitajn seriojn de fenestroj. La domo uzis ortangulan planon, kun eksteraj muroj kiuj ne estis plenigitaj de fenestroj sed male lasis kiel blankaj, stukaj spacoj. Le Corbusier kaj Jeanneret lasis la interinon estetike pura, kun la movebla meblaro faritaj el tubaj metalkadroj. Lumaj instalaĵoj konsistis kutime el solaj, nudaj lampoj. Ankaŭ la internaj muroj restis pure blankaj. === ''Vers une architecture'' (1920–1923) === [[Dosiero:Pierre Jeanneret (cropped).jpg|eta|180px|maldekstre|Lia kuzo Pierre Jeanneret kaj kunlaboranto de la 1920-aj jaroj.]] En [[1922]] li asociiĝis al sia kuzo, la [[arkitekto]]-[[dezajnisto]] [[Pierre Jeanneret]]. En 1922 kaj 1923, Le Corbusier dediĉis sin al defendo de siaj novaj konceptoj de arkitekturo kaj [[urboplanado]] per serio de polemikaj artikoloj publikigitaj en ''L'Esprit Nouveau''. En la Pariza ''Salon d'Automne'' en 1922, li prezentis sian planon por la [[Nuntempa Urbo]], nome modela urbo por tri milionoj da personoj, kies loĝantoj loĝus kaj laborus en grupo de identaj sesdek-etaĝaj altaj apartamentejoj ĉirkaŭataj de pli malaltaj zigzagaj apartamentaj blokoj kaj granda parko. En 1923, li kolektis siajn eseojn el ''L'Esprit Nouveau'' kaj per tio publikigis sian unuan kaj plej influan libron, nome "Vers une architecture" (Al unu arkitekturo). Li prezentis siajn ideojn por la futuro de arkitekturo per serio de maksimoj, deklaroj, kaj postuloj. Li komencis per {{Citaĵo|Ĵus komencis granda epoko. Ekzistas nova spirito. Jam ekzistis amaso da verkoj en la nova spirito, ili troviĝas ĉefe en industria produktado. Arkitekturo estas sufoka en siaj nunaj uzoj. "Stiloj" estas mensogo. Stilo estas unuo de principoj kiuj animigas la tutan verkaron de periodo kaj kiu rezultas en karaktera spirito... Nia epoko determinas ĉiutage sian stilon. Niaj okuloj, bedaŭrinde ne scias ankoraŭ kiel vidi ĝin}} kaj finis per sia plej fama maksimo, "Domo estas maŝino kie oni loĝas." Plej el la multaj fotoj kaj desegnoj de la libro venis el eksteroj de la mondo de tradicia arkitekturo; la kovrilo montris la promenejon de oceana krozo-ŝipo, dum aliaj montris konkurencaŭtojn, aviadilojn, fabrikojn kaj la grandajn ŝtalbetonajn arkojn de [[hangaro]]j por [[zepelino]]j.{{Sfn|Le Corbusier|1923|pages=1–150}} === Pavilono ''L'Esprit Nouveau'' (1925) === Grava frua verko de Le Corbusier estis la [[Pavilono]] ''L'Esprit Nouveau'', konstruita por la [[Internacia Ekspozicio de Modernaj Dekoraj kaj Industriaj Artoj]] de 1925 en Parizo, nome evento kiu poste donis sian nomon al la [[Artdekora stilo]]. Le Corbusier konstruis la [[pavilono]]n kunlabore kun [[Amédée Ozenfant]] kaj kun sia kuzo Pierre Jeanneret. Le Corbusier kaj Ozenfant estis rompinta el la grupo de [[Kubismo]] kaj estis forminta la movadon de [[Purismo (arto)|Purismo]] en 1918 kaj en 1920 estis fondinta sian gazeton ''L'Esprit Nouveau''. En sia nova gazeto, ''Le Corbusier'' klare denoncis la dekoraciajn artojn: "Dekora Arto, male al la maŝina fenomenono, estas la fina skuo de la malnovaj manmodoj, mortanta afero." Por bildigi siajn ideojn, li kaj Ozenfant decidis krei malgrandan pavilonon en la Ekspozicio, reprezentanta sian ideon de la estonta urba loĝeja unuo. Li skribis:<blockquote>"Domo estas ĉelo ene de la korpuso de urbo. La ĉelo estas formita de ŝlosilaj elementoj kiuj estas la mekaniko de hejmo… Dekora arto estas kontraŭnorma. Nia pavilono enhavos nur normajn aĵojn kreitajn de industrio en fabrikoj kaj amasproduktitajn, objektoj vere de la nuntempa stilo… mia pavilono estos tiele ĉelo elprenita el granda apartamenta konstruaĵo."{{Sfn|Arwas|1992|page=46}}</blockquote>Le Corbusier kaj liaj kunlaborantoj ricevis terenon malantaŭ la [[Grand Palais]] en la centro de la Ekspozicio. La tereno estis arbarigita, kaj la ekspoziciantoj ne rajtis forhaki arbojn, kaj tiele Le Corbusier konstruis sian pavilonon lasante arbon en la centro, kiu aperas tra truo en la tegmento. La konstruaĵo estis simpla blanka skatolo kun interna teraso kaj kvadrataj vitraj fenestroj. La interno estis dekoraciita per malmultaj kubismaj pentraĵoj kaj per malmultaj pecoj de amas-produktitaj komerce disponebla meblero, tute diferenca el la multekosta, ekskluzivaj pecoj de la aliaj pavilonoj. La ĉefaj organizantoj de la Ekspozicio estis koleraj, kaj konstruis barilon por parte kaŝi la pavilonon. Le Corbusier devis alvoki al la Ministerio de Fajnaj Artoj, kiu ordonis la forigon de la barilo.{{Sfn|Arwas|1992|page=46}} Krom la meblaron, la pavilono ekspoziciis ankaŭ modelon de lia "[[Plano Voisin]]", nome lia provoka plano por rekonstrui grandan parton de la centro de Parizo. Li proponis malkonstrui grandan areon norde de la rivero Sejno kaj anstataŭi la mallarĝajn stratojn, monumentojn kaj domojn per gigantaj sesdek-etaĝaj krucformaj turoj metitaj ene de ortogona stratokadro kaj parkeca verda spaco. Lia skemo trafis kritikaron kaj malaprezon el francaj politikistoj kaj industriistoj, kvankam ili estis favoraj al la ideoj de [[Tajlorismo]] kaj [[Fordismo]], kiuj fakte estis en la fono de liaj dezajnoj. La plano neniam estis serioze konsiderita, sed ĝi okazigis polemikon pri kiel trakti la troloĝitajn malriĉajn laboristajn kvartalojn de Parizo, kaj ĝi poste vidis partan realigon en la loĝejaj disvolvigoj konstruitaj en la Parizaj ĉeurboj en la 1950-aj kaj 1960-aj jaroj. La Pavilono estis ridindigita fare de multaj kritikistoj, sed Le Corbusier, netuŝita, skribis:<blockquote>"Nune nur unu afero estas certa. 1925 markis la decidigan turnoŝtonon en la kverelo inter tio malnova kaj tio nova. Post 1925, la amantoj de antikvo estos finigintaj siajn vivojn… Progreso estas atingita pere de eksperimentado; la decido estos akirita en la kampo de la batalo de tio 'nova'."{{Sfn|Arwas|1992|page=49}}</blockquote> === ''L'Art décoratif d’aujourd'hui'' (1925) === [[Dosiero:Otto Mayer - Adolf Loos. (Fotografie um 1904) (cropped).jpg|eta|maldekstre|Por ''L'Art décoratif d’aujourd'hui'' Le Corbusier uzis la ideojn de la aŭstria arkitekto Adolf Loos.]] En 1925, Le Corbusier kombinis serion de artikoloj pri dekora arto el la gazeto ''L'Esprit Nouveau'' en libron, ''L'art décoratif d'aujourd'hui'' (''La nuntempa dekora arto'').<ref>Le Corbusier, ''L'Art décoratif d’aujourd'hui'', Paris, G. Crès, « L’Esprit nouveau », 1925. Reeldono.</ref><ref>[http://books.openedition.org/pupo/2422?lang=en Yannis Tsiomis, ''Le Corbusier, L’Art décoratif d’aujourd’hui et « la loi du ripolin »''], Presses Universitaires de Paris Nanterre, 2012</ref> La libro estis spirita atako kontraŭ la pura ideo de dekora arto. Lia baza principo, ripetita laŭlonge de la libro, estis: "Moderna dekoracia arto ne havas dekoracion."<ref>Le Corbusier, ''L'art décoratif d'aujourd'hui'', (origine 1925, Flammarion eldono de 1996, ISBN+978-2-0812-2062-1.</ref> Li atakis entuziasme la stilojn prezentitajn en la [[Internacia Ekspozicio de Modernaj Dekoraj kaj Industriaj Artoj|Ekspozicio de Dekoraj Artoj]]:<blockquote>"La deziro dekori ĉion ĉirkaŭ oni estas falsa spirito kaj abomeninda malgranda perverso… La religio de belaj materialoj estas en sia fina agonio… La preskaŭ histeria lavango en ĵusaj jaroj al tiu preskaŭ orgio de dekoracio estas nur la lasta spasmo de morto jam antaŭvidebla."{{Sfn|Le Corbusier|page=98}}</blockquote>Li citis la libron de 1912 de la Aŭstria arkitekto [[Adolf Loos]] "Ornamo kaj krimo", kaj citis la diraĵon de Loos, "Ju pli klera esta popolo, des pli da dekoracio malaperas." Li atakis la dekoran revivigon de klasikaj stiloj, nome tion kion li nomis "modernaj Ludoviko Filipo kaj Ludoviko la 16-a"; li kondamnis la "simfonion de koloro" en la Ekspozicio, kaj nomis ĝin "la venko de arigantoj de koloroj kaj materialoj. Ili fanfaronis en koloroj… Ili estis farantaj pladojn de alta kuirarto." Li kondamnis la ekzotajn stilojn prezentitajn en la Ekspozicio bazitajn sur la arto de Ĉinio, Japanio, Barato kaj Persio. "Postulas nuntempe energion plifirmigi niajn okcidentajn stilojn." Li kritikis la "valorajn kaj neutilajn objektojn kiujn oni akumulas sur la bretojn" en la nova stilo. Li atakis la "susurajn silkojn, la marmorojn kiuj tordiĝas kaj turniĝas, la vermiljonajn vipfrapojn, la arĝentkolorajn klingojn de Bizanco kaj de Oriento… Ni estu faritaj tiel!"{{Sfn|Le Corbusier|1925|page=70–81}} "Kial oni diras botelojn, seĝojn, kestojn kaj objektojn dekoraciajn?" Le Corbusier demandis. "Ili estas utilaj aĵoj… Dekoracio ne estas necesa. Arto estas necesa." Li deklaris, ke estontece la dekoraciarta industrio produktos nur "objektojn kiuj estu perfekte utilaj, konvenaj, kaj havu veran plezuron kiu plenumos nian spiriton per sia eleganto kaj la pureco de ties farado, kaj per la efiko de ties servoj. Tiu racia perfekto kaj preciza determinemo kreas la ligilon sufiĉan por agnoski stilon." Li priskribis la estontecon de dekoracio en tiuj terminoj: "La idealo estas iri labori en la superba oficejo de moderna fabriko, ortangula kaj bone lumigita, farbita per blanka Ripolin (ĉefa franca farboproduktanto); kie regu riĉa aktiveco kaj laborema optimismo." Li konkludis ripetinte "Moderna dekoracio ne havas dekoracion".{{Sfn|Le Corbusier|1925|page=70–81}} La libro iĝis manifesto por tiuj kiuj kontraŭis la plej tradiciajn stilojn de dekoraciaj artoj; en la 1930-aj jaroj, kiel Le Corbusier antaŭdiris, la modernigitaj versioj de la meblaro Ludoviko Filipo kaj Ludoviko la 16-a kaj la brilkoloraj murpaperoj de stiligitaj rozoj estis anstataŭitaj de pli simpla, pli pura stilo. Laŭgrade la modernismo kaj funkciismo proponita de Le Corbusier superis la plej ornamecan stilon. La lakonaj titoloj kiujn Le Corbusier uzis en la libro, ''1925 Expo: Arts Deco'' estis adaptitaj en 1966 de priarta historiisto [[Bevis Hillier]] por katalogo de ekspozicio pri la stilo, kaj en 1968 en la titolo de libro, ''Art Deco of the 20s and 30s''. Kaj tiele la termino "Art Deco" estis komune uzata kiel la nomo de la stilo.<ref>''Benton, Charlotte, Benton, Tim, Wood, Ghislaine, ''Art Déco dans le monde- 1910–39'', 2010, Renaissance du Livre, {{ISBN|9782507003906}}, pp. 16–17.</ref> === ''Kvin punktoj de arkitekturo'' al Vilao Savoye (1923–1931) === {{Ĉefartikolo|Vilao Savoye}} <gallery mode="packed" heights="200px"> <!--File:Villa La Roche 2013.jpg|Vilao La Roche-Jeanneret (nune [[Fondaĵo Le Corbusier]]) en Parizo (1923)--> Dosiero:CorbuVevey 6361.jpg|Vilao ''Le Lac'' (1924) File:Weissenhof Corbusier 03.jpg|Corbusier Haus en Weissenhof, Stutgarto, Germanio (1927) File:Weissenhof photo house citrohan east façade Le Corbusier & Pierre Jeanneret Stuttgart Germany 2005-10-08.jpg|Citrohan Haus en Weissenhof, Stutgarto, Germanio (1927) <!--File:VillaSavoye.jpg|[[Vilao Savoye]] en [[Poissy]] (1928–1931)--> </gallery> La famo kiun Le Corbusier akiris el siaj verkoj kaj la Pavilono de la Ekspozicio de 1925 kondukis al mendoj por konstrui dekduon da loĝejoj en Parizo kaj en la Pariza regiono en sia "purisma stilo." Tiuj estis la [[Maison La Roche|Maison La Roche/Albert Jeanneret]] (1923–1925), kiu nun estas hejmo de la [[Fondaĵo Le Corbusier]]; la [[Maison Guiette]] en [[Antverpeno]], Belgio (1926); rezidejo por [[Jacques Lipchitz]]; la [[Maison Cook]], kaj la [[Maison Planeix]]. En 1927, li estis invitita de la Germana [[Deutscher Werkbund|Werkbund]] por konstrui tri domojn laŭ la modelurbo Weissenhof apud [[Stutgarto]], bazite sur la Domo Citrohan kaj aliaj teoriaj modeloj kiujn li estis publikiginta. Li priskribis tiujn projektojn detale en unu el siaj plej bone konataj eseoj, nome ''Kvin punktoj de arkitekturo''.{{Sfn|Journel|2015|page=37}} La venontan jaron li komencis la konstruadon de la [[Vilao Savoye]] (1928–1931), kiu iĝis unu el la plej famaj inter la verkoj de Le Corbusier, kaj ikono de moderna arkitekturo. Situa en [[Poissy]], en pejzaĝo ĉirkaŭita de arboj kaj granda [[gazono]], la domo estas eleganta blanka skatolo metitaj sur serioj de sveltaj [[piliero]]j, ĉirkaŭita de horizontala bendo de fenestroj kiuj plenigas la strukturon per lumo. La servaj areoj (aŭtohaltigejo, ĉambroj por servistoj kaj vestolavejo) estas situaj sub la domo. Vizitantoj eniras al [[vestiblo]] el kiu milda ramplo kondukas al la domo mem. La dormoĉambroj kaj salonoj de la domo estas distribuitaj ĉirkaŭ pendoĝardeno; la ĉambroj havas vidon kaj al la pejzaĝo kaj al la ĝardeno, kio havigas aldonajn lumon kaj aeron. Alia ramplo kondukas al la tegmento, kaj ŝtuparo kondukas suben al la [[kelo]] sub la pilieroj. === Projektoj === Inter la jaroj [[1920]] kaj [[1930]] li realigis aron de projektoj de vilaoj, kie videblas la formaligo de lia aparta arkitektura "lingvaĵo".<ref name="Tim Benton"/> Inter ili: * La vilao Ker-Ka-Re, nomita ankaŭ vilao Besnus, en [[Vaucresson]], finkonstruita en [[1923]] * La metiejo Ozenfant por lia amiko pentristo en Parizo, finkonstruita en [[1923]] * La metiejoj Lipchitz-Miestchaninoff, finkonstruitaj en [[1925]] en [[Boulogne-sur-Seine]] * La apartamento Beistegui, konstruita super konstruaĵo sur la [[Champs-Élysées]], en Parizo, finkonstruita en [[1933]], sed malkonstruita intertempe, * La vilao Church, en [[Ville-d'Avray]], finkonstruita en [[1929]] kaj same malkonstruita. Du realigoj estas aparte rimarkindaj en tiu serio: * La [[vilao Stein]], konata ankaŭ kiel "vilao de la [[teraso]]j", finkonstruita ĉ. [[1929]] en [[Garches]]. Tiu misio, modifiita plurfoje, disiĝis de la originala plano pro disigo en apartamentojn, * La [[vilao Savoye]], ([[1929]], [[Poissy]]), vera aplikado de la ''"kvin punktoj de moderna arkitekturo"'', la plej rimarkinda de tiu periodo, kiu havos gravegan influon al la historio de arkitekturo. Praktikante sian metion de arkitekto, Le Corbusier daŭrigis teorian meditadon pri urboplanado per projektoj kiuj estigis polemikojn kiel ekzemple la [[plano Voisin]] en [[1925]], en kiu li proponis re-urbecigi Parizon, malkonstruante loĝejojn laŭ la [[kajo]]j kaj en la centro (krom konataj historiaj monumentoj) por konstrui vastajn [[nuboskrapulo]]jn. Li organizis en [[1928]] la [[Internacia Kongreso de Moderna Arkitekturo|Internacian Kongreson de Moderna Arkitekturo]]. En [[1929]] li ankaŭ prezentis meblaron dezajnitan kun Charlotte Perriand. En 1926 li estis membro de la unua franca faŝisma partio, ''Le Faisceau'', de [[Georges Valois]]. === 1929–1944, komunaj loĝejoj, publikaj konstruaĵoj kaj urboplanado === [[Dosiero:CHF10 8 front.jpg|eta|250px|Portreto de Le Corbusier, sur svisa [[monbileto]].]] Ekde la [[granda krizo|ekonomia krizo de 1929]] Le Corbusier koncentris sian teorian pripensadon pri la organizado de urba koncentriĝo. Ĉiuj ĉi liaj projektoj, kiel la aranĝo de la marbordo de [[Alĝero]] en [[1930]], urbecigesploro de [[Rio de Janeiro]], ktp., estis akre kritikitaj. Samtempe il realigis la urban rifuĝejon de la [[Savarmeo]] ([[france]] ''Armée du Salut'') en [[1929]] en [[Parizo]], la svisan pavilonon de la internacia universitata urbo de Parizo ([[1930]]-[[1932]]) kaj kunlabore kun la brazila arkitekto [[Oscar Niemeyer]] la ministrejon pri nacia edukado en [[Rio de Janeiro]] ([[1936]]-[[1943]]). En tiu epoko li montris simpation al [[Hitler]] kaj [[Mussolini]], montris sin kontraŭjuda, kontentiĝis pri la okupacio de Francio fare de la [[Nazia Germanio]] kaj instaliĝis en la teritorio de la Reĝimo de Vichy. La konduto de la arkitekto en tiu epoko levis nuntempan polemikon en Francio fare de intelektuloj kiuj klopodas eviti, ke la franca ŝtato ankoraŭ subvenciu la fondaĵon kaj aktivecon rilate al Le Corbusier.<ref>Álex Vicente, ''La ideología pronazi de Le Corbusier que pone en peligro su legado en Francia'', [[El País]], 28a de aprilo 2019, [https://elpais.com/elpais/2019/04/24/eps/1556120509_019452.html?por=mosaico] Alirita la 2an de majo 2019</ref> === 1945–1965, postmilite === De [[1945]] ĝis [[1952]], Le Corbusier konstruis loĝejaron en [[Marseille]] sur fostoj. En tiu konstruaĵo li provis apliki siajn arkitekturajn principojn por nova formo de loĝejaro, kreante la ''vertikalan vilaĝon'', konsistantan el 360 apartamentoj kunigitaj de ''internaj stratoj''. Konstruita inter [[1945]] kaj [[1952]], sur la bulvardo Michelet de [[Marseille]], ĉe la [[Stadiono Velodrome]], tiu konstruaĵo estas unu el la kvin loĝejaroj konstruitaj de Le Corbusier dum lia kariero. Ĉefe konsistanta el loĝejoj, ĝi enhavas ankaŭ ĉe meza alto de la dek sep etaĝoj, oficejojn kaj aliajn komercajn servojn, kiaj vendejoj, panejo, kafejo, hotelo, restoracio, librovendejo, ktp. La tegmentan etaĝon, libere alireblan de la publiko, okupas publikaj oficejoj: infanĝardeno, sportejo, atletisma trakaro, naĝejeto kaj aŭlo. En [[1950]], 63-jaraĝa, li rekonstruis la kapelon [[Kapelo Notre-Dame-du-Haut (Ronchamp)|Notre-Dame-du-Haut]] en [[Ronchamp]] ([[Franche-Comté]]), detruitan de la bombadoj de [[septembro]] [[1944]]. Temis pri lia unua projekto pri religia konstruaĵo. Li aplikis siajn urbajn arkitekturajn principojn je skalo de urbo, kiam [[Barato|barataj]] aŭtoritatoj donis al li en la [[1950-aj jaroj]] la projekton de la urbo [[Ĉandigaro]], nova ĉefurbo de [[Panĝabo (Barato)|Panĝabo]]. Li desegnis la administraciajn konstruaĵojn por tiu urbo: justicpalacon, palacon de la Kapitolo, sekretariejon kaj palacon de la asembleo. Li uzis sintezon inter siaj komencaj novigaj teorioj kaj novaj formoj. En [[1952]] la konstruinto de grandegaj konstruaĵoj konstruigis por si mem en [[Roquebrune-Cap-Martin]] kabanon de 3,66 m x 3,66 m x 2,26 m. == La kvin punktoj de nova arĥitekturo == En 1927 Le Corbusier kaj Pierre Jeanneret publikigis eseon sub la titolo "Kvin punktoj de nova arĥitekturo" ({{fr}} ''Cinq points d'une nouvelle architecture''); ĝi proponas kvin karakterizaĵojn, kiuj nun estas nomataj "kvin punktoj de la moderna arĥitekturo". Ĉiuj kvin dependas de la fakto, ke per [[ŝtalo]] kaj [[armita betono|armita]] aŭ streĉita [[betono]] eblas realigi konstruaĵojn, kies videbla strukturo nur malmulte dependas de la necesoj de [[statiko]]. Tio ebligas jenajn kvin arĥitekturajn elementojn, kiujn Le Corbusier opiniis karakterizaj de moderna arĥitekturo: # La '''pilieroj''' ({{fr}} ''pilotis''): La teretaĝo portu la supran parton de konstruaĵo ne per muroj, sed per pilieroj, tiel permesante ke lumo kaj homoj facile atingu ĉiujn partojn. La konstruaĵo ŝajnas konsisti nur el la supra parto ("kesto en la aero"), malkonektita disde la grundo kaj ties humideco. La ternivela spaco sub la konstruaĵo povas servi kiel trairejo aŭ traveturejo, aŭ kiel ĝardeno. # La '''terasa tegmento''' (france ''toit terrasse''): Tegmento ne estu laŭtradicie dekliva, sed horizontala, tiel proponante spacon utiligeblan ekzemple por ĝardeno aŭ naĝejo, ĉio ajn, kio estas elmetebla al la influoj de la vetero. # La '''libera areo''' (france ''plan libre''): Muroj estu lokitaj ne laŭ la necesoj de [[statiko]], sed laŭ utileco aŭ estetiko; la statikan portadon de la konstruaĵo surprenu maldikaj elementoj el betono kaj ŝtalo. # La '''libera fasado''' (france ''façade libre''): Same kiel internaj muroj ankaŭ la fasado ne estu sub la ordono de la statiko, sed obeu nur al stilaj celoj, estu kvazaŭ haŭto de la konstruaĵo. # La '''laŭlonga fenestro''' aŭ benda fenestro (france ''fenêtre en longueur'' aŭ ''fenêtre bandeau''): Ĉar la eksteraj muroj ne bezonas porti la konstruaĵon kaj fenestroj do ne bezonas fortajn [[lintelo]]jn, eblas konstrui fenestron laŭ la tuta larĝo de konstruaĵo, kio permesas elstaran lumigon de la ĉambroj. == Elstara Verkaro == * 1923: [[Maison La Roche|Vilao La Roche]], [[Parizo]], [[Francio]] * 1925: [[Vilao Jeanneret]], [[Parizo]], [[Francio]] * 1926: Cité Frugès, Pessac, Francio * 1928: [[Vilao Savoye]], [[Poissy]], [[Francio]] * 1929: Cité du Refuge, Armée du Salut, Paris, Francio * 1931: Palaco de Sovetoj, Moskvo, Sovetunio (projekto) * 1931: Immeuble Clarté, Geneva, Svislando * 1933: [[konstruaĵo Centrosojuz]], Moskvo, Sovetunio * 1947–1952: Unité d'Habitation, Marseille, Francio * 1949–1952: [[Sidejo de UN]], [[Novjorko]], [[Usono]] (Konsultanto) * 1949–1953: Curutchet House, La Plata, Argentina (projektadministranto: Amancio Williams) * 1950–1954: [[Kapelo Notre-Dame-du-Haut (Ronchamp)|Kapelo Notre-Dame-du-Haut]], [[Ronchamp]], [[Francio]] * 1951: Maisons Jaoul, Neuilly-sur-Seine, Francio * 1951: Konstruaĵoj en [[Ahmedabad]], Barato ** 1951: Sanskar Kendra Museum, Ahmedabad ** 1951: ATMA House ** 1951: Villa Sarabhai, Ahmedabad ** 1951: Villa Shodhan, Ahmedabad ** 1951: Villa de Chinubhai Chimanlal, Ahmedabad * 1952: Unité d'Habitation of Nantes-Rezé, [[Nantes]], Francio * 1952–1959: Konstruaĵoj en Ĉandigaro, Barato ** 1952: Palaco de Justico ** 1952: [[Registara muzeo kaj artgalerio, Ĉandigaro|Registara muzeo kaj artgalerio]], [[Ĉandigaro]] ** 1953: Sekretariejo ** 1953: Palaco de la Guberniestro ** 1955: Palaco de la Asembleo ** 1959: Registara Artlernejo (GCA) kaj Ĉandigara Altlernejo de Arkitekturo (CCA) * 1957: Maison du Brésil, Cité Universitaire, Paris, Francio * 1957–1960: Sainte Marie de La Tourette, apud Lyon, Francio (kun Iannis Xenakis) * 1957: Unité d'Habitation of Berlin-Charlottenburg, Flatowallee 16, Berlin, Germanio * 1962: Carpenter Center for the Visual Arts at Harvard University, Cambridge, Massachusetts, Usono * 1964–1969: Firminy-Vert, Francio ** 1964: Unité d'Habitation of Firminy-Vert ** 1965: Maison de la Culture de Firminy * 1967: Heidi Weber Museum (Centre Le Corbusier), Zürich, Svisio == Referencoj == {{Referencoj|2}} ==Literaturo== * Arwas, Victor (1992). Art Deco. Harry N. Abrams Inc. ISBN 0-8109-1926-5. * Sarbjit Bahga, Surinder Bahga (2014) Le Corbusier and Pierre Jeanneret: The Indian Architecture, CreateSpace, ISBN 978-1495906251. * Bony, Anne (2012). L'Architecture moderne. Larousse. ISBN 978-2-03-587641-6. * Behrens, Roy R. (2005). Cook Book: Gertrude Stein, William Cook and Le Corbusier. Dysart, Iowa: Bobolink Books. ISBN 0-9713244-1-7. * Brooks, H. Allen (1999) Le Corbusier's Formative Years: Charles-Edouard Jeanneret at La Chaux-de-Fonds, Paperback Edition, University of Chicago Press, ISBN 0-226-07582-6. * Eliel, Carol S. (2002). L'Esprit Nouveau: Purism in Paris, 1918–1925. New York: Harry N. Abrams, Inc. ISBN 0-8109-6727-8. * Curtis, William J.R. (1994) Le Corbusier: Ideas and Forms, Phaidon, ISBN 978-0-7148-2790-2. * Frampton, Kenneth. (2001). Le Corbusier, London, Thames and Hudson. * Jencks, Charles (2000) Le Corbusier and the Continual Revolution in Architecture, The Monacelli Press, ISBN 978-1-58093-077-2. * Jornod, Naïma and Jornod, Jean-Pierre (2005) Le Corbusier (Charles Edouard Jeanneret), catalogue raisonné de l'oeuvre peint, Skira, ISBN 88-7624-203-1. * Journel, Guillemette Morel (2015). Le Corbusier- Construire la Vie Moderne. Editions du Patrimoine: Centre des Monument Nationaux. ISBN 978-2-7577-0419-6. * Korolija Fontana-Giusti, Gordana. (2015) 'Transgression and Ekphrasis in Le Corbusier’s Journey to the East' in Transgression: Towards the Expanded Field in Architecture, edited by Louis Rice and David Littlefield, London: Routledge, 57–75, ISBN 978-1-13-881892-7. * Le Corbusier (1925). L'Art décoratif d'aujourdhui. G. Crés et Cie. * Le Corbusier (1923). Vers une architecture. Flammarion (1995). ISBN 978-2-0812-1744-7. * Dumont, Marie-Jeanne, ed. (2002). Le Corbusier- Lettres a ses maitres. Editions du Linteau. * Solitaire, Marc (2016) Au retour de La Chaux-de-Fonds: Le Corbusier & Froebel, editions Wiking, ISBN 978-2-9545239-1-0. * Riley, Noël (2004). Grammaire des Arts Décoratifs. Flammarion. * Von Moos, Stanislaus (2009) Le Corbusier: Elements of A Synthesis, Rotterdam, 010 Publishers. * Weber, Nicholas Fox (2008) Le Corbusier: A Life, Alfred A. Knopf, ISBN 0-375-41043-0. == Vidu ankaŭ == * [[Arkitekturo]] * [[Novklasika arkitekturo]] *[[Moderna arĥitekturo]] *[[Internacia stilo (arkitekturo)]] *[[Bauhaus]] *[[Internacia Kongreso de Moderna Arkitekturo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Le Corbusier}} * [http://www.fondationlecorbusier.asso.fr Oficiala retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100226073221/http://www.fondationlecorbusier.asso.fr/ |date=2010-02-26 }} * [http://www.greatbuildings.com/architects/Le_Corbusier.html Grandaj konstruaĵoj] * [http://nantes.images.free.fr/themes/reze.htm Portretoj] * [http://www.snb.ch/e/banknoten/aktuelle_serie/persoenlichkeiten/content_10.html Le Corbusier en svisa monbileto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041028193325/http://www.snb.ch/e/banknoten/aktuelle_serie/persoenlichkeiten/content_10.html |date=2004-10-28 }} * [http://sofa.shop1.makeshop.jp/ HomeFactory] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060428034147/http://sofa.shop1.makeshop.jp/ |date=2006-04-28 }} * [https://elpais.com/elpais/2018/10/30/album/1540903827_900080.html Chandigarh: La utopía india de Le Corbusier], Gunnar Knechtel, [[El País]], 5a de Novembro 2018. Alirita la 5an de Novembro 2018. Pri [[Ĉandigaro]]. Fotoj. * {{Structurae persono}} {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Le Corbusier |revizio=866299704 }} {{Bibliotekoj}} {{Leginda|jaro=2020|monato=06|tago=03}} {{ADLM|2023|07}} {{Havenda artikolo}} {{Vivtempo|Corbusier, Le}} [[Kategorio:Le Corbusier| ]] [[Kategorio:Svisaj arkitektoj]] [[Kategorio:Arkitektoj de moderno]] [[Kategorio:Artistnomoj]] [[Kategorio:La Chaux-de-Fonds]] [[Kategorio:Arkitekturo de Svislando]] q0fsct6kcku730n5kq6zi3am8qdiru7 0 21252 9367443 9284199 2026-05-06T03:20:19Z Filozofo 3592 Lingvaj plibonigoj 9367443 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|bildo=NaturalScienceMontage.png}} {{Scienco}} '''Natursciencoj''' estas [[scienco]]j, kiuj okupiĝas pri la viva kaj neviva [[naturo]]. == Principoj de la natursciencoj == Natursciencoj okupiĝas pri fenomenoj en la naturo kaj serĉas leĝojn, kiuj priskribas la kaŭzojn de tiuj [[fenomeno]]j. Ĝis la fino de mezepoko la leĝoj plej ofte estis formulataj nur baze de simpla [[observado]] kaj rezonado. La valideco de la leĝoj formulataj ne estis kontrolata pere de [[eksperimento]]j. Ekde la tempo de [[Galileo Galilei]] oni uzas modernan natursciencan labormetodon, kiu kontrolas la validecon de la leĝoj supozitaj pere de taŭgaj, ripeteblaj eksperimentoj. [[Dosiero:Fluskemo1.png|eta|200px|maldekstra|Fluskemo de naturscienca labormetodo]] [[Dosiero:Galilei-weltsysteme 1-621x854.jpg|200px|eta|Titolfolio de la libro de [[Galileo]]: [[Aristotelo]], [[Ptolemeo]] kaj [[Koperniko]] diskutas]] La skemo de tiu metodo estas ilustrita flanke. Ekzemplo: Fenomeno observata: Ŝtono falas pli rapide ol plumo. Rezonado: La ŝtono estas pli peza ol la plumo. Do la leĝo povus esti: ''Ju pli peza iu korpo estas, des pli rapide ĝi falas.'' (erara leĝo!) Tio estas la leĝo, kiu estis formulata de la greka filozofo [[Aristotelo]] en la kvara jarcento a.K. En la sekvantaj jarcentoj, neniu vere kontrolis la validecon de tiu simple formulata leĝo. Nur je la fino de la 16-a jarcento, Galileo Galilei decidis kontroli validecon de la leĝo formulata de Aristotelo farante taŭgajn eksperimentojn. El tiuj li konkludis ke: ''Sen rezisto de aero ĉiuj korpoj falas kun sama rapido.'' == Branĉoj == Al la natursciencoj apartenas: * [[Fizikaj sciencoj]] ** [[Astronomio]]: traktas la studo de la astronomiaj objektoj, siaj movadoj, siaj rilataj fenomenoj, sia registriĝo kaj la esplorado de sia fonto el la informo, kiu alvenas al ĝi per la elektromagneta radiado aŭ per alia ajna medio. ** [[Fiziko]]: traktas la studo de la ecoj de la [[spaco]], la [[tempo]], la [[materio]] kaj la [[energio]], konsiderante siaj interagoj. ** [[Geologio]]: traktas la studo de la Tero kaj la rokaj astronomiaj objektoj, la materio kiu komponas ĝin, sia strukturo, siaj formadaj meĥanismoj kaj la ŝanĝoj aŭ modifikoj kiu ĝi eksperimentis el sia fonto. ** [[Kemio]]: traktas la studo de la kompono, la strukturo, la ecoj de la materio, kaj la ŝanĝoj de siaj kemiaj reakcioj. * [[Biologiaj sciencoj]] ** [[Biologio]]: traktas la studo de la [[Organismo|vivestaĵoj]] kaj, pli specife, de sia fonto, evoluo kaj ecoj ([[Genezo]], [[manĝado]], [[morfogenezo]], reproduktado, ktp.). == Citaĵoj == "La komenco de ĉiu scienco estas la miro, ke la aferoj ekzistas, kiel ili estas." ([[Aristotelo]]) "La celo de la scienco ĉiam estis, redukti la kompleksecon de la mondo je simplaj leĝoj." ([[Benoît Mandelbrot]]) == Vidu ankaŭ == * [[Naturfilozofio]] == Gazetoj == La du plej gravaj gazetoj, kiuj okupiĝas pri la plej novaj esplorrezultoj de la natursciencoj, estas la [[Science]] kaj [[Nature]]. <gallery> Dosiero:Moon_Dedal_crater.jpg|Luna kratero vidita de [[Apollo 11]]<!-- thumb|maldekstra|180px|La luna _farside_ kiel vidita de ''[[Apollo 11]]'' --> Dosiero:Johannes Kepler.jpg|[[Johannes Kepler]]<!-- thumb|maldekstra|180px| --> Dosiero:Galileo.jpg|[[Galileo]]<!-- thumb|maldekstra|180px| --> Dosiero:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|[[Isaac Newton]]<!-- thumb|maldekstra|180px| --> </gallery> {{-}} {{Projektoj|n=Kategorio:Naturscienco|ReVo=scienc.natur0o}} [[Kategorio:Naturscienco| ]] [[Kategorio:Listoj]] 1ju90z7mvryhlr4f26pexq69kd79hpk 0 22190 9367452 9348142 2026-05-06T03:45:05Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367452 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kemia elemento |simbolo=Ar |numero=18 |nukleona=40 |nomo=Argono |latine=argon |super=[[Neono|Ne]] |sub=[[Kriptono|Kr]] |maldekstre=[[Kloro|Cl]] |dekstre=[[Kalio|K]] |suba tabelo=jes |kemia grupo=Noblaj gasoj |RN-CAS=7440-37-1 |grupo=[[Elemento de grupo 18|18]] |periodo=[[Elemento de periodo 3|3]] |bloko=[[Bloko p|p]] |pezono en terkrusto=0,00034 |koncentriteco en marakvo= |nombro de naturaj izotopoj=3 |dosiero=Ar,18.jpg |aspekto=senkolora gaso |relativa atompezo=39.947 |atomradiuso=71 |kovalenta radiuso=106 |radiuso de van der waals=188 |elektrona konfiguracio=[[Neono|Ne]] 3s2 3p6 |elektronoj en surfacoj=2; 8; 8 |oksidiĝa nombro=0 |materia stato=[[Gaso|gasa]] |kristala strukturo=kuba (vizaĝocentrita) |denseco=(gasa, 273,15 K) 1,784 · 10−3 |malmoleco= |magneta konduto=[[Diamagnetismo|diamagneta]] |degelpunkto c=−189,34 |degelpunkto k=83,81 |bolpunkto c=−185,85 |bolpunkto k=87,30 |molarvolumeno=22,4 |premo de satura vaporo= |rapido de sono= |specifa varmokapacito=520 J/(kg·K) |elektra konduktivo= |elektra rezistivo= |termika konduktivo=0,01772 W/(m·K) |diversaj=jes |elektroda potencialo= |elektronegativeco= |brulvarmo je m3= |brulvarmo je kg= |ioniga energio=1520,6 kJ/mol |ionta radiuso= |izotopoj= {{Informkesto kemia elemento/Stabila izotopo | A=36 | simbolo=Ar | apero=0,3336 % | n=18 }} {{Informkesto kemia elemento/Stabila izotopo | A=38 | simbolo=Ar | apero=0,0629 % | n=20 }} {{Informkesto kemia elemento/Stabila izotopo | A=40 | simbolo=Ar | apero=99,6035 % | n=22 }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo | A=39 | simbolo=Ar | apero=sinteza | duoniĝa tempo=269 a | speco=[[beta disfalo|β−]] | MeV=0,565 | A de produkto=39 | simbolo de produkto=[[Kalio|K]] }} }} '''Argono''' estas [[kemia elemento]] en la [[perioda tabelo]] kun la simbolo '''Ar''' kaj [[atomnumero]] 18. Ĝi estas la tria [[nobla gaso]]. La [[atmosfero]] de Tero konsistas de proksime 1% argono, aŭ 9&nbsp;340&nbsp;ppm. Ĝi estas senkolora kaj senodora gaso kiu estas kemie [[inerta]]. Ne estas iuj ajn konitaj [[kemiaj kombinaĵoj]] okazantaj kun argono nature. Tamen, en [[2000]] sciencistoj ĉe [[Universitato de Helsinko]] sukcesis krei argonan hidrofluoron (HArFl) en laboratorio. En la industrio, ĝi estas plej ofte uzata por [[veldado]] kiel ŝirmgaso. La gaso estis malkovrita komence de la [[20-a jarcento]] fare de [[John William Strutt Rayleigh]], kiu pro tiu malkovro en [[1904]] ricevis la [[Nobel-premio pri fiziko|Nobel-premion pri fiziko]]. <gallery class="center"> Dosiero:Ar-TableImage.svg|Argono en la perioda tabelo Dosiero:ArTube.jpg|argono en vitra tubo, lumigita fare de elektronoj </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Kemio]] * [[Izotopoj de argono]] * [[Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo]] * [[Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo]] * [[Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|wikt=argono|ReVo=argon}} * http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ar/index.html * http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Ar.html * http://periodic.lanl.gov/elements/18.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060929010956/http://periodic.lanl.gov/elements/18.html |date=2006-09-29 }} * http://www.decompression.org/maiken/Why_Argon.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080701122928/http://www.decompression.org/maiken/Why_Argon.htm |date=2008-07-01 }} {{Ĝermo|kemio}} {{PeriodaTabelo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kemiaj elementoj]] [[Kategorio:Gasoj]] 10bey64cls72pr65qwihko3ypz20ngx 0 22321 9367481 9257145 2026-05-06T05:32:28Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367481 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Marcharmenians.jpg|eta|200ra]] [[Dosiero:Dead Armenian girl in Aleppo desert.jpg|eta|200ra]] [[Dosiero:Armenian refugee women and child getting food relief.png|200ra|eta|Help-manĝaĵoj]] [[Dosiero:Near East relief armenian woman with baby in syria3.png|200ra|eta|Armenino kun bebo]] [[Dosiero:Armenians 1915 escaping from a railroad train.png|eta|200ra|Transportado de armenoj]] [[Dosiero:Armenian_Genocide_Map-en.svg|eta|208x208ra|Mapo de Armena Genocido prezentanta koncentrejojn, masakrojn, deportajn konvojvojojn, rezistpunktojn kaj eskapvojojn]] La '''Armena Genocido''' ({{lang-hy|Հայոց Ցեղասպանություն|t=Hajoc' Ceghaspanutjun'}}, {{lang-tr|Ermeni Soykırımı}}), kelkfoje ankaŭ konata kiel '''armena holokaŭsto''', Մեծ Եղեռն, '''granda hororo''' aŭ '''armena masakro''', estis la perforta deportado kaj fina murdado <ref>New York Times Dispatch. [http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F1091FFF3C5412738FDDA10894D8415B868DF1D3 Lord Bryce's report on Armenian atrocities an appalling catalogue of outrage and massacre.]. ''The New York Times'', 8 de octubre de 1916.</ref> de nedeterminita nombro da armenoj, kalkulitaj proksimume je pli ol unu miliono kaj duono,<ref>Carl Bialik, "[http://online.wsj.com/public/article/0,,SB111591282698931833,00.html Killings From 90 Years Ago Haunt Turkey in its EU Bid ]," ''[[The Wall Street Journal]]'', 16 de mayo de 2005.</ref> dum la regado de la [[Junaj Turkoj]], en la [[Otomana Imperio]], de [[1915]] ĝis [[1917]], dum la [[Unua Mondmilito]]. Ĝi karakteriziĝis pro la brutaleco de la masakroj kaj la uzado de perfortaj marŝadoj je ekstremaj kondiĉoj kiuj celis malfortigi kaj konsekvence mortigi la armenojn. Aliaj etnoj krom la [[armenoj]] suferis la saman sorton dum tiu ĉi periodo, inter ili troviĝis la [[asirianoj]] kaj la [[grekoj]] de [[Pontuso]]. Kelkaj aŭtoroj konsideras ke tiuj agoj apartenis al la sama politiko pri neniigado de la armena popolo. La tradicia dato pri ĝia ekiĝo estas memorata la [[24-an de aprilo]] [[1915]], la sama tago kiel la otomanaj aŭtoritatoj arestis {{Ĉirkaŭ|250}} armenajn intelektulojn kiuj estis gvidantoj de la armena komunumo de [[Istanbulo]]. Poste la otomanaj militistoj forpelis la armenojn el iliaj hejmoj kaj devigis ilin marŝi centojn da kilometroj — laŭlonge de la dezerto de tio kio hodiaŭ estas Sirio — senigataj de nutraĵoj kaj akvo. La masakroj ne respektis la aĝon aŭ sekson de la viktimoj, kaj la perfortoj kaj aliaj seksaj aferoj estis oftaj. Kvankam la Respubliko Turkio, heredanto de la Otomana Imperio, ne neas ke la civilaj masakroj kontraŭ la armenoj vere ekzistis,<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6045182.stm "Q&A Armenian 'genocide"], BBC News, 12 de octubre de 2006.</ref> ĝi ne agnoskas ke ĝi estis [[genocido]], ĝi oficiale konsideras ke tiuj masakroj ne estis la rezulto de amas-ekstermiga plano fare de la Otomana Imperio, sed ke ili okazis pro la interetnaj bataloj, la malsanoj kaj la malsatego dum la konfuza periodo de la [[Unua Mondmilito]].<ref>''Àngela Aguiló'': "[http://internacional.tripodos.com/planisferi/article.asp?id=590&idpais=44&idsubz=28&idzona=17 Ereván y Bakú acercan posiciones sobre el conflicto de Alto Karabaj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090818040814/http://internacional.tripodos.com/planisferi/article.asp?id=590&idpais=44&idsubz=28&idzona=17 |date=2009-08-18 }}!, Periodismo Internacional, [[2005]].</ref> Malgraŭ tiu tezo, preskaŭ ĉiuj esploristoj — inkluzive de kelkaj turkoj — opinias ke la okazintaĵoj kongruas kun la nuna difinado de la vorto [[genocido]].<ref>''Says Horowitz: "It is '''widely accepted by historians''' that hundreds of thousands of Armenians were massacred, arbitrarily removed from their historic homeland, and that all traces of their presence were eliminated. '''We have eyewitness accounts, diplomatic accounts, that huge numbers of people were liquidated, wiped out. De facto, you had a genocide'''. The bottom line is the Armenians got what they got because they were not a loyal minority'' ([http://www.isi.org/bios/bio.aspx?id=a00bc23b-9652-4593-b022-6ace6719fceb&source=Spotlight&select=none Irving Horowitz] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927182949/http://www.isi.org/bios/bio.aspx?id=a00bc23b-9652-4593-b022-6ace6719fceb&source=Spotlight&select=none |date=2007-09-27 }}, profesor de Rutgers University, citado en [http://www.jdlasica.com/articles/armenia5.html ''What the historians say''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928120433/http://www.jdlasica.com/articles/armenia5.html |date=2007-09-28 }}</ref><ref>''We represent '''the major body of scholars who study genocide in North America and Europe'''. We are concerned that in calling for an impartial study of the Armenian Genocide you may not be fully aware of the extent of the scholarly and intellectual record on the Armenian Genocide and how this event conforms to the definition of the United Nations Genocide Convention. '''We want to underscore that it is not just Armenians who are affirming the Armenian Genocide but it is the overwhelming opinion of scholars who study genocide: hundreds of independent scholars, who have no affiliations with governments, and whose work spans many countries and nationalities and the course of decades.'''''[https://web.archive.org/web/20060416082159/http://www.genocidewatch.org/TurkishPMIAGSOpenLetterreArmenia6-13-05.htm ''A Letter from The International Association of Genocide Scholars'']</ref><ref>[http://www.genocide1915.info/research/view.asp?ID=32 "The Washington Post Confirms Facts of Armenian Genocide"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070717114748/http://www.genocide1915.info/research/view.asp?ID=32 |date=2007-07-17 }}, en Genocide1915 (30 de mayo de 2004).</ref> Ĝi estas ĝenerale konsiderata kiel la unua moderna [[genocido]];<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.genocidewatch.org/TurkishPMIAGSOpenLetterreArmenia6-13-05.htm |titolo="A Letter from The International Association of Genocide Scholars" |alirdato=2006-04-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060416082159/http://www.genocidewatch.org/TurkishPMIAGSOpenLetterreArmenia6-13-05.htm |arkivdato=2006-04-16 }}</ref> fakte, ĝi estas la dua kazo plej studata post la [[Holokaŭsto]]. Ĝis la nuna dato 22 sendependaj ŝtatoj oficiale agnoskis la armenan genocidon.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/Europe/6045182.stm</ref> == La armenoj en Anatolio == === La armena popolo en la Otomana Imperio === [[Dosiero:Proportions des populations en Asie Mineure statistique officielle d1914.png|eta|200ra|1914, armena loĝantaro en la Otomana Imperio]] En [[1914]], antaŭ la ekiĝo de la [[Unua Mondmilito]], en la [[Otomana Imperio]] ekzistis grava armena loĝantaro, kvankam ne ekzistas komuna konsento pri ĝia tuta nombro. Laŭ informo donata de la armena komisiono al la [[kongreso de Berlino]], en [[1878]], la nombro estis 3.000.000.<ref>[http://www.tdx.cesca.es/TESIS_UB/AVAILABLE/TDX-0519106-124817//02.AGC_PARTE_1.pdf Tesis: El Estado Político Otomano] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131111122553/http://www.tdx.cesca.es/TESIS_UB/AVAILABLE/TDX-0519106-124817//02.AGC_PARTE_1.pdf|date=2013-11-11}}. Tesis doctorales de [[Xarxa]].</ref> Siaflanke, la otomanaj aŭtoritatoj menciis en [[1867]] la ekzistadon de 2.400.000 [[armenoj]] ene de iliaj landlimoj,<ref name = kevorkian /> tamen post la [[Traktato de San-Stefano]], kiam la "armena afero" ekkonsideriĝis kiel problemo por la Imperio, la nombro estis malpliigita de la turkoj al inter 1.160.000 kaj 1.300.000.<ref name = kevorkian /> Aliaj kalkuloj varias inter 1.325.000 (la plej malalta) kaj 2.100.000 (la plej alta).<ref name = kevorkian>Raymond Kévorkian: "Les Arméniens dans l'Empire ottoman à la veille du génocide", París, Arhis, [[1992]].</ref> Kvankam ĝi ĉefe koncentriĝis en la oriento de [[Anatolio]], ankaŭ ekzistis konsiderinda komunumo en la okcidento, plejparte en la ĉefurbo, [[Istanbulo]], kie ankoraŭ loĝas grava armena malplimulto.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.geocities.com/omogeneiaen/minorities-armenians.html |titolo=''Istanbul Armenians'' |alirdato=2004-05-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20040516015343/http://www.geocities.com/omogeneiaen/minorities-armenians.html |arkivdato=2004-05-16 }}</ref> === Unuaj kialoj por la armena genocido === [[Dosiero:Ethnicturkey1911.jpg|eta|200ra|La plimulto de la armenoj loĝis en la oriento de la [[Otomana Imperio]].]] La unua kialo pro kio okazis la armena genocido estis la religio. Armenoj estis kristanoj kaj turkoj muzulmanoj. En 1915 la Otomana Imperio eniris en la militon kune kun la Centraj Imperioj ([[Germanio]] kaj [[Aŭstrio]]-[[Hungario]]), pro la kialo ke Germanio ofertis al Turkio ĉiujn rusajn teritoriojn konkerotajn kaj tiamaniere Rusio devus batali en du malsamaj frontoj samtempe, kio malfortigus la rusan armeon kaj sekve ĝian kolapson. Sed tio ne okazis kiel la centraj potencoj antaŭvidis. En 1916 okazis la armena genocido fare de la [[turkoj]] dum la [[milito]]. La armenoj estis forkaptitaj kaj sekvatage estis ekzekutitaj. Komence estis ekzekutitaj la viroj kiuj taŭgis por milito, inter 16 kaj 45 jaroj. Ili nur havis 15 — 30 minutojn por forlasi siajn hejmojn. Post tio ili estis deportitaj al [[Irako]] kaj [[Sirio]]. Kio baze konvertis la deportadon en genocido estis la ekstremaj kondiĉoj per kiuj ĝi estis okazigata. Ekzemple, granda parto de la loĝantaro estis sendata al la [[dezerto]] kie ili forpasis pro manko de nutraĵoj kaj akvo. Aliaj estis murditaj de la turka armeo aŭ pro la ŝteladoj de la kurdoj. Virinoj kaj infanoj estis forkaptitaj kaj brutale sekse perfortitaj. Multaj el ili estis venditaj kiel [[sklavo]]j al la turkoj kontraŭ kelkaj dolaroj. La tuta riĉeco de la armena popolo estis eksproprietigita. === Situacio de la armena malplimulto === [[Dosiero:1881armenian.jpg|eta|150ra|armenaj virinoj fine de la 19-a jarcento]] La [[armenoj]] estis tradicie konataj kiel ''Millet-i Sadıka'' ("Lojala nacio") de la turkoj, ĉar ili kunvivis harmonie kun la aliaj etnoj de la Imperio, sen gravaj konfliktoj kun la centra aŭtoritato, malgraŭ la etnaj kaj religiaj diferencoj. Kvankam ili estis konsiderataj kiel ''lojalaj'' samtempe ili estis konataj kiel [[dhimmi]] (nefidelaj) kaj pro tio ili havis malpli da rajtoj ol la muzulmanoj kiuj loĝis en la Imperio. == Unuaj masakroj == [[Dosiero:Sultan Hamid.jpg|eta|150ra|Franca politika karikaturo: [[Abd-ul-Hamid la 2-a|ABDUL-HAMID]] 1-a klasa buĉejo — "Kia bonŝanco! Dum ili estas okupataj aliloke mi povos buĉi ankoraŭ kelkajn ARMENOJN!"]] Dum la dua duono de la [[19-a jarcento]] ekdiskoniĝis inter la armenoj, naciismaj movadoj. La [[Otomana Imperio]], kiu devis akcepti en la [[Traktato de San-Stefano]] la sendependecon de [[Rumanio]], [[Serbio]] kaj [[Montenegro]], krom la sendependeco de [[Bulgario]], ĝi volis eviti la kreadon de armena ŝtato, favore al Rusio, en la oriento de Anatolio.<ref>''Alberto Priego Moreno'': "[www.ucm.es/info/unisci/Alberto4.pdf Georgia: ¿Otra Revolución De Terciopelo?]", [[Universidad Complutense de Madrid]], [[2004]]</ref> === Hamidaj masakroj === Inter [[1894]] kaj [[1897]] okazis la nomataj "[[hamidaj masakroj]]", tiel nomataj pro la nomo de la otomana [[sultano]] sub kies ordono estis okazigitaj, [[Abd-ul-Hamid la 2-a]], pro tiu kialo konata kiel la "Ruĝa Sultano". La nombro de viktimoj dum la hamidaj amasmurdadoj estis kalkulitaj de la etnografo William Ramsay je 200.000,<ref>Los cálculos sobre el número de víctimas de las llamadas "masacres hamídianas" son muy variables. Pueden verse las diferentes cifras, incluyendo las de Ramsay, en [http://www.armeniangenocide.com/archive/index.php/t-1973.html www.armenian genocide] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070930095930/http://www.armeniangenocide.com/archive/index.php/t-1973.html |date=2007-09-30 }}</ref> kvankam nuntempe multaj kredas ke la plej proksima datonombro eble estis 300.000.<ref>[http://www.genocidioarmenio.org/nota.asp?id=2 www.genocidioarmenio.org] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070622064921/http://www.genocidioarmenio.org/nota.asp?id=2 |date=2007-06-22 }} da la cifra de 300.000 víctimas.</ref> [[Abd-ul-Hamid la 2-a|Hamid]] neniam estis rekte implikita en la ordonoj pri la masakroj, sed oni suspektis ĉar li nenion faris por finigi ilin.<ref>Akcam. ''A Shameful Act''. p. 42.</ref> Frustritaj pro la eŭropa indiferenteco antaŭ la masakroj, la armenoj de la politika partio Daŝnakcutiun prenis la kontrolon de la Otomana Banko la [[26-an de aŭgusto]] [[1896]]. Ĉi tiu incidento bruis en Eŭropo kaj estis laŭdata de la eŭropa kaj amerika gazetaro, kiuj nomumis Hamid-on kiel "la grandan murdiston" kaj "la sangeman Sultanon." === Masakro de Adano === [[Dosiero:Adanamass.PNG|eta|200ra|Armena vilaĝo forrabita kaj detruita post la masakroj en Adano 1909.]] Okazis kontraŭbato la 13-an de aprilo 1909. Kelkaj militistaj elementoj de la [[Otomana Imperio]], per la kunlaboro de studantoj de islama teologio, volis redoni la kontrolon de la lando al la Sultano kaj al la imperio regata de la islama leĝo. En tiu momento multobliĝis la tumultoj kaj bataloj inter la armenoj kaj turkoj ĝis kiam la ŝtata armeo povis sufokigi la ribeliĝon kaj aresti la gvidantojn de la opozicio. La movado komence gvidita de la nova registaro de la [[Junaj Turkoj]] estis perceptita kiel apogo por sufokigi la perforton kaj reestabli la ordon kaj la regadon.<ref>Akcam. ''A Shameful Act''. pp. 68-69</ref> Tamen, kelkaj fontoj atestas ke la otomanaj trupoj partoprenis en la disrabado de la armenaj enklavoj en la [[provinco Adana]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50612F63A5512738DDDA10A94DC405B898CF1D3 |titolo=The New York Times|aŭtoro=|dato=[[April 28]], [[1909]]|eldoninto=''The New York Times''}}</ref> 15.000 al 30.000 armenoj estis murditaj dum la "[[Adana masakro]]."<ref>Akcam. ''A Shameful Act''. p. 69</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50C10F93C5A15738DDDAC0A94DC405B898CF1D3 |titolo=The New York Times|aŭtoro=|dato=[[April 25]], [[1909]]|eldoninto=''The New York Times''}}</ref> == La milito en orienta Turkio == [[Dosiero:Armenian Genocide Map-en.svg|eta|200ra|Vojoj de la armena deportado.]] [[Dosiero:John Bull Hated to Drop His Bundle.jpg|eta|200ra|Tiuepoka vinjeto kiu aludas al la komercaj interesoj de [[Anglio]] en la agoj de la [[Otomana Imperio]] rilate al la armenoj.]] [[Dosiero:NY Times Armenian genocide.jpg|eta|200ra|Artikolo publikigita en [[New York Times]] la [[15-an de decembro]] [[1915]] pri la genocido.]] La [[Otomana Imperio]] eniris en la [[Unua Mondmilito]] la [[29-an de oktobro]] [[1914]]. Fine de tiu jaro, la registaro aprobis la devigan militservon, laŭ kiu ĉiuj adoltaj viroj malpli ol 45 jaraĝaj kaj taŭgaj je armiluzado devis enlistiĝi en la armeo aŭ pagi specialan imposton por esti ekskludataj de la militservado. Pro tiu ĉi leĝo, la plimulto de tiuaĝaj viroj estis forigitaj de iliaj hejmoj kaj la virinoj, infanoj kaj maljunuloj restis solaj. La [[otomana armeo]] atakis la rusajn fortojn kiuj ĉirkaŭis la urbon [[Kars]], kio antaŭe estis rusa teritorio. Komence de [[1915]], la turkoj estis venkitaj en la [[batalo de Sarikamiŝ]], kaj la rusaj fortoj gvidataj de la generalo [[Voroncov]] kontraŭatakis, enirante en turkan teritorion, en loko kie jam okazis interetnaj konfliktoj inter armenoj kaj muzulmanoj. Multnombraj anoj de armenaj naciismaj organizoj ([[Daŝnako]] kaj [[Hunĉako]]) kunlaboris kun la rusaj trupoj kun la celo ataki la otomanan orientan kaj sudorientan frontojn de [[Anatolio]]. La naciismaj organizoj de armenaj batalantoj serĉis per tio la formadon de sendependa ŝtato en la orienta ekstremo de [[Anatolio]] per la favoro de la [[rusoj]]. Profitante la komunan religion kaj la ĵusan malbonfarton de la armenoj ene de la Otomana Imperio, Rusio disvastigis la armenan naciismon (ankaŭ ekzistis rus-armenoj ene de la carisma armeo). Samtempe, la armenoj ekdefendis la kreadon de armena ŝtato en loko kie dum longa tempo ili loĝis kaj kreis antaŭajn grandajn kaj malgrandajn princlandojn kaj reĝlandojn. Per la alproksimiĝo de la rusa armeo, je la [[20-a de aprilo]] [[1915]] okazis armena ribeliĝo kontraŭ la turkoj kaj favore al la rusoj en la regiono de la [[Lago Van]], konkrete en la samnoma urbo [[Van]], en kiu estis amasmurditaj multaj muzulmanoj kaj tie establiĝis mallongdaŭra sendependa armena respubliko. La rusoj okupis la urbon Van en majo 1915. En aŭgusto, la rusa armeo retiriĝis kaj la turkoj rekonkeris la urbon. En [[septembro]], Van denove estis konkerata de la rusoj. Inter februaro kaj aprilo [[1916]], la rusaj fortoj, sub ordonoj de la Generalo [[Nikolaj Judeniĉ|Judeniĉ]], prenis la urbojn [[Erzurum]] kaj [[Trabzon]]. La turkoj, sub gvidado de [[Abdul Kerim]], intencis rekuperi ĉi tiujn urbojn en somera ofensivo, sed ili estis venkitaj, malgraŭ la sukcesoj de [[Mustafa Kemal]]. Rusio venkis en plia batalo en [[Batalo de Erzincan|Erzincan]], en [[julio]]. La militado ĉirkaŭ la [[lago Van]] daŭris dum [[somero]] kaj [[aŭtuno]], kaj urboj kiaj [[Muŝ]] kaj [[Bitlis]] estis konkeritaj kaj denove perditaj. En [[1917]], pro la posta kaoso pro la [[Rusa Revolucio de 1917|rusa revolucio]], ambaŭ bandoj ĉesis la militistajn operacojn en la regiono. La turkoj sendis la plimulton de iliaj fortoj al la sudo por batali kontraŭ la britoj en [[Palestino]] kaj [[Mezopotamio]]. La rusa armeo ankaŭ iom post iom perdis la intereson. Komence de [[1918]], la rusa armeo de la regiono praktike malaperis kaj la turkaj fortoj facile rekuperis la tutan perditan teritorion, transpasante la landlimojn kaj forprenante de la britoj la urbon [[Bakuo]], en [[Kaspia Maro]], en septembro [[1918]]. Kiam la milito finiĝis, la turkoj solide kontrolis la orientan [[Anatolio]]n. == La genocido == [[Enver Paŝao]] reagis antaŭ la malvenko en la [[batalo de Sarikamiŝ]] kulpigante la armenojn. Pro tio li ordonis ke ĉiuj armenaj rekrutoj de la [[otomana armeo]] estu senarmigitaj, malmobilizitaj kaj destinataj al laborkoncentrejoj. Ilia plimulto estis ekzekutitaj aŭ konvertitaj en vojriparistoj. La [[24-an de aprilo]] [[1915]], kvar tagojn post la ekiĝo de la ribelo en Van, la registaro de la [[Junaj Turkoj]] konsideris ke ĝi alfrontis naciisman popularan ribelon ene de la imperiaj landlimoj sekvante la ekzemplon de la jam sendependaj [[Grekio]], [[Serbio]] kaj [[Bulgario]], kaj decidis deporti la plej gravajn sektorojn de la armena popolon al la sudoriento de Anatolio. Laŭ armenaj fontoj, tiu sama tago estis ordonita la arestado al 250 armenaj intelektuloj, el kiuj la plimulto estis tuj ekzekutita.<ref>[http://www.armenian-genocide.org/1915-2.html Chronology of the Armenian Genocide].</ref> Al ĉi tiu okazintaĵo aldoniĝis iom poste — ekde la [[11-a de junio]] [[1915]] — ordonoj por la deportado de centoj da miloj — eble pli ol unu miliono<ref>[http://www.historyplace.com/worldhistory/genocide/armenians.htm ''The History Place-Genocide in the 20th Century'']</ref> — da armenoj el ĉiuj regionoj de Anatolio (escepte de la okcidenta marbordo) al [[Mezopotamio]] kaj al la [[Sirio]]. Multaj iris al la siria urbo [[Dair az-Zaŭr]] kaj al ĝia ĉirkaŭa dezerto. La turka registaro ne garantiis rimedojn por protekti la armenojn dum la deportado nek en la alvenloko. Post la rekrutado de la plimulto de la viroj kaj la arestado al kelkaj intelektuloj, estiĝis ĝeneralaj masakroj laŭlonge de la Imperio. En Van, la reganto [[Cevdet Bey]] ordonis al neregulaj trupoj okazigi krimojn por devigi la armenojn ribeliĝi kaj tiamaniere justigi la sieĝon de la urbo fare de la otomana armeo.<ref>''[[Orhan Pamuk]]'', "Cevdet Bey ve Oğulları" (''Cevdet Bey y sus Hijos'').</ref> Laŭ la venezuela militsoldulo [[Rafael de Nogales Méndez|Nogales]], kiu servis al la turka armeo, Cevdet Bey murdigis ĉiujn armenajn virojn de la urbo<ref>Nogales Méndez, Rafael de: '''Memorias'''. Traducción y prólogo de Ana Mercedes Pérez. Caracas, Biblioteca Ayacucho, 1991. ISBN 980-276-162-1. En [http://www.gomidas.org/books/nogales.htm esta reseña] de una traducción al inglés se dice lo siguiente: "Although Nogales was an anti-Armenian, his memoirs nevertheless provide invaluable insights into the genocide of Armenians in 1915."</ref> Laŭ turkaj aŭtoroj,<ref>[http://www.tallarmeniantale.com/ArmenianRevoltVan.pdf The 1915 Armenian Revolt in Van: Eyewitness Testimony]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, por Hüseyin Çelik.</ref> en Van fakte okazis armena ribelo, subpremita de la turkaj trupoj dum la tago. Oni kalkulas ke ekzistis {{Ĉirkaŭ|26}} koncentrejoj por arigi la armenojn (Dair az-Zaŭr, Ra's al-'Ain, Bonzanti, Mamoura, Intili, [[İslahiye]], Radjo, Katma, Karlik, Azaz, Akhterim, Mounboudji, Bab, Tefridje, Lale, Meskene, Sebil, Dipsi, Abouharar, Hamam, Sebka, Marat, Souvar, Hama, Homs kaj Kahdem), situantaj ĉirkaŭ la landlimoj kun [[Sirio]] kaj [[Irako]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://teachgen.web.aplus.net/files/DocsMaps/Map%20of%20the%20Armenian%20Genocide.pdf |titolo=Mapa del Armenian National Institute con la ubicación de los principales campos de concentración. |alirdato=2010-05-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070929094213/http://teachgen.web.aplus.net/files/DocsMaps/Map%20of%20the%20Armenian%20Genocide.pdf |arkivdato=2007-09-29 }}</ref> Laŭ armenaj fontoj kelkaj el ili eble nur estis komunaj tombofosoj kie forpasis miloj da armenoj pro epidemioj kaj malsato.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.genocidioarmenio.org/nota.asp?id=17 |titolo=Genocidio armenio.org |alirdato=2010-05-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070608163000/http://www.genocidioarmenio.org/nota.asp?id=17 |arkivdato=2007-06-08 }}</ref> La brita okupforto estis aktive implikita en la kreado de kontraŭpropagando dum la milito (dum la [[Unua Mondmilito]] la [[Otomana Imperio]] batalis integrita en la koalicio de la "Centraj Potencoj", konsistanta el [[Aŭstrio-Hungario]], [[Germanio]] kaj [[Bulgario]]). Ekzemple, Eitan Belkind estis brita spiono kaj membro de Nili (juda spionreto kiu apogis al Britio kontraŭ la Otomana Imperio dum la milito), kiu infiltriĝis en la otomana armeo kiel dungisto. Li estis destinita al la centra oficejo de Hamal Paŝa. Li atestis ĉeesti la bruligadon de 5.000 [[armenoj]] en tiu koncentrejo.<ref>[http://www.ermeni.org/francais/enfantsvictimesdegenocides.htm "Enfants victimes de génocides. Le cas armenien"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070615002715/http://ermeni.org/francais/enfantsvictimesdegenocides.htm |date=2007-06-15 }}.</ref> Laŭ armenaj fontoj, inter la 24-a kaj la 25-a de aprilo [[1915]] estis arestitaj {{Ĉirkaŭ|650}} intelektuloj kaj elstaraj armenoj inter kiuj troviĝis verkistoj, poetoj, advokatoj, kuracistoj, pastroj, politikistoj; poste ĉiuj estis deportitaj kaj murditaj dum la sekvaj monatoj.<ref>[http://www.causaarmenia.com/espa_historia.shtml Causa Armenia.org] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100212161135/http://www.causaarmenia.com/espa_historia.shtml |date=2010-02-12 }}.</ref> == Pliaj eventoj ĝis militfino == [[Dosiero:TratadoDeSevres1920.svg|eta|250ra|Redistribuado de [[Anatolio]] kaj [[Trakio]] laŭ la Traktato de Sèvres 1920, nuligata de la [[Traktato de Lausanne]] en 1923.]] Ĝis junio [[1916]] okupas rusaj trupoj Armenion. Armenaj formacioj, kiuj kun la rusaj trupoj enmarŝas en [[1917]] Turkion, venĝas pro la popolmurdo kaj murdas (ĉefe) kurdojn, kies nombro varias de kelkaj 10.000 ĝis 128.000. En [[1919]], la milita tribunalo de la sultana registaro ŝuldigas la gvidantojn de la [[Junaj Turkoj]] pro la malvenkita milito, plimulto de la gvidantoj eskapas el Eŭropo. Post la [[Traktato de Sèvres]] en [[1920]], ŝajnis fondiĝo de sendependa armena ŝtato. Tion volis eviti la turka registaro per plumurdado de armenoj kaj tiel obstakli la ŝtatfondiĝon en orienta Anatolio. Dum tiu murdado mortis ankoraŭ 50.000 armenoj en Adana kaj 20.000 armenoj en Maraŝ. Post kolapso de la rusa registaro en Kaŭkazo, marŝas turkaj trupoj tien por ekstermi armenojn, tiel obstakli fondiĝon de armena ŝtato. Tiam mortis {{Ĉirkaŭ|175000}} armenoj. Tiun amasmurdadon haltis nur interveno de la 11-a [[ruĝa armeo]]. Post gravaj malsukcesoj en la turka-greka milito ([[1922]]), komenciĝis denove amasbuĉado de kristanoj en [[Izmir|Smirno]] (hodiaŭ: Izmir), ĉe kiu mortis 100.000 kristanoj, krom [[grekoj]] ankaŭ multaj armenoj, i.a. la tuta armena komunumo de Smirno. [[Dosiero:They Shall Not Perish.png|150ra|eta|maldekstra|Solidareco de Usono al la viktimoj de la armena genocido: Afiŝo de la ''American Committee for Relief in the Near East'']] == Okcidentaj atestaĵoj pri la genocido == En [[1918]] publikiĝis en ĵurnaloj (kiel serio), kaj en 1919 kiel libro, la ''Rakonto de la ambasadoro Morgenthau'', verkaĵo de [[Henry Morgenthau (patro)|Henry Morgenthau]], kiu estis ambasadoro de [[Usono]] en la [[Otomana Imperio]] inter 1913 kaj 1916.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.cilicia.com/morgenthau/MorgenTC.htm |titolo=Relato del embajador Morgenthau |alirdato=2010-05-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060814034926/http://www.cilicia.com/morgenthau/MorgenTC.htm |arkivdato=2006-08-14 }}</ref> La famkonata aŭstria verkisto [[Franz Werfel]] persone konis plurajn postvivantojn de la genocido kaj per ili inspiriĝis en la libro verkita de li ''La kvardek tagoj de Musa Dagh'', kiu estis eldonita en [[1933]].<ref>{{Citaĵo el la reto |1= |url=http://exteriores.libertaddigital.com/musa-dagh-1276232477.html |titolo=Carlos Semprún Maura - Musa Dagh - Exteriores }}{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La venezuela militsoldulo [[Rafael de Nogales Méndez]], kiu estis oficiro de la otomana armeo dum la Unua Mondmilito, ankaŭ lasis sian atestaĵon pri la amasmurdadoj en la verkaĵo ''Kvar jaroj sub la Duonluno''.<ref>http://216.239.59.104/search?q=cache:ayqLto2bjmUJ:www.elperroylarana.gob.ve/index.php%3Foption%3Dcom_content%26task%3Dview%26id%3D316%26Itemid%3D175+Cuatro+a%C3%B1os+bajo+la+Media+Luna&hl=es&ct=clnk&cd=6&gl=es{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La famkonata kaj prestiĝa angla historiisto [[Arnold Toynbee]] kaj la juristo, politikisto kaj historiisto [[James Bryce]] publikigis verkaĵon konatan kiel ''La Blua Libro''.<ref>''The Blue Book. The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915–1916''. Edición actual en: Bryce, James y Toynbee, Arnold J.: '''The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915–1916: Documents Presented to Viscount Grey of Fallodon by Viscount Bryce [Uncensored Edition]'''. Introducción de Ara Sarafian. ISBN 0-9535191-5-5</ref> Ĉi tiu libro inkluzivas rakontojn de okulatestantoj — kaj diplomatoj kaj misiistoj, — el [[Usono]], [[Germanio]] [[Italio]], [[Danio]], [[Svedio]], [[Norvegio]], [[Grekio]] kaj [[Armenio]]. == Studo de la armena genocido == Historia esplorado pri la [[genocido]] estis preskaŭ tute pro-armena aŭ tute pro-turka kaj tial implikita en politika konflikto daŭre nesolvita hodiaŭ. Armenaj historiistoj serĉas elpeli la traŭmon travivita antaŭ pli fruaj generacioj, forlasi la memoron pri tiu traŭmo, kaj prezenti la genocidon de la armenoj kiel la fondo-elementon de nuntempa armena identeco. Por turkaj historiistoj, apogi la nacian respublikan miton estas esenca al konservado de turka nacia unueco. La kutima turka argumento estas ke la deportadoj estis necesaj ĉar la armenoj alianciĝis kun rusaj invadantoj en milita tempo, kaj "proksimume 100,000 [[armenoj]]. . . eble mortis inter [[1915]] kaj [[1918]], sed tio estis neniu pli granda procento ol tiu da la [[turkoj]] kaj aliaj islamanoj kiuj mortis kiel rezulto pro la samaj kondiĉoj en la samaj lokoj en la sama tempo. Jura profesoro Raphael Lemkin, kiu kreis la terminon "genocido" en [[1943]], deklaris ke certe tio kun la sorto de la la armenoj, klarigante ke " ĝi okazis tiel multfoje... Unue la armenoj, tiam post la armenoj, Hitler ekagis". Pluraj internaciaj organizaĵoj faris studojn de la okazaĵoj, ĉiu en svingo determinante ke la termino "genocido" trafe priskribas "la otomanan masakron de la armenoj en 1915-1916". Inter la organizoj kiuj asertas tiun konkludon estas la Internacia Centro por Transira Justeco, la Internacia Unuiĝo de Genocid-Akademianoj, kaj la sub-komisiono de la [[Unuiĝintaj Nacioj]] pri Preventado de Diskriminacio kaj Protekto de Minoritatoj. En [[2002]], la Internacia Centro por Transira Justeco estis petita fare de la Komisiono por Turka-Armena Repacigo disponigi raporton pri la aplikebleco de la rezolucio en la Kongreso al la polemiko. La ICTJ-raporto regis ke estis genocido, kaj ke nuna Turkio ne estas respondeca pri tiuj okazintaĵoj. En 2005, la Internacia Unuiĝo de Genocido-Akademianoj asertis ke scienca indico rivelis ke la registaro de la [[Junaj Turkoj]] de la [[Otomana Imperio]] komencis sisteman genocidon de ĝiaj armenaj civitanoj - senarma kristana malplimulto-loĝantaro. Pli ol miliono da armenoj estis ekstermitaj per rekta mortigo, malsato, torturo, kaj amasaj masakroj kaj kondamnis turkajn provojn nei ĝian faktan kaj moralan realecon. En 2007, la Fondaĵo Elie Wiesel por la Homaro faris leteron subskribita fare de 53 nobel-premiitoj laŭ fako reasertanta la konkludon de la Genocido-Akademianoj ke en 1915 la armenoj mortis pro genocido. Dum iu pripensas neon por esti formo de malamo-parolado aŭ politik-inklina historia reviziismo, pluraj okcidentaj akademiuloj esprimis dubojn kiel la genocida kvalito de la okazaĵoj. Akademiaj vidoj ene de la [[Respubliko]] [[Turkio]] estas ofte ĉe probableco kun internacia konsento: kiun tio povas parte tigo de la fakto ke por agnoski la armenan genocidon en Turkio portas kun ĝi riskon de krima procesigo. Multaj turkaj intelektuloj estis procesigitaj por karakterizi la masakrojn kiel genocidon, inkluzive de turk-armena gazetredaktisto [[Hrant Dink]], kiu estis procesigita tri fojojn por " kalumniado kontraŭ la turkeco". En 2007, Dink estis murdita fare de turka naciisto. Poste, fotoj de la insidmurdisto estanta honorita kiel heroo dum en policgardo, pose plej antaŭe de la Turka flago kun ridantaj policanoj, donis la akademian komunumon daŭre multe da paŭzo en konsidero al dungado de la armena temo. Noam Chomsky indikis ke, prefere la Armena Genocido estu forigita al la periferio de publika konscio, " kaj tiel pli da homoj estos konsciaj pri ĝi dum la [[Unua Mondmilito]] ol estas konscia pri la indonezia genocido en 1965 ". la Shameful Act de Taner Akcam enperspektivigis la Armenan Genocidon kun la malespera Otomanlukto ĉe [[Gallipoli]], sugestante ke paniko de baldaŭa detruo kaŭzis otomanajn aŭtoritatojn elekti deportadon kaj ekstermadon. La [[10-an de oktobro]], [[2009]] en [[Zuriko]], malgraŭ fortega opozicio de la armenoj en Armenio kaj en la diasporo, la armena registaro subskribis la armena-turka-protokolojn, unu el la kondiĉoj de kiu kondiĉas la establadon de esplorado-komisiono "por studi la historiajn plendojn de la du landoj". La interkonsento neniam estis ratifitaj de la parlamentoj de ambaŭ landoj. == La vidpunkto de la turka registaro rilate la genocidon == [[Dosiero:Recep Tayyip Erdogan WEF Turkey 2008 edited.jpg|eta|200ra|[[Recep Tayyip Erdoğan]], ĉefministro de Turkio]] [[Dosiero:Orhanpamuk2.jpg|eta|200ra|[[Orhan Pamuk]], nobelpremiito kiu agnoskas la armenan genocidon]] Turkio neas ke la forpasoj okazintaj en [[1915]] estis la rezulto de ŝtata organizita plano por amasmortigi la armenan popolon sub ĝia suverena teritorio, kondiĉo por konsideri ĝin kiel [[delikto]] je [[genocido]], kaj ĝi defendas teniĝon kiu baziĝas sur tio ke la Otomana Imperio batalis kontraŭ la ribeloj en turka teritorio kontraŭ la armenaj naciistoj, ĉi lastaj apogataj de la rusa registaro. Turkio kritikas la similaĵojn al la [[Holokaŭsto]] indikitaj de kelkaj sektoroj, asertante ke, malsame al la armenoj, la judoj de [[Germanio]] kaj [[Eŭropo]] ne kampanjis por la disiĝo kaj ne alianciĝis al eksterlandaj potencoj. La deklarado favore al la armena genocido en nuna Turkio povas okazigi juran procezon kaj enkarcerigon, kiel en la kazo de la turka verkisto kaj gajninto de la [[Nobel-Premio]] [[Orhan Pamuk]]. La registaro de [[Ankaro]] ankaŭ kritikis la postulon de la [[Eŭropa Parlamento]] ke [[Turkio]] agnosku la ekzistadon de la genocido. En komunikaĵo diskonigita de la Turka Ministerio pri Eksteraj Aferoj, Ankaro neas la ekzistadon de la genocido kaj certigas ke "la historiaj kontraŭdiroj devas esti pritaksataj kaj esplorataj de la historiistoj".<ref>''[[El País (Hispanio)|El País]]'', [http://www.elpais.com/articulo/elpporint/20050930elpepiint_10/Tes El Gobierno turco se plantea un aplazamiento de las conversaciones"], [[30-a de septembro]] de [[2005]].</ref> Ekzistis propono flanke de la turka ĉefministro, [[Recep Tayyip Erdoğan]], en marto [[2005]], al la turkaj, armenaj (kaj el ĉiuj aliaj nacioj) historiistoj, krei komisionon por establi la veron pri la okazintaĵoj en [[1915]].<ref> La Voz de Galicia - Los Domingos de la Voz'', "Genocidio en Armenia - Turquía: La otra visión de los hechos", [[24-a de aprilo]] de [[2005]].''</ref> La propono estis akceptita de la armena ŝtato sed kun la kondiĉo unue reestabli la rilatojn kun la turka ŝtato. La rilatoj inter Turkio kaj [[Armenio]] daŭre stagnas. Turkio fermis la surteran landlimon kun Armenio, pro la armena kontrolo de [[Montara Karabaĥo]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/5102564.stm BBC NEWS | Programmes | From Our Own Correspondent | Fears of Turkey's 'invisible' Armenians]</ref> Armenio plurfoje deklaris ke ĝi jam estas preta reestabli la diplomatiajn rilatojn kaj malfermi la landlimojn sen antaŭkondiĉoj, kvankam Turkio diras ke malfermi la landlimon signifas apogon al la armena okupado en Montara Karabaĥo kaj ignori la konflikton kun [[Azerbajĝano]]. Je la [[10-a de oktobro]] [[2009]] reprezentantoj de la armena kaj turka registaroj, subskribis en [[Zuriko]] ([[Svislando]]), interkonsenton por meti finon al la malamikeco. La subskribitaj interkonsentoj antaŭvidas la kreadon de ambaŭflanka komisiono de historiistoj por realigi "neŭtralan sciencan esploradon ĉe la arkivoj kaj dokumentoj" pri tiuj nebulaj okazintaĵoj.,<ref>[http://www.elpais.com/articulo/internacional/Armenia/Turquia/ponen/fin/cien/anos/hostilidad/elpepiint/20091011elpepiint_6/Tes Armenia y Turquía ponen fin a cien años de hostilidad - El País 11 de octubre de 2009]</ref> tiamaniere ĉi tiu interkonsento celis la reestabladon de la diplomatiaj rilatoj kaj la malfermadon de la landlimoj. Tamen, la interkonsento devis esti sankciita en ambaŭ parlamentoj. Ĉar Turkio prokrastis la (mal)aprobadon ĉe la parlamento kaj ĝi postulis al Armenio la foriron de la armena armeo el Karabaĥo, antaŭkondiĉoj ĝuste malpermesitaj en la interkonsento, la 22-an de aprilo 2010 du tagojn antaŭ la Tago de la Armena Genocido en Armenio, la armena parlamento deklaris ne plu daŭrigi tiun diplomatian vojon kun Turkio sed oni lasis la reestablon de iliaj diplomatiaj rilatoj por ontaj jaroj kiam Turkio estu preta plenumi la interkonsenton<ref>[http://sp.rian.ru/onlinenews/20100422/126029101.html]</ref>. == La viktimnombro == [[Dosiero:Armenian refugees LCCN2014707246 (restored).png|180ra|eta|Armenoj deportitaj en Sirio]] Ne ekzistas interkonsento aŭ komuna nombro rilate al la viktimoj de la genocido. Pluraj esploristoj kiel [[Justin A. McCarthy]], profesoro de la [[Universitato de Louisville]] aŭ la turka historiisto [[Omer Turan]] ofertas alternativan perspektivon en la senco ke, laŭ demografiaj studoj de la [[epoko]], ili estis malpli ol 1,5 milionoj da [[armenoj]] kiuj loĝis en la [[Otomana Imperio]], aludante do, ke la nombroj publikigitaj rilate al la forpaso de pli ol unu miliono da armenoj eble estis troigata kaj ili eĉ asertas ke en tiu periodo forpasis tri milionoj da [[turkoj]].<ref>Artículo del [[Washington Post]] traducido por Lucía de Devletian [http://www.ian.cc/notas/noticias_ian.php?id=169 EEUU: Televisora causa revuelo al darle lugar a Negacionistas del Genocidio Armenio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071016210406/http://www.ian.cc/notas/noticias_ian.php?id=169 |date=2007-10-16 }}.</ref> [[Dosiero:Refugearmenian.PNG|eta|maldekstra|200ra|Armenoj en la dezerto]]{{citaĵo|Se diri ke ambaŭ partoj mortigis sin unu la alian igas min neanto de la genocido, do mi estas neanto [...] la titolo de la dokumentfilmo "La Armena Genocido" estas falsa priskribo de komplika historio.|[[Justin McCarthy]], [[historiisto]] el [[Usono]].}} La starpunkto de la profesoro Justin McCarthy estis akre kritikata de aliaj historiistoj kaj usonaj kaj el aliaj landoj .<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Justin_McCarthy_%28American_historian%29.</ref> Oficialaj turkaj instancoj kredas ke la nombro da viktimoj eble kalkuliĝas inter 200.000 kaj 600.000. Pli frue, aliaj pli malaltaj nombroj da armenaj viktimoj estis prezentitaj de la profesoro Yusuf Halaçoğlu, direktoro de la Akademio de Turka Historio (''Türk Tarih Kurumu''). En ties kalkuloj, li asertas ke entute 56.000 armenoj forpasis dum tiu periodo pro la ekstremaj kondiĉoj de la [[milito]] kaj ke malpli el 10.000 estis vere murditaj. En alia el iliaj esploroj, li asertas ke {{Ĉirkaŭ|500000}} turkoj estis murditaj de la armenoj, senfundamente kaj sen pruvoj pri liaj esploroj. Malgraŭ tio ke la turka registaro oficiale publikigis la nombron da turkoj murditaj fare de la armenoj, ankoraŭ alia el la esploroj de Halaçoğlu, asertis ke malpli ol 10.000 armenoj estis murditaj, ĝi restas kontraŭ la oficialaj turkaj publikigaĵoj rilate al la nombro da viktimoj laŭ la turka oficiala vidpunkto. == Armenio kaj la genocido == [[Dosiero:NK-Map.PNG|eta|250ra|La mapo de la regiono. Oranĝkolora parto estas kontrolata de ''Respubliko Montara Karabaĥo'']] [[Armenio]] partoprenis en longa etno-teritoria konflikto kun [[Azerbajĝano]], tjurka ŝtato kiu sendependiĝis en 1991 post la falo de [[Sovetio]]. Ĉi tiu konflikto ekiĝis per [[pogromo]]j, [[masakro]]j kaj [[etna purigo|etnaj purigoj]], el ambaŭ flankoj. Kelkaj internaciaj observantoj kaj historiistoj sugestis ke Armenio kaj la [[armena diasporo]] intencis ŝanĝi la vidpunkton al modernaj politikistoj en la kaŭkaza konklikto, pro kio ili sugestas ke tiu moderna konflikto estas la daŭrigo de la armena genocido.<ref>Ambrosio, Thomas. ''Ethnic Identity Groups and U.S. Foreign Policy''. 2002, page 12.</ref><ref>Bloxham, Donald. ''The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians''. 2005, page 232-3.</ref> Laŭ Thomas Ambrosio, la armena genocido donas al Armenio publikan simpation kaj moralan apogon kiu tradukiĝas kiel grava politika influo ... kun la celo atingi la apogon de la Kongreso por la kontraŭazeraj politikoj. Ambrosio ankaŭ diras ke dume la armenoj kontrolu pli ol 10% de la azera teritorio en la konflikto, granda parto de la retoriko de la okcidenta mondo "devojigos akuzojn je iredentismo kaj kulpigos la azerojn pro la konflikto en [[Montara Karabaĥo]]."<ref>Ambrosio, Thomas. ''Irredentism: Ethnic Conflict and International Politics''. 2001, page 156.</ref> La retoriko kiu aperigis la konflikton kiu disvolviĝis per la amasmurdado kontraŭ la armenoj, estis nomumata laŭ referencoj al la armena genocido, inkluzive de la timoj pro ĝia ripetado<ref>Atabaki, Touraj and Mehendale, Sanjyot. ''Central Asia and the Caucasus: Transnationalism and Diaspora''. 2005, page 85-6.</ref><ref>Kaufman, Stuart J. ''Modern Hatreds: The Symbolic Politics of Ethnic War''. 2001, page 55.</ref> Dum la [[konflikto]], la azera kaj armena registaroj regule akuzataj unu la alian pro la intenco igi genocidon, malgraŭ ke tiuj reklamoj estis taktataj per skeptikismo fare de la eksteraj observantoj. == Internacia agnoskado de la genocido == [[Dosiero:ArmenianGenocideRecognition.png|eta|250ra|Ŝtatoj kaj landaj regionoj kiuj oficiale agnoskas la armenan genocidon.]] Kiel respondo al la daŭra neado de la armena genocido fare de la turka registaro, multaj aktivistoj de la komunumoj de la [[armena diasporo]] multe laboris por oficiale agnoskigi la genocidon en pluraj landoj de la tuta mondo. 29 landoj kaj 44 ŝtatoj de Usono jam aprobis pere de rezolucio, la genocidon kiel historian okazintaĵon. Ĝenerale, la okcidentaj historiistoj konsentas, ke la genocido vere ekzistis. La "International Association of Genocide Scholars" (''Internacia Asocio de Esploristoj pri la Genocido''), komisiono formita de du membroj el Usono, unu el [[Britio]] kaj unu el [[Israelo]], oficiale certigas la ekzistadon de la genocido.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.genocidewatch.org/TurkishPMIAGSOpenLetterreArmenia6-13-05.htm |titolo=INTERNATIONAL ASSOCIATION OF GENOCIDE SCHOLARS |alirdato=2006-04-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060416082159/http://www.genocidewatch.org/TurkishPMIAGSOpenLetterreArmenia6-13-05.htm |arkivdato=2006-04-16 }}</ref> La landoj kaj teritorioj kiuj oficiale agnoskis la armenan genocidon estis: [[Argentino]],<ref>{{Citaĵo el la reto|url= http://www.cna.org.ar/pdf/Mar07.pdf|titolo= La Argentina reconoce el Genocidio Armenio|editorial= CNA Corporation|dato= [[29 de marzo]] [[2007]]}}{{404|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Armenio]],<ref>{{Citaĵo el la reto|url= http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108370|titolo= Ankara to renew diplomatic action on Armenia|eldoninto= Today's Zaman|fecha= [[April 14]] [[2007]]|aŭtoro= Lale Sarıibrahimoğlu|alirdato= 2010-05-31|arkivurl= https://web.archive.org/web/20070521185541/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108370|arkivdato= 2007-05-21}}</ref> [[Aŭstrio]], [[Belgio]],<ref>{{Citaĵo el la reto|url= http://www.arka.am/en/archive/n03/n2903/290305.html|titolo= ARMENIA HOPES RECONSTRUCTION OF SURB KHACH ARMENIAN CHURCH IN TURKEY NOT TO BE SINGLE CASE|eldoninto= ARKA News Agency|dato= [[March 29]] [[2004]]|alirdato= 2010-05-31|arkivurl= https://web.archive.org/web/20040427025537/http://www.arka.am/en/archive/n03/n2903/290305.html|arkivdato= 2004-04-27}}</ref> [[Bolivio]], [[Brazilo]], [[Bulgario]], [[Kanado]],<ref>{{Citaĵo el la reto|url= http://www.cbc.ca/Canada/story/2004/04/21/armenia040421.html|titolo= Canadian Parliament recognizes Armenian Genocide|dato= [[April 25]] [[2004]]|alirdato= 2010-05-31|arkivurl= https://web.archive.org/web/20071013150131/http://www.cbc.ca/Canada/story/2004/04/21/armenia040421.html|arkivdato= 2007-10-13}}</ref> [[Ĉeĥio]], [[Ĉilio]],<ref>{{Citaĵo el la reto|url= http://www.yerkir.am/eng/index.php?sub=news_arm&id=30536|titolo= Chile Senate recognizes Armenian Genocide|dato= [[June 7]] [[2007]]|alirdato= 2010-05-31|arkivurl= https://web.archive.org/web/20071013145947/http://yerkir.am/eng/index.php?sub=news_arm&id=30536|arkivdato= 2007-10-13}}</ref> [[Kipro]], [[Francio]],<ref>CBC.ca, [http://www.cbc.ca/world/story/2006/10/12/french-bill.html French politicians pass Armenian genocide bill], 12 de octubre de 2006.</ref> [[Germanio]], [[Grekio]], [[Italio]], [[Libano]], [[Litovio]], [[Luksemburgo]], [[Nederlando]], [[Paragvajo]], [[Pollando]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url= http://www.metimes.com/storyview.php?StoryID=20070424-100759-1684r|titolo= Armenians mark anniversary of 1915 genocide|eldoninto= Middle East Times|dato= [[April 24]] [[2007]]|aŭtoro= Mariam Harutunian|alirdato= 2010-05-31|arkivurl= https://web.archive.org/web/20070704171132/http://www.metimes.com/storyview.php?StoryID=20070424-100759-1684r|arkivdato= 2007-07-04}}</ref> [[Rusio]], [[Sirio]], [[Slovakio]], [[Svedio]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.eventeo.net/web/index.php/e%C5%ADropo/politiko/1856-svedio-agnoskas-la-armenan-genocidon |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160305121430/http://eventeo.net/web/index.php/e%c5%adropo/politiko/1856-svedio-agnoskas-la-armenan-genocidon |arkivdato=2016-03-05 }}</ref>, [[Svislando]], [[Urugvajo]], [[Vatikano]] kaj [[Venezuelo]]. Ankaŭ la regionoj [[Skotlando]], [[Nord-Irlando]] kaj [[Kimrujo]] ([[Britio]]), [[Eŭskio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.parlamento.euskadi.net/BASIS/izaro/webx/cm_bopvc/DDW?W=boc_clave='08110500003320070427016312'&R=N|titolo=Resolución adoptada por el Parlamento Vasco|alirdato=2022-01-08|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160121023409/http://www.parlamento.euskadi.net/BASIS/izaro/webx/cm_bopvc/DDW?W=boc_clave%3D%2708110500003320070427016312%27&R=N|arkivdato=2016-01-21}}</ref>, [[Katalunio]]<ref>[http://www.nouscatalans.cat/index.php/component/contingut/article/1527/reconeixement_del_genocidi_armeni_al_parlament_de_catalunya]{{404|date=January 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> [[Navaro]], [[Aragono]] kaj [[Balearoj]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.armspain.com/2010/12/17/parlamento-de-islas-baleares-reconoce-el-genocidio-armenio/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2010-12-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120724023540/http://www.armspain.com/2010/12/17/parlamento-de-islas-baleares-reconoce-el-genocidio-armenio/ |arkivdato=2012-07-24 }}</ref> ([[Hispanio]]), [[Ontario]] kaj [[Kebekio]] ([[Kanado]]),<ref>{{Citaĵo el la reto|url= http://www.sen.parl.gc.ca/sjoyal/e/debates/un_decleration_of_human_rights.html|titolo= Recognition and Commemoration of Armenian Genocide|eldoninto= Canadian Senator Serge Joyal P.C., O.C.|alirdato= 2010-05-31|arkivurl= https://web.archive.org/web/20110610051702/http://www.sen.parl.gc.ca/sjoyal/e/debates/un_decleration_of_human_rights.html|arkivdato= 2011-06-10}}</ref> [[Suda Aŭstralio]] kaj [[Novsudkimrio]] ([[Aŭstralio]])<ref>{{Citaĵo el la reto|url= http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=11|titolo= Armenian Diaspora in Australia|aŭtoro= Kamer Kasim|eldoninto= The Journal of Turkish Weekly|dato= [[October 13]] [[2004]]|alirdato= 24-04-2007|arkivurl= https://web.archive.org/web/20160211125707/http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=11|arkivdato= 2016-02-11}}</ref>, [[Krimeo]] ([[Ukrainio]]), [[Ceará]], [[Paranao]], [[Rio-de-Ĵanejrio]] kaj [[São Paulo]] ([[Brazilo]]), [[Abruco]], [[Markio]], [[Sicilio]] kaj [[Toskanio]] ([[Italio]]), [[Overijssel]] ([[Nederlando]]) kaj [[Korsiko]] ([[Francio]]) agnoskis la ekzistadon de la armena genocido. En [[Usono]] 44 el la 50 ŝtatoj malferme kaj oficiale agnoskas la armenan genocidon. Tiuj ŝtatoj estas la sekvantaj: <div style="column-count: 6;"> * [[Alasko]] * [[Arizono]] * [[Arkansaso]] * [[Kalifornio]] * [[Norda Karolino]] * [[Suda Karolino]] * [[Kolorado]] * [[Konektikuto]] * [[Norda Dakoto]] * [[Suda Dakoto]] * [[Delavaro]] * [[Florido]] * [[Georgio]] * [[Havajo]] * [[Idaho]] * [[Ilinojo]] * [[Kansaso]] * [[Kentukio]] * [[Luiziano]] * [[Majno]] * [[Marilando]] * [[Masaĉuseco]] * [[Miĉigano]] * [[Minesoto]] * [[Misuro]] * [[Montano]] * [[Nebrasko]] * [[Nevado]] * [[Nov-Hampŝiro]] * [[Nov-Ĵerzejo]] * [[Nov-Meksiko]] * [[Nov-Jorko]] * [[Ohio]] * [[Oklahomo]] * [[Oregono]] * [[Pensilvanio]] * [[Rod-Insulo]] * [[Tenesio]] * [[Utaho]] * [[Vermonto]] * [[Virginio]] * [[Okcidenta Virginio]] * [[Vaŝingtono]] * [[Viskonsino]] </div> En kelkaj landoj oni eĉ prenis leĝajn rimedojn kontraŭ tiuj kiuj neas la ekzistadon de la genocido. Du ekzemploj estas [[Francio]] kaj [[Svislando]]. En [[oktobro]] [[2006]], la franca parlamento prezentis projekton kiu kondamnas ĝis unu jaro en karcero kaj 45.000 eŭroj kiel monpuno al la neantoj de la genocido. La leĝo estis aprobata entute de 106 voĉdonoj por kaj 19 kontraŭ (fakte la leĝo aprobita de Deputitoj, ne estis prezentita al Senato, kiu konsekvence ankoraŭ ne ratifis ĝin). Tiamaniere ĝi kompletigis la [[precepto]]n de la jaro [[2001]] per kiu ĝi oficiale agnoskis la armenan holokaŭston fare de la otomana registaro.<ref>[http://www.clarin.com/diario/2006/10/12/um/m-01288917.htm Francia: avanza una ley que castiga la negación del genocidio armenio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090818011039/http://www.clarin.com/diario/2006/10/12/um/m-01288917.htm|date=2009-08-18}} en [[Diario Clarín]]</ref> En Svislando, la turka historiisto [[Yusuf Halacoglu]] estis akuzita je perforto de la leĝo pri la neado de la genocido dum prelego lia en [[Winterthur]] en 2004. Landoj kiel [[Usono]], [[Israelo]], [[Britio]] aŭ [[Hispanio]] ne uzas la terminon [[genocido]] rilate al la okazintaĵoj. == Monumento memore al la genocido == [[Dosiero:Tzitsernakapert.jpg|eta|200ra|''[[Cicernakaberdo]]'' Memorejo de la Armena Genocido en [[Erevano]], [[Armenio]]]] La ideo krei memorejon pri la armena genocido estiĝis en [[1965]], en ĝia 50-a datreveno.<ref>''Caucaz Europe News'': "[http://www.caucaz.com/home_eng/breve_contenu.php?id=149 1965 Armenian Genocide Demonstration]. 2007-02-06.</ref> Du jarojn pli malfrue, la monumento estis realigita de la arkitektoj Kalaŝjan kaj Mkrtĉjan en la monteto [[Cicernakaberdo]] sur la gorĝo de la rivero [[Hrazdan]], en la armena ĉefurbo, [[Erevano]]. La 44-metra steleo estas la simbolo de "la nacia renaskiĝo de la armenoj".<ref>''Ourarabat.com'' "[http://www.caucaz.com/home_eng/breve_contenu.php?id=149 1965 24th April in Armenia] 2007-02-06.</ref> Dek du cirklaj kolonoj reprezentas la 12 provincojn perditajn en la nuna teritorio de Turkio. En la centro de la cirklo, je 1,5 [[metro]]j profunde, troviĝas la ''[[eterna flamo]]''. Laŭlonge de la parko kaj ĉirkaŭ la monumento, ekzistas muro 100-metra kun la nomoj de la urboj kaj vilaĝoj en kiuj okazis la masakroj. En [[1995]] inaŭguriĝis en la alia ekstremo de la parko malgranda cirkla subtera muzeo, en kiu estas montrata baza informo pri la okazintaĵoj de [[1915]]. Ĉiun [[24-an de aprilo]] estas memorata en Armenio, kaj en ĉiuj disaj komunumoj de la [[armena diasporo]], la [[Tago de la Memoro de la Armena Genocido]], en kiu centoj da miloj da personoj marŝas ĝis la memorejo ekde ĝia kreado kaj estas metitaj floroj ([[dianto]]j aŭ [[tulipo]]j kutime ruĝaj) ĉirkaŭ la eterna flamo. == Arto == [[Dosiero:The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916.png‎|eta|200ra|La Blua Libro]] [[Dosiero:Genocidio armenio Rosario 1.jpg|eta|200ra|Armena komunumo de Rosario (Argentino) memoras pri la viktimoj de la armena genocido.]] [[Dosiero:System of a Down, Download Festival 2005 (1).JPG|eta|200ra|System of a Down]] [[Dosiero:Armenian Genocide Memorial Montreal.jpg|200ra|eta|Memorejo de la armena genocido en [[Montrealo]], [[Kanado]].]] La unua ekzemplo de la armena genocido interpretita en la arto estis medalo eldonita en [[Sankt-Peterburgo]], [[Rusio]], kiu signifis simpation pro la armena sufero. Ĝi estis stampita en [[1915]], en la sama jaro kiam okazis la amasmurdoj kaj deportadoj. Ekde tiam, dekoj da medaloj estis stampitaj en diversaj landoj por memorigi la daton. Pluraj ĉeestaj atestantoj de la okazintaĵoj faris plurajn publikigaĵojn, speciale la sveda misiisto Johansson kaj la ambasadoro de Usono, Henry Morgenthau. La germana kuracisto Armin Wegner verkis plurajn librojn pri la okazintaĵoj de kiuj li estis atestanto dum lia restado en la Otomana Imperio. Jarojn pli malfrue, post lia reveno al Germanio, Wegner estis enkarcerigita pro lia oponado al [[naziismo]],<ref>[http://hgs.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/8/3/395 Document: Armin T. Wegner's Letter to German Chancellor Adolf Hitler, Berlin, Easter Monday, April 11, 1933 - Gerlach and Templer 8 (3): 395 - Holocaust and Genocide Studies]</ref> kaj liaj libroj bruligitaj de la nazianoj.<ref>[http://www.aktion-patenschaften.de/autoren/w02.htm Aktion Patenschaften für verbrannte Bücher e.V.: Autorenseite Wegners]</ref> Probable, la plej konata literaturaĵo pri la Armena Genocido apartenas al [[Franz Werfel]], titolata "La kvardek tagoj de Musa Dagh", 1933. Ĝi fariĝis populara [[furorlibro]], ĉefe inter la junuloj de la judaj getoj dum la nazia epoko.<ref>Auron, Yair. ''The Banality of Indifference: Zionism and the Armenian Genocide''. 2000, page 302-4.</ref> [[Kurt Vonnegut]] verkis en [[1988]] la romanon "Bluebeard" kiu priskribas la karakterojn de la armena genocido kiel subkuŝanta temo. Aliaj romanoj pri la genocido inkluzivas al Louis de Berniéres "Senflugilaj birdoj", Edgar Hilsenrath, ''The Fairytale of the Last Thought'', la hispano G.H. Guarch ''El testamento armenio'' kaj la polo [[Stefan Żeromski]] "La venonta printempo". Historio de Edward Saint-Ivan, antologio de 2006, "La Nigra Kavaliro de Dio" inkluzivas fikcian rolulon, postvivanton de la genocido. La unua filmo pri la genocido aperis en [[1919]], produktaĵo de [[Holivudo]] titolata "Ravished Armenia", de la direktoro Atom Egojan, kiu influas en lia filmo "Ararat" en [[2002]]. Ankaŭ ekzistas referencoj pri ĝi en [[Elia Kazan]] "Ameriko, Ameriko", aŭ [[Henri Verneuil]] en lia filmo "Mayrig". En la [[Berlinale]] 2007, la italaj direktoroj Paolo kaj Vittorio Taviani pprezentis alian filmon pri la okazintaĵoj, bazita sur la libro de [[Antonia Arslan]], ''La Masseria Delle Allodole'' (La alodrejo).<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.spiegel.de/international/spiegel/0,1518,466427,00.html|titolo= Armenian Genocide at the Berlin Film Festival: "The Lark Farm" Wakens Turkish Ghosts|aŭtoro= Wolfgang Höbel and Alexander Smoltczyk|eldoninto= Spiegel Online|alirdato= 06-09-2007}}</ref> ludo de Richard Kalinoski, "Besto sur la Luno", pri du postvivantoj de la genocido. La verkaĵoj de [[Arshile Gorky]], ekzilita armeno kies patrino forpasis pri malsato dum la genocido,<ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_m1248/is_n2_v84/ai_18004719 Arshile Gorky and the Armenian genocide]</ref> estis figuro de la abstrakta ekspresionismo. En 1975 la fama franc-armena kantisto [[Charles Aznavour]] verkis kanton "[http://www.youtube.com/watch?v=rYnC3sggR-Y&feature=related Ils sont tombés]" (''Ili falis''), dediĉitan al la memoro de la viktimoj de la armena genocido.<ref>{{Citaĵo el la reto|url= http://www.azad-hye.net/article/article_view.asp?rec=84|titolo= The status of Armenian communities living in the United States|autor= Mari Terzian|eldoninto= Azad-Hye|alirdato= 06-09-2007|arkivurl= https://web.archive.org/web/20070928093603/http://www.azad-hye.net/article/article_view.asp?rec=84|arkivdato= 2007-09-28}}</ref> La komponisto kaj kantisto, [[Daniel Decker]], ricevis agnoskitaĵojn pri liaj kunlaboroj kun la komponisto [[Ara Gevorgjan]]. La kanto "Adana", nomo de la provinco kie okazis pogromo en 1909 de la armena popolo, kaj kiu rakontas la historion de la genocido. "Adana" estis tradukita al 17 lingvoj kaj kantita de pluraj artistoj tra la mondo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url= http://www.evangelicalnews.org/indiv_pr.php?action=display&pr_id=3554|titolo= Gospel Artist Given Standing Ovation By Armenian Government Officials|eldoninto= ANS|alirdato= 06-09-2007|arkivurl= https://web.archive.org/web/20071009170919/http://www.evangelicalnews.org/indiv_pr.php?action=display&pr_id=3554|arkivdato= 2007-10-09}}</ref> La muzikbando [[System of a Down]], kiu konsistas el kvar posteuloj de armenaj postvivantoj, promociis la konscion pri la genocido pere de iliaj kantotekstoj kaj koncertoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.readersdigest.ca/mag/2006/10/genocide.php|titolo= Talking With Turks and Armenians About the Genocide|aŭtoro= Line Abrahamian|eldoninto= [[Reader's Digest]] Canada|alirdato= 23-04-2007}}</ref> Fine de 2003, Diamanda Galás eldonis la diskon "Defixiones, Will and Testament: Orders from the Dead," 80-minuta omaĝo al la monumento de la armenoj, grekoj kaj asirianoj viktimoj de la genocido en Turkio.<ref>{{Citaĵo el la reto|url= http://www.diamandagalas.com/defixiones/|titolo= Defixiones: Orders from the Dead by Diamanda Galas|eldoninto= ''[[The San Francisco Chronicle]]''|alirdato= 05-10-2007|arkivurl= https://web.archive.org/web/20071011191127/http://www.diamandagalas.com/defixiones/|arkivdato= 2007-10-11}}</ref> === Dokumentfilmoj === * 1945&nbsp;– ''Fatherland'' (dir. G. Balasanyan, L. Isahakyan and G. Zardaryan) * 1964&nbsp;– ''Where Are My People?'' (dir. [[J. Michael Hagopian]]) * 1975 - ''The Forgotten Genocide'' (dir. J. Michael Hagopian) * 1983 - ''Assignment Berlin'' (dir. Hrayr Toukhanian) * 1988 - ''Tillbaka till Ararat'' (''Back to Ararat'', dir. Jim Downing, Göran Gunér) * 1988 - ''An Armenian Journey'' (dir. Theodore Bogosian) * 1990 - ''[[Andranik Toros Ozanian|General Andranik]] (dir. [[Levon Mkrtchyan]]) * 2000 - ''I Will Not Be Sad in This World'' (dir. Karina Epperlein) * 2003 - ''Germany and the Secret Genocide'' (dir. J. Michael Hagopian) * 2003 - ''Voices From the Lake: A Film About the Secret Genocide'' (dir. J. Michael Hagopian) * 2003 - ''Desecration'' (dir. Hrair "Hawk" Khatcherian) * 2003 - ''The Armenian Genocide: A Look Through Our Eyes'' (dir. Vatche Arabian) * 2005 - ''[[Hovhannes Shiraz]]'' (dir. [[Levon Mkrtchyan]]) * 2006 - ''The Armenian Genocide'' (dir. [[Andrew Goldberg]]) * 2006 - ''Armenian Revolt'' (dir. Marty Callaghan) * 2006 - ''[[Screamers (2006 film)|Screamers]]'' (dir. [[Carla Garapedian]]) * 2008&nbsp;– ''The River Ran Red'' (dir. [[J. Michael Hagopian]]) === Filmoj === * 1919 - ''[[Ravished Armenia]]'', Holivuda histori-reala filmo pri la postvivinto [[Aurora Mardiganjan]] * 1977 - ''[[Nahapet]]'' * 1991 - ''[[Mayrig]]'' de [[Henri Verneuil]] * 1982 - ''The Forty Days of Musa Dagh'' (dir. [[Sarky Mouradian]]) * 2002 - ''[[Ararat (filmo)|Ararat]] (reĝ. [[Atom Egojan]]) * 2007 - ''[[Masseria Delle Allodole]] (reĝ. [[Paolo kaj Vittorio Taviani]]) * 2009 - ''Ravished Armenia'', reeldonita 24-minuta fragmento de la originala filmo de 1919. == En Esperanto == * Lida Elbakian, "Fridtjof Nansen kaj la nansenaj "Pasportoj"", en [[Monato (gazeto)|Monato]], marto, 2025, pp. 24-25. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.armenian-genocide.org] (armene) * [http://www.imprescriptible.fr] (france) * [http://www.genocide.ru] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061005043441/http://www.genocide.ru/ |date=2006-10-05 }} (ruse) * [http://www.armenica.org Armenica.org - Historio de Armenio] {{en}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Genocido]] * [[Greka-turka milito (1919-1922)]] * [[Otomana Imperio]] * [[Unua mondmilito]] * [[Armena diasporo]] * [[Adana masakro]] * [[Hamidaj masakroj]] * [[Greka genocido]] * [[Asiria genocido]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Bibliotekoj}} {{Unua mondmilito}} {{Portalo Kaŭkazio}} {{Elstara}} {{ADLS|2010|24}} <!-- ankaŭ en semajnoj 25 kaj 26 --> [[Kategorio:Armena Genocido| ]] [[Kategorio:Historio de Armenio]] [[Kategorio:Genocidoj]] cavq9kcd95w2ik91lwd1flf4tzy8w57 0 23508 9367554 8082079 2026-05-06T08:03:57Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367554 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Articles page1.jpg|eta|dekstra|180px|La Artikoloj de Konfederacio]] La '''Artikoloj de Konfederacio kaj Senĉesa Unuiĝo''', komune konata kiel la '''Artikoloj de Konfederacio''', estis la unua reganta dokumento de la [[Usono|Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko]]. La Artikoloj unuigis la nove-sendependiĝintajn koloniojn (post la [[Usona Revolucia Milito]]) en malfiksan [[konfederacio]]n. La dua [[Kontinenta Kongreso]] adoptis la Artikolojn je [[15-a de novembro]] [[1777]], post 16 monatoj de debatado. La Artikoloj ankoraŭ nevalidis dum tri pliaj jaroj ĝis ratifo kompletiĝis je [[1-a de marto]] [[1781]]. == Vidu ankaŭ == * [[Usona Deklaro de Sendependeco]] * [[Usona Konstitucio]] * [[Konstitucia Kongreso (Usono)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.usconstitution.net/articles.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100826032645/http://www.usconstitution.net/articles.html |date=2010-08-26 }} <!-- La Usona Konstitucio _Online_: La Artikoloj de Konfederacio --> * http://www.u-s-history.com/pages/h361.html <!-- _Korte_ _uiteenzetting_ _over_ _de_ _Artikelen_ --> * http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/hlaw:@field(DOCID+@lit(jc00941 <!-- ) Lundo, 17-a de novembro, 1777 --> * http://memory.loc.gov/ammem/amlaw/lawhome.html <!-- _ Jarcento de _Lawmaking_, 1774-1873 --> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Historio de Usono]] 6wcg2qbtlan2kjfnayomcgiciy0xydx 0 27408 9367421 9337181 2026-05-05T23:58:11Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367421 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Flag of South Africa (1928-1994).svg|eta|Flago de Sud-Afriko de 1928 al 1994, tute koloniisma kaj montrante la interesojn de blankuloj.]] [[Dosiero:Flag of South Africa.svg|eta|La nova multkolora flago de Sud-Afriko adoptita en 1994 markas la finon de la reĝimo de la Apartismo.]] [[Dosiero:DurbanSign1989.jpg|eta|dekstre|Signalo pri rasapartigita strando dum la sistemo de apartismo en [[Sudafriko]]]] La '''apartismo''' ([[Afrikansa lingvo|afrikanse]]: '''''Apartheid''''' [elp. aPARThejt]) aŭ pli precize '''rasa apartigo''' estis [[politiko|politika]] sistemo en [[Sud-Afriko]] en kiu oni ''apartigis'' [[homo]]jn laŭ [[raso]] kaj donis al ili malegalajn [[homaj rajtoj|rajtojn]], kaj malegalajn eblojn por asocioj kaj movadoj, nome malfavoraj por la [[nigrulo|nigra]] plimulto kaj favoraj por la [[blankulo]]j nome por la malplimulto de [[Afrikaneroj]]. Fakte ne estis la afrikanera [[Hendrik Verwoerd]], sed la brito [[Cecil Rhodes]] kiu konstruis la unuan ras-apartigan leĝaron.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.independent.co.uk/voices/apartheid-made-in-britain-richard-dowden-explains-how-churchill-rhodes-and-smuts-caused-black-south-africans-to-lose-their-rights-1370856.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-06-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140806193414/http://www.independent.co.uk/voices/apartheid-made-in-britain-richard-dowden-explains-how-churchill-rhodes-and-smuts-caused-black-south-africans-to-lose-their-rights-1370856.html |arkivdato=2014-08-06 }}</ref> == Priskribo == Tion organizis la Nacia Partio reganta el 1948 al [[1994]]. Rasapartismo estis evoluigita post la [[Dua Mondmilito]] fare de la Bur-dominita Nacipartio kaj ''Broederbond'' organizoj kaj estis eksportita ankaŭ en [[Sudokcidenta Afriko]], kiu estis administrita fare de Sudafriko sub mandato de [[Ligo de Nacioj]] (revokita en 1966 laŭ Rezolucio de [[Unuiĝintaj Nacioj]] 2145),<ref>{{Cite web|title=Resolutions Adopted by the General Assembly during its 21st Session|url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/004/48/IMG/NR000448.pdf?OpenElement|accessdate=11a de Aŭgusto 2012|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-06-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130729134610/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/004/48/IMG/NR000448.pdf?OpenElement|arkivdato=2013-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729134610/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/004/48/IMG/NR000448.pdf?OpenElement|archivedate=2013-07-29}}</ref> ĝis ĝi akiris sendependecon kiel [[Namibio]] en [[1990]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/575204.stm|titolo=The birth and death of apartheid|alirdato=17a de Junio 2002|familia nomo=Gallagher|persona nomo=Michael|eldoninto=BBC News}}</ref> Kiel etendo, la esprimo estas nuntempe uzita por ĉiu speco de apartigo, establita fare de la ŝtataj instancoj en lando, kontraŭ la sociaj kaj civitanaj rajtoj de plimulto aŭ malplimulto de civitanoj, pro etnaj antaŭjuĝoj. Rasapartigo en Sudafriko komenciĝis en koloniaj tempoj sub nederlanda regado.<ref name="Afrikaner political thought: analysis and documents">{{cite book |title=Afrikaner political thought: analysis and documents |accessdate=[[7-a de junio]] [[2013]] |author=A. Du Toit, H.B. Giliomee |url=http://www.amazon.com/Afrikaner-Political-Thought-Documents-Perspectives/dp/0520043197 |work=|publisher=University of California Press |deadurl=no}}</ref> Rasapartismo kiel oficiala politiko estis lanĉita sekvante la parlamentan balotadon de [[1948]]. Leĝaro klasifikis loĝantojn en kvar rasajn grupojn, "nigraj", "blankaj", "koloraj", kaj "hindaj", kun hindaj kaj koloraj dividitaj en pluraj sub-klasifikoj,<ref>Baldwin-Ragaven, Laurel; London, Lesley; du Gruchy, Jeanelle (1999). ''An ambulance of the wrong colour: health professionals, human rights and ethics in South Africa.'' Juta and Company Limited. p. 18</ref> kaj loĝ-[[kvartalo]]j estis apartigitaj. De 1960 ĝis [[1983]], 3.5 milionoj da neblankaj sudafrikanoj estis forigitaj de siaj hejmoj, kaj devigitaj loĝi en apartigitajn kvartalojn, en unu el la plej grandaj amasforigoj en moderna historio.<ref name=" Forced Removals">{{cite web |title=South Africa – Overcoming Apartheid |accessdate=[[26-a de decembro]] [[2013]] |url=http://www.overcomingapartheid.msu.edu/multimedia.php?id=65-259-6 |publisher=African Studies Center of Michigan State University |deadurl=no |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-06-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131214133901/http://overcomingapartheid.msu.edu/multimedia.php?id=65-259-6 |arkivdato=2013-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214133901/http://overcomingapartheid.msu.edu/multimedia.php?id=65-259-6 |archivedate=2013-12-14 }}</ref> Neblanka politika reprezentantaro estis aboliciita en [[1970]], kaj komencante en tiu jaro nigruloj estis senigitaj je sia civitaneco, laŭleĝe iĝis civitanoj de unu el dek tribobazitaj aŭtonomiaj patrujoj nomitaj [[bantustano]]j, kvar el kiuj iĝis teorie sendependaj [[ŝtato]]j. La [[registaro]] apartigis [[eduko]]n, sanservan prizorgon, [[strando]]jn, kaj aliajn publikajn servojn, kaj provizis nigrulojn per servoj pli malsupraj ol tiuj de blankaj homoj.<ref name=crdi/> [[Dosiero:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Economic Forum Annual Meeting Davos 1992.jpg|eta|dekstre|250px|Frederik de Klerk kaj Nelson Mandela salutas sin ĉe la Ĉiujara Kunveno de la [[Monda Ekonomia Forumo]] okazinta en [[Davos]] en Januaro 1992.]] Rasapartismo okazigis signifan internan reziston kaj perforton, krom [[embargo]]n por komerci longan [[armilo]]jn kontraŭ Sudafriko.<ref name="Lodge 1983">{{Citaĵo el libro|titolo=Black Politics in South Africa Since 1945|familia nomo=Lodge|persona nomo=Tom|jaro=1983|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Longman}}</ref> Ekde la [[1950-aj jaroj]], okazis serio de popolaj ribeloj kun la malpermesado de opozicio kaj malliberigado de kontraŭ-rasapartismaj gvidantoj. Ĉar [[agitado]] disvastiĝis kaj iĝis pli efika kaj militistiĝis, ŝtataj organizoj reagis per subpremo kaj perforto. Kune kun la sankcioj metitaj kontraŭ Sudafriko fare de la [[internacia komunumo]], tio igis ĝin ĉiam pli malfacila ke la registaro konservus la povon. Rasapartismaj reformoj en la [[1980-aj jaroj]] ne estingis la muntitan opozicion, kaj en 1990 prezidanto [[Frederik Willem de Klerk]] komencis intertraktadojn por finigi rasapartismon,<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/2/newsid_2524000/2524997.stm |title=De Klerk dismantles apartheid in South Africa |publisher=BBC News |accessdate=21a de Februaro 2009 | date=2a de Februaro 1990| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090215004142/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/2/newsid_2524000/2524997.stm| archivedate= 15a de Februaro 2009 <!--DASHBot-->| deadurl= no}}</ref> kulminante per multrasaj demokrataj elektoj en 1994, gajnitaj fare de la [[Afrika Nacia Kongreso]] estrita de [[Nelson Mandela]]. La spuroj de rasapartismo daŭre formas sudafrikan politikon kaj socion. Kvankam la oficiala aboliciado de rasapartismo okazis en [[1991]] per nuligo de la lasta de la ceteraj rasapartismaj leĝoj, la fino de rasapartismo estis vaste rigardita kiel ekestiĝante de la demokrataj parlamentaj balotadoj en 1994. De Klerk ekmalmuntis apartismon per la liberigo de Mandela kaj de kelkaj aliaj politikaj prizonuloj en oktobro de [[1989]].<ref>http://www.theguardian.com/world/2010/jan/31/nelson-mandela-de-klerk-apartheid</ref> Kvankam la oficiala abolo de apartismo okazis en [[1991]] per la forigo de la lastaj restintaj apartismaj leĝoj, neblankuloj ne rajtis voĉdoni ĝis [[1993]] kaj la fino de apartismo estas amplekse konsiderata kiel ekde la demokrataj ĝeneralaj elektoj de 1994. Tiele la sistemo estis forigita en [[1994]]. == Historio == === La balotado de 1948 === [[Dosiero:DFMalanPortret.jpg|eta|200px|[[Daniel François Malan]], la unua apartisma ĉefministro (1948–1954).]] Rasapartismo, jam evoluigita en la [[1930-aj jaroj]] kaj [[1940-aj jaroj]], estis simila al la politiko de apartigo kiun ĝi anstataŭigis. La esprimo rasapartismo respektive ''apartheid'' estis uzita ofte en diskutoj pri [[raso]] kaj [[politiko]] fare de afrikaneraj naciistoj kiuj deziris blankan dominadon en Sudafriko. Dum la 1930-aj jaroj kaj 1940-aj jaroj Sudafriko konvertiĝis al moderna industriigita kaj urbanizita lando kaj rasapartismo estis reago de [[buro]]j al tiu rapida ŝanĝo. Buroj estis blankaj sudafrikanoj kies prapatroj estis [[nederlando|nederlandaj]] [[koloniismo|koloniistoj]]. Ili sentiĝis senpovigitaj fare de nigruloj en la laborantaro kaj per la potenco kaj ekonomia sukceso de anglalingvaj sudafrikanoj. Buroj kredis ke la Smuts registaro ne povis adekvate uzi la politikojn de apartigo por avanci la vivkondiĉojn de buroj kaj trakti la problemon de la "malbona blanka" statuso de multaj buroj.<ref>P. Brits, ''Modern South Africa'': Afrikaner power, the politics of race, and resistance, 1902 to the 1970's (Pretoria, [[University of South Africa|University of South Africa Press]], 2007), p. 37</ref> La ideologia fundamento de rasapartismo estis ke la diversaj rasoj en Sudafriko devis esti apartigitaj por sia propra reciproka utilo. La plejparto de rasapartisma pensado estis bazita firme sur la filozofio de "scienca rasismo". Buroj diris ke estis malebla kaj nepraktigebla por la diversaj rasoj kaj kulturoj vivi kiel unusola. Poste politiko de aparta evoluo estus traktita fare de la blanka registaro. Tiu insisto pri rasa aparteco iĝas la politika kaj laŭleĝa doktrino de rasapartismo. En la evoluo al la balotado de 1948, la ĉefa afrikanera naciista partio, nome la ''Herenigde Nasionale Partie'' ([[Reunuigita Nacipartio]]) sub la gvidado de protestanta kleriko [[Daniel François Malan]] kampanjis en sia politiko de rasapartismo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://africanhistory.about.com/library/bl/blSAApartheidFAQ.htm|titolo=Apartheid FAQ|eldoninto=about.com|alirdato=2014-06-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130513214652/http://africanhistory.about.com/library/bl/blSAApartheidFAQ.htm|arkivdato=2013-05-13}}</ref><ref name="sahistory-1948election">{{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/pages/governence-projects/SA-1948-1976/1948-election.htm |title=The 1948 election and the National Party Victory |accessdate=13a Julio 2008 |publisher=South African History Online| archiveurl= https://web.archive.org/web/20080816015132/http://www.sahistory.org.za/pages/governence-projects/SA-1948-1976/1948-election.htm| archivedate= 16a de Aŭgusto 2008 <!--DASHBot-->| deadurl= no}}</ref> La Reunuigita Nacipartio mallarĝe venkis super la Unuigita Partio de Smuts danke al la kalkulsistemo ĉar ne ricevis plian kvanton da voĉdonoj kaj formis koalician registaron kun alia afrikanera naciista partio, nome la ''Afrikaner Party''. Malan iĝis la unua-rasapartisma ĉefministro, kaj la du partioj poste kunfalis por formi la Nacipartion (NP). === Apartisma leĝaro === La estroj de la NP argumentis ke Sudafriko ne enhavas unusolan nacion, sed ĝi estas formata de ĝis kvar distingaj rasgrupoj: nome blankuloj, nigruloj, koloruloj kaj hindianoj. Tiaj grupoj estis disigitaj en 13 nacioj aŭ rasfederacioj. Blankuloj enhavas la lingvogrupojn de [[angla]] kaj [[afrikansa]]; la negra popolo estis dividata en dek tiaj grupoj. La [[ŝtato]] aprobis [[leĝo]]jn kiuj pavis la vojon por "granda apartismo", kiu estis centrita en separado de rasoj je granda skalo, devigante la personojn loĝi en separataj lokoj difinitaj de la raso. Tiu strategio estis parte adoptitaj fare de la "left-over" (restanta) brita regado kiu separis diferencajn rasgrupojn dum ili ekhavis kontrolon de la [[Buraj respublikoj]] post la [[Dua Bura milito]]. Tio kreis la nur-por-negrajn "townships" aŭ "locations", kie nigruloj estis relokigitaj el siaj propraj urboj. Aldone, oni aprobis leĝojn por "petty apartheid" (malgranda apartismo). La ĉefaj leĝoj por apartismo estis la jenaj.<ref name="b">Alistair Boddy-Evans. [http://africanhistory.about.com/library/bl/blsalaws.htm African History: Apartheid Legislation in South Africa] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150906053139/http://africanhistory.about.com/library/bl/blsalaws.htm |date=2015-09-06 }}, About.com. Alirita la 5an de Junio 2007.</ref> [[Dosiero:ApartheidPopulationGroups.jpg|eta|dekstre|Klarigo de sudafrikaj identecnombroj en identigilo dum apartismo laŭ terminoj de oficialaj subgrupoj de blankuloj, koloruloj kaj hindianoj.]] La unua leĝo de granda apartismo estis la ''Leĝo de Registro de Loĝantaro'' de [[1950]], kiu formaligis rasan klasigon kaj enkondukis identigilon por ĉiuj personoj super la aĝo de 18, specifigante rasgrupon.<ref>Boddy-Evans, Alistar. [http://africanhistory.about.com/od/apartheidlaws/g/No30of50.htm Population Registration Act No 30 of 1950] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170207084231/http://africanhistory.about.com/od/apartheidlaws/g/No30of50.htm |date=2017-02-07 }}. About.com.</ref> Oficialaj teamoj aŭ stabanaroj estis establitaj por veni al konkludo pri tiuj personoj kies raso ne estis klara.<ref>Ungar, Sanford (1989). ''Africa: the people and politics of an emerging continent.'' Simon & Schuster. p. 224.</ref> Tio okazigis malfacilon, ĉefe por neblankuloj, separante ties familiojn kiam ties membroj estis de diferencaj rasoj.<ref>Goldin, Ian (1987). ''Making race: the politics and economics of coloured identity in South Africa.'' Longman. p. xxvi.</ref> La dua piliero de granda apartismo estis la ''Leĝo de Grupaj Areoj'' de [[1950]].<ref>Boddy-Evans, Alistar. [http://africanhistory.about.com/od/apartheidlaws/g/No41of50.htm Group Areas Act No 41 of 1950] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160829075120/http://africanhistory.about.com/od/apartheidlaws/g/No41of50.htm |date=2016-08-29 }}. About.com.</ref> Ĝis tiam, plej setlejoj havis personojn de diferencaj rasoj loĝantaj kune. Tiu Leĝo metis finon al diversaj areoj kaj determinis kie ĉiu loĝu laŭ la raso. Ĉiu raso ricevis sian propran areon, kiu estos uzata en postaj jaroj kiel bazo de deviga translokigo.<ref>Besteman, Catherine Lowe (2008). ''Transforming Cape Town''. University of California Press. p. 6.</ref> La ''Leĝo por Evito de Kontraŭleĝa Loĝado'' de [[1951]] ebligis ke la [[registaro]] detruu la neregulajn setlejojn de nigruloj kaj devigis la blankajn dungantojn pagi la konstruadon de loĝejoj por tiuj nigrulaj laboristoj kiuj tiam estis permesitaj loĝi en urboj antaŭe rezervitaj por blankuloj.<ref>Boddy-Evans, Alistar. [http://africanhistory.about.com/library/bl/blsalaws.htm Apartheid Legislation in South Africa] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150906053139/http://africanhistory.about.com/library/bl/blsalaws.htm |date=2015-09-06 }}. About.com.</ref> La ''Malpermeso de Miksaj Geedziĝoj'' de 1949 malpermesis geedziĝojn inter personoj de diferencaj rasoj, kaj la ''Leĝo pri Malmoralo'' de 1950 faris de [[Rasmiksiĝo|seksaj rilatoj kun persono de diferenca raso]] [[krimo]]n. Laŭ la ''Leĝo de Rezervado de Separataj Servoj'' de [[1953]], municipaj instalaĵoj estis rezervitaj por partikulara raso, kreante, inter aliaj aferoj, separatajn [[strando]]jn, [[buso]]jn, [[hospitalo]]jn, [[lernejo]]jn kaj [[universitato]]jn. [[Signalo]]j kiaj "nur por blankuloj" estis uzataj ĉe publikaj areoj, eĉ ĉe parkaj benkoj.<ref>Beck, Roger B. (2000). ''The history of South Africa.'' Greenwood Publishing Group. p. 128. ISBN 978-0-313-30730-0.</ref> Nigruloj havigis servojn multe pli malbonkvalitajn ol tiuj de blankuloj, kaj, je malpli etendo, ol tiuj de hindianoj kaj de koloruloj.<ref name=crdi>{{Cite web |url=http://www.idrc.ca/fr/ev-91102-201-1-DO_TOPIC.html |title=The economic legacy of apartheid |publisher=Centre de recherches pour le développement international |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100426042410/http://www.idrc.ca/fr/ev-91102-201-1-DO_TOPIC.html |archivedate=26a de Aprilo 2010 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-06-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100426042410/http://www.idrc.ca/fr/ev-91102-201-1-DO_TOPIC.html |arkivdato=2010-04-26 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100426042410/http://www.idrc.ca/fr/ev-91102-201-1-DO_TOPIC.html |date=2010-04-26 }}</ref> Pliaj leĝoj havis la celon subpremi rezistadon, ĉefe armitan rezistadon, kontraŭ apartismo. La ''Leĝo de Subpremado de Komunismo'' de 1950 malpermesis ajnan partion kiu aliĝus al [[komunismo]]. Tiu leĝo difinis komunismon kaj ties celojn tiom ampleksege ke ajnulo kiu kontraŭus la registaran politikon riskis esti etikedita kiel komunisto. Ĉar la leĝo specife asertis ke komunismo celis disrompi la rasan harmonion, ĝi estis ofte uzata por buŝo-ŝtopi opozicion al apartismo. Malordaj kunvenoj estis malpermesitaj, same kiel kelkaj organizaĵojn kiuj estis sub suspekto minaci la registaron. [[Edukado]] estis diskriminaciata fare de la ''Leĝo de Bantua Edukado'' de [[1953]], kiu skizis separatan sistemon de edukado por sudafrikaj studentaj nigruloj kaj estis desegnita por prepari nigrulojn por vivi kiel nur [[laborista klaso]].<ref name="byrnes">{{Citaĵo el libro|url=http://countrystudies.us/south-africa/|titolo=South Africa: A Country Study|alirdato=25a de Marto 2016|familia nomo=Byrnes|persona nomo=Rita M.|jaro=1996|loko=Washington|eldoninto=GPO for the Library of Congress}}</ref> En [[1959]] oni kreis separatajn [[universitato]]jn por nigruloj, koloruloj kaj hindianoj. Ekzistantaj universitatoj jam ne rajtis aligi novajn nigrulajn studentojn. La ''Dekreto por Afrikansa Rimedaro'' de [[1974]] postulis la uzadon de [[Afrikansa]] kaj Angla je egaleca bazo en altlernejoj ekster la hejmlandoj.<ref name="afrikaans_medium_decree">{{Cite web|url=http://africanhistory.about.com/library/bl/blsaJune16decree.htm|title=The Afrikaans Medium Decree|accessdate=14a de Marto 2007|publisher=About.com| archiveurl= https://web.archive.org/web/20070225005315/http://africanhistory.about.com/library/bl/blsaJune16decree.htm| archivedate= 25a de Februaro 2007 | deadurl= no}}</ref> La ''Leĝo de Bantuaj Aŭtoritatoj'' de [[1951]] kreis separatajn registarajn strukturojn kaj por nigruloj kaj por blankuloj kio estis la unua ero de leĝaro por elteni la planojn de la registaro por separi la disvolvigon en la [[bantustano]]j. La ''Leĝo por Helpo de Nigrula Memregado'' de [[1959]] enradikigis la politikon de la NP por teorie sendependaj "hejmlandoj" por nigruloj. La tiel nomitaj "mem–regantaj Bantuaj unuoj" estis proponitaj, kiuj havus malfortajn administraciajn povojn, kun la promeso de posta [[aŭtonomeco]] kaj [[memregado]]. Ĝi ankaŭ abolis la sidlokojn de reprezentantoj de nigraj sudafrikanoj kaj forigis el la balotlistoj la malmultajn nigrulojn kiuj ankoraŭ rajtis voĉdoni. La ''Korporacia Leĝo por Bantua Investado'' de 1959 formis mekanismon por transpaso de [[kapitalo]] al la hejmlandoj por krei tie dungadon. Leĝaro de 1967 ebligis al la registaro ĉesi industrian disvolvigon en la "blankaj" urboj kaj redirekti tian disvolvigon al la "hejmlandoj". La ''Leĝo de Civitaneco de Nigraj Hejmlandoj'' de [[1970]] markis novan fazon en la Bantustana strategio. Ĝi ŝanĝis la statuson de nigruloj al tiu de civitanoj de unu el la dek aŭtonomaj teritorioj. La celo estis certigi demografian majoritaton de blankuloj ene de Sudafriko pere de plena sendependeco de la Bantustanoj. La registaro plifortigis la aprobon de leĝoj kiuj devigu nigrulojn porti identigilojn, por eviti la enmigradon de nigruloj el aliaj landoj. Por loĝi en urbo, nigruloj devis esti dungitaj tie. Ĝis 1956 [[virino]]j estis ĝenerale ekskluditaj el la postuloj de ''paspermesiloj'', ĉar klopodoj enkonduki ''leĝojn de paspermesiloj'' por virinoj ĉiam trafis fortan rezistadon.<ref>{{Cite web |url=http://www.anc.org.za/un/womenrole.html |title=Extracts from paper prepared by the Secretariat for the World Conference of the United Nations Decade for Women, Copenhagen, July 1980 (The anti-pass campaign) |accessdate=14a de Julio 2008 |publisher=African National Congress |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080622003552/http://www.anc.org.za/un/womenrole.html |archivedate=22a de Junio 2008 |deadurl=no |df=dmy |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080622003552/http://www.anc.org.za/un/womenrole.html |arkivdato=2008-06-22 }}</ref> Interrasa kontakto en [[sporto]] ne estis socie akceptata, sed ne estis specifa leĝaro por diskrimacio en sporto. === Malhabilitado de kolorulaj voĉdonantoj === [[Dosiero:Cape-coloured-children.jpg|eta|maldekstra|Kolorulaj infanoj de Bonteheuwel, [[Kablando]].]] [[Dosiero:Annual per capita personal income by race group in South Africa relative to white levels.svg|eta|Ĉiujara porpersona enspezo laŭ rasgrupo en [[Sudafriko]] kompare al la niveloj de blankuloj.]] En 1950, D. F. Malan anoncis la intencon de la NP krei Departementon por Kolorulaj Aferoj.<ref>Van der Ross, R. E.; Marais, Johannes Stephanus (1986). ''The rise and decline of apartheid: a study of political movements among the Coloured people of South Africa, 1880–1985.'' Tafelberg. p. 255.</ref> La sukcedanto de Malan kiel ĉefministro nome [[J.G. Strijdom]] volis nuligi la voĉdonajn rajtojn de nigruloj kaj de koloruloj loĝantaj en [[Kablando]]. La antaŭa registaro estis enkondukinta la Leĝon por Separata Reprezentado de Voĉdonantoj en la Parlamento en 1951; tamen, kvar voĉdonantoj, nome G Harris, W D Franklin, W D Collins kaj Edgar Deane, defiis ties validecon en tribunalo kun subteno de la Unuigita Partio.<ref>Davis, Dennis; Le Roux, Michelle (2009). ''Precedent & Possibility: The (Ab)use of Law in South Africa.'' Juta and Company Limited. p. 20. ISBN 978-1-77013-022-7.</ref> La Supera Tribunalo de Kablando retenis la leĝon, sed ĝi estis nuligita ĉe la Apelacia Tribunalo, kiu trovis ke la leĝo estas nevalida ĉar necesas dutriona majoritato en kuna kunveno de ambaŭ ĉambroj de la Parlamento de Sudafriko por ŝanĝi la koncernajn artikolojn de la [[Konstitucio de Sud-Afriko|Konstitucio]].<ref>Rielations.'' Penguin Books. p. 332.</ref> La registaro tiam enkondukis la Leĝon de Alta Tribunalo de la Parlamento (1952), kiu donis al la Parlamento la povon superregadi la decidojn de la tribunalo.<ref>Hatch, John Charles (1965). ''A history of post-war Africa.'' Praeger. p. 213.</ref> La Supera Tribunalo de Kablando kaj la Apelacia Tribunalo deklaris ankaŭ tion nevalida.<ref>Witz, Leslie (2003). ''Apartheid's festival: contesting South Africa's national pasts.'' Indiana University Press. p. 134.</ref> En 1955 la registaro de Strijdom pliigis la nombron de juĝistoj en la Apelacia Tribunalo el kvin al dekunu, kaj nomumis pro-Naciistajn juĝistojn por plenigi la sidlokojn.<ref>Wilson, Monica Hunter; Thompson, Leonard Monteath (1969). ''The Oxford history of South Africa, Volume 2.'' Oxford University Press. p. 405.</ref> En la sama jaro ili enkondukis la Leĝon de la Senato, kiu pliigis la Senaton el 49 sidlokoj al 89.<ref>"South Africa official yearbook." (1991). South African State Department of Information. p. 18. [http://www.gcis.gov.za/resource_centre/sa_info/yearbook/index.html Current edition available here] Arkivo [https://web.archive.org/web/20120306094222/http://www.gcis.gov.za/resource_centre/sa_info/yearbook/index.html] 6a de Marto 2012</ref> Oni faris alĝustigojn tiele ke la NP kontrolis 77 el tiuj sidlokoj.<ref>Muller, C. F. J. (1975). ''Five hundred years: a history of South Africa.'' Academica. p. 430.</ref> La parlamento kunsidis en kuna kunveno kaj aprobis la ''Leĝon de Separata Reprezentado de Voĉdonantoj'' en 1956, kiuj transpasis la kolorulajn voĉdonantojn el la komuna listo de voĉdonantoj en Kablando al nova listo de kolorulaj voĉdonantoj.<ref>Mountain, Alan (2003). ''The first people of the Cape: a look at their history and the impact of colonialism on the Cape's indigenous people.'' New Africa Books. p. 72.</ref> Tuj post la baloto, la Senato estis restaŭrita al sia originala grando. La Senata Leĝo estis kontestita en la Supera Tribunalo, sed la ĵus pligrandigita Apelacia Tribunalo, plifortigita per registar-subtenantaj juĝistoj, subtenis la leĝon, kaj ankaŭ la Leĝon por translokigi la kolorulajn voĉdonantojn.<ref>Du Pre, R H. (1994). ''Separate but Unequal – The 'Coloured' People of South Africa – A Political History.'' Jonathan Ball Publishers, Johannesburg. pp. 134–139.</ref> La leĝo de 1956 permesis al la koloruloj elekti kvar reprezentantojn en la Parlamento, sed leĝo de 1969 abolis tiujn sidlokojn kaj senigis la kolorulojn el ties voĉdonrajto. Ĉar azianoj neniam estis rajtigitaj voĉdoni, tio rezultis en la fakto ke blankuloj estis la nura habiligita grupo. Studo de 2016 en la gazeto ''Journal of Politics'' sugestas ke malhabilitigo en Sudafriko havis gravan negativan efikon en la havigo de bazaj servoj al la malhabilitigitoj.<ref>{{Cite journal|last=Kroth|first=Verena|last2=Larcinese|first2=Valentino|last3=Wehner|first3=Joachim|date=2016-05-19|title=A Better Life for All? Democratization and Electrification in Post-Apartheid South Africa|url=http://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/685451|journal=The Journal of Politics|pages=000–000|doi=10.1086/685451|issn=0022-3816}}</ref> === Divido inter blankuloj === [[Dosiero:HF Verwoerd Transvaler.jpg|eta|200px|[[Hendrik Verwoerd]].]] Antaŭ ol Sudafriko iĝis respubliko, politiko inter blankulaj sudafrikanoj estis tipigita de la divido inter la ĉefaj sentoj de [[Afrikaneroj]] pro-respublikaj konservativuloj kaj tiuj de la anglaparolantoj kontraŭ-respublikaj liberaluloj,<ref>Muller (1975), p. 508.</ref> kun la heredo de la [[Dua Bura milito|Bura milito]] ankoraŭ kiel grava faktoro por kelkaj personoj. Kiam Sudafriko iĝis respubliko, la ĉefministro [[Hendrik Verwoerd]] alvokis al la plibonigo de rilatoj kaj pli granda interkonsento inter personoj de Brita deveno kaj Afrikaneroj.<ref>Booth, Douglas (1998). ''The race game: sport and politics in South Africa.'' Routledge. p. 89.</ref> Li plendis ke la nura diferenco estis inter tiuj kiuj favoris apartismon kaj tiuj kiuj kontraŭis ĝin. La etna divido ne estu plu inter parolantoj de la afrikansa kaj de la angla, sed inter blankuloj kaj nigruloj. Plej Afrikaneroj subtenis la nocion de unuanimeco de blankuloj por sekurigi sian sekurecon. Blankulaj voĉdonantoj de brita deveno estis dividitaj. Multaj kontraŭis respublikon, kio kondukis al majoritato de voĉdono "ne" en Natalo.<ref>Thompson, Paul Singer (1990). ''Natalians first: separatism in South Africa, 1909–1961.'' Southern Book Publishers. p. 167.</ref> Poste, kelkaj el ili agnoskis la sentitan neceson por unueco de blankuloj, konvinkitaj pri la pliiĝanta tendenco al [[malkoloniigo]] aliloke en Afriko, kiu koncernis al ili. La diskurso de la brita ĉefministro [[Harold Macmillan]] nome "Wind of Change" (Vento de ŝanĝo) lasis la britan fakcion sentante ke Britio estis abandoninta ilin.<ref>Joyce, Peter (2007). ''The making of a nation: South Africa's road to freedom.'' Zebra. p. 118.</ref> La plej konservativaj anglaparolantoj subtenis Verwoerd;<ref>[[Helen Suzman|Suzman, Helen]] (1993). ''In no uncertain terms: a South African memoir.'' Knopf. p. 35</ref> aliaj estis ĝenitaj de la fortranĉo de ligiloj kun Britio kaj restis fidelaj al la Krono.<ref>Keppel-Jones, Arthur (1975). ''South Africa: a short history.'' Hutchinson. p. 132.</ref> Ili estis malkontentaj ĉar devis elekti inter Brita kaj Sudafrika naciecoj. Kvankam Verwoerd klopodis ligigi tiujn diferencajn blokojn, la sekva voĉdonado montris nur minoran pliigon de subteno,<ref>Lacour-Gayet, Robert (1977). ''A history of South Africa.'' Cassell. p. 311.</ref> indikante ke multaj anglaparolantoj restis apatiaj kaj ke Verwoerd ne sukcesis unuigi la blankulajn loĝantarojn. == Hejmlanda sistemo == {{Ĉefartikolo|Bantustano}} [[Dosiero:Bantustans in South Africa.svg|eta|Mapo de Sudafriko montranta la loko de bantustanoj.]] [[Dosiero:Ciskei2.jpg|eta|Rura areo en [[Ciskejo]], unu el la apartismepokaj [[hejmlando]]j.]] Laŭ la hejmlanda sistemo, la registaro klopodis dividi Sudafrikon en nombraj separataj ŝtatoj, el kiuj ĉiu estis supozata disvolviganto de separata naci-ŝtato por diferenca etna grupo.<ref name=autogenerated1>p. 15</ref> Teritoria separado estis akre nova institucio. Estis, por ekzemplo, la "rezervejoj" kreitaj laŭ la brita registaro en la 19a jarcento. Dum apartismo, 13 porcento de la lando estis rezervata por nigrulaj hejmlandoj, relative malgranda kvanto kompare kun la totala loĝantaro, kaj ĝenerale en ekonomie neproduktivaj areoj de la lando. La Komitato Tomlinson de 1954 justigis apartismon kaj la hejmlandan sistemon, sed asertis ke aldona lando devus esti donata al la hejmlandoj, rekomendo kiu ne estis plenumita.<ref>Evans, Ivan. Bureaucracy and Race: Native Administration in South Africa. Berkeley: U of California, 1997. N. pag. Print.</ref> Kiam Verwoerd iĝis ĉefministro en 1958, la politiko de "separata disvolviĝo" venis en praktiko, kaj la hejmlanda strukturo kiel unu el ties angulŝtonoj. Verwoerd kredis en la garantio de sendependeco al tiuj hejmlandoj. La registaro justigis siajn planojn sur la bazo ke "(la) registara politiko estas, tiele, ne politiko de diskriminacio sur grundoj de raso aŭ koloro, sed politiko de diferencigo sur la grundo de nacieco, de diferencaj nacioj, garantiante al ĉiu mem-determinadon ene de la limoj de ties hejmlandoj - de tie tiu politiko de separata disvolviĝo".<ref>Amisi, Baruti, kaj Simphiwe Nojiyeza. Access to Decent Sanitation in South Africa: The Challenges of Eradicating the Bucket System Baruti Amisi n. pag. Feb. 2008. Web.</ref> Laŭ la hejmlanda sistemo, la nigruloj ne estus plu civitanoj de Sudafriko, iĝante civitanoj de sendependaj hejmlandoj kiuj funkciis en Sudafriko kiel eksterlandaj migrintaj laboristoj kiujn la portempa laboro permesas. En 1958 oni aprobis la Leĝon de Helpo al la Memregado de Nigruloj, kaj oni establis landlimajn industriojn kaj la Bantuan Investokorporacion por helpi al ekonomia disvolvigo kaj al havigo de dungado en aŭ ĉe la hejmlandoj. Multaj nigrulaj sudafrikanoj kiuj neniam estis loĝintaj en sia identigita hejmlando estis devige forigitaj el la urboj al la hejmlandoj. Dek hejmlandoj estis atribuitaj al diferencaj negraj etnaj grupoj: Lebowa (Norda Sotho, referencataj ankaŭ kiel Pedia), QwaQwa (Suda Sotho), [[Bofutacvano]] ([[Cvanoj|Cvana]]), [[Zululando]] ([[Zuluoj|Zulua]]), [[KaNgwane]] ([[Svazioj|Svazia]]), [[Transkejo]] kaj [[Ciskejo]] ([[Kosoj|Kosa]]), [[Gazankulu]] ([[Congoj|Conga]]), [[Vendo (Sudafriko)|Vendo]] ([[Vendaoj|Vendaa]]) kaj [[KwaNdebele]] ([[Ndebeloj|Ndebelea]]). Kvar el tiuj estis deklaritaj sendependaj fare de la sudfrika registaro: [[Transkejo]] en 1976, [[Bofutacvano]] en 1977, [[Vendo]] en 1979, kaj [[Ciskejo]] en 1981 (konataj kiel TBVC ŝtatoj). Kiam hejmlando ricevis sian teorian sendependecon, ties deklaritaj civitanoj perdis siajn sudafrikajn civitanecojn kaj anstataŭe ili ricevis civitanecojn de sia hejmlando. Tiuj personoj ricevis tiam [[pasporto]]jn anstataŭ paspermesilojn. Ankaŭ civitanoj de la teorie aŭtonomaj hejmlandoj havis limigitaj ties sudafrikajn civitanecojn, en la senco ke ili jam ne plu estis laŭleĝe konsiderataj sudafrikanoj.<ref name="travel">Tiuj kiuj havis sufiĉan monon por veturi aŭ elmigri ne ricevis plenajn pasportojn; anstataŭe, veturdokumentoj estis eldonitaj.</ref> La sudafrika registaro klopodis desegni ekvivalenton inter ties vidoj de nigrulaj civitanoj de la hejmlandoj kaj la problemoj kiujn aliaj landoj havis pro la eniro de [[kontraŭleĝa enmigrado]]. === Internacia agnosko de Bantustanoj === Bantustanoj ene de la landlimoj de Sudafriko estis klasitaj kiel "mem-regantaj" aŭ "sendependaj". En teorio, mem-regantaj Bantustanoj havis kontrolon super multaj aspektoj de ties interna funkciado sed fakte ili ne estis suverenaj landoj. Sendependaj Bantustanoj (Transkejo, Bofutacvano, Vendo kaj Ciskejo; konataj ankaŭ kiel TBVC ŝtatoj) estis kreitaj por esti tute suverenaj. Reale, ili ne havis gravajn ekonomiajn infrastrukturojn kaj kun malmultaj esceptoj enhavis striojn de nekonektita teritorio. Tio signifas ke reale la Bantustanoj estis malmulto pli ol [[pupoŝtato]]j kontrolitaj de Sudafriko. Laŭlonge de la ekzistado de la sendependaj Bantustanoj, Sudafriko estis la nura lando kiu agnoskis ties sendependecon. Tamen, internaj organizoj de kelkaj landoj, same kiel la sudafrika registaro, premegis por ties agnosko. Por ekzemplo, ĉe la fondo de Transkejo, la Svis-Sudafrika Asocio kuraĝigis la svisan registaron agnoski la novan ŝtaton. En 1976, pro rezolucio de la Usona ''House of Representatives'' kiu urĝis la Prezidenton ne agnoski Transkejon, la sudafrikan registaron intense premeis leĝofarantojn por opozicii tiun leĝon.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-E84-84-al.sff.document.af000020.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-03-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20191218200853/http://kora.matrix.msu.edu/files/50/304/32-130-E84-84-al.sff.document.af000020.pdf |arkivdato=2019-12-18 }}</ref> Ĉiu TBVC ŝtato etendis agnoskon al la aliaj sendependaj Bantustanoj dum Sudafriko montris engaĝiĝon al la nocio de TBVC suvereneco konstruante [[ambasado]]jn en la ĉefurboj de la TBVC ŝtatoj. == Kunteksto == Sud-Afriko estas lando, kie [[nigrulo]]j estas 80 elcentoj de la loĝantaro, dum la resto de la sudafrikanoj estas [[blankulo]]j, [[hindo]]j aŭ [[miksrasulo]]j. La [[politika potenco]] tradicie, ĝis la [[1990-aj jaroj]], estis en la manoj de la blanka [[minoritato]], kiu ekzistas de post kiam la unuaj [[nederlando|nederlandaj]] [[koloniismo|koloniistoj]] alvenis al Sud-Afriko en [[1652]]. Dum la 1940-aj kaj [[1950-aj jaroj]], la [[registaro]] eldonis serion da [[leĝo]]j, kiuj apartigis la loĝantaron laŭ raso kaj en la praktiko grave diskriminaciis kontraŭ la nigra plejmulto. La apartismaj leĝoj interalie malpermesis al homoj de malsamaj rasoj geedziĝi kaj eĉ seksumi, malpermesis al la nigruloj voĉdoni, kaj devigis homojn de apartaj rasoj vivi en apartaj regionoj. Dum la epoko de apartismo, nigruloj kaj blankuloj ne povis uzi la samajn [[buso]]jn, [[trajno]]jn, [[malsanulejo]]jn, [[lernejo]]jn, aŭ publikajn [[necesejo]]jn. La hindoj kaj la miksrasuloj estis laŭ rajtoj ie en la mezo inter la du grupoj. Simila situacio ekzistis ĝis 1980 en najbara [[Zimbabvo]]. Aparta situacio ekzistis en najbaraj landoj kiaj [[Rodezio]], [[Bocvano]] ktp. == Rezulto == [[Dosiero:Mandela voting in 1994.jpg|eta|dekstra|upright|Mandela voĉdonante en la sudafrika ĝenerala balotado, 1994]] La praktika rezulto de apartismo estis tio, ke dum la blanka minoritato ĝuis [[vivstilo]]n kompareblan kun tiu de [[Okcidenta civilizo|okcidentanoj]], la nigruloj vivis en kondiĉoj de granda [[malriĉeco]] kaj malevoluo. La [[ideologio|ideologia]] pravigo de apartismo estis la [[kredo]], ke la nigruloj ne estis same kapablaj aŭ evoluintaj kiel la blankuloj, kaj la kredo, ke la blankuloj devos forfuĝi el Sud-Afriko, se la nigruloj povus regadi. Apartismo estis forte kondamnita de [[UN]] kaj de preskaŭ ĉiuj landoj de la mondo, kaj Sudafriko estis [[bojkoto|bojkotita]] de multaj landoj. Tamen [[Usono]] kelkfoje subtenis Sud-Afrikon en ĝia lukto kontraŭ movadoj de nacia liberiĝo en najbaraj landoj, kiel [[Zimbabvo]], [[Zambio]], [[Bocvano]], [[Angolo]], [[Mozambiko]] ktp. Cetere ĉiam troviĝis landoj, kiuj pretis komerci armilojn kun la apartisma registaro kaj eĉ sendi pagsoldatojn. La nigruloj de Sud-Afriko akre batalis kontraŭ apartismo, gvidataj de figuroj kiaj [[Nelson Mandela]] kaj [[Steve Biko]], kaj kiel konsekvenco de iliaj luktoj kaj de internacia premo, Sudafriko rezignis pri apartismo en [[1994]]. == Gravuloj == * [[Miriam Makeba]] * [[Hugh Masekela]] ==Referencoj== {{Referencoj|2}} ==Literaturo== * Davenport, T. R. H. South Africa. A Modern History. MacMillan, 1977. * Davies, Rob, Dan O'Meara and Sipho Dlamini. The Struggle For South Africa: A reference guide to movements, organisations and institution. Volume Two. London: Zed Books, 1984 * De Klerk, F. W. The last Trek. A New Beginning. MacMillan, 1998. * Du Pre, R. H. Separate but Unequal—The 'Coloured' People of South Africa—A Political History.. Jonathan Ball, 1994. * Eiselen, W. W. N. The Meaning of Apartheid, Race Relations, 15 (3), 1948. * Federal Research Division. South Africa – a country study. Library of Congress, 1996. * Giliomee, Herman The Afrikaners. Hurst & Co., 2003. * Hazlett, Thomas W. (2008). Apartheid. The Concise Encyclopedia of Economics (2nd ed.). Library of Economics and Liberty. ISBN 978-0-86597-665-8. OCLC 237794267. * Hexham, Irving, The Irony of Apartheid: The Struggle for National Independence of Afrikaner Calvinism against British Imperialism." Edwin Mellen, 1981. * Louw, P. Eric. The Rise, Fall and Legacy of Apartheid. Praeger, 2004. * Lapchick, Richard and Urdang, Stephanie. Oppression and Resistance. The Struggle of Women in Southern Africa. Westport, Connecticut: Greenwood Press. 1982. * Bernstein, Hilda. For their Triumphs and for their Tears: Women in Apartheid South Africa. International Defence and Aid Fund for Southern Africa. London, 1985. * Meredith, Martin. In the name of apartheid: South Africa in the postwar period. 1st U.S. ed. New York: Harper & Row, 1988. * Meredith, Martin. The State of Africa. The Free Press, 2005. * Morris, Michael. Apartheid: An illustrated history. Jonathan Ball Publishers. Johannesburg and Cape Town, 2012. * Newbury, Darren. Defiant Images: Photography and Apartheid South Africa, University of South Africa (UNISA) Press, 2009. * O'Meara, Dan. Forty Lost Years : The National Party and the Politics of the South African State, 1948–1994. Athens: Ohio University Press, 1996. * Terreblanche, S. A History of Inequality in South Africa, 1652–2002. University of Natal Press, 2003. * Visser, Pippa. In search of history. Oxford University Press Southern Africa, 2003. * Williams, Michael. Book: Crocodile Burning. 1994 == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 3}} * [[Etnokratio]] * [[Homaj rajtoj]] * [[Kasto]] * [[Koloniismo]] * [[Koloraj sudafrikanoj]] * [[Konservativa Partio (Sud-Afriko)|Konservativa Partio]] * [[Kontraŭrasismo]] * [[Masakro de Sharpeville]] * [[Nacia Partio de Sud-Afriko|Nacia Partio]] * [[Rasismo]] * [[Raso]]j * [[Socia klaso]] {{Div col end}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/11.htm Internacia konvencio kontraŭ apartismo]{{ref|en}} * [http://www-cs-students.stanford.edu/~cale/cs201/apartheid.hist.html Historio de apartismo]{{ref|en}} * [http://www.npr.org/news/specials/mandela NPR: Sud-Afriko post dek jaroj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060212145031/http://www.npr.org/news/specials/mandela/ |date=2006-02-12 }}{{ref|en}} * {{citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.ru/2016/12/nesubigita-invictus-forta-filmo-pri.html | titolo = Nesubigita (Invictus): forta filmo pri volo kaj pardono | titolo-aldono = | alirdato = 2018-05-26 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2012-10-19 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = https://web.archive.org/web/20180526151156/http://stanobelov.blogspot.ru/2016/12/nesubigita-invictus-forta-filmo-pri.html | arkivdato = 2018-05-26 | citaĵo = }} ''(pri filmo «Invictus», bildiganta la finon de apartejdo)'' {{Projektoj}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Apartheid|revizio=771320428}} {{Havenda artikolo|Apartismo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apartismo| ]] [[Kategorio:Ismoj]] [[Kategorio:Sud-Afriko]] [[Kategorio:Politiko]] rovmx578uqb7fxu7fnphoe25jd5xvu1 0 28917 9367269 8999297 2026-05-05T16:25:29Z Votuporangano 77596 Enlistigo pri 59a BKE. 9367269 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:4-a Brazila Kongreso de Esperanto.gif|eta|518x518ra|Partoprenantoj de 4-a Brazila Kongreso de Esperanto dum pikniko en la parko Weiss, en la urbo Juiz de Fora, Minas-Ĝerajso, 1911.]] La '''Brazila Kongreso de Esperanto''' ('''BKE''') estas nacia kunveno de membroj de [[Brazila Esperanto-Ligo]] kaj brazilaj esperantistoj ĝenerale, kiu okazas ekde [[1907]]. Depost 1984, tiu serio de kongresoj fariĝis ĉiujara. == Ekzempla enhavo de la 53-a BKE == Dum la du ĉefaj tagoj estos [[Libroservo]] kaj [[Gufujo]] tuttage. Dum unu el tiuj tagoj oni donos intensivan kurson de Esperanto, dum la alia tago okazos kurso pri tridimensia fotografio, kunsido pri [[Spiritismo]], prezento de poezia libro fare de la aŭtorino, artaj prezentoj kaj portugallingva prelego pri Esperanto. Kaj dum tiuj du tagoj okazos samtempe en tri ĉambroj entute tridek prelegoj aŭ kunsidoj. Vidu kelkajn titolojn: “ILEI: brazila sekcio”. “Kunsido por sciencamikoj kaj sciencemuloj”, “La studo pri Esperanto kiel scienca temo el la lingvistika vidpunkto”, “Facilaĵoj kaj malfacilaĵoj de Esperanto”, “Poeziumado: vojo al plej alta lingvonivelo”, “[[Astrologio]]: ĉu scienco aŭ arto?”, “[[Mitologio]] de la Oriŝaoj”, “[[Feminismo]], nigra kaj [[GLAT]]-a movadoj”. Ankaŭ estas planitaj [[Meso (diservo)|meso]], kurado en parko kaj – kiel en ĉiuj kongresoj – artaj vesperoj. == Listo de Brazilaj Kongresoj == {| class="wikitable" align="center" border="1" cellspacing="1" cellpadding="4" width="600" | |+ | align="center" | '''Jaro''' || align="center" | '''BKE''' || align="center" width="130" | '''Urbo''' || align="center" width="75" | '''Periodo''' || align="center" | '''Aliĝintoj''' || align="center" | '''Notoj''' |- |1907 || 1-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 13-21/jul. || || |- |1909 || 2-a ||[[San-Paŭlo (urbo)|São Paulo]]-SP || 16-19/Jan. || || programita por 1908, sed efektive okazis en jan. 1909 |- |1910 || [[3-a Brazila Kongreso de Esperanto|3-a]] || [[Petrópolis]]-RJ || 13-15/maj. || 50 || |- |1911 || 4-a || [[Juiz de Fora]]-MG || 20-23/apr. || ||oficiala oratoro estis [[Silvio Romero]] |- |1913 || 5-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 11-15/dec. || || |- |1921 || 6-a Brazila Kongreso de Esperanto |6-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 20-24/apr. || || |- |1923 || [[7-a Brazila Kongreso de Esperanto|7-a]] ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 19-24/apr. || || |- |1926 || [[8-a Brazila Kongreso de Esperanto|8-a]] || [[Vitória (Espirito-Santo)|Vitória]]-ES || 21-24/nov. || || |- |1936 || 9-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 12-17/nov. || || |- |1945 || [[10-a Brazila Kongreso de Esperanto|10-a]] ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 14-22/apr. || || |- |1947 || [[11-a Brazila Kongreso de Esperanto|11-a]] ||[[San-Paŭlo (urbo)|São Paulo]]-SP || 13-21/sep. || || |- |1949 || [[12-a Brazila Kongreso de Esperanto|12-a]] || [[Belo Horizonte]]-MG || 21-28/sep. || || |- |1952 || 13-a || [[Recife]]-PE || 08-17/feb. || || |- |1954 || [[14-a Brazila Kongreso de Esperanto|14-a]] || [[Curitiba]]-PR || 07-14/jan. || || |- |1957 || 15-a || [[Niterói]]-RJ || 14-21/jul. || || 50-jariĝo de [[Brazila Esperanto-Ligo]] |- |1959 || [[16-a Brazila Kongreso de Esperanto|16-a]] || [[Salvador de Bahio|Salvador]]-BA || 18-25/okt. || || |- |1961 || [[17-a Brazila Kongreso de Esperanto|17-a]] || [[Porto Alegre]]-RS || 07-14/okt. || 396 || |- |1964 || 18-a || [[Fortaleza]]-CE || 12-19/jan. || || |- |1965 || 19-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 17-23/okt. || || |- | colspan="6" align="center" valign="middle" |''(paŭzo en la serio ĝis 1983; tiam okazis la ĉiujaraj [[Seminario de Esperanto de KKE|Brazilaj Seminarioj de KKE]])'' |- |1984 || 20-a || [[Campinas]]-SP || 12-15/jul. || || |- |1985 || 21-a || [[Belo Horizonte]]-MG || 17-21/jul. || || |- |1986 || [[22-a Brazila Kongreso de Esperanto|22-a]] || [[Curitiba]]-PR || 16-20/jul. || || |- |1987 || 23-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 13-19/jul. || || |- |1988 || 24-a || [[Maceió]]-AL || 11-15/jul. || || |- |1989 || 25-a || [[Campo Grande]]-MS || 10-14/jul. || || |- |1990 || 26-a || [[Salvador]]-BA || 06-10/jul. || || |- |1991 || 27-a || [[Vitória (Espirito-Santo)|Vitória]]-ES || 14-19/jul. || || |- |1992 || [[28-a Brazila Kongreso de Esperanto|28-a]] || [[Anápolis]]-GO || 12-17/jul. || || |- |1993 || [[29-a Brazila Kongreso de Esperanto|29-a]] || [[São Paulo]]-SP || 12-17/jul. || || |- |1994 || 30-a || [[Natalo (Brazilo)|Natal]]-RN || 10-15/jul. || || |- |1995 || 31-a || [[Juiz de Fora]]-MG || 9-14/jul. || || |- |1996 || 32-a || [[Ribeirão Preto]]-SP || 05-10/jul. || || |- |1997 || [[33-a Brazila Kongreso de Esperanto|33-a]] || [[Curitiba]]-PR || 12-17/jul. || 400 || |- |1998 || 34-a || [[Salvador de Bahio|Salvador]]-BA || 19-24/jul. || || |- |1999 || 35-a || [[Campo Grande]]-MS || 12-16/jul. || || |- |2000 || [[36-a Brazila Kongreso de Esperanto|36-a]] || [[Petrópolis]]-RJ || 12-16/jul. || 430 || |- |2001 || 37-a || [[Brasília]]-DF || 15-20/jul. || || |- | 2002 || colspan="5" align="center" |''paŭzo en la serio, pro okazigo de la [[UK 2002|87-a UK]] en [[Fortaleza]]-CE'' |- |2003 || 38-a || [[Belo Horizonte]]-MG || 20-24/jul. || || |- |2004 || 39-a || [[Maceió]]-AL || 18-22/jul. || || |- |2005 || 40-a || [[Porto Alegre]]-RS || 19-23/jul. || || |- |2006 || 41-a || [[Campinas]]-SP || 12-17/jul. ||420 || Festado de la 100 jaroj de la [[Suda Stelaro|unua E-klubo en la lando]] |- |2007 || 42-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 08-13/jul. || 553 || |- |2008 || [[43-a Brazila Kongreso de Esperanto|43-a]] || [[Fortalezo]]-CE || 12-16/jul. || 320 || |- |2009 || 44-a || [[Juiz de Fora]]-MG || 12-17/jul. ||400|| |- |2010 || 45-a || [[Campo Grande]]-MS || 13-16/jul. ||230|| |- |2011 || [[8-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|46-a]] ||[[San-Paŭlo (urbo)|São Paulo]]-SP || 09-14/jul. || 450 || (''kune kun la 8-a [[Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|Tutamerika Kongreso de Esperanto]]'') |- |2012 || 47-a || [[Taguatinga]]-DF || 15-19/jan. || 250 || la kongresoj estis ŝovitaj de julio al januaro |- |2013 || 48-a || [[Barra do Garças]]-MT || 18-22/jan. || || |- |2014 || 49-a || [[Florianópolis]]-SC || 24-28/jan. ||280|| |- |2015 || 50-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 23-27/jan. ||252|| |- |2016 |51-a |[[Manaŭo]]-AM |22-26/jan. |150 | |- |2017 |52-a |[[Sorriso]]-MT |15-18/jun. |115 |la kongresoj estis ŝovitaj de januaro al la [[Kristokorpa Festo|Kristokorpaj Festotagoj]], do iam inter la 21-a/majo kaj la 24-a/junio |- |2018 |53-a |[[Kuritibo]]-PR |31/maj.-03/jun. |240<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://bejo.esperanto.org.br/bejk-2018-kuritibo-neforgeseblos/|titolo=BEJK 2018: Kuritibo neforgeseblos!|eldoninto=BEJO|alirdato=2018-06-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20180627123828/http://bejo.esperanto.org.br/bejk-2018-kuritibo-neforgeseblos/|arkivdato=2018-06-27}}</ref> | |- |2019 |54-a |[[Goiânia]]-GO |20-23/jun. |164 | |- |2022 |56-a |[[Ribeirão Preto]]-SP |12-15/nov. | |planita por 11-14/jun 2020 kiel la 55-a Kongreso, kiu , ne okazis pro la monda [[Kronvirusa_pandemio_de_2019-2023|KOVIM-Pandemio]] |- |2023 |57-a |[[Fortalezo]]-CE |2-5/nov. | |kune kun la 10-a [[Tutamerika Kongreso de Esperanto]], la 41-a [[BEJK]] (junulara kongreso de [[Brazila Esperantista Junulara Organizo|BEJO]]) kaj la 8-a Cearaa Kongreso de Esperanto |- |2024 |58-a |[[Salvadoro de Bahio|Salvadoro]], [[Bahio]] |14-17/nov. | |- |2025 |59-a |[[Braziljo]], [[Federacia Distrikto (Brazilo)|Federacia Distrikto]] |20-23/nov. |170<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.youtube.com/watch?v=uua2OHh_lIQ|titolo=Portugallingva filmeto de SUPREN|eldoninto=|alirdato=2026-05-05|arkivurl=|arkivdato=}}https://www.youtube.com/watch?v=uua2OHh_lIQ</ref> | | |- |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://esperanto.org.br/kongreso/ aktualaj informoj pri la ĵus lasta aŭ sekva kongreso], ekzemple arkivigite pri la [https://web.archive.org/web/20250123085926/https://esperanto.org.br/kongreso/ 58-a kongreso en novembro 2024] kaj la [https://web.archive.org/web/20230403163924/https://esperanto.org.br/kongreso/ 57-a kongreso en novembro 2023] * [http://esperanto.org.br/bel/adesel-mainmenu-82/bke.html koncizaj informoj pri la 50-a Brazila E-kongreso en januaro 2015 en la retejo de BEL] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140714125844/http://esperanto.org.br/bel/adesel-mainmenu-82/bke.html |date=2014-07-14 }} {{eo}} * [http://esperantaretradio.blogspot.de/2014/02/cu-vi-emas-anas-promeni-en-rio.html "Ĉu vi emas promeni en Rio?" - e-lingva sonartikolo de Paŭlo Sergio Viana varbanta esperantistojn al Rio, okaze de la Somera Olimpiko 2016, sed ankaŭ jam pli frue pro la Futbala Mondpokalo en junio 2014, survoje al la UK en julio tiujara en Bonaero, kaj pro la jubilea, 50-a Brazila E-kongreso en januaro 2015] {{Ĝermo|Esperanto}} {{BKE}} [[Kategorio:Brazila Kongreso de Esperanto| ]] [[Kategorio:Esperanto en 1907]] dt2ikln21hew8zoxyum80m7u0fbpu1i 9367300 9367269 2026-05-05T18:06:52Z Votuporangano 77596 Enlistigo pri 60a BKE. 9367300 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:4-a Brazila Kongreso de Esperanto.gif|eta|518x518ra|Partoprenantoj de 4-a Brazila Kongreso de Esperanto dum pikniko en la parko Weiss, en la urbo Juiz de Fora, Minas-Ĝerajso, 1911.]] La '''Brazila Kongreso de Esperanto''' ('''BKE''') estas nacia kunveno de membroj de [[Brazila Esperanto-Ligo]] kaj brazilaj esperantistoj ĝenerale, kiu okazas ekde [[1907]]. Depost 1984, tiu serio de kongresoj fariĝis ĉiujara. == Ekzempla enhavo de la 53-a BKE == Dum la du ĉefaj tagoj estos [[Libroservo]] kaj [[Gufujo]] tuttage. Dum unu el tiuj tagoj oni donos intensivan kurson de Esperanto, dum la alia tago okazos kurso pri tridimensia fotografio, kunsido pri [[Spiritismo]], prezento de poezia libro fare de la aŭtorino, artaj prezentoj kaj portugallingva prelego pri Esperanto. Kaj dum tiuj du tagoj okazos samtempe en tri ĉambroj entute tridek prelegoj aŭ kunsidoj. Vidu kelkajn titolojn: “ILEI: brazila sekcio”. “Kunsido por sciencamikoj kaj sciencemuloj”, “La studo pri Esperanto kiel scienca temo el la lingvistika vidpunkto”, “Facilaĵoj kaj malfacilaĵoj de Esperanto”, “Poeziumado: vojo al plej alta lingvonivelo”, “[[Astrologio]]: ĉu scienco aŭ arto?”, “[[Mitologio]] de la Oriŝaoj”, “[[Feminismo]], nigra kaj [[GLAT]]-a movadoj”. Ankaŭ estas planitaj [[Meso (diservo)|meso]], kurado en parko kaj – kiel en ĉiuj kongresoj – artaj vesperoj. == Listo de Brazilaj Kongresoj == {| class="wikitable" align="center" border="1" cellspacing="1" cellpadding="4" width="600" | |+ | align="center" | '''Jaro''' || align="center" | '''BKE''' || align="center" width="130" | '''Urbo''' || align="center" width="75" | '''Periodo''' || align="center" | '''Aliĝintoj''' || align="center" | '''Notoj''' |- |1907 || 1-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 13-21/jul. || || |- |1909 || 2-a ||[[San-Paŭlo (urbo)|São Paulo]]-SP || 16-19/Jan. || || programita por 1908, sed efektive okazis en jan. 1909 |- |1910 || [[3-a Brazila Kongreso de Esperanto|3-a]] || [[Petrópolis]]-RJ || 13-15/maj. || 50 || |- |1911 || 4-a || [[Juiz de Fora]]-MG || 20-23/apr. || ||oficiala oratoro estis [[Silvio Romero]] |- |1913 || 5-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 11-15/dec. || || |- |1921 || 6-a Brazila Kongreso de Esperanto |6-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 20-24/apr. || || |- |1923 || [[7-a Brazila Kongreso de Esperanto|7-a]] ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 19-24/apr. || || |- |1926 || [[8-a Brazila Kongreso de Esperanto|8-a]] || [[Vitória (Espirito-Santo)|Vitória]]-ES || 21-24/nov. || || |- |1936 || 9-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 12-17/nov. || || |- |1945 || [[10-a Brazila Kongreso de Esperanto|10-a]] ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 14-22/apr. || || |- |1947 || [[11-a Brazila Kongreso de Esperanto|11-a]] ||[[San-Paŭlo (urbo)|São Paulo]]-SP || 13-21/sep. || || |- |1949 || [[12-a Brazila Kongreso de Esperanto|12-a]] || [[Belo Horizonte]]-MG || 21-28/sep. || || |- |1952 || 13-a || [[Recife]]-PE || 08-17/feb. || || |- |1954 || [[14-a Brazila Kongreso de Esperanto|14-a]] || [[Curitiba]]-PR || 07-14/jan. || || |- |1957 || 15-a || [[Niterói]]-RJ || 14-21/jul. || || 50-jariĝo de [[Brazila Esperanto-Ligo]] |- |1959 || [[16-a Brazila Kongreso de Esperanto|16-a]] || [[Salvador de Bahio|Salvador]]-BA || 18-25/okt. || || |- |1961 || [[17-a Brazila Kongreso de Esperanto|17-a]] || [[Porto Alegre]]-RS || 07-14/okt. || 396 || |- |1964 || 18-a || [[Fortaleza]]-CE || 12-19/jan. || || |- |1965 || 19-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 17-23/okt. || || |- | colspan="6" align="center" valign="middle" |''(paŭzo en la serio ĝis 1983; tiam okazis la ĉiujaraj [[Seminario de Esperanto de KKE|Brazilaj Seminarioj de KKE]])'' |- |1984 || 20-a || [[Campinas]]-SP || 12-15/jul. || || |- |1985 || 21-a || [[Belo Horizonte]]-MG || 17-21/jul. || || |- |1986 || [[22-a Brazila Kongreso de Esperanto|22-a]] || [[Curitiba]]-PR || 16-20/jul. || || |- |1987 || 23-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 13-19/jul. || || |- |1988 || 24-a || [[Maceió]]-AL || 11-15/jul. || || |- |1989 || 25-a || [[Campo Grande]]-MS || 10-14/jul. || || |- |1990 || 26-a || [[Salvador]]-BA || 06-10/jul. || || |- |1991 || 27-a || [[Vitória (Espirito-Santo)|Vitória]]-ES || 14-19/jul. || || |- |1992 || [[28-a Brazila Kongreso de Esperanto|28-a]] || [[Anápolis]]-GO || 12-17/jul. || || |- |1993 || [[29-a Brazila Kongreso de Esperanto|29-a]] || [[São Paulo]]-SP || 12-17/jul. || || |- |1994 || 30-a || [[Natalo (Brazilo)|Natal]]-RN || 10-15/jul. || || |- |1995 || 31-a || [[Juiz de Fora]]-MG || 9-14/jul. || || |- |1996 || 32-a || [[Ribeirão Preto]]-SP || 05-10/jul. || || |- |1997 || [[33-a Brazila Kongreso de Esperanto|33-a]] || [[Curitiba]]-PR || 12-17/jul. || 400 || |- |1998 || 34-a || [[Salvador de Bahio|Salvador]]-BA || 19-24/jul. || || |- |1999 || 35-a || [[Campo Grande]]-MS || 12-16/jul. || || |- |2000 || [[36-a Brazila Kongreso de Esperanto|36-a]] || [[Petrópolis]]-RJ || 12-16/jul. || 430 || |- |2001 || 37-a || [[Brasília]]-DF || 15-20/jul. || || |- | 2002 || colspan="5" align="center" |''paŭzo en la serio, pro okazigo de la [[UK 2002|87-a UK]] en [[Fortaleza]]-CE'' |- |2003 || 38-a || [[Belo Horizonte]]-MG || 20-24/jul. || || |- |2004 || 39-a || [[Maceió]]-AL || 18-22/jul. || || |- |2005 || 40-a || [[Porto Alegre]]-RS || 19-23/jul. || || |- |2006 || 41-a || [[Campinas]]-SP || 12-17/jul. ||420 || Festado de la 100 jaroj de la [[Suda Stelaro|unua E-klubo en la lando]] |- |2007 || 42-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 08-13/jul. || 553 || |- |2008 || [[43-a Brazila Kongreso de Esperanto|43-a]] || [[Fortalezo]]-CE || 12-16/jul. || 320 || |- |2009 || 44-a || [[Juiz de Fora]]-MG || 12-17/jul. ||400|| |- |2010 || 45-a || [[Campo Grande]]-MS || 13-16/jul. ||230|| |- |2011 || [[8-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|46-a]] ||[[San-Paŭlo (urbo)|São Paulo]]-SP || 09-14/jul. || 450 || (''kune kun la 8-a [[Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|Tutamerika Kongreso de Esperanto]]'') |- |2012 || 47-a || [[Taguatinga]]-DF || 15-19/jan. || 250 || la kongresoj estis ŝovitaj de julio al januaro |- |2013 || 48-a || [[Barra do Garças]]-MT || 18-22/jan. || || |- |2014 || 49-a || [[Florianópolis]]-SC || 24-28/jan. ||280|| |- |2015 || 50-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 23-27/jan. ||252|| |- |2016 |51-a |[[Manaŭo]]-AM |22-26/jan. |150 | |- |2017 |52-a |[[Sorriso]]-MT |15-18/jun. |115 |la kongresoj estis ŝovitaj de januaro al la [[Kristokorpa Festo|Kristokorpaj Festotagoj]], do iam inter la 21-a/majo kaj la 24-a/junio |- |2018 |53-a |[[Kuritibo]]-PR |31/maj.-03/jun. |240<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://bejo.esperanto.org.br/bejk-2018-kuritibo-neforgeseblos/|titolo=BEJK 2018: Kuritibo neforgeseblos!|eldoninto=BEJO|alirdato=2018-06-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20180627123828/http://bejo.esperanto.org.br/bejk-2018-kuritibo-neforgeseblos/|arkivdato=2018-06-27}}</ref> | |- |2019 |54-a |[[Goiânia]]-GO |20-23/jun. |164 | |- |2022 |56-a |[[Ribeirão Preto]]-SP |12-15/nov. | |planita por 11-14/jun 2020 kiel la 55-a Kongreso, kiu , ne okazis pro la monda [[Kronvirusa_pandemio_de_2019-2023|KOVIM-Pandemio]] |- |2023 |57-a |[[Fortalezo]]-CE |2-5/nov. | |kune kun la 10-a [[Tutamerika Kongreso de Esperanto]], la 41-a [[BEJK]] (junulara kongreso de [[Brazila Esperantista Junulara Organizo|BEJO]]) kaj la 8-a Cearaa Kongreso de Esperanto |- |2024 |58-a |[[Salvadoro de Bahio|Salvadoro]], [[Bahio]] |14-17/nov. | |- |2025 |59-a |[[Braziljo]]-DF |20-23/nov. |170<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.youtube.com/watch?v=uua2OHh_lIQ|titolo=Portugallingva filmeto de SUPREN|eldoninto=|alirdato=2026-05-05|arkivurl=|arkivdato=}}https://www.youtube.com/watch?v=uua2OHh_lIQ</ref> | | |- |2026 |60-a |[[Ĵoan-Pesoo]]-PB |4-7/jun. | | | |- |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://esperanto.org.br/kongreso/ aktualaj informoj pri la ĵus lasta aŭ sekva kongreso], ekzemple arkivigite pri la [https://web.archive.org/web/20250123085926/https://esperanto.org.br/kongreso/ 58-a kongreso en novembro 2024] kaj la [https://web.archive.org/web/20230403163924/https://esperanto.org.br/kongreso/ 57-a kongreso en novembro 2023] * [http://esperanto.org.br/bel/adesel-mainmenu-82/bke.html koncizaj informoj pri la 50-a Brazila E-kongreso en januaro 2015 en la retejo de BEL] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140714125844/http://esperanto.org.br/bel/adesel-mainmenu-82/bke.html |date=2014-07-14 }} {{eo}} * [http://esperantaretradio.blogspot.de/2014/02/cu-vi-emas-anas-promeni-en-rio.html "Ĉu vi emas promeni en Rio?" - e-lingva sonartikolo de Paŭlo Sergio Viana varbanta esperantistojn al Rio, okaze de la Somera Olimpiko 2016, sed ankaŭ jam pli frue pro la Futbala Mondpokalo en junio 2014, survoje al la UK en julio tiujara en Bonaero, kaj pro la jubilea, 50-a Brazila E-kongreso en januaro 2015] {{Ĝermo|Esperanto}} {{BKE}} [[Kategorio:Brazila Kongreso de Esperanto| ]] [[Kategorio:Esperanto en 1907]] hphzlh02jgfk2i4zvi9ebzwgtavzriv 9367307 9367300 2026-05-05T18:20:55Z Votuporangano 77596 9367307 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:4-a Brazila Kongreso de Esperanto.gif|eta|518x518ra|Partoprenantoj de 4-a Brazila Kongreso de Esperanto dum pikniko en la parko Weiss, en la urbo Juiz de Fora, Minas-Ĝerajso, 1911.]] La '''Brazila Kongreso de Esperanto''' ('''BKE''') estas nacia kunveno de membroj de [[Brazila Esperanto-Ligo]] kaj brazilaj esperantistoj ĝenerale, kiu okazas ekde [[1907]]. Depost 1984, tiu serio de kongresoj fariĝis ĉiujara. == Ekzempla enhavo de la 53-a BKE == Dum la du ĉefaj tagoj estos [[Libroservo]] kaj [[Gufujo]] tuttage. Dum unu el tiuj tagoj oni donos intensivan kurson de Esperanto, dum la alia tago okazos kurso pri tridimensia fotografio, kunsido pri [[Spiritismo]], prezento de poezia libro fare de la aŭtorino, artaj prezentoj kaj portugallingva prelego pri Esperanto. Kaj dum tiuj du tagoj okazos samtempe en tri ĉambroj entute tridek prelegoj aŭ kunsidoj. Vidu kelkajn titolojn: “ILEI: brazila sekcio”. “Kunsido por sciencamikoj kaj sciencemuloj”, “La studo pri Esperanto kiel scienca temo el la lingvistika vidpunkto”, “Facilaĵoj kaj malfacilaĵoj de Esperanto”, “Poeziumado: vojo al plej alta lingvonivelo”, “[[Astrologio]]: ĉu scienco aŭ arto?”, “[[Mitologio]] de la Oriŝaoj”, “[[Feminismo]], nigra kaj [[GLAT]]-a movadoj”. Ankaŭ estas planitaj [[Meso (diservo)|meso]], kurado en parko kaj – kiel en ĉiuj kongresoj – artaj vesperoj. == Listo de Brazilaj Kongresoj == {| class="wikitable" align="center" border="1" cellspacing="1" cellpadding="4" width="600" | |+ | align="center" | '''Jaro''' || align="center" | '''BKE''' || align="center" width="130" | '''Urbo''' || align="center" width="75" | '''Periodo''' || align="center" | '''Aliĝintoj''' || align="center" | '''Notoj''' |- |1907 || 1-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 13-21/jul. || || |- |1909 || 2-a ||[[San-Paŭlo (urbo)|São Paulo]]-SP || 16-19/Jan. || || programita por 1908, sed efektive okazis en jan. 1909 |- |1910 || [[3-a Brazila Kongreso de Esperanto|3-a]] || [[Petrópolis]]-RJ || 13-15/maj. || 50 || |- |1911 || 4-a || [[Juiz de Fora]]-MG || 20-23/apr. || ||oficiala oratoro estis [[Silvio Romero]] |- |1913 || 5-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 11-15/dec. || || |- |1921 || 6-a Brazila Kongreso de Esperanto |6-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 20-24/apr. || || |- |1923 || [[7-a Brazila Kongreso de Esperanto|7-a]] ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 19-24/apr. || || |- |1926 || [[8-a Brazila Kongreso de Esperanto|8-a]] || [[Vitória (Espirito-Santo)|Vitória]]-ES || 21-24/nov. || || |- |1936 || 9-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 12-17/nov. || || |- |1945 || [[10-a Brazila Kongreso de Esperanto|10-a]] ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 14-22/apr. || || |- |1947 || [[11-a Brazila Kongreso de Esperanto|11-a]] ||[[San-Paŭlo (urbo)|São Paulo]]-SP || 13-21/sep. || || |- |1949 || [[12-a Brazila Kongreso de Esperanto|12-a]] || [[Belo Horizonte]]-MG || 21-28/sep. || || |- |1952 || 13-a || [[Recife]]-PE || 08-17/feb. || || |- |1954 || [[14-a Brazila Kongreso de Esperanto|14-a]] || [[Curitiba]]-PR || 07-14/jan. || || |- |1957 || 15-a || [[Niterói]]-RJ || 14-21/jul. || || 50-jariĝo de [[Brazila Esperanto-Ligo]] |- |1959 || [[16-a Brazila Kongreso de Esperanto|16-a]] || [[Salvador de Bahio|Salvador]]-BA || 18-25/okt. || || |- |1961 || [[17-a Brazila Kongreso de Esperanto|17-a]] || [[Porto Alegre]]-RS || 07-14/okt. || 396 || |- |1964 || 18-a || [[Fortaleza]]-CE || 12-19/jan. || || |- |1965 || 19-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 17-23/okt. || || |- | colspan="6" align="center" valign="middle" |''(paŭzo en la serio ĝis 1983; tiam okazis la ĉiujaraj [[Seminario de Esperanto de KKE|Brazilaj Seminarioj de KKE]])'' |- |1984 || 20-a || [[Campinas]]-SP || 12-15/jul. || || |- |1985 || 21-a || [[Belo Horizonte]]-MG || 17-21/jul. || || |- |1986 || [[22-a Brazila Kongreso de Esperanto|22-a]] || [[Curitiba]]-PR || 16-20/jul. || || |- |1987 || 23-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 13-19/jul. || || |- |1988 || 24-a || [[Maceió]]-AL || 11-15/jul. || || |- |1989 || 25-a || [[Campo Grande]]-MS || 10-14/jul. || || |- |1990 || 26-a || [[Salvador]]-BA || 06-10/jul. || || |- |1991 || 27-a || [[Vitória (Espirito-Santo)|Vitória]]-ES || 14-19/jul. || || |- |1992 || [[28-a Brazila Kongreso de Esperanto|28-a]] || [[Anápolis]]-GO || 12-17/jul. || || |- |1993 || [[29-a Brazila Kongreso de Esperanto|29-a]] || [[São Paulo]]-SP || 12-17/jul. || || |- |1994 || 30-a || [[Natalo (Brazilo)|Natal]]-RN || 10-15/jul. || || |- |1995 || 31-a || [[Juiz de Fora]]-MG || 9-14/jul. || || |- |1996 || 32-a || [[Ribeirão Preto]]-SP || 05-10/jul. || || |- |1997 || [[33-a Brazila Kongreso de Esperanto|33-a]] || [[Curitiba]]-PR || 12-17/jul. || 400 || |- |1998 || 34-a || [[Salvador de Bahio|Salvador]]-BA || 19-24/jul. || || |- |1999 || 35-a || [[Campo Grande]]-MS || 12-16/jul. || || |- |2000 || [[36-a Brazila Kongreso de Esperanto|36-a]] || [[Petrópolis]]-RJ || 12-16/jul. || 430 || |- |2001 || 37-a || [[Brasília]]-DF || 15-20/jul. || || |- | 2002 || colspan="5" align="center" |''paŭzo en la serio, pro okazigo de la [[UK 2002|87-a UK]] en [[Fortaleza]]-CE'' |- |2003 || 38-a || [[Belo Horizonte]]-MG || 20-24/jul. || || |- |2004 || 39-a || [[Maceió]]-AL || 18-22/jul. || || |- |2005 || 40-a || [[Porto Alegre]]-RS || 19-23/jul. || || |- |2006 || 41-a || [[Campinas]]-SP || 12-17/jul. ||420 || Festado de la 100 jaroj de la [[Suda Stelaro|unua E-klubo en la lando]] |- |2007 || 42-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 08-13/jul. || 553 || |- |2008 || [[43-a Brazila Kongreso de Esperanto|43-a]] || [[Fortalezo]]-CE || 12-16/jul. || 320 || |- |2009 || 44-a || [[Juiz de Fora]]-MG || 12-17/jul. ||400|| |- |2010 || 45-a || [[Campo Grande]]-MS || 13-16/jul. ||230|| |- |2011 || [[8-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|46-a]] ||[[San-Paŭlo (urbo)|São Paulo]]-SP || 09-14/jul. || 450 || (''kune kun la 8-a [[Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|Tutamerika Kongreso de Esperanto]]'') |- |2012 || 47-a || [[Taguatinga]]-DF || 15-19/jan. || 250 || la kongresoj estis ŝovitaj de julio al januaro |- |2013 || 48-a || [[Barra do Garças]]-MT || 18-22/jan. || || |- |2014 || 49-a || [[Florianópolis]]-SC || 24-28/jan. ||280|| |- |2015 || 50-a ||[[Rio-de-Ĵanejro|Rio de Janeiro]]-RJ || 23-27/jan. ||252|| |- |2016 |51-a |[[Manaŭo]]-AM |22-26/jan. |150 | |- |2017 |52-a |[[Sorriso]]-MT |15-18/jun. |115 |la kongresoj estis ŝovitaj de januaro al la [[Kristokorpa Festo|Kristokorpaj Festotagoj]], do iam inter la 21-a/majo kaj la 24-a/junio |- |2018 |53-a |[[Kuritibo]]-PR |31/maj.-03/jun. |240<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://bejo.esperanto.org.br/bejk-2018-kuritibo-neforgeseblos/|titolo=BEJK 2018: Kuritibo neforgeseblos!|eldoninto=BEJO|alirdato=2018-06-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20180627123828/http://bejo.esperanto.org.br/bejk-2018-kuritibo-neforgeseblos/|arkivdato=2018-06-27}}</ref> |- |2019 |54-a |[[Goiânia]]-GO |20-23/jun. |164 |- |2022 |56-a |[[Ribeirão Preto]]-SP |12-15/nov. | |planita por 11-14/jun 2020 kiel la 55-a Kongreso, kiu , ne okazis pro la monda [[Kronvirusa_pandemio_de_2019-2023|KOVIM-Pandemio]] |- |2023 |57-a |[[Fortalezo]]-CE |2-5/nov. | |kune kun la 10-a [[Tutamerika Kongreso de Esperanto]], la 41-a [[BEJK]] (junulara kongreso de [[Brazila Esperantista Junulara Organizo|BEJO]]) kaj la 8-a Cearaa Kongreso de Esperanto |- |2024 |58-a |[[Salvadoro de Bahio|Salvadoro]], [[Bahio]] |14-17/nov. | |- |2025 |59-a |[[Braziljo]]-DF |20-23/nov. |170<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.youtube.com/watch?v=uua2OHh_lIQ|titolo=Portugallingva filmeto de SUPREN|eldoninto=|alirdato=2026-05-05|arkivurl=|arkivdato=}}https://www.youtube.com/watch?v=uua2OHh_lIQ</ref> | |- |2026 |60-a |[[Ĵoan-Pesoo]]-PB |4-7/jun. | |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://esperanto.org.br/kongreso/ aktualaj informoj pri la ĵus lasta aŭ sekva kongreso], ekzemple arkivigite pri la [https://web.archive.org/web/20250123085926/https://esperanto.org.br/kongreso/ 58-a kongreso en novembro 2024] kaj la [https://web.archive.org/web/20230403163924/https://esperanto.org.br/kongreso/ 57-a kongreso en novembro 2023] * [http://esperanto.org.br/bel/adesel-mainmenu-82/bke.html koncizaj informoj pri la 50-a Brazila E-kongreso en januaro 2015 en la retejo de BEL] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140714125844/http://esperanto.org.br/bel/adesel-mainmenu-82/bke.html |date=2014-07-14 }} {{eo}} * [http://esperantaretradio.blogspot.de/2014/02/cu-vi-emas-anas-promeni-en-rio.html "Ĉu vi emas promeni en Rio?" - e-lingva sonartikolo de Paŭlo Sergio Viana varbanta esperantistojn al Rio, okaze de la Somera Olimpiko 2016, sed ankaŭ jam pli frue pro la Futbala Mondpokalo en junio 2014, survoje al la UK en julio tiujara en Bonaero, kaj pro la jubilea, 50-a Brazila E-kongreso en januaro 2015] {{Ĝermo|Esperanto}} {{BKE}} [[Kategorio:Brazila Kongreso de Esperanto| ]] [[Kategorio:Esperanto en 1907]] 9ew77ik78t1vd8kid5nejsgdumoygie 0 29343 9367323 9366872 2026-05-05T18:54:37Z HaleBopp 52251 Kompletigo, konstruanta 9367323 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Tiranedoj |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Eastern Kingbird (34190350870).jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = La [[eosta tirano]] (''Tyrannus tyrannus'') |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = '''Tyrannidae''' - '''tiranedoj''' |familio aŭtoritato = [[Vigors, NA]], 1825 |specioj de subdivizio = Genroj |subdivizio2 = 104 genroj, vidu tekston. |mapo de vivoteritorioj = Tyrannen.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#FF0000|Natura arealo de tiranedoj}} </div> |vikispecio = |komunejo = }} La '''tiranedoj'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (Tyrannidae) estas [[familio (biologio)|familio]] el la [[ordo (biologio)|ordo]] de [[paseroformaj birdoj]]. Laŭ la nuna sistematiko<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 21-an de mar. 2026.</ref>, ĝi estas la [[birdoj|birda]] familio kiu enhavas la plej grandan nombron da specioj, kun 441 [[specio]]j en 104 [[Genro (biologio)|genro]]j. La [[tipa genro]] de tiu familio estas ''[[Tyrannus]]'', esperantigita "tirano", sed [[komunlingve]] plej multaj tiranedoj estas nomataj "'''[[tiranoj]]'''"<ref name="OT"/>. La tiranedoj troviĝas nur sur la [[Amerika kontinento]]. Ili ege varias je grando, formo kaj koloro de [[plumaro]]. Pluraj specioj aspekte kaj ekologie similas al [[muŝkaptuledoj]], kvankam ne estas proksime parencaj al ili. Kiel ĉiuj aliaj anoj de la [[subordo]] [[Tyranni]], tiranedoj havas pli simplajn kaj mallongajn [[birdokanto|kantojn]] ol aliaj [[kantobirdoj]]<ref name="HBW9">del Hoyo, J. Elliott, A. & Christie, D. (editors). (2004) ''Handbook of the Birds of the World. Volume 9: Cotingas to Pipits and Wagtails''. Lynx Edicions. {{ISBN|84-87334-69-5}}</ref>. Antaŭe tiu ĉi familio estis eĉ pli granda ol nun; iujn speciojn oni movis de Tyrannidae al [[Tityridae]]. En [[1990]] oni proponis sistematikon, laŭ kiu la genroj ''[[Mionectes]]'', ''[[Leptopogon]]'', ''[[Pseudotriccus]]'', ''[[Poecilotriccus]]'', ''[[Taenotriccus]]'', ''[[Hemitriccus]]'', ''[[Todirostrum]]'' kaj ''[[Corythopis]]'' estas disigitaj en aparta familio Pipromorphidae<ref name=rheindt2008>{{cite journal | last1=Rheindt | first1=F.E. | last2=Norman | first2=J.A. | last3=Christidis | first3=L. | year=2008 | title=Phylogenetic relationships of tyrant-flycatchers (Aves: Tyrannidae), with an emphasis on the elaeniine assemblage | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=46 | issue=1 | pages=88–101 | doi=10.1016/j.ympev.2007.09.011 | pmid=18042406 | url=http://www.bio-nica.info/biblioteca/Rheindt2007Aves.pdf | access-date=2012-08-05 | archive-date=2014-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141210022843/http://www.bio-nica.info/biblioteca/Rheindt2007Aves.pdf | url-status=live }}</ref>. Tia ĉi familio, tamen, estus [[parafiletika]], ĉar la movindaj genroj ne estas tre parencaj unu al la alia<ref name=rheindt2008/>. ==Etimologio== La [[scienca nomo]] Tyrannidae deriviĝas de la genro ''[[Tyrannus]]'', kiu estas [[latina]] vorto pruntita de la [[antikva greka]] ''τύραννος'' kaj signifanta "[[Tirano (reganto)|tirano]]". La natursciencistoj kiuj nomis tiun genron (precipe [[Linnaeus]] en la 18-a jarcento), elektis ĉi tiun terminon pro la tre agresema kaj domina konduto de ĉi tiuj birdoj, kiuj estas konataj por furioze defendi sian teritorion, ataki birdojn multe pli grandajn ol ili mem kaj kuraĝe forpeli entrudiĝintojn<ref>[https://birdsoftheworld.org/bow/species/easkin/cur/introduction Birds of the World], Eastern Kingbird.</ref>. ==Priskribo== La plimulto de specioj el la familio aspektas sufiĉe kutime kun [[plumaro]]j de brunaj, grizaj kaj blankaj kolornuancoj, ofte donantaj certan gradon de [[kamuflado]]. Ekzistas, tamen, tre drastaj esceptoj, kiel la brile ruĝa [[vermiljona muŝtirano]], blua-nigra-flava [[multkolora tiraneto]], certaj specioj el [[genro (biologio)|genroj]] ''[[Todirostrum]]'', ''[[Hemitriccus]]'' kaj ''[[Poecilotriccus]]'' ktp. Kelkaj specioj havas brile flavajn subajn partojn de plumaro, ekzemple la [[ornamita muŝtirano]] aŭ la [[sulfura tirano]]. Certaj specioj havas moviĝemajn [[Kresto (plumoj)|krestojn]]. Iuj specioj de la plej grandaj genroj de tiranedoj (ekz. ''[[Elaenia]]'', ''[[Myiarchus]]'' aŭ ''[[Empidonax]]'') aspektas sufiĉe similaj unu al la alia por esti malfacile distingeblaj laŭ aspekto en naturo; ili, tamen, bone distingeblas laŭ la [[birdokanto|voĉo]]. Laŭ konduto, tiranedoj ankaŭ varias, de [[platbekulo]]j, kiuj estas etaj, timidaj kaj preferas densajn arbarajn [[habitato]]jn, ĝis [[tirano|veraj tiranoj]] — relative grandaj, kuraĝaj, scivolemaj kaj kutimaj en malfermaj areoj en kaj apud homaj setlejoj. Plejparto de tiranedoj estas [[insektovora]]j kaj [[insekto]]j formas absolutan plejparton de iliaj dietoj, sed ili malofte specialiĝas je iu aparta speco de insektoj. Plej ofte ili estas oportunistaj ĉionvoruloj, ili kaptas kaj manĝas ĉion, kion ili povas kapti. Pli grandaj specioj, ekzemple la [[sulfura tirano]], okaze fortigas sian dieton per malgrandaj [[vertebrulo]]j (ekz. [[rano]]j) kaj ankaŭ per [[frukto]]j kaj aliaj plantaĵoj. Plej kutimaj [[Nordameriko|Nordamerikaj]] tiranedoj ĉasas per "embuska" maniero, en kiu la birdo sidas senmove surbranĉe kaj, vidinte predon, plonĝas al ĝi kaj kaptas ĝin, kaj poste revenas al la sama branĉo. [[Tropiko|Tropikaj]] specioj malofte ĉasas tiumaniere kaj pli ofte prenas insektojn de arbobranĉoj kaj arbotrunkoj. Tropikaj tiranedoj iam partoprenas en plurspeciaj [[birdaro]]j kun aliaj malgrandaj birdoj de la samaj lokoj. La plej malgrandaj birdoj de la familio estas du tre parencaj specioj: la [[kurtvosta nantirano]] kaj la [[nigraĉapa nantirano]] el la genro ''[[Myiornis]]'' (la unua estas averaĝe pli malgranda, sed je neglektebla kvanto), ili estas 6,5–7&nbsp;cm longaj kaj 4–5&nbsp;g peza. Laŭ longo, tiuj ĉi du specioj estas la plej malgrandaj [[paseroformaj birdoj]], kvankam laŭ pezo iuj malgrandaj [[silviedoj]] povas konkuri kun ili<ref name = "CRC">''CRC Handbook of Avian Body Masses, 2nd Edition'' by John B. Dunning Jr. (Editor). CRC Press (2008), {{ISBN|978-1-4200-6444-5}}.</ref>. Pro sia malgrandeco kaj mallongaj vostoj anoj de genro ''Myiornis'' similas al malgrandaj lanugozaj pilkoj aŭ grandaj insektoj. La plej granda tiranedo estas la [[granda hoktirano]], kiu estas 29&nbsp;cm longa kaj averaĝe 99,2&nbsp;g peza. Kelkaj specioj, ekzemple la [[rubandvosta tirano]], [[tondilvosta tirano]] aŭ [[forkvosta tirano]] estas konsiderinde pli longaj, ĝis 41&nbsp;cm, sed tio ĉi estas nur pro iliaj longegaj vostoj. Relative al grando de korpo, la forkvosta tirano havas la plej longan voston el ĉiuj birdoj (almenaŭ laŭ la longo de veraj vostaj plumoj, ne aldonaj plumoj kiel ĉe kelkaj birdoj el familio ''[[Phasianidae]]'')<ref name = "BirdAlmanac">{{cite book | title = The Bird Almanac: A Guide to Essential Facts and Figures of the World's Birds | first = David Mitchell | last = Bird | year = 2004 | publisher = Firefly Books | location = Buffalo, NY, USA | page = 70 | url = https://books.google.com/books?id=HTX6BatQFDgC&pg=PA70 | isbn = 978-1-55297-925-9 | access-date = 2016-11-24 | archive-date = 2019-12-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191229101542/https://books.google.com/books?id=HTX6BatQFDgC&pg=PA70 | url-status = live }}</ref>. ==Distribuo kaj habitato== Preskaŭ ĉiu [[habitato]] de [[Amerikoj]] havas almenaŭ kelkajn speciojn de tiranedoj, sed la speciriĉeco grave varias inter diversaj tipoj de habitato. La plej grandan variecon de tiranedoj havas [[montano (ekologio)|montanaj]] {{J|ĉiamverda arbaro}} kaj malaltaĵaj tropikaj ĉiamverdaj arbaroj, dum {{J|ĉerivera arbaro}}, [[palmoj|palmaj]] arbaroj, [[sabloarbaro]]j, [[Tropikaj kaj subtropikaj sekaj foliarbaroj|tropikaj foliarbaroj]] kaj iliaj marĝenoj, sudaj [[modera klimato|moderklimataj]] arbaroj kaj iliaj marĝenoj, humidaj montanaj [[arbustaro]]j, kaj nordaj moderklimataj [[herbejo]]j havas la plej malaltajn kvantojn de distingaj specioj. Diferenco inter la plej granda kaj la plej malgranda speciriĉeco estas drasta: en tropikaj malaltaĵaj ĉiamverdaj arbaroj renkonteblas pli ol 90 specioj de tiranedoj, dum la ĉi-supre listitaj habitatoj havas na nur po malpli ol 10. Eble en tiuj ĉi habitatoj estas malpli da {{J|ekologia niĉo}} taŭgaj por tiranedoj. Multaj tiranedoj specialiĝas por vivo en tropikaj malaltaĵaj ĉiamverdaj arbaroj kaj montanaj ĉiamverdaj arbaroj. En tropikaj malaltaĵaj ĉiamverdaj arbaroj estas 49 [[endemia]]j specioj de tiranedoj, kaj en montanaj ĉiamverdaj arbaroj 46 endemiaj specioj. Oni povas supozi en ambaŭ habitatoj nivelo de specialiĝo de tiranedoj estas simila. Laŭ regiono, la plej grandan speciriĉecon de tiranedoj havas [[Atlantikaj arbaroj]], kaj [[El Chocó]] estas en la proksima dua loko. ==Statuso== Multaj specioj de tiranedoj ne estas minacataj kaj [[IUCN]] listas ilin [[malplej zorgiga]]j. Iuj, tamen, estas en danĝero kaj havas diversan leĝan protekton. Ekzemple, la [[senbarba tiraneto]] (''Camptostoma imberbe'') estas protektita laŭ [[Traktato de Migrantaj Birdoj de 1918]]<ref>[http://www.fws.gov/migratorybirds/RegulationsPolicies/mbta/MBTANDX.HTML "List of Migratory Bird Species Protected by the Migratory Bird Treaty Act as of December 2, 2013"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190607000000/https://web.archive.org/web/20190607221124/https://www.fws.gov/migratorybirds/RegulationsPolicies/mbta/mbtandx.html |date=2019-06-07 }} U.S. Fish and Wildlife Service</ref>. Tiu ĉi specio estas malofta en Usono, sed relative kutimas pli sude. Kelkaj specioj el Suda kaj Centra Ameriko estas en pli granda danĝero. Laŭ listo de [[2007]], [[BirdLife International]] (kaj do [[IUCN]]) deklaris la {{N|minasĝerajsa tiraneto}} kaj la {{N|sanktakatarina todotirano}} [[draste endanĝerita]]j. Ambaŭ tiuj ĉi specioj estas [[endemia]]j en [[Brazilo]]. Krome, 7 specioj estas deklaritaj [[endanĝerita]]j kaj 18 [[vundebla]]j<ref>BirdLife International (2007). Species factsheets. Accessed 12 December 2007 [http://www.birdlife.org/ available online] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240911172512/https://www.birdlife.org/ |date=2024-09-11 }}</ref>. ==Sistematiko== La familion unue priskribis [[Karolo Lineo]]. La nomon li prenis el verkoj far [[Mark Catesby]] de la [[1730-aj jaroj]], kie li priskribis la {{N|eosta tirano}} kaj nomis ĝin "[[tirano]]". Ĉar Lineo admiris verkojn de Catesby, li adaptis la nomon ''Tyrannidae'' por la tuta familio, kaj ĝis nun multaj ĝiaj genroj kaj specioj havas en siaj kutimaj nomoj vorton "tirano"<ref>{{cite web | url =https://tucson.com/lifestyles/home-and-garden/naturally-curious-tyrant-flycatchers-have-enjoyed-their-name-since-1700s/article_167d9b20-d667-5a98-a35d-f1e32c65fc0a.html|title=Naturally curious: Tyrant flycatchers have enjoyed their name since 1700s|work=[[Arizona Daily Star]]| date=| accessdate =11 July 2024}}</ref>. Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList"/>, la familio enhavas 441 [[specio]]jn en 104 [[genro (biologio)|genroj]]. Antaŭe al tiranedoj ankaŭ apartenis la genroj ''[[Tityra]]'', ''[[Pachyramphus]]'', ''[[Laniocera]]'' kaj ''[[Xenopsaris]]'', sed en [[2007]] [[South American Classification Committee|SACC]] movis ilin al ilia propra familio ''[[Tityridae]]''<ref>[http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop313.htm Adopt the Family Tityridae] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080508000000/https://web.archive.org/web/20080508083837/http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop313.html |date=2008-05-08 }} – South American Classification Committee (2007)</ref>. {| class="wikitable collapsible" |- ! Bildo !! Genro !! Specioj |- |[[File:Piprites pileata - Black-capped Piprites (Male) 01.JPG|eta|centre|175ra|''Piprites pileata'']] || '''''[[Piprites]]''''' <small>[[Cabanis, JL]], 1847</small> - '''[[piprito]]''' || * ''[[Piprites chloris]]'' - [[striflugila piprito]] * ''[[Piprites griseiceps]]'' - [[grizkapa piprito]] * ''[[Piprites pileata]]'' - [[nigraĉapa piprito]] |- |[[File:Neopipo cinnamomea - Cinnamon neopipo.jpg|centre|175ra]] || '''''[[Neopipo]]''''' <small>[[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1869</small> - '''[[manaktirano]]''' || * ''[[Neopipo cinnamomea]]'' - [[cinama manaktirano]] |- |[[File:Procura-se ( Calyptura cristata ) (12482704514).jpg|centre|175ra]] || '''''[[Calyptura]]''''' <small>[[Swainson, WJ]], 1832</small> - '''[[kalipturo]]''' || * [[Calyptura cristata]] - [[regoleca kalipturo]] |- |[[File:Platyrinchus coronatus - Golden-crowned spadebill.jpg|eta|centre|175ra|''Platyrinchus coronatus'']] || '''''[[Platyrinchus]]''''' <small>[[Desmarest, A-G]], 1805</small> - '''[[ŝpatbekulo]]''' || * ''[[Platyrinchus saturatus]]'' - [[cinamkresta ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus cancrominus]]'' - [[kurtvosta ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus mystaceus]]'' - [[blankagorĝa ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus coronatus]]'' - [[orkrona ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus flavigularis]]'' - [[flavgorĝa ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus platyrhynchos]]'' - [[blankakresta ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus leucoryphus]]'' - [[rufaflugila ŝpatbekulo]] |- |[[File:Tachuris rubrigastra - Many-coloured rush-tyrant.JPG|centre|175ra]] || '''''[[Tachuris]]''''' <small>[[de Lafresnaye, NFAA]], 1835</small> || * ''[[Tachuris rubrigastra]]'' - [[multkolora tiraneto]] |- |[[File:Corythopis delalandi -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|eta|centre|175ra|''Corythopis delalandi'']] || '''''[[Corythopis]]''''' <small>[[Sundevall, CJ]], 1836</small> - '''[[formiktirano]]''' || * ''[[Corythopis delalandi]]'' - [[suda formiktirano]] * ''[[Corythopis torquatus]]'' - [[norda formiktirano]] |- |[[File:Pseudotriccus ruficeps -NBII Image Gallery-a00198.jpg|eta|centre|175ra|''Pseudotriccus ruficeps'']] || '''''[[Pseudotriccus]]''''' <small>[[Taczanowski, W]]; [[Berlepsch, HHCL]], 1885</small> || * ''[[Pseudotriccus pelzelni]]'' - [[bronza tiraneto]] * ''[[Pseudotriccus simplex]]'' - [[brunfrunta tiraneto]] * ''[[Pseudotriccus ruficeps]]'' - [[rufkapa tiraneto]] |- |[[File:Leptopogon amaurocephalus -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|eta|centre|175ra|''Leptopogon amaurocephalus'']] || '''''[[Leptopogon]]''''' <small>[[Cabanis, JL]], 1844</small> || * ''[[Leptopogon amaurocephalus]]'' - [[brunĉapa muŝtirano]] * ''[[Leptopogon superciliaris]]'' - [[ardezĉapa muŝtirano]] * ''[[Leptopogon rufipectus]]'' - [[rufbrusta muŝtirano]] * ''[[Leptopogon taczanowskii]]'' - [[inkaa muŝtirano]] |- |[[File:Mionectes rufiventris.jpg|eta|centre|175ra|''Mionectes rufiventris'']] || '''''[[Mionectes]]''''' <small>[[Cabanis, JL]], 1844</small> || * ''[[Mionectes striaticollis]]'' - [[stribrusta muŝtirano]] * ''[[Mionectes olivaceus]]'' - [[olivstria muŝtirano]] * ''[[Mionectes oleagineus]]'' - [[okraventra muŝtirano]] * ''[[Mionectes macconnelli]]'' - [[rufoliva muŝtirano]] * ''[[Mionectes roraimae]]'' - [[tepuja muŝtirano]] * ''[[Mionectes rufiventris]]'' - [[grizkapa muŝtirano]] |- |[[File:Phylloscartes poecilotis (Atrapamoscas variegado) - Flickr - Alejandro Bayer (1).jpg|eta|centre|175ra|''Pogonotriccus poecilotis'']] || '''''[[Pogonotriccus]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> - '''[[hartirano]]''' || * ''[[Pogonotriccus difficilis]]'' - [[blankokula hartirano]] * ''[[Pogonotriccus eximius]]'' - [[suda hartirano]] * ''[[Pogonotriccus ophthalmicus]]'' - [[marmora hartirano]] * ''[[Pogonotriccus lanyoni]]'' - [[antjokia hartirano]] * ''[[Pogonotriccus paulista]]'' - [[sanpaŭla hartirano]] * ''[[Pogonotriccus poecilotis]]'' - [[bunta hartirano]] * ''[[Pogonotriccus venezuelanus]]'' - [[venezuela hartirano]] * ''[[Pogonotriccus orbitalis]]'' - [[okulvitra hartirano]] * ''[[Pogonotriccus chapmani]]'' - [[tepuja hartirano]] |- |[[File:Phylloscartes ventralis - Mottle-checked tyrannulet; Monteiro Lobato, São Paulo, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Phylloscartes ventralis'']][[File:Phylloscartes sylviolus.jpeg|eta|centre|175ra|''Phylloscartes sylviolus'']] || '''''[[Phylloscartes]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> || * ''[[Phylloscartes oustaleti]]'' - [[orokula tiraneto]] * ''[[Phylloscartes flavovirens]]'' - [[panama tiraneto]] * ''[[Phylloscartes virescens]]'' - [[oliveca tiraneto]] * ''[[Phylloscartes ventralis]]'' - [[makulvanga tiraneto]] * ''[[Phylloscartes beckeri]]'' - [[bahia tiraneto]] * ''[[Phylloscartes kronei]]'' - [[restingaa tiraneto]] * ''[[Phylloscartes sylviolus]]'' - [[brunokula tiraneto]] * ''[[Phylloscartes ceciliae]]'' - [[alagoasa tiraneto]] * ''[[Phylloscartes roquettei]]'' - [[minasĝerajsa tiraneto]] * ''[[Phylloscartes superciliaris]]'' - [[rufbrova tiraneto]] * ''[[Phylloscartes nigrifrons]]'' - [[nigrafrunta tiraneto]] * ''[[Phylloscartes flaviventris]]'' - [[rufbrida tiraneto]] * ''[[Phylloscartes gualaquizae]]'' - [[ekvadora tiraneto]] * ''[[Phylloscartes parkeri]]'' - [[cinamomaska tiraneto]] |- |[[File:Rhynchocyclus fulvipectus - Fulvous-breasted Flatbill - 3.jpg|eta|centre|175ra|''Rhynchocyclus fulvipectus'']] || '''''[[Rhynchocyclus]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> || * ''[[Rhynchocyclus brevirostris]]'' - [[okulringa platbekulo]] * ''[[Rhynchocyclus aequinoctialis]]'' - [[napa platbekulo]] * ''[[Rhynchocyclus olivaceus]]'' - [[oliveca platbekulo]] * ''[[Rhynchocyclus pacificus]]'' - [[pacifika platbekulo]] * ''[[Rhynchocyclus fulvipectus]]'' - [[rufbrusta platbekulo]] |- |[[File:Tolmomyias flaviventris - Yellow-breasted Flycatcher.JPG|eta|centre|175ra|''Tolmomyias flaviventris'']] || '''''[[Tolmomyias]]''''' <small>[[Hellmayr, CE]], 1927</small> || * ''[[Tolmomyias sulphurescens]]'' - [[flavoliva platbekulo]] * ''[[Tolmomyias traylori]]'' - [[oranĝokula platbekulo]] * ''[[Tolmomyias flavotectus]]'' - [[flavaflugila platbekulo]] * ''[[Tolmomyias assimilis]]'' - [[flavborderita platbekulo]] * ''[[Tolmomyias poliocephalus]]'' - [[grizkrona platbekulo]] * ''[[Tolmomyias viridiceps]]'' - [[olivkapa platbekulo]] * ''[[Tolmomyias flaviventris]]'' - [[flavbrusta platbekulo]] |- |[[File:Taeniotriccus andrei - Black-chested Tyrant (male), Parauapebas, Pará, Brazil.jpg|centre|175ra]] || '''''[[Taeniotriccus]]''''' <small>[[Berlepsch, HHCL]]; [[Hartert, EJO]], 1902</small> || * ''[[Taeniotriccus andrei]]'' - [[nigrabrusta todotirano]] |- |[[File:Cnipodectes subbrunneus - Brownish twistwing, Careiro, Amazonas, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Cnipodectes subbrunneus'']] || '''''[[Cnipodectes]]''''' <small>[[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1873</small> || * ''[[Cnipodectes superrufus]]'' - [[rufa todotirano]] * ''[[Cnipodectes subbrunneus]]'' - [[bruna todotirano]] |- |[[File:Todirostrum poliocephalum3.jpg|eta|centre|175ra|''Todirostrum poliocephalum'']] || '''''[[Todirostrum]]''''' <small>[[Lesson, RP]], 1831</small> || * ''[[Todirostrum maculatum]]'' - [[makula todotirano]] * ''[[Todirostrum poliocephalum]]'' - [[flavbrida todotirano]] * ''[[Todirostrum cinereum]]'' - [[ordinara todotirano]] * ''[[Todirostrum viridanum]]'' - [[marakaiba todotirano]] * ''[[Todirostrum nigriceps]]'' - [[nigrakapa todotirano]] * ''[[Todirostrum pictum]]'' - [[pentrita todotirano]] * ''[[Todirostrum chrysocrotaphum]]'' - [[flavbrova todotirano]] |- |[[File:Poecilotriccus ruficeps (Tiranuelo capirrufo) (14450043293).jpg|eta|centre|175ra|''Poecilotriccus ruficeps'']] || '''''[[Poecilotriccus]]''''' <small>[[Berlepsch, HHCL]], 1884</small> || * ''[[Poecilotriccus ruficeps]]'' - [[rufkrona todotirano]] * ''[[Poecilotriccus luluae]]'' - [[rufkapuĉa todotirano]] * ''[[Poecilotriccus albifacies]]'' - [[blankvanga todotirano]] * ''[[Poecilotriccus capitalis]]'' - [[nigrablanka todotirano]] * ''[[Poecilotriccus senex]]'' - [[okravanga todotirano]] * ''[[Poecilotriccus russatus]]'' - [[rusta todotirano]] * ''[[Poecilotriccus plumbeiceps]]'' - [[okragorĝa todotirano]] * ''[[Poecilotriccus fumifrons]]'' - [[grizfrunta todotirano]] * ''[[Poecilotriccus latirostris]]'' - [[rufbrida todotirano]] * ''[[Poecilotriccus sylvia]]'' - [[ardezkapa todotirano]] * ''[[Poecilotriccus calopterus]]'' - [[orflugila todotirano]] * ''[[Poecilotriccus pulchellus]]'' - [[nigradorsa todotirano]] |- |[[File:Hemitriccus striaticollis - Stripe-necked Tody Tyrant; Arari; Maranhão, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Hemitriccus striaticollis'']][[File:Hemitriccus griseipectus - White-bellied Tody-Tyrant.JPG|eta|centre|175ra|''Hemitriccus griseipectus'']][[File:Hemitriccus cohnhafti - Acre Tody-Tyrant; Rio Branco, Acre, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Hemitriccus cohnhafti'']] || '''''[[Hemitriccus]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> || * ''[[Hemitriccus minor]]'' - [[eta todotirano]] * ''[[Hemitriccus spodiops]]'' - [[bolivia todotirano]] * ''[[Hemitriccus cohnhafti]]'' - [[akra todotirano]] * ''[[Hemitriccus flammulatus]]'' - [[flama todotirano]] * ''[[Hemitriccus diops]]'' - [[grizbrusta todotirano]] * ''[[Hemitriccus obsoletus]]'' - [[brunbrusta todotirano]] * ''[[Hemitriccus josephinae]]'' - [[ŝipbeka todotirano]] * ''[[Hemitriccus zosterops]]'' - [[blankokula todotirano]] * ''[[Hemitriccus griseipectus]]'' - [[blankventra todotirano]] * ''[[Hemitriccus orbitatus]]'' - [[okulringa todotirano]] * ''[[Hemitriccus iohannis]]'' - [[johana todotirano]] * ''[[Hemitriccus striaticollis]]'' - [[strikola todotirano]] * ''[[Hemitriccus nidipendulus]]'' - [[pendonesta todotirano]] * ''[[Hemitriccus margaritaceiventer]]'' - [[perloventra todotirano]] * ''[[Hemitriccus inornatus]]'' - [[pelzelna todotirano]] * ''[[Hemitriccus minimus]]'' - [[nana todotirano]] * ''[[Hemitriccus granadensis]]'' - [[nigragorĝa todotirano]] * ''[[Hemitriccus cinnamomeipectus]]'' - [[cinambrusta todotirano]] * ''[[Hemitriccus mirandae]]'' - [[okrabrusta todotirano]] * ''[[Hemitriccus kaempferi]]'' - [[sanktakatarina todotirano]] * ''[[Hemitriccus rufigularis]]'' - [[rufgorĝa todotirano]] * ''[[Hemitriccus furcatus]]'' - [[forkvosta todotirano]] |- |[[File:Myiornis auricularis - Enéas V. Gouvêa Junior - 441678853 (cropped).jpeg|eta|centre|175ra|''Myiornis auricularis'']] || '''''[[Myiornis]]''''' <small>[[Bertoni, AW]], 1901</small> || * ''[[Myiornis auricularis]]'' - [[orela nantirano]] * ''[[Myiornis albiventris]]'' - [[blankventra nantirano]] * ''[[Myiornis atricapillus]]'' - [[nigraĉapa nantirano]] * ''[[Myiornis ecaudatus]]'' - [[kurtvosta nantirano]] |- |[[File:Pale-eyed Pygmy-Tyrant.jpg|175ra]] || '''''[[Atalotriccus]]''''' <small>[[Ridgway, R]], 1905</small> || * ''[[Atalotriccus pilaris]]'' - [[palokula nantirano]] |- |[[File:Lophotriccus galeatus - Helmeted Pygmy Tyrant, Presidente Figueiredo, Amazonas, Brazil 02.jpg|eta|centre|175ra|''Lophotriccus galeatus'']] || '''''[[Lophotriccus]]''''' <small>[[Berlepsch, HHCL]], 1884</small> || * ''[[Lophotriccus pileatus]]'' - [[skvamkresta nantirano]] * ''[[Lophotriccus vitiosus]]'' - [[dustria nantirano]] * ''[[Lophotriccus eulophotes]]'' - [[longkresta nantirano]] * ''[[Lophotriccus galeatus]]'' - [[kaska nantirano]] |- |[[File:Southern Bentbill.jpg|eta|centre|175ra|''Oncostoma olivaceum'']] || '''''[[Oncostoma]]''''' <small>[[Sclater, PL]], 1862</small> - '''[[kurbabekulo]]''' || * ''[[Oncostoma cinereigulare]]'' - [[norda kurbabekulo]] * ''[[Oncostoma olivaceum]]'' - [[suda kurbabekulo]] |- |[[File:Gibão de couro.jpg|175px]] || '''''[[Hirundinea]]''''' <small>[[d'Orbigny, ACVMD]]; [[de Lafresnaye, NFAA]], 1837</small> || * ''[[Hirundinea ferruginea]]'' - [[klifa muŝtirano]] |- |[[File:PIOLHINHO (Phyllomyias fasciatus).jpg|175ra]] || ''[[Phyllomyias]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Altebenaĵa tiraneto]], ''Phyllomyias fasciatus'' * [[Jungaa tiraneto]], ''Phyllomyias weedeni'' * [[Tiraneto de Burmeister]], ''Phyllomyias burmeisteri'' * [[Blankbrusta tiraneto]], ''Phyllomyias zeledoni'' * [[Verdeca tiraneto]], ''Phyllomyias virescens'' * [[Tiraneto de Reiser]], ''Phyllomyias reiseri'' * [[Tiraneto de Urich]], ''Phyllomyias urichi'' * [[Tiraneto de Sclater]], ''Phyllomyias sclateri'' * [[Grizĉapa tiraneto]], ''Phyllomyias griseocapilla'' * [[Grizkapa tiraneto]], ''Phyllomyias griseiceps'' * [[Plumbkrona tiraneto]], ''Phyllomyias plumbeiceps'' * [[Nigraĉapa tiraneto]], ''Phyllomyias nigrocapillus'' * [[Cindrakapa tiraneto]], ''Phyllomyias cinereiceps'' * [[Oĥrapuga tiraneto]], ''Phyllomyias uropygialis'' |- |[[File:Tyrannulus elatus Tiranuelo coronado Yellow-crowned Tyrannulet (6515681957).jpg|175px]] || ''[[Tyrannulus]]'' {{small|Vieillot, 1816}} || * [[Flavkrona tiraneto]], ''[[Tyrannulus elatus]]'' |- |[[File:Myiopagis cotta 1.jpg|175px]] || ''[[Myiopagis]]'' {{small|Salvin & Godman, 1888}} || * [[Grizkapa elenio]], ''Myiopagis caniceps'' * [[Ĉokoa elenio]], ''Myiopagis parambae'' * [[Amazonia elenio]], ''Myiopagis cinerea'' * [[Jamajka elenio]], ''Myiopagis cotta'' * [[Flavkrona elenio]], ''Myiopagis flavivertex'' * [[Arbara elenio]], ''Myiopagis gaimardii'' * [[Monteta elenio]], ''Myiopagis olallai'' * [[Pacifika elenio]], ''Myiopagis subplacens'' * [[Verdeca elenio]], ''Myiopagis viridicata'' |- |[[File:Elaenia spectabilis-Large Elaenia.JPG|175px]] || ''[[Elaenia]]'' {{small|Sundevall, 1836}} || * [[Flavventra elenio]], ''Elaenia flavogaster'' * [[Karibia elenio]], ''Elaenia martinica'' * [[Granda elenio]], ''Elaenia spectabilis'' * [[Noronha-insulara elenio]], ''Elaenia ridleyana'' * [[Blankkresta elenio]], ''Elaenia albiceps'' * [[Ĉilia elenio]], ''Elaenia chilensis'' * [[Malgrandbeka elenio]], ''Elaenia parvirostris'' * [[Olivkolora elenio]], ''Elaenia mesoleuca'' * [[Ardeza elenio]], ''Elaenia strepera'' * [[Korna elenio]], ''Elaenia gigas'' * [[Bruneca elenio]], ''Elaenia pelzelni'' * [[Simplakresta elenio]], ''Elaenia cristata'' * [[Malgranda elenio]], ''Elaenia chiriquensis'' * [[Elenio de Coopmans]], ''Elaenia brachyptera'' * [[Rufkrona elenio]], ''Elaenia ruficeps'' * [[Monta elenio]], ''Elaenia frantzii'' * [[Altaĵa elenio]], ''Elaenia obscura'' * [[Malgrandkapa elenio]], ''Elaenia sordida'' * [[Giganta elenio]], ''Elaenia dayi'' * [[Anda elenio]], ''Elaenia pallatangae'' * [[Tepuja elenio]], ''Elaenia olivina'' * [[Grand-Antila elenio]], ''Elaenia fallax'' |- |[[File:Brown-capped Tyrannulet (Ornithion brunneicapillus) (8079747729).jpg|175px]] || ''[[Ornithion]]'' {{small|Hartlaub, 1853}} || * [[Brunĉapa tiraneto]], ''Ornithion brunneicapillus'' * [[Blankbrova tiraneto]], ''Ornithion inerme'' * [[Flavventra tiraneto]], ''Ornithion semiflavum'' |- |[[File:Camptostoma obsoletum obsoletum - Southern beardless tyrannulet.jpg|175px]] || ''[[Camptostoma]]'' {{small|P.L. Sclater, 1857}} || * [[Norda senbarba tiraneto]], ''Camptostoma imberbe'' * [[Suda senbarba tiraneto]], ''Camptostoma obsoletum'' |- |[[File:Suiriri suiriri - Suiriri flycatcher Argentina.jpg|175px]] || ''[[Suiriri]]'' {{small|d'Orbigny, 1840}} || * [[Sujririo]], ''[[Suiriri suiriri]]'' |- |[[File:Mecocerculus hellmayri - Buff-banded tyrannulet.jpg|175px]] || ''[[Mecocerculus]]'' {{small|P.L. Sclater, 1862}} || * [[Blankgorĝa tiraneto]], ''Mecocerculus leucophrys'' * [[Blankavosta tiraneto]], ''Mecocerculus poecilocercus'' * [[Sablobenda tiraneto]], ''Mecocerculus hellmayri'' * [[Rufflugila tiraneto]], ''Mecocerculus calopterus'' * [[Sulfurventra tiraneto]], ''Mecocerculus minor'' * [[Blankabenda tiraneto]], ''Mecocerculus stictopterus'' |- |[[File:Tufted Tit-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Anairetes]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Cindrabrusta parutirano]], ''Anairetes alpinus'' * [[Nigrakresta parutirano]], ''Anairetes nigrocristatus'' * [[Buntakresta parutirano]], ''Anairetes reguloides'' * [[Flavbeka parutirano]], ''Anairetes flavirostris'' * [[Fernandeza parutirano]], ''Anairetes fernandezianus'' * [[Tufa parutirano]], ''Anairetes parulus'' |- |[[File:Anairetes agilis.jpg|175px]] || ''[[Uromyias]]'' {{small|Hellmayr, 1927}} || * [[Lerta parutirano]], ''Uromyias agilis'' * [[Solidkolora parutirano]], ''Uromyias agraphia'' |- |[[File:Serpophaga subcristata -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|175px]] || ''[[Serpophaga]]'' {{small|Gould, 1839}} || * [[Torenta tiraneto]], ''Serpophaga cinerea'' * [[Rivera tiraneto]], ''Serpophaga hypoleuca'' * [[Nigreca tiraneto]], ''Serpophaga nigricans'' * [[Blankakresta tiraneto]], ''Serpophaga subcristata'' * [[Tiraneto de Straneck]], ''Serpophaga griseicapilla'' |- |[[File:Phaeomyias murina1.jpg|175px]] || ''[[Nesotriccus]]'' {{small|Townsend, CH, 1895}}|| * [[Suda muskolora tiraneto]], ''Nesotriccus murinus'' * [[Norda muskolora tiraneto]], ''Nesotriccus incomtus'' * [[Kokosa tiraneto]], ''Nesotriccus ridgwayi'' * [[Tumbesa tiraneto]], ''Nesotriccus tumbezanus'' * [[Maranjona tiraneto]], ''Nesotriccus maranonicus'' |- |[[File:Capsiempis flaveola -Costa Rica-8 (1).jpg|175px]] || ''[[Capsiempis]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Flava tiraneto]], ''Capsiempis flaveola'' |- |[[File:Polystictus superciliaris - Grey-backed Tachuri.JPG|175px]] || ''[[Polystictus]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Barba taĉurio]], ''Polystictus pectoralis'' * [[Grizdorsa taĉurio]], ''Polystictus superciliaris'' |- |[[File:Pseudocolopteryx dinelliana - Dinelli's doradito.jpg|175px]] || ''[[Pseudocolopteryx]]'' {{small|Lillo, 1905}} || * [[Kresta doradito]], ''Pseudocolopteryx sclateri'' * [[Subtropika doradito]], ''Pseudocolopteryx acutipennis'' * [[Doradito de Dinelli]], ''Pseudocolopteryx dinelliana'' * [[Pepanta doradito]], ''Pseudocolopteryx flaviventris'' * [[Tiktakanta doradito]], ''Pseudocolopteryx citreola'' |- |[[File:Rufous-sided Pygmy-tyrant Euscarthmus rufomarginatus.jpg|175px]] || ''[[Euscarthmus]]'' {{small|Wied-Neuwied, 1831}} || * [[Oĥrakrona arbusta tirano]], ''Euscarthmus meloryphus'' * [[Oĥravizaĝa arbusta tirano]], ''Euscarthmus fulviceps'' * [[Rufflanka arbusta tirano]], ''Euscarthmus rufomarginatus'' |- |[[File:Pseudelaenia leucospodia - Gray-and-white Tyrannulet (cropped).jpg|175px]]|| ''[[Pseudelaenia]]'' {{small|W. Lanyon, 1988}} || * [[Griza-blanka tiraneto]], ''Pseudelaenia leucospodia'' |- |[[File:Stigmatura budytoides - Greater wagtail tyrant.JPG|175px]] || ''[[Stigmatura]]'' {{small|Sclater & Salvin, 1866}} || * [[Malgranda motaciltirano]], ''Stigmatura napensis'' * [[Bahia motaciltirano]], ''Stigmatura bahiae'' * [[Granda motaciltirano]], ''Stigmatura budytoides'' |- |[[File:Golden-faced Tyrannulet - Colombia S4E9917.jpg|175px]] || ''[[Zimmerius]]'' {{small|Traylor, 1977}} || * [[Gvatemala tiraneto]], ''Zimmerius vilissimus'' * [[Viska tiraneto]], ''Zimmerius parvus'' * [[Okulvitra tiraneto]], ''Zimmerius improbus'' * [[Venezuela tiraneto]], ''Zimmerius petersi'' * [[Bolivia tiraneto]], ''Zimmerius bolivianus'' * [[Ruĝbeka tiraneto]], ''Zimmerius cinereicapilla'' * [[Miŝana tiraneto]], ''Zimmerius villarejoi'' * [[Tiraneto de Chico]], ''Zimmerius chicomendesi'' * [[Maldikpieda tiraneto]], ''Zimmerius gracilipes'' * [[Gujana tiraneto]], ''Zimmerius acer'' * [[Orvizaĝa tiraneto]], ''Zimmerius chrysops'' * [[Tiraneto de Coopmans]], ''Zimmerius minimus'' * [[Ĉokoa tiraneto]], ''Zimmerius albigularis'' * [[Flavecbrusta tiraneto]], ''Zimmerius flavidifrons'' * [[Perua tiraneto]], ''Zimmerius viridiflavus'' |- |[[File:Suiriri islerorum - Chapada Flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Guyramemua]]'' {{small|Lopes et al., 2017}} || *[[Ĉapada muŝkaptulo]], ''[[Guyramemua affine]]'' |- |[[File:Sublegatus modestus - Southern scrub flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Sublegatus]]'' {{small|Sclater & Salvin, 1868}} || * [[Norda arbusta muŝkaptulo]], ''Sublegatus arenarum'' * [[Suda arbusta muŝkaptulo]], ''Sublegatus modestus'' * [[Amazonia arbusta muŝkaptulo]], ''Sublegatus obscurior'' |- |[[File:Inezia subflava - Amazonian inezia, Anavilhanas National Park, Novo Airão, Amazonas, Brazil.jpg|175px]] || ''[[Inezia]]'' {{small|Cherrie, 1909}} || * [[Maldikbeka inezio]], ''Inezia tenuirostris'' * [[Griza inezio]], ''Inezia inornata'' * [[Amazonia inezio]], ''Inezia subflava'' * [[Pala inezio]], ''Inezia caudata'' |- |[[File:Myiophobus fasciatus 54670465.jpg|175px]] || ''[[Myiophobus]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Olivbrusta muŝkaptulo]], ''Myiophobus cryptoxanthus'' * [[Flaveca muŝkaptulo]], ''Myiophobus flavicans'' * [[Senornama muŝkaptulo]], ''Myiophobus inornatus'' * [[Oranĝkresta muŝkaptulo]], ''Myiophobus phoenicomitra'' * [[Roraima muŝkaptulo]], ''Myiophobus roraimae'' * [[Rusta muŝkaptulo]], ''Myiophobus fasciatus'' * [[Muskolora muŝkaptulo]], ''Myiophobus crypterythrus'' * [[Rufeca muŝkaptulo]], ''Myiophobus rufescens'' |- |[[File:Myiophobus pulcher (Atrapamoscas musguero) - Flickr - Alejandro Bayer.jpg|175px]] || ''[[Nephelomyias]]'' {{small|(Ohlson, Fjeldsa and Ericson, 2009)}} || * [[Oranĝbenda muŝkaptulo]], ''Nephelomyias lintoni'' * [[Oĥrecbrusta muŝkaptulo]], ''Nephelomyias ochraceiventris'' * [[Beleta muŝkaptulo]], ''Nephelomyias pulcher'' |- |[[File:Ornate Flycatcher - South Ecuador S4E0633.jpg|175px]] || ''[[Myiotriccus]]'' {{small|Ridgway, 1905}} || * [[Ornama muŝkaptulo]], ''[[Myiotriccus ornatus]]'' |- |[[File:Culicivora caudacuta Sharp-tailed Tyrant.JPG|175px]] || ''[[Culicivora]]'' {{small|Swainson, 1827}} || * [[Akravosta herbotirano]], ''[[Culicivora caudacuta]]'' |- |[[File:Cinnamon Flycatcher (Pyrrhomyias cinnamomeus).jpg|175px]] || ''[[Pyrrhomyias]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Cinama muŝkaptulo]], ''[[Pyrrhomyias cinnamomeus]]'' |- |[[File:Gray-breasted Flycatcher - South Ecuador S4E9465.jpg|175px]] || ''[[Lathrotriccus]]'' {{small|Lanyon,W & Lanyon,S, 1986}} || *[[Muŝtirano de Euler]], ''Lathrotriccus euleri'' *[[Grizbrusta muŝtirano]], ''Lathrotriccus griseipectus'' |- |[[File:Aphanotriccus capitalis -near Rancho Naturalista, Cordillera de Talamanca, Costa Rica-8.jpg|175px]] || ''[[Aphanotriccus]]'' {{small|Ridgway, 1905}} || *[[Oĥrabrusta muŝkaptulo]], ''Aphanotriccus capitalis'' *[[Nigrabeka muŝkaptulo]], ''Aphanotriccus audax'' |- |[[File:Cnemotriccus fuscatus - Fuscous Flycatcher; Bodoquena, Mato Grosso do Sul, Brazil.jpg|175px]] || ''[[Cnemotriccus]]'' {{small|Hellmayr, 1927}} || * [[Malhela muŝkaptulo]], ''[[Cnemotriccus fuscatus]]'' |- |[[File:Pileated Flycatcher - Mexico S4E9492 (16251012834).jpg|175px]] || ''[[Xenotriccus]]'' {{small|Dwight & Griscom, 1927}} || * [[Zonata muŝkaptulo]], ''Xenotriccus callizonus'' * [[Meksika muŝkaptulo]], ''Xenotriccus mexicanus'' |- |[[File:Sayornis phoebe -Owen Conservation Park, Madison, Wisconsin, USA-8.jpg|175px]] || ''[[Sayornis]]'' – [[feboj]] {{small|Bonaparte, 1854}} || * [[Orienta febo]], ''Sayornis phoebe'' * [[Nigra febo]], ''Sayornis nigricans'' * [[Ruĝeca febo]], ''Sayornis saya'' |- |[[File:Mitrephanes phaeocercus -Costa Rica-8a.jpg|175px]] || ''[[Mitrephanes]]'' {{small|Coues, 1882}} || * [[Norda tufmuŝkaptulo]], ''Mitrephanes phaeocercus'' * [[Olivkolora tufmuŝkaptulo]], ''Mitrephanes olivaceus'' |- |[[File:Tropical Pewee - Rio Tigre - Costa Rica.jpg|175px]] || ''[[Contopus]]'' {{small|Cabanis, 1855}} || * [[Olivflanka arbartirano]], ''Contopus cooperi'' * [[Granda arbartirano]], ''Contopus pertinax'' * [[Malhela arbartirano]], ''Contopus lugubris'' * [[Fuma arbartirano]], ''Contopus fumigatus'' * [[Oĥreca arbartirano]], ''Contopus ochraceus'' * [[Okcidenta arbartirano]], ''Contopus sordidulus'' * [[Orienta arbartirano]], ''Contopus virens'' * [[Norda tropika arbartirano]], ''Contopus bogotensis'' * [[Suda tropika arbartirano]], ''Contopus cinereus'' * [[Tumbesa arbartirano]], ''Contopus punensis'' * [[Blankgorĝa arbartirano]], ''Contopus albogularis'' * [[Nigreca arbartirano]], ''Contopus nigrescens'' * [[Kuba arbartirano]], ''Contopus caribaeus'' * [[Hispaniola arbartirano]], ''Contopus hispaniolensis'' * [[Jamajka arbartirano]], ''Contopus pallidus'' * [[Malgrand-Antila arbartirano]], ''Contopus latirostris'' |- |[[File:Black-capped Flycatcher - Central Highlands - Costa Rica MG 7063 (26603418092).jpg|175px]] || ''[[Empidonax]]'' — [[muŝtiranoj]] {{small|Cabanis, 1855}} || *[[Flavventra muŝtirano]], ''Empidonax flaviventris'' *[[Verdeca muŝtirano]], ''Empidonax virescens'' *[[Alna muŝtirano]], ''Empidonax alnorum'' *[[Salika muŝtirano]], ''Empidonax traillii'' *[[Blankgorĝa muŝtirano]], ''Empidonax albigularis'' *[[Malgranda muŝtirano]], ''Empidonax minimus'' *[[Abia muŝtirano]], ''Empidonax hammondii'' *[[Griza muŝtirano]], ''Empidonax wrightii'' *[[Arbusta muŝtirano]], ''Empidonax oberholseri'' *[[Pina muŝtirano]], ''Empidonax affinis'' *[[Marborda muŝtirano]], ''Empidonax difficilis'' *[[Flaveca muŝtirano]], ''Empidonax flavescens'' *[[Brunecbrusta muŝtirano]], ''Empidonax fulvifrons'' *[[Nigrakapa muŝtirano]], ''Empidonax atriceps'' |- |[[File:Pyrocephalus rubinus Titiribí pechirrojo Vermilion Flycatcher (male) (17321352426).jpg|175px]] || ''[[Pyrocephalus]]'' {{small|Gould, 1839}} || * [[Skarlata muŝtirano]] ''Pyrocephalus rubinus'' * [[Vermiljona muŝtirano]], ''Pyrocephalus obscurus'' * [[Nana muŝtirano]] ''Pyrocephalus nanus'' * ✝[[San-Cristóbal-insula muŝtirano]] ''Pyrocephalus dubius'' |- |[[File:Ochthornis littoralis - Drab Water-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Ochthornis]]'' {{small|P.L. Sclater, 1888}} || * [[Litorala akvotirano]], ''[[Ochthornis littoralis]]'' |- |[[File:Satrapa icterophrys -Argentina-8.jpg|175px]] || ''[[Satrapa]]'' {{small|Strickland, 1844}} || * [[Flavbrova muŝtirano]], ''[[Satrapa icterophrys]]'' |- |[[File:LittleGround-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Syrtidicola]]'' {{small|Chesser et al, 2020}} || * [[Malgranda tertirano]], ''[[Syrtidicola fluviatilis]]'' |- |[[File:Spot-billed Ground-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Muscisaxicola]]'' – [[tertiranoj]] {{small|Orbigny & Lafresnaye, 1837}} || *[[Makulbeka tertirano]], ''Muscisaxicola maculirostris'' *[[Blankbrusta tertirano]], ''Muscisaxicola albifrons'' *[[Oĥranuka tertirano]], ''Muscisaxicola flavinucha'' *[[Parama tertirano]], ''Muscisaxicola alpinus'' *[[Tertirano de Taczanowski]], ''Muscisaxicola griseus'' *[[Cindra tertirano]], ''Muscisaxicola cinereus'' *[[Rufnuka tertirano]], ''Muscisaxicola rufivertex'' *[[Malhelvizaĝa tertirano]], ''Muscisaxicola maclovianus'' *[[Blankbrova tertirano]], ''Muscisaxicola albilora'' *[[Cinamventra tertirano]], ''Muscisaxicola capistratus'' *[[Rufkapa tertirano]], ''Muscisaxicola juninensis'' *[[Nigrabrusta tertirano]], ''Muscisaxicola frontalis'' |- |[[File:Andean Negrito (Lessonia oreas) on the ground, side view.jpg|175px]] || ''[[Lessonia]]'' — [[negritoj]] {{small|Swainson, 1832}} || * [[Anda negrito]], ''Lessonia oreas'' * [[Rufa negrito]], ''Lessonia rufa'' |- |[[File:Hymenops perspicillatus Argentina.jpg|175px]] || ''[[Hymenops]]'' {{small|Lesson, 1828}} || * [[Okulvitra tirano]], ''[[Hymenops perspicillatus]]'' |- |[[File:Knipolegus cyanirostris -Reserva Guainumbi, Sao Luis do Paraitinga, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|175px]] || ''[[Knipolegus]]'' {{small|F. Boie, 1826 }} || * [[Blubeka nigra tirano]], ''Knipolegus cyanirostris'' * [[Nigra tirano de Jelski]], ''Knipolegus signatus'' * [[Plumba tirano]], ''Knipolegus cabanisi'' * [[Cindra tirano]], ''Knipolegus striaticeps'' * [[Blankflugila nigra tirano]], ''Knipolegus aterrimus'' * [[Nigra tirano de Hudson]], ''Knipolegus hudsoni'' * [[Rufvosta tirano]], ''Knipolegus poecilurus'' * [[Riverborda tirano]], ''Knipolegus orenocensis'' * [[Amazonia nigra tirano]], ''Knipolegus poecilocercus'' * [[Kresta nigra tirano]], ''Knipolegus lophotes'' * [[Velura nigra tirano]], ''Knipolegus nigerrimus'' * [[Kaatinga nigra tirano]], ''Knipolegus franciscanus'' |- |[[File:Red-rumped-Bush-tyrant.jpg|175px]] || ''[[Cnemarchus]]'' {{small|Ridgway, 1905}} || * [[Ruĝpuga arbusta tirano]], ''Cnemarchus erythropygius'' * [[Monta arbusta tirano]], ''Cnemarchus rufipennis'' |- |[[File:White Monjita (Xolmis irupero)-8.jpg|175px]] || ''[[Xolmis]]'' {{small|F. Boie, 1826}} || * [[Blankpuga monĵito]], ''Xolmis velatus'' * [[Blanka monĵito]], ''Xolmis irupero'' |- |[[File:Fire-eyed Diucon RWD.jpg|175px]] || ''[[Pyrope]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1860}} || * [[Flamokululo]] (''[[Pyrope pyrope]]'') |- |[[File:Xolmis cinereus -Fazenda Campo de Ouro, Piraju, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|175px]] || ''[[Nengetus]]'' {{small|Swainson, 1827}} || * [[Griza monĵito]], ''[[Nengetus cinereus]]'' |- |[[File:Xolmis coronatus - Black-crowned Monjita; San Javier, Río Negro, Uruguay.jpg|175px]] || ''[[Neoxolmis]]'' {{small|Hellmayr, 1927}} || * [[Nigrakrona monĵito]], ''Neoxolmis coronatus'' * [[Rustdorsa monĵito]], ''Neoxolmis rubetra'' * [[Salinasa monĵito]], ''Neoxolmis salinarum'' * [[Rufventra monĵito]], ''Neoxolmis rufiventris'' |- |[[File:Myiotheretes striaticollis Atrapamoscas chiflaperro Streak-throated Bush-Tyrant (13975951386).jpg|175px]] || ''[[Myiotheretes]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Striatgorĝa arbustotirano]], ''Myiotheretes striaticollis'' * [[Rufventra arbustotirano]], ''Myiotheretes fuscorufus'' * [[Sankta-Marta arbustotirano]], ''Myiotheretes pernix'' * [[Fuma arbustotirano]], ''Myiotheretes fumigatus'' |- |[[File:Agriornis montanus - Black-billed shrike-tyrant.jpg|175px]] || ''[[Agriornis]]'' – [[lanitiranoj]] {{small|Gould, 1839}} || * [[Nigrabeka lanitirano]], ''Agriornis montanus'' * [[Malgranda lanitirano]], ''Agriornis murinus'' * [[Blankvosta lanitirano]], ''Agriornis albicauda'' * [[Grizventra lanitirano]], ''Agriornis micropterus'' * [[Granda lanitirano]], ''Agriornis lividus'' |- |[[File:Gubernetes yetapa -Piraju, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|175px]] || ''[[Gubernetes]]'' {{small|Such, 1825}} || * [[Jetapo]], ''[[Gubernetes yetapa]]'' |- |[[File:Muscipipra vetula 1.jpeg|175px]] || ''[[Muscipipra]]'' {{small|Lesson, 1831}} || * [[Tondilvosta griza tirano]] (''[[Muscipipra vetula]]'') |- |[[File:Black-backed Water-Tyrant - Brazil MG 8606 (16730865190).jpg|175px]] || ''[[Fluvicola]]'' {{small|Swainson, 1827}} || * [[Piga akvotirano]], ''Fluvicola pica'' * [[Nigradorsa akvotirano]], ''Fluvicola albiventer'' * [[Maska akvotirano]], ''Fluvicola nengeta'' |- |[[File:Arundinicola leucocephala -Piraju, Sao Paulo, Brazil -male-8.jpg|175px]] || ''[[Arundinicola]]'' {{small|d'Orbigny, 1840}} || * [[Blankkapa marĉa tirano]], ''[[Arundinicola leucocephala]]'' |- |[[File:Heteroxolmis dominicana -Rocha, Uruguay -male-8.jpg|175px]] || ''[[Heteroxolmis]]'' {{small|Lanyon, W, 1986}} || * [[Nigra-blanka monĵito]], ''[[Heteroxolmis dominicana]]'' |- |[[File:Alectrurus risora - Strange-tailed tyrant (male) 03.jpg|175px]] || ''[[Alectrurus]]'' {{small|Vieillot, 1816}} || * [[Trikolora tirano]], ''Alectrurus tricolor'' * [[Strangvosta tirano]], ''Alectrurus risora'' |- |[[File:Tumbes Tyrant - South Ecuador S4E9643 (16666065997).jpg|175px]] || ''[[Tumbezia]]'' {{small|Chapman, 1925}} || * [[Tumbesa tirano]], ''[[Tumbezia salvini]]'' |- |[[File:Yellow-bellied Chat-Tyrant - Colombia S4E2594 (16687224919).jpg|175px]] || ''[[Silvicultrix]]'' {{small|Lanyon, W, 1986}} || * [[Krona saksikoltirano]], ''Silvicultrix frontalis'' * [[Saksikoltirano de Kalinowski]], ''Silvicultrix spodionota'' * [[Orbrova saksikoltirano]] ''Silvicultrix pulchella'' * [[Flavventra saksikoltirano]] ''Silvicultrix diadema'' * [[Saksikoltirano de Jelski]] ''Silvicultrix jelskii'' |- |[[File:Ochthoeca fumicolor (Pitajo ahumado) (15321450129).jpg|175px]] || ''[[Ochthoeca]]'' {{small|Cabanis, 1847}} || * [[Ardezdorsa saksikoltirano]], ''Ochthoeca cinnamomeiventris'' * [[Nigreca saksikoltirano]], ''Ochthoeca nigrita'' * [[Grenatzona saksikoltirano]], ''Ochthoeca thoracica'' * [[Rufbrusta saksikoltirano]], ''Ochthoeca rufipectoralis'' * [[Brundorsa saksikoltirano]], ''Ochthoeca fumicolor'' * [[Rufbrova saksikoltirano]], ''Ochthoeca superciliosa'' * [[Saksikoltirano de D'Orbigny]], ''Ochthoeca oenanthoides'' * [[Blankbrova saksikoltirano]], ''Ochthoeca leucophrys'' * [[Pjura saksikoltirano]], ''Ochthoeca piurae'' |- |[[File:Viudita (Colorhamphus parvirostris)-4056-1500px-Ignacio-Azocar.jpg|175px]] || ''[[Colorhamphus]]'' {{small|Sundevall, 1872}} || * [[Patagonia tirano]], ''[[Colorhamphus parvirostris]]'' |- |[[File:Colonia colonus Atrapamoscas rabijunco Long-tailed Tyrant (11876830773).jpg|175px]] || ''[[Colonia (birdo)|Colonia]]'' || * [[Longvosta tirano]], ''[[Colonia colonus]]'' |- |[[File:Short-tailed Field-Tyrant - South Ecuador S4E8007 (16710944637).jpg|175px]] || ''[[Muscigralla]]'' {{small|Orbigny & Lafresnaye, 1837}} || * [[Mallongvosta kampa tirano]], ''[[Muscigralla brevicauda]]'' |- |[[File:Cattle Tyrant - Pantanal - Brazil H8O0107 (16298240983).jpg|175px]] || ''[[Machetornis]]'' {{small|G.R. Gray, 1841}} || * [[Bruta tirano]], ''[[Machetornis rixosa]]'' |- |[[File:Legatus leucophaius Atrapamoscas pirata Piratic Flycatcher (6230421252).jpg|175px]] || ''[[Legatus (bird)|Legatus]]'' {{small|P.L. Sclater, 1859}} || * [[Pirata muŝkaptulo]], ''[[Legatus leucophaius]]'' |- |[[File:Phelpsia inornata White-bearded Flycatcher (6515680991) (cropped).jpg|175px]] || ''[[Phelpsia]]'' {{small|W. Lanyon, 1984}} || * [[Blankbarba muŝkaptulo]], ''[[Phelpsia inornata]]'' |- |[[File:Rusty-margined flycatcher (25954179317).jpg|175px]] || ''[[Myiozetetes]]'' {{small|P.L. Sclater, 1859}} || *[[Rustflanka muŝkaptulo]], ''Myiozetetes cayanensis'' *[[Sociema muŝkaptulo]], ''Myiozetetes similis'' *[[Grizĉapa muŝkaptulo]], ''Myiozetetes granadensis'' *[[Malhelbrusta muŝkaptulo]], ''Myiozetetes luteiventris'' |- |[[File:Great Kiskadee on Branch.png|175px]] || ''[[Pitangus]]'' {{small|Swainson, 1827}} || * [[Granda kiskadio]], [[Pitango]] aŭ [[Sulfurpitango]], ''[[Pitangus sulphuratus]]'' |- |[[File:Lesser kiskadee (Pitangus lictor panamense).jpg|175px]] || ''[[Philohydor]]'' {{small|Lanyon, W, 1984}} || * [[Malgranda kiskadio]], ''[[Philohydor lictor]]'' |- |[[File:Conopias trivirgatus-Three-striped Flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Conopias]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Blankringa muŝkaptulo]], ''Conopias albovittatus'' * [[Tristria muŝkaptulo]], ''Conopias trivirgatus'' * [[Flavgorĝa muŝkaptulo]], ''Conopias parvus'' * [[Limonbrova muŝkaptulo]], ''Conopias cinchoneti'' |- |[[File:Myiodynastes chrysocephalus-2.jpg|175px]] || ''[[Myiodynastes]]'' {{small|Bonaparte, 1857}} || * [[Orventra tirano]], ''Myiodynastes hemichrysus'' * [[Orkrona tirano]], ''Myiodynastes chrysocephalus'' * [[Tirano de Baird]], ''Myiodynastes bairdii'' * [[Sulfurventra tirano]], ''Myiodynastes luteiventris'' * [[Striata tirano]], ''Myiodynastes maculatus'' |- |[[File:Megarynchus pitangua Bichofué picudo Boat-billed Flycatcher (16282096299).jpg|175px]] || ''[[Megarynchus]]'' {{small|Thunberg, 1824}} || * [[Megarinko]], ''Megarynchus pitangua'' |- |[[File:Tyrannopsis sulphurea - Sulphury Flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Tyrannopsis]]'' {{small|Ridgway, 1905}} || * [[Sulfurkolora muŝtirano]], ''[[Tyrannopsis sulphurea]]'' |- |[[File:Empidonomus varius-2.jpg|175px]] || ''[[Empidonomus]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Varia muŝtirano]], ''[[Empidonomus varius]]'' |- |[[File:Griseotyrannus aurantioatrocristatus - Crowned slaty flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Griseotyrannus]]'' {{small|W.E. Lanyon, 1984}} || * [[Kronata ardeztirano]], ''[[Griseotyrannus aurantioatrocristatus]]'' |- |[[File:Tyrannus-verticalis-001.jpg|175px]] || ''[[Tyrannus]]'' {{small|Lacépède, 1799}} || * [[Neĝgorĝa reĝtirano]], ''Tyrannus niveigularis'' * [[Blankgorĝa reĝtirano]], ''Tyrannus albogularis'' * [[Tropika reĝtirano]], ''Tyrannus melancholicus'' * [[Meksika reĝtirano]], ''Tyrannus couchii'' * [[Norda reĝtirano]], ''Tyrannus vociferans'' * [[Dikbeka reĝtirano]], ''Tyrannus crassirostris'' * [[Maldikbeka reĝtirano]], ''Tyrannus verticalis'' * [[Tondilvosta reĝtirano]], ''Tyrannus forficatus'' * [[Forkvosta reĝtirano]], ''Tyrannus savana'' * [[Orienta reĝtirano]], ''Tyrannus tyrannus'' * [[Griza reĝtirano]], ''Tyrannus dominicensis'' * [[Kuba reĝtirano]], ''Tyrannus cubensis'' * [[Grandkapa reĝtirano]], ''Tyrannus caudifasciatus'' |- |[[File:Rufous Mourner - Panama H8O0032.jpg|175px]] || ''[[Rhytipterna]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Palventra plorulo]] (''Rhytipterna immunda'') * [[Grizeca plorulo]] (''Rhytipterna simplex'') * [[Rufa plorulo]] (''Rhytipterna holerythra'') |- |[[File:Sirystes albocinereus - White-rumped Sirystes; Rio Branco, Acre, Brazil.jpg|175px]] || ''[[Sirystes]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Siblanta siristo]], ''Sirystes sibilator'' * [[Uesta siristo]], ''Sirystes albogriseus'' * [[Blankpuga siristo]], ''Sirystes albocinereus'' * [[Siristo de Todd]], ''Sirystes subcanescens'' |- |[[File:Casiornis rufus -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|175px]] || ''[[Casiornis]]'' {{small|Des Murs , 1856}} || * [[Rufa kasiorno]], ''Casiornis rufus'' * [[Cindragorĝa kasiorno]], ''Casiornis fuscus'' |- |[[File:Myiarchus tyrannulus 1.jpg|175px]] || ''[[Myiarchus]]'' {{small|Cabanis, 1844}} || * [[Rufa tuftirano]], ''Myiarchus semirufus'' * [[Jukatana tuftirano]], ''Myiarchus yucatanensis'' * [[Malgaja tuftirano]], ''Myiarchus barbirostris'' * [[Malhelĉapa tuftirano]], ''Myiarchus tuberculifer'' * [[Tuftirano de Swainson]], ''Myiarchus swainsoni'' * [[Venezuela tuftirano]], ''Myiarchus venezuelensis'' * [[Panama tuftirano]], ''Myiarchus panamensis'' * [[Mallongkresta tuftirano]], ''Myiarchus ferox'' * [[Anda tuftirano]], ''Myiarchus cephalotes'' * [[Cindrakrona tuftirano]], ''Myiarchus phaeocephalus'' * [[Kolumbia tuftirano]], ''Myiarchus apicalis'' * [[Cindragorĝa tuftirano]], ''Myiarchus cinerascens'' * [[Tuftirano de Nutting]], ''Myiarchus nuttingi'' * [[Grandkresta tuftirano]], ''Myiarchus crinitus'' * [[Brunkresta tuftirano]], ''Myiarchus tyrannulus'' * [[Grenada tuftirano]], ''Myiarchus nugator'' * [[Galapaga tuftirano]], ''Myiarchus magnirostris'' * [[Rufvosta tuftirano]], ''Myiarchus validus'' * [[Tuftirano de La Sagra]], ''Myiarchus sagrae'' * [[Stultuma tuftirano]], ''Myiarchus stolidus'' * [[Malgrand-Antila tuftirano]], ''Myiarchus oberi'' * [[Puertorika tuftirano]], ''Myiarchus antillarum'' |- |[[File:Ramphotrigon megacephalum - Large-headed Flatbill.jpg|175px]] || ''[[Ramphotrigon]]'' {{small|G.R. Gray, 1855}} || * [[Grandkapa platbekulo]], ''Ramphotrigon megacephalum'' * [[Flameta platbekulo]], ''Ramphotrigon flammulatum'' * [[Malhelvosta platbekulo]], ''Ramphotrigon fuscicauda'' * [[Rufvosta platbekulo]], ''Ramphotrigon ruficauda'' |- |[[File:Attila torridus - Ochraceous Attila 2.jpg|175px]] || ''[[Attila (birdo)|Attila]]'' {{small|Lesson, 1831}} || * [[Rufvosta atilo]], ''Attila phoenicurus'' * [[Cinama atilo]], ''Attila cinnamomeus'' * [[Oĥreca atilo]], ''Attila torridus'' * [[Citronventra atilo]], ''Attila citriniventris'' * [[Blankokula atilo]], ''Attila bolivianus'' * [[Grizkapuĉa atilo]], ''Attila rufus'' * [[Helpuga atilo]], ''Attila spadiceus'' |- |} ==Referencoj== {{projektoj|commonscat=Tyrannidae}} {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Nearktisa faŭno]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] 3ffbms3t9nap4vck2lzhl7qf2pvcq9h 0 35355 9367457 8916914 2026-05-06T04:25:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367457 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | nomo = Arkadij Gajdar<br />Аркадий Гайдар | dosiero = | priskribo = Fama soveta militisto kaj porinfana verkisto | grandeco de dosiero = | dato de naskiĝo = {{JULGREGDATO|22|1|1904|ligilo=jes}} | loko de naskiĝo = [[Lgov]] ([[Rusio]]) | dato de morto = {{dato|26|oktobro|1941}} | loko de morto = Lepljavo [[Ĉerkasa provinco]] ([[Ukrainio]]) }} '''Arkadij Petroviĉ GAJDAR''' ({{lang-ru|Аркадий Петрович Гайдар}}) naskiĝis apud urbo [[Lgov]], [[Kurska provinco]] la {{JULGREGDATO|22|1|1904|ligilo=jes|akuzativo=jes}}, pereis dum la batalo kontraŭ la germanaj invadintoj en [[Ukrainio]] la {{daton|26|oktobro|1941}}. Lia reala familia nomo estis '''GOLIKOV''' ({{lang-ru|Голиков}}). Li estis fama soveta verkisto militinta dum la [[Rusia enlanda milito]] kaj la [[Granda patriota milito]]. Dum mallonga vivo Gajdar verkis kelkajn librojn, kiuj "elokvente montras, ke li estas aŭtoro kiu ne nur bone komprenas la infanan animon, sed kiu (ankaŭ) spertas krei interesajn kaj allogajn verkojn por la plej malgrandaj legantoj..." (Georgij Miĥalkov, Hungara Vivo 1982-5). == Infanaĝo == Ambaŭ liaj gepatroj estis instruistoj, kies vivoj daŭris ne longe. La patro nomiĝis ''Petro Isidoroviĉ Golikov'' ([[1879]]—[[1927]]), la patrino - ''Natalia Arkadievna Salkova'' ([[1884]]—[[1924]]). Ekde [[1912]] ĝis [[1918]] la familio loĝis en urbo [[Arzamas]] situanta sude de [[Niĵnij Novgorod]]. == Rusia enlanda milito == En [[1918]], kiam Arkadij estis nure 14-jaraĝa adoleskulo, li membriĝis al [[Komunista Partio de Sovetunio]] kaj fine de tiu jaro li venis en la [[Ruĝa Armeo|Ruĝan Armeon]]. Li militis en diversaj lokoj, estis kelkfoje vundita kaj kontuzita. Julie de [[1921]] laŭ rekomendo de [[Miĥail Tuĥaĉevskij]] lin oni nomumis regimentestro por subpremi [[Ribelo de Tambov|Ribelon de Tambov]]. Februare-septembre de [[1922]] Gajdar estris la regimenton, kiu per tre severaj reprezalioj premis multajn kontraŭsovetajn ribelojn en [[Ĥakasio]] situanta en [[Siberio]]. Lian malhumanecon tiama soveta potenco kondamnis, degradis lin kaj malpermesis okupi gravajn postenojn en la armeo. == Pseŭdonomo == [[Dosiero:Stamp Ag2.JPG|eta|maldekstra|poŝtmarko el [[1962]]]] Laŭ unu legendo en [[Ĥakasio]] aperis lia pseŭdonomo Gajdar (aŭ, pli ĝuste, Ĥajdar), ĉar multaj lokaj loĝintoj ne konis la rusan lingvon kaj en sia dialekto demandis lin "ĥajdar, Golikov?" (kien, Golikov?). Laŭ la dua legendo GAJDAR signifas jenon: G(Golikov), AJ (ArkadiJ), DAR (DE Arzamas) t.e. Golikov Arkadij el Arzamas. == Literatura kariero == En [[1925]] aperis ''"R.V.S."'', la unua libro far Arkadij Gajdar, kaj ĝis lia pereo aŭtune de [[1941]] oni eldonis du plenajn volumojn de liaj verkoj. Ili estis ĉefe dediĉitaj por infanoj cele prezenti pozitivajn avantaĝojn de la socialisma reĝimo. Al tiama soveta potenco plaĉis liaj verkoj, kiujn oni venigis eĉ en lernejajn programojn. Multaj el ili estas tradukitaj en fremdajn lingvojn. Apartan lokon okupas la libro ''"[[Timur kaj lia taĉmento]]"'', kiu interalie propagandis propravolan helpon kaj apogon de la infanaro (precipe [[pioniro]]j) al veteranoj, geolduloj ktp. Poste aperis eĉ la tutrusia Timur-movado funkciinta ĝis la disfalo de [[USSR]]. == Granda patriota milito == Arkadij Gajdar partoprenis en bataloj de la [[Granda patriota milito]] kiel raportisto kvar monatojn. Komence de la milito la [[Ruĝa Armeo]] ofte retiriĝis, kvankam okazis multaj heroaĵoj de la sovetaj militistoj. Eldonitaj raportoj de Gajdar pri ili entuziasmigis la batalintojn kaj vokis tiujn al novaj venkoj. En batalo apud vilaĝo ''Lepljavo'', [[Ĉerkasa provinco]], [[Ukrainio]] kontraŭ plimultenombra grupo de nazioj Arkadij Gajdar pereis, kiam la gerilana taĉmento estis ĉirkaŭigita de la malamikoj. Liaj kamaradoj sukcesis enterigi lin tie. Post la milito en [[1947]] liajn restaĵojn oni sepultis en urbo [[Kanev]] ({{lang-ru|Ка́нев}}, {{lang-uk|Канів}}), [[Ukrainio]]. == Familio == [[Dosiero:Jegor Gaidar 2008.jpg|eta|maldekstra|nepo [[Jegor Gajdar]] en [[2008]]]] En [[1921]] Gajdar en urbo [[Permjo]] edziĝis al 17-jaraĝa hebreino ''Rahil Solomjanskaja'' ([[1907]] - [[1986]]). Ŝi naskis ties filon ''Timur'' en [[1926]] en urbo [[Arĥangelsko]]. Sekvontjare la familio translokiĝis al [[Moskvo]]. Timur ([[1926]] - [[1999]]) estis prototipo de la ĉefrolulo en la libro ''"Timur kaj lia taĉmento"''. Poste li militservis kiel maristo kaj eksiĝis en la alta rango de subadmiralo. Tre konata rusia politikisto [[Jegor Gajdar|Jegor Timuroviĉ Gajdar]] ([[1956]] - [[2009]]), aŭtoro de la ekonomiaj reformoj nomitaj "la ŝoka terapio", estas nepo de Arkadij Gajdar. {{Commons|Category:Arkady Gaidar}} == Verkoj == * 1926 — ''«РВС»'' (RVS) * 1930 — ''«Школа»'' (Lernejo) * 1932 — ''«Дальние страны»'' (Foraj landoj) * 1935 — ''«Военная тайна»'' (Militsekreto) * 1936 — ''«Голубая чашка»'' (Blua taso) * 1939 — ''«Судьба барабанщика»''(Sorto de tamburisto), ''«Чук и Гек»'' , (Ĉuk kaj Gek), ''«Дым в лесу»'' (Fumo en la arbaro) * 1940 — ''«Тимур и его команда»'' (Timur kaj lia taĉmento) Preskaŭ ĉiuj verkoj far Arkadij Gajdar estas filmitaj kaj multe furoras ĝis nun. == En Esperanto aperis == * ''[[Timur kaj lia taĉmento]]''. Budapest: Hungara Esperanto-Asocio, 1982. 72 p. ISBN 963-571-079-8. * ''Du noveloj''. Moskva: Unio de Sovetaj Societoj de Amikeco kaj Kulturaj Ligoj kun Eksteraj Landoj; Komisiono pri Internaciaj Ligoj de Sovetaj Esperantistoj, 1968. Reeldonita de MAS en 2018. ISBN 978-2-36960-157-9. == Vidu ankaŭ == * [[1835 Gajdariya]], asteroido nomita honore al li == Eksteraj ligiloj == * http://lib.ru/GOLIKOW libroj kaj biografio verkita de lia filo Timur {{ru}} * http://www.gaydar-arcadia.com/index.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110528014258/http://www.gaydar-arcadia.com/index.html |date=2011-05-28 }} biografio kaj verkoj {{ru}} * http://festival.1september.ru/articles/520505/ biografio kaj fotoj {{ru}} * http://www.sovlit.com/bios/gaidar.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111211173228/http://www.sovlit.com/bios/gaidar.html |date=2011-12-11 }} biografio kaj lia verko "Militsekreto" {{en}} * http://www.cinedoc.ru/?division=part&id=233 filmo, en kiu kamaradoj de Gajdar rememoras lian pereon {{ru}} kun la anglaj subtitoloj {{en}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gajdar, Arkadij}} [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Sovetiaj verkistoj]] [[Kategorio:Sovetiaj porinfanaj verkistoj]] [[Kategorio:Sovetiaj scenaristoj]] [[Kategorio:Sovetiaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Rusiaj revoluciuloj]] [[Kategorio:Homoj de la Rusia enlanda milito]] [[Kategorio:Sovetianoj de la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Sovetiaj militkorespondantoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Kurska provinco]] [[Kategorio:Mortintoj en Ukrainio]] 3y27w5vsbij4djbr6oxqoca956zpj8g 0 50367 9367203 9322214 2026-05-05T12:39:37Z Ziv 215355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Caravaggio 021.jpg]] → [[File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 9367203 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = La-Valeto | devena_nomo = | alia_nomo = {{LingvoKunNomo|mt|malt|''il-Belt Valletta''}} | alia_nomo1 = | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Humilissima Civitas Valletta | moto = Città Umilissima | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = Valletta montage.jpg | dosiero2 = Valletta collage 3.png | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of Valletta, Malta.svg | blazono = Insigne Valettae coronatum.svg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Malto | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = [[Malto (insulo)|Malto]] | ŝtato_tipo = Insulo | regiono = Regiono Malta Majjistral | regiono_tipo = | distrikto = | distrikto_tipo = | municipo = | municipo_tipo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono1_noto = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = Mediteraneo | parto = | rivero = | rivero1 = | rivero_tipo = | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo = | ŝoseo_tipo = | konstruaĵo_tipo = | konstruaĵo = | montaro = | planto_tipo = Ĝardeno | planto = Ĝardenoj Upper Barrakka <!-- *** Situo *** --> | situo = La-Valeto | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 35 | lat_m = 53 | lat_s = 52 | lat_NS = N | long_d = 14 | long_m = 30 | long_s = 45 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 0.8 | areo_rondumo = 1 | areo_urbo = <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 6098 | loĝantaro_dato = 2008 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 28-a de marto 1566 | establita_tipo = Fondita | establita1 = [[Jean Parisot de la Valette]] | establita1_tipo = fondinto | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = | poŝtkodo = VLT | areo_kodo = +356 | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = Aŭtokodoj | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = City of Valletta | unesko_jaro = 1980 | unesko_tipo = kultura heredaĵo | unesko_kriterioj = i, vi | unesko_regiono = 4 | unesko_numero = 131 <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_priskribo = Situa mapo de La-Valeto | mapo_lokumilo = La-Valeto | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Malto | mapo1_lokumilo = Malto | mapo2 = | mapo2_fono = | mapo2_priskribo = Situo enkadre de Eŭropo | mapo2_lokumilo = Eŭropo <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.cityofvalletta.org www.cityofvalletta.org] | commons = Valletta <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=12|frame-align=center|frame-width=260}} }} {{Heredaĵo de UNESKO}} '''La-Valeto''' ([[malte]]: ''La Valletta'') estas la [[ĉefurbo]] de [[Malto (lando)|Malto]] kaj situas sur [[duoninsulo]] de la [[Malto (insulo)|insulo Malto]]. Ĝi havis 6098 loĝantojn je decembro [[2008]]. En la [[malta lingvo]] oni konas ĝin kiel ''il-Belt'' (la urbo). [[Dosiero:Quarry Wharf-Valletta-Malta.jpg|eta|dekstra|250px|La-Valeto]] [[Dosiero:Valletta-watchtower-242.jpg|eta|dekstra|250px|Urbaj remparoj]] Fondita en [[1566]] ĝia nomo devenas de [[Jean de la Vallette]], grandmajstro de la [[Malta Ordeno]], kiu ekkonstruis la ĉefan [[preĝejo]]n de la insulo. En La Valeto troviĝas gravaj konstruaĵoj kiel la [[Parlamento|parlamentejo]] de Malto aŭ la '''Belarta Nacia Muzeo''' ([[Monda Kulturheredaĵo de UNESKO]]). Iom post iom ĝia loĝantaro malkreskis, dum kreskis la loĝantaro de aliaj maltaj urboj kiel [[Birkirkara]], malgraŭ tiu fakto La Valeto estas daŭre la ekonomia centro de la lando. == Historio == La urbo troviĝas sur la insulo de Malto kaj do partoprenas sian historion kun la insulo. Tuj post la fino de la sieĝo de Malto en 1565, la Ordeno decidis fondi novan urbon sur la duoninsulo Xiberras por fortigi sian pozicion en Malto kaj alligi la Kavalirojn al la insulo. La fondŝtonon metis la Grandmajstro de la Ordeno, Jean Parisot de la Valette, la 28-an de marto 1566. La unua konstruaĵo estis la Preĝejo de Nia Sinjorino de Venkoj. En sia libro ''Dell'Istoria della Sacra Religione et Illustrissima Militia di San Giovanni Gierosolimitano'' (eo: ''La Historio de la Religio Sankta kaj la Milico Glora de Sankta Johano de Jerusalemo''), verkita inter 1594 kaj 1602, Giacomo Bosio skribis ke kiam oni la angulŝtonon metis, grupo de olduloj diris "''Iegi zimen en fel wardia col sceber raba iesue uquie!''" (moderne: "''Jiġi żmien li fil-Wardija [l-Għolja Sciberras] kull xiber raba’ jiswa uqija!''") ke signifas "Tempo venos kiam ĉiu peco da tero de la Monteto de Sciberras valoros sian pezon da oro." Grandmajstro La Valette mortis la 21-an de aŭgusto 1568 en aĝo de 74 jaroj, kaj neniam vidis la finon de la konstruado de sia urbo. Komence entombiĝis li en la Preĝejo de Nia Sinjorino de Venkoj, tamen liaj restoj troviĝas nuntempe en la Kunkatredalo de Sankta Johano, inter la tomboj de aliaj grandmajstroj de la Kavaliroj de Malto. Francesco Laparelli estis la urbplanisto ĉefa kaj lia plano diferencis multe de la mezepoka malta arkitekturo kun malregulaj serpentumantaj vojetoj. Li desegnis la novan urbon sur rektangula krado, sen ''collacchio'' (areo nur por la konstruaĵoj gravaj). La vojojn li desegnis larĝaj kaj rektaj, komenciĝantaj centre ĉe la Urbpordego kaj finiĝantaj ĉe la Fuorto de Sankta Elmo, kiu supervidas la maron ĉe altaĵo de 47 metroj. La malta arkitekto Gerolamo Cassar desegnis kelkajn konstruaĵojn. Post la foriro de la Kavaliroj kaj la franca okupacio mallonga, la konstruado rekomenciĝis je brita regado. Oni larĝigis pordegojn kaj novajn domojn, malkonstruis kaj rekonstruis multe. Aeratakoj naziaj kaj faŝistaj dum la Dua Mondmilito kaŭzis grandan detruadon. La Operejo apud la eniro de la urbo ruinas ankoraŭ. == Klimato == La duoninsulo de Valeto havas du {{JN|natura haveno}}, Marsamxett kaj la Grandiozan Havenon. La Grandioza Haveno estas la pli grava, kun kajoj ĉe Marsa. [[ekskursoŝipo|Ekskursoŝipa]] terminalo situas ĉe la digo malnova de la Akvorando kiun konstruis Grandmajstro Manuel Pinto de Fonseca. La Valeto havas mediteranean klimaton kun varmegaj, sekaj someroj kaj mildaj, malsekaj vintroj. La temperaturojn moderigas la proksimeco al la maro. Averaĝaj altaj temperaturoj varias de proksimume {{GdC|15}} ({{GdF|59}}) en januaro ĝis proksimume {{GdC|30}} ({{GdF|86}}) en aŭgusto, kaj averaĝaj malaltaj temperaturoj varias de proksimume {{GdC|10}} ({{GdF|50}}) en januaro ĝis {{GdC|22}} ({{GdF|72}}) en aŭgusto. == Vidindaĵoj == La vojoj kaj placoj de La Valeto enhavas arkitekturon kiu varias de la frua 16-a jarcento ĝis la modernismo. La grandurbo estas la ĉefa kulturcentro de la insulo kaj ĝia unika kolekto de preĝejoj, palacoj, kaj muzeoj allogas vizitantojn de la tuta mondo. Kiam [[Benjamin Disraeli]], ĉefministro brita en la 1870-aj jaroj, vizitis la urbon en 1830, li ĝin priskribas kiel "grandurbon de palacoj konstruita per ĝentlemanoj por ĝentlemanoj" kaj rimarkigis ke "La Valeto egalas, se ne superas, ajnan ĉefurbon de Eŭropo." En aliaj leteroj li ĝin deklaris "komparebla al [[Veneco]] aŭ [[Kadizo]]" kaj "plena de palacoj kiuj admirindus el [[Andrea Palladio|Palladio]]." La listo de konstruaĵoj de graveco historia inkluzivas la [[Kunkatedralo de Sankta Johano|Kunkatedralon de Sankta Johano]], kiu antaŭe nomiĝis la Preĝejo Magisteria de la Kavaliroj de Malto. Ĝi havas la pentraĵon plej grandan (kaj unike subskriban) de [[Michelangelo Merisi da Caravaggio]]. La ''Auberge de Castille et Leon'', ekse la stabejo de la maltaj Kavaliroj de la ''Langue'' de Kastilio, Leono, kaj Portugalio, estas nuntempe la oficejo de la Ĉefministro de Malto. La Palaco Magisteria, konstruita inter 1571 kaj 1574, kaj ekse la sidloko de la Grandmajstro, enhavas nun la parlamenton maltan kaj la oficejon de la Prezidento de Malto. La Nacia Muzeo de Belartoj estas rokoka palaco kiu datiĝas je la malfruaj 1570-aj jaroj kaj ekde 1789 domis la britan Ĉefkomandanton de la Ŝiparo Mediteranea. La Teatro de Manoel (malte: ''Teatru Manwel'') konstruiĝis en 1731, post nur dek monatoj, per ordono de Grandmajstro Antonio Manoel de Vilhena; ĝi estas unu el la plej malnovaj teatroj funkciaj en Eŭropo. La Mediteranea Kongresejo, ekse la ''Sacra Infermeria'', konstruita en 1574, estis fama malsanejo dum la Renesanco. La fortikaĵoj havenaj, konstruitaj per la Kavaliroj kiel grandioza aro de bastionoj, duonbastionoj, ravelinoj kaj kurtinoj, altiĝas proksimume 100 metroj kaj aldonas al la unika arkitekturo de la urbo. Publika domaro situas interne de la muroj urbaj. Komence la Ordeno planis konstrui ankrejon artaĵan por sia mararmeo, sed ĉi tiu ''Manderaggio'' (malte: il-Mandraġġ) neniam kompletis, kaj la areo iĝis amaso de konstruaĵoj kun mallumaj vojetoj. En la 1950-aj jaroj, oni malkonstruis la ''Manderaggio''-n kaj ĝin rekonstruis kiel domaro. La [[Palaco Ferreria]] estis la unua konstruaĵo kiu enkondukis lignajn [[balkono]]jn en la insuloj. Ĝi estas nacia monumento de grado 1a. ==Servoj== * [[Universitato de Malto]] == Esperanto vivo == {{Ĉefartikolo|Esperanto-movado en Malto}} == Fotogalerio == <gallery> Dosiero:Malta Esperanto Societo.jpg|Ŝildo trovita en 2008 Dosiero:Port of Valletta, Malta.jpg|Haveno de La Valeto Dosiero:Street in Valetta, Malta.jpeg|Strato en La Valeto Dosiero:Valletta (Malta).jpg|La Valeto en 17-a jarcento Dosiero:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|La senkapigo de la baptisto (pentraĵo de Caravaggio) </gallery> {{Granda dosiero|Valletta_Grand_Harbour_Panorama.jpg|1500px|Vido de la marhaveno}} {{Projektoj|ReVo=lavalet}} {{Navigilo:Komunumoj de Malto}} {{Eŭropaj ĉefurboj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:La-Valeto| ]] [[Kategorio:Urboj de Malto]] [[Kategorio:Ĉefurboj de Eŭropo]] [[Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Malto]] [[Kategorio:Planitaj urboj]] 5zkf243ylfwdhl69g3pk2fvjcblt8eg 0 53337 9367480 8841184 2026-05-06T05:17:05Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367480 wikitext text/x-wiki {{TemasPri|urbo en Rusio|[[Armaviro]]}} {{informkesto urbo | flago-priskribo = Flago <!-- por eviti nedeziratan ruĝan ligilon --> | regiono-ISO = RU-KDA | situo sur mapo2=Ruslando eŭropa parto | zomo = 11 }} '''Armavir''' ({{lang-ru|Армавир}}) estas [[urbo]] en [[Krasnodara regiono]] en [[Rusio]]. Kodo de [[OKATO]] de la urbo (en jaro [[2005]]) estas 03405. La urbo estis fondita en jaro [[1839]]. Ĝi havas statuson de urbo ekde jaro [[1914]]. La urbo antaŭe estis nomita kiel: * Armjanskij aul (Армянский аул) en [[1839]] ... [[1848]]. La interurba telefona kodo estas 86137, la enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj (en jaro 2005). La loka tempo estas la sama kiel moskva tempo (en jaro 2005). Geografiaj koordinatoj de la urbo estas: latitudo 45°00' norde, longitudo 41°07' oriente. La urbo estas sur maldekstra bordo de rivero [[Kubanj (rivero)|Kubanj]] (Кубань) ĉe enenfluo en ĝin de rivero [[Urup]] (Уруп). En la urbo estas fervoja stacio. En la jaro [[1959]] la urbo havis 111 mil loĝantojn, en la jaro [[2002]] estis is 194 mil loĝantoj. == Esperantistoj el Armavir == * [[Georgo K. Davidov]] == Vidu ankaŭ == * [[Trolebusa transporto en Armavir]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.armawir.ru oficiala retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200514141710/http://www.armawir.ru/ |date=2020-05-14 }} * [http://www.mojgorod.ru/krasnod_kraj/armavir/index.html portalo en la retejo ''mojgorod.ru''] {{Urboj de Krasnodara regiono}} [[Kategorio:Armavir| ]] [[Kategorio:Urboj de Krasnodara regiono]] bdqoc4ygqigwkv4vao6tjp2fg35f07e 0 53347 9367559 7942058 2026-05-06T08:15:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367559 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=RU}} '''Artjomovskij''' ({{Lang-ru|Артёмовский}}) estas [[urbo]] en [[Sverdlovska provinco]] en [[Rusio]]. Kodo de [[OKATO]] de la urbo (en jaro [[2005]]) estas 65406. La urbo estis fondita en jaro [[1665]]. Ĝi havas statuson de urbo ekde jaro [[1938]]. La urbo antaŭe estis nomita kiel: * Jegorŝino (Егоршино) ĝis [[1938]]. La interurba telefona kodo estas 34363, la enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj (en jaro 2005). Diferenco de la loka kaj moskva tempoj estas 2 horoj (en jaro 2005). Geografiaj koordinatoj de la urbo estas: latitudo 57°22' norde, longitudo 61°52' oriente. La urbo estas sur orienta deklivo de meza [[Uralo]], ĉe rivero [[Bobrovka]] (Бобровка) (kiu enenfluas en riveron [[Irbit]] (Ирбит), baseno de rivero [[Obj]] (Обь)). En la urbo estas fervoja stacio Jegorŝino (Егоршино). En jaro [[1959]] la urbo havis 34.8 mil loĝantojn. En jaro [[2002]] la urbo havis 35 mil loĝantojn. == Eksteraj ligiloj == * http://artemovskiy.narod.ru/about.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051219155515/http://artemovskiy.narod.ru/about.htm |date=2005-12-19 }} <!-- _Artjomovski_ _Prava_ --> * http://www.ventprom.com/english/index.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060617025202/http://ventprom.com/english/index.html |date=2006-06-17 }} * http://www.mojgorod.ru/sverdlov_obl/artjomvskij <!-- _moj_ _gorod_: _Артёмовский_ --> * http://www.museum.ru/M968 <!-- (muzeo, vikipediista diskuto:Rob Hooft) _voor_ _stadsgeschiedenis_ --> [[Kategorio:Urboj de Sverdlovska provinco]] bdqaf3pmdrhhtm4s5qy5g2o1shgn9kb 0 53891 9367345 9329982 2026-05-05T21:16:07Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367345 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''Anthony James LEGGETT''' [ANToni ĝejmz LEGit] (n. la {{daton|26|marto|1938}} - {{daton|8|marto|2026}}) estis [[Britio (lando)|brita]]/[[Usono|usona]] [[fizikisto]]. En [[2003]] li partigis kune kun [[Aleksej Abrikosov]] kaj [[Vitalij Ginzburg]] la [[Nobel-premio pri fiziko|Nobel-premion pri fiziko]], pro iliaj kontribuoj al la teorio de superkondukantoj kaj superfluidoj. Leggett naskiĝis en [[Camberwell]], suda [[Londono]] en [[1938]]. Ĉe la [[Universitato de Oksfordo]] li bakalaŭriĝis en ''Literae Humaniores'' (klasikoj) (''[[Balliol College]]'' [[1959]]), en fiziko (''[[Merton College]]'' [[1961]]) kaj doktoriĝis en teoria fiziko (''[[Magdalen College]]'' [[1964]]). Li laboris ĉe Magdalen College, la universitato de [[Ilinojo]], la universitato de [[Sussex]] kaj ekde [[1983]] ĝis nun li estas ''John D. and Catherine T. Macarthur'' profesoro de fiziko ĉe la universitato de [[Ilinojo]]. Leggett havis duoblan usonan kaj britan civitanecon. En 2002/2003 li estis premiita la [[Wolf-Premio pri Fiziko]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://leggett.sytes.net {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061029133950/http://leggett.sytes.net/ |date=2006-10-29 }} <!-- sl:Anthony J. Leggett sl->eo:_Anthony_ J. _Leggett_ de:Anthony J. Leggett de->eo:_Anthony_ J. _Leggett_ sv:Anthony J. Leggett sv->eo:Anthony LEGGETT --> * [http://nobelprize.org/physics/laureates/2003/ Nobelpremio retpaĝaro] {{en}} * [[Universitato de Ilinojso ĉe Urbana–Champaign]] [http://www.physics.uiuc.edu/People/Faculty/profiles/Leggett/ UIUC retpaĝo] {{en}} * [http://leggett.sytes.net/bio.html Anthony J. Leggett – Membiografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070518165521/http://leggett.sytes.net/bio.html |date=2007-05-18 }} {{en}} {{Nobel-premio pri fiziko}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Leggett, Anthony}} [[Kategorio:Britaj fizikistoj]] [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri fiziko]] [[Kategorio:Wolf-premiitoj pri fiziko]] [[Kategorio:Usonaj Nobel-premiitoj]] inlrf1v962g9wvwnizhrm8okuoo1zqc 0 55537 9367288 9320595 2026-05-05T17:37:55Z Samkugatano 204422 Eta terminologia ŝanĝo laŭ la videaĵeto de Sprouts Esperanto 9367288 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Menstrua ciklo.jpg|eta|400px|dekstra|Menstruo.]] La '''menstruo''' markas periodajn [[fiziologio|fiziologiajn]] ŝanĝojn en la [[korpo]] de [[femalo]], kiuj estas sub kontrolo de la [[reprodukta sistemo|reprodukta]] [[hormono|hormona]] sistemo kaj devigaj por reproduktado. La menstruaj cikloj ĉe [[virino]]j tipe aperas je monata bazo inter [[pubereco]] kaj [[menopaŭzo]]. Krom homoj la menstruajn ciklojn havas nur grandaj [[simio]]j diference de [[oestra ciklo]] ĉe plimulto de specioj de mamuloj. Dum la menstrua ciklo sekse matura femala korpo evoluigos unu [[ovolo]]n (porokaze du, el kiuj povas estiĝi neidentaj [[ĝemelo]]j) kaj liberigos ilin en la tempo de [[ovumado]]. Plenigaĵo de [[utero]] ([[endometrio]]) kreskas sinkrone. Ovuminte la plenigaĵo ŝanĝiĝos por prepari potencialan implantaĵon de la fekundigita ovolo por fondi [[gravedeco]]n. Se la fekundiĝo kaj la gravedeco ne sekvas, la utero seniĝos de la plenigaĵo kaj komenciĝos nova menstrua ciklo. Procezo de senigado de la plenigaĵo nomiĝas '''menstruo''' (aŭ '''monataĵo'''). La menstruo porekstere montriĝas en formo de sangado: la baza parto de endometrio kaj sangproduktoj, kiuj elkorpiĝas el la korpo tra [[vagino]]. Eĉ kiam oni markas tiun ĉi sangelfluaĵon kutime kiel sangon, ĝi diferenciĝas per konsisto de [[vejna sango]]. En la praktiko oni markas la menstruon kaj la plenigaĵon kiel periodo. Tiu ĉi sangado servas kiel signo, ke ne komenciĝis gravedeco. (Eĉ kiam tio ne estas unusignifa, ĉar iam ekzistas sangado en frua gravedeco.) Dum reproduktaj jaroj de intermito la menstruo povas indiki, ke virino estas graveda. La menstruo kreas normalan parton de natura cikla procezo aperanta ĉe sanaj virinoj inter pubereco kaj fino de la reproduktaj jaroj. Komenco de la menstruo troviĝas mezproksime en la aĝo de 12 jaroj, sed ĝi povas okazi kiam ajn inter la 8-a kaj la 16-a aĝo. La lasta periodo – menopaŭzo aperas kutime en la aĝo de 45 – 55 jaroj. Dekliniĝoj de tiuj ĉi valoroj postulas medicinan esploron. [[Amenoreo]] markas plilongigitan absencon de menstruo dum la reproduktaj jaroj de la virino el aliaj kaŭzoj ol la gravedeco. Ekz. virinoj kun tre malalta korpa graso kiel [[sportistino]]j povas ĉesi menstrui. Ĉeesto de la menstruo ne pruvas, ke okazis la ovulumo kaj virinoj, kiuj ne havas la ovulumon, povas havi la menstruajn ciklojn. Tiuj ĉi anovulumaj cikloj havas tendencon okazi malpli regule kaj ili havas pli grandan variecon en la longeco de la ciklo. == Normala menstrua ciklo ĉe homoj == Eĉ kiam la longeco de la ciklo povas ŝanĝiĝi, 28 tagoj estas konsiderata kiel mezproksima valoro de la normala ovuluma ciklo de virino. Konvencio konsideras komencon de la [[menstrua sangado]] kiel komencon de ciklo, tial la unua tago de la sangado nomiĝas ''la unua tago de la ciklo''. Oni povas dividi la menstruan ciklon en kvar fazojn: # menstruo; # folikla fazo; # ovulumo; # lutea fazo. === Menstruo === La menstruo daŭras kelke da tagoj (kutime 3 – 5 tagoj, sed la valoroj 2 – 7 tagoj estas konsiderataj kiel normalaj kaj ĝi ensumigas perdon proksimume 50 [[litro|ml]] da [[sango]] (inkluzive de eligita [[endometrio]]). Enzimo [[plasmo]] – enhavita en la endometrio – inhibas (malplifortigas) la sangon. Por tiu ĉi perdo de la sango virinoj havas pli altan bezonon akcepti en [[nutraĵo]] [[fero]]n ol viroj – en prevenco de manko de fero. Multe da virinoj travivos en tiu ĉi tempo uterajn spasmojn, nomataj ankaŭ [[dismenoreo]]j (la dolora menstruo). Ekzistas granda industrio donanta sanproduktojn por helpi la virinojn priregi la menstruon. === Folikla fazo === Subinflue de [[hormono]] stimulanta [[folikulino]]n (HSF) komenciĝas en [[ovario]] kresko de kelke da folikulinoj, kiuj sekve produktas [[oestrogeno]]jn, primare [[oestradiolo]]n. Tiuj ĉi oestrogenoj inicias evoluon de nova tavolo de [[endometrio]] kun evoluo de tipa histologia ekzemplero nomata prolifera endometrio. La oestrogenoj donas negativan ciklon de [[rea agado]] ĝis [[hipofizo]] kaj malaltigas sekrecion de HSF. [[Inhibino]] eligata per la plej granda folikulino ankaŭ malaltigas HSF. Tipe nur la plej evoluinta folikulino (estra folukulino) povas plu evolui, ĉar ĝi havas pli da receptakloj de HSF; ceteraj folikulinoj haltigas la kreskon. Tial normale nur 1 [[ovolo]] maturiĝos en la donita ciklo. === [[Ovolado]] === [[Dosiero:Ovulation.jpg|eta|dekstra|180px|Tiu ĉi ovario prepariĝas liberigi ovolon.]] Kiam la [[folikulino]] maturiĝos, ĝi eligos sufiĉe da [[oestradiolo]] por ekstarti akutan liberigadon de luteiga hormono (LH). En la 28-taga ciklo tiu ĉi LH ondo komenciĝas ĉirkaŭ la 12-a tago de la ciklo kaj ĝi povas daŭri 48 horojn. Per la liberigo de LH la [[ovolo]] maturiĝos kaj ĝi malplifortigos la murojn de folikulino en la [[ovario]]. Tiu ĉi procezo kondukas al la [[ovolado]]: per la liberigado de nun jam la maturiĝinta ovolo, kio estas la plej granda [[ĉelo]] de la korpo (mezproksime 0,5 [[metro|mm]]). Kiu el la du [[ovario (anatomio)|ovarioj]] – ĉu la maldekstra aŭ la dekstra – ovoladas, ŝajnas esti hazarda; estas nenia dekstra-maldekstra koordino. La [[ovodukto]] bezonas kroĉi la ovolon kaj doni spacon al fekundigo. Karakterize klara kaj filamena mukozaĵo montranta elastecon evoluos en la [[cerviko]] kaj ĝi estas preparita akcepti [[spermo]]jn el [[seksa kuniĝo]]. Kelkaj virinoj havas dum la ovolado karakterizan doloron nomata "doloro en la mezo" ("[[Mittelschmerz]]", "middle pain"), kiu daŭras kelke da horoj. Multe da virinoj perceptas [[vagino|vaginajn]] ŝanĝojn kaj ŝanĝojn de cervika filameno dum la ovolado, precipe se ili kontrolas sin pro signoj de fekundeco. La nefekundigita ovolo dismetiĝos. === Lutea fazo === Ovuluminte la restinta folikulino transformiĝas en [[flava korpeto|flavan korpeto]] (''corpus luteum'') dum subteno de [[hormono]]j de [[hipofizo]]. Tiu ĉi flava korpeto produktos [[progesterono]]n pleje al [[oestrogeno]]j por la sekvantaj du semajnoj. Progesterono rolas vivrolon dum ŝanĝo de prolifera endometrio en sekrecian plenigaĵon preparita por implantado kaj subtenanta fruan gravedecon. Tiu iom pligrandigos la korpan temperaturon, tial virino mezuranta ĉiutage sian temperaturon registras, ke ŝi venis en la lutean fazon. Se okazos la fekundigo de la [[ovolo]], tiu vojaĝas kiel frua [[embrio]] tra [[salpingo]] ĝis [[utero|utera]] kavaĵo kaj ĝi implantas sin dum proksimume 5 – 7 tagoj post la [[ovulumo]]. Mallongtempe post la implantado la kreskanta embrio signalas sian ekzistadon al la patrineca sistemo. Unu tre frua signalo enhavas homan ĥorionikan gonadotropinon (HCG) – hormono ebliganta [[testo de gravedeco|teston de gravedeco]]. Tiu ĉi signalo havas gravan rolon en retenado de la flava korpeto kaj ĝi ebligas daŭrigadon de ĝia produktado de progesterono. Sen la gravedeco kaj sen HCG la flava korpeto estas malaperanta kaj surfacoj de inhibino kaj progesterono estas sinkantaj. Tio donos kondiĉojn por plua ciklo. La malaltigo de la surfaco de progesterono kondukas al la menstrua ellasigado ("progesterona ellasiga sangado") kaj malaltigaj surfacoj de inhibino ebligas kreskon de surfacoj de HSF pro maturiĝado de novaj folikulinoj. == Menstruaj simptomoj == Diversaj malagrablaj simptomoj kaŭzitaj per „konektitaj“ hormonoj kaj [[spasmo]]j de [[utero]] povas antaŭigi aŭ akompani la menstruon. Pli fortaj simptomoj povas ensumigi grandan menstruan doloron (dismenoreon), {{N|abdomena doloro}}, [[migreno]]n, [[depresio]]jn kaj incitemon. Kelkaj virinoj spertas [[sindromo de premenstrua streso|sindromon de premenstrua streso]] (PMS aŭ premenstruan sindromon) – ciklan klinikan entiton. Listo de travivintaj simptomoj estas individua. Pleje ankaŭ ĉe unuopaj virinoj la intensiveco de simptomoj povas ŝanĝiĝi de la ciklo al la ciklo. == Fekunda fenestro == Eĉ kiam la longeco de [[folikulino|folikla]] fazo – kaj sekve la longeco de menstrua ciklo – povas ŝanĝiĝi, la lutea fazo preskaŭ ĉiam daŭras 14 tagojn. [[Spermo]]j povas travivi 3 ĝis 4 tagojn (eventuale ĝis 7 tagoj) interne en la virino, tial plimulto de la fekunda periodo (tempo kun la plej alta verŝajneco de seksa kuniĝo kondukanta al [[gravedeco]]) okazas proksimume 5 tagoj antaŭ la ovulumo ĝis 1 – 2 tagojn post la ovulumo. En la normala 4 semajna ciklo tio respondas al la dua kaj al komenco de la tria semajno de ciklo. Diversaj metodoj de planata gravedeco kaj kontrolo de gravedigo klopodas destini precizan tempon de la ovulumo por trovi relative fekundajn kaj relative malfekundajn tagojn en la ciklo. Homoj, kiuj aŭdis pri la menstrua ciklo kaj la ovulumo povas havi eraran opinion en konekso kun [[antikoncipo]], ke la menstruaj cikloj ĉiam daŭras 28 tagojn kaj ke la ovulumo ĉiam aperos 14 tagojn post la komenco de la menstruo. Tiu ĉi opinio povas gvidi al nedezirata gravedeco. Ankaŭ ne ĉiu sangado signifas menstruon kaj tio povas trompi homojn dum kalkuloj de la fekunda fenestro. Se virino volas gravediĝi, plimulto de fekunda tempo daŭras inter 16 – 14 tagojn antaŭ atendata menstruo. Multe da virinoj uzas servicojn de detekto de ovulumo, kiuj detektas ĉeeston de ondo de LH en la urino al la indiko de la plej fekunda tempo. Aliaj sistemoj de la detekto de ovulumo konfidas al fajna plialtiĝo de la temperaturo kaŭzita de la progesterono. Ĉe virinoj vivantaj en senpera proksimeco la komenco de menstruo havas la tendencon iel sinkroniĝi. Esploristoj priskribis tiun ĉi aperaĵon unuafoje en la jaro [[1971]] kaj ili klarigis ĝin per efikado de [[feromono]]j en la jaro [[1998]] (Stern kaj McClintock). == Hormona kontrolo == La menstrua ciklo estas regulata ekstreme komplike. Dum pluraj jaroj esploristoj diskutis, kiu reguliga sistemo havas bazan kontrolon: [[hipotalamo]], [[hipofizo]] aŭ [[ovario]] kun ties kreskanta [[folikulino]], sed ĉiuj tri sistemoj devas interagi. Ĉiuokaze la kreskanta folikulino havas decidan rolon: ĝi kaŭzos maturigon de [[endometrio]], ĝi donas bezonatan rean agadon de hipotalamo kaj hipofizo modifikante ŝanĝojn de la [[filameno]] en la [[cerviko]]. Du seksaj hormoj rolas rolon en kontrolo de la menstrua ciklo – [[oestradiolo]] kaj [[progesterono]]. Dume la [[oestrogeno]] atingas kulminon dufoje, dum la kresko de la folikulino kaj dum la lutea fazo, la progesterono restas en la praktiko neĉeestanta antaŭ la ovulumo, sed ĝi fariĝas decida en la lutea fazo kaj dum la gravedeco. Multe da testoj de ovulumo kontrolas ĉeeston de progesterono. Tiuj ĉi seksaj hormonoj estas eligataj influe de hipofizo kaj ambaŭ HSF kaj LH havas necesan rolon. HSF stimulas nematurajn folikulinojn en la ovarioj al kresko. LH ekstartas ovulumon. Hormono liberiganta [[gonadotropino]]n (GnRH) el la hipotalamo kontrolas hipofizon kaj hipofizo kun hipotalamo ricevas rean agadon el la folikulino. La [[flava korpeto]] – kiu liberiĝos el krevinta folikulino restante en la ovario – ovuluminte eligas oestradiolon kaj progesteronon. Nur se okazos la gravedeco, aperas hormonoj por malvalidigo de la menstrua ciklo, dume la produkto de oestradiolo kaj progesterono daŭriĝas. Abnorma hormona reguligo kondukas al interrompo de la menstrua ciklo. == Kaŝita ovulumo == Diference de aliaj biologiaj specoj, ĉe homoj la ovulumo restas kaŝita. La fakto, ke virino povas percepti sian ovulumadon dume por aliaj ĝi restas nedistingebla, havas socio-biologian signifon. Aliaj specoj ofte signalas la perceptemon. == Ovario kiel ovaria banko == Laŭesplore [[ovolo]]j formiĝas el embriaj ĉeloj en frua vivo de la [[embrio]]. Kvanto estas reduktita je proksimume 400.000 ĝis 450.000 nematuraj ovoloj metitaj en ĉiu [[ovario]]. La menstrua ciklo kiel biologia evento ebligas ovulumon de unu ovolo tipe ĉiun monaton. Tial virino dum la fekundeco ovulumas proksimume 400 ĝis 450 foje. Ĉiuj ceteraj ovoloj disiĝos en procezo nomata [[artrezio]]. Ĉar la suma rezervo de ovoloj de virino formiĝas jam en embrio, por ke ovoloj ovulumu pli malfrue, estiĝis opinioj, ke tiu ĉi longa daŭrokapablo povas fari ĥromatinon de ovolo pli inklina al problemoj de divido, ŝirero kaj mutacioj ol ĥromatino de [[spermo]], kiu produktiĝas preterpase dum reprodukta vivo de viro. Tiun ĉi eblecon subtenas observadoj, ke embrioj kaj infanoj de pli aĝaj patrinoj havas pli altan troviĝon de [[kromosomo|kromosomaj]] abnormaĵoj ol de pli aĝaj patroj. == Anovuluma menstrua ciklo == Ne ĉiuj menstruoj rezultas el ovuluma menstrua ciklo. Ĉe kelkaj virinoj povas evoluo de folikulino komenciĝi, sed ĝi ne ĝisfiniĝos kaj malgraŭ tio la [[oestrogeno]]j formigas kaj stimulas endometrion. Pli baldaŭ aŭ pli malfrue la [[utero]] eligos tiun ĉi endometrion. Ĉar troviĝas nenia ovulumo kaj konekto de progesterono, kuracistoj nomas tiun ĉi tipon de sangado kiel ''oestrogena rompa sangado'' nepovante ĉiam prognozi ties daŭron aŭ frekvencon. La anovuluma sangado kutime troviĝas antaŭ menopaŭzo (premenopaŭzo) aŭ ĉe virinoj, kiuj havas policistozan ovarian [[sindromo]]n. == Variaĵoj de la ciklo == === Frekvenco === ''Normala menstrua ciklo'' aperas ĉiun 28 tagon ± 7 tagoj. Kuracistoj nomas ciklojn kun intervaloj 21 tagoj aŭ malpli kiel ''polimenoreo'' kaj ciklojn kun intervaloj super 35 tagoj ''oligomenoreo'' (aŭ ''amenoreo'', se intervalo superos 6 ciklojn). === Elfluo === Normala menstrua elfluo enhavas 50 [[litro|ml]] ± 30 ml. Elfluo super 80 ml (''hipermenoreo'' aŭ ''menoragio'') povas deveni el hormona perturbo, uteraj abnormoj inkluzive de utera [[leiomiomo]] aŭ [[kancero]] kaj aliaj kaŭzoj. Mala aperaĵo – tre malgranda sangado nomiĝas ''hipomenoreo''. === Daŭro === Plilongigita sangado (''metroragio'', ankaŭ ''meno-metroragio'') ne montras klaran intervalan konsisteron. Disfunkcia utera sangado signas abnormojn de hormone kaŭzita sangado, tipe anovulumado. Ĉiuj ĉi abnormoj de sangado postulas medicinan esploron. Ĉar ankaŭ gravedaj pacientinoj povas sangi, testo de gravideco kreas parton de esploro de abnorma sangado. == Piloloj por kontrolo de gravedigo == Oestrogenoj kaj hormonoj similaj al progesterono kreas ĉefajn aktivajn konsisterojn de [[antikoncipaj piloloj]]. Ili tipe havas tendencon similigi la menstruan ciklon, sed subpremi decidan eventon de la ovuluma ciklo, nome la ovulumadon. Virino kutime prenas hormonajn pilolojn dum 21 tagoj, poste 7 tagojn ŝi prenas nefunkciajn dolĉajn pilolojn [[placebo]] aŭ neniajn [[pilolo]]jn, poste la ciklo ripetiĝas. Dum 7 placebo-tagoj aperos ''intermita sangado'', kiu diferenciĝas de la normala menstruo, kaj pro intermito de placebo kaj daŭrigo kun plua servico de hormonaj piloloj ŝi povas subpremi ĝin. (Ekzistas du ĉefaj versioj de la piloloj: ''unufazaj'' kaj ''trifazaj''. Ĉe la trifazaj piloloj ŝi povas pro intermito de placebo kaj daŭrigado kun plua monata servico elimini ŝirmon antaŭ gravedeco.) == Etimologio kaj luna monato == Terminoj ''menstruo'' devenas el la [[latina lingvo|latina]] ''mensis'' ([[monato]]), kiu koneksas kun la [[greka lingvo|greka]] ''mene'' ([[Luno]]), kaj ili koneksas kun radikoj de la [[angla lingvo|anglaj]] vortoj ''month'' (monato) kaj ''moon'' (Luno) – ili reflektas la fakton, ke Luno ankaŭ bezonas 28 tagojn por ĉirkaŭiri Teron. (Sinodika luna monato, periodo inter du novaj Lunoj daŭras proksimume 29 kaj duono da tagoj.) Eĉ kiam la menstrua periodoj de kelkaj virinoj povas respondi al la luna ciklo, ne ekzistas necesa kunigo inter la lunaj monatoj kaj la menstruaj periodoj: virinoj montras grandan variecon en la longeco de ilia menstrua ciklo. == Higienaj aspektoj == [[Dosiero:Everyday_maxipad.jpg|eta|dekstra|180px|Unufoja menstrusorbilo por porti.]] [[Dosiero:Elements_of_a_tampon_with_applicator.jpg|eta|maldekstra|180px|Unufoja menstrusorbilo por enmeti.]] [[Dosiero:Coupe-menstruelle.jpg|eta|maldekstra|180px|Multfojuzebla menstrukaptilo por enmeti.]] [[Dosiero:Clothpad.jpg|eta|dekstra|180px|Multfojuzebla menstrusorbilo por porti.]] Menstruantaj virinoj zorgas pri menstruo ĉefe per portado de menstruaj produktoj kiel [[tampono]]j, [[menstrutuko]]j aŭ {{J|menstrua taso}}. Ĉi tiuj produktoj kaptas la menstruan sangon por malebligi, ke ĝi malpurigu vestaĵojn kaj ĝenu la portanton. Menstruo ankaŭ povas esti haltigita tute per iuj metodoj de kontraŭkoncipado. Por bezonoj de menstruantaj virinoj estiĝis tuta industrio. Pro malriĉeco, iuj ne povas pagi komercajn higienajn produktojn. Absorbaj materialoj, kiujn povas uzi virinoj, kiuj ne povas pagi ion alian, inkluzivas: papero (neceseja papero, recikligita gazeto, brunaj paperaj sakoj, pulpigita kaj sekigita papero), duobla tavolo de subvestoj, ŝtrumpetoj, jupo aŭ sario. Kelkaj diversaj produktoj haveblas - iuj estas forĵeteblaj, iuj reuzeblaj. Kie virinoj povas pagi ĝin, iloj uzataj por sorbi aŭ kapti menstruojn estas kutime komerce fabrikitaj produktoj. Oni fabrikas la enmetaĵojn el [[celulozo]] aŭ sintetikaj produktoj. Dum historio estis uzataj laveblaj materialoj; la modernajn versiojn oni fabrikas el [[kotono]] (ofte organikaj), simile kiel laveblaj aŭ unuuzeblaj vindaĵoj. [[Tampono]]j (absorbantaj la materialon enmetita en la vaginon) fariĝis popularaj en lastaj jaroj, sed ili postulas oftan interŝanĝon pro ebleco de estiĝo de [[inflamo]] el diseriĝantaj [[bakterio]]j. [[Farmacio|Farmaciaj]] firmaoj ankaŭ donas produktojn – kutime nesteroidajn kontraŭinflamajn medikamentojn (Non-steroidal anti-inflammatory drugs – NSAIDs) – por kuraci menstruajn spasmojn. ===Elementoj=== [[Tampono]] estas farita el sorba materialo. Oni metas ĝin en korpan truon por sorbi korpan fluaĵon. La plej komuna speco oni metas en la vaginon de virino por sorbi menstruan fluaĵon. [[Menstrua tuko]] aŭ Virina higiena kuseneto estas aparato por kolekti menstruan sangon. La kuseneto estas alkroĉita al la interno de la kalsonetoj, ripozas kontraŭ la korpo ĉe la perineo, kaj kolektas sangon fluantan el la vagino. Kusenetoj estas uzataj kune kun tamponoj aŭ menstruaj tasoj, kiuj estas enigitaj en la vaginon kaj absorbas/kolektas vaginan elfluon. [[Menstrua taso|Menstruaj tasoj]] aŭ kalikoj estas malgrandaj, molaj kaj flekseblaj kalikoj, kiuj estas enigitaj en la vaginon dum menstruo kaj kolektas menstruajn fluidojn, male al [[tampono]]j kaj higienaj sorbiloj, kiuj sorbas ilin. ==Socio kaj kulturo== [[File:Amra Padatik India.jpg|thumb|''Amra Padatik India'', okazigo de la Tago de la Menstrua Higieno en Barato.]] === Etimologio kaj terminologio === La terminoj ''menstruo'' kaj ''menstruado'' estas derivitaj el la [[Latina]] vorto {{lang|la|mensis}} (monato), kiu siavice rilatas al la [[antikva greka]] ''mene'' (luno).<ref name="Allen, Kevin 2007 239">{{cite book |title=The Reluctant Hypothesis: A History of Discourse Surrounding the Lunar Phase Method of Regulating Conception |vauthors=Allen K |publisher=Lacuna Press |year=2007 |isbn=978-0-9510974-2-7 |page=239 |name-list-style=vanc}}</ref> Kelkaj organizaĵoj komencis uzi la terminon "menstruanto" anstataŭ "menstruantaj virinoj", termino uzata ekde almenaŭ 2010.<ref name="chapter 68">{{cite book |title=The Palgrave Handbook of Critical Menstruation Studies |vauthors=Rydström K |chapter=Degendering Menstruation: Making Trans Menstruators Matter |date=2020 |publisher=Springer Singapore |isbn=978-981-15-0613-0 |veditors=Bobel C, Winkler IT, Fahs B, Hasson KA |location=Singapore |pages=945–959 |language=en |doi=10.1007/978-981-15-0614-7_68 |pmid=33347169 |doi-access=free}}</ref> ''Menstruanto'' estas uzata de aktivuloj kaj akademiuloj por "esprimi solidarecon kun virinoj, kiuj ne menstruas, [[Transviro|transgenruloj]], kiuj menstruas, kaj [[Intersekseco|interseksaj]] kaj [[Neduuma genro|neduumuloj]]".<ref name="chapter 68" />{{rp|950}} La termino povas esti polemika inter malsamaj skoloj de feminisma pensaro; tamen, la plimulto de feminismaj akademiuloj konsideras, ke la termino ĝuste reflektas la realon, ke homoj de malsamaj seksoj menstruas.<ref name="chapter 68" />{{rp|950}} Oni uzas ankaŭ la terminon "homoj, kiuj menstruas".<ref>{{cite news |name-list-style=vanc |date=7 June 2020 |title=J.K. Rowling accused of transphobia after mocking 'people who menstruate' headline |language=en |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/j-k-rowling-accused-transphobia-after-mocking-people-who-menstruate-n1227071 |access-date=9a de Februaro 2022 |vauthors=Madani D |archive-date=9a de Februaro 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209142947/https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/j-k-rowling-accused-transphobia-after-mocking-people-who-menstruate-n1227071 |url-status=live }}</ref> === Tradicioj, tabuoj kaj edukado === Multaj religioj havas tradiciojn rilatajn al menstruo, ekzemple: [[Islamo]] malpermesas seksan kontakton kun virinoj dum menstruo en la 2-a ĉapitro de la [[Korano]].<ref name="Quran">{{Cite web|url=https://quran.com/al-baqarah/222|title=Surah Al-Baqarah - 222|website=Quran.com|access-date=28a de Aŭgusto 2022|archive-date=28a de Aŭgusto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828013825/https://quran.com/al-baqarah/222|url-status=live}}</ref> Kelkaj akademiuloj argumentas, ke menstruantaj virinoj estas en stato, en kiu ili ne kapablas plenumi la preĝon de la sanktaj vortoj ([[vozuo]]), kaj tial estas malpermesitaj tuŝi la araban version de la Korano.<ref name="ahadith">{{Cite web | url = http://ahadith.co.uk/chapter.php?cid=28 | vauthors = Bukhari S | title = Chapter: 6, Menstrual Periods | work = ahadith.co.uk | access-date = 18a de Septembro 2018 | archive-date = 30a de Septembro 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180930090803/http://ahadith.co.uk/chapter.php?cid=28 | url-status = live }}</ref> En [[judismo]], virino dum menstruo nomiĝas ''Niddah'' kaj povas ne rajti aliron al certaj agoj. Ekzemple, la juda [[Torao]] malpermesas seksan rilaton kun menstruanta virino.<ref>Leviticus 15:19-30, 18:19, 20:18</ref> En [[Hinduismo]], menstruantaj virinoj estas tradicie konsiderataj rite malpuraj kaj ricevas regulojn plenumendajn.<ref>{{cite journal | vauthors = Dunnavant NC, Roberts TA | title = Restriction and renewal, pollution and power, constraint and community: The paradoxes of religious women's experiences of menstruation. | journal = Sex Roles | date = Januaro 2013 | volume = 68 | issue = 1 | pages = 12–31 | doi = 10.1007/s11199-012-0132-8 | s2cid = 144688091 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Garg S, Anand T | title = Menstruation related myths in India: strategies for combating it | journal = Journal of Family Medicine and Primary Care | volume = 4 | issue = 2 | pages = 184–186 | date = 2015 | pmid = 25949964 | pmc = 4408698 | doi = 10.4103/2249-4863.154627 | doi-access = free }}</ref> En [[Zaratuŝtrismo]], se la menstruo de virino ne ĉesis post naŭ tagoj, ĝi estis konsiderata la faro de la ''daēvoj''.<ref>{{Cite book |last=Wolff |first=Fritz |title=Avesta: The Sacred Books Parsen |isbn=}}</ref> Menstrua edukado ofte estas instruata kune kun seksa edukado en la lernejo en [[Okcidenta mondo|okcidentaj landoj]], kvankam knabinoj eble preferas, ke iliaj patrinoj estu la ĉefa fonto de informoj pri menstruo kaj pubereco.<ref name="Sooki">{{cite journal | vauthors = Sooki Z, Shariati M, Chaman R, Khosravi A, Effatpanah M, Keramat A | title = The Role of Mother in Informing Girls About Puberty: A Meta-Analysis Study | journal = Nursing and Midwifery Studies | volume = 5 | issue = 1 | pages = e30360 | date = Marto 2016 | pmid = 27331056 | pmc = 4915208 | doi = 10.17795/nmsjournal30360 }}</ref> Informoj pri menstruo ofte estas kunhavataj inter amikoj kaj samuloj, kio povas antaŭenigi pli pozitivan perspektivon pri pubereco.<ref>{{cite journal | vauthors = Hatami M, Kazemi A, Mehrabi T | title = Effect of peer education in school on sexual health knowledge and attitude in girl adolescents | journal = Journal of Education and Health Promotion | volume = 4 | pages = 78 | date = 2015-12-30 | pmid = 27462620 | pmc = 4944604 |doi = 10.4103/2277-9531.171791 |doi-access=free}}</ref> La kvalito de menstrua edukado en socio determinas la precizecon de la kompreno de homoj pri la procezo.<ref name = "Allen_2011">{{cite journal| vauthors = Allen KR, Kaestle CE, Goldberg AE | title = More than just a punctuation mark: How boys and young men learn about menstruation | journal = Journal of Family Issues | date = Februaro 2011 | volume = 32 | issue = 2 | pages = 129–56 | doi = 10.1177/0192513x10371609 | s2cid = 145531604 }}</ref> En multaj okcidentaj landoj, kie menstruo estas [[tabuo|tabua temo]], knabinoj emas kaŝi la fakton, ke ili eble menstruas, kaj luktas por certigi, ke ili ne montras signojn de menstruo.<ref name="Allen_2011" /> Efikaj edukaj programoj estas esencaj por provizi al infanoj kaj adoleskantoj klarajn kaj precizajn informojn pri menstruo. Lernejoj povas esti taŭga loko por menstrua edukado.<ref name="Kirby_2002">{{cite journal | vauthors = Kirby D | title = The impact of schools and school programs upon adolescent sexual behavior | journal = Journal of Sex Research | volume = 39 | issue = 1 | pages = 27–33 | date = February 2002 | pmid = 12476253 | doi = 10.1080/00224490209552116 | s2cid = 45063072 }}</ref> Programoj gvidataj de samuloj aŭ triapartaj agentejoj estas alia eblo.<ref name="Kirby_2002" /> Malriĉaj knabinoj malpli probable ricevas taŭgan seksan edukadon dum pubereco, kio kondukas al malpliiĝinta kompreno pri kial menstruo okazas kaj la rilataj fiziologiaj ŝanĝoj, kiuj okazas. Ĉi tio montriĝis kiel kaŭzo de la disvolviĝo de negativa sinteno al menstruo.<ref>{{cite journal | vauthors = Herbert AC, Ramirez AM, Lee G, North SJ, Askari MS, West RL, Sommer M | title = Puberty Experiences of Low-Income Girls in the United States: A Systematic Review of Qualitative Literature From 2000 to 2014 | journal = The Journal of Adolescent Health | volume = 60 | issue = 4 | pages = 363–379 | date = April 2017 | pmid = 28041680 | doi = 10.1016/j.jadohealth.2016.10.008 }}</ref> ==== Enfermiteco dum menstruado ==== [[File:Mass-Community_Health_Teaching.JPG|left|thumb|Konsciigo per edukado okazas inter virinoj kaj knabinoj por modifi aŭ elimini la praktikon de ''ĉaŭpadi'' en [[Nepalo]].]] En iuj kulturoj, virinoj estis izolitaj dum menstruo pro menstruaj [[tabuo]]j.<ref name="Gottlieb2020">{{cite book | veditors = Bobel C, Winkler IG, Fahs B, Hasson KA, Kissling EA, Roberts T | title = The Palgrave Handbook of Critical Menstruation Studies | vauthors = Gottlieb A | chapter = Menstrual Taboos: Moving Beyond the Curse | year = 2020 | pages = 143–162 | publisher = Palgrave Macmillan | isbn = 978-981-15-0614-7 | doi = 10.1007/978-981-15-0614-7_14 | pmid = 33347165 | s2cid = 226694557 | chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK565616/ | access-date = 27a de Februaro 2021 | archive-date = 7a de Aprilo 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220407151014/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK565616/ | url-status = live }}</ref> Tio okazas ĉar ili estas vidataj kiel malpuraj, danĝeraj, aŭ alportantaj malbonŝancon al tiuj, kiuj renkontas ilin. Ĉi tiuj praktikoj estas oftaj en partoj de Sudazio, kiel [[Barato]].<ref name="KleinmanGood1985">{{cite book| vauthors = Kleinman A, Good BJ |title=Culture and Depression: Studies in the Anthropology and Cross-Cultural Psychiatry of Affect and Disorder|url=https://books.google.com/books?id=27UwDwAAQBAJ&pg=PA182|year=1985|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-05883-5|pages=203–204}}</ref> Raporto de 1983 trovis, ke virinoj sindetenas de hejmaj taskoj dum ĉi tiu periodo en Barato.<ref name="DelaneyLupton1988">{{cite book| vauthors = Delaney J, Lupton MJ, Toth E |title=The Curse: A Cultural History of Menstruation|url=https://books.google.com/books?id=njfQfrMr31EC&pg=PR9|year=1988|publisher=University of Illinois Press|isbn=978-0-252-01452-9|page=14}}</ref> ''Ĉaŭpadi'' estas socia praktiko, kiu okazas en la okcidenta parto de [[Nepalo]] por hinduismaj virinoj, kiu malpermesas al virino partopreni en ĉiutagaj agadoj dum menstruo. Virinoj estas konsiderataj malpuraj dum ĉi tiu tempo, estas tenataj for de la domo kaj eĉ devas vivi en aparta kabano. Kvankam ''ĉaŭpadi'' estis malpermesita de la Supera Kortumo de Nepalo en 2005, la tradicio malrapide ŝanĝiĝas.<ref>{{cite web|date=Aŭgusto 2011|title=Nepal: Emerging from menstrual quarantine|url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=publisher&publisher=IRIN&type=&coi=NPL&docid=4e3f7ae82&skip=0|work=United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR)|access-date=23a de Februaro 2021|archive-date=29a de Novembro 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129030810/http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=publisher&publisher=IRIN&type=&coi=NPL&docid=4e3f7ae82&skip=0|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|vauthors=Sharma S|date=15a de Septembro 2005|title=Women hail menstruation ruling|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4250506.stm|work=BBC News|access-date=17a de Novembro 2014|archive-date=31a de Aŭgusto 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100831235652/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4250506.stm|url-status=live}}</ref> Virinoj kaj knabinoj en kulturoj, kiuj praktikas tian solecon, ofte estas limigitaj al menstruaj kabanoj, kiuj estas lokoj de izoliteco uzataj de kulturoj kun fortaj menstruaj [[tabuo]]j. La praktiko ĵus estis kritikita pro rilataj mortoj. Nepalo krimigis la praktikon en 2017 post kiam mortoj estis raportitaj post la plilongigitaj izolitecaj periodoj, sed "la praktiko izoli menstruajn virinojn kaj knabinojn daŭras."<ref name="FAWCO_2019">{{cite web|vauthors=Canning M|date=September 2019|title=Menstrual Health and the Problem with Menstrual Stigma|url=https://www.fawco.org/global-issues/target-program/health/blog-health-matters/4146-sample|work=The Federation of American Women's Clubs Overseas, Inc. (FAWCO)|name-list-style=vanc|access-date=23a de Februaro 2021|archive-date=14a de Aŭgusto 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814202359/https://www.fawco.org/global-issues/target-program/health/blog-health-matters/4146-sample|url-status=live}}</ref> Ne ĉiuj kulturoj fiuligas menstruadon, la Beng-popolo de [[Okcidenta Afriko]] konsideras menstruan sangon sankta kaj agnoskas ĝian signifon en reproduktado.<ref>{{Cite web |date=2023-11-29 |title=Egyptians used papyrus—and other ways of handling periods through the years |url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/periods-menstruation-women-history-ancient-egypt |access-date=2023-12-01 |website=History |language=en}}</ref> === Kredoj pri samtempeco === ==== Efiko de la Luno ==== Kvankam la averaĝa daŭro de la homa [[menstrua ciklo]] similas al tiu de la [[Luna fazo|luna ciklo]], ĉe modernaj homoj ne ekzistas rilato inter ambaŭ.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=F_NaW1ZcSSAC&pg=PA361|title=Vertebrate Endocrinology|date=2013|publisher=Academic Press|isbn=9780123964656|edition=5|page=361}}</ref> Oni kredas, ke la rilato estas koincido.<ref>{{cite book| vauthors = Gutsch WA |title=1001 things everyone should know about the universe|date=1997|publisher=Doubleday|isbn=9780385482233|edition=1st|location=New York|page=57 }}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Barash DP |title=How women got their curves and other just-so stories evolutionary enigmas|date=2009|publisher=Columbia University Press|isbn=9780231518390|edition=[Online-Ausg.].|location=New York|chapter=Synchrony and Its Discontents|chapter-url=https://books.google.com/books?id=fZM2AAAAQBAJ&pg=PT64 }}</ref> Lum-eksponiĝo ŝajne ne influas la menstruan ciklon ĉe homoj.<ref name="Kris2013">{{cite book| vauthors = Lopez KH |url=https://books.google.com/books?id=M4kEdSnS-pkC&pg=PA53|title=Human Reproductive Biology|date=2013|publisher=Academic Press|isbn=9780123821850|page=53|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621165031/https://books.google.ca/books?id=M4kEdSnS-pkC&pg=PA53|archive-date=21a de Junio 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Metaanalizo de studoj el 1996 montris neniun korelacion inter la homa menstrua ciklo kaj la luna ciklo,<ref>{{cite web | vauthors = Adams C | date = 24a de Septembro 1999 | work = The Straight Dope | url = http://www.straightdope.com/classics/a990924.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20060615102004/http://www.straightdope.com/classics/a990924.html | archive-date = 15a de Junio 2006 | title = What's the link between the moon and menstruation? | access-date = 6a de Junio 2006 }}: {{cite book| vauthors = Abell GO, Singer B |title=Science and the Paranormal: Probing the Existence of the Supernatural|publisher=[[Scribner|Scribner Book Company]]|year=1983|isbn=978-0-684-17820-2|author-link=George Ogden Abell|name-list-style=vanc}}</ref> nek datumoj analizitaj de la menstru-spura aplikaĵo Clue, prezentita de 1.5 milionoj da virinoj, el 7.5 milionoj da menstruaj cikloj; tamen, la luna ciklo kaj la averaĝa menstrua ciklo montriĝis kiel baze egalaj laŭ longo.<ref name="Clue">{{cite web|date=3a de Decembro 2018|title=The myth of moon phases and menstruation|url=https://helloclue.com/articles/cycle-a-z/myth-moon-phases-menstruation|access-date=3a de Decembro 2018|publisher=Clue|archive-date=30a de Novembro 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130164547/https://helloclue.com/articles/cycle-a-z/myth-moon-phases-menstruation|url-status=live}}</ref> ==== Kunloĝado ==== Ekde 1971, iuj esploroj sugestis, ke menstruaj cikloj de kunloĝantaj virinoj fariĝis sinkronigitaj (menstrua sinkroneco).<ref name="Mclintock">{{cite journal | vauthors = Stern K, McClintock MK | title = Regulation of ovulation by human pheromones | journal = Nature | volume = 392 | issue = 6672 | pages = 177–179 | date = Marto 1998 | pmid = 9515961 | doi = 10.1038/32408 | bibcode = 1998Natur.392..177S | s2cid = 4426700 }}</ref> Postaj esploroj pridubis ĉi tiun hipotezon.<ref>{{cite web|vauthors=Adams C|author-link=Cecil Adams|date=20a de Decembro 2002|title=Does menstrual synchrony really exist?|url=http://www.straightdope.com/columns/021220.html|access-date=10a de Januaro 2007|work=The Straight Dope|publisher=The Chicago Reader|name-list-style=vanc|archive-date=20a de Julio 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720115936/http://www.straightdope.com/columns/021220.html|url-status=dead}}</ref> Revizio de 2013 konkludis, ke menstrua sinkroneco verŝajne ne ekzistas.<ref name="Harris2013">{{cite journal | vauthors = Harris AL, Vitzthum VJ | title = Darwin's legacy: an evolutionary view of women's reproductive and sexual functioning | journal = Journal of Sex Research | volume = 50 | issue = 3–4 | pages = 207–246 | year = 2013 | pmid = 23480070 | doi = 10.1080/00224499.2012.763085 | s2cid = 30229421 }}</ref> === En laboro === Kelkaj landoj, ĉefe en Azio, havas menstruan forpermeson por provizi al virinoj aŭ pagitan aŭ sensalajran forpermeson de ilia dungado dum ili menstruas.<ref name="Matchar_2014">{{cite news|vauthors=Matchar E|date=16 May 2014|title=Should Paid 'Menstrual Leave' Be a Thing?|url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/should-women-get-paid-menstrual-leave-days/370789/|work=The Atlantic|access-date=21a de Junio 2015|name-list-style=vanc|archive-date=29a de Aprilo 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429054951/https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/should-women-get-paid-menstrual-leave-days/370789/|url-status=live}}</ref> Landoj kun tiaj politikoj estas [[Japanio]], [[Tajvano]], [[Indonezio]] kaj [[Sud-Koreio]].<ref name= "Levitt_2020">{{cite book | veditors = Bobel C, Winkler IG, Fahs B, Hasson KA, Kissling EA, Roberts T | title = The Palgrave Handbook of Critical Menstruation Studies | vauthors = Levitt RA, Barnack-Tavlaris JL | chapter = Addressing Menstruation in the Workplace: The Menstrual Leave Debate | year = 2020 | pages = 561–575 | publisher = Palgrave Macmillan | isbn = 978-981-15-0614-7 | doi = 10.1007/978-981-15-0614-7_43 | pmid = 33347190 | s2cid = 226619907 | chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK565643/ }}</ref><ref name= King2021>King S. (2021) Menstrual Leave: Good Intention, Poor Solution. En: Hassard J., Torres L.D. (eld) ''Aligning Perspectives in Gender Mainstreaming. Aligning Perspectives on Health, Safety and Well-Being.'' Springer, Cham. {{doi|10.1007/978-3-030-53269-7_9}}</ref> La praktiko estas kontestata pro zorgoj, ke ĝi plifortigas la percepton de virinoj kiel malfortaj, malefikaj laboristoj,<ref name="Matchar_2014" /> same kiel zorgoj, ke ĝi estas maljusta al viroj,<ref>{{cite web|vauthors=Price C|date=11a de Oktobro 2006|title=Should women get paid menstruation leave?|url=http://www.salon.com/2006/10/11/menstruation_4/|access-date=16a de Marto 2016|website=Salon|name-list-style=vanc|archive-date=27a de Marto 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327123049/https://www.salon.com/2006/10/11/menstruation_4/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Menstrual Leave: Delightful or Discriminatory?|url=http://lipmag.com/culture/menstrual-leave-delightful-or-discriminatory/|access-date=16a de Marto 2016|website=Lip Magazine|date=4a de Aŭgusto 2013|archive-date=27a de Marto 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327090204/http://lipmag.com/culture/menstrual-leave-delightful-or-discriminatory/|url-status=live}}</ref> kaj ke ĝi antaŭenigas seksajn stereotipojn kaj la medicinigon de menstruo.<ref name="Levitt_2020" /> == Vidu ankaŭ == * [[Oestro]] * [[Premenstrua sindromo]] * [[Reprodukta sistemo]] * [[Virino]] == Eksteraj ligiloj == * [https://www.youtube.com/watch?v=s5pOM7OO_Mk Menstrua Ciklo klarigita: Gvidilo tra la 4 fazoj kaj hormonoj], [[Sprouts Esperanto]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=menstr.0o}} * http://www.4woman.gov/faq/menstru.htm#6 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070302205256/http://www.4woman.gov/faq/menstru.htm#6 |date=2007-03-02 }} <!-- Je kia aĝo faras knabino preni (ŝia, ŝin) unua (periodo, punkto)? --> * http://www.4woman.gov/faq/menstru.htm#4 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070302205256/http://www.4woman.gov/faq/menstru.htm#4 |date=2007-03-02 }} <!-- Kio estas tipa _menstrual_ (periodo, punkto) ŝati? --> * http://www.glink.net.hk/%7Ehkiya/c_quran/surah2.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060226232852/http://www.glink.net.hk/~hkiya/c_quran/surah2.html |date=2006-02-26 }} <!-- _古蘭經第二章_ --> * http://www.med.monash.edu.au/ob-gyn/research/menorr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060212135124/http://www.med.monash.edu.au/ob-gyn/research/menorr/ |date=2006-02-12 }} {{Fiziologio de reproduktado}} {{Havenda artikolo|menstruo}} {{ADLS|2006|15}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Menstruo| ]] [[Kategorio:Seksologio]] lin9z694girxhqqindfr0k8dz543j5a 0 58696 9367508 9349338 2026-05-06T06:37:49Z Sj1mor 12103 9367508 wikitext text/x-wiki {{Informkesto revolucio |kunpuŝiĝo = Decembrista revolucio |dosiero = [[Dosiero:Kolman decembrists.jpg|250px|Decembrista insurekcio. Karl Kolman, 1825.]] |komento = Desegnaĵo fare de Karl Kollmann, 1825 |daŭro = la {{JULGREGDATO|26|12|1825|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an de "F]]}} |loko = [[Senata placo (Sankt-Peterburgo)|Senata placo]], [[Sankt-Peterburgo]], la [[Rusia Imperio]] |kaŭzo = malkontento pro servuteco,<br /> manko de reformoj |rezulto = Venko de la caro [[Nikolao la 1-a (Rusio)|Nikolao la 1-a]],<br /> fortigo de la aŭtokratio |iniciintoj = la Moskva Imperiestra Gvardia Regimento,<br /> la Imperiestra Gvardia Regimento,<br /> la Mara Skipo |subpremintoj = la Ĉevala Imperiestra Gvardia Regimento,<br /> la Sapeista Imperiestra Gvardia Batalino,<br /> gvardia artilerio,<br /> la Moskva Imperiestra Gvardia Regimento (parte),<br />la Preobraĵenskij Imperiestra Gvardia Regimento |komandanto1 = Sergej Trubeckoj, Jevgenij Obolenskij |komandanto2 = [[Nikolao la 1-a (Rusio)|Nikolao la 1-a]]<br />grandprinco Miĥail Pavloviĉ |forto1 = {{unuo|3150}} |forto2 = {{unuo|12000}} |perdoj1 = |perdoj2 = |perdoj sume = {{unuo|1271}} }} La '''Decembrista Ribelo''' ({{l-ru|восстание декабристов}}) aŭ '''Decembrista Insurekcio''' okazis la {{JULGREGDATO|26|12|1825|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} sur la [[Senata placo (Sankt-Peterburgo)|Senata placo]], [[Sankt-Peterburgo]], la [[Rusia Imperio]] kaj celis kapti la potencon por plenumi radikalajn ŝanĝojn en la ŝtata regado, ekonomio kaj socio. La puĉo malsukcesis, ĝiaj partoprenintoj estis punitaj. == Sekretaj societoj == Ekde la 18-a jarcento rusa socio kaj kulturo estis grave influata de [[Francio]]. La nobelaro ofte parolis la francan pli bone ol la rusan, libroj kaj magazinoj venis de Francio amase, ideoj de francaj filozofoj diskoniĝis rapide. Post la [[Franca revolucio de 1789]] multaj edukitaj homoj (plejparte tio estis nobeloj) priparolis neceson de gravaj ŝanĝoj ankaŭ en la rusaj socio, politiko kaj ekonomio, kiujn ili konsideris tro arkaikaj. Post kiam armeo de [[Napoleono]], [[Franca invado al Rusio|invadinta Rusion]] en 1812, sekvan jaron estis forpelita kaj la rusa armeo atingis [[Parizo]]n, komplete venkinte la eŭropajn invadintojn, la soldatoj kaj oficiroj estis eĉ pli impresitaj de la vivo de eŭropaj kamparanoj kiuj ne konis servutecon dum en Rusio oni plu aĉetis kaj vendis homojn kvazaŭ sklavojn. Post reveni hejmen ili esperis pri mildigo de la ŝtata regado sed okazis inverse — imperiestro [[Aleksandro la 1-a (Rusio)|Aleksandro la 1-a]] iĝis ĉiam pli suspektema kaj konservema. Kamparanoj kaj soldatoj reagis per spontaneaj ribeloj. En 1815–1825 okazis ĉirkaŭ 280 tumultoj, soldataj ribeloj aperis en diversaj partoj de Rusio. En 1818–[[1820]] ĉe la rivero [[Don (rivero)|Dono]] eksplodis ribelo, kies partoprenintoj postulis la abolicion de la servutula sistemo. Sekve de ĉio ĉi en la armeo aperis unuaj sekretaj societoj, kies membroj estis oficiroj, ofte membrintaj ankaŭ en framasonaj loĝioj. En 1816 estis fondita la Unio de Savado ({{l-ru|Союз Спасения}}), proklaminta sia celo anstataŭigon de la aŭtokratio ({{l-ru|самодержавие}}) per konstitucia monarĥio. La soceto konsistis el proksimume 30 homoj, kiuj ofte disputis pri la celoj kaj rimedoj de sia agado. Tamen en ĝia statuo jam aperis la vortumo, kiun sekvos la decembrista insurekcio post jardeko: {{Citaĵo |teksto = Se la reganta imperiestro donos neniujn rajtojn de sendependeco al sia popolo, oni neniukaze ĵuru al la heredonto, sen limigi lian aŭtokration. |aŭtoro = |verko = Statuto de la Unio de Savado<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 8 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Если царствующий император не даст никаких прав независимости своему народу, то в ни каком случае не присягать наследнику, не ограничив его самодержавия. }} Fine ili decidis malfondi la union por establi en 1818 novan sekretan societon — tiel aperis la Unio de Prospero ({{l-ru|Союз Благоденствия}}). Fondintoj de tiu ĉi organizaĵo ekde komence decidis krei grandan reton de filioj kun pluraj membroj kaj tiel formi progreseman pensmanieron en la lando ĝenerale. La programo estis vortumita en la Verda Libro ({{l-ru|Зелёная книга}}) kaj konsistis el du partoj: la unua estis publika kaj priskribis klerigan kaj progresigan socian agadon dum la dua estis konata nur al malvasta rondo kaj priskribis estontan ribelon. Ili planis preparadi la ribelon dum proksimume 20 jaroj kaj esperis ke samtempe okazos similaj eventoj en [[Prusio]] kaj [[Pollando]]. Sed disputoj inter la membroj kreskis kaj en 1820 dum kunsido de la Ĉefa Administracio ({{l-ru|Коренная управа}}) oni decidis ke preferinde estus transiri de monarĥio (eĉ la konstitucia) al respubliko. Serio da revolucioj, okazintaj tiutempe en Eŭropo, instigis la komplotulojn al pli rapida kaj radikala agado. Oni definitive decidis ke necesos armita ribelo, komenciĝis preparado de konstituciaj projektoj — "Rusa Vero" de Pavel Pestel kaj "La Konstitucio" de Nikita Muravjov<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 10–12 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En 1821 okazis kunveno de la Unio de Prospero en Moskvo dum kiu oni anoncis ĝian malfondon por jam en marto 1821 fondi novan sekretan organizaĵon el plej fidindaj membroj, pretaj al la insurekcio — tiel en [[Ukrainio]] aperis la Suda Societo ({{l-ru|Южное общество}}) gvidata de Pavel Pestel dum la estro de la Norda Societo ({{l-ru|Северное общество}}) en Sankt-Peterburgo estis Nikita Muravjov. La Suda Societo akceptis mortigon de la caro kaj diktaturon de la Provizora Revolucia Registaro ({{l-ru|Временное революционное правительство}}). En 1823 oni eĉ planis ribeli kaj aresti la caron dum militekzercoj en [[Bobrujsko]], sed fine rezignis je tiu ĉi plano kaj decidis aranĝi insurekcion en 1826, post akordigi la programojn de ambaŭ societoj kaj sukcese propagandi siajn ideojn al la soldatoj. En la Norda Societo kreskis influo de [[Kondratij Rilejev]], kiu same kiel Pestel subtenis transiron al la respubliko, dum pozicioj de Nikita Muravjov estis malfortiĝantaj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 13–19 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Lastaj preparoj == En julio 1825 venis la unua denunco fare de suboficiro Ivan Ŝervud (John Sherwood), raportinta pri la Suda Societo. Sekvis denuncoj de Aleksandr Boŝnjak, Ivan Vitt kaj Arkadij Majboroda. En aŭgusto 1825 Pestel eksciis ke la societo estas malkovrita kaj komenciĝis diskutoj pri neceso ribeli baldaŭ, antaŭ ol komenciĝos la arestoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 19–20 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La {{JULGREGDATO|7|12|1825|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} al Sankt-Peterburgo venis informoj ke la imperiestro estas baldaŭ mortonta kaj la decembristoj transiris al la praktika planado de la insurekcio. Aleksandr Jakuboviĉ kaj Pjotr Kaĥovskij proponis rezolutan ribelon — kun disrabado de drinkejoj, amasaj tumultoj kaj grandskala sangoverŝado — "oni ne timu la sangon" ({{l-ru|крови бояться не должно}}). Vladimir Ŝtejngejl proponis surtronigi vidvinon de la imperiestro Jelizaveta Aleksejevna, eble kun ŝia posta rezigno je la trono kaj transiro al la respubliko<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 30–33 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La {{JULGREGDATO|9|12|1825|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} Aleksandro la 1-a mortis en [[Taganrogo]] kaj tra la lando okazis ĵuro al lia frato [[Konstantin Pavloviĉ]] kiel laŭleĝa heredonto, estis emisiita monero kun liaj nomo kaj portreto. Sed Konstantin 2 jarojn pli frue edziĝis al la pola princino Joanna Grudzińska kaj jam rezignis la tronon, kiun li ne rajtis pretendi pro tiu ĉi [[morganata geedzeco]]. Oni rezervis en la sekreta aktejo de la Ŝtata Konsilio kaj en la preĝejo en la [[Moskva Kremlo]] (nomata "Ĉieliro de Maria") car-sigelitan fermitan dokumenton, kiu ekskludis Konstantinon el la tronheredo kaj nomis tronheredanto lian fraton [[Nikolao la 1-a (Rusio)|Nikolaon]]. Konstantin tiutempe servis en [[Varsovio]] kiel guberniestro. Estiĝis kvazaŭ paŭzo en la hereda linio kion decidis profiti la ribeluloj. "Amo de Konstantin faris caron el Nikolao", diris Kondratij Rilejev, "sed se ni derompas la plej freŝan ŝoson de la familiarbo de Romanov-dinastio, la carismo kun siaj jarcentaj radikoj elradikiĝas el la historio!" Ili decidis venigi siajn trupojn sur la [[Senata placo (Sankt-Peterburgo)|Senatan placon]] en Sankt-Peterburgo por devigi la senatanojn akcepti kaj publikigi ilian manifeston, kiu proklamis nuligon de servuteco, liberecon de parolo, gazetaro, kredo kaj okupoj, egalajn rajtojn por ĉiuj sociaj klasoj, publikajn juĝejojn kun ĵurianoj, redukton de soldatservo je 10 jaroj, egalecon de rekrutado por ĉiuj sociaj klasoj, nuligon de la militsetlejoj, anstataŭigon de konstanta armeo per popola milico, abolon de la ŝtataj monopoloj kaj pokapa imposto kun pardono de ĉiuj nepagoj, elekteblo de ŝtatoficistoj en lokaj administracioj. Poste la trupoj devus retiriĝi al apudurboj (Gavriil Batenkov parolis pri la Pulkova monto)<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 83 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> por gardi la ĉefurbon kontraŭ eventuala kontraŭrevolucio ĝis kunveno de la Granda Kongreso ({{l-ru|Великий собор}}), dum kiu reprezentantoj de ĉiuj sociaj klasoj kaj regionoj decidos pri la ŝtata sistemo kaj institucioj. Aranĝi la kongreson oni planis post 3 monatoj, do en marto 1825. Ĝis tiam la landon regus la Provizora Revolucia Registaro<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 47–54, 63, 66 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Ili planis postuli la manifeston ĝuste de la Senato, ĉar la caro tiutempe mankis<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 69 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La caran familion oni decidis aresti por ke ĝian sorton decidu la Granda Kongreso, kiu povos elekti novan caron kiel konstitucian monarĥon aŭ forsendi la tutan familion eksterlanden<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 74 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Tamen tagon antaŭ la insurekcio Kondratij Rilejev proponis al Pjotr Kaĥovskij ke antaŭ alveno de la trupoj sur la Senatan placon li venu al la [[Palaca placo (Sankt-Peterburgo)|Palaca placo]] kaj murdu Nikolaon: "Malfermu al ni la vojon" ({{l-ru|Открой нам ход}}). Aleksandr Jakuboviĉ kaj Anton Arbuzov devis okupis la [[Vintra Palaco|Vintran palacon]] kaj Aleksandr Bulatov sturmi la [[Petropaŭla fortikaĵo|Petropaŭlan fortikaĵon]]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 79–81 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Puŝĉin kaj Rilejev devis verki la Revolucian Manifeston, devigi la Senaton aprobi ĝin kaj dissendi tra la lando. Kaze de malsukceso oni planis retiriĝi al militsetlejoj apud [[Novgorodo]] kaj provi novan insurekcion jam en Moskvo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 97 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La periodo konvena por la insurekcio, laŭ logiko de la komplotuloj, estis ege mallonga kaj strikte difinta: post kiam Nikolao anoncis la ĵuron sed antaŭ ol la armeo kaj loĝantaro ĵuris al li. Kutime oni informis la gvardianojn pri la ĵuro lastmomente, do temis pri kelkaj horoj kiam necesis ribeligi ilin, alvokinte rifuzi la novan ĵuron al Nikolao kiel kontraŭan al la jama ĵuro al Konstantino<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 89–90 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Ili ricevis pli da tempo por sin prepari, ĉar Konstantin ne sendis al Nikolao formalan rifuzon, sed nur esprimis sian maldeziron surtroniĝi en leteroj. Korespondado inter la fratoj iĝis ĉiam pli streĉa kaj fine Nikolao decidis ne plu atendi la formalan rifuzon, sed proklami ke li estas la reganta imperiestro ekde la {{JULGREGDATO|24|12|1825|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}, kiam de Varsovio venis letero de Konstantino kun la rifuzo, kvankam ne formale vortumita. Samtage vespere la influa ŝtatoficisto [[Miĥail Speranskij]] preparis malneton de la manifesto pri la surtroniĝo de Nikolao kaj sekvan tagon Nikolao subskribis ĝin, intence markinte per la antaŭa tago kiel komenca dato de sia regado. Samtage, kelkajn horojn post la subskribo kaj antaŭ respektiva kunsido de la Ŝtata Konsilio pri la manifesto eksciis la decembristoj, eble de Miĥail Speranskij, kiun ili planis enpostenigi en la Provizora Revolucia Registaro<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 93–95 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La ribeluloj esperis ke ne necesos apliki la forton, tamen esprimis pretecon al tio kaj kelkaj taĉmentoj sukcesis preni kartoĉojn el stokejoj, kvankam tio ne estis facile. Oni planis venigi al la Senata placo 6 gvardiajn regimentojn: la Izmajlova, Ĉasista, Finnlanda, Moskva, Imperiestra Grenadista, Gvardia Mara Skipo. Sergej Trubeckoj supozis ke necesos {{unuo|6000}} militistoj. Laŭ propono de Rilejev, kiel diktatoro de la ribelo estis elektita Sergej Trubeckoj. Princo Jevgenij Obolenskij estis elektita lia stabestro<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 105–107 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Insurekcio == Estis lundo, la nuba, malvarma vintra tago, de la maro blovis akra vento. Je la 6-a matene Jevgenij Obolenskij ekveturis por viziti ĉiujn ribelontajn regimentojn, kion li faris trifoje. Samhore Aleksandr Jakuboviĉ ekveturis al Aleksandr Bestuĵev, loĝinta en la sama domo kun Rilejev, kaj diris ke li rezignas je sia tasko sturmi la Vintran Palacon, promesinte tamen veni al la Senata placo. Sian decidon li klarigis per timo ke "ne eviteblos la sangoverŝado", evidente celante la caran sangon, ĉar kiel veterano de la Kaŭkazia milito kaj aktiva duelanto li certe ne timis la sangoverŝadon, nur ne estis preta al eventuala mortigo de Nikolao aŭ ties familianoj. Samtempe la caromurdon rifuzis Kaĥovskij, dirinta ke li ne deziras esti manipulata de Rilejev. Kondratij Rilejev ne povis plenumi tion ĉi propramane, ĉar li devis veni al la Senato kaj devigi la senatanojn akcepti la manifeston<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 118–125 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Je la 8-a al Rilejev venis Ivan Puŝĉin kaj sciigis ke lia frato Miĥail rifuzis venigi surplacen sian ĉevala-pioniran skadron. Do Kondratij Rilejev kaj Nikolaj Bestuĵev sendis Pjotr Bestuĵev al Arbuzov kun notico, informinta ke li ne atendu Jakuboviĉ, sed memstare ribeligu la matrosojn kion helpos Nikolaj Bestuĵev. Je 9-04 leviĝis la suno, do komenciĝis la tago. Je tiu horo ĉiuj komplotuloj ekveturis al destinitaj lokoj, la ribelo komenciĝis<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 131–132 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Samtempe Sergej Trubeckoj vokis Rilejev kaj Puŝĉin por transdoni al ili ĵus printitan manifeston de Nikolao (ankoraŭ sen apendicoj) kaj informi ke la senatanoj estis vokitaj de Nikolao je la 7-a matene kaj je 7-20 ili aŭskultis la manifeston, ĵuris kaj disiris, do la Senato estis jam malplena kaj la esperoj devigi ĝin akcepti la decembristan manifeston fiaskis. Supozeble Nikolao elektis la fruan horon por rompli la planon de la komplotuloj, kiun antaŭnelonge denuncis al li Jakov Rostovcev, amiko de Jevgenij Obolenskij<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 136–138 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Veninte al la kazernoj, la komplotuloj instigis la soldatojn al la ribelo reference al neceso konservi fidelecon al Konstantino, kiun rompus ilia nova ĵuro al Nikolao. Estis menciata ankaŭ eventuala redukto de la soldatservo ĝis 15 jaroj (anstataŭ 23 en gvardio kaj 25 en armeo). La unua al la Senata placo ekmarŝis la Moskva Imperiestra Gvardia Regimento ({{l-ru|Московский лейб-гвардии полк}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 148–153 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Proksimume je la 11-a ĝi estis surplace, kie Aleksandr Bestuĵev kaj Dmitrij Ŝĉepin-Rostovskij starigis ĝin forme de kvadrato kaj Bestuĵev komencis akrigi sian sabron je la monumento al [[Petro la Granda|Petro la 1-a]] konata kiel [[La Bronza Rajdanto]]. Estis frosta vetero, laŭ diversaj taksoj 5 ĝis 10 gradoj sub la nulo, do la militistoj venintaj en nura uniformo suferis malvarmon. Sur la Senata kaj Palaca placoj amasiĝis urbanoj, ofte transirantaj de unu placo al alia<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 159–162 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Laŭ ordono de Nikolao, surplacen venis milit-guberniestro de Sankt-Peterburgo generalo [[Miĥail Miloradoviĉ]], heroo de la milito kontraŭ Napoleono, bone konata en la armeo kaj gvardio. Li venigis la ĉevalan gvardion, kiu jam ĵuris al Nikolao, kaj alparolis la ribelintojn, listigante batalojn kiujn ili partoprenis sub lia komando kaj alvokante ilin tuj sergenuiĝi antaŭ la caro Nikolao. Li parolis elokvente, uzante samtempe fortajn sakraĵojn kontraŭ la perfiduloj. La decembristoj ektimis ke la vortoj de la fama komandestro influos la soldatojn, do post vanaj admonoj foriri propravole, Jevgenij Obolenskij atakis lian ĉevalon per fusilo kun bajoneto, vundinte la generalon ĉe la kruro, samtempe Kaĥovskij kaj pluraj militistoj pafis kaj la morte vundita generalo falis surteren. Tio okazis proksimume je la 13-a horo. Post tio generalo Aleksandr Voinov provis admoni la ribelulojn, sed estis rezolute haltigita de Jakuboviĉ kaj foriris. Almenaŭ dufoje Jakuboviĉ iris al Nikolao kaj revenis, evidente celinte ricevi informojn por transdoni ilin al la komplotuloj, sed fine okazis ĝis nun malklara konflikto post kiu li foriris senrevene, ricevinte malestimajn menciojn en postaj rememoroj de la decembristoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 166–182 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La tempo pasis, sed la diktatoro ne venis, kio konsternis la decembristojn. Laŭplane Sergej Trubeckoj devis veni post kiam venos la trupoj. Poste evidentiĝis ke li estis apude kaj foje eĉ rigardis kaŝe la placon, sed ne plenumis sian promeson al la kamaradoj. Li dubis ĝis la lasta tago kaj eĉ preparis [[arseno]]n por preni ĝin kaze de aresto kaj tiel eviti la turmentojn, sed en la lasta nokto li ŝanĝis sian decidon kaj intence forlasis la hejmon por ke serĉontaj lin kamaradoj ne povu lin trovi<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 184–192 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Kiel vic-diktatoro anticipe estis elektita Aleksandr Bulatov, amiko de Rilejev de infanaĝo. Li devus atendi ĉe la [[Katedralo Sankta Isaako de Sankt Peterburgo|katedralo Sankta Isaako]] alvenon de imperiestraj grenadistoj kaj sturmokupi la Petropaŭlan fortikaĵon kaj arsenaron. Sed la grenadistoj malfruiĝis, do ilin komandis alia homo. Kelkfoje Bulatov proksimiĝis al Nikolao kun pistolo enmane por mortigi lin, tamen ne pafis. Fine riproĉoj de la konscienco turmentis lin tiel forte, ke en la Petropaŭla fortikaĵo li disbatis sian kapon kontraŭ muroj de sia ĉelo kaj mortis pro [[cerboskuo]]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 192–194 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La homamaso tumultis apude, foje ĵetante brulŝtipojn kaj ŝtonojn kontraŭ militistoj fidelaj al Nikolao, kaj subtenante la ribelulojn per krioj. Kavalerio kelkfoje atakis la tumultulojn. La komplotuloj tamen rifuzis proponojn de la urbanoj aliĝi al la ribelo, timante ĥaoson kaj senliman perforton tra la urbo, kion ili esperis eviti<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 213–218 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Tiutempe surplace akumuliĝis jam {{unuo|10000}} soldatoj fidelaj al Nikolao, kiuj komplete ĉirkaŭis 800 ribelulojn. La suno subiris je 14-58 kaj proksimume je tiu tempo Nikolao ordonis al ĉevala gvardio ataki la Moskvan regimenton, skribinte poste ke konstruistoj de la katedralo de Sankta Isaako komencis ĵeti brulŝtipojn kontraŭ lin kaj liajn militistojn, do li ektimis ke la popolo aliĝos al la ribelo. Tamen pli ol mil kirasitaj kavaleriistoj malsukcesis dispeli 800 infanterianojn. Nikolao referencas al glita glacikovrita tero kaj ne sufiĉe akrigitaj [[rekta sabro|rektaj sabroj]]^{[[:en:Backsword|en]]}, sed sovetia historiistino Milica Neĉkina argumentis ke ĝis decembro la kavaleriistoj certe jam instalis la surhufajn pikilojn aŭ sukcese rajdis sen ili, kaj atentigas ke pluraj atestantoj rakontis pri maldeziro de la militistoj ambaŭflanke mortigi unu la alian, pro kio la ribeluloj pafis ĉefe super la kapoj dum la atakintoj agis malvigle<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 224–230 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Nikolao sendis al la ribeluloj metropoliton Serafim (Glagolevskij), sed ankaŭ lia misio fiaskis<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 232–237 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Tuj poste venis roto de la imperiestraj grenadistoj subestre de Aleksandr Sutgof (proksimume {{unuo|1250}} homoj) kaj mara skipo (pli ol {{unuo|1100}} homoj), danke al kio nombro de la ribeluloj kreskis kvaroble. Post duonhoro venis imperiestraj grenadistoj subestre de Nikolaj Panov. Regimenta komandestro Nikolaj Stjurler (Ludwig Niklaus von Stürler) klopodis haltigi sian regimenton, postkuris ĝin ĝis la Senata placo, sed tie lin pafis Kaĥovskij dum Jevgenij Obolenskij dufoje batis per sabro kontraŭ la kapo, do li falis morte vundita<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 237–242, 271, 334 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Sed tiutempe kontraŭ malpli ol {{unuo|4000}} ribeluloj jam staris {{unuo|9000}} infanterianoj kaj {{unuo|3000}} kavaleriistoj. Krome je apudurbo estis starigitaj kiel rezervo {{unuo|7000}} infanterianoj kaj 22 kavaleriaj skadroj ({{unuo|3000}} kavaleriistoj)<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 336–337 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Sekvis grandprinco Miĥail Pavloviĉ, ĉefo de la Moskva regimento, ĵus sukcesinta venigi al la ĵuro kelkajn ĝiajn taĉmentojn restintajn en la kazernoj. Li alparolis la maristojn, admonante ilin ke lia frato Konstantin vere rezignis je la trono propravole, do ili devas ĵuri al Nikolao. Ivan Puŝĉin ekvidis pistolon en la mano de [[Wilhelm Küchelbecker]] kaj proponis "elseligi" la grandprincon, sed la pistolo misis. Sekvis pliaj kavaleriaj atakoj, sed la ribeluloj rebatis ilin per pafoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 273–277 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Nikolao skribis en siaj rememoroj ke la soldatoj, kriintaj "Konstitucion!" ({{l-ru|Конституцию}}) kvazaŭ miskomprenis tion, kredante ke temas pri edzino de la grandprinco Konstantin Pavloviĉ. Milica Neĉkina je sia analizo de la fontoj montras ke tiu ĉi anekdoto originis je atestoj de Dmitrij Ŝĉepin-Rostovskij dum la enketado, dirinta ke li ordonis al siaj trupoj krii: "Gloron al la imperiestro Konstantin kaj la imperiestrino, edzino lia". Ŝi klarigas ke li tiel klopodis malgrandigi sian kulpon, referencante al sia fideleco kaj lojaleco. Ŝi aldonas ke la gvardianoj laŭ reguloj devis koni ĉiujn membrojn de la cara familio, memori iliajn titolojn kaj rekoni iliajn vizaĝojn, do konsideras la rakonton nura propaganda fabelo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 292–295 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Proksimume je tiu tempo la ribeluloj decidis elekti novan diktatoron anstataŭ la ne veninta Sergej Trubeckoj. Unue oni proponis tion al Nikolaj Bestuĵev kiel staba oficiro kun la la plej alta rango post Trubeckoj, sed li rifuzis tion reference al sia sole marista sperto kaj malkompetento en surteraj aferoj. Iun tempon la trupojn propainiciate gvidis civilulo Ivan Puŝĉin, dirinta al la soldatoj ke li iam militservis. Fine je la 15-a estis elektita Jevgenij Obolenskij kiel stabestro, kiu laŭ armeaj statutoj devus anstataŭi la mankan komandestron. Li trifoje provis aranĝi militan konsilion, sed la vokitoj jam konsideris la aferon malgajnita, do reagis malvigle. Estis jam mallume, ĉiuj suferis malvarmon post kelkaj horoj de preskaŭ senmova starado surplace<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 302–305 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Post la 16-a horo laŭ ordono de Nikolao artilerio ekpafis per [[mitrajlo]]. Lasta provo de paca solvo antaŭ la pafoj estis sendo de komandestro de gvardia artilerio generalo-majoro Ivan Suĥozanet al la ribeluloj, sed ili renkontis lin per indignaj krioj kaj pafoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 310–311 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Mallumo, alveno de la taĉmento de Panov kaj timo ke al la ribeluloj aliĝos la tumultanta apude popolo, instigis Nikolaon uzi artilerion por definitive fini la aferon. "Mia filo okupas la tronon per kanonoj", diris lia patrino, kiam ŝi ekvidis tra la fenestro, ke oni preparas kanonojn al la pafado. {{Citaĵo |teksto = Necesis decidiĝi por rapide fini tion ĉi, alikaze la ribelo povus engaĝi la popolon, kaj tiukaze ĉirkaŭitaj de ĝi trupoj estus en la plej malfacila situacio. |aŭtoro = [[Nikolao la 1-a (Rusio)|Nikolao la 1-a]] |verko = Noticoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 314 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Надо было решиться положить сему скорый конец, иначе бунт мог сообщиться черни, и тогда окруженные ею войска были б в самом трудном положении. }} Sume estis faritaj almenaŭ 7 mitrajlaj salvoj, al kiuj la ribeluloj reagis per fusila pafado. La placo pleniĝis je la vunditoj kaj mortigitoj, la ribeluloj ekfuĝis. Miĥail Bestuĵev haltigis la kurantojn sur la glacikovrita [[rivero Neva]] kaj vicigis ilin, dezirinte marŝi laŭ la rivero al la Petropaŭla fortikaĵo por okupi ĝin kaj minacante kanonan bombadon de la Vintra palaco komenci intertraktojn. Sed artilerio lokita sur la Isaaka flospontono komencis pripafi ilin, la glacio rompiĝis, soldatoj ekdronis kaj estis devigitaj fuĝi plu, pripafataj kaj pelataj de kavalerio. La ribelo estis definitive subpremita<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 319–322 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La aŭtoritatoj raportis ke surplace restis proksimume 80 kadavroj. Princo Jevgenij de Virtembergo (Friedrich Eugen Karl Paul Ludwig von Württemberg) parolis pri kelkcent viktimoj de la mitrajlo, senatano Pavel Divov pri 200, Butenjov pri 300. Oficisto de statistika fako de la Ministerio pri Justico S. N. Korsakov lasis jenan kalkulaĵon<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 319–320 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>: {|class="wikitable sortable" |-style="background:#ddd;" | colspan="8" align="center" | '''Viktimoj''' |- | align="center" |'''Rango''' | align="center" |'''Nombro''' |- |Generaloj || 1 |- |Stabaj oficiroj || 1 |- |Malsuperaj oficiroj de diversaj regimentoj || 17 |- |Malsuperaj ranguloj de la Moskva Imperiestra Regimento || 93 |- |Malsuperaj ranguloj de la Grenadista Imperiestra Regimento || 69 |- |Malsuperaj ranguloj de la Mara Gvardia Skipo || 103 |- |Malsuperaj ranguloj de la Ĉevala Gvardia Regimento || 17 |- |En frakoj kaj uniformaj paltoj<ref>{{l-ru|во фраках и шинелях}}</ref> || 39 |- |Virinoj || 9 |- |Infanoj || 19 |- |Popolanoj || 903 |- |'''Sume''' || '''{{unuo|1271}}''' |} == Arestoj == Tuj komenciĝis la kaptado kaj arestoj de la fuĝintoj. Ĉiuj pordoj kaj pordegoj en la urbo jam estis fermitaj laŭ ordono de polico. La kaptitoj estis pelataj al la Senata placo, kie oni vicigis ilin je kolono kaj poste sendis al la Petropaŭla fortikaĵo. Unu el dokumentoj mencias 680 militistojn, senditajn al la fortikaĵo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 322–324 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Malfruvespere en la apartamento de Rilejev okazis la lasta kunsido dum kiu kelkaj postvivintoj interkonsentis kiel konduti dum la enketado kaj adiaŭis unu la alian. Poeto [[Pjotr Vjazemskij]] venis al Ivan Puŝĉin kaj prenis fermitan tekon kun kopio de la konstitucio de Nikita Muravjov, manskribitajn poemojn de [[Aleksandro Puŝkin]], [[Kondratij Rilejev]] kaj [[Anton Delvig]], tiel savinte la dokumentojn de eventuala aresto — li redonis la tekon al Puŝĉin en 1856, kiam tiu revenos de siberia ekzilo. Nokte al la {{JULGREGDATO|27|12|1825|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} al la Vintra placo venis la unuaj arestitoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = День 14 декабря 1825 года. |lasta = Нечкина |unua = М. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 2 |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = <!-- jaro de la citita fonto sen vikiligilo: 2001 --> |origindato = 1975 |eldonejo = Мысль |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 326–328 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == La reprezalio, ekzekutoj == La proceso daŭris duonjaron. La suboficiroj kaj soldatoj estis juĝitaj je bastonumo (bastonbatado), kio signifis ofte mortopunon aŭ eternan kriplecon. Dum la bastonumo staris 1000 soldatoj unu kontraŭ la alia (en du vicoj) kaj oni trud-tiris la kondamniton inter la spaliro 12-foje. La manoj de kondamnito estis kunligitaj, lin batis ĉiu soldato plenforte. Eĉ la plej fortaj eltenis nur 7–8 trairojn. Kiu pro kompato batis malforte, mem estis bastonumita. Tio okazis plurfoje. Se la kondamnito terenfalis, oni fintiris lin per ŝnurego. La plimulton de la kulpaj oficiroj oni kondamnis je plurjara punlaboro kaj posta ekzilo en [[Siberio]]. Antaŭ la ekzilo, oni forprenis de la kondamnitoj ties rangojn, nobelajn titolojn, familiajn nomojn. 11 edzinoj (el 23) kaj 2 fianĉinoj sekvis siajn kondamnitajn edzojn kaj fianĉojn en la ekzilo malgraŭ jura rajto ĉesigi la geedzecon kaj maleblo reveni laŭplaĉe aŭ kunpreni la infanojn. Pro tio la vorto ''decembristino'' ({{l-ru|декабристка}}) iĝis simbolo de la sindonema, kuraĝa virino kiu propravole sekvas sian edzon al fora loko por akompani lin en ege malfacilaj kondiĉoj. === Pendumado de la ĉeforganizantoj === [[Dosiero:DecembristsExecutionPlaque.jpg|eta|Memorsigno pri la pendumitoj: Rilejev, Pestel, Muravjov-Apostol, Kaĥovskij kaj Bestuĵev-Rjumin.]] Rilejev, Pestel, Muravjov-Apostol, Kaĥovskij kaj Bestuĵev-Rjumin estis kondamnitaj al pendumado. La {{JULGREGDATO|25|7|1826|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} oni vestis la mortkondamnitojn en blankajn, longajn vestojn, surpetis tabulon al la brustoj kun surskribo "car-murdisto". Oni starigis la pendumejon kun 5 maŝoj sur la ekstera remparo de la Petropaŭla fortikaĵo. La kondamnitoj devis surpaŝi longan, komunan benkon. Kiam oni detiris la benkon el sub ili, 3 ŝnuroj rompiĝis. Rilejev, Kaĥovskij kaj Muravjov-Apostol falis suben. Muravjov-Apostol levis sian sangantan, kontuzitan kapon kaj ekkriis: "Malfeliĉa Rusio! Ĉi tie oni ne povas eĉ normale pendumi!" Rezerva ŝnuro mankis, ĉar en Rusio dum jardekoj oni pendumis neniun, la mortopuno ne etis aplikata. Oni enterigis la korpojn sekrete en nekonata loko, eble sur la insulo [[Insulo Dekabristov|Golodaj]] ("Malsata"), poste alinomita insulo de la Decembristoj. La restaĵoj ne estis trovitaj. == Puŝkin kaj la ribelo == [[Aleksandr Puŝkin]], tiam loĝinta en sia bieno [[Miĥajlovskoe]] (proksimume 300 km for de Sankt-Peterburgo), plurfoje esprimis sian simpation al la komplotuloj kaj post ekscii pri la okazonta insurekcio, tuj ekveturis per sledo al la ĉefurbo, sed laŭvoje li vidis leporon transkuri la vojon kaj poste pastron de najbara monaĥejo de [[Svjatogorsk]]. Ambaŭ aferoj estis konsiderataj malbona aŭguro en la rusa tradicio, do li kiel la homo tre superstiĉa, revenis hejmen. Poste li renkontiĝis kun Nikolao kaj agnoskis ke se tiutage li estus en Sankt-Peterburgo, li certe troviĝus inter siaj amikoj. Tamen la {{JULGREGDATO|22|7|1826|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} en letero al Pjotr Vjazemskij li skribis: "La ribelo kaj la revolucio neniam plaĉis al mi, tio estas la vero" ({{l-ru|Бунт и революция мне никогда не нравились, это правда}}). == Vidu ankaŭ == * [[Decembristoj]] * [[Insulo Dekabristov]] == Referencoj == {{Projektoj}} {{Referencoj|3}} [[Kategorio:Historio de la Rusia Imperio]] [[Kategorio:Ribeloj en Rusio]] [[Kategorio:Sekretaj societoj]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1825]] [[Kategorio:Ribeloj en la 19-a jarcento]] [[Kategorio:Insurekcioj]] h7xt7q1zx91hvr4md38u4s2lnarxxyj 0 79959 9367380 8453262 2026-05-05T23:01:34Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9367380 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Sokolniki (apartigilo)}} {{Informkesto urbo |regiono-ISO=RU |tipo1=reliefo |zomo=10 }} '''Sokolniki''' ({{Lang-ru|Сокольники}}) estas [[urbo]] en la [[Rusia Federacio]]. Ĝi apartenas al la [[Tula provinco]] kaj estas en la [[Eŭropa Rusio|eŭropa parto de Rusio]] en la [[Centra federacia regiono]] de la federacio. Kiel la tuta provinco la urbo situas sur la [[Orienteŭropa ebenaĵo]]. En la jaro 1959 la urbo havis 16,1 mil loĝantojn. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} tie vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². {{Unua}} {{ĝermo|Rusio}} [[Kategorio:Urboj de Tula provinco]] nrt5yh2kvqt9kfghv8od0ryfpje4ct4 9367383 9367380 2026-05-05T23:06:04Z ThomasPusch 1869 9367383 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Sokolniki (apartigilo)}} {{Informkesto urbo |regiono-ISO=RU-TUL |situo de=Situo en la [[Tula provinco|provinco]] |situo sur mapo2= Eŭropa Rusio |situo de2=Situo en la [[Eŭropa Rusio|eŭropa parto de Rusio]] |tipo1=reliefo |tipo2=reliefo |zomo=10 }} '''Sokolniki''' ({{Lang-ru|Сокольники}}) estas [[urbo]] en la [[Rusia Federacio]]. Ĝi apartenas al la [[Tula provinco]] kaj estas en la [[Eŭropa Rusio|eŭropa parto de Rusio]] en la [[Centra federacia regiono]] de la federacio. Kiel la tuta provinco la urbo situas sur la [[Orienteŭropa ebenaĵo]]. En la jaro 1959 la urbo havis 16,1 mil loĝantojn. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} tie vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². {{Unua}} {{ĝermo|Rusio}} [[Kategorio:Urboj de Tula provinco]] 6h2y68ftnfezyp5alyob38mfy6850l1 9367384 9367383 2026-05-05T23:06:53Z ThomasPusch 1869 9367384 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Sokolniki (apartigilo)}} {{Informkesto urbo |regiono-ISO=RU-TUL |situo de=Situo en la [[Tula provinco|provinco]] |situo sur mapo2= Eŭropa Rusio |situo de2=Situo en la [[Eŭropa Rusio|eŭropa parto de Rusio]] |tipo1=reliefo |tipo2=reliefo |zomo=10 }} '''Sokolniki''' ({{Lang-ru|Сокольники}}) estas [[urbo]] (kaj tielnomata "mikrodistrikto") en la [[Rusia Federacio]]. Ĝi apartenas al la [[Tula provinco]] kaj estas en la [[Eŭropa Rusio|eŭropa parto de Rusio]] en la [[Centra federacia regiono]] de la federacio. Kiel la tuta provinco la urbo situas sur la [[Orienteŭropa ebenaĵo]]. En la jaro 1959 la urbo havis 16,1 mil loĝantojn. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} tie vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². {{Unua}} {{ĝermo|Rusio}} [[Kategorio:Urboj de Tula provinco]] 1teylv8p2qyeridi7jnc5c645tyqzcp 0 85662 9367444 9144983 2026-05-06T03:21:41Z Filozofo 3592 /* */ Lingvaj plibonigoj 9367444 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Roentgen-Roehre.svg|eta|280px|Eligilo de ikso-radioj el [[elektrona tubo]].]] '''Ikso-radioj''' aŭ '''X-radiado''' aŭ '''rentgena radiado''' estas tipo de [[joniga radiado]], kiu formas parton de la [[elektromagneta spektro]], kaj estas do formata de [[fotono]]j. Ĝi estas tre energia, kvankam ĝenerale oni uzas la nomon por parto de la spektro kun malpli granda frekvenco ol la [[gama-radiado]]. Ĝia ondolongo troviĝas inter 10 kaj 0,1 [[nanometro]]j. La iksoradioj estis malkovritaj en [[1895]] de la germana [[fizikisto]] [[Wilhelm Conrad Röntgen]]. Li dokumentis ĝiajn ecojn, kaj, ĉar nekonataj, donis al ili la nomon '''X'''. En diversaj lingvoj ili estas ankaŭ konataj kiel Röntgen- aŭ '''rentgena radiado'''. [[Dosiero:X-ray boy hand.jpg|150px|eta|maldekstra|Radiografio de la mano de infano]] La ikso-radioj formiĝas en la ekstera tavolo de la [[atomo]]j, pro fenomenoj okazantaj al [[elektrono]]j en siaj orbitoj, jen pro ''saltado'' inter energiaj tavoloj, aŭ pro subita malakcelo de la elektrono. Fakte tiu origino estas la ĉefa diferenco al la gama-radiado, kiu estas formita en la atoma [[nukleo]]. La ikso-radioj estas uzataj ĉefe por la bildigo de la interno de la materio, profitante ĝian grandan kapablon de trairado de la fizikaj korpoj. La plej konata utiligo estas la medicina [[radiografio]], kiu permesas la vidadon de la interno de la korpo, ĉefe de la malmolaj organoj. Ankaŭ estas kutima la industria radiografio, por ekzameni la internon de la materialoj aŭ la ujoj. [[Dosiero:X-ray by Wilhelm Röntgen of Albert von Kölliker's hand - 18960123-02.jpg|eta|180ra|Ikso-radia bildo prenita de [[Wilhelm Conrad Röntgen]]]] == Eksteraj ligiloj == * http://www.crtsite.com/page5.html <!-- La Katodo (Duonrekto, Rajo, Radio) Tuba situo --> * http://www.rad.rwth-aachen.de/lernprogramm/grd.htm <!-- _Основы_ _рентгеновской_ _диагностики_ (_нем_.) --> * http://www.orau.org/ptp/articlesstories/invisiblelight.htm * http://www.ratical.org/radiation/KillingOurOwn/KOO6.html {{Projektoj}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Elektromagneta radiado]] [[Kategorio:Radiologio]] [[Kategorio:Marie Curie]] rgc8318lmfw8new220dqc5037cun82w 0 87064 9367301 8705119 2026-05-05T18:10:37Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367301 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Anna MOFFO''' (naskita la {{daton|27|junio|1932}} en [[Wayne (Pensilvanio)]],<ref name="abc"/> mortis la {{daton|10|marto|2006}} en [[Novjorko]])<ref name="FAZ">[http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/oper-anna-moffo-in-new-york-gestorben-1304224.html artikolo ''Anna Moffo in New York gestorben'' (germane: "Mortis Anna Moffo en Novjorko")] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230301120451/https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/oper-anna-moffo-in-new-york-gestorben-1304224.html |date=2023-03-01 }} en la germanlingva gazeto ''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]'' la 11-an de marto 2006 ({{de}})</ref> estis [[Italio|ital-devena]] [[Usono|usona]] [[kantisto|kantistino]] de [[opero]]j, en la fako "lirika [[soprano]]". Ŝi studis kantadon ĉe la muzika instituto ''Curtis'' en [[Filadelfio]] kaj en 1955 gajnis la konkurson ''Young Artists Audition'' kaj ''[[Programo Fulbright|Fulbright]]''-[[Stipendio|stipendion]]<ref name="abc">[https://www.abc.net.au/classic/programs/legends/legends/12318680 biografia prezento en la aŭstralia radiokanalo ''ABC'' de junio 2020, sondosiere jam ne plu aŭdebla, sed restas la legebla artikolo] ({{en}})<!-- se la paĝo iam malaperus, jen arkive: https://web.archive.org/web/20200808011800/https://www.abc.net.au/classic/programs/legends/legends/12318680 --></ref> por studi en [[Romo]] ĉe akademio ''Santa Cecilia''. Samjare en 1955 ŝi debutis en [[Spoleto]] kiel ''Norina'' en la opero [[Don Pasquale]] ([[Donizetti]]). En 1956 ŝi rolis en televida prezento de ''[[Madama Butterfly|Madame Butterfly]]''<ref name="FAZ"/> sub reĝisorado de [[Mario Lanfranchi]]. En 1957 ŝi geedziĝis kun li.<ref name="gbopera">[https://www.gbopera.it/2020/06/anna-moffo-27-giugno-1932-9-marzo-2006-un-ritratto/ ''Anna Moffo - un ritratto'' - biografia artikolo en la retejo ''gbopera.it''] ({{it}})</ref> Samjare ŝi debutis en Usono en ''[[La Bohème]]'' prezentita en [[Ĉikago]]. La pinto de ŝia sukceso estis en la [[1960-aj jaroj]]. Ŝi havis ne nur belegan voĉon, sed estis konsiderata unu el la dek plej belaj virinoj de Italio. Bedaŭrinde fine de la 1960-aj jaroj ŝia voĉo suferis, kaj ŝi devis rezigni la operan kantadon.<ref>[https://www.discogs.com/artist/170760-Anna-Moffo biografia artikolo en la retejo ''discogs.com''] ({{en}}) </ref> En Italio inter [[1960]] kaj [[1973]] ŝi prezentis televidan spektaklon, kiu portis ŝian nomon.<ref>[https://www.allmusic.com/artist/anna-moffo-mn0000746081/biography biografia artikolo en la retejo ''allmusic.com''] ({{en}})</ref> En [[1972]] ŝi eksedziĝis de Lanfranchi; en [[1974]] ŝi edziniĝis al ''Robert Sarnoff''. En [[2006]] ŝi mortis pro [[apopleksio]]. Laŭ onidiroj ŝi eble naskiĝis ne vere en 1932, sed jam en 1930. Moffo parolis [[Esperanto]]n kaj en intervjuo menciis, ke tio estas memkompreneblaĵo. == Filmoj == * [[La sonnambula|La Sonnambula]] (1956) * Austerlitz (1960) * Menage all'italiana (1965) * [[La traviata|La Traviata]] (1967) * Una Storia d'amore (1969) * The Adventurers (1970) * La Ragazza di nome Giulio (1970) * Concerto per pistola solista (1970) * Il Divorzio (1970) * Die Czardasfürstin (1971) * Lucia di Lammermoor (1971) * Die Schöne Helena (1974, kun [[René Kollo]], [[Josef Meinrad]], [[Ivan Rebroff]]) == Bildoj == * [[w:en:File:Anna Moffo Portrait as Violetta.jpg|Foto el 1965]] * [[w:it:File:Anna Moffo.jpg|Foto el 1972]] {{Projektoj}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{-}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Moffo, Anna}} [[Kategorio:Operkantistoj]] [[Kategorio:Usonaj kantistoj]] [[Kategorio:Usonaj esperantistoj]] g4py3hf3evi5oqvr6hpwwv5ojeg1dic 0 107893 9367361 9208202 2026-05-05T22:16:57Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367361 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Anton Szandor LaVey'''<ref name="rollingstone-1991">Wright, Lawrence – "It's Not Easy Being Evil in a World That's Gone to Hell", Rolling Stone, September 5, 1991: 63–68, 105–16.</ref> (kaŝnomo de '''Howard Stanton Levey'''; [[11a de aprilo]], [[1930]] – [[29a de oktobro]], [[1997]]) estis Usona [[aŭtoro]], [[Karnavalo|karnavala]] kaj [[Cirkartoj|cirka]] prezentisto, [[muzikisto]] kaj okultisto. Li estis la fondinto de la [[Kirko de Satano]] kaj la religio de moderna Satanismo. Li verkis plurajn librojn inkluzive ''[[La Satana Biblio]]'', ''La Satanaj Ritoj ''(angle: The Satanic Rituals), ''La Satana Sorĉistino ''(angle: The Satanic Witch), ''La Notlibro de la Diablo ''(angle: La Devil's Notebook) kaj ''Satano Parolas''! (angle: Satan Speaks!). LaVey estis nomita per pluraj inkluzive "La Patro de Moderna Satanismo", "La Nigra Papo" kaj "la plej malbona viro en la mondo".<ref>[https://books.google.com/books?id=1ovVPyL6AmwC&pg=PA91&lpg=PA91&dq=father+of+modern+satanism+lavey&source=bl&ots=Zg0MUpnyHS&sig=SPn6FA6GUTsHzIwE6jjQ8vwydlc&hl=en&sa=X&ei=W9R0VenHIsarsAWjqIPACA&ved=0CEkQ6AEwBg#v=onepage&q=father%20of%20modern%20satanism%20lavey&f=false Guglolibroj: father of modern satanism lavey]</ref><ref>http://www.sfgate.com/news/article/Anton-LaVey-Church-of-Satan-founder-3309154.php</ref><ref>http://www.maryellenmark.com/text/magazines/rolling%20stone/920S-000-004.html</ref> == Biografio == === Frua vivo === LaVey naskiĝis kiel Howard Stanton Levey en Ĉikago, Ilinojo. Lia patro, Michael Joseph Levey (1903–1992), de Ĉikago, Ilinojo edzinigis la patrinon de LaVey, la eksa Gertrude Augusta Coultron kiu naskiĝis al [[Rusoj|rusa]] patro kaj [[Ukrainoj|ukraina]] patrino kiuj elmigris al [[Ohio]] en 1893; ambaŭ fariĝis naturalizitaj usonaj civitanoj en 1900. La familio de LaVey translokiĝis al Kalifornio, kie li pasigis sian fruan vivon en la areo de la Sanfracisko Golfo. Liaj gepatroj subtenis liajn muzikajn interesojn, kaj li provis plurajn instrumentojn; liaj plej ŝatatoj estis klavaroj kiel la [[Orgeno|piporgeno]] kaj la vapor-orgeno. Li faris siajn proprajn versiojn de senvortaj komponaĵoj kiel Harlem Nocturne de Earle Hagen.<ref>{{YouTube|6FEV2F55g6A}}</ref> Li ĉeestis Tamalpais Mezlernejo en Mill Valley, Kalifornio, ĝis la aĝo de 16 jaroj.<ref name="sfgate1">{{Cite news|last = Hatfield|first = Larry D.|title = Anton LaVey, Church of Satan founder|url = http://www.sfgate.com/news/article/Anton-LaVey-Church-of-Satan-founder-3309154.php|accessdate = January 3, 2013|date = November 7, 1997|newspaper = [[The San Francisco Chronicle]]}}</ref><ref name="Stafford">{{Cite news|last = Stafford|first = Matthew (Tam 1978)|title = Cool for school: For 100 years, it's been one Tam thing after another...|url = http://web.archive.org/web/20120314024245/http://www.pacificsun.com/story.php?story_id=2313|accessdate = March 14, 2012|newspaper = Pacific Sun|date = August 22, 2008}}</ref> Laŭ lia biografio, li lasis mezlernejon por aliĝi al la [[Cirkartoj|cirko]] kaj poste [[Karnavalo|karnavaloj]], unue kiel laborumulo kaj kaĝulo en spektaklo kun la grandaj katoj, poste kiel muzikisto ludanta la vapor-orgenon. LaVey poste asertis ke li vidis multajn el la samaj viroj ĉeestintaj kaj la seksemajn sabat-noktajn spektaklojn kaj la kristanajn tend-spektaklojn dimanĉo-matene. Li asertis ke ĉi tiu fenomeno fortigis lian ĉiam pli cinikan vidon pri religio. Poste laŭsupoze li ludi la pianon kaj piporgenon en baroj, salonoj kaj nokt-kluboj, sed malmulta atestaĵo pri tiu tempo haveblas. En la antaŭparolo al la germana versio de ''[[La Satana Biblio]]'', li citas ĉi tiun tempon kiel la impeton por spiti Kristanan religion kiel li komprenadas ĝin. Dum li ludis orgenon en [[Losanĝeleso|Los-Anĝelesaj]] burleskaj domoj, li supoze havis nelongan aferon kun tiame nekonata [[Marilyn Monroe]] kiam ŝi estis dancistino ĉe la Maja Teatro (angle: Maya Theater). Tiun aserton malakceptas tiuj konantaj Monroe, kaj ankaŭ la estro de la Maja, Paul Valentine, kiu diris ke ŝi neniam dancis por li, sed ankaŭ ke la teatro neniam ajn servis kiel burleska domo.<ref name="chuch">''The Church of Satan'' by Michael Aquino p. 17-19, detailing information from Harry Lipton, Monroe's agent, Paul Valentine and Edward Webber"</ref> Laŭ sia biografio, LaVey translokiĝis ree al Sanfrancisko, kie li laboris dum tri jaroj kiel fotisto por la Sanfranciska Polica Departemento. Li laboretis kiel metapsikia esploristo, kiu konsiladis al la "frenezuloj" rifuzitaj de la polica departemento. Postaj biografiistoj dubis ĉu LaVey iam ajn laboris kun la SPD ĉar neniuj registroj subtenas la aserton.<ref name="rollingstone-1991">Wright, Lawrence – "It's Not Easy Being Evil in a World That's Gone to Hell", Rolling Stone, September 5, 1991: 63–68, 105–16.</ref><ref>{{Cite book|last = Lewis|first = James R.|title = Legitimating New Religions|url = http://books.google.com/books?id=hdYSdts1udcC&pg=PA109|page = 109|publisher = Rutgers University Press|year = 2003|isbn = 0813533244}}</ref> Dum ĉi tiu periodo, <span>La</span>Vey estis amiko kun pluraj verkistoj asociitaj kun la revuo ''[[Weird Tales|Strangaj Rakontaj]]'' (angle: Weird Tales). Bildo de li kun George Haas, Robert Barbour Johnson (kiun li renkontis en la cirko kiel besto-trajnisto kaj pentristo de karnavalaj scenoj) kaj Clark Ashton Smith aperas en biografio de Blanche Barton, "La Sekreta Vivo de Satanisto." En 1950, LaVey renkontis Carole Lansing kaj ili geedziĝis la sekvantan jaron. Lansing naskis la unuan filinon de LaVey, Karla LaVey, en 1952. Ili divorcis en 1960 post kiam LaVey ekis avidi al Diane Hegarty. Hegarty kaj LaVey neniam geedziĝis; tamen, ŝi estis lia kunulo dum dudek kvin jaroj kaj naskis lian duan filinon, Zeena Galatea Schreck (antaŭe LaVey), en 1963.<ref>{{Cite news|first = Don|last = Lattin|authorlink = |author2 = |title = Satan's Den in Great Disrepair|url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fchronicle%2Farchive%2F1999%2F01%2F25%2FMN77329.DTL|quote = Both Karla LaVey {{sic}} and Schreck were the product of LaVey's common-law marriage to Diane Hegarty from 1962 to 1986. One of the highlights of that unholy union was Schreck's 1967 satanic baptism at the Black House, when she was three years old.|work = [[San Francisco Chronicle]]|date = January 25, 1999|accessdate = 2009-09-16}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050419094613/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fchronicle%2Farchive%2F1999%2F01%2F25%2FMN77329.DTL |date=2005-04-19 }}</ref> Je la fino de ilia interrilato, Hegarty procesis kontraŭ li por financa subteno.<ref>{{Cite news|first = |last = |authorlink = |author2 = |title = Palimony Suit Rests on Bed of Nails|url = http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=SL&p_theme=sl&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB328CE29A0D936&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|quote = On paper, the agreement seemed friendly enough: She got the 1967 Jaguar. He got the 1936 Cord, the 1972 Datsun 280 and the 1976 Cadillac limousine. Still to be decided were the medieval torture implements, the crystal ball, the devil bust, the bed of nails and the classic wooden coffin. But now, the whole thing has become a devil of an issue in San Francisco Superior Court, as the nation's first prince and princess of darkness square off in legal proceedings.|work = [[St. Louis Post-Dispatch]]|date = September 11, 1988|accessdate = 2009-09-16}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130522214740/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=SL&p_theme=sl&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB328CE29A0D936&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |date=2013-05-22 }}</ref><ref>{{Cite news|first = Richard|last = Phillips|authorlink = |author2 = |quote = Anton Szandor LaVey, high priest of San Francisco's Church of Satan, lived with Diane Hegarty for 22 years. Now they are squaring off in a palimony suit over household property.|url = http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/24828128.html?dids=24828128:24828128&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Sep+13%2C+1988&author=Richard+Phillips&pub=Chicago+Tribune+%28pre-1997+Fulltext%29&desc=THE+END+IS+NEAR-AGAIN&pqatl=google|title = The End is Near|work = Chicago Tribune|date = September 13, 1988|accessdate = 2009-09-16}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121022153654/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/24828128.html?dids=24828128:24828128&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Sep+13,+1988&author=Richard+Phillips&pub=Chicago+Tribune+(pre-1997+Fulltext)&desc=THE+END+IS+NEAR-AGAIN&pqatl=google |date=2012-10-22 }}</ref> === Kirko de Satano === Fariĝanta loka famulo per lia [[Paranormaleco|paranormala]] esploro kaj vivaj spektakloj kiel orgenisto, inkluzive ludi la Wurlitzer vapor-orgenon ĉe la Lost Weekend koktela salono, li allogis multajn Sanfranciskajn famulojn al siaj festoj. Gastoj inkluzivis Carin de Plessin, Michael Harner, Chester A. Arthur III, [[Forrest J. Ackerman|Forrest J Ackerman]], Fritz Leiber, Cecil E. Nixon kaj Kenneth Anger. LaVey formis la grupon Ordo de la Trapezo, kiu poste evoluis en la regantan korpon de la [[Kirko de Satano]]. LaVey komencis prezenti vendred-vesperajn prelegojn pri la okulto kaj ritoj. Membroj de ĉi tiu cirklo sugestis ke li havis la bazon por nova religio. Je [[Valpurga Nokto]] (germane: Walpurgisnacht), 30a de aprilo, 1966, li rite razis sian kapon, supoze "laŭ la tradicio de praaj mortigistoj", deklaris la naskiĝon de la [[Kirko de Satano]] kaj proklamis 1966 kiel "Jaro Unu", Anno Satanas — la unua jaro de la Aĝo de [[Satano|Satano.]] Gazetara atento sekvis la postan Satanan geedziĝan ceremonion de ĵurnalisto John Raymond al Nov-Jorka socialulo Judith Case la [[1an de februaro]] [[1967]]. La ''Los Angeles Times'' kaj ''[[San Francisco Chronicle]]'' estis inter la ĵurnaloj kiuj verkis artikolojn nomantajn lin "''<span>La</span> Nigra Papo''". LaVey elfaris Satanajn baptojn (inkluzive ''la'' unuan Satanan bapton en historio por lia trijara filino Zeena, dediĉanta ŝin al Satano kaj la Maldekstra Vojo. La bapto gajnis tutmondan diskonigon kaj estis originale registrita sur La Satana Meso albumo (angle: The Satanic Mass LP). LaVey ankaŭ faris Satanaj entombigojn (inkluzive unu por maramea maŝin-riparisto tria-klaso Edward Olsen, kaj faris albumon nomita ''La Satana Meso''.<ref>{{Cite web|title = The Satanic Mass/Zeena's Baptism Track A9 go to 3:42|url = http://www.youtube.com/watch?feature=endscreen&v=s_M09vuLQAc&NR=1}}</ref><ref>{{Cite web|title = The Satanic Mass, Track A9 (Zeena's Baptism)|url = http://www.discogs.com/Anton-LaVey-The-Satanic-Mass/release/1166426|publisher = Murgenstrumm, 1968 Vinly LP}}</ref><ref>{{Cite web|title = Satanist Anton LaVey Baptising Daughter|url = http://www.corbisimages.com/stock-photo/rights-managed/U1556387/satanist-anton-lavey-baptising-daughter|publisher = Bettmann/CORBIS|location = San Francisco, California, USA|date = May 23, 1967|quote = LaVey [...] said the mystic ceremony was the first such baptism in history.|accessdate = 2015-09-08|archiveurl = https://web.archive.org/web/20111031195234/http://www.corbisimages.com/stock-photo/rights-managed/U1556387/satanist-anton-lavey-baptising-daughter|archivedate = 2011-10-31}}</ref><ref>{{Cite web|title = clippings of Zeena's baptism world wide|url = http://zeena.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=109%3Apress-coverage-of-zeenas-baptism-1967-1968&catid=41&Itemid=57|accessdate = 2015-09-08|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141015222105/http://zeena.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=109%3Apress-coverage-of-zeenas-baptism-1967-1968&catid=41&Itemid=57|archivedate = 2014-10-15}}</ref> En la malfruaj 1960aj jaroj kaj fruaj 1970aj jaroj, LaVey kombinis ideologiajn influojn de [[Friedrich Nietzsche]], [[Ayn Rand]], [[H. L. Mencken]], [[Jack London]] kaj [[Socia darvinismo|Socia Darvinismo]]<ref>{{Cite web|title = Satanism: The Feared Religion by Magus Peter Gilmore references Social Darwinism as a satanic philosophy.|url = http://www.churchofsatan.com/satanism-the-feared-religion.php}}</ref> kun la ideologio kaj ritaj praktikoj de la [[Kirko de Satano]].<ref>Lewis, James R. "[http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/lewis2.html Who Serves Satan?]</ref> Li skribis eseojn enkondukitajn per reverkitaj eltiraĵoj de la verko de Ragnar Redbeard ''Forto Egalas Rajton'' kaj konkludita per "Satanigitaj" versioj de ''La Enokaj Ŝlosiloj'' de [[John Dee]] por krei librojn kiel ''La Kompleta Sorĉistino ''(angle: The Compleat Witch) (ree publikigita en 1989 kiel ''La Satana Sorĉistino'') kaj ''La Satanaj Ritoj ''(angle: The Satanic Rituals)''.'' La lasta libro ankaŭ inkluzivis ritojn prituŝantajn la laboron de [[H. P. Lovecraft]]; ĉi tiuj ritoj estis efektive verkitaj de Michael A. Aquino, kiu poste trovus la Templon de Seto. Pro kreskanta videbleco tra liaj libroj, LaVey estis la temo de multaj artikoloj en amaskomunikiloj ĉirkaŭ la mondo, inkluzive popularajn revuojn kiel ''Look,'' ''McCall's'', ''[[Newsweek]],'' kaj ''[[TIME]],'' kaj ankaŭ pluraj revuoj por viroj. Li ankaŭ aperis en babil-spektakloj kiel ''The Joe Pyne Spektaklo'', ''Donahue'' kaj ''The Tonight Show,'' kaj en la ĉef-longeca kulturfilmo ''Satanis'' en 1970. Li estus kreditita por la publika agnosko de Satanismo kaj sorĉisto en Usono dum la 1960aj jaroj, 1970aj jaroj, kaj poste. En 1972 la publika laboro ĉe La Nigra Domo de LaVey en [[Sanfrancisko]] estis finita kaj laboro estis daŭrita per "grotoj" aŭ duarangaj filioj de la [[Kirko de Satano]] troviĝitaj dum Usono kaj kelkaj en aliaj landoj. La tria kaj fina kunulo de LaVey estis Blanche Barton. Barton kaj LaVey estas la gepatroj de Satan Xerxes Carnacki LaVey, naskita 1an de novembro, 1993. Barton sukcesis LaVej kiel la estro de la Kirko post lia morto, kaj ŝi poste cedis al Magus Peter H. Gilmore. === Morto === Anton LaVey mortis la [[29an de oktobro]], [[1997]], en Kuraca Centro de Sanktulo Maria (angle: St. Mary's Medical Center) en [[Sanfrancisko]] pro pulma malsano.<ref>{{Cite news|first = |last = |authorlink = |author2 = |title = Anton LaVey; Founded the Church of Satan|url = |quote = Anton LaVey, who founded the Church of Satan in 1966 and wrote the "Satanic Bible" as a guide for international followers, has died at the age of 67. LaVey was cremated Tuesday after a satanic funeral at Woodlawn Memorial Chapel in Colma. Security concerns led his daughter, Church of Satan High Priestess Karla LaVey, to demand "absolute secrecy from all who knew of LaVey's death and satanic funeral," family spokesman Lee Houskeeper said. ...|work = Los Angeles Times|date = November 8, 1997|accessdate = 2009-09-17}}</ref> Li estis prenita al la Centro de St. Maria, [[Katolika Eklezio|katolika]] [[malsanulejo]], ĉar ĝi estis la plej proksima haveble. Sekreta Satana entombigo, ĉeestita nur per invito, festis en Colma, [[Kalifornio]] post kiam la korpo de LaVey estis [[Kremacio|cindrigita]].<ref name="sfgate1"/> == Verkoj rilate al LaVey == === Verkoj de LaVey === * ''[[La Satana Biblio]] ''(angle: The Satanic Bible) (1969) (Avon, ISBN 0-380-01539-0) * ''La Satanaj Ritoj'' (angle: The Satanic Rituals) (1972) (Avon, ISBN 0-380-01392-4) * ''La Satana Sorĉistino'' (angle: The Satanic Witch) (1989) (Feral House, ISBN 0-922915-00-8) * ''La Notlibro de la Diablo'' (angla: The Devil's Notebook) (1992) (Feral House, ISBN 0-922915-11-3) * ''Satano Parolas''! (angle: Satan Speaks!) (1998) (Feral House, ISBN 0-922915-66-0) === Verkoj inkluzivantaj la skribojn de LaVey === * "Misanthropia", ''Rants and Incendiary Tracts: Voices of Desperate Illuminations'' 1558–Present!, Redaktita de [[Bob Black]] kaj Adam Parfrey (Amok Press kaj Loompanics Unlimited, 1989, ISBN 0-941693-03-1) * "La Invisible War", ''Apocalypse Culture'': Expanded and Revised eldono, redaktita de Adam Parfrey (Amok Press, 1990, ISBN 0-922915-05-9) * "Antaŭparolo", ''Forto Egalas Rajton'' ''aŭ La Transvivo de la Plej Kapablaj'' de Ragnar Redbeard, LL.D., Redaktita de Katja Lane (M.H.P. & Co., Ltd, 1996, ISBN 0-915179-12-1) === Verkoj pri LaVey === * The Devil's Avenger: A Biography of Antaon Szandor LaVey de Burton H. Wolfe (Pyramid Books, 1974, ISBN 0-515-03471-1, Ne plu haveblas) * ''The Black Pope''<nowiki> de Burton H. Wolfe (treege reviziita kaj ĝisdatigita eldono de The Devil's Avenger; havebla ĉe http://themindopeningbooks.us/)</nowiki> * ''The Secret Life of a Satanist'': The Official Biography of Anton LaVey de Blanche Barton (Feral House, 1990, ISBN 0-922915-12-1). * <nowiki>Popular Witchcraft: Straight from the Witch's Mouth de Jack Fritscher; kun Anton LaVey (University of Wisconsin Press: Popular Press, 2004, ISBN 0-299-20300-X, hardcover, </nowiki>[[Specialaĵo:BookSources/029920300X|ISBN 0-299-20304-2]], poŝlibro) * La 2009 spektaklo 'Debate' (angle: Debato) de irlanda verkisto Seán Ferrick prezentas LaVey kiel karakteron. Li estas unu el kvar atestantoj en kazo inter Dio kaj La Diablo. Okazoj de lia vivo (kaj antaŭ- kaj post-mortaj) estas uzitaj kiel atestaĵo. La rolo de LaVey estis ludita de Mark O'Brien kaj Fiachra MacNamara == Muziko de Anton LaVey == * ''La Satana Meso'' (Murgenstrumm Records, 1968; re-vendita en KD kun unu plua afero, "Himno de la Satana Imperio aŭ La Batala Himno de la Apokalipso", de Amarillo Records, 1994; Mephisto Media, 2001) * Answer Me/Honolulu Baby (Amarillo Records, 1993) * ''Strange Music'' (Amarillo Records, 1994; nun havebla per Reptilian Records) * ''Satan Takes a Holiday'', KD (Amarillo Records, 1995; nun havebla per Reptilian Records) == Vidu ankaŭ == * [[Kirko de Satano|Kirko de Satan]] * [[La Satana Biblio]] == References == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} === Skriboj de LaVey (nur en la angle) === * [http://churchofsatan.com/Pages/NineStatements.html La Naŭ Satanaj Eldiroj] * [http://churchofsatan.com/Pages/Eleven.html La Dek unu Satanaj Reguloj de la Tero] * [http://churchofsatan.com/Pages/Sins.html La Naŭ Satanaj Pekoj] * [http://www.churchofsatan.com/pentagonal-revisionism.php Kvarangula Reviziismo: Kvin-punkta Programo, 1988] * [http://www.churchofsatan.com/Pages/MostPower.html La Plej Forta Religio de la Mondo] * [http://www.churchofsatan.com/Pages/EnochianGuide.html Gvidilo pri Kiel Elparoli la Enokan Lingvon] * [http://www.churchofsatan.com/Pages/LaVeyLFTDevil-1969.html Leteroj De La Diablo] de ''The National Insider'', Vol. 14, Nm. 17, 27a de aprilo, 1969. * [http://www.churchofsatan.com/Pages/LaVeyPastOccultism.html Pri Okultismo de la Pasinteco] de ''The Cloven Hoof'', septembro 1971 c.E., Volumo Tri, Numero Naŭ. === Intervjuoj kun LaVey === * [http://www.churchofsatan.com/Pages/LaVeyOccultAmerica.html Sekcio koncerne al Anton LaVey] en Ĉapitra XII (Satan in the Suburbs) de "Occult America" de John Godwin (Doubleday & Company, Inc., 1972) * [http://www.churchofsatan.com/Pages/LaVeyEverythingYouEver.html Sekcio koncerne al Anton LaVey] en "Everything You Ever Wanted to Know About Sorcery, But Were Afraid to Ask" de Arlene J. Fitzgerald (Manor Books, 1973) * “Anton LaVey: America's Satanic Master of Devils, Magic, Music, and Madness” de Walt Harrington en "[[The Washington Post]] Revuo", 23a de februaro, 1986. * “Anton LaVey / La Kirko de Satano Intervjuo” de Eugene Robinson en "[[La naskiĝo de la tragedio el la spirito de la muziko|The Birth of Tragedy]]", Ne. 4 "The God Issue", novembro 1986 – januaro 1987 * "[http://www.churchofsatan.com/Pages/HighSoc.html Dinner with the Devil]: An evening with Anton Szandor LaVey, the High Priest of the Church of Satan" de Pastro Bob Johnson en "High Society", aŭgusto 1994. * "The Doctor is in......" De Shane & Amy Bugbee en "MF Magazine" #3, Summer 1997. * Interview with[http://www.velvethammerburlesque.com/pages/antonlavey.html  Anton LaVey] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060113173318/http://www.velvethammerburlesque.com/pages/antonlavey.html |date=2006-01-13 }} de Michelle Carr kaj Elvia Lahman, originale eldonita en la septembro 11, 1997 Velvet Hammer memoraĵo programo. === Pri LaVey === * [https://web.archive.org/web/20090725101202/http://dope420.tripod.com/LaVey.html Mallonga biografia skizo] kun aparta fokuso pri lia influo sur [[Marilyn Manson]], prenita de "Spin Magazine" (februaro 1998, pg. 64). * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=6838 Anton LaVey] <span>ĉe</span> ''Find a Grave'' {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Lavey, Anton Szandor}} [[Kategorio:Usonaj ateistoj]] [[Kategorio:Usonaj orgenistoj]] [[Kategorio:Rusdevenaj usonanoj]] [[Kategorio:Ukrainaj usonanoj]] [[Kategorio:Fondintoj de religioj]] [[Kategorio:Usonaj judoj]] n3ektrb0poznbf0z7kul6891lf50344 0 121439 9367327 8670984 2026-05-05T19:22:04Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367327 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Ansergrifo |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero=Gyps fulvus in flight - Spain.jpg |dosiero2 = Gyps fulvus -Basque Country-8.jpg | dosiero larĝo=300px | dosiero2 larĝo=300px |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |regno aŭtoritato = |regno2 = animalo |filumo = [[Ĥordulo]]j ''Chordata'' |filumo aŭtoritato = |klaso = [[Birdo|Birda klaso]] ''Aves'' |klaso aŭtoritato = |ordo = [[Falkoformaj]] ''Falconiformes'' |ordo aŭtoritato = |familio = [[Akcipitredoj]] ''Accipitridae'' |familio aŭtoritato = |genro = [[Gyps]] ''Gyps'' |genro aŭtoritato = |specio = '''Ansergrifo''' ''''Gyps fulvus'''' |specio aŭtoritato = [[Carl Ludwig Hablizl|Hablizl]] [[1783]] |mapo de vivoteritorioj =Gyps fulvus distribution map.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Tutmonda distribuado: malhelverde, la tutan jaron }} La '''Ansergrifo''' (''[[Gyps fulvus]]'') estas granda [[Tagulo|taga]] rabobirdo de la familio de [[Akcipitredoj]], kiu enhavas ankaŭ aliajn tagajn rabobirdojn kiel milvoj, agloj, cirkuoj kaj [[akcipitroj]], el kiuj gipoj estas sufiĉe malsimilaj, sed ne tiom disde aliaj similaj rabobirdoj, nome [[malnovmonda vulturo|malnovmondaj vulturoj]]; krome ĝi estas unu el la plej grandaj rabobirdoj videblaj en Eŭropo ĉar ĝi superas laŭ enverguro (ĝis 260&nbsp;cm) eĉ la [[Imperia aglo|Imperian aglon]]. == Disvastiĝo kaj medio == Kune kun la [[monaĥvulturo]], la [[ŝafgrifo]] kaj la [[kadavrogrifo]] (somere), estas unu el la malmultaj vulturaj [[specio]]j videblaj en [[Eŭropo]], ĉar troviĝas en [[Hispanio]], [[Portugalio]], kelkaj izolitaj zonoj de [[Francio]] (kie ĝi estis reenmetita), [[Italio]], granda parto de [[Balkanio]] kaj [[Krimeo]]. Ĝi loĝas ankaŭ en norda [[Afriko]] kaj okcidenta [[Azio]] ekde [[Turkio]], Mezoriento, [[Arabio]] kaj [[Kaŭkazo]] tra [[Irano]] ĝis la regiono [[Himalajo]] kaj nordokcidenta [[Barato]]. Ĝi estas komuna birdo kaj ie estas tiom multnombra kiom la medio permesas. Parto de la eŭropa loĝantaro -la plej norda kaj juna- estas [[Birdomigrado|migranta]]. El 1000 ĝis 2000 trapasas markolon de [[Ĝibraltaro]] fine de septembre kaj oktobre: kelkaj atingas eĉ [[Senegalio]]n. Simile okazas tra [[Israelo]] kaj [[kanalo de Suez]]. Poste ili revenas al siaj naskiĝlokoj por reproduktado. Tiuj precipe [[Palearktiso|palearktisaj]] birdoj loĝas en montaraj regionoj kie estas profundaj valoj kie moviĝas rapide varmaj aerfluoj. Mateniĝe gipoj ripozas surborde de klifoj kaj ravinoj, atendante varmon por ekflugi. Eknoktiĝe ili revenas al dormejo. Ili preferas ankaŭ proksimon de zonoj dediĉitaj al [[brutobredado]], granda ĉasado kaj kie estas kaj povas morti grandaj mamuloj. == Aspekto == [[Dosiero:Gyps fulvus 01 by Line1.jpg|250ra|eta|maldekstra|Ripozanta gipo]] [[Dosiero:Vulture_beak_sideview_A.jpg|alternative=Vulture beak sideview A.jpg|eta|249x249ra|Kapo]] [[Dosiero:Gyps fulvus -Oakland Zoo-8a.jpg|250ra|eta|dekstra|Kaptiva ekzemplero de Bestoĝardeno]] Temas pri facile rekonebla rabobirdo per siaj '''longegaj kaj larĝaj flugiloj''' kaj nigra, kvadrata kaj mallonga vosto kompare. Dumfluge kontrastas en ties flugiloj brunaj korpo kaj antaŭflugiloj kun nigraj flugplumaroj. Krome estas iom da blanko ĉekole kaj en radiko de flugiloj. Ripoze kapo kaj longega kolo estas helgrizaj kaj senplumaj -nur estas blankeca [[lanugo]] kie ne restas sango aŭ viandorestaĵoj-. La beko estas malhelgriza aŭ flaveca kaj hokega. Kruroj estas grizaj kaj malfortaj, ĉar ili ne bezonas kapti predojn kiel agloj aŭ [[falko]]j. Estas iom da blanka lanugo sur ili. Ĉe kolbazo troviĝas serio de longaj blankaj -supre- kaj helbrunaj -malsupre- plumoj kiuj aspektas kolumo aŭ krispo. Dorso, antaŭflugiloj kaj ventro estas helbrunaj. La resto malhelbruna. La vostoplumoj estas relative mallongaj. Ili estas 93–110&nbsp;cm longaj kun enverguro de 230–280&nbsp;cm. Ili pezas kutime inter 6 kaj 10 k. Ĉe [[nomiga raso]] la maskloj pezas 6.2 al 10.5&nbsp;kg kaj inoj tipe pezas 6.5 al 11.3&nbsp;kg, dum ĉe la hindia subspecio (''G. f. fulvescens'') la vulturoj averaĝe pezas 7.1&nbsp;kg. Ambaŭ seksoj estas similaj, sed inoj pezas mezaveraĝe duonkilon plian. Plejpezaj plenkreskuloj estis konstatitaj inter 4.5 al 15&nbsp;kg, tiuj lastaj en kaptiveco.<ref>''Raptors of the World'' de Ferguson-Lees, Christie, Franklin, Mead & Burton. Houghton Mifflin (2001), ISBN 0-618-12762-3</ref> Ili estas tipaj [[vulturo]]j laŭ aspekto kaj ĉefe pro ties senpluma kapo. Junuloj estas pli malhelaj kaj ruĝecaj; tiuj havas pli brunan krispon. == Kutimoj == [[Dosiero:Flying-Gyps fulvus.jpg|eta|La gipoj profitas termikojn por cirkla flugascendo.]] [[Dosiero:TA ZOO orna Pict0188.jpg|eta|Gipo [[kadavromanĝanto|kadavromanĝanta]].]] Tiu gipo estas ŝvebanta birdo pli ol fluganta, ĉar ĝi apenaŭ movas flugilojn. Ili leviĝas super varmaj aerfluoj (termikoj) kaj pasas horojn laŭ la vento serĉe de [[kadavraĵo]]j (ĉefe grandaj [[mamulo]]j) super malferma kamparo, el kio nurnure nutras sin. Ansergrifo estas adaptita por tia manĝo: ĉiopova vidkapablo por trovi iun ajn kadavraĵon, kaj kiam descendas por manĝi (okazas vulturaj amasigoj kaj interbataloj), enmetas senprobleme sian kapon kaj longan kolon por elpreni karnaĵojn per sia hokega beko. Ili flugas altege: el 1.800 al 3.500 m super [[marnivelo]] kaj dum esceptaj kazoj ĝis 6.000 m. Ili ofte veturas el 50&nbsp;km al 300&nbsp;km tage. Ili estas sociaj birdoj, formante koloniojn por ripozi, dormi, serĉi manĝon per ŝvebo super malfermaj zonoj kaj manĝi. Tiu vulturo gruntas kaj siblas en dormejoj aŭ manĝejoj. === Reproduktado === [[Dosiero:Gyps fulvus MHNT.ZOO.2010.11.77.5.jpg|eta| ''Gyps fulvus'' - [[MHNT]]]] Ansergrifoj reproduktiĝas ĉe montaj klifoj de suda [[Eŭropo]], norda [[Afriko]], kaj [[Azio]], inter monatoj [[decembro]] al [[aprilo]]. Tiam ili pariĝas stabile -nur se ili malsukcesas reprodukti, separiĝas- kaj nestumas. Ili konstruas simplan neston el bastoneteroj kaj interna herbaro kaj foliaro en klifaj kavernoj, sed povas okazi ankaŭ en arboj. Tie la ino demetas ununuran ovon [[Kovado|kovotan]] de ambaŭ gepatroj dum 58 tagoj laŭ vicoj de po unu aŭ du tagoj. Poste ili vicos ankaŭ dum ĉirkaŭ kvar monatoj por manĝigi la idon, kiu kreskas lante, sed fludaŭre; pro tio, se ĝi ne ricevas akuratan kvanton da manĝaĵo, ĝi ne povas ĉesigi kreskon (malkiel aliaj birdoj) kaj mortas pro malsato. Idoj ekflugas ĉirkaŭ [[julio]], sed restas proksime de la nesto ĝis emancipiĝo. Post kvar aŭ kvin jaroj pariĝas unuafoje. Reproduktado povas okazi laŭ sola paro, sed plej ofte en apartaj kolonioj eĉ de ĝis centoj da paroj. Iam gipino demetas ovon en nesto de alia rabobirdo kiel [[Reĝa aglo]] (''Aquila chrysaetos''). La populacio estas ĉefe de [[loĝantaj birdoj]], sed kelkaj migras suden por vintri kaj revenas por reproduktiĝi. La maksimuma vivodaŭro registrita de Gipo estas 41.4 jaroj, de specimeno en kaptiveco.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.demogr.mpg.de/longevityrecords/0303.htm|titolo=Longevity Records: Life Spans of Mammals, Birds, Amphibians, Reptiles, and Fish|alirdato=13a Septembro 2011|familia nomo=Carey|persona nomo=James R.|kunaŭtoroj=Debra S. Judge|verko=Monographs on Population Aging, 8|eldoninto=Odense University Press|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110903002717/http://www.demogr.mpg.de/longevityrecords/0303.htm|arkivdato=2011-09-03}}</ref> == Subspecioj == [[Dosiero:Gänsegeier (Gyps fulvus) 2011-08-31.jpg|350ra|eta|dekstra|Gipo atendante termikon sur rokejo]] Konataj subspecioj de tiu grifo estas: * ''G. f. fulvus'' en Eŭropo, Afriko, kaj [[Centra Azio]] kaj * ''G. f. fulvescens'' en [[Afganio]] ĝis norda [[Barato]]. == Konservado == Kvankam temas pri specio ne tro minacata, la Ansergrifo estas protektita en kelkaj landoj. Antaŭe brutbredistoj mortigis ilin pro misaŭgura birdo, kiu minacas naskontajn inojn. Aktuale la problemo devenas el saniga regularo de la [[Eŭropa Unio|EU]] kiu malpermesas forlason de brutaro surkampare, ĉefe post la krizo de [[frenezaj bovinoj]]. Tiele la giparoj ampleksegis siajn flugoteritoriojn ĝis nekutimaj lokoj kiaj grandaj urboj aŭ malproksimaj landoj kiaj Nederlando. [[Dosiero:Monfrague.JPG|eta|maldekstra|400ra|Gipo en kolonio de [[Nacia Parko de Monfragüe]], Hispanio.]] Pro malabundo de grandaj [[hufuloj]] en tiu kontinento kiel [[cervo]]j, [[damao]]j aŭ [[ĉamo]]j pro troa ĉasado kaj ĉefe malpliigo de arbaroj, kadavraĵoj forlasitaj de ŝafistoj estas (aŭ pli bone dirite: estis) granda parto de la dieto de tiu birdo. Nepras certigi manĝeblojn de gipoj en Eŭropo. Aliaj minacoj estas venenado, ĝenado al nestoj fare de piedirantoj kaj montogripantoj kaj jam ne tiom ĉasado. Povas okazi perdo de nestohabitato pro konstruado de vojoj, digoj, incendihaltejoj aŭ aliaj infrastrukturoj, urbanizado, troa [[senarbarigo]] aŭ arbarklarigado. === Statuso en Eŭropo === * En [[Italio]] la specio survivis nur en [[Sardinio]], sed estis [[Reenmeto|reenmetita]] en kelkaj aliaj areoj de la duoninsulo. Kiel rezulto kelkaj specimenoj estis vidataj denove en aŭgusto de 2006 en la montaro de [[Gran Sasso]] (centra Italio). [[Dosiero:Gyps fulvus flying 2 (aka).jpg|eta|dekstra|250ra|Dumfluga gipo]] [[Dosiero:Gyps_fulvus_at_zoo_Salzburg-0015.jpg|eta|dekstra|250ra|Dumfluga gipo ĉe la Bestoĝardeno de Salcburgo.]] [[Dosiero:Gipo.jpg|eta|250ra|Gipoj (unu ripoze kaj du dumfluge), Monfragüe, 25an de Septembro 2016, foto de Eva Hoeg.]] * En [[Kroatio]] troviĝas kolonio de Gipo ĉe la urbo de [[Beli (Kroatio)|Beli]] en la insulo de [[Cres]].<ref>[http://www.supovi.hr/ Gipo en Cres]</ref> Tie ili reproduktiĝas je malaltaj lokoj, kaj kun kelkaj nestoj ĝuste nur je 10 m super marnivelo. Tamen la kontakto kun homoj komunas. Tiu populacio faras oftaj movoj al teritorio de [[Slovenio]], ĉefe al monto [[Stol]] ĉe [[Kobarid]]. * En [[Kipro]] estas kolonio ĉe Episkopi, [[Limasolo]], sude de la insulo. * En [[Grekio]] estas preskaŭ 1000 birdoj. En [[Kreto]] ili povas troviĝi en plej montaraj areoj, foje en grupoj de ĝis 20. * Gipoj estis [[Reenmeto|reenmetitaj]] sukcese en la [[Centra Masivo]] en [[Francio]]; ĉirkaŭ 500 troviĝantas nun tie. * En [[Belgio]] kaj [[Nederlando]] estis ĉirkaŭ 100 birdoj somere de 2007. Tiuj estis vagantoj el la populacio de [[Pireneoj]] (vidu sube).<ref name="n-tv2007">n-tv.de, 2007-JUN-18: [http://www.n-tv.de/815822.html Gipoj en Flandrio.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081014045524/http://www.n-tv.de/815822.html |date=2008-10-14 }} Konsultita la 2007-JUN-20.</ref> * En [[Germanio]] tiu specio malaperis meze de la 18a jarcento. Ĉirkaŭ 200 [[Vaganteco ĉe birdoj|vagantaj birdoj]], probable el [[Pireneoj]] estis vidataj en 2006,<ref name="handelsblatt2006">''[[Handelsblatt]]'', 2006-JUN-30: [http://www.handelsblatt.com/news/Default.aspx?_p=203116&_t=ft&_b=1101341 Gipoj super Germanio.] Konsultita 2007-JUN-20</ref> kaj kelkaj dekduoj de la vagantoj vidataj en Belgio la sekvan jaron pasis al Germanio serĉe de manĝo.<ref name="n-tv2007-2">n-tv.de, 2006-JUN-22: [http://www.n-tv.de/817963.html Gipoj super Germanio.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081014045529/http://www.n-tv.de/817963.html |date=2008-10-14 }} Konsultita 2007-JUN-25</ref> Estas planoj por reenmeti la specion en la [[Alpoj]]. Septembre de 2008, pecoj de giposto, ĉirkaŭ 35,000-jaraĝaj, estis elfositaj el la kavo Hohle Fels en suda Germanio, kiuj ŝajne formis parton de [[fluto]].<ref name="ap">''[[Associated Press]]'', [https://web.archive.org/web/20090629033944/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gjlhuiV8Ebp72c_6bYVyKd529oQgD9917URG2 Prahistoria fluto en Germanio estas la plej malnova konata]. Konsultita 2009-JUN-24.</ref><ref name="sc">''Science Centric'', [http://www.sciencecentric.com/news/article.php?q=09062447-earliest-musical-tradition-documented-sw-germany Plej frua muzika tradicio dokumentata en SOk Germanio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090720025748/http://www.sciencecentric.com/news/article.php?q=09062447-earliest-musical-tradition-documented-sw-germany |date=2009-07-20 }}. Konsultita 2009-JUN-24.</ref> * En [[Serbio]] estas ĉirkaŭ 60–65 paroj de Gipo en okcidentaj partoj de la lando, ĉe la monto Zlatar, kaj ankaŭ 35 birdoj en kanjono de la rivero Trešnjica<ref>[http://www.ugradu.info/index.php?option=com_content&task=view&id=1299&Itemid=85 Kanjono de la rivero Trešnjica]</ref> kiuj estas laŭ leĝa protektado el ĉasado.<ref>[http://www.zlatar.org.rs/eng/index.html Zlatara turismorganizo, Serbio]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * En [[Svisio]] estas populacio de kelkaj dekduoj da birdoj. * En [[Aŭstrio]], estas relikva populacio ĉe la Bestoĝardeno de [[Salcburgo]], kaj ofte oni vidas vagantojn el [[Balkanio]]. * En [[Hispanio]] estas dekoj da miloj da birdoj, el malpli ol kelkaj miloj ĉirkaŭ 1980. Lastatempe oni registris pliigon de la pason al Afriko de junaj individuoj: el 80 idoj kontrolitaj per GPS la duono vintrumis tien ĉefe en [[Senegalo]].<ref>''Quercus'', 440: 47-48, Citita en "Aves de España", ''Aves y naturaleza'', nº 40, Madrido, 2023, paĝo 10.</ref> * La populacio de [[Pireneoj]] ŝajne suferis la efikojn de regularo de la [[Eŭropa Komisiono|EK]] pro danĝero de transmito de la [[Bova Spongoforma Encefalopatio|BSE]], kiu malpermesis ellason de kadavraĵoj surkampare. Tio akre malpliigis la manĝodisponeblon, kaj sekve de la ŝarĝeblo. Kvankam la Gipoj kutime ne atakas grandajn vivantajn predojn, estas dubeblaj, sed nombraj, informoj pri hispanaj gipoj mortigantaj feblajn, junajn aŭ nesanajn vivantajn animalojn ĉar ili tute ne povas trovi sufiĉajn kadavraĵojn por elteni la populacion.<ref name="newscientist2007">''New Scientist'', 2007-JUN-01: [http://www.newscientist.com/article/dn11970-starving-vultures-switch-to-live Malsataj vulturoj ŝanĝiĝas por survivi] Konsultita 2007-JUN-20.</ref> === En Azio === * Troviĝas kolonioj de Gipoj en norda [[Israelo]] kaj en [[Golanaj Altaĵoj]], kie granda kolonio reproduktiĝas en la [[Monto Karmel]], la dezerto de [[Negevo]] kaj ĉefe ĉe [[Gamla]], kie oni klopodas reenmetajn projektojn ĉe bredocentroj de Naturrezervejoj de Karmel kaj Negevo. == Bibliografio == * J. Ferguson-Lees, D. A. Christie: ''Raptors of the World.'' Christopher Helm, London 2001, ISBN 0-7136-8026-1: S. 118–119 und 431–435 * U. N. Glutz v. Blotzheim, K. M. Bauer & E. Bezzel: ''Handbuch der Vögel Mitteleuropas''. Bd. 4., 2. Aufl., AULA-Verlag, Wiesbaden 1989: S.&nbsp;235–259, ISBN 3-89104-460-7 * M. Terrasse, F. Sarrazin, J.-P. Choisy, C. Clémente, S. Henriquet, P. Lécuyer, J. L. Pinna und C. Tessier: ''A success story: the reintroduction of Eurasian Griffon Gyps fulvus and Black Aegypius monachus Vultures to France.'' In: R. D. Chancellor and B.-U. Meyburg (eds.): ''Raptors worldwide.'' World Working Group on Birds of Prey, Berlin and MME-BirdLife Hungary, Budapest 2004, ISBN 963-86418-1-9: S. 127–145. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.faunaiberica.org/especies.php3?esp=27] * [http://www.vulture-territory.com/eurasian.html Gipoteritoriaj faktoj kaj karakteroj: Eŭrazia gipo] * [http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=621 Filmetoj de Eŭrazia gipo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081014054035/http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=621 |date=2008-10-14 }} * [http://www.uvac.org.rs/ Uvac Special Nature Reserve] * [http://www.ibercajalav.net/img/109_GriffonVultureGfulvus.pdf Diferencoj laŭ aĝo kaj sekso (PDF) fare de Javier Blasco-Zumeta] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110723152515/http://www.ibercajalav.net/img/109_GriffonVultureGfulvus.pdf |date=2011-07-23 }} * [http://www.flickr.com/search/groups/?w=42637302@N00&q=griffon+eurasian&m=pool Flicker Handguide] * [http://www.supovi.hr/english/index.php Eko Centar Caput Insulae - Beli] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111111014454/http://www.supovi.hr/english/index.php |date=2011-11-11 }} * [http://www.masdebunyol.com/index.php?idioma=en Gipobservejo en Hispanio] == Referencoj == {{Referencoj}} * {{IUCN2006|assessors=BirdLife International|year=2004|id=49344|title=Gyps fulvus|downloaded=11a Majo 2006}} * {{IUCN | id = 144353 | assessors = [[BirdLife International]] | taxon = ''Gyps fulvus'' | assessment_year = 2009 | version = 2010.4 | accessdate = 2011-05-31 | ref = {{harvid|IUCN redlist}} }} == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="250"> File:Gyps fulvus01.jpg|Arbe File:Gyps_fulvus_at_zoo_Salzburg-0001.jpg|De la kolonio de Salcburgo File:Gyps fulvus 1 Luc Viatour.jpg|Dumfluge |Naturaj birdoj, ĉe [[Ayerbe]], Hispanio File:Griffon Vulture by Keven Law.jpg|Gipo ĉe Bestoĝardeno de [[Colchester]], Anglio File:Gyps fulvus2.jpg|Junulo aŭ preskaŭplenkreskulo, surteriganta File:Gyps fulvus -DierenPark Amersfoort -adult and chick-8a.jpg|Plenkreskulo kaj ido ĉe Dieren Park, Amersfoort, Nederlando </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Tirenaj-adriatikaj sklerofilaj kaj miksaj arbaroj]] {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Portalo Birdoj}} {{-}} {{Commons|Gyps fulvus}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Gipaetenoj]] [[Kategorio:Akcipitredoj]] [[Kategorio:Akcipitroformaj]] [[Kategorio:Palearktisa faŭno]] [[Kategorio:Birdoj de Afriko]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] [[Kategorio:Birdoj de Eŭropo]] [[Kategorio:Malnovmondaj vulturoj]] [[Kategorio:Falkoformaj]] [[Kategorio:Vulturoj]] 79mdmhjzfixsnxdp1kgl9btht4k92yc 0 131189 9367494 9103493 2026-05-06T06:19:20Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367494 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|regiono |kategorio=Historia regiono |lando = Francio |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |regiono-ISO = FR |mapo1 lokumilo = iso |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} '''Armoriko''' estas antikva nomo por larĝa [[regiono]] marborda en [[Francio]] inter [[Pornic]], apud [[Nanto (Francio)|Nanto]], kaj [[Dieppe (Seine-Maritime)|Dieppe]] norde de la regiono de [[Caux]]. Ĝi entenis do la tutan nunan [[francaj regionoj|regionon]] [[Bretonio]], la nordokcidentan parton de la [[Luarlandoj]] kaj la tutan [[Normandio|normandan]] marbordon. La [[armorika montaro]] atingas altecon preter 400 metroj. Vivis tie [[keltoj|keltaj]] [[tribo]]j ene de armorika [[federacio]]. [[Strabono]], [[grekio|greka]] [[geografio|geografo]], kiu naskiĝis en Amasya, [[Kapadokio]] ĉirkaŭ [[-58|58 a.K.]] kaj [[Posejdono el Apameo|Posejdono]] el [[Apameo]] (aŭ el [[Rodoso]]) priskribis la armorikanojn kiel devenintaj de la [[belgio|belgaj]] [[gaŭloj]]. [[Julio Cezaro]] diris: ''« Horum omnium fortissimi sunt Belgae »'' (El ĉiuj, la belgoj estas la plej fortaj.). == Eksteraj ligiloj == * [http://www.histoire-bretagne.com/ Historio de Bretonio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051124092356/http://www.histoire-bretagne.com/ |date=2005-11-24 }} * [http://www.agencebretagnepresse.com/ Agence Bretagne Presse] * [http://www.antourtan.org/ An Tour Tan - Portalo bretona] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070118162523/http://www.antourtan.org/ |date=2007-01-18 }} * [http://www.gwalarn.org/ Gwalarn - Portalo bretona] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220201143147/https://gwalarn.org/ |date=2022-02-01 }} * [http://www.ofis-bzh.org Oficejo de la bretona lingvo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071009154042/http://www.ofis-bzh.org/upload/Spilhennig%20roll%20skignan.pdf |date=2007-10-09 }} * [http://www.antourtan.org/radio_fr.html Radioj bretonaj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110720003135/http://www.antourtan.org/radio_fr.html |date=2011-07-20 }} * [http://www.portailbreton.net/ Portalo bretona] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061018210822/http://www.portailbreton.net/ |date=2006-10-18 }} * [http://www.bretonsdumonde.org/ Bretoned ar bed - Bretonoj de la mondo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090312085251/http://www.bretonsdumonde.org/ |date=2009-03-12 }} * [http://www.gwalarn.org/bbb/histoire.html Gwalarn - Historio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050414080450/http://www.gwalarn.org/bbb/histoire.html |date=2005-04-14 }} * [http://www.bagadoo.tm.fr/sites-antourtan.html/ Bagadoo - kulturo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081118170914/http://www.bagadoo.tm.fr/sites-antourtan.html |date=2008-11-18 }} [[Kategorio:Historio de Francio]] 476ixo2rmu4hxm32k6tjbb4r3xptol2 0 140582 9367553 8393976 2026-05-06T08:00:41Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367553 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Arthur et les Minimoys (filmo)|Arthur et les Minimoys (muzikalbumo)|Arthur et la Vengeance de Maltazard (filmo)|Arthur 3 - la Guerre des deux mondes (filmo)}} {{Informkesto libro |bildo= Arthur01.jpg |aŭtoro= Luc Besson |aŭtoro2 = Céline Garcia |lingvo = origine la [[franca]] }} '''''Arthur et les Minimoys''''' ("Arturo kaj la Minimojoj") estas la serio de entute kvar franclingvaj porinfanaj libroj verkitaj de [[Luc Besson]], kiuj rakontas la travivaĵojn de 10-jaraĝa knabo nomita Arthur, kaj ankaŭ estas la titolo de la unua el tiuj porinfanaj libroj. Anticipante la aperon de samnoma filmo [[Arthur et les Minimoys (filmo)|Arthur et les Minimoys]] la {{daton|13|decembro|2006}}, la libroj estis reeldonitaj de eldonejo Intervista. # Filmo [[Arthur et les Minimoys (filmo)|Arthur et les Minimoys]] estas adaptita de la du unuaj libroj. # Filmo [[Arthur et la Vengeance de Maltazard (filmo)|Arthur et la Vengeance de Maltazard]] estas adaptita de la tria libro. # Filmo [[Arthur 3 - la Guerre des deux mondes (filmo)|Arthur 3 - la Guerre des deux mondes]] estas adaptita de la kvara libro. == Arthur et les Minimoys (2002) == [[Dosiero:Arthur01.jpg|maldekstra|100px|Arthur et les Minimoys]] '''("Arturo kaj la Minimojoj")''' Arthur estas zorgoplena. Malbona domkonstruisto nomita Davido planis forpreni la belan domon de lia avino, kie li estas ferianta. Li ne povas kalkuli pri la helpo de siaj gepatroj, kiuj senatente lasis lin tie. Li ankaŭ ne povas atendi sian avon, mistere malaperintan antaŭ kvar jaroj. Kaj, des pli malfeliĉe, Arthur estas ne pli ol dek-jaraĝa... Eble li povus kalkuli pri la helpo de Alfred, lia dika hundo, pli amema ol inteligenta? Aŭ eble troviĝas en la biblioteko de lia avo mistera dokumento, kiu ebligos al li transiri en la landon de Minimojoj... Nur ili ankoraŭ povas savi lin! {{-}} == Arthur et la cité interdite (2003) == [[Dosiero:Arthur02.jpg|maldekstra|100px|Arthur et la cité interdite]] '''("Arturo kaj la malpermesita civito")''' Arthur, Sélénia kaj Bétamèche pludaŭrigas sian iradon tra la sep teroj. Ili devas retrovi la avon de Arthur, ĉar nur li scias kie estas kaŝita trezoro, kiu ebligos al la knabeto kontraŭstari la planojn de Davido. Sed M. la malbenita faros ĉion eblan por malebligi al niaj tri herooj atingi sian celon. Ĉu Arthur malkovros sian avon ĝustatempe? Ĉu li trafos la koron de princino Sélénia? Kune, ĉu ili sukcesos, spite mortdanĝeron, savi la minimojan vilaĝon? {{-}} == Arthur et la vengeance de Maltazard (2004) == [[Dosiero:Arthur03.jpg|maldekstra|100px|Arthur et la vengeance de Maltazard]] '''("Arturo kaj la venĝo de Maltazard")''' "Helpon!" Tiu helpkrio skribita sur rizgrajno transdonita de mesaĝista araneo plej ekscitas Arthur-on: "Minimojoj estas endanĝerigitaj. Oni ne malŝparu plian sekundon!". Ĝuste en tiu momento lia patro decidas forveturi pli frue ol antaŭplanite kaj jam malpaciencas ĉe la stirrado de sia aŭto. Terurite, Arthur apenaŭ havas tempon sciigi tion al sia avo Archibald: eble tiu ĉi povus fari ion anstataŭ li... Sed imagi Sélénia-n baraktantan inter vivo kaj morto estas al li neelteneble. Helpate de sia hundo Alfred, li eskapos el siaj gepatroj kaj dumnokte aliros la domon de siaj geavoj. Baldaŭ estas noktomezo: decida horo, kiam lunradio trairos la lornon de Archibald kaj provokos la malfermon de trapasejo al la mondo de Minimojoj. Ve, nubo ŝvebas en nokto kaj ekkaŝos lunon... {{-}} == Arthur et la guerre des deux mondes (2005) == [[Dosiero:Arthur04.jpg|maldekstra|100px|Arthur et la guerre des deux mondes]] '''("Arturo kaj la milito inter la du mondoj")''' La plej granda malbono estas timenda ĉar M. la malbenita profitis la malfermon de lunradio por kreski kaj trapasi en la alian mondon, tiun de homoj. La forpuŝa kreitaĵo nun estas 2 metrojn kaj 40 centimetrojn alta kaj ĝi estas decidinta konkeri tiun ĉi novan mondon. Antaŭ la amplekso de la danĝero, Arthur kaj liaj amikoj uzos ĉiajn [[ruzo]]jn por profiti el plej neatenditaj okazaĵoj kaj ĉion fari por fiaskigi la teruran planon de Maltazard. Tamen, ĉu tio ne estas antaŭperdita kaŭzo kiam oni estas nur du milimetrojn alta? {{-}} == Vidu ankaŭ == * [[Arthur et les Minimoys (filmo)]] * [[Arthur et les Minimoys (muzikalbumo)]] * [[Arthur et la Vengeance de Maltazard (filmo)]] * [[Arthur 3 - la Guerre des deux mondes (filmo)]] * [[Luc Besson]] == Eksteraj ligiloj == {{Portalo Literaturo}} * http://www.arthur-lelivre.com {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070202135811/http://www.arthur-lelivre.com/ |date=2007-02-02 }} * http://www.editionsintervista.com {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110501003222/http://www.editionsintervista.com/ |date=2011-05-01 }} [[Kategorio:Fantastaj roman-serioj]] [[Kategorio:Franclingvaj romanoj]] [[Kategorio:Porinfanaj libroj]] [[Kategorio:Artura literaturo]] <!-- Tiu kategorio aŭdacas, ĉar en ĝi temas pri tute alia Arturo, sed bone ... unu troa ero ne tro problemas --> 9nizoztnntvw8az8attejbkwgfdmspg 0 140741 9367580 9321187 2026-05-06T09:54:37Z ThomasPusch 1869 9367580 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lingvo | Nomo=La Nord-samea | Propra_nom=davvisápmi, davvisámegiella | Landoj=[[Norvegio]], [[Svedio]], [[Finnlando]] | Parolantaro=30 000 | Klasifiko=[[Urala lingvaro|Urala]] | Fam2=[[Finn-ugra lingvaro|Finn-Ugra]] | Fam3=[[Finna-samea lingvaro|Finna-samea]] | Fam4=[[Sameaj lingvoj]] | Fam5='''Nord-samea''' | Koloro=Urala | Oficiala lingvo = nordaj partoj de Norvegio, Svedio kaj Finnlando. | ISO1=se | ISO2=sme | SIL=LPR }} [[Dosiero:Sami languages large.png|eta|300px|Nord-samea estas numero '''5''' sur la mapo.]] La '''Nord-samea lingvo''' - memnomigo ''davvisámegiella'' - estas [[samea lingvo]] el grupo de okcident-sameaj lingvoj, parolata en [[Norvegio]], [[Svedio]] kaj [[Finnlando]]. La nord-samea estas la plej uzata el sameaj lingvoj kaj ĝin parolas 75-80% el ĉiuj sameparolantoj. == Skribsistemo == La nord-samea havis dum historio plurajn diversajn ortografiojn, plejparte laŭ landoj. En 1978 estis akceptata komuna ortografio por ĉiuj nord-sameoj. La norda samea uzas la [[latina alfabeto|latinan alfabeton]]. {| cellpadding="4" cellspacing="0" class="wikitable" |- align="center" ! A a || Á á || B b || C c || Č č || D d || Đ đ || E e || F f || G g |- align="center" | {{IPA|/ɑ/}} || {{IPA|/a/}} || {{IPA|/b/}} || {{IPA|/ts/}} || {{IPA|/tʃ/}} || {{IPA|/d/}} || {{IPA|/ð/}} || {{IPA|/e/}} || {{IPA|/f/}} || {{IPA|/ɡ/}} |- align="center" ! H h || I i || J j || K k || L l || M m || N n || Ŋ ŋ || O o || P p |- align="center" | {{IPA|/h/}} || {{IPA|/i/}} || {{IPA|/j/}} || {{IPA|/k/}} || {{IPA|/l/}} || {{IPA|/m/}} || {{IPA|/n/}} || {{IPA|/ŋ/}} || {{IPA|/o/}} || {{IPA|/p/}} |- align="center" ! R r || S s || Š š || T t || Ŧ ŧ || U u || V v || Z z || Ž ž |- align="center" | {{IPA|/r/}} || {{IPA|/s/}} || {{IPA|/ʃ/}} || {{IPA|/t/}} || {{IPA|/θ/}} || {{IPA|/u/}} || {{IPA|/v/}} || {{IPA|/dz/}} || {{IPA|/dʒ/}} |} Jen ekzemplo kiel unu el malnovaj kaj la nova ortografio malsimilas unu la alian: 1. ''Maanat leät poahtan skuvllai.'' 2. ''Mánát leat boahtán skuvllai.'' (La infanoj devas veni al la lernejo.) La unua estas laŭ ortografio uzata en Finnlando antaŭ 1978 kaj la dua estas la sama en la nova ortografio. == Vidu ankaŭ == * [[suda samea lingvo]] {{Vikipedio|code=se|lingvo=nordsamea}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|lingvoj}} [[Kategorio:Samea lingvaro]] [[Kategorio:Lingvoj de Finnlando]] [[Kategorio:Lingvoj de Norvegio]] [[Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto]] 0zzywc7wptjxr278adsk6r4tzrys0dw 0 195730 9367251 9367191 2026-05-05T16:05:13Z ThomasPusch 1869 9367251 wikitext text/x-wiki <!-- {{Informkesto etna grupo|image=|priskribo=|grupo=Jezidoj}} -- fakte la jezidoj estas kaj etna kaj religia grupo, sed unu informkesto devas sufiĉi... --> {{Informkesto religia grupo | grupo = Jezidoj<br />Êzidîtî | dosiero = [[Dosiero:Yezidis of Jabal.jpg|250px]] | priskribo = Jezidoj sur montoj ''Sinjar'', [[Irako]]/[[Sirio|siria]] limo, [[1920-aj jaroj]]. | populacio = ĉirkaŭ 1.000 000–1 500 000 | regiono1= {{Irako}} | pop1 = 500 000 ĝis 700 000<ref>{{cite news |title=Surviving Islamic State: The Plight Of The Yazidi Community |url=https://www.forbes.com/sites/nikitamalik/2018/09/18/surviving-islamic-state-the-plight-of-the-yazidi-community/#10050085770d |access-date=13 January 2019 |work=Nikita Malik |agency=Forbes}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/08/12/iraqi-yazidis-hazy-population-numbers-and-a-history-of-persecution/ |title=Iraqi Yazidis: Hazy population numbers and a history of persecution |last1=Henne |first1=Peter |last2=Hackett |first2=Conrad |work=Pew Research Center |date=12 August 2014 |access-date=30 August 2021}}</ref> | regiono2= {{Germanio}} | pop2 = 200 000 <small><small>(2000-aj jaroj)</small></small>, 230 000 <small><small>(2022)</small></small><ref>[https://www.bundestag.de/resource/blob/899606/96c2c9433a93cb2073cd7e26a9deccc6/SV-Dr-Ortac.pdf jezidoj en Germanio laŭ takso de 2022]</ref> | regiono3= {{Belgio}} | pop3 = 35 000 <small><small>(2018)</small></small><ref>{{cite news |title=Exhibition in Brussels on the Yazidi community in Iraq |url=http://www.brusselstimes.com/brussels/10021/exhibition-in-brussels-on-the-yazidi-community-in-iraq|date=10-a de januaro 2018}}</ref> | regiono4= {{Armenio}} | pop4 = 40 000 <small><small>(2001)</small></small>, 31 000 <small><small>(2022)</small></small><ref name=censo en Armenio>{{cite web|url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623|title=The Main Results of RA Census 2022, trilingual / Armenian Statistical Service of Republic of Armenia|website=www.armstat.am|access-date=2024-07-03}}</ref> | regiono5= {{Rusio}} | pop5 = 70 000 <small><small>(2000-aj jaroj)</small></small>, 26 257 <small><small>(2021)</small></small> <ref name=censo en Rusio>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio (Rosstat)|access-date=27-an de junio 2024}}</ref> | regiono6= {{Sirio}} | pop6= 50 000 <small><small>(2000-aj jaroj)</small></small>, 10 000 <small><small>(2017)</small></small> <ref>{{cite news |last=Armstrong |first=Kerrie |title=The Yazidi people: who are they and why are they on the run? |url=https://www.sbs.com.au/news/explainer/yazidi-people-who-are-they-and-why-are-they-run |access-date=25 February 2019 |work=Explainer |publisher=SBS |date=22 August 2017 |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804084608/https://www.sbs.com.au/news/explainer/yazidi-people-who-are-they-and-why-are-they-run }}</ref><ref>{{cite news|title=Yazidis Benefit From Kurdish Gains in Northeast Syria|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/10/syria-yazidi-minorities-kurds.html#|access-date=1 April 2014|newspaper=al-monitor|date=18 October 2013|author=Andrea Glioti|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219190332/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/10/syria-yazidi-minorities-kurds.html|archive-date=19 February 2014}}</ref> | religioj = Jezidismo | sankta skribo = Kitêba Cilwe (Libro de Iluminado) | lingvoj = [[nordaj kurdaj dialektoj|nordaj dialektoj]] de la [[kurda lingvo]], malmulte la [[araba lingvo]] }} '''Jezidoj''' ([[kurda lingvo|kurde]] ''Êzidîtî'') estas religia grupo kun la religio '''Jezidismo''', kiu ekzistas ekskluzive inter [[kurdoj]]. Ili estas minoritata grupo inter la kurdoj, kiuj alie plimulte estas [[islamo|islamanoj]]. Jezidoj vivas en la diversaj partoj de [[Kurdistano]], dividite inter la ŝtatoj [[Irako]], [[Sirio]], [[Turkio]], kaj kelkaj malmultaj en [[Irano]]. Ne ekzistas oficialaj nombradoj de jezidoj; oni taksas ilin ie inter 300 000 kaj 1 000 000 anoj. Jezidismo estas [[monoteismo|monoteisma]] religio, kiu havas kelkajn komunajn elementojn kun i.a. [[zoroastrismo]], [[kristanismo]], [[islamo]] kaj [[judismo]] (vidu ankaŭ [[sinkretismo]]). En ĝi centras '''ĉiopova Dio''' kaj ties anĝeloj, kun la ĉefanĝelo '' [[Melek-Taŭso|Taus-i-Melek]] '', "Anĝelo Pavo", kies simbolo estas [[pavo]]. Jezidoj havas malfacilan situacion en pluraj siaj loĝlandoj – ĉefe kiel ne-islamanoj inter islamanoj. Ekzilaj grupoj ekzistas i.a. en [[Germanio]]. == Demografio == [[dosiero:Yazidism08.jpg|eta|maldekstre|300ra|{{centre|jezidoj}}]] [[dosiero:Quba Mêrê Dîwanê.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la nuntempe plej granda templo de la jezidoj, [[Quba Mere Diwane]], en [[Aknaliĝ]], [[Armenio]]}}]] Jezidoj havas gravan irakan minoritatan komunumon. Taksoj de la grandeco de la irakaj komunumoj varias signife, inter 70 000 kaj 500 000. La komunumo en [[Kartvelio]] malkreskis signife (malpliiĝante de 30 000 dum la [[1990-aj jaroj]] ĝis laŭtaksaj 14 000 en 2008), dum komunumoj en [[Armenio]] estis pli stabilaj (proksimume 40 000 laŭ censo de 2001). En [[Rusio]], la jezidoj kalkuliĝas je 31 273 (censo de 2002). En Sirio, ekzistas du ĉefaj grupiĝoj, en Al-Jazira kaj en Kurdio, entute proksimume 15 000 homoj. En Turkio, ekzistas nun tre malgranda resto en vilaĝo sudoriente de [[Diyarbakir]], restoj de komunumo de proksimume 80 000 en 1970 (malkreskis al 23 000 en 1985 kaj al 377 homoj en 2007).<ref>La koramikino de la pli aĝa filo de la esperantista familio de [[Thomas Pusch]] kaj [[Remi Rudaitytė]] estas jezidino el tiu vilaĝo, sed naskiĝis jam en Germanio, kiel ido de fuĝintaj gepatroj. Ŝiaj du pli aĝaj fratoj nomiĝas ''Diyar'' kaj ''Bakir'', memorigante pri la tradicia familia regiono apud [[Diyarbakir]].</ref> Jezidoj estas ĉirkaŭ 1 000 000 ĝis 1 500 000 da individuoj, sed taksoj varias parte pro la jezida tradicio kaŝi la kredon kaze de demandoj. La jezida diasporo estas densa en [[Germanio]], 230 000 en 2022, plejparte en [[Malsupra Saksio]] kaj [[Nordrejn-Vestfalio]], la plej granda parto de ili el [[Turkio]], ekde la 2010-aj jaroj ankaŭ de [[Sirio]]. Pli malgranda diaspora komunumo ekde la 2010-aj jaroj ankaŭ troveblas en [[Belgio]], pli malgrandaj komunumoj en [[Armenio]], [[Rusio]], [[Kartvelio]], [[Nederlando]]. Grupetoj ankaŭ troveblas en [[Danio]], [[Svedio]], [[Francio]], [[Svislando]], [[Britio]], [[Usono]], [[Kanado]] kaj [[Aŭstralio]], verŝajne sub 10 000 homoj. == Originoj == La originoj de jezidismo troviĝas en la mezorienta antaŭhistorio. Kvankam la jezidoj parolas la kurdan, ilia religio montras fortan influon de arkaika [[Mitraismo]], mezopotamiajn religiajn tradiciojn, [[Kristanismo]]n kaj fine, [[Islamo]]n. Ilia ĉefa sankta ejo estas en [[Laliŝ]], nordoriente de Mosulo. La propra nomo de la jezidoj por ili mem estas "Êzidî" aŭ "Êzîdî" aŭ, en kelkaj areoj, "Dasinî" (la lasta, strikte parolante, estas triba nomo). Kelkaj akademiuloj derivis la nomon jezido de malnovpersa "yazata" (dia estaĵo), dum aliaj diras ke ĝi estas derivado de la umajada kalifo Jazido la 1-a (Yazid bin Muawiyah), honorita de la jezidoj kiel enkarniĝo de la dia cifero Sultan Ezi (tio jam ne estas vaste akceptita). Jezidoj, kredas ke sia nomo estas derivita de la vorto Yezdan aŭ Êzid "dio". La kulturaj praktikoj de jezidoj estas observeble kurdaj, kaj preskaŭ ĉiuj parolas la nordan kurdan lingvon, kun la escepto de la vilaĝoj ''Bashiqa'' kaj ''Bahazane'' en norda [[Irako]], kie la [[araba]] estas parolata. La [[norda kurda]] estas la lingvo de preskaŭ ĉiuj buŝe diritaj religiaj tradicioj de la jezidoj. Tiel, religiaj originoj estas iom kompleksaj. La [[religio]] de la jezidoj estas tre [[sinkretismo|sinkretisma]]: Sufia influo povas esti vidata en la religia vortprovizo, sed multe de la mitologio estas ne-islama. Iliaj kosmogonioj certe havas multajn oftajn punktojn kun la malnovpersaj religioj. Frue verkistoj provis priskribi jezidajn originojn, kun Islamo, persaj religioj kaj paganismo. Tamen, publikaĵoj ekde la [[1990-aj jaroj]] montris tian aliron kiel tro simplisma. La origino de la jezida religio nun estas kutime vidita de akademiuloj kiel kompleksa procezo de [[sinkretismo]], per kio la kredsistemo kaj praktikoj de loka kredo havis profundan influon sur la religieco de anoj de sufia ordeno en la kurdaj montoj, kaj ĝi deviis de islamaj normoj relative baldaŭ post la morto de sia fondinto. Li ekloĝis en la valo de Laliŝ en la frua [[12-a jarcento]]. Li mortis en [[1162]], kaj lia tombo ĉe [[Laliŝ]] estas la fokuso de jezida pilgrimado. Dum la [[14-a jarcento]], gravaj kurdaj triboj kies sfero de influo etendiĝis bone en inkluzive de kio nun estas [[Turkio]] estas cititaj en historiaj fontoj kiel jezidoj. ==Famaj lokoj== [[Quba Mere Diwane]] estas la plej granda templo de la jezidoj de la mondo. Ĝi estis konstruita en la armena vilaĝo [[Aknaliĝ]], kie la etnoreligia grupo estas la plej granda malplimulto, per ceremonio en kiu ĉeestis la vicĉefministro kaj aliaj armenaj oficialuloj. == Notoj kaj referencoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Genocido de la Jezidoj]] * [[Masakro de Sinĝar]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj|ReVo=jezid.0o}} * [https://web.archive.org/web/20180407185210/http://www.yeziden.de/ jezida retejo en Germanio, arkivigita plenforme lastfoje en aprilo 2018] ({{de}}), ŝajne suferis pro la [[kronvirusa pandemio]] de 2020: [https://web.archive.org/web/20220901055109/https://www.yeziden.de/ en 2022 arkivigeblis nur lasta noto pri la pandemiaj problemoj de junio 2020], kaj poste ne plu estis funkcia retejo * [https://web.archive.org/web/20170112231955/http://azady.nl/?p=86 La religio jezida (''Azady''), arkivigite je januaro 2017] ({{nl}}) * [http://neniammilitointerni.over-blog.com/2018/04/post-la-konkero-de-efrin-la-lastaj-jezidoj-de-sirio-malaperas.html artikolo ''Post la konkero de Efrîn, la lastaj Jezidoj de Sirio malaperas'' de aprilo 2018 en la retejo ''neniam milito inter ni''] ({{eo}}) [[Kategorio:Etnoreligiaj grupoj]] [[Kategorio:Jezidoj| ]] [[Kategorio:Kurdoj]] [[Kategorio:Jezidismo| ]] tlwrjdxsji6tvey4wcv92s6g4yhhfox 9367257 9367251 2026-05-05T16:12:58Z ThomasPusch 1869 9367257 wikitext text/x-wiki <!-- {{Informkesto etna grupo|image=|priskribo=|grupo=Jezidoj}} -- fakte la jezidoj estas kaj etna kaj religia grupo, sed unu informkesto devas sufiĉi... --> {{Informkesto religia grupo | grupo = Jezidoj<br />Êzidîtî | dosiero = [[Dosiero:Yezidis of Jabal.jpg|250px]] | priskribo = Jezidoj sur montoj ''Sinjar'', [[Irako]]/[[Sirio|siria]] limo, [[1920-aj jaroj]]. | populacio = ĉirkaŭ 1.000 000–1 500 000 | regiono1= {{Irako}} | pop1 = 500 000 ĝis 700 000<ref>{{cite news |title=Surviving Islamic State: The Plight Of The Yazidi Community |url=https://www.forbes.com/sites/nikitamalik/2018/09/18/surviving-islamic-state-the-plight-of-the-yazidi-community/#10050085770d |access-date=13 January 2019 |work=Nikita Malik |agency=Forbes}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/08/12/iraqi-yazidis-hazy-population-numbers-and-a-history-of-persecution/ |title=Iraqi Yazidis: Hazy population numbers and a history of persecution |last1=Henne |first1=Peter |last2=Hackett |first2=Conrad |work=Pew Research Center |date=12 August 2014 |access-date=30 August 2021}}</ref> | regiono2= {{Germanio}} | pop2 = 200 000 <small><small>(2000-aj jaroj)</small></small>, 230 000 <small><small>(2022)</small></small><ref>[https://www.bundestag.de/resource/blob/899606/96c2c9433a93cb2073cd7e26a9deccc6/SV-Dr-Ortac.pdf jezidoj en Germanio laŭ takso de 2022]</ref> | regiono3= {{Belgio}} | pop3 = 35 000 <small><small>(2018)</small></small><ref>{{cite news |title=Exhibition in Brussels on the Yazidi community in Iraq |url=http://www.brusselstimes.com/brussels/10021/exhibition-in-brussels-on-the-yazidi-community-in-iraq|date=10-a de januaro 2018}}</ref> | regiono4= {{Armenio}} | pop4 = 40 000 <small><small>(2001)</small></small>, 31 000 <small><small>(2022)</small></small><ref name=censo en Armenio>{{cite web|url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623|title=The Main Results of RA Census 2022, trilingual / Armenian Statistical Service of Republic of Armenia|website=www.armstat.am|access-date=2024-07-03}}</ref> | regiono5= {{Rusio}} | pop5 = 31 273 <small><small>(2002)</small></small>, 26 257 <small><small>(2021)</small></small> <ref name=censo en Rusio>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio (Rosstat)|access-date=27-an de junio 2024}}</ref> | regiono6= {{Sirio}} | pop6= 50 000 <small><small>(2000-aj jaroj)</small></small>, 10 000 <small><small>(2017)</small></small> <ref>{{cite news |last=Armstrong |first=Kerrie |title=The Yazidi people: who are they and why are they on the run? |url=https://www.sbs.com.au/news/explainer/yazidi-people-who-are-they-and-why-are-they-run |access-date=25 February 2019 |work=Explainer |publisher=SBS |date=22 August 2017 |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804084608/https://www.sbs.com.au/news/explainer/yazidi-people-who-are-they-and-why-are-they-run }}</ref><ref>{{cite news|title=Yazidis Benefit From Kurdish Gains in Northeast Syria|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/10/syria-yazidi-minorities-kurds.html#|access-date=1 April 2014|newspaper=al-monitor|date=18 October 2013|author=Andrea Glioti|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219190332/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/10/syria-yazidi-minorities-kurds.html|archive-date=19 February 2014}}</ref> | religioj = Jezidismo | sankta skribo = Kitêba Cilwe (Libro de Iluminado) | lingvoj = [[nordaj kurdaj dialektoj|nordaj dialektoj]] de la [[kurda lingvo]], malmulte la [[araba lingvo]] }} '''Jezidoj''' ([[kurda lingvo|kurde]] ''Êzidîtî'') estas religia grupo kun la religio '''Jezidismo''', kiu ekzistas ekskluzive inter [[kurdoj]]. Ili estas minoritata grupo inter la kurdoj, kiuj alie plimulte estas [[islamo|islamanoj]]. Jezidoj vivas en la diversaj partoj de [[Kurdistano]], dividite inter la ŝtatoj [[Irako]], [[Sirio]], [[Turkio]], kaj kelkaj malmultaj en [[Irano]]. Ne ekzistas oficialaj nombradoj de jezidoj; oni taksas ilin ie inter 300 000 kaj 1 000 000 anoj. Jezidismo estas [[monoteismo|monoteisma]] religio, kiu havas kelkajn komunajn elementojn kun i.a. [[zoroastrismo]], [[kristanismo]], [[islamo]] kaj [[judismo]] (vidu ankaŭ [[sinkretismo]]). En ĝi centras '''ĉiopova Dio''' kaj ties anĝeloj, kun la ĉefanĝelo '' [[Melek-Taŭso|Taus-i-Melek]] '', "Anĝelo Pavo", kies simbolo estas [[pavo]]. Jezidoj havas malfacilan situacion en pluraj siaj loĝlandoj – ĉefe kiel ne-islamanoj inter islamanoj. Ekzilaj grupoj ekzistas i.a. en [[Germanio]]. == Demografio == [[dosiero:Yazidism08.jpg|eta|maldekstre|300ra|{{centre|jezidoj}}]] [[dosiero:Quba Mêrê Dîwanê.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la nuntempe plej granda templo de la jezidoj, [[Quba Mere Diwane]], en [[Aknaliĝ]], [[Armenio]]}}]] Jezidoj havas gravan irakan minoritatan komunumon. Taksoj de la grandeco de la irakaj komunumoj varias signife, inter 70 000 kaj 500 000. La komunumo en [[Kartvelio]] malkreskis signife (malpliiĝante de 30 000 dum la [[1990-aj jaroj]] ĝis laŭtaksaj 14 000 en 2008), dum komunumoj en [[Armenio]] estis pli stabilaj (proksimume 40 000 laŭ censo de 2001). En [[Rusio]], la jezidoj kalkuliĝas je 31 273 (censo de 2002). En Sirio, ekzistas du ĉefaj grupiĝoj, en Al-Jazira kaj en Kurdio, entute komence de la 2000-jaroj ankoraŭ 50 000, ekde la 2010-aj jaroj proksimume 10 000 homoj. En Turkio, ekzistas nun tre malgranda resto en vilaĝo sudoriente de [[Diyarbakir]], restoj de komunumo de proksimume 80 000 en 1970 (malkreskis al 23 000 en 1985 kaj al 377 homoj en 2007).<ref>La koramikino de la pli aĝa filo de la esperantista familio de [[Thomas Pusch]] kaj [[Remi Rudaitytė]] estas jezidino el tiu vilaĝo, sed naskiĝis jam en Germanio, kiel ido de fuĝintaj gepatroj. Ŝiaj du pli aĝaj fratoj nomiĝas ''Diyar'' kaj ''Bakir'', memorigante pri la tradicia familia regiono apud [[Diyarbakir]].</ref> Jezidoj estas ĉirkaŭ 1 000 000 ĝis 1 500 000 da individuoj, sed taksoj varias parte pro la jezida tradicio kaŝi la kredon kaze de demandoj. La jezida diasporo estas densa en [[Germanio]], 230 000 en 2022, plejparte en [[Malsupra Saksio]] kaj [[Nordrejn-Vestfalio]], la plej granda parto de ili el [[Turkio]], ekde la 2010-aj jaroj ankaŭ de [[Sirio]]. Pli malgranda diaspora komunumo ekde la 2010-aj jaroj ankaŭ troveblas en [[Belgio]], pli malgranda komunumo en [[Kartvelio]] (12 174 laŭ la censo de 2014), kvankam dubindas ĉu tiu grupiĝo povas konsideriĝi diaspora. Grupetoj diasporaj ankaŭ troveblas en [[Nederlando]], [[Danio]], [[Svedio]], [[Francio]], [[Svislando]], [[Britio]], [[Usono]], [[Kanado]] kaj [[Aŭstralio]], verŝajne sub 10 000 homoj. == Originoj == La originoj de jezidismo troviĝas en la mezorienta antaŭhistorio. Kvankam la jezidoj parolas la kurdan, ilia religio montras fortan influon de arkaika [[Mitraismo]], mezopotamiajn religiajn tradiciojn, [[Kristanismo]]n kaj fine, [[Islamo]]n. Ilia ĉefa sankta ejo estas en [[Laliŝ]], nordoriente de Mosulo. La propra nomo de la jezidoj por ili mem estas "Êzidî" aŭ "Êzîdî" aŭ, en kelkaj areoj, "Dasinî" (la lasta, strikte parolante, estas triba nomo). Kelkaj akademiuloj derivis la nomon jezido de malnovpersa "yazata" (dia estaĵo), dum aliaj diras ke ĝi estas derivado de la umajada kalifo Jazido la 1-a (Yazid bin Muawiyah), honorita de la jezidoj kiel enkarniĝo de la dia cifero Sultan Ezi (tio jam ne estas vaste akceptita). Jezidoj, kredas ke sia nomo estas derivita de la vorto Yezdan aŭ Êzid "dio". La kulturaj praktikoj de jezidoj estas observeble kurdaj, kaj preskaŭ ĉiuj parolas la nordan kurdan lingvon, kun la escepto de la vilaĝoj ''Bashiqa'' kaj ''Bahazane'' en norda [[Irako]], kie la [[araba]] estas parolata. La [[norda kurda]] estas la lingvo de preskaŭ ĉiuj buŝe diritaj religiaj tradicioj de la jezidoj. Tiel, religiaj originoj estas iom kompleksaj. La [[religio]] de la jezidoj estas tre [[sinkretismo|sinkretisma]]: Sufia influo povas esti vidata en la religia vortprovizo, sed multe de la mitologio estas ne-islama. Iliaj kosmogonioj certe havas multajn oftajn punktojn kun la malnovpersaj religioj. Frue verkistoj provis priskribi jezidajn originojn, kun Islamo, persaj religioj kaj paganismo. Tamen, publikaĵoj ekde la [[1990-aj jaroj]] montris tian aliron kiel tro simplisma. La origino de la jezida religio nun estas kutime vidita de akademiuloj kiel kompleksa procezo de [[sinkretismo]], per kio la kredsistemo kaj praktikoj de loka kredo havis profundan influon sur la religieco de anoj de sufia ordeno en la kurdaj montoj, kaj ĝi deviis de islamaj normoj relative baldaŭ post la morto de sia fondinto. Li ekloĝis en la valo de Laliŝ en la frua [[12-a jarcento]]. Li mortis en [[1162]], kaj lia tombo ĉe [[Laliŝ]] estas la fokuso de jezida pilgrimado. Dum la [[14-a jarcento]], gravaj kurdaj triboj kies sfero de influo etendiĝis bone en inkluzive de kio nun estas [[Turkio]] estas cititaj en historiaj fontoj kiel jezidoj. ==Famaj lokoj== [[Quba Mere Diwane]] estas la plej granda templo de la jezidoj de la mondo. Ĝi estis konstruita en la armena vilaĝo [[Aknaliĝ]], kie la etnoreligia grupo estas la plej granda malplimulto, per ceremonio en kiu ĉeestis la vicĉefministro kaj aliaj armenaj oficialuloj. == Notoj kaj referencoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Genocido de la Jezidoj]] * [[Masakro de Sinĝar]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj|ReVo=jezid.0o}} * [https://web.archive.org/web/20180407185210/http://www.yeziden.de/ jezida retejo en Germanio, arkivigita plenforme lastfoje en aprilo 2018] ({{de}}), ŝajne suferis pro la [[kronvirusa pandemio]] de 2020: [https://web.archive.org/web/20220901055109/https://www.yeziden.de/ en 2022 arkivigeblis nur lasta noto pri la pandemiaj problemoj de junio 2020], kaj poste ne plu estis funkcia retejo * [https://web.archive.org/web/20170112231955/http://azady.nl/?p=86 La religio jezida (''Azady''), arkivigite je januaro 2017] ({{nl}}) * [http://neniammilitointerni.over-blog.com/2018/04/post-la-konkero-de-efrin-la-lastaj-jezidoj-de-sirio-malaperas.html artikolo ''Post la konkero de Efrîn, la lastaj Jezidoj de Sirio malaperas'' de aprilo 2018 en la retejo ''neniam milito inter ni''] ({{eo}}) [[Kategorio:Etnoreligiaj grupoj]] [[Kategorio:Jezidoj| ]] [[Kategorio:Kurdoj]] [[Kategorio:Jezidismo| ]] 2ji0z1p6c128jo4gs8dw6gyls32y27h 0 197162 9367454 9284844 2026-05-06T04:13:06Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367454 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Aristokratio''' estas [[politiko|politika]] [[reĝimo]], en kiu regas la [[nobelaro]]. Tiu estis sistemo hegemonia en la [[Antikva Reĝimo]]. La [[etimologio]] de la [[termino]] derivas de la [[greka]] vorto ἀριστοκρατία aristokratía; de ἄριστος aristos elstareco, kaj de κράτος, kratos povo, tio estas, reĝimo en kiu regas la elstaruloj, teorie. == Vidu ankaŭ == * [[Jura nobelaro]] * [[Nobelaro]] * [[Timokratio]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj|q=Aristokratio|ReVo=aristo1}} * [http://www.bbcfactual.co.uk/aristocracy.htm Serio de BBC pri historio de eŭropa aristokratio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050708084304/http://www.bbcfactual.co.uk/aristocracy.htm |date=2005-07-08 }} [[Kategorio:8-a oficiala aldono]] [[Kategorio:Reĝimoj]] egoaqbsvn5j0izly2wo8qk2bi2miwrp 0 216035 9367360 7283368 2026-05-05T22:14:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367360 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Anton Pieck in zijn werkkamer, Bestanddeelnr 930-7782.jpg|eta|Anton Pieck (1980)]] '''Anton Franciscus Pieck''' ([[Den Helder]], [[19-a de aprilo]] [[1895]] - [[Overveen]], [[24-a de novembro]] [[1987]]) estis [[Nederlando|nederlanda]] [[pentristo]], [[desegnisto]] kaj [[grafikisto]]. De 1920 ĝis 1960 Anton Pieck estis desegno-instruisto en [[Bloemendaal]] [[Noord-Holland]]. La desegnaĵojn kiujn li faris, havis tre propran stilon, ofte fabeleca kaj nostalgia laŭ karaktero, kaj montras la grandan fantazion kaj detalan precizecon. Liaj ilustraĵoj fariĝis eksterordinare popularaj. La etosplenaj desegnaĵoj regule videblas sur [[naskiĝokarto]]j kaj [[kalendaro]]j. == Efteling == Pieck ankaŭ estas la projektinto de la originala fabelparko [[De Efteling]] en [[Kaatsheuvel]], kiu elkreskis ĝis unu el la plej gravaj [[plezurparko]]j en Nederlando, kaj ankaŭ ekster Nederlando ĝi famiĝis. == Autotron == [[Dosiero:Drunen - Voorste Venne (1).jpg|eta|dekstra|250px|Voorste Venne]] En 1968 Anton Pieck estis alparolita de sinjoro Lips por formplani konstruaĵon por lia kolekto da antikvaj aŭtomobiloj. Ĉi tiu konstruaĵo estis inaŭgurita en 1972 en [[Drunen]]. Ĝi fariĝis impona konstruaĵo kun oficejoj, restoracio kaj granda ekspoziciejo. Kiam oni volis plivastigi la [[Autotron]]on kun plezurparko, sed ne ricevis permeson por tio, oni translokigis la Autotron al [[Rosmalen]]. Oni konservis la konstruaĵon en Drunen kaj Ĝi nun havas aliajn destinojn. La nomo estas ŝanĝita en "[[De Voorste Venne]]". == Anton Piecklernejo == En Kaatsheuvel estas [[lernejo]] nomita laŭ Anton Pieck. == Busto == La [[skulptisto]] [[Kees Verkade]] faris bronzan buston de li, kiu troviĝas en la vilaĝo [[Overveen]] (komunumo Bloemendaal) [[Noord-Holland]] . == Anton Pieck Muzeo == Ekde 1984 en [[Hattem]] ([[Gelderland]]) estas Anton Pieck [[Muzeo]] kun la nomo: "Huis voor Anton Pieck" (Domo por Anton Pieck). == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.antonpieckmuseum-hattem.nl/ Anton Pieck Muzeo en Hattem]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.antonpieckclub.demon.nl/ La Anton Pieck Dokumentada Centro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071015032613/http://www.antonpieckclub.demon.nl/ |date=2007-10-15 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Nederlandaj pentristoj|Pieck, Anton]] qus7rdyyty0s3i43asuo1bsvpssf03e 0 221650 9367353 9350601 2026-05-05T21:48:24Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367353 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Antisemiticroths.jpg|eta|dekstra|250px|Kontraŭjuda propagando: judo tenas la mondon en siaj manoj.]] [[Dosiero:"Nebuď služobníkom žida"—Slovak propaganda poster.jpg|eta|dekstra|180px|[[Slovakio|Slovaka]] propaganda afiŝo de la [[dua mondmilito]] admonas legantojn ne esti “servisto de la judo”.]] '''Antisemitismo''',<ref name="PIV-2005">PIV 2005</ref><ref name="ReVo-antisemitismo">{{citaĵo el la reto|url=https://www.reta-vortaro.de/revo/art/antise.html#antise.0ismo|titolo=antisemit/o|verko=Reta Vortaro|alirdato={{daton|23|oktobro|2016}}}}</ref> alternative ankaŭ nomata '''kontraŭjudismo''',<ref>Kunmetita vorto, kies eroj ĉiukaze estas oficialaj laŭ [[PV]], [[PIV]] kaj ĉiuj aliaj esperantaj vortaroj. La serĉilo [https://www.tekstaro.com/ tekstaro.com] trovas 23 esperantajn ĵurnalismajn artikolojn inter 1997 kaj 2019, el [[Revuo Esperanto]], [[Kontakto (revuo)|Kontakto]], [[Monato (revuo)|Monato]] kaj [[Le Monde diplomatique en Esperanto]]</ref> estas [[konscio|konscia]] aŭ nekonscia [[ideologio]], origine [[religio|religia]] kaj poste [[Rasismo|rasisma]], konsistanta en sistemo de [[antaŭjuĝo]]j kaj/aŭ [[diskriminacio|diskriminaciado]] kontraŭ [[hebreoj]]/[[judoj]]. La vorto ''Antisemitismus'' estis kreita en [[Germanio]] en la [[19-a jarcento]], poste aperis ekzemple en la [[Nurenbergaj leĝoj]] en la jaro 1935. La plej terura [[Kontraŭjudismo|kontraŭjuda]] okazaĵo en la historio estis la popolekstermado nomata [[holokaŭsto]], t.&nbsp;e. la mortigado de ses milionoj da judoj en la spaco de kelkaj jaroj fare de la [[naziismo|nazia]] diktatoreco en 1940-aj jaroj. La «[[fina solvo]]» de la Nazioj estis mortigi ilin ĉiujn, kaj efektive duono de la judoj de Eŭropo tiam pereis. == Antisemitismo en antikvaj epokoj == Spuroj de antisemitismo troviĝas en la [[Biblio]] mem. Oni vidu la epizodon de reĝino Ester kaj reĝo Asuero, kiu eĉ se ne tute konkrete historia certe redonas la etoson vivitan de la judaj komunumoj. Oni vidu ankaŭ la militojn kaj luktojn rakontitajn en la diversaj libroj de la [[Makabeoj]]. Historio rememorigas persekutojn kontraŭjudajn en Egiptiaj urboj kiel en [[Aleksandrio]] (pri kies antaŭsignoj parolas ankaŭ la juda filozofo [[Filo de Aleksandrio|Filono]], kaj kie en 70 pK eksplodis vera popola ribelo kontraŭ judoj kiu kaŭzis gravajn homajn perdojn en la juda komunumo), en Romo kiel rakontite de historiisto [[Suetonio]] kaj en la [[Agoj de la Apostoloj]]. Rilate la konsiston de tiu antisemitismo, la opinioj de historiistoj malsamas. [[Léon Poliakov]], en sia verko ''De l'antisionisme à l'antisémitisme'' (De anticionismo al antisemitismo) de 1969, emas minimumigi la vastecon de la fenomeno krom rilate tion kio okazis en Aleksandrio; Peter Schäfer<ref>[https://web.archive.org/web/20070404025837/http://www.princeton.edu/pr/news/98/q1/0202-schafer.html ''Peter Schäfer Appointed Perelman Professor of Judaic Studies'' (Peter Schäfer nomita profesoro pri judaj studoj)] ({{en}})</ref> skribas, ke en la antaŭkristana epoko la fenomeno de antisemitismo vigle prosperis antaŭe en la antikva Egiptio kaj poste plifirmiĝis en helenigitaj zonoj; laŭ Jasper Griffin [[:en:Jasper Griffin|Jasper Griffin]] ĉio reduktiĝas al sensignifaj epizodoj; [[:it:Martin Goodman|Martin Goodman]] opinias, ke la kontrasto inter Jerusalemo kaj Romo ne povis ne okazi.{{Mankas fonto}} === Ĉu la antaŭkristana antisemitismo influis la postan kristanan antisemitismon? === En nia epoko, antropologoj, historiistoj, psikologoj kaj sociologoj penas malkovri la kaŭzojn de la konstanta fenomeno de antisemitismo; ankaŭ rilate tion la opinioj diverĝas. Ĉiukaze, en la postkrista antisemitismo oni kalkulas precipe la akuzon pri “Dimortigo” cirkulanta inter kristanaj popoloj post la forigo de la sinagogo de hebreoj kristaniĝintaj. Se tia antaŭjuĝo povis semiĝi nivele de kristanaj popoloj, ĝi, tamen, ne estis bazita sur teologio, ĉar la krucumado de [[Kristo]] estis lia decido por obei al sia konscienco ordonanta, ke Dio estas preferenda, eĉ se homoj tion kontraŭas kaj pro tio mortigas. == Moderna antisemitismo == Nuntempe, multaj havas la impreson, ke antisemitismo denove resurfacas en la mondo, kiel rezulto de la araba-israela konflikto aŭ kiel reago al ĝi, kaj pli precize al la [[Israele okupataj teritorioj|israela okupado]] de [[Palestiniaj teritorioj|palestinaj teritorioj]] kaj la forpelo de la plejmulto de la indiĝena araba loĝantaro el la tiama [[brita mandato Palestino]]. Komencis resurfaci teorioj pri judaj aŭ tiel nomataj ''[[Cionismo|cionismaj]]'' komplotoj por regi la mondon kaj similaj. Bona ekzemplo estas la vaste kredata mito, laŭ kiu inter la viktimoj de la atenco de la [[11-a de septembro 2001]] en [[Nov-Jorko]] ne estis judoj, ĉar oni anticipe avertis ilin ne iri al la [[Ĝemelturoj]]. Fakte ja estis kelk-cento da judoj inter la viktimoj, sed tamen ĉi tiu mito estis vaste ripetita, ĉefe en islamaj landoj.{{Mankas fonto}} Eĉ disputoj kontraŭ la [[Israele okupataj teritorioj|israela okupado]] mem, anstataŭ kontraŭ la juda popolo entuta, rezultigis akuzojn pri antisemitismo, sed iuj judaj komentistoj avertas kontraŭ tio. Ekzemple, ''Jay Michaelson'' skribis por ''[[The Jewish Daily Forward]]'', ke oni tiel riskas senkreditigi legitimajn akuzojn pri antisemitismo kaj "malmultekostigi la signifon de la termino"<ref>Jay Michaelson [http://forward.com/articles/171586/the-wrong-way-to-fight-bds/?p=all "The Wrong Way To Fight BDS"]. ''[[The Jewish Daily Forward]]''. 21-a de februaro 2013.</ref> (t.e. dilui la sencon de la vorto). [[Juda bolŝevikismo]] aŭ jud-bolŝevikismo estas antisemitisma kaj kontraŭkomunisma kalumnio, kiu pretendas, ke la judoj inĝenieris la rusan revolucion kaj havis la ĉefan potencon inter la [[bolŝevikismo|bolŝevikoj]]. === Esperantujo === {{Vidu ankaŭ|Sennaciulo#Akuzo pri antisemitisma kalumnio}} En la numero de ''[[Sennaciulo]]'' el julio-aŭgusto 2016, diversaj anoj de la [[Sennacieca Asocio Tutmonda]] akuzis artikolon en sia organo fare de Roger Condon, nome "Zamenhof pravis," pri antisemitisma [[kalumnio]]. Specife, ili kritikis sekcion, kiu kulpigis la [[judoj]]n pri la [[Holokaŭsto]]: {{Citaĵo|Ĉu ne la judoj mem, per siaj kolerema konduto kaj ekstremaj troigoj, startigis la nazian maŝinon, kiu tuj decidos pri ilia ekstermado en la naziaj koncentrejoj?|Roger Condon en Sennaciulo, marto-aprilo 2016, p. 7}} La membro JSR resumis la supozitan tezon de la kritikata teksto jene: "la agado de UNU judo kaj la mortigo de UNU germano (kaze ke temas pri vero, ĉar tie ne estas nomo nek citaĵo) jam justigas la postan agadon de [[Hitlero]] kaj de liaj multnombraj sekvantoj, tio estas, la rektan murdon de centoj da miloj da personoj kaj la sendon al morto de multaj milionoj en la tuta mondo."<ref name="p6">Sennaciulo, julio-aŭgosto 2016, p. 6</ref> == Difino == Laŭ la religia antisemitismo, por tiu, kiu naskiĝis judo, eblas maljudiĝi, se li forlasas la [[judismo]]n kaj akceptas alian religion (tiel, laŭ kelkaj historiistoj, faris ekzemple [[Tomás de Torquemada]], kiu mem iĝis fanatika antisemito kaj estro de la [[Hispanio|hispana]] [[inkvizicio]]). Laŭ la rasisma antisemitismo, eĉ tiu ebleco ne ekzistas. Ekzemple, al la [[nazioj]] ne gravis, ĉu homoj praktikas judismon aŭ ne, nek gravis ilia (ne)partopreno en la juda komunumo aŭ propraj opinioj pri la religio. Sufiĉis, ke eĉ unu el la geavoj estu judo.<ref>Cornelia Schmitz-Berning: ''Vokabular des Nationalsozialismus.'', 2-a reviziita kaj priverkita eldono, Berlino 2007, ISBN 978-3-11-019549-1, S. 641 (kapvorto 'Vierteljude').</ref><!-- ref>Vidu (ne eblas: ne ekzistas) ankaŭ la artikolon [[Judodevena miksrasulo (Nazia Germanio)]].</ref --><ref>Ankaŭ tial ne gravis al la nazioj, ekzemple, ke [[Lidja Zamenhof]] konvertiĝis al la [[Bahaa kredo]]; ŝi estis persekutita kaj mortigita kiel judo.</ref> == Etimologio == [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto|PIV 2005]] listas la vorton ''antisemit/o'' kun la signifo "persono malamika al la judoj", kaj la vorton "antisemit/ism/o" kiel "pensmaniero k konduto de antisemito."<ref name="PIV-2005"/> Iuj opinias, ke tiu vorto estas evitinda. La nacilingva [[germana]] vorto devenis, etimologie, de la fakto, ke la judoj origine estis [[ŝemidoj]]. "Ŝemido" indikas anojn de pragentoj, kiuj parolis [[Ŝemida lingvaro|ŝemidajn lingvojn]] (la [[araba]]n, la [[hebrea]]n, la [[amhara]]n kaj aliajn) kaj popolojn de ili devenintajn, do ĝi ne signifas nur ''hebreo''/''judo'', kaj "antisemitismo" estis inventita kiel eŭfemisma "kodvorto" por esprimi senbridan malamon al hebreoj sen rekte diri tion, kamuflante tiun ideon per "klera" vorto. Nur poste la vorto ekuziĝis ankaŭ ekster la antisemitismaj rondoj. Sed laŭ Jules Isaac la diferenco inter ''antisemitismo'' (kiu en Esperanto teorie povus iĝi ''antiŝemidismo''/''kontraŭŝemidismo'') kaj ''kontraŭjudismo'' estas malklara.<ref>Jules Isaac, ''Genèse de l'antisémitisme'' (Genezo de antisemistismo), el. Callmann-Lévy, [[1956]] ({{fr}})</ref> == Historio == Amasa forpelo de judoj laŭ reĝa ordono (al tiuj kiuj ne konsentis konvertiĝi al [[kristanismo]]): * 1016, 1350 el Krimeo * 1159, 1494 el Silezio * 1182, 1306, 1321, 1394 el Francio * 1290 el [[Reĝlando Anglio|Anglio]] kaj Kimrio * 1348, 1510, 1551 el Germanio * 1349, 1360 el [[Reĝlando Hungario|Hungario]] * 1421 el Aŭstrio * 1430 el Provenco * 1492 el [[Reĝlando Hispanio|Hispanio]], Sardinio kaj Sicilio * 1495 el Litovio * 1497 el [[Reĝlando Portugalio|Portugalio]] * 1535 el Tunisio * 1541 el [[Reĝlando de Napolo|Napolo]] * 1569, 1593 el la [[Papa Ŝtato|Papa ŝtato]] Fine de la 1800-aj jaroj: [[pogromo]]j en Rusio, ĉefe en la [[setla zono]]. === Leĝoj pri judoj en Hungario === * 1920 unua leĝo (''Numerus Clausus'') de [[Pál Teleki|Teleki Pál]] * 1928 leĝon nuligis BETHLEN pro ekstera premo * 1938 unua leĝo pri judoj * 1939 dua leĝo pri judoj * 1941 tria leĝo pri judoj * senagrigo * 1944-04-05: deviga portado (surkudrigo) de [[Flava insigno|flava stelo]] Sed krom la menciitaj, multaj leĝoj tuŝis malfavore (ekskludis) la judojn (ĉ. 22 inter 1938 kaj 1944), ĝis fino de la milito 280 leĝoj. == Vidu ankaŭ == * [[Babij Jar]] * [[Juda deicido]] * [[filosemitismo]], [[Preĝo por la Hebreoj]] * [[cionismo]], [[kontraŭcionismo]] * [[Diskriminacio]], [[Dreyfus-skandalo]] * [[Faŝismo]], [[novnaziismo]] * [[Ksenofobio]], [[setla zono]], [[Protokoloj de cionaj saĝuloj]] * [[Kristala nokto]], [[pogromo]], [[holokaŭsto]] * [[Rasigado]] * [[Senradika kosmopolitismo]] * [[Ŝemidoj]] * [[Trioblaj parentezoj]] * [[Ahasvero]] * [[Kontraŭjudismo]] kiel kontraŭo ne de judoj, sed de la [[judismo|juda religio]] * [[Benka Geto]] * ''[[Jud Süß]]'' == Bibliografio == * Hanna Zaremska, ''Chrześcijanie i Żydzi w Średniowieczu: od tolerancji do wypędzenia'' (Kristanoj kaj judoj en [[mezepoko]]: de [[toleremo]] ĝis forpelo), "Magazyn Historyczny". 6'91. p. 31-37. * Kazimierz Bartoszewicz, ''Antysemityzm w literaturze polskiej XV-XVII w.'' (Kontraŭjudismo en la [[pola literaturo]] de la 15-a ĝis 17-a jarcento), Gebethner i [[August Robert Wolff|Wolff]], [[Krakovo]] 1914, p. 143 == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * http://middleeastinfo.org/library/lewis_antisemitism.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110514133732/http://middleeastinfo.org/library/lewis_antisemitism.html |date=2011-05-14 }} * http://www.adl.org/antisemitism_survey/survey_print.asp * http://www.guardian.co.uk/religion/Story/0,2763,1676509,00.html * http://www.antisemitism.org.il {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090825051420/http://www.antisemitism.org.il/ |date=2009-08-25 }} {{Projektoj|commonscat=Antisemitism|q=Antisemitismo|n=Kategorio:Antisemitismo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Antisemitismo| ]] [[Kategorio:Historio de Eŭropo]] [[Kategorio:Judismo]] [[Kategorio:Socia psikologio]] [[Kategorio:Diskriminacio]] [[Kategorio:Antaŭjuĝoj]] [[Kategorio:Rasismo]] [[Kategorio:Orientismo]] imy38n47whrnrml2n3fzmeo82gpgzme 0 224189 9367600 9350037 2026-05-06T11:26:01Z Crosstor 3176 /* Famuloj */ 9367600 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Paksi atomerőmű-2.JPG|eta|545px|center|<center>Larĝa panoramo pri atomcentralo de Paks]] {{Informkesto urbo|regiono-ISO=HU-BZ|tipo1=reliefo|zomo=11}} '''Paks''' [pakŝ] estas [[urbo]] kun [[titolo]] [[vinvilaĝo]] en [[Hungario]], en [[regiono]] [[Suda Transdanubio]], en [[departemento]] [[Tolna]], en [[Distrikto Paks]], kies centro ĝi estas. [[Dosiero:LatkepPaks.jpg|eta|maldekstre|Panoramo en Paks]] == Situo == Paks situas sur [[ebenaĵo]], laŭ dekstra [[bordo]] de [[Danubo]], laŭ ĉef[[vojo]] [[Budapeŝto]]-[[Pécs]], fine de [[fervojo]] [[Pusztaszabolcs]]-[[Mohács]]. [[Dunaföldvár]] troviĝas 22, [[Szekszárd]] 35, Pécs 88, Budapeŝto 109 [[km]]. [[Dosiero:PaksSacredHeartChurch.jpg|eta|Katolika preĝejo Sankta Koro en Paks]] == Historio == La komunumo estis parto de ''limes'' de la [[romianoj]]. La unua skriba mencio devenis el [[1333]]. Dum la [[turkoj|turka]] erao la setlejo ne senhomiĝis, poste alvenis [[serboj]], [[germanoj]] kaj [[judoj]]. En [[1730]] Paks iĝis [[kampurbo]]. En [[1796]] kalvinana, en [[1884]] luterana, en [[1901]] katolika omaĝe al Sankta [[Koro]] [[preĝejo]]j konstruiĝis. En [[1870]] la urbeto iĝis distriktejo kaj post 1 jaro la titolo kampurbo ĉesis en Hungario. En [[1887]] okazis [[pramo]]katastrofo. En [[1979]] la [[vilaĝo]] urbiĝis kaj ekfunkciis [[atomcentralo]]. En [[1990]] novstila katolika preĝejo omaĝe al Sankta Spirito konstruiĝis el ligno. == Vidindaĵoj == * ligna [[Preĝejo de Sankta Spirito (Paks)]] * romkatolika [[Preĝejo Koro de Jesuo (Paks)]] * [[Kalvinana preĝejo (Paks)]] * [[Luterana preĝejo (Paks)]] de [[1884]], la [[turo]] estas 42 metrojn alta == Famuloj == * En Paks naskiĝis kaj mortis [[pentristo]] [[Károly Hopp-Halász]]. * En Paks naskiĝis: ** [[aktoro]]j [[László Bakai]] kaj [[Mária Sívó]] ** [[arkitekto]] [[Vilmos Freund]] ** [[bestokuracisto]] [[Géza Hirt]] ** [[bibliotekisto]] [[Péter Kiszl]] ** [[filozofo]] [[Menyhért Palágyi]] ** [[Endre Kovács (historiisto)]] ** [[József Tihanyi (instruisto)]] ** [[juristo]] [[Dezső Márkus]] ** [[kartografo]] [[József Aszalay]] ** [[kuracisto]]j [[Xavér Ferenc Gebhardt]] kaj [[Károly Orzovenszky]] ** literaturisto [[Klára Széles]] ** [[István Horváth (ministro)]]. * En Paks mortis [[Pál Keresztes (pastro)]]. == Famaj nomportantoj == * [[János Paksi]] * [[Lajos Paksi]] == Ĝemelurboj == * {{Flago|Slovakio}} [[Galanta]], [[Slovakio]] * {{Flago|Pollando}} [[Gubin]], [[Pollando]] * {{Flago|Germanio}} [[Lauda-Königshofen]], [[Germanio]] * {{Flago|Germanio}} [[Reichertshofen]], Germanio * {{Flago|Rumanio}} [[Kézdivásárhely]], [[Rumanio]] * {{Flago|Ukrainio}} [[Viŝkove]], [[Ukrainio]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.tavolsag.hu/index.asp?go=tavolsag&i1=4862&i2=22761 distancoj]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Vinvilaĝoj]] [[Kategorio:Paks]] 4ofso2mabywurc1bgo195h65wsg7lv9 4 227735 9367237 9363254 2026-05-05T14:49:49Z Arbarulo 135469 9367237 wikitext text/x-wiki __LIGILOALNOVASEKCIO__ '''Vikipedio:Alinomendaj artikoloj''' estas ejo por peti la alinomigon de artikolo, ŝablono, aŭ projekt-paĝo en Vikipedio. Bonvolu legi nian [[VP:TA|artikolon pri titol-politiko]] kaj nian [[Helpo:Alinomigi paĝon|gvidlinion por alinomi]] antaŭ ol movi paĝon aŭ peti paĝ-movadon. Ĉi tiu paĝo celas organizi la laŭeble sisteman alinomigon de artikoloj. '''Arkivo''' de proponoj ne plu aktualaj troviĝas ĉi tie: [[Vikipedio:Alinomendaj_artikoloj/Arkivo]]. Por tio ekzistas ŝablono kiel markiloj pri tia propono kaj respektivaj kategorioj. *{{Ŝ|Alinomu}}, [[:Kategorio:Alinomendaj paĝoj]], [[:Kategorio:Alinomitaj paĝoj]] Jene sekvu listigoj pri la proponitaj paĝoj. {{/Enkonduko}} == Ne plu aktivaj == Ne plu aktivajn proponojn movu al [[/Arkivo]], vidu la keston "Malnovaj diskutoj" ĉi-supre. Dankon! == Aktivaj (de 2022) == === [[Kamrimeno]] -→ [[Sinkrona rimeno]] 2022 02 19 === La alternatva propono ŝajnas pli klara. Mi kopiis ĉi-suben la iam okazintan diskuton el la diskuto-paĝo.-[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 10:39, 19 feb. 2022 (UTC) Mi kontraŭas (alinomi al dentrimeno") ĉar dentrimeno estas ĝenerala rimeno sen specifa funkcio, do meritas apartan artikolon. Ĉi tie estas celata la rimeno kiu sinkronigas la [[kamŝafto]] kun la [[krankŝafto]]. (angle: i.a. cambelt aŭ timing belt). --[[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 12:10, 7 feb. 2022 (UTC) :Ŝajnas prave. DidCORN devus argumenti. Male, oni devus forigi la proponon, ĉu ne?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:15, 7 feb. 2022 (UTC) ::Jes sed ĉiu rajtas esprimi sian opinion. [[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 23:15, 7 feb. 2022 (UTC) :::Mia argumento estas, ke tia rimeno havas [[dento]]jn kaj neniun [[kamo]]n, do la titolo estas erarema. Se oni volas distingi tiun rimenon rilate al a ĝenerala ''dentrimeno'', kial anstataŭe nomi ĝin '''[[sinkrona rimeno]]''', pli klara titolo, kiun oni trovas en la franca Vikipedio?--[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 21:00, 8 feb. 2022 (UTC) ::::Kamrimemo fakte estas mallongigo por kamŝaftpropulsadentrimeno. [[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 11:33, 11 feb. 2022 (UTC) :::::Ne, karaulo, tia rimeno ne propulsas, SED nur helpas sinkroni la sparkilojn de ĉiu piŝto en la motoro. [[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 13:22, 1 feb. 2024 (UTC) ::::::Do kamŝaftsinkronigadentrimeno (angle:timing belt (also called a cambelt) [[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 14:23, 8 feb. 2024 (UTC) === [[Skalmodelo]] -→ [[Maketo]]; [[Maketo (arkitekturo)]] -→ [[Maketo]] 2022 05 01 === [[Skalmodelo]] volas esti alinomita al [[maketo]]. Maketo estas en PIV. La alinomadon povas fari nur administranto. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 13:06, 1 maj. 2022 (UTC) :Krome ekzistas ĉi tie paĝo [[Maketo (arkitekturo)]], kiu devus esti kunigita kun maketo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 13:37, 1 maj. 2022 (UTC) :{{komento}} Mi tute ne konsentas kunigi la du artikolojn [[Maketo]] kaj [[Maketo (arkitekturo)]], la du artikoloj ne temas pri la samaj aferoj. En aliaj lingvoj estas ankaŭ du malsamaj artikoloj, al kiuj normale rilatas ĉiu el la du.--[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 20:27, 1 maj. 2022 (UTC) :{{komento}} [[Skalmodelo]] al [[Maketo]] jes; [[Maketo (arkitekturo)]] al [[Maketo]] tute ne: la du artikoloj ne temas pri la samaj aferoj. En aliaj lingvoj estas ankaŭ du malsamaj artikoloj. Povas temi pri ŝipo, aparato, teatra scenejo, ktp.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:26, 17 maj. 2022 (UTC) == Aktivaj (de 2023) == {{MLL|VP:AA#Aktivaj (de 2023)}} === "Vikipedio:Aŭtomata kontrolanto" → "Vikipedio:Mempatrolantoj" + "Vikipedio:Kontrolantoj" → "Vikipedio:IP-kontrolantoj" 2023 02 14 === "[[Vikipedio:Aŭtomata kontrolanto]]" → "[[Vikipedio:Mempatrolantoj]]" kaj "[[Vikipedio:Kontrolantoj]]" → "[[Vikipedio:IP-kontrolantoj]]". Vorto "kontrolanto" estas malklara. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 05:35, 14 feb. 2023 (UTC) === [[Kabineto]] → [[Kabineto (registaro)]] 2023 05 16 === Ĉar la aliaj artikoloj ligitaj ĉi tien temas pri registara institucio, ne pri apartigilo. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:45, 16 maj. 2023 (UTC) :{{kom}} Mi estas tre konfuzita. La paĝo ne aspektas kiel ordinara artikolo. Ne estas vera apartigilo, ĉar la punktoj (1), (2), (3), (4) nenion apartigas (kie estas la bluaj ligiloj?). La paĝo pli similas al paĝo de vortaro, kaj eble ne estas taŭga por VP. Mi opinias, ke indas forigi la supran parton kaj krei apartajn artikolojn pri la 4 signifoj. — <span style="background-color:LightYel;">[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:LightBlue;">'''Super '''</span><span style="font-family:Lucida Console;color:LightSkyBlue">'''Nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🪰]]</span> 15:51, 16 maj. 2023 (UTC) :{{kom}} Jes, nun tiu ĉi artikolo aspektas kiel vortara, do korektenda. Mi proponas krei apartigilon surbaze de ĝi kaj la nuna artikolon dediĉi sole al la registara institucio, ĉar ĝuste tion celas ĉiuj alilingvaj versioj. Kompreneble por tio necesos ĝin alinomi laŭe. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:32, 17 maj. 2023 (UTC) :{{por}} alinomigo kaj alifarado al enciklopedia artikolo. Artikoloj kies enhavo estas kopiita el PIV aux ReVo estas senvaloraj, eble ecx tujforigendaj. [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2021#Substanco]] [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 05:40, 17 maj. 2023 (UTC) :{{por}} '''[[Kabineto (registaro)]]'''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:18, 19 maj. 2023 (UTC) :{{por}} [[Kabineto (registaro)]] [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:21, 20 maj. 2023 (UTC) :{{kom}} multaj intervikioj, tamen neutila paĝo. Vikipedio ne estas vortaro. Sama afero som [[registaro]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:31, 22 maj. 2023 (UTC) :{{por}} Redifino de la origina teksto al apartigilo kaj por kreo de aparta teksto pri kabineto en senco de ministraro. Tamen mi pensas ke ĉi tie aŭdiĝas multe tro akraj kaj tro radikalaj sonoj. La teksto neniel estas "senvalora enhavo nur kopiita el PIV" - komparu la tekston en PIV kaj la tekston en Vikipedio kaj vi vidas ke jam nun la vikipedia artikolo havas multe pli da informoj. Intence la teksto citas la modelon de PIV listigi la diversajn signifojn, ĉar vikipedio kompreniĝas kiel ampleksigo de antaŭaj sciobankoj, kiel PIV, ReVo aŭ - pri certaj temoj, ne ĉi tie, [[EdE]]. Tiel estas tute sence komenci de baza difino, kaj de tiu kerno pluampleksigi la temon. Kaj pri la demando: kie estas la bluaj ligiloj? Bluaj ligiloj estas, tion scias ĉiu ĉi-tie, kiam oni faris artikolon. Mi nun faris novan artikolon [[kabineto (ĉambro)]] pri la laŭ PIV unua signifo. Ke pri la dua signifo necesus aparta artikolo, mi dubas, ĉar tiu signifo ŝajnas al mi jam esti eksmoda ekde la 19-a jarcento. Pri la tria signifo ekzistas diverslingvaj tekstoj en [[d:Q640506]], kaj pri la kvara signifo, kiun iu en vikipedio alinventis (en PIV estis nur tri diferencigoj), mi eĉ ne scias ĉu estas iu alilingva modelo. Do pri "kabineto (registaro)" eblas gaje ekverki artikolon laŭ [[d:Q640506]], kaj pri la kvara signifo eble ankaŭ, se oni trovas bonajn alilingvajn vikipediajn aŭ ekstervikipediajn tekstojn, kiuj donas ideojn pri vortumoj, grafikaĵoj, eksteraj ligiloj kaj referencoj. Ni devos ankoraŭ decidi, kiu teksto fine havos la bazan titolonomon "kabineto", ĉar domaĝus se ĝi estus nur plugvidilo al iuj subpaĝoj. Supozeble plej sencas, ke la teksto [[Kabineto (registaro)]], kiam ĝi estos kreita kaj estas stabila, ricevos la titolonomon "kabineto" ... sed unue ĝi devas esti kreata! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:37, 11 dec. 2023 (UTC) :{{komento}} Mi plene subtenas la celon sisteme ordigi la artikolojn pri "Kabineto". :La nuna paĝo [[Kabineto (apartigilo)]] (redirektata de [[Kabineto]]) enhavas tro da informoj por simpla apartigilo; ĝi devus esti kiel: ::''Kabineto havas plurajn signifojn: ::''[[Kabineto (ĉambro)]] — malgranda, privata ĉambro, ofte por studado, laboro, aŭ konservado de valoraj objektoj. ::''[[Kabineto (registaro)]] — la ĉefa plenuma konsilio de registaro, kutime konsistanta el ministroj aŭ sekretarioj. ::''[[Kabinetpentraĵo]] — malgranda pentraĵo destinita por privata kontemplado, ofte kun detala temo kaj fajnaj artaj kvalitoj. ::''[[Kuriozaĵkabineto]] — kolekto de raraj, ekzotikaj, aŭ nekutimaj objektoj, tipa de la renesanca kaj baroka epokoj. :Pro la unua defino de la signifo "ĉambro" en PIV, mi proponas, ke la artikolo [[Kabineto (ĉambro)]] estu alinomata al simple [[Kabineto]]. En ĉi tiu nova ĉefartikolo, estus esence aldoni klaran ligilon al la simpligita apartigilo (ekz. "Por aliaj signifoj, vidu [[Kabineto (apartigilo)]]").--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 11:43, 13 jun. 2025 (UTC) === [[Bangka-Belitungo]] → [[Bangkao kaj Belitungo]] 2023 08 01 === La provinco konsistas el du principaj insuloj, kiel Trinidado kaj Tobago. La indonezia nomo ja neniam mencias "kaj" kiam iu areo konsistas el du principaj subareoj; ekzemple: Kuantan Singingi (reĝenco kiu havas du grandaj riverojn fluas trae: rivero Kuantan kaj rivero Singingi), kaj Parigi Moutong (reĝenco kiu konsistas el la grandaj distriktoj de Parigi kaj Moutong). Mi elektas Bangkao ĉar la nomo Bangko estas nomo de distrikto en la provinco de Jambi (Ĝambio). --[[Uzanto:Aryabferduzi|Aryabferduzi]] ([[Uzanto-Diskuto:Aryabferduzi|diskuto]]) 14:34, 1 aŭg. 2023 (UTC) :{{kom}} Eble jes. Mi ne certas pri la esperantigo de «Bangka». Ĉu ekzistas fontoj, ekzemple, en indoneziaj retejoj de esperantistoj?—<span style="background-color:LightYel;">[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:LightBlue;">'''Super '''</span><span style="font-family:Lucida Console;color:LightSkyBlue">'''nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🪰]]</span> 23:47, 5 aŭg. 2023 (UTC) :{{kom}} Esperantigoj dependas de konvencio. Provincoj de Indonezio certe meritas esperantigon, sed se oni ne efektive faris tion en aliaj fontoj, Vikipedio prefere ne estu la provejo. (Kaj ĉiuokaze la esperantigo estu ''Bankao'' aŭ simile; laŭ mia kompreno, la indonezia literumo "ngk" indikas nur du konsonantojn.) [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:25, 16 aŭg. 2023 (UTC) ::{{ping|Aryabferduzi}} Ĉu vi scias, kiu estas la esperantigo de la nomo de la insuloj uzata far Indoneziaj esperanto-parolantoj? —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 22:12, 15 nov. 2023 (UTC) :::Ĝi indas esti diskutinda temo inter indonezianoj, eble en la nacia Esperanta kongreso. [[Uzanto:Aryabferduzi|Aryabferduzi]] ([[Uzanto-Diskuto:Aryabferduzi|diskuto]]) 10:05, 4 jan. 2024 (UTC) :{{komento}} En kazo de dubo prefere eĉ uzi tute indonezilingvan nomon en Esperanto, ol gaje inventi pli kaj pli esperantecajn nomojn: kun referencoj eblas ĉio, sed sen nur eblas, se ne leviĝas iu dubo. Kaj duboj jam legeblas ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:36, 29 nov. 2023 (UTC) ::Do laŭ la rezonado devos esti titolo ''Bangka Belitung'', pure indonezie, tute ne esperantlingve. Kompromise eblas konsoli, ke eblas fari el la titoloj Bangka-Belitungo kaj Bangkao kaj Belitungo alidirektilojn al la titolo ''Bangka Belitung''. Sed kontrolu: neniel pri ĉiuj provincoj en la mondo en Esperanto jam establiĝis esperantigitaj provinconomoj, kvankam por esperantlingva redaktado kompreneble pli facilas se ili estas. Cetere nur pri la insuloj Bankga ĝis nun ekzistas insula artikolo, pri la insulo [[Belitung]] ne.... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:08, 8 nov. 2024 (UTC) === :Kategorio:Sovetiaj militistoj de la dua mondmilito → [[:Kategorio:Sovetiaj militistoj de la Dua Mondmilito]] 2023 10 25 === En eo-vikio estas multaj kategorioj kiuj anstataŭ '''D'''ua '''M'''ondmilito havas en sia titolo eraraj '''d'''ua '''m'''ondmilito aŭ Dua '''m'''ondmilito. Mi pretas ripri la kategoriojn kaj rilatajn al ili artikolojn. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 14:14, 25 okt. 2023 (UTC) :mi malsamopinias, uskegoj ne utilas :Dua mondmilito tamen ja malbonegas, kompare al Duamondmilito aŭ Dua Mondmilito [[Specialaĵo:Kontribuoj/2A0D:E487:46F:E701:5C6E:4112:615A:6E8C|2A0D:E487:46F:E701:5C6E:4112:615A:6E8C]] 15:16, 25 okt. 2023 (UTC) :: > ''uskego''<br>mi ne konas la vorton. Kaj miaj vortaroj ne konas. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 16:58, 25 okt. 2023 (UTC) ::: trovis... [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 17:00, 25 okt. 2023 (UTC) : Do, ĉar ne aperis kontraŭoj mi fermas la diskuton kaj plu aktive alinomigas kategoriojn rilatajn al Dua kaj Unua Mondmilitoj. Nun mi aktivas en kategorioj de la Dua Mundmilito. Somtempe mi preparas alinomigon en temoj ligitaj kun la Unua Mondmilito. Plue, se aperos demando, bv sinturni al mia PD (persona diskutejo). [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 06:17, 10 nov. 2023 (UTC) ::{{kom}} Kial Dua Mondmilito estas pli bona ol Dua mondmilito? Laŭ mi Dua mondmilito estas ĝuste. --[[Uzanto:LiMr|LiMr]] ([[Uzanto-Diskuto:LiMr|diskuto]]) 08:28, 15 nov. 2023 (UTC) === [[Kredita Unio]] → [[Kredita unio]] → [[Kooperativa banko]] 2023 11 02 === [[Kredita Unio]] → [[Kredita unio]]: Ĉar nun ekzistanta titolo rompas [[VP:TA]]: ĝi ne estas propra nomo kaj ne estas akronimo. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 11:33, 2 nov. 2023 (UTC) {{komento}} Karaj, temas pri tre grava tipo de (plejparte neprofitcelaj, kolektive posedataj de la membroj) financaj institucioj (kaj pli demokratieca kompare kun komercaj/akciaj bankoj), por kiu mi dum pluraj jardekoj aŭdis (kaj mem uzas) la nomon '''[[kooperativa banko]]'''. La vorto "unio" puŝas la nomon tro for de ĝia vera natura senco, kaj en multaj lingvoj aperas la vorto "kooperativa". Cetere, ne estas malfacile lingve korekti tiun ĉi tekston, kiam ĝi havos akcepteblan nomon. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 15:52, 2 nov. 2023 (UTC) : {{Komento}} mi rekomendas esplori titolojn de samtemaj artikoloj en diversaj vikioj: [https://www.wikidata.org/wiki/Q745877] [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:17, 3 : {{komento}} Multaj lingvoj enhavas en la titolo indikon, ke temas pri kooperativa institucio aŭ financa (plejparte kredita) kooperativo: rusa, belorusa, hispana, indonezia, itala, kataluna, portugala, rumana. : Aliflanke, la karakterizo "kredita" por tiuj institucioj (kvankam tradicia en multaj lingvoj) estas tro malvasta: ekzemple, en Usono, tiaj institucioj havas la saman gamon da servoj kiel ordinaraj profitcelaj bankoj; la sola diferenco estas, ke ili ne estas profitcelaj, kaj formale funkcias kiel kooperativoj (t.e. ili estas kolektiva posedaĵo de siaj membroj) kaj estas neprofitcelaj, t.e. la profito de kooperativaj bankoj re-investiĝas aŭ distribuiĝas inter la membroj, sed ne iras kiel dividendo al akciuloj. Do, "kredita kooperativo" estus tro limiga (kaj tial misgvida) termino, sed '''Kooperativa banko''' ŝajnas al mi adekvata: eĉ se evidentiĝos, ke en iuj landoj tiaj institucioj rajtas okupiĝi nur pri kreditaj servoj, tio estus en ordo, ĉar ja ekzistas ankaŭ profitcelaj bankoj, kiuj okupiĝas (aŭ okupiĝis) nur (aŭ precipe) pri kreditoj. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:56, 3 nov. 2023 (UTC) :{{kontraŭ|kontraŭ}} ''kooperativa banko'': Mi vidas la vorton "kredito" en pli-malpli ĉiuj el la diverslingvaj nomoj, foje en formo "kredita unio" (supozeble pro modelo de la angla lingvo), kaj ofte ankaŭ en formo "kredita kooperativo". Interesas ke ĉiuj artikoloj tiom substrekas ke la iniciato fontis en Germanlingvio (ankaŭ ol ŝtato Germanio formale estis), sed ke ĝuste germana artikolo pri la temo mankas. Tamen, vikidatumoj kaj ĉiuj tiaj bankoj en nuna Germanio konsentas ke tiulingve la nomo estas ''Kreditgenossenschaft'', do ankaŭ "kredita kooperativo". Tial, malgraŭ ke la formo "kredita kooperativo" laŭ Filozofo "estus tro limiga", ĝi ŝajnas al mi esti la sole pravigebla alternativo al la ankoraŭ pli strangaj vortoj "kredita unio" aŭ "kredita unuiĝo" - kvankam, se pli da lingvoj kiuj vere havas tiajn bankojn (en Esperantujo, klare, eĉ ne estas unu) oficiale uzus nomon ''kooperativa banko'' kaj oni povus konvinki pliajn vikipediajn lingvoversiojn adapti la titolon, tiam ĝi estus bela nomo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 03:51, 29 nov. 2023 (UTC) ::{{komento}} Mi voĉdonus {{por|por "kredita kooperativo"}}, se tio estus la temo de voĉdono. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:40, 3 dec. 2023 (UTC) :::Kvankam mi jam voĉdonis la 29-an de novembro, nur sen grafike klara verda pilko: mi substrekas ke mi estas {{por}} ŝanĝo al "kredita kooperativo", kiu estas pli koresponda al pluraj alilingvaj titoloj kaj laŭ mi bona kompromiso inter la angleca [[Kredita unio]] kaj bela, sed eble meminventita vorto [[Kooperativa banko]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:05, 7 dec. 2023 (UTC) ::::Kaj do? Ĉu signifas ke kiam mankas konsento nenio ŝanĝiĝas kaj restas la titolo "kredita unio", kiun ĉiu kiu kundiskutis malplej ŝatas? [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 19:20, 19 dec. 2023 (UTC) == Aktivaj (de 2024) == {{MLL|VP:AA#Aktivaj (de 2024)}} == [[Homa spirado]] => [[Spirado]] 2024 09 20 == El pli ol cent lingvoj nur la itala nomiĝas homa. Tio malhelpas la ampleksigon de havenda artikolo, kion fakte mi jam entreprenis.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:54, 20 sep. 2024 (UTC) :{{kom}} [[Homa spirado]] restus kiel alidirektilo kaj estas ĉapitro de la havenda artikolo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 21:16, 20 sep. 2024 (UTC) ::Saluton, Kani. Eble vi memoras la diskutegon inter mi kaj DidCORN pri tiu temo antaŭ du jaroj. Informoj similaj al tiuj, kiujn vi nun metas en la artikolon [[Homa spirado]], jam troviĝas en nia artikolo [[Spiro]], kiu devus esti alinomita al [[Spirado]], sed ankoraŭ neniu administranto faris tion - tial la diskuto ankoraŭ troviĝas ĉi tie kiel aktiva propono. ::Mi proponis kaj faris la ŝanĝon al "[[Homa spirado]]" ĉar la artikolo en sia tiama stato temis preskaŭ nur pri homoj, kaj necesis distingi ĝin de [[Spiro]], kiu temas ankaŭ pri aliaj organismoj. Sed estas granda malkohero inter diverslingvaj vikipedioj kaj ene de ĉiu unuopa vikipedio. Kion vi volas fari al [[Spiro]]? Mi ne volus reiri al la situacio antaŭ mia interveno, nek imiti la situacion de la hispana vikipedio, kun du samtemaj artikoloj, sed verŝajne povus akcepti aliajn solvojn. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:57, 26 sep. 2024 (UTC) :::Mi nun faris rigardon al la koncernaj artikoloj en la angla, hispana, franca, kaj germana. Kvankam neniu uzas la titolon "Homa spirado", la franca kaj germana uzas "Pulma ventolo", kiu certe estas pli specifa koncepto ol spirado ĝenerale. Krome, en ĉiuj kvar vikipedioj mi trovas malkontentajn voĉojn sur diskutaj paĝoj, kiuj plendas simile kiel mi, ke la artikoltemoj en tiuj vikipedioj estas fuŝaj. En la angla [https://en.wikipedia.org/wiki/Talk:Breathing#All_vertebrates?], germana [https://de.wikipedia.org/wiki/Diskussion:Lungenventilation#Säuger_und_andere_Tiere], kaj franca [https://fr.wikipedia.org/wiki/Discussion:Respiration#Respirons_!] oni plendas, ke pli taŭga titolo estus "Homa spirado" aŭ simile, kaj en la hispana [https://es.wikipedia.org/wiki/Discusi%C3%B3n:Respiraci%C3%B3n_(fisiolog%C3%ADa)] oni plendas, ke la artikoloj ligitaj al nia [[Homa spirado]] kaj [[Spiro]] havas la saman temon. :::Al mi ŝajnas klare, ke ni devos kunigi vian kontribuon kun la nuna enhavo de [[Spiro]] (ne de [[Homa spirado]]). La sola demando estas, en kiu artikolo kaj sub kiu titolo ni kunigu ilin. Mi bedaŭras la malŝparon de tempo. Mi kredas ke la kulpo de la situacio estas intervikia kaj metavikia, ne nia. Vere la havenda artikolo devus esti [[Spiro]]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:50, 27 sep. 2024 (UTC) :{{kom}} [[Homa spirado]], poste [[Spirado]], estas unu el la mil havendaj artikoloj, ekzistanta en pli ol 100 lingvoj kun enhavo de pli ol 30 000 bitokoj kaj tial en la plej alta kategorio el tri eblaj. [[Spiro]] estas ekzistanta en iom pli ol 50 lingvoj kun enhavo de pli ol 15 000 bitokoj, tio estas la duono de la alia. La diferenco inter spiro kaj spirado estas semantike nula. La realo de du similaj artikoloj en la tuta vikia sistemo evidente ne estas nia kulpo, sed ankaŭ ne ni devas tordi la situacion. Vi plu povas labori por la artikolo [[Spiro]] kaj ni povas reteni [[Spirado]]n en la alta kategorio de la havendaj artikoloj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:11, 11 okt. 2024 (UTC) ::Mi ne klare komprenas kion vi kontraŭas kiam vi diras "ne ni devas tordi la situacion." Fakte la aliaj vikioj estas tre malsamaj unu de la alia - ili ne prezentas unu saman situacion. Ĝis nun mi provis fari nur la minimuman ŝanĝon al la reala situacio de nia vikio bezonatan por ke la du artikoloj havu malsamajn temojn. Ne mi kreis [[Spiro]]. Kaj tiutempe, se gravas al vi, la rezulto estas pligrandigo de la oficiale havenda artikolo. ::Ĉu vi akceptus ekzemple kunigi la du artikolojn? Aŭ proponi ĉe Metavikio ke oni redonu la statuson "havenda" al [[Spiro]]? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:11, 13 okt. 2024 (UTC) :Ĉi tiu diskuto restas longe sen kontribuoj. Se ne estos interkonsento pri alia solvo, mi rekonformigos la enhavon al la titolo transmovante la novan materialon al "Spiro". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:59, 31 okt. 2024 (UTC) ::Ve, vere la "diferenco inter spiro kaj spirado estas semantike nula", do spirado kaj spiro estas faktaj sinonimoj (la naturo de spiro estas ke ĝi okazas plurfoje, alikaze la organismo jam mortis), tial havi unu artikolon "spiro" kaj alian "spiro" estas iom stranga, sed havi artikolon "'''homa''' spirado", kiu temas pri "animala spirado ĉe senvertebruloj kaj ĉe vertebruloj" estas simile strange. Klaras ke ni ne povas premi ĉiujn lingvoversiojn kunfandi la du artikolojn kiuj duoble ekzistas en 50 lingvoj, kaj fari kiel la germanoj kiuj en unu el la du tute evitas la vorton spiro/spirado en la titolo kaj nomas ĝin "pulma ventilado" ankaŭ estas iom trompa, ĉar fakte "pulma ventilado" '''estas''' spirado. Kaj fari kiel faris la angloj kaj iuj aliaj lingvanoj kiuj baze diferencigas inter "spirado" kaj "spirado (fiziologio)" same strangas, ĉar ambaŭ tekstoj en ĉiuj lingvoj temas pri fiziologio. Mi nur vidas la eliron, fari kiel nun klarigas la unuaj frazoj de [[homa spirado]] (de multaj animaloj), [[spiro]] kaj [[Spiro (apartigilo)]], nome akcenti ke la unua procezo nepre bezonas pulmon kaj la dua, pli vasta koncepto ankaŭ priskribas interŝanĝon de oksigeno sen pulmo. Rezulto estus nomi la unuan tekston "pulma spirado" kaj la duan, pli vastan simple "spirado", laŭplaĉe ankaŭ sen "-ad-". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:19, 31 okt. 2024 (UTC) :::Mi povas akcepti ke "Homa spirado" fariĝu "Pulma spirado". Ankoraŭ tio necesigus ke la plejparto de la nova materialo moviĝu en la artikolon "Spiro". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:58, 1 nov. 2024 (UTC) :{{Ne farite}} laŭ la propono, sed mi ŝanĝis [[Homa spirado]] al [[Pulma spirado]] laŭ la ideo de ThomasPusch. Mi mem enplektis la novan materialon en la artikolon [[Spiro]], krom parto kiu rilatas al nehomaj pulmohavantoj kaj restas en [[Pulma spirado]]. :Mi ne povas fari la ŝanĝon de [[Spiro]] al [[Spirado]] ĉar mi ne estas administranto. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:02, 17 nov. 2024 (UTC) :{{Farite}} La paĝo estis kreita en 2016 kiel [[Spirado]]. Poste okazis pluraj alinomigoj kaj renomigoj. Estis diversaj opinioj pri kiu materialo estu en diversaj similtemaj artikoloj, kaj mi protektis tiun kiel unu el la Mil havendaj artikoloj kun la dekomenca titolo, simila al la plimulto de la aliaj lingvoj kaj kun materialo ankaŭ simila al multaj el tiuj lingvoj. Fakte mi eraris montrante ĉi tie ŝajnan kazon de alinomado, kvankam vere temis nur pri restarigo de la origina nomo. Ĉi tie okazis opinidebatoj, sed neniu klara tendenco kolektiva.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:14, 20 nov. 2024 (UTC) ::{{re|Kani}}, vi asertas ke via ŝanĝo estas restarigo de origina nomo (de 2016). Eble vi ne rimarkis ke la titolo "Spirado" origine apartenis al la artikolo kiu nun nomiĝas "[[Spiro]]", ekde ĝia kreo en 2004. Alaudo ŝanĝis "Spirado" al "Spiro" kaj kreis la duan artikolon "Spirado" ŝajne sen iu ajn konsulto aŭ interkonsiliĝo kun aliaj vikipedianoj. Do se temus pri restarigo de la originala situacio, la solvo estus kunigi la du artikolojn. Fakte mi jam proponis tion kiel eblan solvon. Ĉu vi konsentus al kunigo de la artikoloj? Se jes, ne necesos paroli pri aliaj aferoj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:12, 20 nov. 2024 (UTC) ::{{re|Arbarulo}} Kunigi ambaŭ artikolojn estus lasi sen esperantlingva versio [[Spiro]], kiu povus esti alinomita al [[Spiro (fiziologio)]] same kiel estas en angla, hispana kaj aliaj lingvoj. Pri ĝia enhavo mi ne zorgos. Pro la restigado de [[Spirado]] tia kia ĝi estas mi opinias ĝin utila, estante unu el la Mil havendaj artikoloj, kun aparta rangigo en kiu Esperanto estas en tre alta konsidero.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:02, 22 nov. 2024 (UTC) :::Mi jam rimarkigis ke la vikipedioj kiujn vi citas estas fuŝaj, kaj eĉ ne sammaniere fuŝaj. Bonvolu ne trudi iliajn fuŝojn ankaŭ al ni. Se vi ne povas klarigi kiel malsamas spirado kaj spiroj, aŭ kia spirado ne estas fiziologia - eĉ entute "ne zorgos" pri la afero - kaj tamen insistas ke la artikolo ekzistu, vi ne plu verkas enciklopedion, sed celas ion alian - prefere mi ne provu diveni kion. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:22, 22 nov. 2024 (UTC) Ĉi tio estas malrespekto al Vikipedio, kian mi ĝis nun ne vidis en Alinomendaj Artikoloj. '''Kani malrespektas la bazan principon, ke ĉiu artikolo havu apartan temon.''' Tio estas principo de iu ajn enciklopedio. En Vikipedio, nia gvidpolitiko [[Helpo:Kiel verki bonan artikolon]] tre klare diras, "Vi ja ne kreu artikolojn kiuj jam ekzistas (eble sub alia nomo)". Ankaŭ la unua kialo por [[Helpo:Kunigi paĝojn|kunigi paĝojn]] estas tio, ke "estas du aŭ pli da paĝoj pri ĝuste la sama temo." Se ankoraŭ neniu skribis politikon, kiu diras rekte, "ne ŝanĝu la temon de ekzistanta artikolo tiel, ke ĝi fariĝas sama kun alia," mi supozas ke neniu imagis, ke bonintenca vikipediisto provos fari tion. '''Kani malrespektas la politikon de interkonsento.''' Ni supozu momente ke neniu baza principo estas tuŝita. Tiam oni devas fari decidojn per [[Vikipedio:Interkonsento|interkonsento]]. Kiam en 2022 mi trovis la problemon de du artikoloj praktike samtitolaj (tiam ankoraŭ ne vere samtemaj), mi afiŝis proponon ĉi tie, faris interkonsenton kun DidCORN, kaj sufiĉe laboris por plenumi ĝin. Tiam nek Kani nek iu ajn alia argumentis kontraŭe aŭ entute interesiĝis pri la afero. Nun, du jarojn poste, Kani unue malrespektas tiun rezulton per radikala ŝanĝo; nur poste faras proponon por la ŝanĝo; kiam konsento al la propono ne tuj aperas, bojkotas la diskuton; kiam do mi parte (eĉ ne tute) malfaras lian unuopulan trudon, ree trudas ĝin; kaj post tio aŭdacas akuzi sur mia diskutpaĝo, ke mi estas malĝentila kaj malkunlaborema. '''Kani misuzas siajn administrajn privilegiojn por trudi sian preferon.''' En granda perspektivo tio estas la plej danĝera aspekto de ĉi tiu disputo. Kani mem anoncis, ke li protektis [[Spirado]]. Sed "Paĝoj estadas ŝlosataj nur dum certaj specialaj cirkonstancoj" ([[Vikipedio:Administrantoj]]). Tiuj cirkonstancoj ne estas tute precizigitaj, sed mi certas ke "mi protektis tiun kiel unu el la Mil havendaj artikoloj" ne estas taŭga pravigo. Aliflanke ĉesigi redaktomiliton jes estas bona kialo kaj alia administranto verŝajne rajtus apliki ĝin al ĉi tiu okazo, - sed estas malnormale kaj misuzo de privilegioj, ke administranto mem komencas redaktomiliton kaj tuj ŝlosas la paĝon en la stato preferata de li. Mi volas emfazi ke antaŭe ĉi tia konduto ''ne'' estis tipa de Kani. Tial mi ĝis nun provadis trovi ian interkonsenton, kaj ankoraŭ nun esperas ke li poste komprenos la situacion pli bone. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:22, 22 nov. 2024 (UTC) :Mi restarigis pulman spiradon kiel la temon de [[Spirado]], post transdono de la statuso "havenda artikolo" ĉe Metavikio al [[Spiro]], pro kio ne plu ekzistas eĉ malprava motivo por la samtemigo. Pro la senkonsentaj alinomigoj, nun neadministrantoj ne povas fari la interkonsentitajn alinomigojn. {{re|ThomasPusch}} aŭ alia administranto, kiam vi havos liberan momenton, mi petas ke vi faru la interkonsentitajn ŝanĝojn [[Spirado]] > [[Pulma spirado]] kaj [[Spiro]] > [[Spirado]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:02, 9 okt. 2025 (UTC) == [[Ig-Nobel-premio]] => ? 2024 09 26 == La artikolo estas malbona kaj parta traduko de anglalingva artikolo. Kvalito de la artikolo estas aparta temo.<br> Mi opinias, ke la nomo de temo estas tre stranga anglaĵo, kiun elpensis ne esperantisto kaj la kreinto ne scias regulojn de Esperanto. -Ig estas sufikso, kiu havas tre certan sencon. Nun la nomo de artikolo havas jenan sencon: igi Nobelpremio, Nobelpremiigi. <br> Sed senco de artikola temo estas ŝerca analogo de Nobelpremio. Atentu, la temo ne estas malNobelpremio, ŝar la premio neniun maligas. Temo de la artikolo estas mokaindaj atingoj de scienculoj kaj ne nur scienculoj. La premio havas trajtojn de scienca premio, sed ĝi ne estas scienca. Nun la nomo de la artikolo ne kongruas al temo de la artikolo.<br> Mi ne scias al kia nomo necesas alinomigi, sed lasi nunan nomon estas moki Esperanton, ties regulojn kaj lingvouzadon. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:24, 26 sep. 2024 (UTC) :{{kom}} La titolo estas anglaĵo ĉar la nomo de la temo estas angla vortludo, do ne rekte tradukebla. La nuna versio havas la avantaĝon ke ĝi videbligas la aludon al la [[Nobel-premio]]j. Ebla alternativo estas konservi eĉ pli laŭvorte la anglan nomon: [[Premio Ig Nobel]] aŭ [[Ig Nobel Prize]]. Mi pensas ke la risko, ke iu interpretus ĝin kiel "Nobelpremiigo," ne estas pli granda ol la risko, ke iu interpretus Nobel-premion mem kiel premion por nobeloj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:51, 26 sep. 2024 (UTC) : Al mi tre plaĉas varianto elektita en ukraina vikio: [https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%8F Ігнобелівська премія]. <small>Certe ruslingva vercio multe pli plaĉas [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F Шнобелевская премия], sed tio estas vortludo (bonega, sed rekte ne tradukebla).</small><br>Mi opinias ke en esperanto bone taŭgas '''Ignobel-premio''': :# ni bone prezentas la anglalingvan nomon :# ĝi estas memstara vorto kaj ĝin ne eblas erare miksi kun aliaj vortoj :# ĝi ne aspektas kiel mallongigo kaj neniu prononcos la nomon "Igo-Nobel-premio" :# la vorton eblas kombini kun prepozicioj, konjukcioj, akuzativo, pluralo ktp. : [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 08:03, 27 sep. 2024 (UTC) ::{{kontraŭ}} [[Ignobel-premio]] La propono estas malavantaĝa je punkto 1, ĉar ĝi unuvortigas nomon kiun la angla prezentas kiel du vortojn. Ĝi gajnas nenion je 2, ĉar kunmetaĵoj kutime ne havas strekon en Esperanto, do se iu povus interpreti "Ig-Nobel" kiel Esperantan kunmetaĵon (kion mi trovas malverŝajna), tiu povus same misinterpreti "Ignobel". Eble ĝi gajnas iomete je 3, sed mi trovas misinterpreton de "Ig-Nobel" kiel mallongigon tre malverŝajna. Ĝi gajnas nenion je 4. Pli ĝenerale, mi malkonsentas kun la ideo, ke simileco inter alilingva nomo kaj Esperanta radiko estas bona kialo por aliformigi la nomon en Vikipedio. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:04, 27 sep. 2024 (UTC) :{{komento}} Mi proponas por la premio kaj la artikolo la nomon '''[[Malnobela premio]]'''. Ĝi klare kaj precize esprimas la spiriton de la vortludo kaj estas neriproĉebla esperantigo. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 19:04, 7 okt. 2024 (UTC) ::{{komento}} Mi povas akcepti [[Malnobela premio]]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:20, 7 okt. 2024 (UTC) :: {{Kontraŭ}} mi kontraŭas ĉar en Eo prefikso "mal-" havas strikte certan sencon kaj la premio tutcerte ne estas mala rilate al Nobelpremio. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:53, 8 okt. 2024 (UTC) ::: {{komento}} Kara - la vorto "mal/nobel/a" estas regula Esperanta vorto, derivaĵo de la radiko "nobel-" ([https://vortaro.net/py/serchi.py?simpla=1&s=Nobelo&kap=1&der=1 Radiko '''nobel/''' en PIV]). La implico, ke temas pri Alfred Nobel aperas en ĝi nur kiel kalembureca ŝerca aludo, esence same kiel en la angla esprimo ''ignobel prize'' (en kiu forte kaj klare aŭdiĝas la adjektivo ''ignoble'', t.e. mal-''noble'' = malnobela, kaj, fone, vole-nevole aŭdiĝas ankaŭ ''Nobel Prize'' = Nobel-premio). Temas do pri maksimume fidela traduko de la origina angla esprimo kune kun ĝiaj konotacioj kaj ŝerca aludo. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 10:44, 8 okt. 2024 (UTC) : {{Kontraŭ}} Ĉar mi vidas, ke Ig-Nobel-premio ne estas same kiel Igi Nobel-premio, bazo de la debato; resume "Ig" en la propra nomo Ig-Nobel ne samas al sufikso "ig-" en nepropranoma vorto. Ankaŭ Nobel ne estas konfuzebla kun "nobel-". Eble "Ig-Nobel premio" povus esti solvo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:30, 11 okt. 2024 (UTC) ::{{komento}} Kara [[Uzanto:Kani|Kani]] - bedaŭrinde, la formo "Ig-Nobel premio", stranga sinsekvo de neesperantigita propra nomo ''Nobel'' kun prefikse alkroĉita Esperanta sufikso -ig- (kio formas nekompreneblan "vorton" "Ig-Nobel" aperanta en nekomprenebla gramatika funkcio -- bonvolu noti, ke ankaŭ "Nobel premio" en Esperanto estas malebla en la senco de senprobleme Esperantaj formoj kiel "Nobel-premio", "premio Nobel", "premio de Nobel" aŭ simile), kiun sekvas tute regula sed neniel rilata Esperanta substantivo "premio", estas neniel interpretebla en Esperant-lingva kunteksto... Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:32, 11 okt. 2024 (UTC) :{{komento}} Estas klare, ke necesas trovi vortludon en Esperanto kompareble amuzan kaj trafan, sed ne nepre bazitan sur la samaj metaforoj kiel la anglalingva aŭ ruslingva formoj. Tiu, kiu ne ŝatas la formon '''[[Malnobela premio]]''', serĉu ion alian. Ĉu eble '''[[Bobel-premio]]''', kiu sufiĉe proksime similas al "Nobel-premio" kaj baziĝas sur metaforo, kiu estas eĉ pli elvoka ol la sufiĉe arbitraj anglalingva kaj ruslingva kalemburecaj aludoj, ja kiel "premio" pro stultaĵo rilatas al nobeleco aŭ nobleco aŭ al slanga nomo de nazo, dum nomi stultan malgravaĵon bobelo aŭ stultulon bobel-kapulo estas tute nature! Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:48, 11 okt. 2024 (UTC) :: {{Por}} Bobel-premio - por mi la nomo bone transdonas esencon de la premio. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:20, 14 okt. 2024 (UTC) :{{por}} '''[[Bobel-premio]]'''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 22:07, 13 okt. 2024 (UTC) :Ankaŭ mi akceptas [[Bobel-premio]]. Kvankam mi ne vidas tian tutmondan gravon en la afero, ke ĝi indus je Esperantigo, tamen se ni devas Esperantigi, tiu Esperantigo estas bonega. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:00, 14 okt. 2024 (UTC) ::Mi ne certas ke "estas klare, ke '''necesas''' trovi vortludon en Esperanto kompareble amuzan kaj trafan". Mi mem, kaj certe pli-malpli ĉiuj aliaj esperanto-parolantoj, dekomence tute ne komprenis kiun sencon havus la vorto "bobel-premio", ankaŭ se oni bone konas ambaŭ bazajn vortojn. Estas aliel, se en ĉiuj esperantaj gazetoj kaj blogoj estas amase multaj Esperantaj artikoloj pri "bobel-premioj" sub tiu nomo, eblus citi almenaŭ 5 de tiaj eksteraj esperantlingvaj referencoj, kaj pli-malpli ĉiu ke kapablas legi la lingvon jam legis la vorton ekster vikipedio. Sed dum tio ne estas, laŭ mi la titolo "malnobela premio" aŭ prefere malnobla premio" estas pli akceptebla kaj klara - "malnobela premio" tute akcepteblas, se PIV jam oficialigis duan signifon de [https://vortaro.net/#Nobelo_kd "Nobelo"=Nobel], kvankam multaj homoj daŭre pli tradukis la adjektivon "nobela" al "grafa, princa", kaj ne kiel "iel rilata al s-ro Nobel". [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 13:28, 25 okt. 2024 (UTC) :::Ankaŭ mi estas {{kontraŭ|kontraŭ}} ne tuj komprenebla [[Bobel-premio]] kaj {{kontraŭ|kontraŭ}} la origina titolo [[Ig-Nobel-premio]]="fara?? Nobel-premio" de antaŭ 20 jaroj fare de anonimulo. konsidereblus simple lasi la tuton en usona angla kaj prezenti ĝin en tri ne-ligitaj vorto kaj nepre klinitaj literoj {{lang-en|"Ig Nobel Prize"}} [{{IFA|ˈɪɡ nə͡ʊbˈɛl pɹˈa͡ɪz}}], tiel ke tute klaras ke temas pri fremdlingva koncepto kaj kampanjo. Sed mi tamen timas ke poste revenas iuj entuziasmaj esperantistoj kiuj tamen inventas iun ajn "esperantigon" por la premio. Krome la tradukoj de {{lang-en|Ig Nobel Prize}} al {{lang-fr|Prix Nobel Ig}} kaj es {{lang-es|Premio Ig Nobel}} aspektas al mi baze sensencaj en ĉiuj tri lingvoj kaj nek aspektas angla nek franca nek hispana vorto (pri aliaj lingvoj kompreneble estus same). Sume mi pensas ke la propono {{por|por}} [[mal-Nobela premio]] kun iom malbela sed necesa majusko meze de la adjektivo estas la malplej malbona solvo. Ja PIV 2020 konfirmas ke [https://vortaro.net/#Nobelo_kd Nobelo] majuskle havas duan signifon aludi al s-ro Nobel, do signifas ne nur "grafa, princa", sed ankaŭ "iel rilata al s-ro Nobel". Sed aparte al tiu diskuto pri la titolo mi eksplicite atentigas al la katastrofa ĝenerala stato de la artikolo, el lingva vidpunkto sed ankaŭ el ĝenerale teknika (Vladimir aludis tion per la frazo "Kvalito de la artikolo estas aparta temo"). Tio ne estas granda problemo kaj eblas ripari la mankojn, sed nepre necesas fari tion (tiom "aparta" de la titolo tiu kritiko ne estas: malmatura titolo de 2004 staras kun malmatura teksto)! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:58, 31 okt. 2024 (UTC) ::::'''Atentigo:''' Iel la temo ekde 2024 restis ne plene finita. Se mi bone komprenas en la propono "Bobel-premio" nun estas 3 voĉoj por kaj 2 klaraj voĉoj kontraŭ. En la propono "mal-Nobela premio" estis 4 voĉoj por kaj 1 klara voĉo kontraŭ. Kaj la origina formo "Ig-Nobel-premio" havis 1 voĉo por kaj 4 klarajn voĉojn kontraŭ. Klaras ke la voĉdono iĝis malfacile superrigardebla. Sed tamen necesas fini tiom malnovecan disputon, kaj poste movi ĝin al la arkivo, ĉar ĉi tie amasiĝas tiom da ne vere finitaj disputoj, ke la paĝo estas tro peza. Laŭ mia kompreno por la formo "mal-Nobela premio"/"malnobela premio" je rezulto 4:1 estas plej da konsento. Ĉu iu tute malkonsentus pri tiu kalkulo? Se ne mi post du pliaj tagoj, do je 18 feb. 2026, movus la paĝon al formo "mal-Nobela premio". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 03:04, 16 feb. 2026 (UTC) == [[:Kategorio:Italaj epokfilmoj]] => [[:Kategorio:Italaj epikfilmoj]] == La aliaj lingvoj listigas epikajn filmojn, kaj ne epokajn, eble kun la senco historiaj filmoj, sed jam ekzistas [[:Kategorio:Italaj historiaj filmoj]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:01, 11 okt. 2024 (UTC) :{{por}} la propono, kaj simile por ŝanĝi la nunajn [[:Kategorio:Epokfilmoj]], [[:Kategorio:Epokfilmoj laŭ landoj]], [[:Kategorio:Sovetiaj epokfilmoj]], [[:Kategorio:Usonaj epokfilmoj]]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:11, 13 okt. 2024 (UTC) :{{komento}} Se mi ĝuste komprenas, temas pri du iom interrilataj, sed principe malsamaj nocioj: (1) '''historiaj filmoj'''; (2) '''kinoepopeoj'''. Kiam aperos klareco, pri kiu el la du nocioj temas, oni miaopinie apliku ĝuste tiajn terminojn. Bonvolu noti, ke la vorto "'''[[epopeo]]'''" estas oficiala (1a Oficiala Aldono), sed "epiko" ne estas oficiala kaj verŝajne neniam estos, ĉar ĝi (miakomprene) estas pli-malpli plena sinonimo de "epopeo", kaj la Akademio kutime evitas senbezone oficialigi sinonimojn de jam oficialaj vortoj. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 22:23, 13 okt. 2024 (UTC) ::Mi subtenus ankaŭ (eĉ prefere) [[:Kategorio:Epopeaj filmoj]] aŭ simile. ::La koncernaj kategorioj ŝajne estas ligitaj al alilingvaj kategorioj, kiuj temas pri epikaj/epopeaj filmoj. Kaj mi vidis almenaŭ unu filmon de ''Star Wars'', mi kredas, kiu apartenus nur al tre vasta difino de "epoka"! Tial mi subtenas la ŝanĝon. Tamen estus plej bone, se iu kontrolus ĉu estas iu filmo en la kategorioj, kiu efektive estas pli "epoka" ol "epika", kaj se jes, transmetus ĝin en kategorion pri historiaj filmoj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:00, 14 okt. 2024 (UTC) ::: "Kategorio:E...filmoj laŭ landoj" estas en kategorio "Kategorio:E...filmoj" kaj tiu estas en supera kategorio [[:Kategorio:Eposoj]]. Tial "Kategorio:Eposaj filmoj" kun variaĵoj laŭ landoj laŭ mi eĉ pli bonas ol "Kategorio:Epopeaj filmoj" kun variaĵoj laŭ landoj. Do {{por|por}} "Kategorio:'''Eposaj filmoj'''" kun variaĵoj laŭ landoj. Konsentite ke la vorto "epiko" ''"ne estas oficiala kaj verŝajne neniam estos"'', sed [https://vortaro.net/#eposo_kd eposo] ^{[[Zamenhof|Z]]} kaj [https://vortaro.net/#epopeo_kd epopeo] ambaŭ estas oficialaj vortoj, kun enhava nuanco, kaj mi ŝatas la vorton [[eposo]] ĉi tie '''pli''' ol la enhave '''malvastan''' nomon "epopeo" kiu nepre bezonas prikanti "heroojn, kiuj reprezentas tutan popolon aŭ tutan epokon el patruja, religia, mora vidpunkto".^{[https://vortaro.net/#epopeo_kd PIV]} Ĉu la usona komerca filmaro ''[[Star Wars]]'' ^© estis produktita el ''"patruja, religia, mora vidpunkto"'' ? ? Mi forte pridubas tion! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:12, 31 okt. 2024 (UTC) ::::Fakte, laŭ mia nebula memoro de ''Star Wars'', la heroo Luke Skywalker jes reprezentas patrujan, religian, moran vidpunkton. Eĉ se ne, la kerna malsamo inter "epopeo" kaj "eposo" estas, ke "epopeo" havas certan specon de enhavo ("rakontanta la aventurojn de herooj"), dum "eposo" estas nur forma kategorio ("La rakonta poezio, sen speciale heroa signifo"). Kaj la heroa enhavo estas la aludenda eco de la filmoj, pri kiuj temas. Certe ''Star Wars'' havas neniun apartan similecon kun neheroa rakonta poemo. Do laŭ mi "epos-" estas malpli taŭga radiko ol "epope-", kvankam pli taŭga ol "epok-". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:39, 1 nov. 2024 (UTC) :::::Mi el mia rigardado de la filma serio ankaŭ ne havas la impreson, ke "la usona komerca filmaro Star Wars © estis produktita el "patruja, religia, mora vidpunkto". Kaj ŝajnas al mi ke "epos-" simple estas pli vasta difino ol "epope-", despli ke la kategorio jam nun estas en kategorio "eposoj" (kvankam konsentite ke kategoriojn oni povas relative facile adapti). Do mia voĉodono estas por eposaj filmoj, kaj ĉiukaze kontraŭ epok/epikaj filmoj, sed pri tio, ŝajnas al mi, ĉiuj konsentas. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:12, 24 nov. 2024 (UTC) ::::::Pardonu, mi devis diri ke la difinoj de "epope-" kaj "epos-" en mia komento venis de PIV. Ĉu vi havas iajn pruvojn kontraŭ ili? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 05:20, 11 jan. 2025 (UTC) == [[Afrikanso]] -> [[Afrikansa lingvo]] 2024 10 20 == Oni ŝanĝis la titolon al "Afrikanso" antaŭ kelkaj jaroj pro [https://www.vortaro.net/#afrikanso_kd ĝia artikolo en PIV,] sed 1) la formo "la afrikansa" estas multe pli ofta nomo por la lingvo ol "afrikanso", ankaŭ inter la plej grandaj kaj respektataj revuoj de Esperanto; 2) la sekva versio de PIV tre verŝajne ŝanĝos ĝian rekomendon al "afrikansa" por la lingvo kaj "afrikanso" por homo de la rilata etna grupo. Vidu pli da detaloj ĉe [[Diskuto:Afrikanso#Titolo]]. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 21:33, 20 okt. 2024 (UTC) :Mi supozas ke ĉiuj aktivaj uzantoj bonvenigos la adapton de la ĝisnuna indiko de PIV 1970 ĝis 2020 de "afrikanso = lingvo de la nederlanddevenaj sudafrikanoj" al "la afrikansa", kiu respegulos la lingvouzon jam de jaroj. "La afrikansa" ŝajnas tiom normala etna lingvo kiel miloj da aliaj lingvoj, ke homoj simple ne venus al la ideo kompreni ke "Afrikanso"^{<small>©</small>} estus substantiva "markonomo" kiel Esperanto^{<small>©</small>}, Volapuko^{<small>©</small>}, Interlingvao^{<small>©</small>} aŭ Sanskrito^{<small>©</small>}. Kaj eĉ se, homoj scias ke kvankam la lingvo de Romio origine nomiĝas Latino^{<small>©</small>}, tamen eblas adjektivigi baze ĉiun substantivon, do se diri latina poezio, gramatiko, civilizacio, tiam ankaŭ eblas diri 'la latina lingvo', kaj en koncizigo forlasante la vorton lingvo oni alvenas al adjektiva formo "la latina", kiu estas la praktike uzata formo por la lingvo. Paralele, oni supozas ke tia adjektivigo eblas ankaŭ ĉe Sanskrita ("Kamasutro estas sanskrita libro"^{<small>PIV</small>}, do libro en la sanskrita), kaj same ankaŭ devus ebli aludi al "afrikansa poezio, gramatiko, literaturo" kaj analogie devus ebli ankaŭ paroli pri "la afrikansa lingvo", do koncize pri "la afrikansa". Lingvo devos esti sufiĉe ekzotika, ke oni sentos strangan senton diri, "mi flue parolas la [[volapuka]]n kaj la idan", sed pri pli modaj artefaritaj lingvoj eĉ tio eblas, "mi pli bone parolas la [[klingona]]n ol la [[navia]]n". Tial homoj simple ne atentos pri la ĝisnuna averto de PIV, ke formo afrikansa ne ekzistas, ĉar "Afrikanso" estas komerca persona nomo kaj la o estas ne disigebla parto de la nomo, kiel ekzemple en [[Macudo]] (japane 松戸市) la o estas japana kaj ne esperanta o - kie la "o" de "Afrikanso" tiam estas en la nacilingva formo ''Afrikaans''? Do ĉiu bonvenigo la novan permeson nomi la sudafrikan lingvon "la afrikansa" samkiel la antikvan romian lingvon "la latina". :'''Sed tamen''', por ŝanĝi iun vorton en vikipedia titolo, pri kiu miloj da esperanto-vortaroj avertas ke ĝi estas erara kaj ne eblas uzi ĝin, oni bezonas iun pri fortan pruvan eksteran referencon ol nur iun personan nomon en vikipedia diskutpaĝo "mi esperas ke en ĉiuj estontaj vortaroj estos tiu nova vorto", aŭ "mia amiko parolis kun la kara edzino de Bertilo, kaj ŝi diras ke li diras ke nepre en la nova PIV estos la formo 'la afrikansa'". Ni bezonos iun citeblan fonton, aŭ en retejo ekster Vikipedio, aŭ en presita bulteno, kun numeroj de la eldono kaj de la paĝo. Eĉ se oni eble produktas artikoleton aparte por esti citebla pruvo (ekzemple "La Ondo de Esperanto mallonge intervujis Sp. van der Meulen kaj M. Cramer pri la progresoj de la redaktoj por nova eldono de PIV kaj pri iuj ŝanĝoj, pri kiuj estas aparte unuanimaj proponoj en la teamo"), devos esti io kion oni devos povi citi en referenco. Ĉu iu havas krean ideon, kiel oni povos produkti tian citeblan referencon? Eĉ Wolfram Diestel en Reta Vortaro ne povas simple malfermi artikoleton "la afrikansa" kaj noti kiel referencon "tiun formom mia fratino opinias ekstreme mojosa". Se ne alporteblas iu ajn citebla referenco, tiam ni fakte devos atendi, ĝis la nova PIV estos aĉetebla, kaj ankaŭ estas rete daŭre konsultebla. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:03, 21 okt. 2024 (UTC) ::Ankaŭ mi bonvenigus ŝanĝon kun almenaŭ unu ekstera referenco. Mi ne havus altan postulon pri tia referenco, ankaŭ se Spencer skribas pli-malpli tion kion li skribis en la paĝa diskutpaĝo, sed vidigas tion en ekstera retejo, kaj tiun noton oni povas reference enplekti ĉi-tie, tio sufiĉus al mi. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 13:10, 25 okt. 2024 (UTC) :::Estas [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2l.html#afrika1.0o nova artikolo pri "afrikanso" kaj "afrikansa"] en Reta Vortaro. Tiu estus laŭ mi la plej uzinda ekstera referenco. Alia eblo estus citi la personan retejon de Bertilo Wennergren, en kiu li rekomendas "la afrikansa" por la lingvo kaj "afrikansoj" por la popolo en [https://bertilow.com/lanlin/notoj.html#lingvoj siaj notoj pri lingvonomoj] kaj en [https://bertilow.com/piv/index.html#lande siaj kritikaj notoj pri PIV 2002 kaj 2005.] [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 14:04, 28 okt. 2024 (UTC) :: {{por}} ''' Afrikansa lingvo''', same kiel "la sveda". Ĉi vi emas eklerni Svedon? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:41, 25 okt. 2024 (UTC) :::Tamen, Taylor, tiom simple ne estas. Tute eblas lerni Esperanton, Latinon, Volapukon, Sanskriton kaj laŭ la nuna stato de la vortaroj ankaŭ Afrikanson. Tio aparte eblas, ĉar svedo klare estas individua homo el certa kulturo, kaj ''"esperanto, latino, volapuko, sanskrito kaj afrikanso"'' laŭ la nuna stato de la vortaroj '''ne''' estas individua homo. Do ne temas nur pri tio, per levo de tri aŭ kvin manoj ĉi tie ŝanĝi la esperantajn vortarojn, sed temas pri tio efektive ŝanĝi la vortarojn kaj, se tio ankoraŭ daŭros, almenaŭ klare kaj konvinke dokumenti argumentojn kial la esperantlingva Vikipedio malatentas la esperantlingvajn vortarojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:29, 31 okt. 2024 (UTC) ::::{{re|ThomasPusch}} Mi tute konsentas kun vi, ke "ĝi estos tre verŝajne en la sekva PIV" estas aĉa argumento por titolŝanĝo. Mi menciis tion nur por kontraŭi la argumenton, ke "Afrikanso" estus pli uzinda nur pro tio, ke ĝi estas en PIV; kaj tio estis menciinda, ĉar tio estas la argumento iam uzita por ŝanĝi la artikoltitolon al "Afrikanso". Mia ĉefa kialo por rekomendi titolŝanĝon estas, ke "la afrikansa" estas klare multe pli uzata en fidindaj fontoj ol "afrikanso". Kiel mi diris ĉe [[Diskuto:Afrikanso#Titolo]], en Tekstaro facile troveblas multaj citindaj artikoloj de diversaj aŭtoroj, redaktoroj kaj revuoj, kiuj povas subteni rekomendon de "la afrikansa". Multaj citaĵoj de tiaj artikoloj aperas nun kiel fontoj en [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2l.html#afrika1.0o la nova sekcio pri "afrikansa" en Reta Vortaro,] kiu espereble estas kontentiga fonto por vi. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 13:55, 28 okt. 2024 (UTC) :::::Mi tute ne opinias, ke ''"ĝi estos tre verŝajne en la sekva PIV"'' estas '''aĉa''' argumento por titolŝanĝo: kun konvinka(j) referenco(j) estas '''bona''' argumento. Nur sen estas problemo. La noton en ReVo oni povas citi, bone, la du fontojn de Bertil ankaŭ kaj eblas amasigi konvenajn teksterojn el la Tekstaro, kvankam daŭre je la alia flanko pezas kvar eldonoj de PIV (1970, 2002, 2005 kaj 2020). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:23, 28 okt. 2024 (UTC) ::::::Kial la diskuto silentiĝis? Mi estus por alinomigo jam antaŭ publikigo de la eldono de "PIV post 2020", '''SE''' estas rete alirebla skriba aprobo de la PIV-redakcio aŭ de la retejo de AdE, aŭ almenaŭ alvoko de la ĉefkunveno de la landa asocio de UEA en Sudafriko pri propono de estonta nomigo "afrikansa lingvo", ne nur "Afrikanso" en la vortprovizo de Esperanto. Sed ĉar mi tian oficialan dokumenton ankoraŭ ne vidis, la nun plej lastmomenta referenco estas el PIV 2020, kaj ĉiuj scias kion tio signifas. Tial mi estas {{kontraŭ}} alinomigo, kaj alvokas atendi ĝis kiam estos konvinka referenco por alinomigo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 15:57, 24 nov. 2024 (UTC) :{{Por}} "'''Afrikansa lingvo'''". {{Uzanto:Robin van der Vliet/Subskribo}} 22:32, 26 nov. 2024 (UTC) ::Bone, tiam alportu kaj metu en la paĝon konvinkajn, kontroleblajn esperantlingvajn eksterajn referencojn, kiuj defendas uzon de la adjektiva formo "afrikansa lingvo". Referenco kiu notas "Robin, Aidas, Spenĉjo, Taylor kaj Topu ŝatas la adjektivan formon "afrikansa lingvo", egale ke PIV de 1970 ĝis 2020 nomas la lingvon nur substantive Afrikanso." estas malserioza kaj ne konvinka ekstera referenco. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:20, 27 maj. 2025 (UTC) :::{{re|Aidas}} Mi supozas, ke povus sufiĉi [https://bertilow.com/piv/index.html ĉi tiu paĝo] en la retejo de Bertilo Wennergren, ĉu ne? Ĝi diras ke 'nomi ilian lingvon “la afrikansa (lingvo)” (...) ŝajnas preferinda, kaj pli kongruas kun la praktika uzado.' Aliokaze, facile eblas per Tekstaro serĉi diversajn referencojn de publikaĵoj, kiuj uzas "afrikansa" ĉi tiel. Tio pruvus minimume, ke tia uzado estas akceptebla al pluraj redaktoroj. Ekzemple [https://www.monato.be/2016/011620.php ĉi tiu artikolo] el Monato, [https://tekstaro.com/t?nomo=revuo-esperanto-2008-2012&uzistreketojn=0&tipo=&sekcio=revuo-esperanto-2008-10&antauasekcio=1&postasekcio=1&id=dl1799&ignorifremdajhojn=1&uskle=1&serchesprimo=afrikans#dl1799 ĉi tiu] el Revuo Esperanto, kaj [https://esperanto-ondo.ru/Ondo/99-lode.htm#99-26 ĉi tiu] el La Ondo de Esperanto. Sed eble tio estas tro kiel originala esploro? ([[VP:OR]]) Mi ne certas. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 13:46, 30 maj. 2025 (UTC) ::::Fakte estas ankaŭ la [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#afrika1.0a artikolo pri afrikanso] en Reta Vortaro, kiu ŝajnas tre uzinda. Mi forgesis pri ĝi. Kaj ke mi fakte jam ligis al ĝi antaŭe en ĉi tiu fadeno. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 14:01, 30 maj. 2025 (UTC) :::::{{re|Aidas}} Mi ĵus metis en la paĝon kontroleblajn esperantlingvajn eksterajn referencojn, kiuj estas espereble sufiĉe konvinkaj por vi. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 00:15, 31 maj. 2025 (UTC) ::::::Mi pardonpetas ke mi plurajn tagojn ne estis en vikipedio kaj nur nun vidas la noton de antaŭ 12 tagoj. Efektive estos bone noti ĉiun vortaran, literaturan kaj gazetaran referencon pri uzo de noveca, alternativa uzo de "afrikansa lingvo" en la tekston - ankaŭ bonvole viajn citaĵojn el ''Monato'' ktp. Ni ne forgesu, ke necesas superpezi 4 pezajn volumojn de PIV. La noto de Bertilo, ke "Multaj tamen preferas doni al “afrikans/o” la signifon de “ano de la nederlanddevena gento de Sud-Afriko”, kaj nomi ilian lingvon “la afrikansa”. Tio ŝajnas preferinda, kaj pli kongruas kun la praktika uzado" ankaŭ taŭgas kiel unu el pluraj referencoj, sed tio tamen estas tute subjektiva opinio de Bertilo el 2006. Bona argumento estus se li uzus sian influon en la PIV-teamo kaj laborus en la direkton oficialigi la opinion en PIV. 2006 estis longe antaŭ 2020. Do, nepre enigu la referencojn de Monato 2016, revuo Esperanto 2008 kaj La Ondo 2003 en la tekston: citi referencojn ne estas "tro da originala esploro", male. Mi tute bonvolas subteni iom avangardan aplikon de la lingvo, se kunskrapiĝis ĉiuj haveblaj referencoj, kaj se la teksto ne donas misan impreson ke jam temas pri oficiala ŝanĝo de la lingvo, sed nur ke temas pri tendenco en la gazetaro kaj neformala lingvouzo spiti la (ankoraŭ) oficialan lingvan difinon. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:33, 13 jun. 2025 (UTC) :{{re|ThomasPusch|Aidas}} Antaŭ kelkaj monatoj publikiĝis publika testa versio de la sekva eldono de PIV ĉe [https://testo.vortaro.net/ testo.vortaro.net]. Do nun iu ajn povas kontroli en la koncerna artikolo [https://testo.vortaro.net/#afrikanso_kd ĉi tie], ke "afrikanso" estas korektita al genta signifo, kaj la lingva signifo de tiu vorto ne plu estas agnoskata en la nuna malneto de PIV, sed movita al "afrikansa". La testa versio ankoraŭ ne estas oficialigita, sed laŭ mi tamen menciinda en ĉi tiu diskuto. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 19:34, 25 mar. 2026 (UTC) :::{{re|Spenĉjo}} Tre tre bone. Se Aidas skribis "ke necesas superpezi 4 pezajn volumojn de PIV", tiam la '''5-a''' volumo de PIV estas la plej bona argumento. KUN TIUJ plej plej novaj difinoj de la kapvortoj [https://testo.vortaro.net/#afrikanso_kd «afrikanso»] kaj [https://testo.vortaro.net/#afrikansa_kd «afrikansa»], mi facile estas {{Por|POR}} ŝanĝo al "'''afrikansa lingvo'''". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:58, 25 mar. 2026 (UTC) [[Afrikanso]] pli verŝajne estas lingvo ol homo, laŭ mi, sed la titolo de la artikolo prefere estu [[afrikansa lingvo]], ĉar tiel oni plej ofte nomas ĝin, kaj tiel certe estas ĝuste. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 08:26, 28 mar. 2026 (UTC) :Jes, sed ĉi tie ne temis pri verŝajneco aŭ kiel probable multaj homoj eble komprenos la sencon de vorto "afrikanso", sed temis pri neceso fundamentigi de iuj deziratan ŝanĝon de baza signifo de vorto en la Esperanto-vortaro kaj precipe en PIV per konvinka ekstervikipedia referenco. Tial la nova referenco estas konvinka paŝo en tiun direkton. Kun ĝi, ankaŭ mi estas {{por|por}} la alinomigo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:55, 28 mar. 2026 (UTC) == Taroko (kartoj) -> Tarokoj 2025 01 13 == La artikolo, kiu antaŭe troviĝis ĉe [[Tarokoj]], nun troviĝas ĉe [[Tarokludoj]] (kio pli taŭgas por sia enhavo). Tial indas alinomi la artikolon [[Taroko (kartoj)]] por ke ĝi havu la plej ĝeneralan titolon. --[[Uzanto:Kwekubo|Kwekubo]] ([[Uzanto-Diskuto:Kwekubo|diskuto]]) 12:02, 13 jan. 2025 (UTC) :La propono aspektas saĝa: konkretigaj aldonaĵoj inter krampoj pravigeblas nur kiam ili urĝe necesas. Mi ne vidos obstaklon kontraŭ la simpligo, do {{por|por}}. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:19, 3 feb. 2025 (UTC) ::Kial ne, {{por}} [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 23:17, 3 feb. 2025 (UTC) ::{{por}} Kiel argumentite, interkrampa specifigo estas superflua. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:41, 16 feb. 2025 (UTC) {{farite}} per kvar poraj voĉoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:26, 28 feb. 2025 (UTC) :La propono eksplicite signifis ŝanĝon de Taroko (kartoj) en singulara formo al Tarokoj en plurala formo. Mi esperas ke ĉiuj atentis pri tio. Mi nun akcidente dum la alinomigo unue simple forstrekis la aldonon inter krampoj kaj poste aldonis la pluralon, do movis Taroko (kartoj) > Taroko > Tarokoj. Tio estas tute bona tiel, ĉar sencas ke '''ne''' Taroko estas ruĝa ligilo kaj Taroko'''j''' estas artikolo. Fino de movado. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:40, 28 feb. 2025 (UTC) == "Sulaveso" 2025 02 03 == Mi havas ankoraŭ alian temon, kiu estas pli sciigo ol invito al diskuto pri erara formo "[[Sulaveso]]", sed tamen eblas decidi kiun formon uzi anstataŭe: En la esperanta vikipedio en paĝaj titoloj, tekstoj, kategorioj kaj en vikidatumoj ekde 2010 la unuavice tute esperanto-aspekta insula pseŭdonomo "Sulaveso" estas en grandaj kvantoj uzita. Tamen, en eksteraj fontoj dokumentiĝas nur la nomoj * ''Celebeso'' - [http://vortaro.net/#Celebeso ''Celebeso'' en PIV 2020 ĉe vortaro.net], ankaŭ jam en PIV 1970, p. 137 - en la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]], Pago 1971, mapo 40, dokumentiĝas eĉ la variaĵo'' Celebo'', sed tiu formo post 1971 ne estis uzata kaj * alternative dua esperantlingva nomo '''Sulaŭesio''' - [http://vortaro.net/#Sulaŭesio ''Sulaŭesio'' en PIV 2020 ĉe vortaro.net], en PIV 1970 ankoraŭ ne, sed jam en PIV 2002, p. 1097, kaj en PIV 2005 same. Do temas pri la pli nova vorto. En tiu vortpropono la litero "aŭ" estas en ordo, ĉar ne temas pri izolita "ŭ". Mi en Esperanto trovis neniun referencon, ke eĉ plia nova nomo, "Sulaveso", estus pravigebla, tia formo do estas '''eraro'''. Ni bedaŭrinde en 15 jaroj ne rimarkis nian eraron, sed eraro kiun oni 15 jarojn faras, per tio ne fariĝas ĝusta. Do necesas senspure forigi la malĝustan tajperaron "Sulaveso" - ĉar la tasko de vikipediaj fuŝoj ne estas "ĝustigi la vortarojn". Mi principe reflekse revenus al la unua esperanta vorto. Sed internacie estas klare, ke ĝuste en la 1970-aj jaroj la antaŭa kolonia vorto "Celebes" (portugala, poste nederlanda) anstataŭiĝis per la loka vorto "Sulawesi" (kiu ankaŭ antaŭe ĉiam estis, sed ne estis oficiala). Tion tre bone montras [https://books.google.com/ngrams/graph?content=Sulawesi%2CCelebes&year_start=1800&year_end=2020&corpus=15&smoothing=3&share=&direct_url=t1%3B%2CSulawesi%3B%2Cc0%3B.t1%3B%2CCelebes%3B%2Cc0 grafikigo pri la angla lingvouzo de ambaŭ vortoj, kiu ĝuste ŝanĝiĝis inter 1972 kaj 1976. Ĉar ni havas du formojn je elekto en PIV, ni povas decidi pri "Celebeso" aŭ pli moderna "Sulaŭesio": sed la eraro "Sulaveso" ne estas elekto! Mi tendencus ne konservative voli subteni la kolonian vorton "Celebeso", kaj tio signifas ke nur restas la alternativo ''Sulaŭesio''. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:00, 3 feb. 2025 (UTC) : Ne temas pri eraro aux "Vikipedia vortokreaĵo", sed pri esperantigo. En la tekstaro estas tri trafoj por "[[Sulaveso]]" sed NUL por "Celebeso". {{kontraŭ}} koloniisma "Celebeso", {{por}} "[[Sulaveso]]" aux "[[Sulawesi]]". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:52, 3 feb. 2025 (UTC) :: La tekstaro ne estas vortaro, nur reflektas la efektivan lingvouzon, inkluzive de eblaj inventaĵoj. Ke en la tekstaro estas nul trafoj por Celebeso, jam signifas ke ni bone ŝanĝis nian liongvouzon konforme al la indonezia kaj sekve ankaŭ angla vortuzo. Sed se la esperanta vikipedio dum 15 jaroj reklamis tute senreferencan, libere vikipedie inventitan vorton, tiam tute ne mirigas ke iuj esperantistoj influiĝas de tio kaj erare kredas ke ĉio kio estas en la esperanta vikipedio estas ĝusta (ankaŭ mi alkutimiĝis al la pseŭdovorto "Sulaveso" kaj neniam pensis pri tio serĉi fonton). Laŭ la nuna stato, ŝajnas ke ambaŭ viaj favorataj formoj, "[[Sulaveso]]" kaj "[[Sulawesi]]", ne estas esperantlingvaj. Sulawesi estas klare ''bahasa indonesia'', kaj "Sulaveso" estas eble Ido aŭ Occidental, sed ne estas eĉ unusola fidinda referenco ke ĝi estus pli ĝusta formo ol la esperanta formo "Sulaŭesio" de PIV 2002/2005/2020 ... rete ĝis 2025, kaj ke ĝi oficiale anstataŭigus la formon "Sulaŭesio" en Esperanto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:05, 3 feb. 2025 (UTC) :::Mi rigardis en la tekstaro: ĉiuj 3 trafoj estas el "Le Monde diplomatique en Esperanto 2008-2010", kaj ĉi tie jam ekde marto 2007 estas la vikipedia teksto "Sulaveso" en kiu Verdulo enkondukis la novan nomon. Kiu en 2007 ankoraŭ havis nul trafojn en la tekstaro. Kiel nederlandano li sendube tre sekvis la evoluon post la nederlanda kolonia epoko de Indonezio, kaj certe tre atentis pri la politike ĝusta adapto de la antaŭa vorto Celebes al nova vorto Sulawesi en la nederlanda. Ke li ne kontrolis la vorton en vortaro estas domaĝe - sed mi eĉ ne scias ĉu li povus rigardi en kompetenta vortaro en 2007 - se mi estintus en lia loko, mi havintus mian malnovan PIV de 1970, havintus mian vortaron NL-EO-NL de Middelkoop kiu entute ne mencias iun insulon "Celebes" - kaj vortaro.com tiam ankortaŭ ne estis "en la reto"... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:20, 3 feb. 2025 (UTC) :::: Eble estas problemo por mondolingvo kiam duono de oficialaj vortaristoj estas germanuloj kaj la alia duono estas rusuloj. "[[Sulaveso]]" certe ne estas Ido, sed la plej natura esperantigo de "Sulawesi". Cetere, kelkaj forte trouzas aliajn planligvojn (kiel Ido, Novial, kaj malofte eĉ Occidental) por atentigi ion kion ili ne ŝatas. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:21, 3 feb. 2025 (UTC) ::::: Ne estu paranoja. La ĉefaj oficialaj vortaristoj de PIV 1970 estis [[Kunlaborintoj de PIV#Tabelo pri la lingvo-distribuo|denaskaj parolintoj de la franca (16) kaj angla (10)]], kaj en la teamo de 2021 estas [https://vortaro.net/blogo/?p=454 bunta miksaĵo ĉirkaŭ Bertil Wennergren], sed se estas iu grupo da nacilingvanoj kies teamanoj havas pli grandan procentaĵon ol en la monda loĝantaro, tiam estas la svedoj kaj nederlandanoj-flandroj. Nenio pri "duono germanuloj duono rusuloj"... Sed ĉiukaze ili juĝas aŭ provas juĝi laŭ esperantaj kriterioj, ne defendas interesojn de siaj naciaj gepatraj lingvoj, kaj ankaŭ ne ŝanĝadas la leksikon de Esperanto de jaro al jaro laŭ propra gusto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:39, 3 feb. 2025 (UTC) :::::: LMS Bertilo jam vivis en Germanlando dum jardekoj, do probable alkutimiĝis al la sistemo kaj ĉesis esti svedo. Sed alinomu al "Sulaŭesio" pro neraciaj argumentoj, eble poste iu alvenos kaj postulos ke la sola ĝusta formo estu " '''Sulaŭesujo''' " pro same neraciaj kaj kontraŭ-idaj argumentoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:53, 3 feb. 2025 (UTC) :::::: Cetere, se vi ekhavas la impreson ke mi "simple ne malŝatas la plej naturan esperantigon Sulaveso", tiam vi malpravas. Mi kutimiĝis al la vikipedia vorto "Sulaveso", kaj neniam pridemandis ĝin, ĝis hodiaŭ mi unuafoje legis la tekston kaj vidis ke tie estis unua vorto Sulaveso sen referenco, tiam dua vorto Celebeso kun referenco PIV kaj tria vorto Sulaŭesio kun referenco PIV. Mi miris ĉar tri vortoj por indonezia insulo pri kies E-movadon mi ankoraŭ nenion aŭdis estas iom multe, kaj pensis ke mi plej ofte aŭdis kaj legis la unuan formon, kaj simple iu por la "plej natura esperantigo" forgesis meti la vortaran referencon. Tiam mi serĉis kaj ne trovis iun ajn vortaran referencon. En tiu situacio nur restis al mi konstati, ke ŝajne mi kaj ni ĉiuj alkutimiĝis al libera inventaĵo. Mi ne volas kondamni min ke mi ne kontrolis en la "beta-versio de reta PIV" kiu jam estis enrete ekde aprilo 2012, kaj ne volas kondamni iun alian, sed mi vere ne trovas konvinkajn eksterajn argumentojn por la vorto "Sulaveso", krom la tute nefakan argumenton ke ni ĉiuj jam alkutimiĝis al la nova vorto kaj ĝi aspektas kvazaŭ ĝi povus esti Esperanto-vorto (tial mi uzis komparon kun Ido, ne kun Volapuko aŭ la finna aŭ litova, ĉar la vortoj de tiuj lingvoj ne frape similas al Esperanto-vortoj, tiuj de Ido jes). Sed malŝpari tiom da vortoj tute ne utilas: Iu konvinku nin ĉiujn kun konvinkaj referencoj, ke Sulaveso estas la nova oficiala Esperanto-vorto por la insulo, kiu anstaŭas la malnovan-novan vorton "Sulaŭesio" oficiala ekde 2002/2005, kaj tiam tute ne necesas ŝanĝi unu vikipedian kategorion. Mi ne trovas argumenton, nur tiun ke mi kaj Taylor ŝatas la vorton "Sulaveso", kaj ke por mi tiu persona ŝato ne estas argumento. 23:01, 3 feb. 2025 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) Mi alkutimiĝis al la (ŝajne misa) formo "Sulaveso", ankoraŭ neniam vidis en Vikipedio la PIV-an formon "Sulaŭesio", kio sekve ŝajnas al mi stranga, kiel ĉio kion mi ne konas. Sed mi rigardis, nun (!), en vortaro.net, kaj Thomas pravas. Ke oni alkutimiĝis al origine fantazia inventaĵo, ne igas ĝin ĝusta. Do kontraŭ Sulaveso pro manka referenco, kaj kontraŭ Celebeso pro la kolonia konotacio en 2025. Restas nur la nekutima PIV-a vorto kun la "aŭ" en la mezo ... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 23:12, 3 feb. 2025 (UTC) {{komento}} "'''[[Sulaveso]]'''" estas natura maniero esperantigi fremdan vorton "Sulawesi" [sulaŭési]. Komparu tion kun, ekzemple, la nekontestata esperantigo "Okinavo" (ankaŭ [https://vortaro.net/py/serchi.py?simpla=1&apa=1&s=Okinavo&kap=1&der=1 laŭ PIV]) de la fremda propra nomo "Okinawa" [okináŭa]. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 05:48, 4 feb. 2025 (UTC) :Tial {{por}} '''[[Sulaveso]]'''. -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 05:48, 4 feb. 2025 (UTC) :: Kiel mi diris, al mi tute simpatias la vorto "Sulaveso", nur mi dubas ĉu estas esperanta vorto - estas multaj vortoj en multaj lingvoj kaj ankaŭ tute belaj inventitaj vortoj, kiuj havas o-finaĵon, malhavas fremdajn literojn (wqxyöḁ), kaj tamen ne dokumentiĝis esperantaj vortoj. Kaj laŭ la "[[15-a regulo]]" de LLZ ni rajtas alinventi vortojn se ekestas koncepto pri kiu bezonatas sed ''mankas'' esperanta vorto, nur tiam. Pri la insulo jam estas malnova, koloniisma esperanta vorto "Celebeso", kaj ankaŭ nova, neimperiisma vorto, "Sulaŭesio", elektita probable en la 1970-aj jaroj, ĉiukaze inter 1970 kaj 2002, al kiu probable neniu vere alkutimiĝis, ankaŭ mi ne, sed kiu nun estas la dokumentita nova vorto por la insulo. Do ne ''mankas'' esperanta vorto, eĉ estas du je dispono. Per kiu rajto ni, manpleno da redaktantoj de komuna retejo, havas la licencon simple korekti la lingvouzon de PIV kaj ŝanĝi vorton en ĝi? Kaj se ni rajtas, ĉu iu granda ''Facebook''-grupo pri Esperanto ankaŭ havas tiun rajton? Aŭ ĉu ni rajtas per simpla guglo-serĉo decidi pri ŝanĝo de nia vortaro, aŭ per serĉo en la retejo ''tekstaro.com'' aŭ en ''google-books''? Mi ne kritikas uzon de tiuj enketiloj, kiujn ankaŭ mi uzas, sed ĉi tie temas pri la rajto simple de eta grupo da certe bonintencaj kaj diligentaj movadanoj superi la norman vortaron de Esperanto. Estus multe pli simple se estus neŭtralaj eksteraj referencoj pri propono de nova "plej natura esperantigo" aldone al la tradicia vorto kaj de nova, nekolonia vorto, ambaŭ dokumentitaj en la 20-a jarcento, la nova formo plej laste en 2002. Mi dubas ĉu '''mi''' havas la rajton en tiu situacio inventi kaj oficialigi "vorton pli belan ol tiu kiu estas skribita en PIV", kaj mi dubas ankaŭ ĉu ni ĉiuj havas la legitimon. Sed ŝajnas ke neŭtralajn eksterajn referencojn pri defendo de la bela nova vorto "Sulaveso", kiu laŭ mia nuna kompreno arbitre inventiĝis en marto 2007 kiam ni komencis vikipedian teksteton pri la insulo, ankoraŭ neniu trovis. Nur la 3 uzoj en "Le monde diplo..." el 2008-2010, post kiam nia teksteto kun la nova nomo jam estis. Aŭ ĉu iu havas legitimigan fonton? Fonton, kiu almenaŭ asertas ke estas oficiala vorto de la fina 20-a jarcento "kiu hazarde kaptiĝis en PIV 2002" kaj estas plia oficiala vorto "Sulaveso" kiu konkurencas kun la PIV-a vorto? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:32, 4 feb. 2025 (UTC) {{komento}} Laŭ [[:en:Sulawesi]], :: The name ''Sulawesi'' possibly comes from the words ''sula'' ("island") and ''besi'' ("iron")… — do, la probabla prononco estas /su.la.we.si/, ne /sul.aŭ.e.si/ (kion sugestus la misesperantigo «Sula ͡uesi»); en la vorto estas la konsonanto /w/, ne diftongo /aŭ/, kaj la silaba limo supozeble estas /la.we/. Kaj la normala esperantigo de la '''konsonanto''' /w/ estas per ''v'' (kiel en ''O.ki.na.vo, Taj.va.no'' ktp). Ankaŭ la hezito inter ''b'' kaj ''w'' (besi/wesi) apogas la konsonantan version. Cetere, guglante pri «"Sulaveson" OR "Sulaveso" kiu kaj» mi trovas ege pli multe da trafoj (ne nur Vikipediaj), ol por «"Sulaŭesion" OR "Sulaŭesio" kiu kaj». Tial {{por}} '''[[Sulaveso]]''', {{kontraŭ}} Sulaŭesio.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 15:00, 5 feb. 2025 (UTC) : Okazis [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?diff=9014570&oldid=8939651 sendiskuta alinomigo] kiu eble rilatas al problemo de esperantigo de [[Sulawesi]]. {{kontraŭ}} la ĵusa alinomigo de [[Tokorozava]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:07, 6 feb. 2025 (UTC) :La plej bona moderna fonto kiun mi trovas interrete estas [https://novajhoj.weebly.com/uploads/8/2/9/5/8295099/esperanto-movado_en_indonezio_cu_io_last.pdf artikolo] de [[Heidi Goes]], kiu uzas "Celebeso". Tial mi voĉdonas {{por}} [[Celebeso]]. Se poste montriĝos ke "celebesaj" aŭ aliaj indoneziaj esperantistoj uzas alian nomon, kompreneble tiam ŝanĝo estos prava. :Mi pensas ke la afero pri "Tokorozava" ne rilatas al ĉi tiu diskuto, sed dankon al Taylor 49 pro la atentigo al la sendiskuta alinomado. Ĉu ni prefere ne sekvu niajn deklaritajn politikojn? Ĉi-kaze nek la antaŭa nek la ŝanĝita formo faras tion. Kaj se iu volas ŝanĝi la politikojn, ĉu ni ne prefere aperte diskutu? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:29, 16 feb. 2025 (UTC) ::Kompreneble la temo pri [[Tokorozava]] estas komplete alia temo: tie temas pri [[Transskribo de la japana lingvo en Esperanton]] (kaj ŝajne la protesto de Taylor nun kaŭzis ke la teksto pri la japana urbo nun fuŝe ne estas vikidatume ligita, sed jes, komplete alia temo), ĉi tie pri esperantlingva nomo de insulo. La malnova kolonia nomo [https://vortaro.net/#Celebeso_kd Celebeso] ĉiukaze estas dokumentita en PIV, same kiel la nova, postkolonia formo "Sulaŭesio" de PIV, kiu estas ankoraŭ nekutima, kaj kion ŝajne ĉi tie ĉiu bojkotas (kvankam mi demandas al mi kiom arogantaj ni estas se ni simple bojkotas vorton el la norma plej referenca vortaro). Do se ni decidas fajfi pri postkolonia ĝusteco, tiam Celebeso estas bona alternativo. Ĉiukaze mi estas kontraŭ la simpla inventado de nova nomo "Sulaveso", kiom ajn bela la literaro sonas kaj kiom la trovoj en guglo-paĝoj diras - sed ni ĉiuj scias ke la trovoj en guglo-serĉoj fluas, kaj tia momenta kalkuleto ne estas vera aŭtoritata referenco. Ĉi tie, ŝajnas, estas alternativoj malnova [https://vortaro.net/#Celebeso_kd Celebeso] kaj nova [https://vortaro.net/#Sulaŭesio_kd Sulaŭesio], kaj se ni volas bojkoti la novan vorton "Sulaŭesio" de PIV 2002/2005/2020 ... rete ĝis 2025, tiam nur restas la malnova, kolonia formo Celebeso, kun referenco de 4 PIV-oj kaj de Heidi Goes kaj sendube ankoraŭ en aliaj pli malnovaj fontoj. Ĉiukaze {{kontraŭ|kontraŭ}} meminventita vorto "Sulaveso", ĉar la opinio ke tiu meminventita vorto estas "natura maniero esperantigi fremdan vorton" (mi tute dividas tiun privatan opinion) ne estas aŭtoritata skriba referenco. Ni memoru ke ni ne estas la Akademio de Esperanto ĉi tie kaj ni ne estas la redakta teamo de estonta "PIV 2030"! Tiuj grupoj povas verki referencojn, ni kiel enciklopedianoj nur povas kolekti kaj citi referencojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:22, 27 feb. 2025 (UTC) :::Mi fakte indigniĝas, ke ni per 4-5 voĉoj de simplaj redaktantoj arogas al ni ĝustigi la norman vortaron PIV, kiu, eĉ se iuj ne ŝatas iun aserton en ĝi, estas la norma vortaro en Eo. Tial mi daŭre estus {{por|por}} la PIV-a postkolonia formo "Sulaŭesio", sendepende ke ekzistas alia, alilanda insulo [[Okinavo]] kiu estas sendiskuta vorto en Japanio, kun almenaŭ 3 aŭtoritataj referencoj. Sed se vi sincere decidas bojkoti la nomon "Sulaŭesio" de PIV, nomante ĝin nur "persona propono" de kelkdekpersona PIV-komitato, kun argumento ke Taylor malrespekte opinias pri kolego Wennergren kaj juĝas lin "malbonigita pro tro da jaroj ekster Svedio", kio laŭ mi estas konsternige malserioza argumentado, tiam efektive la sola alternativo estas la malnova e-lingva nomo "Celebeso". Do mi voĉdonas prefere por la postkolonia nomo "Sulaŭesio", duarange por la malnova formo "Celebeso", kaj klare protestas kontraŭ meminvento de (bela) formo "Sulaveso", pri kiu Thomas alvokis alporti aŭtoritatajn referencojn, sed evidente neniu havas ilin. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:49, 27 feb. 2025 (UTC) :{{komento}} Karaj - la formon kun silabo ''-ŭe-'' klare malebligas jena dokumento de [[Akademio de Esperanto]]: [https://www.akademio-de-esperanto.org/decidoj/index.html "Deklaro pri la Esperanta litero ŭ"]; ĝi detale klarigas la kialon kaj (implicite) aludas simplan solvon: "'''[[Sulaveso]]'''". Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:40, 27 feb. 2025 (UTC) ::Nu, bedaŭrinde tio estas ruza advokata argumentado: la PIV-an formon "Sulaŭesio" kun silabo -aŭ- klare '''ebligas''' la "Deklaro pri la Esperanta litero ŭ" (de 2023): la ''«litero ŭ plej ofte aperas (A1) - kaj klare permeseblas (A2) - en la sonkombinoj "aŭ" kaj "eŭ"»''. La deklaro tute ne esprimas ion pri litero '''post''' la sonkombinoj "aŭ" kaj "eŭ", tie povas esti vokalo aŭ konsonanto aŭ nenio (aŭ, ankaŭ, ankoraŭ). Tial ankaŭ la argumento ke en la deklaro «implicite» jam estas la vorto «Sulaveso» tiel ne ĝustas. PIV 2002/2005/2020 do ne draste fuŝis. Necesas iu vera, ne dubinda «implicita» interpretita referenco, ĉar nia referenco ĝis nun estas "Vikipedio:Alinomendaj artikoloj", niaj propraj personaj opinioj ĉi tie, kaj socia diskutejo en vikipedio ne kalkuleblas kiel ekstervikipedia referenco. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:51, 28 feb. 2025 (UTC) :::Kara kolego [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] - Mi havas la impreson, ke via repliko estas pli advokatece ruza, ol mia komento, al kiu vi respondis ;) :::Unue, la esprimo ''sonkombinoj "aŭ" kaj "eŭ"'' estas simple komunlingva maniero diri ''diftongoj "aŭ" kaj "eŭ"'', evitante fakan terminon. Estas klare, ke la literkombino "aŭe" en "Sulaŭesi" enhavas sonkombinon [wa] (Su-la-ŭe-si laŭ silabodivido sed ne Su-laŭ-e-si kun diftongo "aŭ"!), kion la akademia decido rekte malrekomendas kaj detale klarigas tian decidon. Bonvolu noti, ke tiu decido ne povis diri pli rezolute, ke la _literkombinoj_ "ŭa" kaj "ŭe" estas evitendaj, ĉar, la vortoj de la tipo "baldaŭa" (bal-daŭ-a laŭ silabado) kaj "antaŭe" estas, memkompreneble, tute akcepteblaj. Via "refuto", do, estas tre lerta, sed nevalida ;) :::Due, ja estus bone havi precedencan uzon en lingve modela fonto, sed tio ne ĉiam eblas. Tamen, ekzemple, la fonologie tre simila "Okinavo" (ne "Okinaŭo"!) tute klare montras la ĝustan vojon. :::Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:10, 28 feb. 2025 (UTC) ::::Jes, la fonologie tre simila, kvankam alilingva "Okinavo" estas sendiskuta: sed tie estas pluraj fidindaj fontoj, nelaste en PIV, kaj neniu havas ion kontraŭ tiu nomo. Sed ĉi tie, damne, estas fidinda fonto, kiu postulus alian formon, kiu ĉi tie al neniu vere ŝajnas hejmeca (eĉ al Aidas ne, kvankam li daŭre pledas simple sekvi la fonton de PIV, negrave ke la vorto subjektive ŝajnas ekzotika) ... kaj estas neniu ajn vera fonto kontraŭpezanta la voĉojn de 3 PIV-oj, nur la arbitra novbapto de Verdulo en 2007 kaj argumentadoj en tiu ĉi diskuto... kaj, en vasta senco, eblus ankoraŭ konstati ke la [https://translate.google.com/?sl=fr&tl=eo&text=Sulawesi&op=translate guglo-tradukilo ŝtelis la vorton Sulaveso] el la "fidinda fonto" Vikipedio en Esperanto al sia traduka vortaro, kaj tiel suzpozeble faris ankaŭ aliaj robotaj tradukaj algoritmoj ([https://kratomdudes.com/eo/kratombutiko/verda-vejno-kratom/Verda-Sulaveso/ ekz. la jena lingva kirlaĵo]). Sed se tiel argumenti, ni denove estas ĉe la novbapto de Verdulo en 2007. Mi supozas ke se ni volas "bojkoti la voĉon de PIV" ĉi-tie, restas nur la salomona propono de Arbarulo: la pura solvo konservative ŝajnigi ke ni estas en 1975 kaj tiam la solaj alternativoj estis "Celebeso" (PIV, Parizo 1970, p. 137) kaj la unufoje uzita "Celebo" ("Poŝatlaso de la mondo", Prago 1971, mapo 40). Mi ne bone scias kion refuti, se iu junulo protestas "ke ni per 4-5 voĉoj de simplaj redaktantoj arogas al ni ĝustigi la norman vortaron PIV", ĉar la kritiko estas sekvebla. Dubindas ĉu eĉ estus konvinka iniciato verki grandan artikolon pri la "insulo Sulaveso" en la revuo ''Monato'' kun mencio ke en la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj provizore instaliĝis alternativa vortumo sed intertempe la vorto Sulaveso estas firme konstanta kaj estos la vorto en "PIV 2030". Do plej saĝos simple lasi la formon "Celebeso" el 1970 kiel titolo, kaj pri la intertempa populariĝo de la indonezia vorto ''Sulawesi'', esperante tradukebla al "Sulaŭesio" en 3 PIV-oj kaj al "Sulaveso" 3x en ''La Monde diplomatique'' ekde 2008, oni povas skribi en la teksto (simple ne atentante ke mi ne bone scias kion refuti se iu junulo protestas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:17, 28 feb. 2025 (UTC) :::::Mi ne akceptas karakterizon de PIV kiel "norma vortaro". Iuj formoj kaj multaj difinoj en ĝi ankoraŭ restas harstarige fuŝaj, sed espereble sekva eldono korektos multajn el tiuj misaĵoj. :::::Cetere, nun okazas ambicia projekto pri plivastigo kaj plibonigo de la (efektive norma, sed ne plena) Akademia Vortaro, sed la Akademio apenaŭ oficiale traktos la nomon por Sulaveso. :::::Mi konsultos kelkajn aliajn akademianojn pri la nun diskutata geografiaĵo. :::::Tio postulos iom da tempo, ĉar ĵus finiĝis elektoj de novaj membroj, kaj nun oni okupiĝas pri preparado por elektoj de la nova Estraro kaj direktoroj de sekcioj kaj komisionoj. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:05, 28 feb. 2025 (UTC) :Kiel promesite: ::Kelkaj (entute naŭ) akademianoj (eksterofice) interŝanĝis opiniojn pri la propono ŝanĝi la nomon de vikipedia artikolo "[[Sulaveso]]" al "Sulaŭesio": ::1. El tiuj, sep ([[Marc Bavant]], [[Cyril Brosch]], [[Edmund Grimley Evans]], [[Valentin Melnikov]], [[Carlo Minnaja]], [[Paŭlo Moĵajev]] kaj [[Alexander Shlafer]]) opinias, ke la formo kun "v" (sed ne "ŭ") estas preferinda esperantigo de la nomo de tiu indonezia insulo ("Sulawesi" [sulawési] en la indonezia kaj simile en multaj aliaj lingvoj, kiuj havas fonemon /w/). ::La decid(ig)a argumento kontraŭ la formoj "Sulaŭeso" aŭ "Sulaŭesio'' estas, ke la tradicia kaj kutima esperantigo de la fremda fonemo /w/ estas esperanta fonemo /v/ (litero "v" prononcata kiel [v]). ::2. Iom alia sepopo (Marc Bavant, Edmund Grimley Evans, [[Markos Kramer]], Valentin Melnikov, Carlo Minaja, Paŭlo Moĵajev kaj Alexander Shlafer) krome opinias, ke la tradicio de esperantigoj '''ne''' sugestas enmeton de "i" (Sulaves'''i'''o) - komparu, ekzemple: la kartvela ĉefurbo [tbilís'''i'''] iĝas en Esperanto "Tbilis'''o'''" [tiel, ekzemple, en PIV, ReVo kaj Vikipedio]; krome, tia sufikseca -i- povas krei misgvidan kaj facile eviteblan impreson, ke temas pri landonomo sed ne pri nomo de insulo. ::Tial ni forte preferas la formon "'''[[Sulaveso]]'''". ::P.S. Bonvolu noti, ke tio ĉi estas '''privata (eksterofica) opiniesprimo''' de grupo da akademianoj kiel kompetentaj lingvanoj, sed '''ne oficiala decido''' de la Akademio. :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 22:12, 5 mar. 2025 (UTC) ::Plie mi sciigas ke en la lasta numero de ''Esperanto'', Amri Wandel raportas pri vizito skribante trifoje "Sulavesi" kaj dufoje "Sulavesio". Tamen, se indonezia fonto ne haveblas, mi ankoraŭ opinias ke ni devas sekvi Heidi Goes, la eksterulon kiu plej multe kunlaboris kun la indonezia Esperanto-movado. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:59, 3 apr. 2025 (UTC) :::{{re|Arbarulo}} Kolektante ĉiaspecajn fontojn pri la diversaj formoj: kiu estis la monatonomo/numero de tiu "lasta numero de ''Esperanto''", kaj en kiu paĝo aperis la raporto de A. Wandel? Kaj la rekomendo aparte konsideri la lingvouzon de Heidi Goes ankaŭ aspektas senca: ĉu krom la [https://novajhoj.weebly.com/uploads/8/2/9/5/8295099/esperanto-movado_en_indonezio_cu_io_last.pdf citita artikolo] estas ankoraŭ ie alia loko rn kiu [[Heidi Goes]] skribas pri la insulo? Rememoru: ni ĉi tie ne voĉdonas pri personaj preferoj aŭ pri privataj rezonadoj en vikipedia(j) diskutpaĝo(j), kial aparte la vorto Sulaveso preferindas al aliaj variaĵoj. Sed temas pri trovoj de fidindaj, ekstervikipediaj referencoj, kiuj kontraŭpezus la fidindajn, ekstervikipediajn referencojn de PIV 2002, 2005 kaj 2020. Mi volonte ankaŭ konsiderus la privatan opiniosondon de ''Filozofo'' kun ses kunakademianoj, se mi havus fidindan, ekstervikipedian referencon pri ĝi. Sed referenco "vidu la diskuton en 'Vikipedio:Alinomendaj artikoloj'" laŭ mia kompreno ne nomeblas "ekstervikipedia"... Tial la diskuto tiom stagnas. Ni laŭ la vikipedia logiko ne simple povas referenci al niaj propraj privataj preferoj. Se '''estus tiel''', mi gaje kunvoĉdonus pri nova vikipedia vorto "Sulaveso" nun kaj pri samtempa malvalidigo de "PIV 2002, 2005, 2020" kaj de ĉiuj aliaj referencoj, kiuj statas iun alian. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:50, 15 apr. 2025 (UTC) ::::PS: Ĉar la artikolo de H. Goes komenciĝas sur "paĝo 23", klaras ke estas 22 paĝoj antaŭ tio, do ne estas iu PDF-dosiero komputile farita kaj komputile alŝutíta en la reton, sed io kio jam iam estis presita. En kiu kadro ĝi publikiĝis? Kiel nomiĝis la presaĵo? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:21, 15 apr. 2025 (UTC) ::::Kara [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]], ::::Jen kelkaj tiaj referencoj (eksteraj ligoj): :::: ::::*[https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#sulaves.0ohttps://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#sulaves.0o Artikolo "'''Sulaveso'''" en Reta Vortaro (ReVo)], kie troviĝas ekzemploj kaj pluaj referencoj; ::::*[https://eo.delachieve.com/kio-estas-insularo-malaja-arkta-kanadaj-alexander-japana-chagos-solovetsky-insularo/ Kio estas insularo?]; ::::*[https://eo.sacredsites.com/azio/indonesia/besoa_valley_sulawesi.html Megalitoj de Bada, Besoa kaj Napu-valoj, Sulavesa InsuloValo Besoa, '''Sulaveso''']; ::::*[https://eo.sacredsites.com/azio/indonesia/megalitoj_de_bada_besoa_kaj_napu_valleys_sulawesi_insulo.html Megalitoj de Bada, Besoa kaj Napu-valoj, '''Sulavesa''' Insulo]; ::::*[https://nusantarafund.org/eo/publikasi/cerita/memetakan-wilayah-adat-melindungi-ruang-hidup-masyarakat-adat-lambe-allu/ Mapado de Tradicia Teritorio]; ::::*[https://glosbe.com/en/eo/Sulawesi English-Esperanto Dictionary], kun registritaj frazo-specimenoj kun la vorto "Sulaveso" en Esperanto. ::::Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:21, 15 apr. 2025 (UTC) :::::Mi akceptas la plej multajn el la retpaĝoj, kiujn mi nur supraĵe rigardetis, kiel "fidindaj, ekstervikipediaj referencoj", kvankam retpaĝoj estas ne ĉiam konstantaj dokumentoj kaj ankaŭ ne ĉiam fidindaj fontoj. '''Nur''' "Mapado de Tradicia Teritorio" ŝajnas al mi konfuza kaj fuŝeta aŭtomata kirlaĵo, ĝin mi persone ne nomus konvinka (iom senespera paĝaro se eĉ ne eblas skribi la vorton "hejpaĝo" sen eraro). Kaj pri ReVo mi ne akcentus la "pluajn referencojn" plurale: estas unu (singulara) mizera paĝeto el reta vortareto litova-esperanta, kiu ĉe mi hodiaŭ daŭre kraŝas, kaj evidente ne ŝajnas solide programita. Sed iel ajn: ReVo pure estas bona referenco, eĉ se ties ekzemploj mizeras. Do necesus enigi la referencojn por formo "Sulaveso" en la tekston, tre bone se iu ankoraŭ trovus referencon el "plumo" de Heidi Goes, sed ankaŭ poste aldoni ion ĉiam eblas. Ĉu vi enmetos la alportitajn referencojn krom "Mapado de Tradicia Teritorio"?? Tiam oni havos plimulton da referencoj por "Sulaveso" (la 3 trovoj de tekstaro.com de Taylor 49 ankaŭ kalkuleblas), havus malplimulton de 3 referencoj de "PIV 2002, 2005 kaj 2020" por "Sulaŭesio" kaj bone, unu de "revuo Esperanto 2025" por "Sulavesio". Ke momente cirkulas tri alternativoj por la malnova vorto "Celebeso", oni nepre ne kaŝu, sed se estas deca kvanto referencoj por "Sulaveso", ĉio estas en ordo. Tio estis tio kio mankis ĉi tie. Vidu: mi hodiaŭ volis bluigi ruĝan ligilon pri la [[goraontala lingvo]], unu el tiuj lingvoj kiuj havas propran vikipedian projekton, kaj vere sakris kiam mi vidis la tiu lingvo aparte paroliĝas en [[Sulaveso]]... Do mi - kion fari? - laŭeble koncize menciis ĉiujn kvar variaĵojn, sen preferi unu, sed mi vere esperas ke tia danco pri referencoj nun ne ĉiam necesos kiam hazarde la insula nomo aperos en iu teksto. La aliaj lingvotekstaj ĝermoj, kiujn mi hodiaŭ bluigis, pri la [[ŝana]] kaj [[saraika]], "bonŝance" ne estis de tiu insulo kaj estis multe pli rapide fareblaj miniature... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 15 apr. 2025 (UTC) ::::::Al la referencoj por "Sulaveso" eblas aldoni ankaŭ la tri ekzemplojn el ''Le Monde Diplomatique en Esperanto'', kiujn montras ''tekstaro.com''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:12, 15 apr. 2025 (UTC) :::::::Kompreneble, ĝuste tion celis mia duonfrazo "la 3 trovoj de tekstaro.com de Taylor 49 ankaŭ kalkuleblas". Tiel mi ankaŭ faris en la artikola ĝermo [[goraontala lingvo]] de antaŭ kelkaj horoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 21:22, 15 apr. 2025 (UTC) :Heidi Goes certe kaj multe skribis pri la temo en sia granda historio de Esperanto en Indonezio, ''Movadaj insuletoj''. Bedaŭrinde mi fordonis mian ekzempleron. Tamen la enhavotabelo, kiun ŝi montras surekrane en ĉi tiu prelegofilmo ĉe sekundo 2:03:53 [https://www.youtube.com/watch?v=ne75ZuoIscQ], vortumas "Sulaveso (antaŭe Celebeso)". Tial mi nun ŝanĝas mian voĉon {{kontraŭ}} alinomigo, t.e. por "Sulaveso." :Se iu interesiĝas pri la aliaj menciitaj fontoj, la kompleta cito de la artikolo kiun mi antaŭe trovis estas ĉi tie [https://biblio.ugent.be/publication/5873877], kaj la artikolo de Amri Wandel estas en ''Esperanto'' Aprilo 2025, p. 92-3. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:09, 20 apr. 2025 (UTC) ::{{ne farite}} do restos la ĝisnuna titolo "Sulaveso", ĉar ĉi tie nun kolektiĝis sufiĉe da konvinkaj referencoj, kvankam ili ĝisnun en la teksto ne jam dokumentiĝas :::{{re|Filozofo|Arbarulo}} Por vere fermi la temon, ankoraŭ necesos kompletigi la referencojn pri la PIV-aj formoj "Celebeso" kaj "Sulaŭesio" en la '''artikolo''' per pluraj eksteraj referencoj de formo "Sulaveso" kiuj konvinke kolektiĝis ĉi tie, sed ankoraŭ devos eniri la vikipedian artikolon. Ĉu unu el vi pretas enplekti la eksterajn referencojn de formo "Sulaveso" en la tekston? Mi tre volus jam fini kaj arkivigi tiun temon, kiu prenis enorman spacon en tiu ĉi paĝo. PS: Dankon pro la detalaj fontoj de la 20-a de aprilo, Arbarulo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:31, 27 maj. 2025 (UTC) :::PS: Fine mi volas substreki ke estis mi, kiu '''jam en aprilo 2013''', en bona fido ke la nomo "Sulaveso" estus ĝusta, faris la kvin bazajn tekstojn de la kvin landopartoj [[Okcidenta Sulaveso]], [[Suda Sulaveso]], [[Centra Sulaveso]], [[Sudorienta Sulaveso]] kaj [[Norda Sulaveso]] je tiuj nomoj - 5-foje Sulaveso. Ankaŭ en laiaj paĝokreoj mi diligente kontrubuis al vastigo de la vorto en Vikipedio. Ĝuste tial mi estis tiom ŝokita kiam mi en februaro 2025 legis ke en 3 eldonoj de PIV la nomo estas aŭ malnove Celebeso aŭ nove "Sulaŭesio", kaj ne povis trovi iun ajn referencon defende al la formo "Sulaveso". Tial mi mi vere dankemas ke nun kolektiĝis sufiĉe da referencoj por povi "superpezi" la tri pezajn volumojn de PIV. Kaj mi ne devos mem ŝanĝi ankaŭ miajn kvin tekstojn de la kvin landopartoj al varia formo. Tio nur, ĉar Taylor 49 ŝajne perceptis ke mi estus amara kaj sang-avida malamiko de la kompatinda kara vorto "Sulaveso". Ne, male: mi gaje uzis ĝin jam en kreoj de novaj tekstoj en 2013 kaj ankaŭ en aliaj kreoj de novaj tekstoj, nur ke mi ĝis 2025 neniam kontrolis la al mi ŝajne "memkompreneblan vorton" en PIV 2020 (tion en 2013 mi tute ne povis fari, ĉar tiam mi nur havis ĉe mi PIV 1970, ankoraŭ ne havis PIV 2002 kaj ne tiam PIV 2020 ankoraŭ ne alireblis)... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:44, 27 maj. 2025 (UTC) == [[Kaĉo (Sebastopola municipo)]] > [[Kaĉa]] == Mi trovis paĝon en Vikipedio (fakte pri [[Vasilij Stalin (Ĝugaŝvili)]], filo de Stalin), kiu elstarigas ruĝan ligilon '''[[Kaĉa]]'''. La ruĝaj literoj informas ke e-lingva paĝo pri tiu loĝloko ne ekzistas, sed ĝi jes ekzistas, sub longeta titolo "[[Kaĉo (Sebastopola municipo)]]", iom surprize kun alia fina vokalo, kun substantiva o-finaĵo, kiu do informas ke temus pri Esperanto-vorto. Mia PIV tamen informas ke kaĉo estas nur grenkaĉo, kaj krimea loĝloko kun esperantlingva nomo "Kaĉo" ne ekzistas. Do, por malpliigi miskomprenojn inter niaj propraj paĝoj, rekomendindas nomi la loĝlokon kaj ankaŭ samnoman riveron al latinliterigita formo de la ukraina kaj rusa nomoj (nomigo laŭ la krime-tatara nomo ankaŭ belus, sed ĉar en Sovetunio granda parto de la krime-tataroj murdiĝis, nun la krime-tatara nomo supozeble malpli konatas ol la rusa kaj ukraina). '''Escepto''' kompreneble estus, se eblus noti 2-3 konvinkajn kaj konfirmeblajn referencojn, ke la loĝlokonomo "Kaĉo" estas '''vaste uzata''' en la esperantlingva literaturo kaj gazetaro. PIV ne nepre estas la sola ebla referenco. Sed mi tute ne trovas tiajn konvinkajn kaj konfirmeblajn referencojn, kaj dubas ke ili troveblas. Kaj konsiderante ke la '''loko estas eĉ ne municipo''', sed nur parto de ĝi, mi forte dubas ke sencas inventi propran esperantlingvan geografian nomon. Do la loko nomiĝu Kaĉa - efektive eblus rezigni pri la longa nomo "Kaĉa (Sebastopola municipo)" kaj interkonsenti ke la titolo de la loĝloko estos simple [[Kaĉa]] kaj la rivero, kiu nun troveblas sub titolo [[Kaĉo (rivero)]] nomiĝos [[Kaĉa (rivero)]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:59, 27 feb. 2025 (UTC) :Laŭ [[esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]], kies rekomendoj ankaŭ uzeblas por "simpla esperanta latinliterigo" sen kreo de vera esperanta nomo, la transliterigo de Кача al Kaĉa estas sendube bona, kaj vere ankaŭ mi nur trovas esperantan formon de la municipo Sebastopolo en PIV (2020) kaj la "Poŝatlaso de la mondo" (1971), sed ne la municipoparton. Kompreneble la mapo 17 de la poŝatlaso bildigas tutan Krimeon en dimensio 3 x 2 cm: kiel tie povus esti iuj municipopartoj? Kaj tio ankaŭ ne necesas: [[vikipedio:Esperantigo de nomoj#NLPP en esperanta Vikipedio|"Esperantigo de loknomo eblas, se tiu esperantigita loknomo estas vaste uzata en la esperantlingva literaturo kaj gazetaro. Tion en kazo de dubo devas ebli pruvi per almenaŭ du sendependaj referencoj."]] Do, sen referenco neniu esperantigo, nur latinliterigo, sekve Kaĉa. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 15:24, 27 feb. 2025 (UTC) ::Mi opinias tiun Vikipedian regulon malbona kaj kontraŭesperanta. Por Esperanto la morfologia asimilado same gravas kiel por la litova, kaj Vikipedio povus esti grava rimedo por evoluigi Esperantan nomaron. «Томск» iĝas «[[Tomsko]]», laŭ la lingvaĵo de la tieaj esperantistoj kaj analogie al [[:lt:Tomskas]]; sed «Барнаул», ĉiurilate egala (kaj litove egale asimilita: [[:lt:Barnaulas]]), aperas malesperante kiel [[Barnaul]]. ::@[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]]: Kvankam la tataroj estas malmultenombraj en Krimeo, ili restas grava politika forto, kaj iliaj historiaj rajtoj je tiu regiono estas iel agnoskitaj; ĉiuj vikipedioj (ankaŭ la rusa) citas en siaj informkestoj la tataran nomon ''Qaçı''. Kaj eĉ en la slavaj nomoj, la radiko estas nur Кач- (Kaĉ-), la nominativa finaĵo -a aperas nur en 1 kazo el la 6 (aŭ el la 7, se kalkuli la ukrainan vokkazon).--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 02:56, 28 feb. 2025 (UTC) :::Kompreneble mi nepre defendas mencion de la tatara nomo Qaçı en la informkesto kaj en la unua frazo - sendiskute. Sed povas esti nur unu baza titolo de la teksto, kaj en tuta Krimeo post la stalinaj "purigoj" de la 1940-aj jaroj en la censo de 2002 estis 57 % da ruslingvanoj, la resto plejparte ukrainlingvanoj kaj nur eta malplimulto krime-tataroj (en la armee dominita loĝloko en 2014 estis 80 % da rusoj, 14 % da ukrainoj kaj la resto aliuloj, se la informoj en wiki.ru ĝustas, kaj supozeble ĉiuj iel komprenis kaj parolis la rusan). Tial nomi la esperantan titolon "Qaçı" ŝajnus al mi iom radikala, despli ke inter la 4 literoj estas 3 ne-esperantaj. Ankaŭ mi sentas la tentiĝon inventi iun esperantan nomon kun o-finaĵo, ĉar tiam oni ne devas favorigi unu/du plimultajn lingvojn super malplimulta lingvo. Sed la baza ideo estas, ne inventi amason da novaj informoj kiuj nur disvastiĝas kaj reklamiĝas en vikipedio, sed enpreni en Esperanton nur tion kio estas iel uzata en la "vera vivo", kaj povi pruvi tion se necese per referencoj. Narvalo iam antaŭ 20 jaroj malnete diris "ni ne esperantigas ĉiun ajn domaron, vilaĝon, urbeton aŭ municipoparton, sed nur mondgravajn urbojn, kies nomojn rekonas esperantistoj en aliaj kontinentoj ankaŭ sen rigardi en vortaron" (do Vladivostoko, Rio-de-Ĵanejro aŭ Melburno, sed ne esperantigas ĉiun kvartalon kaj ĉiujn antaŭurbojn de tiuj urbegoj). Baza ideo estas trovi esperantigon aŭ en PIV, aŭ en iu alia vortaro, aŭ en internacia ĵurnalo, la literaturo ktp, kaj mencii du aŭ pli de tiuj referencoj. Sed, sincere dirite, la loĝloko "Kaĉ'" ESTAS nur municipoparto, kaj ne mirigas ke pri ĝi ekster Vikipedio ne estas referenco pri ĝenerale uzata esperantigo. La litova vikipedio tute ne havas tekston pri la municipoparto; se ili iam havos, ili senhezite litovigos la nomon, ĉar la litova ankoraŭ pli radikale asimiligas vortojn ol Esperanto. Sed la litova lingvo gramatike havas plurajn finaĵojn je dispono, kaj oni kutime prenas tiun finaĵon kiu plej laŭ sono similas al la origina formo. Tio ĉi tie certe estos "Kača" (lt), tutcerte ne "Qaçı" kaj ne "Качa", ĉar tiuj formoj havas ne-litovajn literojn (do la loko en la litova estos gramatike "virina nomo"). Sed mi opinias tre grave, ke la esperantistoj ne forgesas, ke vikipedio estas projekto malferma al ĉiu, kiu priskribas la mondon kaj kolektas la tutmondan sciaron, kaj oni ne ĉi tie produktas "originalajn informojn kaj subjektivajn ideojn" - konsciante ke ofte eksteraj fontoj esperantlingvaj estos malmultaj, almenaŭ tiuj aktuale tuj videblaj interrete. Tial la limoj kiom da urboj rajtas esti esperantigeblaj estas detale diskuteblaj. Sed se estas duba kazo, despli gravas ke estas referencoj (pri la titolo "[[Londono]]" eĉ ne estas vikipedia referenco, ĉar ne estas dubo pri la e-lingva vorto, kaj ĉiu ajn povas facile kontroli la ĝustecon de la o-finaĵo rete en vortaro.net kaj reta-vortaro.de). Baze mi dirus ke Narvalo pravis per sia resumo "ni ne esperantigas ĉiun ajn domaron, vilaĝon, urbeton aŭ municipoparton", kio estas koncizigo de [[VP:EN]]. Kaj kiel dirite, "Kaĉ'" ESTAS nur municipoparto, tial ne mirigas ke iuj uzantoj simple metas ruĝan ligilon [[Kaĉa]] en tekston kaj mise supozas se la literoj estas ruĝaj ke teksto ankoraŭ ne estas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:49, 28 feb. 2025 (UTC) : Se (o)ni verkas ''Esperantan'' vikipedion, (o)ni prefere uzu ĝuste Esperanton, ĉu ne? La formo "Kaĉa" en la ''Esperanta'' vikipedio havas neniun avantaĝon antaŭ "Kaĉo" (tiu lasta ja estas esperantigita nomo!). Anstataŭ zorgi pri la alinomado oni prefere zorgu pri la aktualigo de la jam ekzistantaj artikoloj aŭ pri verkado de la pliaj. Ne rompu tion, kio eĉ sen via interveno tute bone funkcias! Mi havas nenion plian por aldoni. [[Uzanto:Mevo|Mevo]] ([[Uzanto-Diskuto:Mevo|diskuto]]) 11:43, 1 mar. 2025 (UTC) :{{komento}}Karaj - Mi emas konsenti kun [[Uzanto:Sergio|Sergio]] kaj [[Uzanto:Mevo|Mevo]]. Krome, konsiderante, ke la origina tatara nomo estas [kaĉi] kaj la radiko de rusa kaj ukraina nomo estas [kaĉ] kun variaj fleksiaj finaĵoj, la plena esperantigo "Kaĉ/o" ŝajnas tute natura kaj pli preferinda ol la preskaŭ arbitre kripligita parta esperantigo "Kaĉa". :La argumento, ke oni evitu geografian formon "Kaĉo", ĉar ĝi estas homonima kun la komunuza vorto "kaĉo", ne estas valida (sufiĉas rememori la tute kutiman nomon de insulo kaj lando [[Kubo]]), kaj, cetere, tiurilate la formo "Kaĉa" ne estas pli homonim-imuna. :Tial mi pledas {{kontraŭ}} alinomigo, t.e. por konservo de la nomo "'''Kaĉo'''" kaj por tiu ĉi rivero en Krimeo, kaj por la tiea loknomo/municipo). :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 15:43, 1 mar. 2025 (UTC), esperantistiĝinta en '''[[Tomsko]]''' ('''[[tiel!]]''' ;) :: Ĉi tio fakte estas {{kontraŭ}} alinomigo? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:15, 7 mar. 2025 (UTC) ::: Jes, {{kontraŭ}} alinomigo! Samtempe, mi alĝustigas mian ĉi-supran voĉdonan vortumon, kiu kaŭzis konfuzon. Dankon pro atentigo! Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:44, 7 mar. 2025 (UTC) :{{por}} daŭrigi nian ĝisnunan politikon, kiun ThomasPusch ĝuste raportis. Aliaj Esperantistoj ne Esperantigas ĉiun urbeton, do ankaŭ vikipediistoj ne Esperantigu ilin. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:33, 6 mar. 2025 (UTC) ::Mi timas ke la komparo de la municipoparto Качa aŭ Qaçı al la urbegoj Tomsko aŭ Barnaul estas iom misa, ĉar la grandecoj estas tute aliaj. Sed tamen, ankaŭ referencoj pri la esperanta urbonomo Tomsko ne facile troveblas: PIV kaj ReVo (kaj ankaŭ ĉiuj aliaj vortaroj kiujn mi havas en miaj bretaroj, sed kompreneble mi ne ĉavas ĉiujn, ne konas esperantigon "Tomsko"), la ĝis nun sola esperantlingva atlaso, [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed nomas la urbon Tomsk en la mapoj 15 kaj 19 - latinlitere, sed ne esperantigite, same faras ĉiuj eldonoj de la [[Jarlibro de UEA]], kaj la retejo de la klubo ŝajne ekde 15 jaroj estas morta. Sed kun iom da peno eblas trovi arkivigon de la retejo el 2010, kie videblas la esperantigo Tomsko, kaj la serĉilo tekstaro.com montras ankaŭ trovojn en La Ondo de Esperanto - do pri Tomsko esperantigo sendube pravigeblas. Pri Barnaul mi nun ne volas ripeti la tutan serĉadon, ĉar en tiu paĝo ĝis nun neniu proponis esperantigon "Barnaŭlo", sed principe la serĉado sekvus saman vojon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:27, 12 mar. 2025 (UTC) Do, kie estas la eksteraj referencoj por esperantigo "Kaĉo"? Kompreneble ke se PIV kaj ReVo eĉ ne mencias Tomskon, ke des malpli ili mencias tiun kvartalon. Kaj ankaŭ por la ĝenerale grandaj mapoj de la "poŝatlaso" la loko multe tro etas. La Ondo de Esperanto kaj la "tekstaro" havas multajn citaĵojn pri grenkaĉo sed nenion pri loko en Krimeo... Kaj ankaŭ la vortaro de Pacjurko, ne mirinde, ne havas ajnan trovon. Ankaŭ aliaj vortaroj garantiita ne helpos, se entute, tiam iuj lokaj esperantaj gazetoj aŭ retejoj. {{re|Mevo}} Eble vi ja trovos ion. Se ne, vi malpravas: la esperantigita vikipedia artikolo neniel "multajn jarojn perfekte funkciis", sed ĝi simple ne atentiĝis kaj neniu rimarkis ke ĝi kontraŭas la esperantigon redaktopolitikon de la e-lingva vikipedio. Do, krom se alvenos konvinkaj kaj konfirmeblaj eksteraj referencoj - {{por}} alinomigo. Kompreneble la temo estas room flanka, kaj malatentata, ke oni povas ankaŭ decidi plu ignori ĝin. Sed tio malkredigos nian tutan argumentadon. Kaj ĝustas, ke plibonigo de la ekzistaj kaj kreado de novaj artikoloj bezonas nian energion, tiel ni laŭeble ne malŝparu pliajn semajnojn en diskuto pri fakte evidenta temo - sen referencoj, neniuj dubindaj esperantigoj. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 23:36, 12 mar. 2025 (UTC) :Ne estas mirinde, ke neniu fidinda E-lingva fonto uzas la formon ''Kaĉo'', ĉar la loĝloko neniel estas rimarkinda mondskale. Sed mi vidas neniun kialon por preferi kriplan transskribon en la formo "Kaĉa" anstataŭ la plene esperantigitan formon "Kaĉo". Ambaŭokaze ja temos pri homonimeco. Se oni preferas muŝbugradon pri malmulte gravaj nomoj anstataŭ plibonigi la ''enhavon'' de la vikipedio - nu, mi lavas la manojn. Faru la Esperantan vikipedion nur kaĉo el diverslingvaj nomoj, mi jam delonge fajfas pri tio. Ve, mi ja memoras la tempojn, kiam E-vikipedio estis iom avangarda kaj eĉ "elita" projekto. Nun ĝi fariĝis setlejo por duonkleraj nenifarantoj, kiuj zorgas ĉefe pri ĝenado al alte kvalifikitaj aŭtoroj. Mi fajfas, amen! Pardonu min pro iom libera sincereco! Faru, kion vi volas! [[Uzanto:Mevo|Mevo]] ([[Uzanto-Diskuto:Mevo|diskuto]]) 20:00, 13 mar. 2025 (UTC) ::Viaj frazoj iel aspektas tre frustite, amarege kaj malbonhumore, pli ol konvenas pri la miniatura temo. Mi komprenas ke la duonkleraj nenifarantoj estas interalie la 30-jara litovo Aidas kaj mi, kaj la ĝenitaj alte kvalifikitaj aŭtoroj estas unuavice vi. Objektive mezuri kvalifikon de vikipedia aŭtoro estas iom malfacile, mi ĝenerale emus juĝi ke la pli aktivaj vikipediaj aŭtoroj ĝenerale estas kvalifikitaj - objektive mezuri vikipedian aktivadon aŭ nenifaradon de ĉiu ajn uzanto estas tute facile (ekz. [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/Aidas aidas], [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/Mevo vi], [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/ThomasPusch mi], [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/Filofozo filofozo] ktp). Per tiom malbonhumora komento eblas efike sufokigi la kunlaboremon de ĉiuj diskutantoj, kiel ankaŭ okazis ĉi tie. Tamen ne nur temas pri kolekti "{{por|verdajn}} kaj {{kontraŭ|ruĝajn}} pilkojn" ĉi tie, sed temas pri orientiĝo laŭ la vikipediaj gvidlinioj, kiujn iuj uzantoj en la unuaj jaroj de la projekto starigis ĝuste por eviti monatajn luktojn pri miniaturaj temoj. ::Do la demando de Aidas, ''"Do, kie estas la eksteraj referencoj por esperantigo 'Kaĉo'?"'', evidente respondiĝas per: ''"Neniu ĝis nun trovis iun ajn!"''. Kaj la gvidlinio [[Vikipedio:Esperantigo de nomoj]] konstatas tute seke ''"Esperantigo de loknomo eblas, se tiu esperantigita loknomo estas vaste uzata en la esperantlingva literaturo kaj gazetaro. Tion en kazo de dubo devas ebli pruvi per almenaŭ du sendependaj referencoj."'' Laŭ tiu gvidlinio fakte '''ne eblas esperantigo'''. Aŭ ĉu ni fundamente reverku la gvidliniojn [[Vikipedio:Esperantigo de nomoj]] kaj [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]]? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:57, 24 maj. 2025 (UTC) :::{{re|Sergio}} Mi certigas al vi, ke por la litovlingvaj nomformoj de Barnaulas kaj Tomskas kaj Frankfurtas kaj ĉiuj pli etaj loĝlokoj de Eŭrazio kun litovaj loknomoj facile estas fidindaj kontroleblaj litovlingvaj referencoj, minimume en la grandaj leksikonoj kiel ''Visuotinė lietuvių enciklopedija'', sed neniel nur tie. Kaj kie troveblas tiaj aŭtoritataj referencoj esperantlingve, tie esperantigoj ankaŭ bonas. Sed estas konata hobio, ke iuj Esperanto-adeptoj ekscese emas esperantigi loknomojn de tre etaj loĝlokoj (en esperanta Mezeŭropo oni nomas tion "ŝulcismo", laŭ tiurilate ekstremisma pasinta esperantisto [[Richard Schulz]]), kaj mi vere opinias la kondiĉon povi trovi du sendependajn fontojn por litovigo/esperantigo aŭ iu-ajn-lingvigo de loknomoj tre saĝa bremsilo al senbrida kreado de milionoj da dubindaj personaj kaŝnomoj por lokoj... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 12:46, 28 maj. 2025 (UTC) ==[[Humanismaj sciencoj]] -> [[Homaj sciencoj]] -> [[Homsciencoj]]== Saluton. Mi kredas, ke humanismaj rilatas al [[Humanismo]], kio ne estas precize la samo. Mi kredas, ke tiu artikolo devus nomiĝi [[Homaj sciencoj]], same kiel en ĉiuj aliaj lingvoj, al kiuj ĝi estas ligita. Mi scias, ke estas alia artikolo [[Homa scienco]], kun simila sed ne sama enhavo, kaj la pluralo povas savi la diferencon. Tiu artikolo kun plurala titolo ekzistis, sed nur kiel alidirektilo al Homa scienco, kaj mi nuligis ĝin por ke ĝi povu esti la nun kreita artikolo. Se finfine oni preferas reteni la dekomencan titolon, mi restarigus la nuligitan alidirektilon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:20, 3 mar. 2025 (UTC) :{{komento}}La titolo "Humanismaj sciencoj" estas ankaŭ miaopinie erara. "Homaj sciencoj" estas sendube pli taŭga, sed eble eĉ pli taŭga estus titolo "Homsciencoj", t.e. sciencoj, kies precipa intereso senpere fokusiĝas sur hom(ar)o. Mi do uzus titolon "'''[[Homsciencoj]]'''", sed en la enkonduka frazo dirus simile sl jeno: " '''[[Homsciencoj]]''' aŭ '''[[Homaj sciencoj]]''' estas ..." Mi ĵus kontrolis kaj vidas, ke la formoj "homsciencoj" kaj "homscienca" jam aperas en titoloj kaj tekstoj de multaj artikoloj. Tio konfirmas mian proponon. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 14:41, 3 mar. 2025 (UTC) ::Jes, «homsciencoj» estas pli bona formo. Tamen ili estas ne «homaj sciencoj», sed «prihomaj sciencoj». Historie ''studia humanitatis'' estis kontrastigataj al teologio (''Studia Divinitatis''), kaj nun la angla Vikipedio avertas kontraŭ konfuzo inter [[:en:Human sciencie]](s) kaj [[:en:Humanities]], kvankam ĝi mem konfuzas ilin kun [[:en:Social science]]: ja ''history, philosophy, sociology, psychology, justice studies folkloristics…'' temas pri ''socio'', sed ial estas listigitaj sub [[:en:Human science]]. Ŝajnas ke tiuj dividoj malsamas en diversaj landoj, kaj la disdivido de angla Vikipedio ne estas racia.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 13:15, 4 mar. 2025 (UTC) ::{{por}} [[Homaj sciencoj]] aŭ [[Homsciencoj]], senprefere, ĉar ''human-'' ne havas la bezonatan signifon. Mi rimarkigas ankaŭ ke PIV registras tiun sencon de ''humanisma'' kiel evitindan. ::Parenteze, mi pensas ke en la angla, ''social sciences'' normale estas subkategorio aŭ sinonimo de ''human sciences''. Mi ne scias ĉu ie tiuj terminoj estas ekskluda divido. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:04, 6 mar. 2025 (UTC) :::@[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]]: Jes, tiu fako lamas pri logiko, samkiel la angla ortografio. La ĉiama konflikto inter sistememo kaj internaciismo.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 07:30, 7 mar. 2025 (UTC) ::::Mi tre subtenus movon de "humanismaj sciencoj" al "homaj sciencoj" , sed ne feliĉas pri tio ke tiam estas du konkurencaj tekstoj "homa scienco" (vasta kategorio kun multaj subsciencoj) kaj "homaj sciencoj" (vasta kategorio kun multaj subsciencoj). kaj la difinoj en grandaj naciaj lingvoj rekte kontraŭdiras sin reciproke, kaj ne eblas havi unuecan tradukon kiu kontentigos ĉiujn naciajn difinojn. Ĉiukaze ofte estas unu superkategorio, kontraste al "ekzaktaj sciencoj" (fiziko, ĥemio, geologio ktp), kaj unu historia koncepto kiu devenas el la renesanco kaj kontrastigas la fakon al teologio, tio do ne malproksimas fakte al la filozofio de "humanismo" ankaŭ el tiu epoko. Se ni konsentas ke ni serĉas kunan vorton por multaj prihomaj sciencoj, mi pledus ke ni havus unu tekston, ne du, "homa" kaj "homaj". Aŭ: iuj devus konvinke kaj simple klarigi al mi la bazan diferencon inter la titolo plurala kaj tiu singulara... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:21, 1 apr. 2025 (UTC) :::::Nun rigardinte la enhavon, mi facile konsentus al kunigo, ĉar ŝajne estas neniu koncepta distingo inter la esperantaj artikoloj --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:46, 3 apr. 2025 (UTC) ::::::{{por}} kunigo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 12:20, 28 maj. 2025 (UTC) == [[Homa scienco]] > [[Humanismaj studoj]] == La proponatan vortumon uzas nia kara Prezidanto Charters [https://revuoesperanto.org/novjara_parolo_2020] (mem fakulo pri la afero). Krome ĝi aperas en PIV, sed kiel ekzemplo, do sen difino. [https://vortaro.net/#humanisma_kd] Ĉi tiu propono rilatas al la tuj supra. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:04, 6 mar. 2025 (UTC) :Ial Esperanto estas aparte malfacila por lingvistoj kaj filologoj, kvankam ekzistas eminentaj esceptoj. «Humanismaj studoj» estas ĝene ambigua. Kial la priaj fakuloj ne aplikas siajn fakajn sciojn kaj ne uzas samsencan varianton senambiguan, ekz-e ion surbaze de [[:wiktionary:humaniora]]? La latinaĵo implicas aron (plurnombron; sed por Esperanto pli bone sonus "humaniaro"), do humanio → humaniisto, humaniaro … Sed Vikipedio tabuas malkaŝan kreadon de terminoj.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 07:27, 7 mar. 2025 (UTC) == [[Kombinaŭto]] > [[Bienaŭto]] == Kvar esprimoj estas menciitaj en la diskutopaĝo. La esprimo ''[[bienaŭto]]'' ŝajnas pli uzata ol ''[[kombinaŭto]]''. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 14:06, 19 mar. 2025 (UTC) :Mi iritiĝas pri la vorto "bienaŭto", ĉar mi neniel asociigus la aŭton kun bieno, kampara vivo, agrikulturo. Laŭ mi estas simpla aŭtotipo por familioj, homoj kiuj foje havas pli da aĉetaĵoj, sportiloj aŭ valizoj - do simple aŭto por pluraj uzoj aŭ kombinitaj uzoj. Tial kombinaŭto povus esti bona vorto, se iu vortaro reklamus ĝin, sed ŝajne ne estas tiel, kombiaŭto havas vortaran referencon, sed sincere dirite ne estas Esperanta vorto: kio estus "kombio aŭ kombia"??? Pluruza aŭto malkomforte havas unu silabon pli, sed ĉiukaze donas bonan komprenon, ĉiukaze pli ol la agrikultura veturilo "bienaŭto", egale ke ĝi menciiĝas en pluraj vortaroj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:59, 1 apr. 2025 (UTC) ::Mi konsentas, ke la vorto ''bienaŭto'' estas arbitra, sed tio ne ĝenas min. La vorto almenaŭ klare indikas specon de aŭto. La esprimo ''pluruza aŭto'' al mi ŝajnas tute sensenca kaj eĉ ne klare indikas specon de aŭto. Pluruza manĝilo estas manĝilo, kiun oni ne forĵetas post unu uzo, ĉu ne? Kiel aŭto povus ne esti "pluruza"? Eĉ se oni komprenus "plurajn uzmanierojn", la senco restas tute enigma. Kiu aŭto ne havas plurajn uzmanierojn? Cetere, pri kiuj aŭ kiaj uzmanieroj temus? Kaj longajn kaj mallongajn distancojn? Ĉu ankaŭ tiri plugilon per ĝi? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 10:11, 7 apr. 2025 (UTC) :::[[dosiero:sporks - 20070804.jpg|eta|160ra|{{centre|<small>forko+kulero<nowiki>=</nowiki>"forkulero"?</small>}}]] :::Pluruza manĝilo laŭ mi estas ekzemple manĝilo kiu samtempe estas forko kaj kulero, io kio aspektas kiel kulero kun pintoj antaŭe - kiel en la bildo dekstre (angle fork+spoon="spork", germane Gabel+Löffel="Göffel", esperante forko+kulero="forkulero"?). Pri la demando, pri kiuj uzmanieroj temus "kombinaŭto": temus pri pluraj ''kutimaj'' uzoj de aŭtoj. Laŭ mi tiri plugilon ''ne'' estas kutima uzo de ajna aŭto, sed transportado de homoj sur komfortaj sidlokoj kaj transporto de kargo, valizoj, mebloj, skioj aŭ multaj korbopilkoj, sakoj da ŝtonoj aŭ sablo, kestoj da boteloj aŭ da libroj, jes estus pluraj kutimaj uzoj de aŭto. :::Jes ja ''"la esprimo bienaŭto ŝajnas pli uzata - en esperantaj vortaroj kaj bildvortaroj - ol kombinaŭto"'', sed, mi pardonpetas, mi daŭre iritiĝas pri la vorto "bienaŭto". Sed mi estas nur unu el multegaj Esperanto-parolantoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:28, 24 maj. 2025 (UTC) == [[Adiga lingvo]] > [[Ĉerkesa lingvo]] == La artikolo mem diras, ke la proponata nomo uziĝas "pli ofte". En PIV ''ĉerkes-'' ekzistas (kvankam ĝi ne eksplice aplikiĝas al lingvo, nur al popolo), kaj ''adig-'' ne. Oni jam proponis la alinomigon ĉe "Kunigendaj artikoloj", do mi transprenas la ideon ĉi tien. Rimarku ke [[ĉerkesa lingvo]] nun estas alidirektilo al [[Abĥaz-adigea lingvaro]], kiu nomas la koncernan temon [[ĉerkesaj lingvoj]] (ŝajne estas kutimspeca disputo "ĉu lingvoj aŭ dialektoj"). --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:07, 25 mar. 2025 (UTC) :Mi ne kompetentas pri la tre komplikita temo pri la Nord-Kaŭkazaj lingvoj, tamen :# la formo ''ĉerkes-''&nbsp;estas multe pli internacia (vd [[:wikidata:Q858543#sitelinks-wikipedia|la liston]]); :# la formo ''adiga'' en Esperanto estas maloportuna pro la ŝajnaj sufiksoj: ad·ig·a. :Cetere, en Ad'''ygh'''a nek '''y''' (ы) estas '''i''', nek '''gh''' (г) estas '''g'''. :Resume, mi estas {{por}} «Ĉerkesa lingv(ar)o» aŭ «Ĉerkesaj lingvoj».--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:51, 26 mar. 2025 (UTC) ::{{por}} Mi ne kontraŭas al apliko ke la pli internacia kaj PIV-a radiko "ĉerkes' " ĉi tie." [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:46, 1 apr. 2025 (UTC) :::Ŝajne neniu kontraŭas, sed nur administranto povas fari la ŝanĝon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:59, 1 maj. 2025 (UTC) ::::Mi vere lastatempe havas maltro da tempo por energie sekvi la diskutojn ĉi tie, kaj ne sufiĉe movas la diskutadojn. Bonvolu pardoni, kaj en kazo de neceso pli klare premu min al ago, per uzo de ŝablono {{ŝ|re}} aŭ noteto en mia persona diskutpaĝo. Mi nun faris la administran movon [[Adiga lingvo]] > [[Ĉerkesa lingvo]] kaj ligis la rezulton al la vikidatumo [[d:Q858543]]. Tie plimulto de la paĝoj komprenas la temon plurale, do proponas titolon "Ĉerkesaj lingvoj", ne "Ĉerkesa lingvo", kiel Arbarulo ankaŭ aludis en la noto de 25 mar. 2025. Nun mi vidas ke Sergio klare voĉdonis por la plurala variaĵo, ĉu Arbarulo havis jam klaran preferon pri "Ĉerkesaj lingvoj" mi ne scias. Ĉiukaze mi, kvankam mi nun nur faris la movon laŭ la diskuta titolo [[Adiga lingvo]] > [[Ĉerkesa lingvo]], estus {{Por|Por}} plumovo al titolo "Ĉerkesaj lingvoj" plurale. Kaj kompreneble mi aldone forte estus {{Por|Por}} ioma vastigo de la mikroartikolo. Mi supozas ke plumovon al titolo "[[Ĉerkesaj lingvoj]]" plurale povas nun fari ĉiu ajn uzanto, ĉar tie estas nur vakuo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:31, 23 maj. 2025 (UTC) :::::{{kom}} Mi havas nenion kontraŭ plurnombrigo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:45, 25 maj. 2025 (UTC) ::::::{{por}} plu-movo al ĉerkesaj lingvoj (= ĉerkesa lingvaro), kiel ankaŭ esprimis Sergio, Thomas kaj Arbarulo - la teksto kaj vikidatumoj tute ne kaŝas ke temas pri "lingva familio", kaj tiel efektive estas. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:25, 28 maj. 2025 (UTC) :::::::{{farite}} la plumovo al plurala termino [[ĉerkesaj lingvoj]]. En la teksto pri la pli vasta [[abĥaz-adigea lingvaro]] la ĝusta termino [[ĉerkesaj lingvoj]] jam uziĝas ekde januaro 2009, kiel komence atentigis Arbarulo. Nun, post pli ol 16 jaroj, nia teksto mem uzas la saman nomon... ! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:34, 28 maj. 2025 (UTC) == [[Neceloj]] > [[Incel]] -> [[Nevola ĉastulo]] == "Necelo" estas neologismo nelogika kaj tute ne uzata, evidente elpensita unuafoje en Novembro 2024 por tiu ĉi vikipedia artikolo. Cetere, ĝi kontraŭas la fundamentan regulon 15. ''Inselo'' ŝajnas bona alternativo, se vere necese (malpli konfuza ol ''incelo'' en ĉi kunteksto). --[[Uzanto:Kwekubo|Kwekubo]] ([[Uzanto-Diskuto:Kwekubo|diskuto]]) 15:39, 28 apr. 2025 (UTC) :{{por}} ''[[Incel]]'', laŭ la rezonoj de Kwekubo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:55, 1 maj. 2025 (UTC) :{{komento}} Provoj esperantigi tiun ĉi anglalingvaĵon per "incelo" aŭ "inselo" ŝajnas al mi egale konfuzaj: kaj in/cel/o, kaj in/sel/o povas esti misinterpretita kiel kunmetaĵo, kio estos pardonebla, ĉar tiu ĉi koncepto estas verŝajne nur marĝene konata kaj uzata, pri kio atestas la fakto, ke, dume, praktike neniu alia lingvo vere asimilis tiun ĉi vorton: pli-malpli ĉiuj lingvoj rekte uzas aŭ laŭlitere transskribas la anglan formon. :Mi do opinias prudente simple uzi la anglalingvan formon ''incel'' kaj klare indiki tion en la teksto. Se tamen necesas uzi esperantigitan formon, mi preferus la formon incel/o kiel pli rekoneblan kaj pli konforman al la tradiciaj manieroj esperantigi la vortojn kun literon "c" en en la sama fonetika pozicio: komparu, ekzemple, "incesto", "inciti", "incidento" ktp. : :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 02:22, 19 maj. 2025 (UTC) :{{komento}} Provoj esperantigi tiun ĉi anglalingvaĵon per "necelo", "incelo" aŭ "inselo" egale konsternigas min. Ankaŭ "Incel" ne estas tre bela titolo, sed, ĉar tute fremdlingva, almenaŭ pli bona ol la miskomprenigaj tristaĵoj "necelo", "incelo" aŭ "inselo". Tial {{Por|Por}} la usonismo "Incel", se vere ne estas alternativo, sed ankoraŭ pli bonus laŭeble silaboŝpara vera esperanta vorto, laŭ mia kalkulo "senvola ĉastulo" (6 silaboj) plej mallongus, "kontraŭvola ĉastulo" jam estus 7, "senĉastulo" jam estus la malo. Sed kiu diras ke laŭ usonismaj mallongigoj ĉiujn esperantajn psikiatrajn konceptojn kaj simptomojn necesas premi en du silabojn? Ĉu vere monstraj vortoj sen esperantaj finaĵoj kiel "mizog" por mizogineco, "mizan" por mizantropio, "memko" por memkompato kaj "memmal" por memmalamo brile modernigos nian lingvon? Do {{Por|Por}} la usonismo "Incel", por eviti krei iun tre dubindan vorton por koncepto, pri kiu mi en neniu el miaj naciaj lingvoj iam ajn legis, kaj kio vere miapercepte estas tre flanka temo. Sed eĉ pli por vera esperanta vorto, aŭtomate komprenebla, kaj sen dubindaj kreoj de novaj vortoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:59, 23 maj. 2025 (UTC) ::"Nevola ĉastulo" estas, miaopinie, pli trafa priskribo de tiu, kiu nevole estas ĉasta. (Komparu, ekzemple la difinojn de "nevola" kaj "senvola" en PIV). Cetere, la vorto "nevola" estas ankaŭ pli mallonga. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 13:30, 24 maj. 2025 (UTC) :::"Nevola" ne pli mallongas parole, laŭ silaboj, nur skribe, unu literon, sed al mi "nevola ĉastulo" perfekte taŭgas. Ke PIV tiom detale difinas la vorteton [https://vortaro.net/#senvola_kdc senvola], mi hieraŭ ne kontrolis. Klaras ke la fakte subkomprenita ideo jes estas "kontraŭvola", rekte mala al la propra volo, sed tio estus tro da silaboj; kun "nevola ĉastulo" ni havus vorton kiun ĉiu esperantisto tuj komprenus, ankaŭ se oni ĝis tiam neniam aŭdis pri angla akronimo ''In-Cel''. Mi supozas ke viroj kiuj tre volas havi inon sed neniel sukcesas kaj pro tio tre amariĝas kaj frustriĝas, ne estas '''ekskluzive''' nur en Usono - ankaŭ tial fakte tutmonda nomo pli taŭgus ol uson-angla slangaĵo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:53, 24 maj. 2025 (UTC) ::::{{por}} mi ŝatas la esperantisman alternativon "nevola ĉastulo" de Thomas kaj Filozofo multe pli ol usonisman fremdan slangaĵon "Incel". [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:21, 28 maj. 2025 (UTC) ::::{{por}} "'''[[nevola ĉastulo]]'''", se ne troviĝos pli taŭga solvo (je kio mi ne tre esperas). Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 11:54, 1 jun. 2025 (UTC) :::: Do mi oficiale aliĝis al voĉdono {{por|por}} la vortumo "[[nevola ĉastulo]]", kiun mi mem kiel alternativo ekinstigis. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:54, 2 jun. 2025 (UTC) ::::{{por}} "nevola ĉastulo". Tute taŭga termino. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 05:05, 3 jun. 2025 (UTC) {{farite}} Per ŝovo al esperanta vortumo "nevola ĉastumo" anstataŭ fremdlingva slangaĵo netrovebla en iu ajn presita esperanta vortaro, por 4 poraj voĉoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:45, 18 jun. 2025 (UTC) :{{kom}} mi supraĵe adaptis la tekston, sed petus ke ankoraŭ aliulo reviziu la tekston, ĉar povas esti ke mi preteratentis iun adapton. Problemo ankoraŭ estis ke en la teksto aperis ruĝa ligilo [[memkompato]] - mi do ĵus faris tiun artikoleton, kaj havis okazon aldoni plian internan ligilon al la biografio pri [[Talcott Parsons]], kiu ĝis tiam nur estis ligita el kvar paĝoj, kio estas ne multo pli ol esti "[[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]]"... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:00, 18 jun. 2025 (UTC) ==Homaj vivetapoj== Ni daŭre havas apartajn artikolojn pri [[infano]] kaj [[infanaĝo]], malakceptinte mian proponon kunigi ilin. [[Infanaĝo]] konsistas nur el konsideroj pri la nomo mem kaj ĝia difino, dum ĉiuj signifaj informoj estas en [[infano]]. Por ĉiuj aliaj partoj de la homa vivociklo ni havas po unu artikolon, kaj ili konsistas el signifaj informoj pri la homoj mem kiuj apartenas al la aĝoklaso, kiel [[infano]] kaj malkiel [[infanaĝo]]. Tial mi proponas ŝanĝi almenaŭ: *[[Maljunaĝo]] > [[Maljunulo]] *[[Junaĝo]] > [[Junulo]]. Mi restas neŭtrala pri eventualaj aldonaj ŝanĝoj: *[[Plenkreskeco]] > [[Plenkreskulo]] ("Plenskreskeco" estas tia ĝermeto ke ĝi ne havas tute klaran temon) * [[Adolesko]] > [[Adoleskanto]] ("Adoleskanto" estas preferinda laŭ la ĉi-supra argumento, sed "Adolesko" estas preferinda laŭ la kriterio de lingva simpleco) Krome mi proponas [[Preadolesko]] > [[Antaŭadolesko]] (aŭ [[Antaŭadoleskanto]]) por forigi la superfluan prefikson ''pre-''. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:55, 1 maj. 2025 (UTC) :{{por}} Mi subtenas la proponojn de [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]]. Sen detale studi la aferon, mi apriore opinias, ke pli bazaj kaj pli konkretaj nocioj [[infano]], [[junulo]], [[maljunulo]] ktp pli taŭgas kiel titoloj de enciklopediaj artikoloj, ol la pli abstraktaj derivitaj nocioj infanaĝo, junaĝo, maljunaĝo ktp. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:07, 3 maj. 2025 (UTC) ::[[Maljunaĝo]] kaj [[Preadolesko]] estas alinomitaj. Por [[Junaĝo]] necesas administranto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:54, 12 maj. 2025 (UTC) ::: Mi ne detale partoprenis en la diskuto, sed ĵus liberigas la vojon per movo de la paĝo [[junaĝo]] al [[junulo]]. {{re|Arbarulo}} ĉu vi tiam finfaros la enkondukon, atentante ke la pli abstraktaj vortoj ''junaĝo'' kaj ''juneco'' ankoraŭ menciiĝos en la unua frazo? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:26, 21 maj. 2025 (UTC) ::::Mi ĵus revortumis la unuan frazon; bonvulu kontroli, ĉu ĝi kontentigas vin. Bedaŭrinde vi ne liberigis la vojon, kaj mi ankoraŭ ne povas alinomi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:41, 21 maj. 2025 (UTC) ::::: {{re|Arbarulo}} Vi pravas ke mi iel forgesis realigi la anoncitan paŝon pri administra movo de la paĝo [[junaĝo]] al [[junulo]]... nun farita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:52, 23 maj. 2025 (UTC) :::::: {{kontraŭ}} movoj de homaj vivetapoj al uloj kiel Junaĝo -> Junulo. {{por}} artikoloj pri vivetapoj kiel [[Infaneco]] [[Junaĝo]] [[Adolesko]] [[Plenkreskeco]] [[Maljunaĝo]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:45, 23 maj. 2025 (UTC) Mi ankoraŭ ne detale partoprenas en la diskuto, sed almenaŭ ĵus statigas superrigardon. Nun ni havas: * [[bebo]] inter 0 kaj 1 jaro ([[d:Q998|d]]) <span style="color:grey">(ne bebaĝo)</span>, poste [[infaneto]] ([[d:Q1340307|d]]) inter 1 kaj 3 jaroj * [[infano]] ([[d:Q7569|d]]) ([[knabo]], [[knabino]]) kaj [[infanaĝo]] / infaneco [[d:Q276258|d]]) * [[junulo]] ([[d:Q12350071|d]]) <small>''kun antaŭadolesko kaj adolesko''</small> <span style="color:grey">(ne plu junaĝo / juneco)</span> ([[d:Q190007|d]]) * <span style="color:grey">(ne antaŭadoleskulo)</span> [[antaŭadolesko]] ([[d:Q719723|d]]) * <span style="color:grey">(ne adoleskulo, </span>[[d:Q1492760|evtl. dekkelkjarulo d]]) [[adolesko]] ([[d:Q131774|d]]) * [[plenkreskulo|<span style="color:grey">(plenkreskulo)</span>]] ([[viro]], [[virino]]) kaj [[plenkreskeco]] ([[d:Q80994|d]]) * [[maljunulo]] <span style="color:grey">(ne plu maljunaĝo / maljuneco)</span> ([[d:Q191089|d]]) kun [[maljuniĝo]] ([[d:Q332154|d]])&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 12:55, 24 maj. 2025 (UTC) :Unu korekteto: Ni ne havas artikolon pri "plenkreskulo", nur alidirektilon. "Viro" kaj "Virino" ja teorie estas subkategorioj de plenkreskulo, sed en la praktiko la artikoloj nun temas nur pri seksa distingo, ne aĝa. Do la sola kategorio, kie ni provas distingi inter uloj kaj aĝo, estas "Infano"/"Infanaĝo". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:10, 25 maj. 2025 (UTC) ::Prave. Dankon. Sed ne nur la esperanta vikipedio provas, sed tuta vikidatumaro kun, se mi bone kalkuletis, 59 lingvoversioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:36, 28 maj. 2025 (UTC) == teritorio Edo en Niĝerio kun samnoma etno kaj lingvo == La anoj de la afrika etno de vikidatumo [[d:Q1287326]] nun en la e-lingva vikipedio nomatas "'''[[edoj]]'''", kiuj parolas lingvon en la e-lingva vikipedio nomatan la "'''[[edoa]]'''" kaj vivas en la niĝeria subŝtato "'''[[subŝtato Edo|Edo]]'''". Tiel fakte '''ne (!) funkcias''' Esperanto: devas esti unu vortradiko, kaj aliaj vortoj deriviĝas per sufiksoj. Ke substantivo por la etno kaj adjektivo por la lingvo uzas saman radikon, estas tute en ordo (komp. litovo/litova, ĉino/ĉina, germano/germana, koreo/korea, franco/franca, japano/japana, italo/itala ktp ktp), kaj ankaŭ pravigeblus ke substantivo por la lando kaj adjektivo interalie por la lingvo uzas saman radikon (ekz. Birmo/birma, Nederlando/nederlanda, Indonezio/indonezia), sed se lingvo nomiĝas "edoa", tiam etno devas nomiĝi "edooj" kaj lando iom ekzotike "Edoio" aŭ "Edolando" '''aŭ''' la lando "Edoo" kaj etno plus diversetnaj civitanoj "edoanoj". '''Se''' la lando en Esperanto konservu la nacilingvan nomon "Edo", kiu jam havas praktikan o-finaĵon, tiam la etno kaj samtempe ankaŭ la grupo de civitanoj de la areo devas esti "edanoj", kaj la lingvo rajtas nomiĝi "eda" '''aŭ''' "edana" sed '''ne''' "edoa". Do simple devas ekesti interkonsento. Kion esprimas pri tio aŭtoritataj eksteraj referencoj? PIV, Reva Vortaro kaj supozeble ĉiuj aliaj paperaj esperanto-vortaroj tute silentas pri la temo, kaj la listo [https://bertilow.com/lanlin Landoj kaj Lingvoj] de Bertil Wennergren proponas lingvonomon [https://bertilow.com/lanlin/lingvoj.html#Eda "eda"] por la lando Edo, sekve restas ambiguo ke la etno kaj samtempe ankaŭ la grupo de civitanoj de la areo devas esti "edanoj" (samkiel etno kaj samtempe ankaŭ la grupo de civitanoj de Nederlando estas nederlandanoj, tiu ambiguo ankaŭ tolereblas de la esperantistoj en Hago, Amsterdamo kaj Roterdamo). Ĉar mi ne trovis ajnan alian aŭtoritata ekstera referencon, mi proponas sekvi la proponon de B. Wennergren, nomi la lingvon "eda", la teritorion "Edo" kaj la etnanojn "edanoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:17, 21 maj. 2025 (UTC) :Sekvi Bertilon estas bona ideo. Sed li decidis nur la formon de la radiko (''ed-''), kaj silentas pri la demando, ĉu ĝi estas etna aŭ landa radiko. Mi emas kompreni ŝtatnomon Edo kiel ne-Esperantan, kiu nur hazarde finiĝas per ''-o'' - verŝajne la ŝtatoj de Niĝerio ne havas stabilajn Esperantajn nomojn. Do formale kalkulu min {{por}} [[Edoa lingvo]] > [[Eda lingvo]] kaj {{sindetena}} pri [[Edoj]] kaj [[Edo (subŝtato)]], por ne bloki vin se vi insistas, sed malkonsilanta ŝanĝon. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:03, 21 maj. 2025 (UTC) ::Bone, estu [[eda lingvo]], laŭ B. Wennergren. Klaras ke la teritorio "Edo" en Niĝerio ne estas esperanta vorto, sed kompreni la teritorion "Edo" (samkiel la malnova nomo de Tokio) kaj la etnanojn "edanoj" ŝajnas al mi malpli dubinda ol nomi la etnanojn "edoj" kaj devi elvringi el la gramatika logiko iun aŭdacan teritorion "Edio", "Edujo" aŭ "Edlando", kiu al mi persone malgraŭ ĉiu logiko aspektas neakcepteble - konsiderante ke en la loka lingvo la teritorio tiom belsone estas "Edo", ne esperante, sed aspektante pli esperantlingva ol la torditaj landonomoj, kiuj rezultas se oni aplikus hipotezon ke ed- estus la etnonomo. Sed simple lasi la etnanojn "[[edoj]]" '''kaj''' la landon "[[Edo (subŝtato)|Edo]]" laŭ mia kompreno ne funkcius. Estas kiel ankaŭ vi skribis, ke la radiko (ed-) devas esti "etna '''AŬ''' landa radiko", ne ambaŭ samtemp (!). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:37, 24 maj. 2025 (UTC) :::Mia rekomendo ne estas ke "ed-" estu etna kaj landa radiko samtempe. Mia rekomendo estas ke ni provizore uzu ĝin kiel etnan radikon, kaj por la ŝtato uzu la oficialan nomon "Edo", kiu hazarde aspektas kiel Esperanta vorto sed ne estas Esperanta, sekve ne enhavas iun Esperantan radikon. Mi rekomendas tion parte ĉar ni havas kutimon en Vikipedio Esperantigi ĉiujn etnonomojn, inkluzive la plejmulton kiu ne ligiĝas al iu politika unuo, do "Edoj" kiel etnonomo ne aspektas strange apud aliaj artikoloj kiel [[Joruboj]], [[Igaloj]], [[Igboj]], sed "edanoj" jes. Male, federaciajn ŝtatojn kaj similajn subnaciajn entojn ni kutimas Esperantigi nur se oni jam faras tion en fontoj. Mi faras mian rekomendon ankaŭ parte ĉar mi suspektas, ke se forta Esperanto-movado iam estiĝos en Niĝerio, ĝi ja nomos la etnon "edoj" kaj la ŝtaton "Edujo"/"Edio" - ja la ŝtato kreiĝis nur en 1991, dum la etno ekzistas de antaŭ jarcentoj. Ankaŭ ĉar multaj loĝantoj de la ŝtato ne apartenas al la etno, do se "Edo" estas Esperanta nomo, tiam oni atendus ke artikolo pri "edanoj" temu pri ĉiuj ĝiaj loĝantoj, ne nur tiu etno. Sed kiel mi diris, mi restas sindetena kaj ne ĝenos vin se vi ne estos konvinkita kaj faros laŭ via plaĉo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:38, 25 maj. 2025 (UTC) ::::Mi komprenas vian ideon. Estas iom da risko, ke homoj tamen komprenos ke "edo", unu etnano, kaj "Edo", la administra teritorio, estos la sama esperanta vorto (plej laste se iam iu ekskribos pri "eda kuirarto", "eda pentrado" aŭ "eda muziko"). Pli facilas se vorto kun o-finaĵo havas klare malesperantajn literkombinojn antaŭe: "Cappuccino" kaj "Latte Macchiato", "Pernambuco" aŭ "Ribeirão Preto" pli facile rekoneblas kiel ne-esperantaj vortoj ol "Edo". Do, mi provos sekvi vian rezonadon kaj esperas ke ni ne plantos grandajn miskomprenojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:54, 27 maj. 2025 (UTC) :::::{{por}} ėda lingvo, kaj etnanoj "edoj", sendepende ke "Edo" majuskle difiniĝu kiel ne-esperanta vorto kiu "nur hazarde finiĝas per litero o, ne per o-finaĵo". Mi dubas ke neniu komprenos la vorton kiel esperanta, kaj ne fabrikos adjektivaj kaj adverbajn formojn el la "ne-esperanta vorto Edo", sed tio ne estos pleja katastrofo... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:10, 14 jun. 2025 (UTC) == Voĉdon... 2025-05-27 == * [[Elekto]] -> [[Elekto (apartigilo)]] movo ne postlasante alidirektilon * [[Voĉdono]] -> [[Elekto]] konektita al [[d:Q40231]] (publika ŝtata elekto) * [[Voĉdonado]] konektita al [[d:Q189760]] neniu movo [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:59, 27 maj. 2025 (UTC) :{{por}} [[Elekto]] -> [[Elekto (apartigilo)]], ĉar ĝi fakte estas apartigilo. {{kontraŭ}} [[Voĉdono]] -> [[Elekto]], ĉar "voĉdono" estas specifa kaj vaste konata vorto, eĉ se ne tute logika, kaj "elekto" estas tre ĝenerala, ne aparte politika vorto (ĝuste tial ĝi bezonas apartigilon). :Mi pensas ke [[Voĉdono]] devus esti kunigita kun [[Voĉdonado]] aŭ tute reverkita. La temoj estas samaj, malkiel ekz. en la angla, kie la artikolo ligita kun "Voĉdono" temas specife pri balotadoj por elekti personon, do ne traktas referendumojn kaj simile. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:25, 27 maj. 2025 (UTC) :: Nuntempaj artikoloj [[Voĉdono]] kaj [[Voĉdonado]] temas pri plejparte sama afero, dum ke artikolo pri "elekto" aŭ "ŝtata elekto" aŭ "ĝenerala elekto" mankas. Do la proponita alinomigo kunportu drastan ŝanĝon de enhavo. Eble "elekto" estas tre ĝenerala, ne aparte politika vorto, sed vikipedio ne estas vortaro. Artikolo pri "elekto" aŭ "ŝtata elekto" aŭ "ĝenerala elekto" nepras, kaj vi povas proponi pli bonan titolon. Eĉ "Voĉdono (elekto)" pripenseblus. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:00, 28 maj. 2025 (UTC) :::{{kom}} Mi apogas "drastan ŝanĝon de la enhavo" fare de Taylor 49. Mi preferus atendi la novan enhavon antaŭ ol decidi pri novaj titoloj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:18, 31 maj. 2025 (UTC) :{{komento}} Mi volas atentigi, ke en Esperanto proceduron de publika voĉdonado kiel parton de politika procezo oni kutime nomas '''elektoj''' (ĉiam plurale; ekzemple, "parlamentaj elektoj", "prezidentaj elektoj"), kio permesas ne miksi elektojn en tia senco kun la ĝenerala komunuza kaj vastasenca vorto "elekto". Tian konvencion rutine sekvas, ekzemple, zorge redaktitaj tekstoj en la rubriko '''POLITIKO''' de la magazino ''[[Monato (gazeto)|Monato]]''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 13:34, 2 jul. 2025 (UTC) == [[Ĉukotko]] > [[Ĉukĉio]] == Kopiite el la diskutpaĝo [[diskuto:Ĉukotko]], kiu jam diras ĉion necesan: Ni jam establis ''[[ĉukĉoj]]'' kiel nomon de la popolo, ĉu do la regiono ne estu "Ĉukĉio"? Kp. "[[sameoj]]" (Samee ''sámi'') kaj "[[Sameio]]" (samee ''Sápmi''). {{por}} formo Ĉukĉio. [[Vikipediisto:Bab|Bab]] 4. Jul 2005 11:18 (UTC) :{{por}} samopinias [[Vikipediisto:Narvalo|Narvalo]] 4. Jul 2005 11:21 (UTC) ::Ni bezonus almenaŭ unu plian voĉon antaŭ movi, ĉu ne? [[Vikipediisto:Bab|Bab]] 4. Jul 2005 11:28 (UTC) :::La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn geografiaĵojn, sed ne la duoninsulon. Sed ĝi en sia mapo 15 indikas la maron norde de la duoninsulo, oriente de la "Vrangela insulo", "Ĉukĉa Maro", kio estas ne-rekta subteno de la vortumo "Ĉukĉio" por la duoninsulo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:11, 28 maj. 2025 (UTC) :::Kaj [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#insul.CxukcxaDuon0o klarigo pri Ĉukĉa duoninsulo en] [[Reta Vortaro]] ({{eo}}) eĉ estas pli klara. Pri "Ĉukotko" mi dume trovas neniun referencon, krom retaj tekstoĉitaĵoj de la esperantlingva vikipedia teksto, kie cetere unue en 2002 la duoninsulo ricevis nomon "Chukotka", poste ĝis aŭg. 2004 "Ĉukotka", nur tiam sen iu indikita referenco sanĝiĝis la nomo al improvizita "Ĉukotko" en sep. 2004. Klaras ke pri la rusa formo Чукотка (= Ĉukotka) estas referencoj, sed ĉi tie temas pri Esperanto. {{por}} formo Ĉukĉio kun indiko de la sendube same ĝusta kaj referencita pli longa formo Ĉukĉa duoninsulo en la unua frazo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:32, 28 maj. 2025 (UTC) ::::{{por}} Ĉiukĉio kaj mencio de la pli longa alternativo "Ĉukĉa duoninsulo" en la unua frazo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:01, 14 jun. 2025 (UTC) ::::: {{farite}} per movo al [[Ĉukĉio]], per du malnovaj kaj du novaj voĉoj, do sume 4. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:06, 15 jun. 2025 (UTC) ::::: Cetere paralele ankoraŭ necesas movi la titolon [[Ĉukotka aŭtonoma distrikto]] al nova kaj pli ĝusta titolo [[Ĉukĉa aŭtonoma distrikto]], kaj ankaŭ la kategoriojn [[:Kategorio:Ĉukotka aŭtonoma distrikto]] kaj [[:Kategorio:Geografio de Ĉukotka aŭtonoma distrikto]]. Bonŝance ankoraŭ ne estas multaj eroj en ili... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:59, 19 dec. 2025 (UTC) :{{kom}} Stranga decido. Temas ne pri administra regiono kiel [[Tatario]] aŭ [[Baŝkirio]], sed pri la duoninsulo, do fizika objekto kies limoj estas strikte difintaj kaj neŝanĝeblaj sendepende ĉu tie loĝas ĉukĉoj aŭ ne. La formo '''Ĉukotko''' estas uzata de rusiaj esperantistoj dum jardekoj: [http://esperanto.china.org.cn/2024-01/03/content_116914995.htm Vasilij Eroŝenko kaj nia epoko], [https://reu.ru/prenu/cerbe_kaj_kore_14_majo_2020.pdf Cerbe kaj kore], [https://edukado.net/upload/enhavo/dosieroj/REGo83Kolker.pdf REGO], [https://www.esperanto.mv.ru/Cetero/Mia_vivo_en_Esperanto-lando.html Mia vivo en Esperanto-lando], ankaŭ alilandaj esperantistoj uzas ĝin, ekzemple [https://eo.mondediplo.com/2007/09/article1298.html Le Monde diplomatique en Esperanto], [https://ikso.net/rusio-volas-konekti-asion-kun-ameriko-per-submara-fervojo/ E@I]. La enciklopedio devas sekvi la jaman lingvouzon, ne inventi ĝin. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:51, 19 dec. 2025 (UTC) ::Ankaŭ min mirigas tia iama decido. Mi ne memoras, ke iu uzus la formon "Ĉukĉio", dum "Ĉukotko" estas formo kutima kaj internacie rekonebla. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:15, 19 dec. 2025 (UTC) :: {{kom}} ĉiuj 3 referencoj en la artikolo estas fidinde mortintaj, kaj mi eble subtenus ŝovon al "Ĉukotko" ĉar tio ŝajne estas proksime al <big>Чуко́тка</big>, sed antaŭe ŝatus vidi la nomon de la duoninsulo en la loka ĉuka lingvo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 17:33, 19 dec. 2025 (UTC) :{{kom}} Same kiel la aliaj primitivaj popoloj, la ĉukĉoj origine havis en sia lingvo nur la vortojn priksribantajn iliajn senperajn spertojn, do videblajn montojn, riverojn kaj arbojn, sed ne la duoninsulon kiun ili neniam vidis komplete. Do ili simple neniel ĝin nomis, ĉar por ili ĝi ne ekzistis. Poste la ĉukĉa transprenis ĝian nomon el la rusa, adaptinte iom, do nun ekzemple [[Ĉukotka aŭtonoma distrikto]] en la ĉukĉa nomiĝas [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/ckt/Чукоткакэн_автономныкэн_округ Чукоткакэн автономныкэн округ] (Ĉukotkaken aŭtonomniken okrug). Do la nuna formo ''Ĉukĉio'' estas same malkutima por la rusoj, ĉukĉoj kaj esperantistoj. Tiu ĉi alinomo estis la solvo sen la problemo. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:34, 21 dec. 2025 (UTC) == [[Raspaĵo]] -> [[Paneroj]] -> [[Panraspaĵo]] == Raspaĵo estas io ajn raspita, ne nur pano kaj aliaj bakaĵoj. Povus temi pri fromaĝo, kokoso, karotoj, ktp, ktp. Mi proponus alinomi ĝin al {{por|"paneroj"}}, kiu estas sufiĉe internacia termino por ĉi tiu kuirarta ingredienco. (Vidu anglan "breadcrumbs", nederlandan "broodkruim", japanan "パン粉", ĉinan "麵包屑", vjetnaman "vụn bánh mì", indonezian "tepung roti", ktp.) Aliokaze eblus eventuale uzi "panraspaĵo" aŭ "raspita pano" aŭ simile. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 23:16, 28 maj. 2025 (UTC) :{{por}} pli klara titolo. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:20, 31 maj. 2025 (UTC) :{{por}} "paneroj". "Raspaĵo" ŝajnas tute ne taŭga: estas apenaŭ imageble, ke oni raspas panon. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 12:25, 1 jun. 2025 (UTC) :{{por}} "paneroj". Se panon eblas raspi, tiam ĝi jam tre sekas kaj malmolas, sed mi jam vidis ion tian. Ĉiukaze paneroj estas plene trafa vorto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:50, 2 jun. 2025 (UTC) : {{kontraŭ}} "paneroj". Mi proponas titolon '''[[Panraspaĵo]]'''. Spenĉjo tre pravas ke "raspaĵo" ne estas bona titolo por paĝo kiu temas pri raspaĵo de pano. Problemoj kun propono "paneroj" estas du, nome plurala formo, kaj malapero de raspado per kiu la materialo estiĝas. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 10:47, 6 jun. 2025 (UTC) : {{kontraŭ}} "paneroj". [[Panraspaĵo]] akcepteblas. Krome estas ferraspaĵo per farliloj, fromaĝraspaĵo, --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 11:00, 6 jun. 2025 (UTC)ktp. ::{{por}} Paneroj. Tio estas la vorto, kiun mi plurfoje aŭdis, ankaŭ legis en tekstoj, kaj PIV havas propran kapvorton "panero" kaj konfirmas mian subjektivan memoron. Mi ne komprenas kial pluralo estus problemo ĉi tie. Laŭ la naturo de la temo, unu panero nur estas minimuma malpuro, por kuireja recepto oni bezonas plurajn panerojn. Kaj do? Panraspaĵo estus teorie ebla alternativo, sed tute artefarita, teoria: kiu povus eĉ unu ekstervikipedian referencon alporti, kiu konfirmus vastan uzon de la vorto "panraspaĵo" en e-lingva literaturo kaj gazetaro? Kaj kie estas vortara kapvorto, kiu por "panero" '''jes''' ekzistas? Ankaŭ ''[https://tekstaro.com tekstaro.com]'' konfirmas mian juĝon: pri "panero" estas 22 trafoj, pri "panraspaĵo" estas ekzakte '''nul'''. Homoj, detenu vin inventi en vikipediaj diskutoj iujn vortojn, kiuj ne estas uzataj en la reala vivo! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:01, 13 jun. 2025 (UTC) :::PS: Cetere, {{re|Crosstor}} Kio estas "farliloj"??? [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:06, 13 jun. 2025 (UTC) ::::Pardonu!: [[fajlilo]]. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:58, 13 jun. 2025 (UTC) :::::{{kom}} Se ne alvenos signifaj pluaj voĉdonoj dum la sekva tago, mi morgaŭ finos la temon kun 5 voĉoj por [[Paneroj]] kaj 2 por [[Panraspaĵo]]. Aparte la referenco el PIV por panero kaj nemencio de panraspaĵo, kaj la meta-kalkulo el ''[https://tekstaro.com tekstaro.com]'' de Aidas estas konvinkaj - kio cetere ankaŭ devus plaĉi al Taylor, kiu laŭ mia percepto ege ŝatas tiajn statistikajn meta-kalkulojn el ''tekstaro.com''. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:43, 14 jun. 2025 (UTC) ::::::Dankon, Crosstor... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 20:59, 14 jun. 2025 (UTC) :::::::{{farite}} per 5 voĉoj por Paneroj kaj 2 por Panraspaĵo ŝovita al nova titolo [[paneroj]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:51, 15 jun. 2025 (UTC) ::::::::{{re|Filozofo|Verdulo|Kani|Arbarulo|Spenĉjo|Aidas|Taylor 49|Crosstor}} PS: Mi nur nun vidas la aldonan aserton "ĝi kreas la t.n. tripakumon". De kie estas la vortumo '''"tripakumo"'''? Guglo tute ne trovas la vorton, kio signifas ke kompreneble PIV kaj RetaVortaro kaj ĉiuj aliaj konsulteblaj E-vortaroj ne konas ĝin. Kiu estus la koresponda ero en vikidatumoj, do kiuj estus alilingvaj ekvivalentoj? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:05, 15 jun. 2025 (UTC) :::::::::Mi tute ne imagas, pri kio temas. Mi dubas, ke mi antaŭe renkontis tiun ĉi vorton... Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 19:42, 15 jun. 2025 (UTC) :::::::::Ĝis ĉi-monate, la esperanta artikolo ŝajnis esti tre proksima traduko de la ĉeĥa artikolo [[w:cs:Strouhanka|Strouhanka]], kaj "tripakumo" ŝajnas esti rekta traduko de la vorto "trojobal", kiu havas propran artikolon [[w:cs:Trojobal|Trojobal]] (d:Q1571226) en ĉeĥa Vikipedio. Laŭ tiu artikolo, trojobal estas nomo por la metodo kovri (pakumi?) manĝaĵon per tri tavoloj, nome faruno, ovo kaj paneroj. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 23:12, 15 jun. 2025 (UTC) :::::::::Dankon pro la enketado. Nu, laŭ la alilingvaj klarigoj de [[w:cs:Trojobal|Trojobal]] (en vikidatumoj Q1571226), temas pri tio kion PIV nomas [https://vortaro.net/#panumi_kd per simpla verbo "panumi"], tial estas tute konsekvence ke la esperanta vorto por la vikidatuma koncepto [[d:Q1571226]] ne estas "tripakumo", sed "panumaĵo". Mi sume havas suspekton, ke la vorto "tripakumo" estas propa inventaĵo de nia kolego Petr T., estas per neniu presita esperanta vortaro aŭ kuirlibro konfirmebla kaj estas klare "originala persona spontanea inventaĵo aparte por ĵus kreita vikipedia teksto". Tial mi proponas forigi la "ĉeĥismon", eĉ se iuj slovakaj vortaroj aŭ dialektaj vortaroj de la germana lingvo de Prago aŭ eble dialekta vorto de la jida el tiu urbo ankaŭ konfirmas iun tian koncepton de farunumo-ovumo-panerumo, kaj uzi la PIV-an vortradikon "panum'i/panum'o" por la kuireja proceduro: hispane "empanado", germane "panieren", itale "panatura", litove "paniravimas", nederlande "paneren", pole "panierowanie", slovene "paniranje", svede "paneringde" ktp - en ĉiuj klare videblas la latina vorto "panis" resp. esperanta "pano" kaj "paneroj", same greke пανάρισμα [panárisma], ukraine панірування [paniruvannja] kaj en aliaj nelatinaj lingvoj... Do la PIV-a propono de "panumo" perfekte akordiĝas kun la konceptoj en tute malsamaj lingvoj por la kuireja proceduro... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:36, 18 jun. 2025 (UTC) == [[Ortodoksismo]] -> [[Ortodoksa kristanismo]] == Laŭ [[ReVo]] kaj [[PIV]], ortodoksa = konforma al la tradicia doktrino [ne nepre kristana - [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]]]. Ortodoksa povas esti ne nur [[kristanismo]], sed ankaŭ [[judaismo]], [[marksismo]] ktp. Ĉu do "'''[[Ortodoksa kristanismo]]'''" ne estus pli klara, preciza, rekonebla kaj do trafa titolo? Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 04:13, 15 jun. 2025 (UTC) :{{por}} tute prave. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:49, 15 jun. 2025 (UTC) :{{por}} Tute konsentas kun la argumento de Filozofo. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:03, 15 jun. 2025 (UTC) :{{por}}--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:49, 14 jul. 2025 (UTC) ::::: {{farite}} per kvar poraj voĉoj kaj neniu kontraŭa.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:49, 14 jul. 2025 (UTC) == Japanaj geografiaj nomoj en la Hepburnan sistemon se mankas fontoj == Saluton al ĉiuj,<br> Post ampleksa diskuto en [[Kategorio-Diskuto:Gubernioj de Japanio]], ni preskaŭ atingis interkonsenton pri normigo de japanaj geografiaj nomoj en Vikipedio.<br> Laŭ Regulo 2 de [[VP:NELATINA]] ("Uzu alilingvan akceptitan transskribon en latina alfabeto"), ni proponas, ke japanaj geografiaj nomoj sen ekzistantaj Esperanto-fontoj estu ŝanĝitaj al la japana transskriba Hepburn-sistemo.<br> Samtempe, ĉar la sekcio "Esperantigo de nomoj" en [[VP:TA]] specife postulas, ke "Nomoj de subŝtatoj ĉiam estu Esperantigitaj," ni lanĉis [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]]. Ĉi tiu projekto celas sisteme esplori kaj dokumenti Esperantigojn por japanaj regionoj kaj gubernioj, kun la ebla celo krei estontan oficialan eksteran referencon.<br> Ĉu vi konsentas pri ĉi tiu duobla aliro? Ĝi permesus al ni provizore uzi la Hepburnan kie mankas Esperanto-fontoj, dum ni aktive laboras por la longtempa Esperantigo per la menciita projekto.<br> Via opinio kaj subteno estus tre valoraj por antaŭenigi ĉi tiun gravan laboron.--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 02:04, 16 jun. 2025 (UTC) Saluton al ĉiuj. Konforme al la daŭraj diskutoj kaj la proponita [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]], mi intencas komenci alinomi la artikolojn de japanaj gubernioj, komence post unu semajno, se ne aperos pliaj komentoj aŭ oponoj en ĉi tiu diskuto. La listo de ŝanĝendaj artikoloj estas jena: * [[Gubernio Ajĉio]] → [[Gubernio Aichi]] * [[Gubernio Akita]] * [[Gubernio Aomori]] * [[Gubernio Ĉiba]] → [[Gubernio Chiba]] * [[Gubernio Ehime]] * [[Gubernio Fukui]] * [[Gubernio Fukuoka]] * [[Gubernio Fukuŝima]] → [[Gubernio Fukuŝimo]] * [[Gubernio Gifu]] * [[Gubernio Gunma]] * [[Gubernio Hiroŝimo]] * [[Gubernio Hiogo]] → [[Gubernio Hyōgo]] * [[Gubernio Ibaraki]] * [[Gubernio Iŝikavo]] → [[Gubernio Ishikawa]] * [[Gubernio Iŭate]] → [[Gubernio Iwate]] * [[Gubernio Kagavo]] → [[Gubernio Kagawa]] * [[Gubernio Kagoŝimo]] * [[Gubernio Kanagavo]] * [[Gubernio Kioto]] * [[Gubernio Koĉi]] → [[Gubernio Kōchi]] * [[Gubernio Kumamoto]] * [[Gubernio Mie]] * [[Gubernio Mijagi]] → [[Gubernio Miyagi]] * [[Gubernio Mijazako]] * [[Gubernio Nagano]] * [[Gubernio Nagasaki]] → [[Gubernio Nagasako]] * [[Gubernio Nara]] * [[Gubernio Nigato]] → [[Gubernio Niigata]] * [[Gubernio Oitao]] → [[Gubernio Ōita]] * [[Gubernio Okajamo]] * [[Gubernio Okinavo]] * [[Gubernio Osaka]] → [[Gubernio Osako]] * [[Gubernio Saga]] * [[Gubernio Sajtama]] → [[Gubernio Saitama]] * [[Gubernio Ŝiga]] → [[Gubernio Shiga]] * [[Gubernio Ŝimane]] → [[Gubernio Shimane]] * [[Gubernio Ŝizuoka]] → [[Gubernio Ŝizuoko]] * [[Gubernio Toĉigi]] → [[Gubernio Tochigi]] * [[Gubernio Tokuŝimo]] * [[Gubernio Totoro]] * [[Gubernio Tojamo]] * [[Gubernio Vakajamo]] * [[Gubernio Jamagata]] → [[Gubernio Jamagato]] * [[Gubernio Jamaguĉi]] → [[Gubernio Yamaguchi]] * [[Gubernio Jamanaŝi]] → [[Gubernio Yamanashi]] * [[Hokajdo]] * [[Tokio]] Laŭ la principo 'Kiu silentas, tiu konsentas', mi procedos se ne estos obĵetoj antaŭ tiu tempo. --[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 11:10, 20 jun. 2025 (UTC) :{{farite}} Saluton al ĉiuj, :La unusemajna periodo por komentoj kaj oponoj pri la normigo de japanaj geografiaj nomoj pasis. Ĉar mi ricevis neniun validan opozicion al nia projekto aŭ al la portempa uzado de Hepburn-romanigo, kaj post detalaj diskutoj kiuj plifortigis nian metodologion, ni antaŭeniras. :Laŭ la Regulo 2 de [[VP:NELATINA]], mi komencas la procezon de alinomo de japanaj guberniaj artikoloj al la Hepburn-sistemo, kie mankas ekzistantaj Esperanto-fontoj. La listo de ŝanĝendaj artikoloj estas tiu jam portempa. La sama logiko de portempa normigo validas ankaŭ por malpli grandaj administraj unuoj, kiel urboj kaj urbetoj, ĉar multaj el tiuj same ne posedas establitajn Esperanto-formojn. :Ĉi tiu apliko de Hepburn estas portempa solvo por certigi tujan normigon kaj konformecon kun la nunaj Vikipediaj reguloj. Ĝi tuj korektas la nunan malkonsekvencon per oficiale agnoskita internacia normo. :Nia finfina celo, tamen, restas la plena kaj sistema Esperantigo de ĉi tiuj nomoj, kiel postulas [[VP:TA]] por subŝtatoj. Tial ni aktive laboras per nia [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]], celante sisteme esplori kaj dokumenti Esperantigojn por estonta oficiala referenco. :Esperantigi administrajn unuojn tra la mondo estas daŭra procezo. Nia esploro montras, ke unua-nivelaj administraj unuoj en landoj kiel Usono, Aŭstralio, Brazilo, Kolombio, kaj Barato estas vaste Esperantigitaj. Kvankam iuj landoj (ekz. Francio, Hungario) montras malsamajn alirojn aŭ nekompletan Esperantigon, tio nur evidentigas la vivantan naturon de Vikipedio, ne kontraŭas la celon de sistema Esperantigo de unua-nivelaj administraj unuoj de Japanio. :Dankon pro via kunlaboro kaj subteno. :--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 12:07, 26 jun. 2025 (UTC) == [[La Klaŭno]] == Mi proponas alinomi la artikolon «[[La Klaŭno]]» al «Opinioj de klaŭno». Prefere traduki la originalan titolon ("Ansichten eines Clowns"), ol tiun de la angla traduko ("The Clown"). - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:52, 13 jul. 2025 (UTC) :Absolute. Mi ne atendis debaton. Farite.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:43, 14 jul. 2025 (UTC) ::Dankon! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 13:07, 14 jul. 2025 (UTC) == (film) -> (filmo) == Anonimulo [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/78.154.163.85]] kreis plurajn artikolojn pri kinofilmoj, kun la aldono "(film)" - tiel, sen -o. Ili alinomendas al "(filmo)". (Pluraj ankaŭ bezonas poluradon kaj kategoriojn.) - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:53, 14 jul. 2025 (UTC) :Unu filmon (pri Timm Thaler) mi jam plibonigis. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 06:16, 15 jul. 2025 (UTC) :: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?go=Ek&search=intitle%3A%2Ffilm%5C%29%2F&ns0=1 intitle] {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 09:23, 15 jul. 2025 (UTC) :::Dankon! Kaj pluan dankon ke vi ankaŭ minuskligis troan majusklecon en kelkaj titoloj! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 12:59, 15 jul. 2025 (UTC) ::::Dankon pro la purigo!! Mi eĉ dubas ĉu utilas havi alidirektilojn kiel [[Luno (film)]], [[Nigra Korvo (film)]] aŭ [[Timm Thaler kaj la Vendita Rido (film)]]. Neniu venus al la ideo krei alidirektilojn kiel [[Luno (película)]] hispane aŭ [[Luno (filmas)]] litove, kaj kial fari esceptojn por teknikaj aldonaĵoj en la angla lingvo? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:35, 4 aŭg. 2025 (UTC) == [[Naziismo]] -> [[Nacisocialismo]] == Karaj, La vorto "naziismo" estas paŭsita gentalingva mallongigo de la normala nomo de la koncerna ideologio kaj movado naci-socialismo. Estis kompreneble, kial samtempuloj tiel mallongigis la iom longan vorton en lingvoj gentaj, kie ekzistas tradicio de tiaj mallongigoj. Por tio ekzistis ankaŭ psiĥologiaj kialoj: oni kaŝe defias opresan totalisman reĝimon, uzante (anstataŭ ĝia serioza, impona, oficiala nomo por ĝiaj timigaj adeptoj) amuzan, familiaran formon. Tamen nuntempe oni ne tiom ofte parolas pri nacisocialismo, kaj - eble pli grave! - en Esperanto ekzistas nek kutimo regule uzi apartajn malpli longajn variantojn de longaj vortoj, nek tradicio vaste uzi slangecajn kaj aparte lernendajn vortokunfandajn mallongigojn. Tiaj formoj ĝenerale ne tre bone sidas en Esperanto. Krome, "nazio" ne sonas en Esperanto same amuze kaj timodefie kiel "nazi" en la germana, kie tiaspecaj mallongigoj estas tre kutimaj diminutivaj formoj ... Aparte strange estas uzi tian mallongigon en enciklopedia artikolo, kaj eĉ pli strange estas uzi ĝin en la titolo. Tial mi proponas alinomi artikolon jene: "'''[[Nacisocialismo]]'''" kaj krom mencio de la formoj "nazio" kaj "naziismo" regule uzi la normalajn enciklopediajn formojn "nacisocialisto" kaj "nacisocialismo". Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:01, 25 jul. 2025 (UTC) :{{kontraŭ}} Laŭ mia kompreno kaj laŭ PIV, en Esperanto "nazio" ne estas mallongigo sed sendependa radiko. Kaj ĝi estas multege pli ofte uzata ol "nacisocialisto" - ne nur laŭ mia sperto, kiu certe estas malpli vasta ol tiu de Filozofo, sed ankaŭ laŭ la Tekstaro (18 trafoj por "nacisocial", kredeble kelkcent por "nazi"). :Tio tute similas al la situacio en la angla, la hispana, kaj verŝajne la plej multaj lingvoj. Oni uzas "nazi" sen ia konscio ke originale ĝi estis mallongigo, des malpli pri amuzaj aŭ timdefiaj kromsignifoj; ĝi nur estas la nomo de tiu speco de ekstrema rasismo. Estas parte simile kiel ni parolas pri "faŝismo", ne iu etimologie pli fidela *faskismo. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:15, 29 jul. 2025 (UTC) ::{{kontraŭ}} kiel prave resumigis la kontraŭajn argumentojn Arbarulo. Kaj fidu min, en la germana lingvo la vorto ''Nazi'' tute ne sonas amuze. Jes, estas iuj karesvortoj kiuj finiĝas per -i, tute ne ĉiuj, sed se vi volas asociigon de la vokalo "i" en la germana vorto ''Nazi'', ĉe mi ĝi elvokas etan germanlingvan infanon, kiu estas ŝokita per abomeno kaj naŭzo, kaj esprimas tion per elkrio "iiiiiiiiii!" - kvazaŭ ĝi rimarkus ke ĝi ĵus manĝis ion kio fakte estas plena je ŝimo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:25, 4 aŭg. 2025 (UTC) :::{{kontraŭ}} Pro diritaj argumentoj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:56, 19 aŭg. 2025 (UTC) ::::{{kontraŭ}} Pro diritaj argumentoj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 06:16, 20 aŭg. 2025 (UTC) == [[Rozfrukto]] -> [[Rozbero]] == Uzanto [[Uzanto:Wolfgang Bohr|Wolfgang Bohr]] movis la artikolon de "Rozbero" al "Rozfrukto" en 2015 kun la komento "la frukto de la rozo ne estas bero, sed plurfrukto". Tamen, kiel la artikolo [[Bero]] notas, tre multaj fruktoj, kiuj botanike ne estas beroj, tamen nomiĝas beroj en komuna uzado. Ŝajne ambaŭ "rozbero" kaj "rozfrukto" troveblas en po iom da nacilingvaj-esperantaj vortaroj, sed laŭ mia esplorado, "rozbero" ŝajnas esti signife pli ofta en efektiva uzado en la reto kaj en esperanta literaturo. Ĝi troveblas ekzemple en [https://libro.ee/file.php?id=3041 la romano Ojstro de Etelo Liliano Vojniĉ,] en poemo de la poemaro Kantante Vivi ([https://www.verduloj.org/GMO_S-ulo_2010-5.pdf#page=34 citita en revuo de SAT]), en [https://www.ikue.org/cz/arkivo/a-105-1-17.pdf#page=18 gazeto de la Katolika Sekcio de ĈEA,] kaj en [https://steemit.com/rozbero/@johano/rozbero-a-tuna-festo ĉi tiu blogaĵo pri rozberoj.] Dume, ekster Vikimediaj projektoj mi trovas la vorton "rozfrukto" plejparte nur en vortaroj kaj en maŝintradukitaj retpaĝoj. "Rozfrukto" ja estas tute bona vorto menciita en kelkaj respektindaj vortaroj, do ĝi estas certe menciinda en la artikolo. Sed ŝajnas al mi, ke ni uzu la pli tradician vorton "Rozbero" en la titolo. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 15:15, 28 jul. 2025 (UTC) : Mi respektas la trovojn, konsentas ke laŭ la vortaroj ambaŭ vortoj proksimume same amplekse uziĝas, do ambaŭ formoj devas dokumentiĝi en la teksto, kiel mem proponas Spenĉjo, sed ne estas argumento kontraŭ uzo de la vorto "Rozbero" en la titolo. Do {{por}} la ŝanĝo de la titolo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:00, 5 aŭg. 2025 (UTC) == [[Boise (Idaho)]] -> [[Bojsio]] == Mi volas alinomi ĉi tiu artikolon, ĉar la paĝo havas neesperantnomon, kiam esperantnomo ekzistas kaj uzas ofte. Ankaŭ, aliaj usonaj urbpaĝoj ne havas subŝtatnomojn, krom urboj kiu samnomatas je aliajn urbojn. Ekzemple, [[Seatlo]], [[Novjorko]], [[San-Francisko]], [[Portlando (Oregono)]], kaj [[Portland (Majno)]]. [[Uzanto:Loffy570|Loffy570]] ([[Uzanto-Diskuto:Loffy570|diskuto]]) 22:07, 4 aŭg. 2025 (UTC) :{{re|Loffy570}} Estas en ordo diskuti, ĉu uzi "Esperanto-nomon kiu ekzistas kaj uziĝas ofte". Tamen, tiun aserton en kazo de dubo necesas pruvi per (almenaŭ) du ekstervikipediaj referencoj. Mi persone multfoje en Esperanto vidis esperantajn nomojn [[Novjorko]] kaj [[San-Francisko]], kaj neniam vidis urbonomon Bojsio, do mi esprimas dubon. Nun estas "kazo de dubo" kaj necesas pruvi ke la aserto estas vera. Bonvolu. La eksa retejo [https://web.archive.org/web/20140112074056/http://terpomuloj.org/ terpomuloj.org] laŭ la [[interreta arkivo]] senŝanĝe ekzistis [https://web.archive.org/web/20041212013742/http://www.terpomuloj.org:80/ de 2004] ĝis 2014, en 2015 ĝi jam estis morta, sed pro la senŝanĝeco eblas konstati ke ĝi estis de 2004 kaj simple videblis dum sekvaj sed jaroj. Tia unu retpaĝo de 2004, tre kredebla farita de unusola entuziasmulo, ne estas pruvo de "Esperanto-nomo kiu ekzistas kaj uziĝas ofte"... Eĉ por la historia renkontiĝo NOREK 2004, mi ekster la arkivigita paĝo terpomuloj.org de 2004 nur trovis indikon ke ĝi okazis en urbo "Boise (Idaho)": notinde en [https://wallydutemple.com/2017/08/13/la-historio-de-norek-norda-okcidenta-esperanto-konferenco/ "historio de NOREK" de Wally du Temple] kaj la [https://bulteno.esperanto-usa.org/a/2004/02/00-pdf/bulteno.pdf bulteno "Esperanto USA", aprilo 2004, p. 12] (PDF, nur eta anonco, probable post la renkontiĝo ekzistis pli ampleksa raporto en tiu bulteno, sed tiun mi nun ne trovis). Sincere salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:51, 5 aŭg. 2025 (UTC) ::Mi kontestas tiun fremdan principon, truditan de tute aliprincipa ''Wikipedia''. Esperanto celas logikecon kaj sistememon. Se oni prononcas /bojsi(o)/, oni do skribu «Bojsio».--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:32, 11 aŭg. 2025 (UTC) :::Inter la lokanoj la prononco varias inter [bojsi(o)] kaj [bojzi(o)]. La origino de la vorto estas la franca vorto ''boisé(e)'' [bŭazé], kvankam ŝajnas, ke en la angla lingvo pli multaj lokanoj preferas la varianton [bójsi]. La nuraj esperantistoj el Boise, kun kiuj mi multfoje parolis (tio estis antaŭ multaj jaroj), miamemore prononcis [bójzi] (sen plena esperantigo). Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:33, 14 aŭg. 2025 (UTC) :::: Mi trovis la urbonomon ankoraŭ en la esperantlingva [[Poŝatlaso de la mondo]], en kiu profesiece estas multaj mapoj kun amasoj da esperantlingvaj urbonomoj, kaj la urbo bildiĝas eĉ en du vastaj dupaĝaj mapoj, 31 kaj 33, tamen '''ambaŭfoje en la formo "Boise"'''. Sed {{re|Sergio}}: Mi tute ne scias al kiu "tute aliprincipa ''Wikipedia''" vi aludas, ĉu la angla, germana, jida, kataluna, islanda, litova vikipedia kolektivo... Laŭ mia sociiĝo en esperantlingva Eŭropo, mi observis ke jam en la 1980-aj jaroj esperantlingve aperis pluraj libroj kaj artikoloj de pensiula eksa instruisto kun nomo Rikardo Ŝulco (laŭ pasporto Richard Schulz, sed per tiu nomo neniu rajtis citi lin en Esperanto), kiu ne nur esperantigis ĉiun vilaĝon, domaron, kvartalon kaj urboparteton, sed ankaŭ la nomojn de ĉiuj ajn jam mortintaj kaj nuntempaj homoj - ĉiu kiu ne sukcesis forkuri plej atletike estis esperantigita. Tiu troigo nerekoneble aliformigi ĉiujn nomojn "de ekster nia esperantista kosmo al belaj nomoj en la zamenhofa lingvo", nomoj de ĉiaj neesperantistoj kiuj ĝis la invento de nova nomo per Rikardo Ŝulco neniam havis esperantan nomon, kvazaŭ preni iun ajn telefonlibron de iu distrikta vilaĝa komunumo de okcidenta Germanio kaj simple aliformigi ĉiun nomon, estis tiom absurde radikala, kaj rezultis en tio ke multaj memdeklaritaj lingvopapoj havis diversajn ideojn ŝanĝi nacilingvajn nomojn per nur esperantaj literoj kaj ĉiuj kun o-finaĵoj, ke fine multaj esperantistoj tute nerviĝis pri tio. Despli ke la "esperantista kosmo" ne estas propra universo, sed kunvivas kun naciaj kaj regionaj lingvoj kaj kulturoj en precipe neesperantista universo. Tio, kaj ne iuj krokodilaj alilingvaj vikipediaj komunumoj, laŭ mi estas la fundo de skeptikeco pri spontaneaj kreoj de tutnovaj esperantaj nomoj, kiuj ĝis tiu sekundo ankoraŭ ne estas kutimaj. Se iu povas nur duone konvinki, ke iu nomo "Bojsio" estas "nomo kiu ekzistas kaj uziĝas ofte", tiam jam estas en ordo. Sed almenaŭ en Esperantujo ekster Usono, supozeble ekster Idaho, urbonomoj Novjorko, San-Francisko, Seatlo, Ĉikago kaj Vaŝingtono estas bonkonataj kaj vere "uziĝas ofte", sed nomoj en la [[kantono Ada]] de Idaho kiel "Bojsio", "Kuna", "Ŝtelo", aŭ imageblaj nomoj "Fotlodedejlo". "Eŭklandpako" aŭ "Kverkuja Parko", "Ŭiltenmanezo" (prononce fˈɔːt lˈɔːdədˌe͡ɪl, ˈə͡ʊklənd pˈɑːk, wˈɪltən mˈanəz aŭ internacie Fort Lauderdale, Oakland Park, Wilton Manors) en Florido simple estas malpli multe aŭditaj. Se ni forlasus la principon ke entute gravas ke iu esperanta nomo estus "multe uzata", kiel argumentis Loffy570 la 4-an de aŭgusto, sed sufiĉas ke estas iu prononco nacilingva per [[sistemo IFA]], kion oni tradukas al nomo kun esperantaj literoj, kun o-finaĵo kaj nepre akcentata je la antaŭlasta silabo, oni aŭ kreas montojn da novaj esperanto-vortoj nur en diskutpaĝoj de vikipedio, aŭ en fejsbuko, ŭatsepo ktp, kiuj eksplodigas la vortotrezoron aŭ oni kreas same multajn pseŭdo-vortojn kiuj ŝajnigas esti vortoj sed fakte ne estas. Laŭ mi estas valora principo ke ni '''ne''' simple inventas nian mondon en vikipediaj paĝoj kaj diskutejoj, sed provas laŭeble atenti, kio okazas esperantlingve en la praktika vivo de la ekstervikipedia mondo, kaj uzas nur tion kion oni ankaŭ uzas en la "vera mondo". 23:02, 30 aŭg. 2025 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) == [[Alta sacerdoto]] → Ĉefpastro == La artikolo plene ignoras la tradicion de la esperanta literaturo (kaj titole, kaj enhave). En «[[La Faraono]]», [[Londona Biblio]], «[[Pro Iŝtar]]», «[[Quo vadis?]]» ktp ktp la koncerna termino estas '''ĉefpastro'''. (Akceptebla difino troveblas [https://www.reta-vortaro.de/revo/art/pastr.html#pastr.cxef0o en ReVo]; la difino en la PIV-oj estas fuŝa, malakorda kun la reala Esperanto kaj kun la uzo de PIV mem, ekz-e «'''Aaron/o''' ב Frato de Moseo k unua ĉefpastro de la hebreoj»)--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:22, 11 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}}Kaj krome, «sacerdoto» estas nur kristanisma laŭ vortaraj difinoj, tamen la artikolo parolas pri religioj sumera kaj babilonia (kaj eĉ se ne estas menciate tie, ankaŭ amerikaj indiĝenoj havis ĉefpastrojn, ekzemple la majaj «ahau can mai» [ahaŭ kan maj]). Kelkaj lingvoj, ekz. la hispana, ja uzas «sacerdote/sacerdotisa» por ajnreligia pastro/ĉefpastro, sed Esperanto ne sekvu tiujn alilingvajn kutimojn kiel eble plej multe. --[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:22, 11 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 03:58, 14 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} laŭ la argumentoj de Sergio. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:22, 14 aŭg. 2025 (UTC) ::{{por}} La argumentoj sonas al mi konvinkaj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 06:17, 20 aŭg. 2025 (UTC) : {{farite}} --[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:33, 21 aŭg. 2025 (UTC) == [[Meretrico de Babilono]] → Babela malĉastistino == «Meritrico» estas tute nekonvena: # La biblia termino estas «malĉastist(in)o», vorto pli preciza kaj memklariga. # «[[Meretrico]]» estas vorto tute marĝena en Esperanto, malpreciza (ĉu amatora ‹malĉast<u>ul</u>ino›? ĉu profesia ‹malĉast<u>ist</u>ino›? Laŭ la artikolo «[[Meretrico]]» ĝi estas jen unu, jen la alio). # La koncerna biblia termino aludas templajn amortistojn virajn aŭ inajn, ekz-e «Ne enportu pagon de '''malĉastistino''' nek de '''malĉastisto''' en la domon de la Eternulo» (Readmono 23:18). Se oni elektas «meretrico»n, kiel esprimi «malĉastisto»n? Ankaŭ «de Babilono» estas krikinda. Anstataŭ la plumpa prepoziciaĵo en Esperanto eblas uzi pli elegantan adjektivon: Babilona, Babela. Laŭ la lingvaĵo Biblia preferindas «Babela», kp «[[Babela turo]]». Ankaŭ latine oni uzas adjektivon: ''Babyloniacus fornicaria''.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 09:05, 21 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} En Esperanto la Biblio havas norman tradukon kies kvaliton neniu serioze kritikas, do estus bone ke bibliaj konceptoj kaj roluloj nomiĝu laŭ tiu traduko. Tial mi preferas "malĉastistino" kaj "Babel". Pri la elekto inter "Babela" kaj "de Babel" mi ne havas opinion. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:26, 22 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 19:58, 22 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 05:15, 23 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} - [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:50, 30 aŭg. 2025 (UTC) {{farite}} kun 5 poraj voĉoj kaj neniu dubema. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:18, 7 dec. 2025 (UTC) == [[Plinio la Maljuna]] == Estas multe da artikoloj, en kiuj oni diferencigas per «(pli) juna» / «(pli) maljuna». Min tio ĝenas, kiel insulto al racia vortuzo. La francoj estas iom pli sentivaj kaj diras [[:fr:Pline l'Ancien]] (Plinio la Malnova). Tre logike, kp «la Malnova Testamento — la Nova Testamento». Tamen anstataŭ «Plinio la Nova» (kp [[:fr:La nouvelle Héloïse|«La Nouvelle Héloïse»]]) ili paneas kaj diras «Plinio la juna» :-( Mi tamen opinias, ke la kontrastigo per «maljuna/juna» estas lingva (kaj logika) eraro, kontraŭa al la spirito de Esperanto. Logiko postulas la kontrastigon per «malnova/nova». Konkrete en la okazo pri la Plinioj eblas alia kontrastigo: «Plinio la onklo» / «Plinio la nevo» (kp «Dumas-père» / «Dumas-fils»). Tamen en multaj aliaj okazoj ne temas pri parencoj.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 05:38, 24 aŭg. 2025 (UTC) :{{kontraŭ}} "Plinio la juna" eĉ estas ekzemplo en PIV: [https://vortaro.net/#juna_kd]. Kaj laŭ mia kompreno, tio tute respektas logikon kaj Esperantan vortuzon. Homoj kaj aliaj organismoj estas (mal)junaj, ne (mal)novaj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:18, 27 aŭg. 2025 (UTC) :{{kontraŭ}} alinomigo. Laŭ argumentoj de Arbarulo. Kaj mi tre esperas ke kiam '''mi''' estos vere maljuna, ke oni nomos min "maljuna" kaj ne "malnova", kvazaŭ mi estus objekto, aparato, ilo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 05:59, 31 aŭg. 2025 (UTC) ::''Maljuna'' indikas la aĝon, ĝi estas relativa al onia naskiĝtempo (kaj farto). Kiam Plinio ''la Malnova'' estis infano li estis tre ''juna''; kaj Plinio ''la Nova'' mortis jam ''maljuna''. La ''antikvaj grekoj'' ne ĉiuj estis ''maljunaj grekoj'', kaj la ''modernaj grekoj'' ne ĉiuj estas ''junaj''. Ne ĉiuj lingvoj konfuzas la relativan aĝon kaj la absolutan malnovon. :: Oni povas juĝi pri noveco per la aĝoj kadre de unu sama familio: ''pli juna'' infano estas ''posta''; ido estas pli juna ol la gepatroj. Tamen tio postulas komparativon: ''pli'' (mal)juna. Kaj tio ne validas ekster la familio. :: Sinonime eblus distingi inter «la antaŭa Plinio» kaj «la posta Plinio». Kaj jen alisence, tamen ja rilate al homo (kion vi opinias malebla), en la [[Epistolo al la Efesanoj]]: ::: 22 por ke vi formetu ... ''la malnovan homon'', pereeman laŭ trompaj deziroj, ...<br> 24 kaj surmetu ''la novan homon'', kreitan laŭ Dio en justeco kaj vera sankteco. ::''Plinio la Maljuna'' estas tute mallogika kaj kontraŭa al diferenco inter ''maljuna'' kaj ''malnova'' (krom se efektive temas pri iu el la Plinioj en lia maljunaĝo).--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:52, 1 sep. 2025 (UTC) :Karaj - Distingado per ''absolutaj'' epitetoj "juna" kaj "maljuna" efektive povas esti misgvida aŭ almenaŭ stumbliga. :Tamen la ''relativa'' karakterizo "pli juna" kaj "pli maljuna" (aŭ "malpli juna", se temas pri du junuloj) ne havas tian evidentan problemon. :Mi vidas aperojn de tiaj formoj en iuj vikipediaj artikoloj. :Memkompreneble, oni povas disputi pri tio, ke en Esperanto oni principe povas distingi inter "pli juna" kaj "malpli maljuna", sed mi dubas, ke tia hardplitafo efiku uzeblon de la formo "Plinio la pli juna". :[[Uzanto:Sergio|Sergio]] - ĉu vi opinias ankaŭ la formon "pli juna" evitinda? :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 12:42, 1 sep. 2025 (UTC) ::La du Pinioj estis kompareblaj laŭ la aĝo, ĉar ilaj vivotempoj havas komunaĵon. Sed kio pri la du Katonoj? La malnova mortis en 149 a.K., la nova naskiĝis 54 jarojn poste, en 95 a.K. Estas du disaj vivintervaloj — kiel eblas kompari iliajn «aĝojn»? La tradiciaj epitetoj estas plena absurdo, dum «nova» kaj «malnova» estas tute logikaj kaj klaraj.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 13:59, 1 sep. 2025 (UTC) :::Jen alia analogio. Imagu ke antaŭ 3 jaroj mi amikiĝis kun 20-jarulo, kaj 2 jarojn poste, kun 60-jarulo. Evidente la unua (nun 23-jarulo) estas la pli malnova amiko, kaj la dua (61-jarulo), la pli nova amiko. Sed laŭ via logiko, la 61-jarulo estas «la pli juna amiko», kaj 23-jarulo, «la pli maluna». Aĉ!--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 14:31, 1 sep. 2025 (UTC) ::::Kara, ::::Verdire, tiu ĉi ekzemplo ne rilatas senpere al la pridiskutata temo. "Nova amiko" kaj "malnova amiko" estas tute kutimaj, vaste uzataj esprimoj Neniu miksas la nociojn "juna amiko" kaj "nova amiko". ::::Tamen vi pravas, ke la esprimoj "nova amiko" kaj "malnova amiko" dubindigas iujn (sed ne ĉiujn!) el la obĵetoj kontraŭ tiaspeca uzado de "(mal)nova". ::::Bedaŭrinde, el la nuntempa vidpunkto ambaŭ Plinioj (kaj Katonoj) estas malnovaj, kaj ankaŭ komparado laŭ malnoveco ne sonas nature: Plinio la malpli nova kaj Plinio la pli nova? Aŭ Plinio la pli malnova kaj Plinio la malpli malnova? Ial tio sonas tre stumblige... Ĉu nur pro tio, ke tiaj esprimoj estas nekutimaj? Hm, pripensinde... ::::Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:01, 1 sep. 2025 (UTC) {{kom}} Kara {{u|Sergio}}, dankon por viaj rimarkigoj. Laŭ mia lingvosperto, esperantistoj ja kutime diras ĉi tie "juna". Supozeble ili faras tion * ĉar tio estas la ĝenerala lingvouzo en Esperanto, kaj/aŭ * ĉar ili paŭsas tion el naciaj lingvoj, kie oni same uzas "juna". Ĉu iu alia esprimo estus teorie pli logika ol "juna", tio certe estas interesa diskuto, kiu meritas havi sian lokon, sed ĝi ne tuŝas Vikipedion. Vikipedio sekvu la normalan lingvouzon, tute sendepende ĉu tiu estas "logika" aŭ ne. Ni nepre ne kreu apartan vikipedian dialekton de Esperanto. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 16:56, 2 sep. 2025 (UTC) == [[Fendo (gimnastiko)]] > [[Spagato]] == Saluton. Ne estas fontoj pri la traduko “fendo”, kaj la PIV enhavas la vortojn “spagato” [https://vortaro.net/#spagato_kd] aŭ “streĉangulo” [https://vortaro.net/#stre%C4%89angulo_kd] por tiu figuro. [[Uzanto:Lepticed7|Lepticed7]] ([[Uzanto-Diskuto:Lepticed7|diskuto]]) 13:26, 2 okt. 2025 (UTC) :{{por}} laŭ argumento de la proponinto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:17, 3 okt. 2025 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Darkis123|Darkis123]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkis123|diskuto]]) 16:06, 12 nov. 2025 (UTC) :{{por}} [[Spagato]] estas bona vorto. Al mi persone, ambaŭ variaĵoj “fendo” kaj “streĉangulo” (pardonu, PIV) aspektas strangegaj. Redukti unu vortradikon ĉi tie nur rezultos en strangaj vortumoj. Estu spagato. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:15, 7 dec. 2025 (UTC) {{farite}} kun kvar poraj voĉoj kaj nenui duba aŭ kontraŭa - ŝanĝita al la vortumo "spagato". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:19, 8 feb. 2026 (UTC) ==[[Bonfarto]] > ?== La artikolo prezentas "bonfarto" kiel sinonimon de la anglalingva neologismo ''wellness'', tre nebula koncepto distingebla de ''health'' "sano" ĉefe en tio, ke ĝi havas konotacion de vivostilaj, precipe "alternativaj" metodoj. Tamen "bonfarti" en Esperanto ne havas tian konotocion, sed signifas nur tion, kion diras PIV, kiel la artikolo citas sed poste ignoras: "esti en bona stato, esti sana". Mi ne havas firman ideon pri la uzenda titolo. Kelkaj eblaj solvoj estas ''[[Wellness]]'', [[Saneco]], [[Bonvivado]], [[Sana vivostilo]], aŭ kunigi kun [[Sano]]. Kiam la titolo "Bonfarto" estos libera, mi volas reuzi ĝin kiel titolon aŭ alidirektilon por nova artikolo tradukita el la angla "Well-being". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:44, 23 okt. 2025 (UTC) :Mi faris la duan artikolon [[Farto]]. Mi ne tute kontentas pri tiu titolo kaj bonvenigos alternativajn proponojn ankaŭ pri ĝi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:59, 25 okt. 2025 (UTC) ::{{farite}} al ''[[Wellness]]''. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:10, 2 nov. 2025 (UTC) :::Mi konsentas pri distingo inter ''Wellness'' = Bonvivado kaj ''Well-being'' = Bonfarto. Ambaŭ estas io alia ol ''Health'' = sano, tial kontraŭ kunigoj. Mi ne feliĉas pri la nun anglalingva titolo, kiu povus lasi la impreson ke ne ekzistus esperanta vorto, sed se oni uzas la esperantan terminon "Bonvivado" en unua frazo kaj per alidirektilo al la teksto, estas tolereble. Tial mi malgraŭ mia ne plena entuziasmo ne kontraŭas la anglan titolon ''Wellness'' por esperanta teksto alternative al titolo Bonvivado. Kaj mi subtenas la originan planon de Arbarulo ''«Kiam la titolo "Bonfarto" estos libera, mi volas reuzi ĝin kiel titolon aŭ alidirektilon por nova artikolo tradukita el la angla "Well-being".»'' Ĝuste tiel estu! "Farto" estas iu ajn stato de vivkondiĉo, sed ''Well-being'' estas ekzakte Bonfarto kaj fine havu tiun titolon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:12, 7 dec. 2025 (UTC) == [[Povo politika kreskas el tubo pafila]] --> « El la pafilo venas ŝtatpotenco » == {{por}} Ne nur pli fidela al la ĉina 槍桿子裏面出政權, sed ankaŭ ĉi tiel aperas en la esperant-lingvaj eldonoj de kaj la Elektitaj Verkoj kaj Vortoj de Maŭ (Ruĝa Libreto). [[Uzanto:Pauchjo|Pauchjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Pauchjo|diskuto]]) 14:50, 17 nov. 2025 (UTC) :Atentu, ke la senco de diraĵo ŝanĝiĝas, se oni ŝanĝas vortordon: "povo kreskas el pafilo" klarigas la fonton de povo; "el pafilo venas potenco" klarigas, kio venas el pafilo. Tiel estas en normala bonstila lingvaĵo. (Memkompreneble, oni povas celi ian alian stilon.) :Oni do elektu la vortordon konforman al la intencita senco. Al mi ŝajnas, ke Maŭ celis la unuan sencon, t.e. ke por reteni kaj kreskigi potencon necesas armiloj, aŭ, pli metaforece, "la potenco fontas el pafiltubo". :Se mia klarigo konfuzas vin, bonvolu (re)legi la elpaŝon de la Akademio pri la vortordo en Esperanto: [https://www.akademio-de-esperanto.org/oficialaj_informoj/oficialaj_informoj_35_2021.html ĉi tie]. :Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 15:30, 17 nov. 2025 (UTC) ::Atentu, ke neniel rilatas al vortordo. La aktuala titolo de la artikolo estis paŭsita de, preskaŭ certe, eŭropa lingvo. La citaĵo aperas en ambaŭ tekstoj eldonitaj de Fremdlinga Eldonejo kiel: « El la pafilo venas ŝtatpotenco » [[Uzanto:Pauchjo|Pauchjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Pauchjo|diskuto]]) 17:25, 17 nov. 2025 (UTC) : {{Sindetena}} al "[[El la pafilo venas ŝtatpotenco]]". {{Kontraŭ}} specialaj citiloj <big>«&nbsp;»</big>. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:03, 17 nov. 2025 (UTC) :{{por}} Mi fidas la kompetentecon de la tradukintoj de Maŭaj verkoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:04, 21 nov. 2025 (UTC) :{{por}} Sed atentu tion, ke en Esperanto, malkiel en la franca lingvo, oni ne lasas spacon inter citiloj kaj vortoj. Ĉu uzi citilon aŭ kursivon por la titolo, tio estas alia demando - [[Uzanto:Darkis123|Darkis123]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkis123|diskuto]]) 21:32, 27 nov. 2025 (UTC) ::{{Por}} "[[El la pafilo venas ŝtatpotenco]]", fidante la esperantajn eldonojn de kaj la Elektitaj Verkoj kaj Vortoj de Maŭ. Kompreneble la interna ligilo estos sen iuj ajn citiloj, sed en teksto specialaj kaj simplaj citiloj ambaŭ estas en ordo, nu kompreneble sen spaco inter tiuj signoj kaj la titolaj vortoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:58, 7 dec. 2025 (UTC) :::{{farite}} Fine estis kvar voĉoj por ŝanĝo al "El la pafilo venas ŝtatpotenco", ĉefe ĉar en la Fremdlinga Eldonejo uziĝas tiu formo. Unu voĉo sindetenis, kaj Filozofo esprimiĝis sindetene ĝis kontraŭe (mi cetere samopinias kun Filozofo ke la antaŭa formo sonas pli elegante, sed se en la Fremdlinga Eldonejo uziĝas la dua formo, ĝi preferiĝu). Ĉiukaze, estas plimulto por la ŝanĝo. Mi realigas ĝin. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:10, 8 feb. 2026 (UTC) == Kapostacio -> ?? == NUL trafoj en tekstaro, ne en PIV, ne en ReVo. [[Kapostacio]] -> [[Mortfina stacio]] ?? [[Saka stacio]] ?? [[Unudirekta stacio]] ?? . [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:03, 17 nov. 2025 (UTC) :{{kom}} Mi ne sufiĉe komprenas la koncepton. Kiel povas esti, ke venas linioj el pluraj flankoj, sed trajnoj povas atingi la stacion nur de unu flanko? Ĉu do estas nur unu uzebla linio, kaj aliaj senfunkciaj? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 21 nov. 2025 (UTC) ::Laŭ mia kompreno de la ligitaj artikoloj en la germana kaj franca vikipedio, temas pri stacio, ĉe kiu finas la linioj, kiuj atingas ĝin. Do trajnoj povas atingi la stacion de pluraj direktoj, se estas pluraj linioj, sed devas poste reiri laŭ la sama linio - neniu trajno povas veni de unu direkto kaj foriri en alia. Mia rekomendo estas {{por}} alinomi al [[Finstacio]] (registrita en PIV, jen la difino [https://vortaro.net/#finstacio_kd]) kaj reverki la misgvidan tekston. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:01, 21 nov. 2025 (UTC) :{{kom}} La vorto estas traduko de la hungara vorto, do mi komprenas, sed tio estas nur mia aldono.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 15:43, 21 nov. 2025 (UTC) :{{por}} Finstacio - [[Uzanto:Darkis123|Darkis123]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkis123|diskuto]]) 21:34, 27 nov. 2025 (UTC) :::{{por}} Finstacio aspektas klara vortumo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:52, 7 dec. 2025 (UTC) : {{kom}} Temas pri stacio kie ĉiuj trakoj finiĝas, kaj ĉiu trajno devas halti, kaj sekve almenaŭ komence vojaĝi al la kontraŭa direkto. Ofte sed ne nepre tio ankaŭ estas fino de la linio. Do ne temas pri "finstacio" laŭ la difino de PIV. La difinoj estas malbonaj, kaj pli-malpli samaj. Disponeblas malbona bildo: [[:File:Durchgangsbahnhof und Kopfbahnhof (Schema).svg]] kie tamen iomete videblas ke la por la flava linio la koncerna stacio NE estas finstacio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:38, 19 dec. 2025 (UTC) ::Mi ne komprenas la distingon inter "linio" kaj "trako", nek certas ke la flavaj trakoj en la bildo apartenas al unu "linio". (Mi ne vidas mencion de "linio" en la bildopriskribo.) Mi ankaŭ pensas ke "finstacio" egale taŭgas por paroli pri trakfinoj kiel pri linifinoj, se ili estas malsamaj aferoj. Tamen se tio ŝajnas konfuza al aliaj vikipediistoj "kap(o)stacio" povas resti. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:56, 19 dec. 2025 (UTC) == [[Sep fratinoj (ŝtatoj)]] -> [[Nordorienta Barato]] == Tiu eble popola metaforo ne aperas en aliaj lingvoj. Pri geografie preciza estus [[Nordorienta Barato]]. La nuna titolo povus resti en la redakto kiel alternativa nomo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 01:20, 18 nov. 2025 (UTC) : {{por}} alinomigo al [[Nordorienta Barato]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:00, 19 nov. 2025 (UTC) :{{kom}} Se oni faros tion, oni verŝajne devos reverki la artikoleton por inkludi Sikimon, kiu laŭ aliaj vikipedioj estas la oka ŝtato de la regiono Nordorienta Barato. Alternative, oni povas ŝanĝi la intervikiojn de la nuna artikolo ligante ĝin al [[:d:Q2920148]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:27, 21 nov. 2025 (UTC) : {{farite}}.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:30, 1 dec. 2025 (UTC) : Sed, la teksto devas ankoraŭ adaptiĝeti laŭ la supra propono de Arbarulo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:42, 7 dec. 2025 (UTC) == [[Donostia Internacia Filmfestivalo]] -> [[Donostia Internacia Kinfestivalo]] -> [[Donostia Internacia Kinofestivalo]] == Laŭ la origina nomo (hispane Festival Internacional de Cine de San Sebastián, eŭske Donostia Zinemaldia, angle San Sebastian International Film Festival) anstataŭ la anglalingva nomo, troe misuzata eĉ en esperanta Vikipedio. Laŭ mi Kinfestivalo estas pli facile prononcebla kaj pli ĝusta traduko, ĉar en pluraj lingvoj eble filmo kaj kino estas sinonimaj, sed ne en Esperanto. Kaj en tiaj festivaloj ĉefa afero estas prezento de filmoj, sed ankaŭ gazetaraj kunsidoj, solena fotado, intervjuoj, premioj, ceremonioj ktp. Mi bedaŭras, ke la tendenco estis nur ripeti la anglalingvecan internaciecon, eĉ kiam la originala nomo de la festivalo estas "de kino" kaj ne "de filmoj". Tiurilate oni povas vidi en PIV tion, kio estas filmo kaj kio estas kino.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:56, 21 nov. 2025 (UTC) :{{sindetena}} Fakte "filmarto" kaj "kino" jes estas sinonimoj, kaj logike la lingvo ne bezonas du radikojn, do pri logiko ni ne insistu. Kaj evidentas ĉe la Tekstaro ke ambaŭ esprimoj ("filmfestivalo" kaj "kinfestivalo") estas tre oftaj en praktiko. Tamen veras ke ''cine'' en la hispana pli ekvivalentas al "kino" aŭ "filmarto" ol rekte "filmo", do tio estas malforta apogo por "Kinfestivalo" por hispanlingvaj eventoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:44, 21 nov. 2025 (UTC) :{{sindetena}} Mi jam la 21-an de novembro komentis en maniero simila kiel iom poste faris Arbarulo, sed iel mia komputilo restartis sin kaj mi missupozis ke mia redakto ankoraŭ estis savita. Tial mi ne emas reskribi mian pledon nun, sed simple aliĝas al la noto de Arbarulo. Mi ne favorus anstataŭi ĉiujn ajn uzojn de "filmfestivalo" en Esperanto per "kinfestivalo", sed tio ankaŭ ne estas la propono. Sed en la hispana nomo klare estas la vorto "cine", en la eŭska klare la vorto "zine", kaj en tiu kazo permesi al si la ekzaktecon traduki tion al esperanta vortero "kin'" estas plene en ordo. Klaras ke la intervjuoj, premioj, ceremonioj, komuna fotado, babilado kaj manĝado en tiuj festivaloj plene temas pri filmoj, tial "filmfestivalo" neniel estas malpli ĝusta, sed ankaŭ ne pli ĝusta ol la alternativo "kinfestivalo". Laŭ mi estas plene en ordo libere elekti inter la du sinonimoj laŭ pli bona redono de la nacilingva titolo. Nur ni atentu ke ne ekestos du kategorioj, kaj du artikoloj kiuj volus harfende distingi kio enhave estus la diferenco inter "filmfestivalo" kaj "kinfestivalo", kaj inter "eko" kaj "komenco" ktp. Ne estas diferenco - tion klarigas la vorto [[sinonimo]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:49, 7 dec. 2025 (UTC) :{{komento}} Mi ne havas firman preferon. Tamen, se oni decidos transiri al la radiko ''kin''-, mi preferus la (pli facile prononceblan kaj internaciae rekoneblan) formon "kinofestivalo". Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:25, 19 dec. 2025 (UTC) ::Sed: Je 18:33, 1 dec. 2025 Kani jam movis la paĝon Donostia Internacia Kinfestivalo. Mi atentigas ke Arbarulo kaj mi nur voĉdonis por "kinfestivalo" por hispanlingvaj eventoj, ne por ĝenerala anstataŭigo de ĉiu uzo de la vorto "filmfestivalo" per "kin(o)festivalo". Mi facile subtenus ankaŭ la same post la alinomigo alvenintan proponon de Filozofo pri aldono de centra vokalo kaj formo "kinofestivalo". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:00, 8 feb. 2026 (UTC) == [[HEC Paris en Kataro]] -> HEC Paris, Doha == Nova nomo de la lernejo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2025-37808-99|&#126;2025-37808-99]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2025-37808-99|diskuto]]) 08:03, 2 dec. 2025 (UTC) :{{re|Dominik}} Ĉu vi volus rigardi la proponon? Vi estis la origina metinto de la paĝo, kaj jam iom estas en la temo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:50, 7 dec. 2025 (UTC) ::{{farite}} je 2025 12 13 {{kom}} Anonimulo kun alia IP-adreso la 13-an de decembro 2025 simple ĉe [[Vikipedio:Mi_bezonas_helpon#Helpo_pri_renomado_de_paĝo]] petis pri renomigo, kaj {{re|Stefangrotz}} simple estis tiom afabla kaj faris la alinomigon, eĉ ne konsciante pri la peto ĉi-tie kaj la ne jam reago de Dominik je 2025-12-13. Ĉi tie ne estas problemo: mi rekontrolis en la oficiala retejo, tie klare videblas la nova nomo. Mi eĉ trovis novan emblemon en la komunejo, povis interŝanĝi tion kaj povis ankaŭ interŝanĝi plurajn menciojn en la teksto. Tion mi fakte pensis ke Dominik povus fari - sed povas okazi ke oni foje nur supraĵe registras "pingan" notiĝon kaj poste forgesas ĝin. Mi povintus ankoraŭ noti noton en la diskutpaĝo de la tiama paĝo "HEC Paris en Kataro" je 2025-12-07, kvankam mi dubas ke oni 100-procente vidus mian noton tie, atentigante pri la komencita diskuto ĉi tie, kaj mi povintus fari al mi privatan noton postkontroli post semajno, do 2025-12-14, ĉu Dominik jam solvis la problemon, aŭ laste Stefangrotz povus ankaŭ aŭtomate pensi pri tio kontroli, se temas pri alinomigo por anonimulo, ĉu hazarde en la koncerna diskutpaĝo, do ĉi tie, estas diskuto pri la alinomigo. Tamen ĉi tie ne estas konflikto. Sed same ankaŭ iu anonimulo, se en VP:AA estas plimulto kontraŭ alinomigo, povus per simila maniero simple demandi en [[Vikipedio:Mi_bezonas_helpon]] aŭ povas rekte alskribi iun afablan administranton kun peto fari alinomigon anstataŭ li. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 8 feb. 2026 (UTC) ==[[Stikado]] -> [[Fortranĉado (kultivado)]] aŭ [[Fortranĉaĵo (kultivado)]]== Mian atenton tiris al la temo artikolo ĵus aperigita de Heidi Goes en ''Esperantista Vegetarano'', kiu tekstas "Multaj herboj povas esti disvastigitaj per fortranĉaĵoj." Mi taksas ke derivaĵo "fortranĉ-" estas facile komprenebla kompare al pli arbitra, verŝajne malvaste konata radiko "stik-". En la Tekstaro mi trovas neniun ekzemplon de "fortranĉ-" en ĉi tiu senco, sed ankaŭ nur unu ekzemplon de "stik-". Ĉiuokaze, mi pensas ke ambaŭ terminoj devas menciiĝi en la artikolo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:34, 20 dec. 2025 (UTC) :{{farite}} --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:54, 28 dec. 2025 (UTC) == [[Ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] --> [[Deportado de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] --> [[Forŝovo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] --> [[Forpelo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] == En ĉiuj aliaj similaj kazoj estas uzata la vorto ''deportado'', ne stranga inventaĵo ''ellandigo''. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:04, 22 dec. 2025 (UTC) [[Dosiero:Alchimowicz Deportees.jpg|thumb|''Deportitoj en Siberion'' de Kazimierz Alchimowicz (1894), c Nacia muzeo en [[Varsovio]], bildiganta suferon de polaj siberiaj forpelitoj.]] :{{por}} -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:26, 22 dec. 2025 (UTC) :forte {{kontraŭ}} la paĝo ne estas finita. La vorto "ellandigo" ne estas inventaĵo. Same ni povas diri elvagoniĝi, entramiĝi ktp. Germanoj kaj ĉeĥoj perceptas tiun ĉi parton de la komuna historio diverse. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 16:41, 22 dec. 2025 (UTC) :aldono: Germanoj estis forpelitaj, forŝovitaj el la ĉeĥa vidpunkto de tiama epoko. Same hodiaŭ oni povas ellandigi fremdulon el ŝtato el diversaj kaŭzoj. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 16:52, 22 dec. 2025 (UTC) ::Ne gravas kiu kaj kiel traktas la historiajn eventojn. La germanoj en Ĉeĥoslovakio estis deportitaj, do forpelitaj el sia patrujo, same kiel en ĉiuj landoj de Orienta Eŭropo. La sola ŝtato ne forpelinta siajn germanojn estis Sovetunio, sed eĉ tie ili spertis internan deportadon, kiu en la sovetia, rusia kaj internacia historiografio estas nomata ĝuste tiel — deportado de la germanoj de Volgio. Same nomiĝas en Esperanto-Vikipedio [[Deporto de la ĉeĉenoj kaj inguŝoj]] kaj [[Deportado de krime-tataroj]] (kavnkam ĉiuj ĉi etnaj grupoj estis post kelkaj jaroj rehabilititaj kaj revenis hejmen). Oni povas diskuti, ĉu tio estis ago prava aŭ malprava, sed ne pri tio ĉu tio estis deportado aŭ ne. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:29, 23 dec. 2025 (UTC) :::Bonvolu kompari la nomo de tiu paĝo kun aliaj lingvo. Angle [[:cs:Vysídlení Němců z Československa]], [[:en:Expulsion of Germans from Czechoslovakia]], [[:de:Vertreibung der Deutschen aus der Tschechoslowakei]]. Ĉu vi vidas tie vorton bazita de vorto deportado, deportation? Nur la rusa uzas titolon de paĝo [[:ru:Депортация немцев из Чехословакии]]. Ŝajnas, ke vi volas akomodigi ĝin laŭ la rusa. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 09:16, 23 dec. 2025 (UTC) ::::Bonvolu kompari la nomon de tiu ĉi paĝo kun la nomoj de la aliaj paĝoj dediĉitaj al la similaj okazaĵoj. Deportado estas deportado, kaj oni ne provu maski la perfortan agon per mildaj ŝajnigaĵoj. La germanoj, kies prauloj dum jarcentoj loĝis en tiu ĉi regiono, estis perforte forpelitaj — sen posedaĵoj, rajto reveni aŭ procesi, ofte batitaj, foje murditaj. Kial translokado de ĉeĉenoj ene de Sovetunio kun reveno post kelkaj jaroj al la sama regiono kun kompleta restarigo de ties rajtoj estas deportado dum elpelo de la germanoj el Ĉeĥoslovakio — por eterne, sen iuj ajn rajtoj — estas ''ellandigo''? Ŝajnas ke vi volas akomodigi ĝin al la ĉeĥa politika tradicio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:42, 23 dec. 2025 (UTC) :::::RG72, vi redatis tiun paĝon je la ''14:08, 27 okt. 2018 RG72 diskuto kontribuoj 7 634 bitokoj +234 →Referencoj malfari [aŭtomate patrolita]''. Vidu la historion de redaktoj. Redaktis ĝin ankaŭ pluraj redaktintoj, neniu klopodis ŝanĝi la titolon, kaj subite vi post tiom da jaroj klopodas alinomi ĝin. Kial? Ellasu politikon el Vikipedio. Ni ne komparu nekompareblan. Vi ne ŝanĝos historion nur tial, ke iu nomo ne plaĉas al vi. Sovetunio ne estis Ĉeĥoslovakio kaj Ĉehoslovakio ne estis Sovetunio. Nur por via imago. La vorto Sudetio estis en tiu tempo malpermesita vorto en Ĉeĥoslovakio kaj fakte en la tempo de la socialisma Ĉeĥoslovakio. Ĝi malperis el mapoj, el oficoj... Mi ne volas kvereli kun vi pri tiu historia tempo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 06:27, 24 dec. 2025 (UTC) ::::::Pardonon sed vi prezentis eĉ ne unu argumenton validan en scienca diskuto kiuj sole akcepteblas kiam temas pri la '''enciklopedio'''. Ne gravas kiu kaj kiam redaktis la artikolon, al kiu (mal)plaĉas iuj vortoj kaj certe neniu diras ke Sovetunio estis Ĉeĥoslovakio, Angolo estas Haitio, urso estas ĝirafo ktp. La afero estas ekstreme simpla: Ĉeĥoslavio faris rilate siajn germanojn tion kio en Esperanto nomiĝas '''deportado'''. La enciklopedio fajfas pri ĉeĥaj politikaj tradicioj, historio de redaktoj kaj personaj (mal)plaĉoj. Ĝi estas scienca verko kaj nur sciencaj argumentoj estas konsiderindaj. Ĝis nun vi ne prezentis ilin. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:42, 30 dec. 2025 (UTC) Kvankam tio estis amasa deportado, tiu historia periodo, tiu deportado ricevis tiam nomon '''Ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio''', ĉeĥe [[:cs:Vysídlení Němců z Československa]]. Se vi deziras, vi povas traduki la titolon en Esperanton. Aŭ aldonu la paĝon en kategorion pri deportadoj. Krome, estas ĉi tie paĝo [[Forpelo de germanoj (1944–1950)]], do nenia "deportado de germanoj" en la titolo. Estas ĉi tie [[Forpelo de ĉeĥoj el Sudetio en la jaro 1938]], do nenia deportado en la titolo. Ĉio havas sian nomon. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 17:25, 30 dec. 2025 (UTC) :Ripete: Ni verkas ne la ĉeĥan enciklopedion en la ĉeĥa, sed Esperanto-enciklopedion en Esperanto, do por ni gravas ne ĉheĥa terminaro, sed sole Esperanto-terminaro kaj ĝi estu maksimume unueca. Ĉeĥaj historiistoj povus nomi deportadon ''ellandigo'', mortigadon — ''malvivigo'' ktp, sed ni sekvu ne tiun ĉi Orwell-lingvaĵon, sed normalan lingvaĵon de la historia kaj jura sciencoj. Se provizora translokado de krimeaj tataroj, ĉeĉenoj, kalmukoj kaj volgaj tataroj ene de ilia ŝtato meritas nomiĝi ''deportado'', do certe ankaŭ porĉiama forpelado de la ĉeĥaj germanoj ekster ilia ŝtato nomiĝu tiel. Dura lex sed lex. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:38, 31 dec. 2025 (UTC) :{{por}} Mi konstatas, ke la tuta debato estas inter ruso kaj ĉeĥo, kio sugestas, ke la naciaj influoj forte movas ilin al diskuto. Laŭ mi, ambaŭ titoloj eblus kaj tial ili devas aperi en la enkonduko, tamen mi apogas la proponon ĉar ŝajnas, ke ellandigo estus tro milda esprimo ([[eŭfemismo]]) por tio kio okazis antaŭ multaj jardekoj kaj pri kio nuntempaj homoj devus rigarde dedistance.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:12, 31 dec. 2025 (UTC) ::Mi samopinias krom la rimarko ke temas pri la diskuto inter ruso kaj ĉeĥo, ĉar mi diskutas sole kiel sciencisto kunverkanta la enciklopedion, do mi insistias sole pri unueco de la terminaro. Ni ne pritaksas ĉi tie ĉu deportado de la germanoj el Ĉeĥoslovakio estis justa aŭ maljusta (en Orienta Eŭropo ĉiuj ŝtatoj faris tion — krom Sovetunio. Ni sole konstatas la nekontesteblan fakton ke ili estis deportitaj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:18, 31 dec. 2025 (UTC) ::: Vi "kiel sciencisto" evidente denove malpravas. La bolŝevisma Sovetunio (pro kapricoj de ĝia diktatoro Jozefo Stalino) kaj larĝskale genocidumis kaj larĝskale amasdeportis dum la Dua Mondomilito kaj alitempe. Ĝi deportis interalie finnlingvanojn de Karelio, pollingvanojn kaj germanlingvanojn de okcidenta Pollando kaj Königsberg, kaj diversajn ulojn inklusive ruslingvanoj al Siberio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:44, 31 dec. 2025 (UTC) ::::Kiel ne-sciencisto vi komplete perdiĝis en la diskuto. Supre mi plurfoje menciis deportadon de volgaj germanoj en Sovetunio kaj diris ke se tiu ĉi translokado de etna grupo ene de la ŝtato meritas nomiĝi deportado, do ankaŭ porĉiama forpelo de etna grupo ekster ĝia patrujo nomiĝu tiel. Mi aldonu ke la germanoj deportitaj al Siberio jam post kelkaj jaroj estis komplete restarigitaj je siaj rajtoj kaj denove iĝis plenrajtaj civitanoj. Guberniestro de mia [[Tjumena provinco]] estas Aleksandr Moor, prezidanto de la provinca departemento pri edukado estas Rajder, prezidanto de Sberbanko estas Gref, prezidanto de Gazpromo estas Miller, ktp.[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:58, 1 jan. 2026 (UTC) : {{kontraŭ}} "ellandigo" kaj {{kontraŭ}} "deportado" pro malĝusta uzo afikso <code>-ad-</code>. {{por}} "'''amasforpelo'''" aŭ "'''forpelo'''" por '''ĉiuj''' artikoloj pri tiaspecaj temoj. :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BEe%5Dllandigo%2F&title=Special:Search&ns0=1 "ellandigo" 4 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BFf%5Dorpelo%2F&title=Special:Search&ns0=1 "forpelo" 4 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BAa%5Dmasforpelo%2F&title=Special:Search&ns0=1 "amasforpelo" 0 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BDd%5Deporto%2F&title=Special:Search&ns0=1 "deporto" 1...2 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BDd%5Deportado%2F&title=Special:Search&ns0=1 "deportado" 2...4 trafoj] : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:13, 4 jan. 2026 (UTC) Tralegu la unuan alineon de tiu paĝo. Vi faras el tiu alinomado loterion. Oni povas skribi diverse tiun liston de "trafoj". [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 17:35, 4 jan. 2026 (UTC) ::{{por}} unueca lingvaĵo. Debatoj pri la (mal)justeco de tiaj aferoj esprimiĝu kun konvena grado de nuanco en la artikola enhavo. Tio ne estas la tasko de la titolo. Kaj precipe {{por}} "forpelo" laŭ la propono de Taylor 49, ĉar tiu vorto jam estas uzata en Esperanto por la bezonata signifo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:35, 9 jan. 2026 (UTC) ::: {{farite}} tri poraj voĉoj (krom mia kaj voĉo de la proponinto), unu kontraŭa. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:37, 2 feb. 2026 (UTC) ::::Do kvin poraj voĉoj. Se mi vidintus la diskutojn ĝustatempe, mi ankaŭ voĉdonintus por la ŝovo al termino "forpelo" (aŭ deportado). [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:50, 8 feb. 2026 (UTC) == [[Germanaj baltoj]] => [[Baltaj germanoj]] == Temas ĝuste pri germanoj, kies prauloj konkeris Baltion antaŭ multaj jarcentoj, do aplikeblas la sama modelo kiel kaze [[Volgaj germanoj]]. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:37, 30 dec. 2025 (UTC) :{{por}}Pro la menciitaj kialoj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:08, 31 dec. 2025 (UTC) :{{por}} En la germana lingvo, kiel la unua frazo ĝuste indikas, estas ĉiukaze ambaŭ formoj, pli ofte ''Deutsch-Balten'' (germanaj baltoj), malpli ofte ''Baltendeutsche'' (baltaj germanoj). Kion mi aŭdis kaj legis pri la grupiĝo (en Darmstadt estas la centra kulturejo por la Baltaj germanoj), la koncernuloj kiuj mem preferis formon evivalentan al "Germanaj baltoj" volis indiki ke ili unuavice estas baltoj, kaj nur flanke estas germanlingvaj. Do ili en 1918 ne volis konfrontiĝi kun tronaciigitaj estonoj aŭ latvoj kiuj krius "Iru hejmen", ĉar ilia hejmlando kaj tiu de la prapatroj efektive estis inter Talino kaj Rigo, ne en Akeno, Kolonjo aŭ Treviro, de Talino pli-malpli 2000 kilometrojn for. Inter la baltiaj lingvoj ankaŭ estas ambaŭ formoj, en la estona (Baltisakslased) kaj litova (Baltvokiečiai, baltaj germanoj) oni preferas la novan formon, en la latva (Vācbaltieši, germanaj baltoj) la malnovan. Do nenio kontraŭ prefero de la nova formo, kvankam kompreneble devos resti alidirektilo, ĉar la formo germanaj baltoj signife disvastiĝis dum la lastaj jaroj en vikipedio kaj en la komunejo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:10, 8 feb. 2026 (UTC) == Ŝablono:Informkesto programaro -> Ŝablono:Informkesto programo == [[Ŝablono:Informkesto programaro]] -> [[Ŝablono:Informkesto programo]]. La paĝo [[7-Zip]] fanfaronas per: :> 7-Zip estas libera programo kaj ne :> 7-Zip estas libera programaro 7-ZIP estas programo. '''Kune''' 7-ZIP, WingRAR, GIMP kaj InkScape estas programaro. La afikso -ar- malĝustas en la kunteksto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:34, 31 dec. 2025 (UTC) :{{por}}[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:59, 1 jan. 2026 (UTC) :{{por}} Mi ne scias ĉu ne estus eblecoj uzi ankaŭ ŝablonon "informkesto programaro", sed ĉiukaze la pli ofta kazo estas uzi ĝin por unuopa programo, kaj la ekzemplo de Taylor tre konvinke bildigas tion. Sed eĉ se estus (aŭ iam ekestus) iuj paĝoj pri programaroj, por kiuj ni ne volus uzi informkeston "programoj", tio tamen ne estas problemo. Estas ŝablonoj "informkesto monto" KAJ "informkesto montaro", "informkesto insulo" KAJ "informkesto insularo", do ankaŭ ĉi tie en kazo de neceso povas ekesti dua ŝablono, se ĝi urĝe bezonatos. Sed la alinomigo nun sendube utilas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:30, 8 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 8 feb. 2026 (UTC) == [[Oktopieduloj]] => [[Polpoj]] aŭ [[Polpo]], [[Polpo]] => [[Oktopodo]] == En 2018 [[Uzanto:Rdelre]] alinomis la artikolon pri ordo Octopoda de [[Polpo]] al [[Oktopieduloj]] kaj kreis novan artikolon sub la titolo [[Polpo]] pri genro ''Octopus''. Mi trovas neniun spuron de interkonsultiĝo pri tiu ŝanĝo. Kaj en PIV mi trovas neniun spuron, ke iu ajn vorto "oktopiedulo" ekzistas. Male, ĝi uzas "oktopodo" por ''Octopus'' kaj oni povas konkludi de la difino ke "polpoj" estas Octopoda. En la Tekstaro evidentas, ke "polpo" estas la sola vorto uzata en komuna lingvaĵo. Ankaŭ tio apogas la ideon, ke "polpo" signifas Octopoda, ĉar ordinaraj homoj kutime scias distingi Octopoda de aliaj bestoj sed ne scias distingi ''Octopus'' de aliaj Octopoda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:56, 4 jan. 2026 (UTC) :Dankon, [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]]. :Verdire, la komento ke ordinaraj homoj kutime ne scias distingi ''Octopus'' de aliaj ''Octopoda'' ne plene veras. Se vi montrus al ordinara homo la foton de [[Argonaŭto (biologio)|argonaŭto]], ano de ''Octopoda'' kun konko, li dirus ke ĝi ne estas polpo, kvankam la artikolo priskribas ĝin kiel "pelaga polpo". --- Aldone, enciklopedioj ne pritraktas nur aĵojn konatajn de ordinaraj homoj. :Vi tamen pravas, ke "Oktopieduloj" ne estis bona elekto (mi ne plu memoras, post 7 jaroj, kial mi uzis ĝin). "Oktopod-o", kvankam neoficiala, estas simila al aliaj sciencaj radikoj bazitaj sur internaciaj sciencaj nomoj, do estas kialoj por subteni ĝin. Ankaŭ la kunmetaĵo "Okpieduloj" estus uzebla. Estas nur ia problemo, ĉar ambaŭ povas rilati kaj al ''Octopoda'' kaj al ''Octopus''. :Pri via propono uzi "Polpoj" (aŭ "Polpo") pri ''Octopoda'' kaj "Oktopodo" pri ''Octopus'', mi konsentas. Mi favoras [[Polpoj]] pri la ordo. Pri la genro ''Octopus'' mi sugestas - kiel en aliaj vikipediaj artikoloj (ekzemple [[Hirundo (genro)]], [[Lotuso (genro)]]) - aldoni la vorton "genro" por klareco: [[Oktopodo (genro)]] aŭ [[Okpiedulo (genro)]]. --[[Uzanto:Rdelre|Rdelre]] ([[Uzanto-Diskuto:Rdelre|diskuto]]) 11:10, 5 jan. 2026 (UTC) ::{{re|Rdelre}} Mi dankas vian komprenon pri la plej gravaj aferoj, kaj ankaŭ la informon pri argonaŭtoj. Ankaŭ mi ne estus rekoninta ilin kiel polpojn. Ĉiam estas io nova por lerni! ::En kiu senco "oktopodo" povas rilati al Octopoda? Laŭ mia kompreno nia sola bona fonto estas PIV, kaj tio senambigue diras, ke ĝi signifas ''Octopus'' [https://vortaro.net/#oktopodo_kd]. Normale laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]] aldono inter krampoj uziĝas nur kiam pluraj artikoloj havus saman titolon. Aŭ ĉu iu alia vikipediisto opinias, ke ĉi tie estas motivo por escepto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:20, 9 jan. 2026 (UTC) :::{{farite}} --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:41, 21 jan. 2026 (UTC) ::::Kvankam jam tro malfrue, mi konsentas pri la ŝanĝoj, kaj aparte tre subtenas la gvidlinion ke "aldono inter krampoj uziĝas nur kiam pluraj artikoloj havus saman titolon". Ĉio iris bone ĉi tie, kvankam ne pliaj homoj kundiskutis. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:22, 8 feb. 2026 (UTC) == Turo de la Pucelo > Virgulina turo == La titolo [[Virgulina turo]] (facile komprenebla esperanta vorto) ekde jaroj gvidas al la definitiva artikola titolo [[Turo de la Pucelo]] (tute ne komprenebla pseŭdoesperanta titolo). En tio kompreneble la vorto pucelo estas la dubinda - [https://vortaro.net/#pucelo_kd PIV en ĉiuj ĝisnunaj eldonoj de 1970-2020] ne konas ĝin, kaj [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#NeoGlo ReVo nur indikas ke estu neoficiala neologismo, tre malofta, en senco de "juna virgulino"] (cetere vikipedio kaj vikivortaro same '''ne''' havas la vorton, krom en tiu ĉi titolo, sed tio ne estas forta argumento, ĉar ĉiu povas ĉiusekunde krei eron - tamen ĝis nun neniu faris). En tio ne estas klara, kio estus "aparte juna": ĉu ne plenkreska, do ĝis 17 jarojn aĝa, aŭ ĉu antaŭ la unua menstruo, individue ekde la 9-a ĝis 14-a jaro, aŭ ĉu antaŭ la lerneja aĝo, 5- ĝis 6-jara??? Ĉar mi same ne trovas ĝin en iu du-lingva Esperanto-vortaro, tiuj demandoj eĉ ne estas facile respondeblaj, kaj eĉ se, ankoraŭ estas la demando kiaj aĝoj de junulinoj aŭ infanoj la 12-jarcenta turo en Bakuo celus. Laŭ mia kompreno virgulino estus simple virino kun neŝirita himeno, kiu do garantiite ne jam amoris - se estus simple tiu difino por "pucelo", tiam la aldona vorto tute ne havus sencon - tiam oni tuj povus uzi la kutiman vorton virgulino. Se ĉiuj tiuj demandoj ne estas klaraj, tiam probable pro tio ke oni tiom "tre malofte" uzas la neologismon. Kaj la strangaj vortokreoj en tio ankoraŭ ne finiĝis. En vikidatumoj ankoraŭ indikiĝas "alternativa nomo": "Turo de la Pucelino", tio estas vortokreo tute absurda: Se laŭ ReVo pucel'o estas aparte juna virg'ul'in'o, tiam pucel'in'o estas aparte juna virg'ul'in'-in'o - tiu kombino plene ne konvinkas. Plie en la alilingvaj formoj de la vikipedia titolo pri la turo kiujn mi komprenas mi vidas nur ekvivalentojn al simpla vorto "virgulino". La uzanto Petr Tomasovsky en sia diskutpaĝo solene informis, ke ekde aŭgusto 2025 li ne plu partoprenas en Vikipedio. Konsiderante kiom malfacile estis ekhavi iuspecan interkonsenton kun li, kiam li ankoraŭ partoprenis, tio eble eĉ estas bona memvola decido. Sed eĉ se li ankoraŭ estus, iu juĝo de li "mi ŝatas la vorton pucelino kaj mi volas propagandi ĝin, laŭ mi ReVo malpravas kaj PIV entute nekompetentas" ankoraŭ ne estus aŭtoritata referenco. Sume mi volas proponi entute forpreni la alidirektilon de la titolo [[Virgulina turo]] al la definitiva artikola titolo [[Turo de la Pucelo]] - kaj uzi la normaluzan unuan titolon kiel titolo de la teksto pri la malnova turo en Bakuo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:09, 8 feb. 2026 (UTC) :Forte {{por}} "pucelo" estas stranga, neesperanta vorto kaj neuzenda. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 19:38, 4 mar. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 09:31, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Komunlingva nomo]] => [[Ordinara nomo]] == Saluton. En 2010 mi kreis tiun artikolon kun la titolo Komunlingva nomo. Pasis jaroj kaj en 2020 Moonbri movis paĝon Komuna nomo al Ordinara nomo: Esperanta "'komuna" ne samsignifas kun angla "common", franca "commun" ktp. Laŭ mi, li tion faris ege prave. Tamen en 2023 Sergio movis paĝon Ordinara nomo al Komunlingva nomo: La tradicia termino Esperanta. Kvankam tiu alia titolo ne estas erara, ordinara plej taŭgas (en PIV Konforma al la ĉiutaga uzado, al la kutimo; ne diferencanta de la plimulto el la okazoj), tio estas male al la [[scienca nomo]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:03, 23 feb. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Estus pli bone, se Sergio estus bonorde proponinta kaj diskutinta sian alinomadon. Tamen ĉi tiu propono ne donas kialojn por dubi lian pravigon "tradicia termino Esperanta". Kaj eĉ laŭ la logika flanko, "komunlingva" ŝajnas pli bona - jes, ĝi estas pli ordinara ol scienca nomo, sed nur precize en tiu senco, ke ĝi estas en lingvo komuna al fakuloj kaj nefakuloj anstataŭ kvazaŭlatina sciencfaka kodo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:29, 11 mar. 2026 (UTC) == Kondensilo -> Kapacitilo == @[[User:DidCORN]] -- [[Kondensilo]] -> [[Kapacitilo]] ĉar '''Kapacitilo''' provizas [[Kapacitanco|kapacitancon]], ne [[Kondensado]]n. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:56, 25 feb. 2026 (UTC) == Fabeloj de H.C. Andersen == Estas propono alinomi jenajn fabelojn al jenaj titoloj kiujn Zamenhof elektis por siaj klasikaj tradukoj: * [[La novaj vestoj de la Imperiestro]] => [[La novaj vestoj de la reĝo]] {{farite}} * [[La marvirineto]] => [[La virineto de maro]] Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 19:34, 4 mar. 2026 (UTC) :Estas po unu voĉo {{por}} la alinomado en respondaj diskutpaĝoj, kaj estas neniu kontraŭa voĉo. Do entute la opinio estas (iom) pozitiva. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 10:59, 11 mar. 2026 (UTC) Ankoraŭ pliaj: * [[La knabineto kun la alumetoj]] => [[Knabineto kun alumetoj]], vidu [https://www.steloj.de/esperanto/fabeloj2/alumetoj.html jen] {{farite}} * [[La tindrujo]]/[[La fajrilo]] => [[Fajrilo (Andersen)|Fajrilo]] {{farite}} * [[La princino sur pizo]] => [[Reĝidino sur pizo]] {{farite}} * [[La malbela anasido]] => [[Malbela anasido]] {{farite}} [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 12:05, 16 mar. 2026 (UTC) :Necesas trarigardi la zamenhofajn tradukojn. Eble troviĝas pli da alinomendaj artikoloj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:35, 16 mar. 2026 (UTC) :Resume {{por|por}} la ekzakta kopiado de la fabelotitoloj kiujn uzis Zamenhof. Pri la [[La novaj vestoj de la reĝo]] tio kreas bizaran situacion ke en la dana kaj pli malpli ĉiuj eŭropaj lingvoj estos "imperiestro", dum ĉe ni kaprice "reĝo", sed la fabeloj tradukitaj de Zamenhof ne estas sekretoj, kaj estas bone unuece uzi ekzakte tiujn titolojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:55, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} titoloj de kanonaj esperantaj tradukoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:10, 26 mar. 2026 (UTC) :{{por}} zamenhofa formo de titoloj. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 00:43, 28 mar. 2026 (UTC) == Kategorio:Vikipedio:Vikipedio == [[:Kategorio:Vikipedio:Vikipedio]] -> [[:Kategorio:Administrado de Vikipedio]] aŭ [[:Kategorio:Vikipedia administrado]] Jam proponite sur [[Kategorio-Diskuto:Vikipedio:Vikipedio]] @[[User:Salatonbv]] Pluroblaj nomspacaj prefiksoj estas fuŝaĵo kaj konfuzigaĵo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:49, 4 mar. 2026 (UTC) :{{por}} [[:Kategorio:Vikipedia administrado]] akorde kun aliaj vikipedioj ([[d:Q2944611]]). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:14, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} [[:Kategorio:Vikipedia administrado]] [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 01:42, 19 apr. 2026 (UTC) :: {{farite}} @[[User:Salatonbv]] -- [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:22, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Transbajkalo]] => [[Transbajkalio]] == Pli korekta nomo de la regiono, fiksita en la [https://rueo.ru/sercxo/Забайкалье Kondratjev-vortaro]. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:23, 15 mar. 2026 (UTC) :{{re|RG72}} Mi komprenas la argumenton, sed klaras ke ambaŭ tekstoj jam havas enhavojn, kompreneble tre similajn, sed laŭ vikidatumoj tamen distingitajn. La unua nun estas malformala geografia regiono sen fiksaj limoj, la dua estas federacia subjekto de Rusia Federacio kun tre konkretaj limoj kaj difiniĝo. Ne eblas simple movi la nunan tekston al dua titolo, ĉar tie jam estas teksto. Krome atentindas ke la koncerna kategorio pri la federacia subjekto tute bizare havas tutalian nomon, "Zabajkala regiono". Ĉu la geografia regiono iĝu "Transbajkalio" kaj la subjekto iĝu "Transbajkala regiono" (kun samnoma kategorio), aŭ kio estus via propono?? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:10, 24 mar. 2026 (UTC) ::Se ni sekvu la jaman lingvotradicion, ni alinomu la duan artikolon al "Transbajkala regiono". La unua artikolo temas pri regiono geografia, la dua celas federacian subjekton, do administran regionon. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:46, 24 mar. 2026 (UTC) :::Tiam {{por}} la nun klara propono. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:49, 24 mar. 2026 (UTC) == [[:Kategorio:Orkestrestroj]] => [[:Kategorio:Dirigentoj]] == Nun estas du kategorioj pri la sama afero. Mi proponas meti ĉiujn respektivajn artikolojn sub la dua kiel plej konvena. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:48, 18 mar. 2026 (UTC) :{{por}}--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:30, 23 mar. 2026 (UTC) :{{por}}--[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 12:12, 28 mar. 2026 (UTC) :{{por}} [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 01:40, 19 apr. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 08:50, 19 apr. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:34, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Vizelo]] => [[Neĝmustelo]] == '''Neĝmustelo''' troviĝas interalie en la granda germana-Esperanta vortaro de Erich-Dieter Krause, kaj Carl Støp-Bowitz uzis ĝin en sia IKU-prelego en 1991. Same kiel ''vizelo'' ĝi mankas en PIV, sed malkiel ''vizelo'' ĝi estas kumetaĵo, kies senco estas facile divenebla, ĉar '''neĝmustelo''' estas rekta traduko de la scienca nomo ''Mustela nivalis''. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:27, 21 mar. 2026 (UTC) :{{por}} fidante la enketon de la proponinto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:02, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} Kunmetita vorto ĉiam estas pli saĝa ol tute novinventita vorto ne en vortaroj, se ĝiaj elementoj estas bone kompreneblaj, kaj [https://vortaro.net/#neĝo_kd neĝo] kaj [https://vortaro.net/#mustelo_kd mustelo] sendube estas, eĉ se oni eble devas biologie lerneti kio ekzakte estas musteloj. Kompare la vorto vizelo nur kompreneblas se oni hazarde konas similan formon en iu nacia lingvo - tia neologismo estas tolerebla se ĉiuj Esperanto-vortaroj klarigas pri kio temas, sed ĉi tie ne nur PIV kaj Reta Vortaro malkonas tian vorton, mi ankaŭ ne trovis alian vortaron kiu konus la vorton. Krome la argumentoj pri fontoj de Krause kaj Støp-Bowitz estas aldona pluso por "neĝmustelo". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:53, 24 mar. 2026 (UTC) '''Farite''', ĉar neniu kontraŭis kaj pasis jam unu semajno. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 22:08, 28 mar. 2026 (UTC) == [[Irana milito de 2026]] => [[Milito de Usono kaj Israelo kontraŭ Irano]] == La artikolo estas neriproĉebla, sed la titolo estas tia en kelkaj lingvoj, dum en aliaj pli ĝuste estas [[Milito de Usono kaj Israelo kontraŭ Irano]], ĉar la nuna titolo ŝajnigus, ke estas milito '''de''' Irano, kaj fakte la milito ne estas jam nur '''en''' Irano.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:35, 23 mar. 2026 (UTC) :{{sindetena}} Mi kreis la artikolon kaj elektis la titolon cele al simpleco, kaj konsiderante ke la plejparto de la milito okazas en Irano kaj pri Irano. Sed mi komprenas ke la proponita titolo estas pli proksima al kompleteco, kaj ke tio povas esti aparte dezirinda en dolora temo kiel milito. Do mi ne konvinkiĝis apogi la ŝanĝon, sed ne malfeliĉos, se oni interkonsentos fari ĝin. Verŝajne iu nomo poste fariĝos norma en fidindaj fontoj, kaj tiam ĉiuokaze necesos repensi nian elekton. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:13, 24 mar. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Mi komprenas deziron subtreki ke temis pri atako kontraŭ Irano, sed ĝenerale ni ne nomas la artikolojn tiel. Kutime je la nomo estas uzataj loko de milito, ekzemple [[Afgana milito (1979-1989)]], [[Iraka milito]] ktp) aŭ milita kaŭzo ([[Opia milito]] ks). La sola escepto estas [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022]], sed tiu ĉi titolo estas tutevidente propaganda kaj ŝanĝenda al neŭtrala ''Rusia-Ukraina milito'' aŭ io simila, ĉar pli frua milito en la sama lando nomiĝas [[Donbasa Milito]]. Do ni sekvu la jaman tradicion kaj la agresan karakteron de la uson-israela atako montru en la artikolo mem. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:49, 24 mar. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Mi havas la impreson ke la milito de Rusio en Ukrainio estis aŭ estas iom aparta, sed ne volas revarmigi la poton ĉi tie kie temas pri alia milito. Sed "Irana milito de 2026" '''ne''' diras ke temus pri milito de Irano, sed pri milito de 2026 kiu iel rilatas al Irano. Kaj tio ĝustas. Mi ĝojos se tiun militon oni ne devos renomi en 2027 "Irana milito ekde 2026", sed por la momento la titolo ŝajnas al mi bona. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:56, 24 mar. 2026 (UTC) ::{{kom}} La milito en Ukrainio ŝajnas io aparta nur danke al amasa cerbolava propagando kaj totala blokado kaj/aŭ marĝenigo de alternativaj informfontoj, faritaj de regantaj elitoj en Eŭropo kaj Nordameriko. Plejparto de la mondo ekster tiu ĉi areo traktas ĝin ĝuste kiel unu el multaj konfliktoj inter okcidentaj ŝtatoj, batalantaj pri povo kaj nacia sekureco, kaj pro tio ili ne konsideras ĝin iel rilata al si, do daŭrigas rilatojn kun ambaŭ flankoj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:44, 24 mar. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}}1. La militon (kaj ties tuton ekde 1979, kaj la nunan, espereble finan, fazon) provokis ekstremisma konduto de la irana reĝimo, ne la landoj, kiuj estas viktimoj de ĝiaj atakoj. 2. Nun (fine de marto de la jaro 2026-a) jam 30 landoj rezistas la atakojn de la irana reĝimo. Do, la milito estas ĝuste ''irana'' el ĉiuj vidpunktoj. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 14:29, 26 mar. 2026 (UTC) :: {{por}} alinomigo, la milito estas kreajxo de Usono. Tamen eblus konservi la jaron "2026" en la titolo. La sola kaŭzo kial Irano ataketas 30 (?!) kalifatojn estas ke ili gastigas usonajn teroristojn. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:02, 19 apr. 2026 (UTC) == Ĉu la ĉefurbo de Kataro estas Daŭho aŭ "Doho"? == La milito kompreneble influas ĉiujn ŝtatojn ĉe la Persa Golfo, ankaŭ Kataron, kaj tial mi ĵus konsciiĝis pri strangaĵo kiu ĉe ni jam ekzistas ekde februaro 2007, kaj certe multaj jam miris pri ĝi, sed mi nur ĵus ekmiris: La ĉefurbo de Kataro ĉe ni nomiĝas "Doho aŭ [[Daŭho]] aŭ Dohao". La tekston ekfaris anonimulo en 2007 je la titolo "Doho", kiu tiam estis tre aŭdaca elekto, sed intertempe post 2007 "produktis" kelkajn ekzemplojn favore al tiu formo. Pri "'''Daŭho'''" la ekstervikipediaj referencoj estas senkompare plej konvinkaj: * La [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago ([[:dosiero:Ormuza markolo en PdlM 1971.png|vidu!]]), * la poŝkalendaro de [[Monato (gazeto)|''Monato'']] el Antverpeno (jam citita en la unua versio de la vikipedia teksto de feb. 2007) * kaj ankaŭ [https://vortaro.net/#Da%C5%ADho_kd NPIV (vidu!)] en la eldono de 2020, en presita formo kaj ankaŭ rete, uzas por ĝi la nomon ''Daŭho'' * [[Monato (gazeto)|''Monato'']] ankaŭ en artikoloj uzas la formon "Daŭho", ekz. en la teksto [https://www.monato.be/2013/011003.php Evgeni Georgiev: "Gravas agoj, ne paroladoj" de 2013] * [[Reta Vortaro]] salomone [https://reta-vortaro.de/revo/art/doh.html# listigas] ĉiujn formojn "Daŭho", "Doho" kaj "Dohao". "'''Doho'''" laŭdire estas uzata en la socialisma [[Monda Asembleo Socia]] fondita en 2005 ('''sen''' ekstervikipedia referenco, nur estas aserto) kaj en ''[[Le Monde diplomatique en Esperanto]]'': ankaŭ pri tio en la vikipedia teksto ĝis nun ankaŭ mankis ĉia referenco, sed [[Reta Vortaro]] notas du ekzemplojn, [https://tekstaro.com/t?nomo=mondediplo-2008&sekcio=MondeDiplo-1604 de majo 2010] kaj [https://eo.mondediplo.com/article2674.html de oktobro 2018]. :<small>Ankoraŭ mi povus citi [https://europeantimes.news/eo/2025/11/not-just-dreams-but-rights-social-justice-in-focus-at-doha-summit/ artikolon "Ne nur revoj, sed rajtoj: Socia justeco en fokuso ĉe la pintkunveno de Doho" de novembro 2025] en la retgazeto ''The European Times'' (gazeto ŝajne ankoraŭ tute nekonata en wiki.eo, ĉu? Eĉ vikidatumoj ŝajne ne konas ĝin, krom [[:d:Q99003875|jen miniatura aludo]]), sed ĉar jam ekde februaro 2007 wiki.eo propagande reklamas la formon "Doho" kaj la artikolo estas nur de novembro 2025, dubindas ĉu ne la skribinto, eble estis eĉ AI-algoritmo, apogiĝis je Vikipedio.</small> Pri la teorie inventebla formo "'''Dohao'''" ĝis nun mankis en Vikipedio ĉia ekstervikipedia referenco. [[Reta Vortaro]] pri tiu formo notas du dubindajn pruvojn: la artikolo [[:n:Norvega atleto gajnis la oran medalon ĉe la Atletika Monda Ĉampioneco en Dohao|«Norvega atleto gajnis la oran medalon ... en Dohao»]] de oktobro 2019 el '''[[vikinovaĵoj]]''' kiel ekstervikipedia referenco estas '''senutila''', ĉar tute ne "ekstervikipedia" (ĝi eble nur spegulas la privatan preferon de la uzanto "Chaetodipus" el 2019) kaj [http://www.china.org.cn/95e/world/news211.htm laŭdira artikolo "Ĉina delegacio ĉeestos la ministran konferencon de MKO en Dohao"] el "China Interreta Informa Centro" estas bedaŭrinde rete tute fuŝita retpaĝo. Sume la referencoj pri "Daŭho" daŭre estas plej konvinkaj, kvankam eblas konstati penojn enkonduki novan formon "Doho" ekde 2007. Eble la ekfaro de la vikipedia teksto [[Doho]] en 2007 estas jam frukto de tiu nova kampanjo, aŭ eble ĝi estas bazo de la modo, ĉar "normalaj esperantistoj" kompreneble tre orientiĝas laŭ la Vikipedio en Esperanto kaj konsideras ĝin valida informfonto. Sume mi estus por apliko de la origina kaj daŭre plej konvinka formo "Daŭho" en wiki.eo. Same en 2020 pledis jam {{re|Wierzbowski|Susomoinhos}} sed ili ne komencis disputon ĉi tie, nur notis sian proteston en la artikola diskutpaĝo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:17, 24 mar. 2026 (UTC) La [[Esperanto-rusa vortaro de Kondratjev]] tekstas: Daŭho [https://rueo.ru/sercxo/доха] [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:47, 24 mar. 2026 (UTC) :Mi ne volas prisilenti, ke kolego Moldur post atenta serĉado ankoraŭ trovis unu validan referencon por la tria alternativo, "Dohao": https://bertilow.com/lanlin/azio.html - Mi ne bone komprenas, kial ankaŭ Bertilo Wennergren kontribuas pri tri nomoj de unu urbo, kiu en la unua eldono de PIV en 1970 ankoraŭ estis tute forgesita. Sed bone, nun kiam la referenco estas konata, oni povas kunkonsideri ĝin. Sed tamen, restas nur 1 valida referenco por "Dohao", du artikoletoj el ''Le Monde diplo'' por "Doho", kaj ĉiuj aliaj referencoj ĝis nun por "Daŭho". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:46, 24 mar. 2026 (UTC) :::Do, por "Daŭho", fontojn vidu supre. Kial ni havus PIV, se ni tamen tiom ofte pridubis ĝian aŭtoritaton? Ĝi aparte ekzistas pro tio, ke unuopaj esperantistoj hobie emas inventi proprajn esperantigojn, kaj en PIV eblas arbitracie vidi kiu estas la plej oficiala formo, sen longaj kaj vanaj disputoj... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:18, 13 apr. 2026 (UTC) == [[Minĵetilo]] => [[Bombokanono]] == [https://vortaro.net/#bombokanono_kd PIV]: '''bombokanono'''. Mallongtuba kanono, kiu pafas preskaŭ vertikale, donante al la bombo malfortan startrapidecon. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:41, 9 apr. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Atente sekvinte la ĝisnunan diskuton, mi konkludas, ke estas pli prudente dume ne ŝanĝi la titolon de la artikolo kaj ne miksi apartajn artikolojn, almenaŭ ĝis kiam stabiliĝos distingado de historiaj kaj modernaj sencoj de tiu grupo de armiloj (mortiroj, haŭbizoj, minĵetiloj, grenadoĵetiloj ks). Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 08:56, 12 apr. 2026 (UTC) {{komento}} Jes, ''[[bombokanono]]'' ŝajnas pli bona ol ''[[minĵetilo]]'', sed la afero estas pli komplikita, ĉar Vikipedio havas ankaŭ artikolon kun la fuŝa titolo ''[[Mortero (armilo)]]'', kaj al mi ne estas klare, ĉu ''[[haŭbizo]]'' estas speco de [[bombokanono]], aŭ io aparta. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 09:05, 10 apr. 2026 (UTC) :''Mortiro'' (''mortero'' estas "Miksaĵo de kalko kun sablo, per kiu oni kunigas la ŝtonojn aŭ brikojn de muro, konstruaĵo ks"[https://vortaro.net/#mortero_kd ]) kaj ''haŭbizo'' estas specoj de kanono, kies nomoj nun uzeblas plejparte kiel historiaj terminoj, do ili bezonas apartajn artikolojn kun akcento je historiaj aspektoj. ''Minĵetilo'' estas paŭsaĵo de la slava (rusa, ĉeĥa ktp) termino. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:16, 10 apr. 2026 (UTC) {{kontraŭ}} Eble mi tamen kontraŭas la precizan proponon, ĉar pli bone estas alinomi: [[Mortero (armilo)]] => [[Bombokanono]]. Poste la enhavo de "[[minĵetilo]]" estu kopiita al "[[bombokanono]]", kaj fine "[[minĵetilo]]" sendu al "[[bombokanono]]". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 05:57, 11 apr. 2026 (UTC) :Mortiro estis reala armilo, vaste uzita kaj pro tio artikoloj pri ĝi ekzistas en pluraj lingvoj. Por kio perdi tiun ĉi artikolon? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:58, 11 apr. 2026 (UTC) {{komento}}: Diferenco inter kanono kaj minĵetilo estas en trajektorio de pafado. La kanono pafas rekte, la minĵetilo per arko. Laŭ PIV "ĵetilo" estas ilo por ĵeti malproksimen pezan rondan objekton, do minĵetilo ĵetas minojn. Minĵetilo estas do ĝusta termino en Esperanto. El ĵetiloj estas ĉi tie ankaŭ ekz. [[flamĵetilo]]. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 08:32, 11 apr. 2026 (UTC) :Ni sekvu la jaman tradicion kaj vortarojn, ne inventu novajn vortoversiojn senbezone. Kanonoj pafas ne nur rekte, sed ankaŭ (plej ofte) arke. Krome la bomboj, sendataj de bombokanono, plejparte ne estas rondaj kaj apenaŭ diferencigeblas de tiuj kanonaj. Ili same eksplodas tuj post trafi obstaklon, ne atendas sian viktimon en akvo aŭ tero kiel veraj minoj. Do temas pri speco de kanono sendanta specon de bomboj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 09:31, 11 apr. 2026 (UTC) :Bombokanono – tiu ĉi nomo sonas kiel io el arsenalo de pirata ŝipo aŭ fantazia sieĝmaŝino, sed ne kiel preciza infanteria armilo pafanta malantaŭ la horizonto. :Minĵetilo - ĝuste tial, ke la minĵetilo estas difinita per la maniero de pafado (malantaŭ monteto) kaj ne nur per tipo de eksplodaĵo, la nomo "minĵetilo" por la armilo estas multe pli preciza. Bombokanono estas ja pli komprenebla por laiko, sed teknike prenite tio estas kontraŭparolo - kanono, kiu ne estas kanono. Se vi tradukas instrukciojn por videoludo, mi sincere rekomendas uzi vian proponon tie. :En Esperanto la vorto "bombo" evokas pli aviadilan bombon. La pafaĵo el minĵetilo estas en Esperanto teknike pafgrenado aŭ minĵetaĵo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 10:19, 11 apr. 2026 (UTC) Ĉio ĉi estas interesa, sed ni havas la jaman tradicion de lingvouzo kaj dubindan proponon de nova vorto, bazitan sur paŭsaĵo de aliaj lingvoj. Mi aldonu ke en Esperanto ''mino'' elvokas pensojn pri eksplodaĵo metita teren aŭ akven por eksplodi kiam ĝi estos tuŝita, certe ne eksplodaĵon pafatan por eksplodi tuj ĉe sia celo. Do solvante unu (laŭdiran) problemon, vi kreas la alian. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:29, 11 apr. 2026 (UTC) Mi ne konsentas, ke mi 'kreas problemon' defendante la precizan kaj establitan terminon 'minĵetilo'. Male, la problemo aperas ĝuste per la provo senbezone enkonduki neologismon 'bombokanono', kiu estas teknike konfuza kaj balistike nelogika. Se vi insistas pri lingva eksperimento anstataŭ faka precizeco, estas vi, kiuj kreas malkonformecon kun la ĝisnuna tradicio kaj vortaroj. Mi ne intencas plu diskuti pri tiu ĉi artefarita afero – por mi la valida termino restas 'minĵetilo'. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 10:55, 11 apr. 2026 (UTC) :La vorto ''bombokanono'' estas en PIV kaj militvortaroj, la vorto ''minĵetilo'' estas nenie, tamen vi asertas malon kaj nomas la PIV-vorton ''eksperimento''. Tro strange kaj emocie por la enciklopedio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 17:35, 11 apr. 2026 (UTC) :{{por}} Citiĝis PIV kiel pruvo ke "bombokanono" uziĝas, citiĝis neniu pruvo ke "minĵetilo" uziĝas. {{kontraŭ}} kunigo, ĉar la du artikoloj estas klare distingataj. Mi ne plene konvinkiĝis pri tio, kiu el la du havu la titolon "bombokanono", sed volus ke tiaj duboj ne fariĝu preteksto por daŭrigi la nunan staton. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:34, 11 apr. 2026 (UTC) Via kritiko kontraŭ 'minĵetilo' estas tute nelogika kaj malkonsekvenca. Se al vi malplaĉas tiu ĉi vorto, vi devus same ataki ankaŭ la terminon 'flamĵetilo', kiu baziĝas sur tute identa principo de vortformado. Tamen, 'flamĵetilo' al vi ne ĝenas. Ŝajne via obsedo pri la neologismo 'bombokanono' fontas ne el lingva logiko, sed el ia stranga fiksado je la vorto 'bombo'. Viaj argumentoj havas la saman nivelon kiel babilado ĉe la kaso pri krosantoj, kiuj hazarde similas al bomboj. Se vi volas esti seriozaj redaktantoj, vi ne povas uzi duoblajn normojn laŭ via nuna humoro. Minĵetilo restas faka termino, ĉu vi vidas en ĝi krosantojn aŭ ne. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 07:27, 12 apr. 2026 (UTC) :Pardonon, sed via parolo iĝas tute nekomprenebla. ''Krosanto''? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:47, 12 apr. 2026 (UTC) {{kontraŭ}} Kvankam via malkapablo ĝuste nomi tiun ĉi armilon ne signifas, ke la traduko 'minĵetilo' estas malĝusta. Mi kontraŭas la alinomigon, ĉar 'minĵetilo' estas la ĝusta esprimo por tiu ĉi armilo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 07:40, 12 apr. 2026 (UTC) {{kontraŭ}} '''bombokanono''' estas ne malpli fuŝa ol '''minĵetilo'''.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 09:28, 27 apr. 2026 (UTC) {{komento}} «'''Kanono'''» estas pafilego kies pafoj havas platan, preskaŭ rektan trajektorion. La koncerna pafilego pafas preskaŭ verikale, kaj tute malsimilas kanonon. '''Kanono''' estas miskvalita vorto kun 3 senrilataj kaj malkonvenaj signifoj. Ankaŭ '''mino''' havas 3 diversajn signifojn. La bona termino estas en ReVo: : [https://revaj.steloj.de/revo/dlg/index-2p.html#bomb.0opafilo '''bomb·o·paf·il·o'''] MIL Pafilego, plej ofte glattuba, por pafi bombojn laŭ alta, arkforma trajektorio, uzata ekz-e por pafi trans monto aŭ alia vertikala baro. Tipa bombopafilo konsistas el tubo, dukrura afusto, apoga plato kaj celilo. La kutimaj kalibroj estas 50–60mm (rota bombopafilo), 81–90mm (bataliona), 105mm (aŭ pli, regimenta). Kp haŭbizo. Estas mirinde, kiel la esperantistoj malvolas uzi klarajn kaj koterajn terminojn.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 09:28, 27 apr. 2026 (UTC) == [[Batalo de Slavkov]] => [[Batalo ĉe Austerlitz]] == Ni nomu la artikolon same kiel en ĉiuj enciklopedioj per tiutempa nomo de la setlejo, ne inventu unikajn Esperanto-formojn nekonatajn al la monda historiografio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:58, 12 apr. 2026 (UTC) {{por}} Ĝenerale oni uzu la tiutempajn nomojn, mi supozas. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:13, 12 apr. 2026 (UTC) :{{por}} sekvi la fontojn, sen trudo de propra sistemo, eĉ logika. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:35, 12 apr. 2026 (UTC) :{{por}}[[Batalo ĉe Austerlitz]]--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:39, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Batalo ĉe Austerlitz]]. – [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:51, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:19, 29 apr. 2026 (UTC) {{kom}} Kiel oni elektas inter "Batalo ĉe ..." kaj "Batalo de ..."? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:35, 14 apr. 2026 (UTC) :Bona demando, tion mi preteratentis. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:49, 14 apr. 2026 (UTC) {{por}} '''Batalo ĉe Aŭsterlico''', '''Aŭsterlica batalo'''.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:36, 29 apr. 2026 (UTC) {{Por}} '''Batalo ĉe Aŭsterlico''' – kaj la batalo, kaj la histotia nomo de la loko, kie ĝi okazis, estas internacie konataj kaj famaj por meriti uzadon de esperantigita lokonomo, kiu ja estas atestita en Esperanto. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 11:07, 29 apr. 2026 (UTC) == [[Mortero (armilo)]] => [[Bombokanono]] == PIV havas la vorton '''bombokanono''': "Mallongtuba kanono, kiu pafas preskaŭ vertikale, donante al la bombo malfortan startrapidecon" laŭ PIV 2020, aŭ "mallongtuba kanono, kiu povas pafi nur laŭ granda celangulo" laŭ testo.vortaro.net. La angla Vikipedio havas [[:en:Mortar (weapon)]], kaj la germana Vikipedio havas [[:de:Mörser (Geschütz)]], kaj tiuj artikoloj estas interligitaj. Angla-Esperanta vortaro de John Wells tradukas ''mortar'' per '''bombokanono''', kaj germana-Esperanta vortaro de Erich-Dieter Krause tradukas ''Mörser'' per '''bombokanono'''. Do ŝajnas al mi, ke la establita Esperanta vortaro estas '''bombokanono''', kaj ne "mortero", kiu laŭ PIV estas "miksaĵo de kalko, cemento kaj sablo". Pli da esplorado pri diversaj specoj de bombokanono kaj parencaj armiloj povus esti utila, sed mi kredas, ke ne necesas atendi tion por efektivigi la evidentan korekton. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 16:06, 12 apr. 2026 (UTC) {{kom}} [[Esperanto-rusa vortaro de Kondratjev]] havas paron [https://rueo.ru/sercxo/мортира ''мортира'' — ''mortiro'']. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 16:35, 12 apr. 2026 (UTC) {{kom}} Ja interese, sed tiu estas pli malnova vortaro, kaj ''mortiro'' ne estas en PIV. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 20:08, 12 apr. 2026 (UTC) : {{por}} bombokanono, vorto perfekte komprenebla ankaŭ por ĉiu ne-militisto. Pri mia ĵusa komento pri PIV vidu supre en ĉapitro "Daŭho". [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:21, 13 apr. 2026 (UTC) {{komento}} «Mortero» certe estas ŝanĝenda, ĉar laŭ la Fundamento ĝi havas alian signifon. Tamen mi preferus ŝanĝi ĝin al '''mortiro''' (kun historia signifo diferenca disde tiu de bombopafilo). En Esperanto oni povas paroli pri la nuntempo aŭ pri historio. En la 2ª mondmilito ankoraŭ ekzistis '''mortiroj''', kiel la jena germana: <gallery caption="Mortiro kaj bombopafilo"> Mörser Karl 'Adam' at the Tank Museum, Kubinka pic5.JPG|Mortiro (60 cm) Mortar M29.jpg|Bombopafilo </gallery> sed nun ilin anstataŭis haŭbizoj kaj bombopafiloj. La angla lingvo ne distingas inter ili; en aliaj lingvoj ili havas apartajn nomojn, kaj la termino sone simila al '''mortiro''' indikas ĝuste la malnovan pafilegon (ekz‑e la rusa [[:ru:Мортира]])--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 10:19, 27 apr. 2026 (UTC) == Diversaj hungaroj de nomo Péter Magyar == Mi simple kopias la jam diskutpaĝe ekkomencitan proponon ĉi tien, por pliaj komentoj: Ni bezonas alinomigi ĉi tie la tekston [[Péter Magyar (juristo)]] aŭ [[Péter Magyar (politikisto)]] al simple Péter Magyar kaj alinomi la samnomulo [[Péter Magyar]] al [[Péter Magyar (drumisto)]]. La unua estis ekkreita en 2024 kaj la dua en 2019, malgraŭ tio la unua estas multege pli fama. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:31, 13 apr. 2026 (UTC) :{{por}} En 2019 la alia Péter Magyar verŝajne estis pli konata, nun la afero kompreneble ŝanĝiĝis. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:44, 13 apr. 2026 (UTC) ::Proponu en [[VP:AA]], laŭ la normala proceduro. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 14:24, 13 apr. 2026 (UTC) :::{{por}} simpla nomo [[Péter Magyar]] por la politikisto, kaj kun aldonaĵo "...(drumisto)" aŭ "[[Péter Magyar (muzikisto)]]" por la muzikisto. Tiam ankaŭ eblas aldoni ŝablonon {{ŝ|aliaj signifoj}} supre de la paĝo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:11, 13 apr. 2026 (UTC) ::::PS Se ektroviĝos esperantaj tekstoj pri tria aŭ kvara Péter Magyar, oni povas senprobleme ekhavi apartigilon [[Péter Magyar (apartigilo)]], sed por nur du bonuloj tio estus troigo, kaj utilas havi la simplan nomon sen alfonaĵo por la politikisto, kiel prave proponis Sj1mor! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:29, 13 apr. 2026 (UTC) :{{por}}simple Péter Magyar.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:38, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} la politikisto sen interkrampaĵo, lia samnomulo kun "... (muzikisto)" aŭ "... (drumisto)". [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 11:44, 14 apr. 2026 (UTC) :{{Komento}} La hungara paĝo prezentas 7 personojn, tamen menciindas nur 3. Ĝi estas ofta nomo. [https://hu.wikipedia.org/wiki/Magyar_P%C3%A9ter_(egy%C3%A9rtelm%C5%B1s%C3%ADt%C5%91_lap)].--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 13:13, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} tute komprenebla. [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 23:20, 17 apr. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:41, 18 apr. 2026 (UTC) == [[Agonia kutimaro]] => [[Luktema kutimaro]] == Mi mem kreis la iaman artikolon adaptante alilingvajn nomon kaj etimologion el greka ''agon'', sed nun konstatas, ke agonio en PIV tute ne enhavas tiun signifon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:42, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} "Luktema" aŭ prefere "lukta", kiu estas perfekta traduko etimologie kaj sence, "agonia" havas rilatan devenon sed ŝanĝitan signifon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:45, 14 apr. 2026 (UTC) :{{komento}} Eble "lukta konduto" anstataŭ "kutimaro"? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:46, 18 apr. 2026 (UTC) ::Mi ne volis diri tion por ne komplikigi la aferon, sed ankaŭ mi pensas ke "konduto" estas pli trafa ol "kutimaro". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:20, 18 apr. 2026 (UTC) :::Mi preferus "konkurenca konduto" aŭ "rivaleca konduto". {{por}} "[[konduto]]". {{Kontraŭ}} "kutimaro", "agonia" kaj "lukt(em)a". - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:07, 18 apr. 2026 (UTC) ::::Ĉu ne prefere "konkura" ol "konkurenca", ĉar laŭ PIV "konkurenco" estas specife ekonomia konkuro? Krom tio, ankaŭ "konkura" kaj "rivaleca" ŝajnas al mi tute bonaj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:49, 18 apr. 2026 (UTC) :::::Do, ''[[konkura konduto]]''? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:42, 20 apr. 2026 (UTC) ::::::Laŭ mi jes (oni jam povas kalkuli min {{por}} iu ajn esprimo kun "konkura", "rival(ec)a", "lukt(-)a"). Mi esperas ke la diskuto pri la plej bona vortumo ne forgesigos nin, ke verŝajne ĉiuj konsentas ke la nuna vortumo estas la malplej bona. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:25, 21 apr. 2026 (UTC) == [[Cimo (insekto)]] => [[Litocimo]] == "Cimo (insekto)" ŝajnas esti maltaŭga titolo por ĉi tiu artikolo. [https://www.vortaro.net/#cimo_kd Laŭ PIV] kaj [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#cim.0o laŭ ReVo,] la esperanta vorto "cimo" povas indiki du grupojn de insektoj. Larĝsence, cimo estas [[heteroptero]] - signifo subtenata de la Fundamento. Mallarĝsence, cimo referas al la genro ''Cimex''. Tamen, ĉi tiu artikolo temas nek pri unu nek pri la alia, sed pri "litocimoj", ĉefe sed ne nur pri la specio ''Cimex lectularius''. Ĝi estas nun ligita al la vikidatumero {{wikidata|Q940337}}, sed laŭ mi ĝi estus fakte pli taŭga ĉe {{wikidata|Q48385308}}, datumero pri parazitaj cimoj kun la sama komuna nomo. Mi rekomendas alinomi la artikolon al "Litocimo", kaj ŝanĝi "cimo (insekto)" al alidirektilo al la artikolo [[Heteropteroj]] aŭ al la apartigilo [[Cimo]]. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 21:02, 17 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:42, 18 apr. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} La sola vaste uzata insekta senco, kiun (miascie) havas la Esperanta vorto "cimo" estas identa al la rusa vorto "клоп" (en zamenhofa tempo skribata kiel "клопъ", kaj tion klare indikas Fundamento!) aŭ la angla "bedbug". :Miaopinie estus prudente uzi la nomon "'''Cimo'''" por tiu ci artikolo, ĉar tio estas kerna vorto, de kiu estis adoptita por la komputista slangaĵo "'''Cimo (komputado)'''" kiel kompakta traduko de la simile mallonga anglalingva "bug", kaj la apartigila artikolo nomiĝu "'''Cimo (apartigilo)'''". :Tia estus, miaopinie, prudenta nomado de la artikoloj. :Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 06:25, 19 apr. 2026 (UTC) ::Tamen, laŭ [[Wiktionary:ru:клоп]], la rusa vorto "клоп" signifas kaj litocimo kaj [[hemiptero]]. (Temas pri grupo, kiu inkluzivas heteropterojn.) ::Kaj krome la Fundamento klare indikas ankaŭ la germanan "[[Wiktionary:de:Wanze|Wanze]]" kaj la francan "[[Wiktionary:fr:punaise|punaise]]", kiuj senambigue indikas heteropterojn (laŭ la sinonimaj sekcioj de la ligitaj paĝoj). La angla fundamenta traduko "[[Wiktionary:en:bug|bug]]" havas plurajn bestajn signifojn, sed interalie ankaŭ hemiptero (aŭ plej ofte heteroptero laŭ la artikolo ĉe "[[Wiktionary:en:true bug|true bug]]), kaj ne litocimo. Aliflanke, la pola fundamenta traduko "[[Wiktionary:pl:pluskwa|pluskwa]]" ja signifas nur litocimo (aŭ pli precize ''Cimex lectularius''). ::Do entute estas unu lingvo en la Fundamento, kiu sugestas, ke oni interpretu "клопъ" kiel litocimo, kaj tri lingvoj, kiuj sugestas, ke la ĝusta interpreto de "клопъ" estas "hemiptero/heteroptero". ::Cetere, laŭ mi verŝajne indus lasi la titolon de la apartiga artikolo senŝanĝa pro tio, ke kaj PIV kaj ReVo indikas du malsamajn taksonomiajn grupojn por la vorto "cimo". Do almenaŭ laŭ tiuj vortaroj, eĉ la kerna insekta signifo de la vorto ne estas senambigua. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 12:02, 19 apr. 2026 (UTC) :::{{por}} Laŭ argumentoj de la proponinto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:20, 19 apr. 2026 (UTC) :::Mi ne estas zoologo kaj ne povas juĝi fakan uzadon, sed komunlingve la sola senco kaj de la rusa vorto "клоп" kaj la Esperanta vorto "cimo" (kiun mi renkontis centojn, eble milojn da fojoj kaj en tekstoj, kaj en parola uzado) estas ĝuste la koncerna sangosuĉa parazito de homo (angle: "bed bug"). :::Tio ne malebligas fakan uzadon de la nomo "''Kлопы''"/"Cimoj" por diversampleksaj kaj daŭre reklasigataj zoologiaj taksonoj, sed tia uzado estas tro marĝena en komunlingva uzado por uzurpi la oftegan kaj kutiman nomon "клоп" kiel artikolnomon. :::Kompromise oni ja povas havi artikolon "Cimo" pri la komunlingva nocio kaj artikolon "Cimoj" pri la koncerna fake uzata taksono (verŝajne ''Heteroptera''). :::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:27, 19 apr. 2026 (UTC) :::Ne temas pri "''Kлопы''"/"Cimoj", sed pri "''Bettwanze''/''Cimex lectularius''/''Cimex lectularius''/...". Rigardu la aliajn lingvojn! Kaj la artikolo mem komenciĝas per la vorto '''Litocimo'''! Do ankaŭ ĝia titolo estus "[[Litocimo]]". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 20:23, 19 apr. 2026 (UTC) ::::Temas pri tio, kio jam en Fundamento nomiĝas cimo/''клоп''. Do ankaŭ la titolo estu "клоп". Tio, ke la zoologia nomenklaturo estas pli komplika kaj zigzage evoluis post la tempo de Fundamento, estas flanka detalo. ::::La ordinaran, normalan, atendeblan formon de la vorto ilustras, ekzemple, la teatraĵo pri socia "parazito", kiun verkis [[Vladimir Majakovskij]] kaj kiu nomiĝas simple kaj klare "Клоп", en la franca kaj angla tradukoj respektive "La punaise" kaj "The bedbug" (vidu la artikolojn en la koncernaj vikioj), kaj en Esperanto, nature, "La cimo" (vidu la artikolon "[[Vladimir Majakovskij]]". ::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 01:48, 20 apr. 2026 (UTC) :::::Titolo de teatraĵo estas tute alia afero ol titolo de enciklopedia artikolo. La titolo de la teatraĵo estas malpreciza, kaj tio estas tute akceptebla: oni povas diveni, ke temas pri litocimo kaj ne pri alia speco de cimo. Titolo de enciklopedia artikolo estu pli preciza. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:55, 20 apr. 2026 (UTC) ::::::La titolo de teatraĵo kaj ĝiaj tradukoj konvinke (ĉar oni zorge teadukas verkotitolojn) konfirmas tion, kion oni observas en normala, ĉiutaga kaj literatura, lingvouzado. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:37, 20 apr. 2026 (UTC) :Mi ĵus kontrolis en ''tekstaro.com'': la vorto "cimo" en la pridiskutata senco (kutima sangosuĉa insekto) aperas en diversepokaj tekstoj (eĉ de Zamenhof); la formoj "litocimo" aŭ "litcimo" ne aperas eĉ unufoje. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:59, 20 apr. 2026 (UTC) ::Tamen, ''cimo'' aperas nur 6-foje en tekstaro.com kun insekta senco, do ĝi apenaŭ estas ofta vorto, eĉ tiam, kaj en la hodiaŭa mondo litocimoj estas malpli oftaj ol en la tempo de Zamenhof, mi supozas. (Cetere, ''cimo'' aperas 4-foje kun la senco "eraro" kaj unufoje kun la dubinda senco "subaŭskultilo", kaj ŝajnas al mi ne tute certe, ke ĉe Szathmari temas pri litocimo kaj ne pri alia speco de cimo; la kunteksto ne estas tute klara.) Do mi restas tute ne konvinkita, ke ''cimo'' en Esperanto estu pli specifa ol ĝiaj angla, franca kaj germana tradukoj en la Fundamento. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:14, 20 apr. 2026 (UTC) == [[Ruĝa cimo]] => [[Fajrocimo]] == La artikolo [[Ruĝa cimo]] prezentas "ruĝa cimo" kiel la ĉefan nomon de la insekto, kaj "fajrocimo" kiel la komunan nomon. Tamen, ŝajnas al mi, ke "ruĝa cimo" estas inventaĵo de la verkintoj de la artikolo, ĉar mi trovas ĝin nur en fontoj rilataj al Wikimedia. [https://www.vortaro.net/#fajrocimo_kd PIV] kaj [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#cim.0o ReVo] mencias nur "fajrocimo" kaj ne "ruĝa cimo". Ĝi eĉ ne estas traduko de la scienca nomo ''Pyrrhocoris apterus'', ĉar ''Pyrrhocoris'' venas de grekaj vortoj por "fajro" kaj "cimo", kaj ''apterus'' signifas "senflugila". Do la nomo "ruĝa cimo" ŝajnas al mi tute foriginda el la artikolo, kaj la titolo estas ŝanĝinda. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 22:43, 17 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:39, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:49, 18 apr. 2026 (UTC) == [[:Kategorio:Animala fiziologio]] => [[:Kategorio:Besta fiziologio]] == La koncerna vikipedia artikolo en Esperanto nomiĝas "'''[[besta fiziologio]]'''", ne "animala fiziologio", kaj ŝajnas al mi ke bonus se baza teksto kaj baza kategorio havas saman titolon. Tial mi proponas alinomigon de la kategorio al la (pli sendiskute akceptebla nomo) "besta fiziologio". Tio kaŭzus remeton de 24 eroj al nova kategorio, tial pli bonas diskuti kaj laŭeble havi konsenton, antaŭ ol procedi pri la translokigo... Kompreneblas ke la esperanta koncepto de [[Bestoj]] en la latina lingvo estas ''Animalia'', tial por parolantoj de romanidaj lingvoj kaj de la angla la vorto ''"animal'-"'' povas ŝajni pli hejmeca, sed tamen en Esperanto la vorto Bestoj signifas ĝuste tion, kaj Esperanto ne estas romanida lingvo, ne estas dialekto de la itala aŭ de la angla (kvankam foje aspektas tiel)... Tial estas bone ke la vikipedia artikolo en Esperanto jam nomiĝas "'''[[besta fiziologio]]'''", nur la kategorio ĝis nun iras alian vojon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:49, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} ĉiutaga prefere ol teknika lingvaĵo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:21, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 17:44, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 22:44, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 01:38, 19 apr. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 06:50, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Natura historio]] => [[Biontologio]] == PIV ne havas "natura historio"; ĝi havas nur "naturhistorio (arĥaismo) = natursciencoj". La esprimo "natura historio" ŝajnas laŭvorta traduko el la angla/franca kaj mallogika en Esperanto. Do kial ne uzi la PIV-an vorton '''biontologio'''. (PIV indikas "arĥaismo", sed mi kredas, ke ĝi estas arkaika ĝuste tiel, kiel "natural history" en la angla estas arkaika: ĝi ne plu estas scienca fako.) [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:48, 19 apr. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} PIV indikas ke "biontologio" estas arkaika sinonimo de "biologio". [[Natura historio]] ne temas pri biologio ĝenerale (se ĝi temus, ĝi estus kunigenda kun [[biologio]]) sed specife pri observa anstataŭ eksperimenta metodaro por biologio. Kaj tiu koncepto ne estas arkaika nek eksa, kvankam la scienca sistemo malpli rekompencas ĝin nun ol antaŭ cent jaroj. (En mia kantono, preskaŭ ĉiu biologo kaj multaj ĉiĉeronoj havas en sia domo libregon ''Costa Rican Natural History'', jam kvardek jarojn aĝan sed neniel eksmodan.) :Aliflanke povas esti, ke la vortumo "natura historio" estas etnolingvismo. Sed ŝanĝo al alia misa vortumo ne helpos nin trovi la ĝustan. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:31, 19 apr. 2026 (UTC) :Ĉu iu havas alian proponon? La difino ŝajnas esti io simila al "Studo de vivuloj en maniero pli populara kaj priskriba ol strikte scienca". ("Biontologio" tute ne ŝajnas al mi "misa": vortaroj agnoskas, ke "bionto" signifas "vivulon".) [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:27, 20 apr. 2026 (UTC) ::Slavaj (kaj iuj aliaj) lingvoj uzas por tiu ĉi scienca kampo la nomon forme kaj sence similan al "'''Naturscienco'''". Tia memklariga kaj regula formo ŝajnas al mi akceptebla kaj trafa. Ĝi, krome, estas paralela al aliaj regulaj formoj por nomi sciencojn kaj sciencajn fakojn kiel, ekzemple, "lingvoscienco" kaj "komputoscienco". Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:30, 20 apr. 2026 (UTC) :::Bedaŭrinde, PIV donas alian sencon al la vorto '''naturscienco''', kaj tiu kunmetaĵo, eĉ se ĝi ŝajnus bona al slavlingvanoj, estus konfuza por parolantoj de la angla kaj la franca. Cetere, la Esperanta Vikipedio jam uzas la PIV-an sencon de [[naturscienco]]. Do tiu propono apenaŭ havas ŝancon, laŭ mi. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:19, 20 apr. 2026 (UTC) ::::Kial? "Naturscienco", miakomprene, tute konformas kun la nocio, kiun difinas PIV kaj tiu ĉi artikolo: en iu stadio ĝi estis tuteca studado de la naturo; poste eiaj brancoj specialiĝis kaj iĝis apartaj sciencoj kaj sciencaj fakoj (biologio, fiziko, ĥemio, geologio, astronomio; zoologio, botaniko, nuklea fiziko, kvantuma teorio, fizika ĥemio kaj ĥemia fiziko, tektoniko, astrofiziko, fiziologio ktp) kaj daŭre disbranĉiĝas. Eblas rigardi tian tuton "naturscienco" (iam antaŭe tute nature, nun kun ioma streĉo, ĉar ne ekzistas fakuloj pri la enorme kreskinta tuto, kvankam enkondukan bazan studobjekton en lernejo principe eblas nomi tiel kaj eble oni ankoraŭ faras tion en iuj lingvoj) aŭ kiel kunigon de ĝiaj konsistigaj partoj, kiuj estas konsiderebla kiel "natursciencoj". ::::"Biontologio" evidente ne taŭgas por tiu celo, speciale, se oni ĝin derivas de "bionto" = vivulo aŭ interpretad kiel kunfando de ''bio-'' kaj "ontologio", ĉar temas ne nur pri vivuloj, kaj ne nur pri bio[logio]: fiziko, ĥemio, geologio, astronomio apenaŭ estas koncepteblaj kiel sciencoj pri vivuloj aŭ limigitaj al bio-... en ia ajn senco. ::::Cetere, la naiva paŭsaĵo "natura historio" kiel ĉia "falsa amiko" estas miskomprenebla sen klarigo, ke temas pri sklava imito de alilingva idiotismo. ::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 04:26, 21 apr. 2026 (UTC) :::::Eble vi estas konfuzita. Ni serĉas esprimon por la senco "Studo de vivuloj en maniero pli populara kaj priskriba ol strikte scienca". Pri tio temas la koncerna artikolo. (Nu, la Esperanta artikolo mencias "scienca", sed tio ŝajnas miskompreno, se oni komparas kun la nacilingvaj artikoloj.) Ĉiuokaze, fiziko apartenas al natursciencoj, sed ne al tio, pri kio temas pri artikolo, kaj kion mi preferus nomi "biontologio". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:34, 21 apr. 2026 (UTC) ::::::Ŝajnas, ke konfuzitaj estas ankaŭ la aŭtoroj de la artikolo, kiuj skribis, interalie: "Grupita inter natursciencoj, Natura historio estas sistema studo de ĉiu kategorio de naturaj objektoj [tiel!] kaj organismoj". ::::::Simile konfuzitaj estas ankaŭ alilingvaj ligitaj artikoloj: ::::::Franclingva vikio: «c'est l'enquête, la description de tout ce qui est visible dans le monde naturel : animal, végétal, minéral.» ktp ::::::Eĉ la anglalingva vikio ne konsentas kun vi: «In antiquity, "natural history" covered essentially anything connected with nature, or used materials drawn from nature, such as Pliny the Elder's encyclopedia of this title, published c. 77 to 79 AD, which covers astronomy, geography, humans and their technology, medicine, and superstition, as well as animals and plants.», «A slightly different framework for natural history, covering a similar range of themes, is also implied in the scope of work encompassed by many leading natural history museums, which often include elements of anthropology, geology, paleontology, and astronomy along with botany and zoology, or include both cultural and natural components of the world.» ktp ::::::La ruslingva vikio estas eĉ pli kategoria pri la vasteco de la fako: «совокупность знаний о природных объектах, явлениях и процессах» (la tuto da scioj pri naturaj objektoj, fenomenoj kaj procezoj) ::::::kaj simile en aliaj lingvoj. ::::::Alternativa interpreto estas, ke konfuzita estas vi – per unu el la mallarĝigaj difinoj en la angla lingvo, kiun vi iukiale preferas. Nu, Esperantaj terminoj estu pli internaciaj kaj malpli efemeraj, ol tio... ::::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 09:48, 21 apr. 2026 (UTC) :::::::Nia nuna artikolo klare difinas sian temon kiel nur certan specon de naturscienco, "kline pli al observado, ol al eksperimentadaj metodoj de studado, kaj ampleksas precipe tiajn esplorojn, kiuj estas eldonataj ne en striktasence sciencaj revuoj sed en revuoj pli vastatemaj." Nia artikolo ne ''jam'' estas samtema kun [[naturscienco]], ĉar la observa stilo de naturscienco ne estas la sola stilo. La cito "Grupita inter natursciencoj, Natura historio estas sistema studo de ĉiu kategorio de naturaj objektoj kaj organismoj" ne kontraŭdiras tion - "natura historio" estas difinita laŭ metodoj kaj ne laŭ esplortemo. :::::::La franca artikolo ŝajne estas pri iom alia koncepto kaj eble devus ne esti ligita al la sama vikidatumero. La ŝajne kontraŭdiraj citoj el la anglalingva vikipedio ne estas en nia artikolo, do striktasence ne rilatas al la diskuto. Kaj unu (''In antiquity . . .'') klare estas celita kiel historia, malaktuala difino (tial ĝi estas en subsekcio "Before 1900") kaj la alia klare estas markita kiel malsama de la kutimaj difinoj (''A slightly different framework . . .''). Do ili ne difinas la temon de la artikolo. Dume la difino ''leaning more towards observational than experimental methods of study'' estas en la unua frazo de la artikolo, klare intencita kiel temdifina, ne kiel nur unu inter pluraj mallarĝigaj difinoj. :::::::Ĉiuj vikipedio malrespektetas la principon "Vikipedio ne estas vortaro" ĉe plursencaj titoloj kiel ĉi tiu. Tio ne estas imitinda. :::::::Do la demandoj estas 1) Ĉu la specife observa stilo de naturscienco meritas artikolon, aŭ ĉu ĝi estas kunigenda kun [[naturscienco]]? (Mi pensas ke ĝi estas memstare menciinda temo, sed oni povus racie malkonsenti.) 2) Ĉu titolo "Natura historio" estas tolerinda, aŭ kiun alian titolo ĝi havu?--[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:57, 21 apr. 2026 (UTC) ::::@[[Uzanto:Lingvano|Lingvano]]: ::::: @[[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] diris: :::::: Bedaŭrinde, PIV donas alian sencon al la vorto '''naturscienco''', kaj tiu kunmetaĵo, eĉ se ĝi ŝajnus bona al slavlingvanoj, estus konfuza por parolantoj de la angla kaj la franca. ::::: La vorto '''naturscienco''' evidente venas el la tradicio germana (kaj pli ĝenerale orienteŭropa), kaj la angla-latinidaj aŭtoroj de PIV ĝin miskomprenis. Naturscienco estas la tuto da sci(enc)oj pri la naturo, kiel la germana {{lang|de|'''Natur·kunde'''}} aŭ la rusa {{lang|ru|'''естество·знание'''}}. Tiu tegmenta signifo povas rilati al la historia periodo kiam la studoj de la naturo ankoraŭ ne disfakiĝis en apartajn sciencojn; tiu signifo restas aktuala ekz‑e en la instruado: en la elementa lernejo ni havas studfakon {{lang|ru|природоведение}}, en kiu la lernantoj ricevas la unuajn sciojn pri fiziko, ĥemio, biologio, astronomio… Supozeble tiusence la revuo «Esperanto» informas nin, ke :::::: «André Cherpillod (1930) estas emerita mezlerneja instruisto pri '''naturscienco'''.» ::::: En la sistemo germana-orienteŭropa estas do klara diferenco inter '''naturscienco''' ĝenerale kaj '''(pri)natura scienco''' speciale (ekz‑e geologio, zoologio ktp). Simile '''lingvoscienco''' ({{lang-ru|языкознание}}) ĝenerale kaj prilingvaj sciencoj speciale (gramatiko, leksikografio, dialektologio ktp). Simile '''[[sociscienco]]''' ({{lang-ru|обществознание}}) ĝenerale kaj ''sociaj sciencoj'' speciale (historio, ekonomiko, etnografio…). En tiu sistemo estas kohera diferencigo de la klasifikaj niveloj, malsamaj nocioj estas esprimataj per malsamaj vortoj. ::::: En la tradicio angla-latinida tiun diferencon oni esprimas per la nombro de unu sama termino: :::::: Les '''[[:fr:sciences sociales]]''' sont un ensemble de disciplines académiques&nbsp;… :::::: '''[[:en:Social science]]''' (or the '''social sciences''') is one of the branches of science,… ::::: T.e. la nocioj ekzistas, sed estas esprimataj konfuze kaj malkohere. La germana sistemo estas pli logika kaj imitinda, tiom pli ke ĝi utiligas la rimedon disponeblan en Esperanto: la diferencon inter ‹umo·scienco› kaj ‹uma scienco›. La PIVa difino estas misa.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 05:55, 29 apr. 2026 (UTC) ==Ŝtatoj de Meksiko== Nia [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj|titolpolitiko]] diras ke "nomoj de subŝtatoj" "ĉiam estu Esperantigitaj". Mi supozas ke tio ne ĉiam estas aplikebla en praktiko, ĉar Esperantigoj en multaj federaj landoj ne ekzistas. Tamen la federitaj [[subŝtatoj de Meksiko|ŝtatoj de Meksiko]] jam havas esperantigojn menciitajn en la artikoloj. Ĉar la lando estas granda kaj havas sufiĉe longan historion de Esperanto-aktivado, mi atendas ke tiuj Esperantigoj estas veraj, bone enradikiĝintaj Esperantaj nomoj, kaj ke fontoj estas troveblaj por la plej multaj aŭ ĉiuj. Sed la artikoltitoloj estas en la hispana. Do - ĉu ni ŝanĝu la titolojn en Esperantajn, aŭ ĉiujn aŭ minimume tiujn, por kiuj fontoj rapide troveblos? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:37, 27 apr. 2026 (UTC) ==Artefaritaj planedoj== Mi faras diskuton ĉe [[Uzanto-Diskuto:Piotrus]] pri tio, kiel distingi la titolojn de ekzistanta artikolo [[Artefarita planedo]] kaj nova artikolo kun [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Artefarita_planedo&oldid=9366370 jena enhavo]. Mi kopias ĉi tien mian ĵusan komenton: ::::La nomoj de niaj artikoloj estas konfuzaj, sed mi pensas ke la temoj estas koncepte malsamaj: [[Satelito]] estas pri io ajn, kio orbitas ĉirkaŭ io ajn; [[artefarita satelito]] estas pri artefaritaj aferoj, kiuj orbitas ''ĉirkaŭ planedo'' aŭ ĉirkaŭ satelito de planedo; [[artefarita planedo]] estas pri artefaritaj aferoj, kiuj orbitas ''ĉirkaŭ la Suno'' aŭ teorie ĉirkaŭ aliaj steloj. ::::Ŝajnas al mi ke la ekzistanta artikolo povus nomiĝi [[Artefarita planedo (kosmoveturilo)]] kaj via povus nomiĝi [[Artefarita planedo (megastrukturo)]]. Kion vi pensas? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:49, 5 maj. 2026 (UTC) 6tdj0bf5gp4vsvbwat8flr5zvqegk46 9367536 9367237 2026-05-06T07:00:19Z Lingvano 730 /* Artefaritaj planedoj */ 9367536 wikitext text/x-wiki __LIGILOALNOVASEKCIO__ '''Vikipedio:Alinomendaj artikoloj''' estas ejo por peti la alinomigon de artikolo, ŝablono, aŭ projekt-paĝo en Vikipedio. Bonvolu legi nian [[VP:TA|artikolon pri titol-politiko]] kaj nian [[Helpo:Alinomigi paĝon|gvidlinion por alinomi]] antaŭ ol movi paĝon aŭ peti paĝ-movadon. Ĉi tiu paĝo celas organizi la laŭeble sisteman alinomigon de artikoloj. '''Arkivo''' de proponoj ne plu aktualaj troviĝas ĉi tie: [[Vikipedio:Alinomendaj_artikoloj/Arkivo]]. Por tio ekzistas ŝablono kiel markiloj pri tia propono kaj respektivaj kategorioj. *{{Ŝ|Alinomu}}, [[:Kategorio:Alinomendaj paĝoj]], [[:Kategorio:Alinomitaj paĝoj]] Jene sekvu listigoj pri la proponitaj paĝoj. {{/Enkonduko}} == Ne plu aktivaj == Ne plu aktivajn proponojn movu al [[/Arkivo]], vidu la keston "Malnovaj diskutoj" ĉi-supre. Dankon! == Aktivaj (de 2022) == === [[Kamrimeno]] -→ [[Sinkrona rimeno]] 2022 02 19 === La alternatva propono ŝajnas pli klara. Mi kopiis ĉi-suben la iam okazintan diskuton el la diskuto-paĝo.-[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 10:39, 19 feb. 2022 (UTC) Mi kontraŭas (alinomi al dentrimeno") ĉar dentrimeno estas ĝenerala rimeno sen specifa funkcio, do meritas apartan artikolon. Ĉi tie estas celata la rimeno kiu sinkronigas la [[kamŝafto]] kun la [[krankŝafto]]. (angle: i.a. cambelt aŭ timing belt). --[[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 12:10, 7 feb. 2022 (UTC) :Ŝajnas prave. DidCORN devus argumenti. Male, oni devus forigi la proponon, ĉu ne?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:15, 7 feb. 2022 (UTC) ::Jes sed ĉiu rajtas esprimi sian opinion. [[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 23:15, 7 feb. 2022 (UTC) :::Mia argumento estas, ke tia rimeno havas [[dento]]jn kaj neniun [[kamo]]n, do la titolo estas erarema. Se oni volas distingi tiun rimenon rilate al a ĝenerala ''dentrimeno'', kial anstataŭe nomi ĝin '''[[sinkrona rimeno]]''', pli klara titolo, kiun oni trovas en la franca Vikipedio?--[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 21:00, 8 feb. 2022 (UTC) ::::Kamrimemo fakte estas mallongigo por kamŝaftpropulsadentrimeno. [[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 11:33, 11 feb. 2022 (UTC) :::::Ne, karaulo, tia rimeno ne propulsas, SED nur helpas sinkroni la sparkilojn de ĉiu piŝto en la motoro. [[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 13:22, 1 feb. 2024 (UTC) ::::::Do kamŝaftsinkronigadentrimeno (angle:timing belt (also called a cambelt) [[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 14:23, 8 feb. 2024 (UTC) === [[Skalmodelo]] -→ [[Maketo]]; [[Maketo (arkitekturo)]] -→ [[Maketo]] 2022 05 01 === [[Skalmodelo]] volas esti alinomita al [[maketo]]. Maketo estas en PIV. La alinomadon povas fari nur administranto. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 13:06, 1 maj. 2022 (UTC) :Krome ekzistas ĉi tie paĝo [[Maketo (arkitekturo)]], kiu devus esti kunigita kun maketo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 13:37, 1 maj. 2022 (UTC) :{{komento}} Mi tute ne konsentas kunigi la du artikolojn [[Maketo]] kaj [[Maketo (arkitekturo)]], la du artikoloj ne temas pri la samaj aferoj. En aliaj lingvoj estas ankaŭ du malsamaj artikoloj, al kiuj normale rilatas ĉiu el la du.--[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 20:27, 1 maj. 2022 (UTC) :{{komento}} [[Skalmodelo]] al [[Maketo]] jes; [[Maketo (arkitekturo)]] al [[Maketo]] tute ne: la du artikoloj ne temas pri la samaj aferoj. En aliaj lingvoj estas ankaŭ du malsamaj artikoloj. Povas temi pri ŝipo, aparato, teatra scenejo, ktp.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:26, 17 maj. 2022 (UTC) == Aktivaj (de 2023) == {{MLL|VP:AA#Aktivaj (de 2023)}} === "Vikipedio:Aŭtomata kontrolanto" → "Vikipedio:Mempatrolantoj" + "Vikipedio:Kontrolantoj" → "Vikipedio:IP-kontrolantoj" 2023 02 14 === "[[Vikipedio:Aŭtomata kontrolanto]]" → "[[Vikipedio:Mempatrolantoj]]" kaj "[[Vikipedio:Kontrolantoj]]" → "[[Vikipedio:IP-kontrolantoj]]". Vorto "kontrolanto" estas malklara. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 05:35, 14 feb. 2023 (UTC) === [[Kabineto]] → [[Kabineto (registaro)]] 2023 05 16 === Ĉar la aliaj artikoloj ligitaj ĉi tien temas pri registara institucio, ne pri apartigilo. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:45, 16 maj. 2023 (UTC) :{{kom}} Mi estas tre konfuzita. La paĝo ne aspektas kiel ordinara artikolo. Ne estas vera apartigilo, ĉar la punktoj (1), (2), (3), (4) nenion apartigas (kie estas la bluaj ligiloj?). La paĝo pli similas al paĝo de vortaro, kaj eble ne estas taŭga por VP. Mi opinias, ke indas forigi la supran parton kaj krei apartajn artikolojn pri la 4 signifoj. — <span style="background-color:LightYel;">[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:LightBlue;">'''Super '''</span><span style="font-family:Lucida Console;color:LightSkyBlue">'''Nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🪰]]</span> 15:51, 16 maj. 2023 (UTC) :{{kom}} Jes, nun tiu ĉi artikolo aspektas kiel vortara, do korektenda. Mi proponas krei apartigilon surbaze de ĝi kaj la nuna artikolon dediĉi sole al la registara institucio, ĉar ĝuste tion celas ĉiuj alilingvaj versioj. Kompreneble por tio necesos ĝin alinomi laŭe. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:32, 17 maj. 2023 (UTC) :{{por}} alinomigo kaj alifarado al enciklopedia artikolo. Artikoloj kies enhavo estas kopiita el PIV aux ReVo estas senvaloraj, eble ecx tujforigendaj. [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2021#Substanco]] [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 05:40, 17 maj. 2023 (UTC) :{{por}} '''[[Kabineto (registaro)]]'''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:18, 19 maj. 2023 (UTC) :{{por}} [[Kabineto (registaro)]] [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:21, 20 maj. 2023 (UTC) :{{kom}} multaj intervikioj, tamen neutila paĝo. Vikipedio ne estas vortaro. Sama afero som [[registaro]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:31, 22 maj. 2023 (UTC) :{{por}} Redifino de la origina teksto al apartigilo kaj por kreo de aparta teksto pri kabineto en senco de ministraro. Tamen mi pensas ke ĉi tie aŭdiĝas multe tro akraj kaj tro radikalaj sonoj. La teksto neniel estas "senvalora enhavo nur kopiita el PIV" - komparu la tekston en PIV kaj la tekston en Vikipedio kaj vi vidas ke jam nun la vikipedia artikolo havas multe pli da informoj. Intence la teksto citas la modelon de PIV listigi la diversajn signifojn, ĉar vikipedio kompreniĝas kiel ampleksigo de antaŭaj sciobankoj, kiel PIV, ReVo aŭ - pri certaj temoj, ne ĉi tie, [[EdE]]. Tiel estas tute sence komenci de baza difino, kaj de tiu kerno pluampleksigi la temon. Kaj pri la demando: kie estas la bluaj ligiloj? Bluaj ligiloj estas, tion scias ĉiu ĉi-tie, kiam oni faris artikolon. Mi nun faris novan artikolon [[kabineto (ĉambro)]] pri la laŭ PIV unua signifo. Ke pri la dua signifo necesus aparta artikolo, mi dubas, ĉar tiu signifo ŝajnas al mi jam esti eksmoda ekde la 19-a jarcento. Pri la tria signifo ekzistas diverslingvaj tekstoj en [[d:Q640506]], kaj pri la kvara signifo, kiun iu en vikipedio alinventis (en PIV estis nur tri diferencigoj), mi eĉ ne scias ĉu estas iu alilingva modelo. Do pri "kabineto (registaro)" eblas gaje ekverki artikolon laŭ [[d:Q640506]], kaj pri la kvara signifo eble ankaŭ, se oni trovas bonajn alilingvajn vikipediajn aŭ ekstervikipediajn tekstojn, kiuj donas ideojn pri vortumoj, grafikaĵoj, eksteraj ligiloj kaj referencoj. Ni devos ankoraŭ decidi, kiu teksto fine havos la bazan titolonomon "kabineto", ĉar domaĝus se ĝi estus nur plugvidilo al iuj subpaĝoj. Supozeble plej sencas, ke la teksto [[Kabineto (registaro)]], kiam ĝi estos kreita kaj estas stabila, ricevos la titolonomon "kabineto" ... sed unue ĝi devas esti kreata! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:37, 11 dec. 2023 (UTC) :{{komento}} Mi plene subtenas la celon sisteme ordigi la artikolojn pri "Kabineto". :La nuna paĝo [[Kabineto (apartigilo)]] (redirektata de [[Kabineto]]) enhavas tro da informoj por simpla apartigilo; ĝi devus esti kiel: ::''Kabineto havas plurajn signifojn: ::''[[Kabineto (ĉambro)]] — malgranda, privata ĉambro, ofte por studado, laboro, aŭ konservado de valoraj objektoj. ::''[[Kabineto (registaro)]] — la ĉefa plenuma konsilio de registaro, kutime konsistanta el ministroj aŭ sekretarioj. ::''[[Kabinetpentraĵo]] — malgranda pentraĵo destinita por privata kontemplado, ofte kun detala temo kaj fajnaj artaj kvalitoj. ::''[[Kuriozaĵkabineto]] — kolekto de raraj, ekzotikaj, aŭ nekutimaj objektoj, tipa de la renesanca kaj baroka epokoj. :Pro la unua defino de la signifo "ĉambro" en PIV, mi proponas, ke la artikolo [[Kabineto (ĉambro)]] estu alinomata al simple [[Kabineto]]. En ĉi tiu nova ĉefartikolo, estus esence aldoni klaran ligilon al la simpligita apartigilo (ekz. "Por aliaj signifoj, vidu [[Kabineto (apartigilo)]]").--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 11:43, 13 jun. 2025 (UTC) === [[Bangka-Belitungo]] → [[Bangkao kaj Belitungo]] 2023 08 01 === La provinco konsistas el du principaj insuloj, kiel Trinidado kaj Tobago. La indonezia nomo ja neniam mencias "kaj" kiam iu areo konsistas el du principaj subareoj; ekzemple: Kuantan Singingi (reĝenco kiu havas du grandaj riverojn fluas trae: rivero Kuantan kaj rivero Singingi), kaj Parigi Moutong (reĝenco kiu konsistas el la grandaj distriktoj de Parigi kaj Moutong). Mi elektas Bangkao ĉar la nomo Bangko estas nomo de distrikto en la provinco de Jambi (Ĝambio). --[[Uzanto:Aryabferduzi|Aryabferduzi]] ([[Uzanto-Diskuto:Aryabferduzi|diskuto]]) 14:34, 1 aŭg. 2023 (UTC) :{{kom}} Eble jes. Mi ne certas pri la esperantigo de «Bangka». Ĉu ekzistas fontoj, ekzemple, en indoneziaj retejoj de esperantistoj?—<span style="background-color:LightYel;">[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:LightBlue;">'''Super '''</span><span style="font-family:Lucida Console;color:LightSkyBlue">'''nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🪰]]</span> 23:47, 5 aŭg. 2023 (UTC) :{{kom}} Esperantigoj dependas de konvencio. Provincoj de Indonezio certe meritas esperantigon, sed se oni ne efektive faris tion en aliaj fontoj, Vikipedio prefere ne estu la provejo. (Kaj ĉiuokaze la esperantigo estu ''Bankao'' aŭ simile; laŭ mia kompreno, la indonezia literumo "ngk" indikas nur du konsonantojn.) [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:25, 16 aŭg. 2023 (UTC) ::{{ping|Aryabferduzi}} Ĉu vi scias, kiu estas la esperantigo de la nomo de la insuloj uzata far Indoneziaj esperanto-parolantoj? —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 22:12, 15 nov. 2023 (UTC) :::Ĝi indas esti diskutinda temo inter indonezianoj, eble en la nacia Esperanta kongreso. [[Uzanto:Aryabferduzi|Aryabferduzi]] ([[Uzanto-Diskuto:Aryabferduzi|diskuto]]) 10:05, 4 jan. 2024 (UTC) :{{komento}} En kazo de dubo prefere eĉ uzi tute indonezilingvan nomon en Esperanto, ol gaje inventi pli kaj pli esperantecajn nomojn: kun referencoj eblas ĉio, sed sen nur eblas, se ne leviĝas iu dubo. Kaj duboj jam legeblas ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:36, 29 nov. 2023 (UTC) ::Do laŭ la rezonado devos esti titolo ''Bangka Belitung'', pure indonezie, tute ne esperantlingve. Kompromise eblas konsoli, ke eblas fari el la titoloj Bangka-Belitungo kaj Bangkao kaj Belitungo alidirektilojn al la titolo ''Bangka Belitung''. Sed kontrolu: neniel pri ĉiuj provincoj en la mondo en Esperanto jam establiĝis esperantigitaj provinconomoj, kvankam por esperantlingva redaktado kompreneble pli facilas se ili estas. Cetere nur pri la insuloj Bankga ĝis nun ekzistas insula artikolo, pri la insulo [[Belitung]] ne.... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:08, 8 nov. 2024 (UTC) === :Kategorio:Sovetiaj militistoj de la dua mondmilito → [[:Kategorio:Sovetiaj militistoj de la Dua Mondmilito]] 2023 10 25 === En eo-vikio estas multaj kategorioj kiuj anstataŭ '''D'''ua '''M'''ondmilito havas en sia titolo eraraj '''d'''ua '''m'''ondmilito aŭ Dua '''m'''ondmilito. Mi pretas ripri la kategoriojn kaj rilatajn al ili artikolojn. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 14:14, 25 okt. 2023 (UTC) :mi malsamopinias, uskegoj ne utilas :Dua mondmilito tamen ja malbonegas, kompare al Duamondmilito aŭ Dua Mondmilito [[Specialaĵo:Kontribuoj/2A0D:E487:46F:E701:5C6E:4112:615A:6E8C|2A0D:E487:46F:E701:5C6E:4112:615A:6E8C]] 15:16, 25 okt. 2023 (UTC) :: > ''uskego''<br>mi ne konas la vorton. Kaj miaj vortaroj ne konas. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 16:58, 25 okt. 2023 (UTC) ::: trovis... [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 17:00, 25 okt. 2023 (UTC) : Do, ĉar ne aperis kontraŭoj mi fermas la diskuton kaj plu aktive alinomigas kategoriojn rilatajn al Dua kaj Unua Mondmilitoj. Nun mi aktivas en kategorioj de la Dua Mundmilito. Somtempe mi preparas alinomigon en temoj ligitaj kun la Unua Mondmilito. Plue, se aperos demando, bv sinturni al mia PD (persona diskutejo). [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 06:17, 10 nov. 2023 (UTC) ::{{kom}} Kial Dua Mondmilito estas pli bona ol Dua mondmilito? Laŭ mi Dua mondmilito estas ĝuste. --[[Uzanto:LiMr|LiMr]] ([[Uzanto-Diskuto:LiMr|diskuto]]) 08:28, 15 nov. 2023 (UTC) === [[Kredita Unio]] → [[Kredita unio]] → [[Kooperativa banko]] 2023 11 02 === [[Kredita Unio]] → [[Kredita unio]]: Ĉar nun ekzistanta titolo rompas [[VP:TA]]: ĝi ne estas propra nomo kaj ne estas akronimo. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 11:33, 2 nov. 2023 (UTC) {{komento}} Karaj, temas pri tre grava tipo de (plejparte neprofitcelaj, kolektive posedataj de la membroj) financaj institucioj (kaj pli demokratieca kompare kun komercaj/akciaj bankoj), por kiu mi dum pluraj jardekoj aŭdis (kaj mem uzas) la nomon '''[[kooperativa banko]]'''. La vorto "unio" puŝas la nomon tro for de ĝia vera natura senco, kaj en multaj lingvoj aperas la vorto "kooperativa". Cetere, ne estas malfacile lingve korekti tiun ĉi tekston, kiam ĝi havos akcepteblan nomon. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 15:52, 2 nov. 2023 (UTC) : {{Komento}} mi rekomendas esplori titolojn de samtemaj artikoloj en diversaj vikioj: [https://www.wikidata.org/wiki/Q745877] [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:17, 3 : {{komento}} Multaj lingvoj enhavas en la titolo indikon, ke temas pri kooperativa institucio aŭ financa (plejparte kredita) kooperativo: rusa, belorusa, hispana, indonezia, itala, kataluna, portugala, rumana. : Aliflanke, la karakterizo "kredita" por tiuj institucioj (kvankam tradicia en multaj lingvoj) estas tro malvasta: ekzemple, en Usono, tiaj institucioj havas la saman gamon da servoj kiel ordinaraj profitcelaj bankoj; la sola diferenco estas, ke ili ne estas profitcelaj, kaj formale funkcias kiel kooperativoj (t.e. ili estas kolektiva posedaĵo de siaj membroj) kaj estas neprofitcelaj, t.e. la profito de kooperativaj bankoj re-investiĝas aŭ distribuiĝas inter la membroj, sed ne iras kiel dividendo al akciuloj. Do, "kredita kooperativo" estus tro limiga (kaj tial misgvida) termino, sed '''Kooperativa banko''' ŝajnas al mi adekvata: eĉ se evidentiĝos, ke en iuj landoj tiaj institucioj rajtas okupiĝi nur pri kreditaj servoj, tio estus en ordo, ĉar ja ekzistas ankaŭ profitcelaj bankoj, kiuj okupiĝas (aŭ okupiĝis) nur (aŭ precipe) pri kreditoj. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:56, 3 nov. 2023 (UTC) :{{kontraŭ|kontraŭ}} ''kooperativa banko'': Mi vidas la vorton "kredito" en pli-malpli ĉiuj el la diverslingvaj nomoj, foje en formo "kredita unio" (supozeble pro modelo de la angla lingvo), kaj ofte ankaŭ en formo "kredita kooperativo". Interesas ke ĉiuj artikoloj tiom substrekas ke la iniciato fontis en Germanlingvio (ankaŭ ol ŝtato Germanio formale estis), sed ke ĝuste germana artikolo pri la temo mankas. Tamen, vikidatumoj kaj ĉiuj tiaj bankoj en nuna Germanio konsentas ke tiulingve la nomo estas ''Kreditgenossenschaft'', do ankaŭ "kredita kooperativo". Tial, malgraŭ ke la formo "kredita kooperativo" laŭ Filozofo "estus tro limiga", ĝi ŝajnas al mi esti la sole pravigebla alternativo al la ankoraŭ pli strangaj vortoj "kredita unio" aŭ "kredita unuiĝo" - kvankam, se pli da lingvoj kiuj vere havas tiajn bankojn (en Esperantujo, klare, eĉ ne estas unu) oficiale uzus nomon ''kooperativa banko'' kaj oni povus konvinki pliajn vikipediajn lingvoversiojn adapti la titolon, tiam ĝi estus bela nomo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 03:51, 29 nov. 2023 (UTC) ::{{komento}} Mi voĉdonus {{por|por "kredita kooperativo"}}, se tio estus la temo de voĉdono. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:40, 3 dec. 2023 (UTC) :::Kvankam mi jam voĉdonis la 29-an de novembro, nur sen grafike klara verda pilko: mi substrekas ke mi estas {{por}} ŝanĝo al "kredita kooperativo", kiu estas pli koresponda al pluraj alilingvaj titoloj kaj laŭ mi bona kompromiso inter la angleca [[Kredita unio]] kaj bela, sed eble meminventita vorto [[Kooperativa banko]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:05, 7 dec. 2023 (UTC) ::::Kaj do? Ĉu signifas ke kiam mankas konsento nenio ŝanĝiĝas kaj restas la titolo "kredita unio", kiun ĉiu kiu kundiskutis malplej ŝatas? [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 19:20, 19 dec. 2023 (UTC) == Aktivaj (de 2024) == {{MLL|VP:AA#Aktivaj (de 2024)}} == [[Homa spirado]] => [[Spirado]] 2024 09 20 == El pli ol cent lingvoj nur la itala nomiĝas homa. Tio malhelpas la ampleksigon de havenda artikolo, kion fakte mi jam entreprenis.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:54, 20 sep. 2024 (UTC) :{{kom}} [[Homa spirado]] restus kiel alidirektilo kaj estas ĉapitro de la havenda artikolo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 21:16, 20 sep. 2024 (UTC) ::Saluton, Kani. Eble vi memoras la diskutegon inter mi kaj DidCORN pri tiu temo antaŭ du jaroj. Informoj similaj al tiuj, kiujn vi nun metas en la artikolon [[Homa spirado]], jam troviĝas en nia artikolo [[Spiro]], kiu devus esti alinomita al [[Spirado]], sed ankoraŭ neniu administranto faris tion - tial la diskuto ankoraŭ troviĝas ĉi tie kiel aktiva propono. ::Mi proponis kaj faris la ŝanĝon al "[[Homa spirado]]" ĉar la artikolo en sia tiama stato temis preskaŭ nur pri homoj, kaj necesis distingi ĝin de [[Spiro]], kiu temas ankaŭ pri aliaj organismoj. Sed estas granda malkohero inter diverslingvaj vikipedioj kaj ene de ĉiu unuopa vikipedio. Kion vi volas fari al [[Spiro]]? Mi ne volus reiri al la situacio antaŭ mia interveno, nek imiti la situacion de la hispana vikipedio, kun du samtemaj artikoloj, sed verŝajne povus akcepti aliajn solvojn. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:57, 26 sep. 2024 (UTC) :::Mi nun faris rigardon al la koncernaj artikoloj en la angla, hispana, franca, kaj germana. Kvankam neniu uzas la titolon "Homa spirado", la franca kaj germana uzas "Pulma ventolo", kiu certe estas pli specifa koncepto ol spirado ĝenerale. Krome, en ĉiuj kvar vikipedioj mi trovas malkontentajn voĉojn sur diskutaj paĝoj, kiuj plendas simile kiel mi, ke la artikoltemoj en tiuj vikipedioj estas fuŝaj. En la angla [https://en.wikipedia.org/wiki/Talk:Breathing#All_vertebrates?], germana [https://de.wikipedia.org/wiki/Diskussion:Lungenventilation#Säuger_und_andere_Tiere], kaj franca [https://fr.wikipedia.org/wiki/Discussion:Respiration#Respirons_!] oni plendas, ke pli taŭga titolo estus "Homa spirado" aŭ simile, kaj en la hispana [https://es.wikipedia.org/wiki/Discusi%C3%B3n:Respiraci%C3%B3n_(fisiolog%C3%ADa)] oni plendas, ke la artikoloj ligitaj al nia [[Homa spirado]] kaj [[Spiro]] havas la saman temon. :::Al mi ŝajnas klare, ke ni devos kunigi vian kontribuon kun la nuna enhavo de [[Spiro]] (ne de [[Homa spirado]]). La sola demando estas, en kiu artikolo kaj sub kiu titolo ni kunigu ilin. Mi bedaŭras la malŝparon de tempo. Mi kredas ke la kulpo de la situacio estas intervikia kaj metavikia, ne nia. Vere la havenda artikolo devus esti [[Spiro]]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:50, 27 sep. 2024 (UTC) :{{kom}} [[Homa spirado]], poste [[Spirado]], estas unu el la mil havendaj artikoloj, ekzistanta en pli ol 100 lingvoj kun enhavo de pli ol 30 000 bitokoj kaj tial en la plej alta kategorio el tri eblaj. [[Spiro]] estas ekzistanta en iom pli ol 50 lingvoj kun enhavo de pli ol 15 000 bitokoj, tio estas la duono de la alia. La diferenco inter spiro kaj spirado estas semantike nula. La realo de du similaj artikoloj en la tuta vikia sistemo evidente ne estas nia kulpo, sed ankaŭ ne ni devas tordi la situacion. Vi plu povas labori por la artikolo [[Spiro]] kaj ni povas reteni [[Spirado]]n en la alta kategorio de la havendaj artikoloj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:11, 11 okt. 2024 (UTC) ::Mi ne klare komprenas kion vi kontraŭas kiam vi diras "ne ni devas tordi la situacion." Fakte la aliaj vikioj estas tre malsamaj unu de la alia - ili ne prezentas unu saman situacion. Ĝis nun mi provis fari nur la minimuman ŝanĝon al la reala situacio de nia vikio bezonatan por ke la du artikoloj havu malsamajn temojn. Ne mi kreis [[Spiro]]. Kaj tiutempe, se gravas al vi, la rezulto estas pligrandigo de la oficiale havenda artikolo. ::Ĉu vi akceptus ekzemple kunigi la du artikolojn? Aŭ proponi ĉe Metavikio ke oni redonu la statuson "havenda" al [[Spiro]]? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:11, 13 okt. 2024 (UTC) :Ĉi tiu diskuto restas longe sen kontribuoj. Se ne estos interkonsento pri alia solvo, mi rekonformigos la enhavon al la titolo transmovante la novan materialon al "Spiro". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:59, 31 okt. 2024 (UTC) ::Ve, vere la "diferenco inter spiro kaj spirado estas semantike nula", do spirado kaj spiro estas faktaj sinonimoj (la naturo de spiro estas ke ĝi okazas plurfoje, alikaze la organismo jam mortis), tial havi unu artikolon "spiro" kaj alian "spiro" estas iom stranga, sed havi artikolon "'''homa''' spirado", kiu temas pri "animala spirado ĉe senvertebruloj kaj ĉe vertebruloj" estas simile strange. Klaras ke ni ne povas premi ĉiujn lingvoversiojn kunfandi la du artikolojn kiuj duoble ekzistas en 50 lingvoj, kaj fari kiel la germanoj kiuj en unu el la du tute evitas la vorton spiro/spirado en la titolo kaj nomas ĝin "pulma ventilado" ankaŭ estas iom trompa, ĉar fakte "pulma ventilado" '''estas''' spirado. Kaj fari kiel faris la angloj kaj iuj aliaj lingvanoj kiuj baze diferencigas inter "spirado" kaj "spirado (fiziologio)" same strangas, ĉar ambaŭ tekstoj en ĉiuj lingvoj temas pri fiziologio. Mi nur vidas la eliron, fari kiel nun klarigas la unuaj frazoj de [[homa spirado]] (de multaj animaloj), [[spiro]] kaj [[Spiro (apartigilo)]], nome akcenti ke la unua procezo nepre bezonas pulmon kaj la dua, pli vasta koncepto ankaŭ priskribas interŝanĝon de oksigeno sen pulmo. Rezulto estus nomi la unuan tekston "pulma spirado" kaj la duan, pli vastan simple "spirado", laŭplaĉe ankaŭ sen "-ad-". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:19, 31 okt. 2024 (UTC) :::Mi povas akcepti ke "Homa spirado" fariĝu "Pulma spirado". Ankoraŭ tio necesigus ke la plejparto de la nova materialo moviĝu en la artikolon "Spiro". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:58, 1 nov. 2024 (UTC) :{{Ne farite}} laŭ la propono, sed mi ŝanĝis [[Homa spirado]] al [[Pulma spirado]] laŭ la ideo de ThomasPusch. Mi mem enplektis la novan materialon en la artikolon [[Spiro]], krom parto kiu rilatas al nehomaj pulmohavantoj kaj restas en [[Pulma spirado]]. :Mi ne povas fari la ŝanĝon de [[Spiro]] al [[Spirado]] ĉar mi ne estas administranto. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:02, 17 nov. 2024 (UTC) :{{Farite}} La paĝo estis kreita en 2016 kiel [[Spirado]]. Poste okazis pluraj alinomigoj kaj renomigoj. Estis diversaj opinioj pri kiu materialo estu en diversaj similtemaj artikoloj, kaj mi protektis tiun kiel unu el la Mil havendaj artikoloj kun la dekomenca titolo, simila al la plimulto de la aliaj lingvoj kaj kun materialo ankaŭ simila al multaj el tiuj lingvoj. Fakte mi eraris montrante ĉi tie ŝajnan kazon de alinomado, kvankam vere temis nur pri restarigo de la origina nomo. Ĉi tie okazis opinidebatoj, sed neniu klara tendenco kolektiva.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:14, 20 nov. 2024 (UTC) ::{{re|Kani}}, vi asertas ke via ŝanĝo estas restarigo de origina nomo (de 2016). Eble vi ne rimarkis ke la titolo "Spirado" origine apartenis al la artikolo kiu nun nomiĝas "[[Spiro]]", ekde ĝia kreo en 2004. Alaudo ŝanĝis "Spirado" al "Spiro" kaj kreis la duan artikolon "Spirado" ŝajne sen iu ajn konsulto aŭ interkonsiliĝo kun aliaj vikipedianoj. Do se temus pri restarigo de la originala situacio, la solvo estus kunigi la du artikolojn. Fakte mi jam proponis tion kiel eblan solvon. Ĉu vi konsentus al kunigo de la artikoloj? Se jes, ne necesos paroli pri aliaj aferoj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:12, 20 nov. 2024 (UTC) ::{{re|Arbarulo}} Kunigi ambaŭ artikolojn estus lasi sen esperantlingva versio [[Spiro]], kiu povus esti alinomita al [[Spiro (fiziologio)]] same kiel estas en angla, hispana kaj aliaj lingvoj. Pri ĝia enhavo mi ne zorgos. Pro la restigado de [[Spirado]] tia kia ĝi estas mi opinias ĝin utila, estante unu el la Mil havendaj artikoloj, kun aparta rangigo en kiu Esperanto estas en tre alta konsidero.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:02, 22 nov. 2024 (UTC) :::Mi jam rimarkigis ke la vikipedioj kiujn vi citas estas fuŝaj, kaj eĉ ne sammaniere fuŝaj. Bonvolu ne trudi iliajn fuŝojn ankaŭ al ni. Se vi ne povas klarigi kiel malsamas spirado kaj spiroj, aŭ kia spirado ne estas fiziologia - eĉ entute "ne zorgos" pri la afero - kaj tamen insistas ke la artikolo ekzistu, vi ne plu verkas enciklopedion, sed celas ion alian - prefere mi ne provu diveni kion. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:22, 22 nov. 2024 (UTC) Ĉi tio estas malrespekto al Vikipedio, kian mi ĝis nun ne vidis en Alinomendaj Artikoloj. '''Kani malrespektas la bazan principon, ke ĉiu artikolo havu apartan temon.''' Tio estas principo de iu ajn enciklopedio. En Vikipedio, nia gvidpolitiko [[Helpo:Kiel verki bonan artikolon]] tre klare diras, "Vi ja ne kreu artikolojn kiuj jam ekzistas (eble sub alia nomo)". Ankaŭ la unua kialo por [[Helpo:Kunigi paĝojn|kunigi paĝojn]] estas tio, ke "estas du aŭ pli da paĝoj pri ĝuste la sama temo." Se ankoraŭ neniu skribis politikon, kiu diras rekte, "ne ŝanĝu la temon de ekzistanta artikolo tiel, ke ĝi fariĝas sama kun alia," mi supozas ke neniu imagis, ke bonintenca vikipediisto provos fari tion. '''Kani malrespektas la politikon de interkonsento.''' Ni supozu momente ke neniu baza principo estas tuŝita. Tiam oni devas fari decidojn per [[Vikipedio:Interkonsento|interkonsento]]. Kiam en 2022 mi trovis la problemon de du artikoloj praktike samtitolaj (tiam ankoraŭ ne vere samtemaj), mi afiŝis proponon ĉi tie, faris interkonsenton kun DidCORN, kaj sufiĉe laboris por plenumi ĝin. Tiam nek Kani nek iu ajn alia argumentis kontraŭe aŭ entute interesiĝis pri la afero. Nun, du jarojn poste, Kani unue malrespektas tiun rezulton per radikala ŝanĝo; nur poste faras proponon por la ŝanĝo; kiam konsento al la propono ne tuj aperas, bojkotas la diskuton; kiam do mi parte (eĉ ne tute) malfaras lian unuopulan trudon, ree trudas ĝin; kaj post tio aŭdacas akuzi sur mia diskutpaĝo, ke mi estas malĝentila kaj malkunlaborema. '''Kani misuzas siajn administrajn privilegiojn por trudi sian preferon.''' En granda perspektivo tio estas la plej danĝera aspekto de ĉi tiu disputo. Kani mem anoncis, ke li protektis [[Spirado]]. Sed "Paĝoj estadas ŝlosataj nur dum certaj specialaj cirkonstancoj" ([[Vikipedio:Administrantoj]]). Tiuj cirkonstancoj ne estas tute precizigitaj, sed mi certas ke "mi protektis tiun kiel unu el la Mil havendaj artikoloj" ne estas taŭga pravigo. Aliflanke ĉesigi redaktomiliton jes estas bona kialo kaj alia administranto verŝajne rajtus apliki ĝin al ĉi tiu okazo, - sed estas malnormale kaj misuzo de privilegioj, ke administranto mem komencas redaktomiliton kaj tuj ŝlosas la paĝon en la stato preferata de li. Mi volas emfazi ke antaŭe ĉi tia konduto ''ne'' estis tipa de Kani. Tial mi ĝis nun provadis trovi ian interkonsenton, kaj ankoraŭ nun esperas ke li poste komprenos la situacion pli bone. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:22, 22 nov. 2024 (UTC) :Mi restarigis pulman spiradon kiel la temon de [[Spirado]], post transdono de la statuso "havenda artikolo" ĉe Metavikio al [[Spiro]], pro kio ne plu ekzistas eĉ malprava motivo por la samtemigo. Pro la senkonsentaj alinomigoj, nun neadministrantoj ne povas fari la interkonsentitajn alinomigojn. {{re|ThomasPusch}} aŭ alia administranto, kiam vi havos liberan momenton, mi petas ke vi faru la interkonsentitajn ŝanĝojn [[Spirado]] > [[Pulma spirado]] kaj [[Spiro]] > [[Spirado]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:02, 9 okt. 2025 (UTC) == [[Ig-Nobel-premio]] => ? 2024 09 26 == La artikolo estas malbona kaj parta traduko de anglalingva artikolo. Kvalito de la artikolo estas aparta temo.<br> Mi opinias, ke la nomo de temo estas tre stranga anglaĵo, kiun elpensis ne esperantisto kaj la kreinto ne scias regulojn de Esperanto. -Ig estas sufikso, kiu havas tre certan sencon. Nun la nomo de artikolo havas jenan sencon: igi Nobelpremio, Nobelpremiigi. <br> Sed senco de artikola temo estas ŝerca analogo de Nobelpremio. Atentu, la temo ne estas malNobelpremio, ŝar la premio neniun maligas. Temo de la artikolo estas mokaindaj atingoj de scienculoj kaj ne nur scienculoj. La premio havas trajtojn de scienca premio, sed ĝi ne estas scienca. Nun la nomo de la artikolo ne kongruas al temo de la artikolo.<br> Mi ne scias al kia nomo necesas alinomigi, sed lasi nunan nomon estas moki Esperanton, ties regulojn kaj lingvouzadon. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:24, 26 sep. 2024 (UTC) :{{kom}} La titolo estas anglaĵo ĉar la nomo de la temo estas angla vortludo, do ne rekte tradukebla. La nuna versio havas la avantaĝon ke ĝi videbligas la aludon al la [[Nobel-premio]]j. Ebla alternativo estas konservi eĉ pli laŭvorte la anglan nomon: [[Premio Ig Nobel]] aŭ [[Ig Nobel Prize]]. Mi pensas ke la risko, ke iu interpretus ĝin kiel "Nobelpremiigo," ne estas pli granda ol la risko, ke iu interpretus Nobel-premion mem kiel premion por nobeloj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:51, 26 sep. 2024 (UTC) : Al mi tre plaĉas varianto elektita en ukraina vikio: [https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%8F Ігнобелівська премія]. <small>Certe ruslingva vercio multe pli plaĉas [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F Шнобелевская премия], sed tio estas vortludo (bonega, sed rekte ne tradukebla).</small><br>Mi opinias ke en esperanto bone taŭgas '''Ignobel-premio''': :# ni bone prezentas la anglalingvan nomon :# ĝi estas memstara vorto kaj ĝin ne eblas erare miksi kun aliaj vortoj :# ĝi ne aspektas kiel mallongigo kaj neniu prononcos la nomon "Igo-Nobel-premio" :# la vorton eblas kombini kun prepozicioj, konjukcioj, akuzativo, pluralo ktp. : [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 08:03, 27 sep. 2024 (UTC) ::{{kontraŭ}} [[Ignobel-premio]] La propono estas malavantaĝa je punkto 1, ĉar ĝi unuvortigas nomon kiun la angla prezentas kiel du vortojn. Ĝi gajnas nenion je 2, ĉar kunmetaĵoj kutime ne havas strekon en Esperanto, do se iu povus interpreti "Ig-Nobel" kiel Esperantan kunmetaĵon (kion mi trovas malverŝajna), tiu povus same misinterpreti "Ignobel". Eble ĝi gajnas iomete je 3, sed mi trovas misinterpreton de "Ig-Nobel" kiel mallongigon tre malverŝajna. Ĝi gajnas nenion je 4. Pli ĝenerale, mi malkonsentas kun la ideo, ke simileco inter alilingva nomo kaj Esperanta radiko estas bona kialo por aliformigi la nomon en Vikipedio. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:04, 27 sep. 2024 (UTC) :{{komento}} Mi proponas por la premio kaj la artikolo la nomon '''[[Malnobela premio]]'''. Ĝi klare kaj precize esprimas la spiriton de la vortludo kaj estas neriproĉebla esperantigo. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 19:04, 7 okt. 2024 (UTC) ::{{komento}} Mi povas akcepti [[Malnobela premio]]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:20, 7 okt. 2024 (UTC) :: {{Kontraŭ}} mi kontraŭas ĉar en Eo prefikso "mal-" havas strikte certan sencon kaj la premio tutcerte ne estas mala rilate al Nobelpremio. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:53, 8 okt. 2024 (UTC) ::: {{komento}} Kara - la vorto "mal/nobel/a" estas regula Esperanta vorto, derivaĵo de la radiko "nobel-" ([https://vortaro.net/py/serchi.py?simpla=1&s=Nobelo&kap=1&der=1 Radiko '''nobel/''' en PIV]). La implico, ke temas pri Alfred Nobel aperas en ĝi nur kiel kalembureca ŝerca aludo, esence same kiel en la angla esprimo ''ignobel prize'' (en kiu forte kaj klare aŭdiĝas la adjektivo ''ignoble'', t.e. mal-''noble'' = malnobela, kaj, fone, vole-nevole aŭdiĝas ankaŭ ''Nobel Prize'' = Nobel-premio). Temas do pri maksimume fidela traduko de la origina angla esprimo kune kun ĝiaj konotacioj kaj ŝerca aludo. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 10:44, 8 okt. 2024 (UTC) : {{Kontraŭ}} Ĉar mi vidas, ke Ig-Nobel-premio ne estas same kiel Igi Nobel-premio, bazo de la debato; resume "Ig" en la propra nomo Ig-Nobel ne samas al sufikso "ig-" en nepropranoma vorto. Ankaŭ Nobel ne estas konfuzebla kun "nobel-". Eble "Ig-Nobel premio" povus esti solvo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:30, 11 okt. 2024 (UTC) ::{{komento}} Kara [[Uzanto:Kani|Kani]] - bedaŭrinde, la formo "Ig-Nobel premio", stranga sinsekvo de neesperantigita propra nomo ''Nobel'' kun prefikse alkroĉita Esperanta sufikso -ig- (kio formas nekompreneblan "vorton" "Ig-Nobel" aperanta en nekomprenebla gramatika funkcio -- bonvolu noti, ke ankaŭ "Nobel premio" en Esperanto estas malebla en la senco de senprobleme Esperantaj formoj kiel "Nobel-premio", "premio Nobel", "premio de Nobel" aŭ simile), kiun sekvas tute regula sed neniel rilata Esperanta substantivo "premio", estas neniel interpretebla en Esperant-lingva kunteksto... Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:32, 11 okt. 2024 (UTC) :{{komento}} Estas klare, ke necesas trovi vortludon en Esperanto kompareble amuzan kaj trafan, sed ne nepre bazitan sur la samaj metaforoj kiel la anglalingva aŭ ruslingva formoj. Tiu, kiu ne ŝatas la formon '''[[Malnobela premio]]''', serĉu ion alian. Ĉu eble '''[[Bobel-premio]]''', kiu sufiĉe proksime similas al "Nobel-premio" kaj baziĝas sur metaforo, kiu estas eĉ pli elvoka ol la sufiĉe arbitraj anglalingva kaj ruslingva kalemburecaj aludoj, ja kiel "premio" pro stultaĵo rilatas al nobeleco aŭ nobleco aŭ al slanga nomo de nazo, dum nomi stultan malgravaĵon bobelo aŭ stultulon bobel-kapulo estas tute nature! Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:48, 11 okt. 2024 (UTC) :: {{Por}} Bobel-premio - por mi la nomo bone transdonas esencon de la premio. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:20, 14 okt. 2024 (UTC) :{{por}} '''[[Bobel-premio]]'''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 22:07, 13 okt. 2024 (UTC) :Ankaŭ mi akceptas [[Bobel-premio]]. Kvankam mi ne vidas tian tutmondan gravon en la afero, ke ĝi indus je Esperantigo, tamen se ni devas Esperantigi, tiu Esperantigo estas bonega. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:00, 14 okt. 2024 (UTC) ::Mi ne certas ke "estas klare, ke '''necesas''' trovi vortludon en Esperanto kompareble amuzan kaj trafan". Mi mem, kaj certe pli-malpli ĉiuj aliaj esperanto-parolantoj, dekomence tute ne komprenis kiun sencon havus la vorto "bobel-premio", ankaŭ se oni bone konas ambaŭ bazajn vortojn. Estas aliel, se en ĉiuj esperantaj gazetoj kaj blogoj estas amase multaj Esperantaj artikoloj pri "bobel-premioj" sub tiu nomo, eblus citi almenaŭ 5 de tiaj eksteraj esperantlingvaj referencoj, kaj pli-malpli ĉiu ke kapablas legi la lingvon jam legis la vorton ekster vikipedio. Sed dum tio ne estas, laŭ mi la titolo "malnobela premio" aŭ prefere malnobla premio" estas pli akceptebla kaj klara - "malnobela premio" tute akcepteblas, se PIV jam oficialigis duan signifon de [https://vortaro.net/#Nobelo_kd "Nobelo"=Nobel], kvankam multaj homoj daŭre pli tradukis la adjektivon "nobela" al "grafa, princa", kaj ne kiel "iel rilata al s-ro Nobel". [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 13:28, 25 okt. 2024 (UTC) :::Ankaŭ mi estas {{kontraŭ|kontraŭ}} ne tuj komprenebla [[Bobel-premio]] kaj {{kontraŭ|kontraŭ}} la origina titolo [[Ig-Nobel-premio]]="fara?? Nobel-premio" de antaŭ 20 jaroj fare de anonimulo. konsidereblus simple lasi la tuton en usona angla kaj prezenti ĝin en tri ne-ligitaj vorto kaj nepre klinitaj literoj {{lang-en|"Ig Nobel Prize"}} [{{IFA|ˈɪɡ nə͡ʊbˈɛl pɹˈa͡ɪz}}], tiel ke tute klaras ke temas pri fremdlingva koncepto kaj kampanjo. Sed mi tamen timas ke poste revenas iuj entuziasmaj esperantistoj kiuj tamen inventas iun ajn "esperantigon" por la premio. Krome la tradukoj de {{lang-en|Ig Nobel Prize}} al {{lang-fr|Prix Nobel Ig}} kaj es {{lang-es|Premio Ig Nobel}} aspektas al mi baze sensencaj en ĉiuj tri lingvoj kaj nek aspektas angla nek franca nek hispana vorto (pri aliaj lingvoj kompreneble estus same). Sume mi pensas ke la propono {{por|por}} [[mal-Nobela premio]] kun iom malbela sed necesa majusko meze de la adjektivo estas la malplej malbona solvo. Ja PIV 2020 konfirmas ke [https://vortaro.net/#Nobelo_kd Nobelo] majuskle havas duan signifon aludi al s-ro Nobel, do signifas ne nur "grafa, princa", sed ankaŭ "iel rilata al s-ro Nobel". Sed aparte al tiu diskuto pri la titolo mi eksplicite atentigas al la katastrofa ĝenerala stato de la artikolo, el lingva vidpunkto sed ankaŭ el ĝenerale teknika (Vladimir aludis tion per la frazo "Kvalito de la artikolo estas aparta temo"). Tio ne estas granda problemo kaj eblas ripari la mankojn, sed nepre necesas fari tion (tiom "aparta" de la titolo tiu kritiko ne estas: malmatura titolo de 2004 staras kun malmatura teksto)! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:58, 31 okt. 2024 (UTC) ::::'''Atentigo:''' Iel la temo ekde 2024 restis ne plene finita. Se mi bone komprenas en la propono "Bobel-premio" nun estas 3 voĉoj por kaj 2 klaraj voĉoj kontraŭ. En la propono "mal-Nobela premio" estis 4 voĉoj por kaj 1 klara voĉo kontraŭ. Kaj la origina formo "Ig-Nobel-premio" havis 1 voĉo por kaj 4 klarajn voĉojn kontraŭ. Klaras ke la voĉdono iĝis malfacile superrigardebla. Sed tamen necesas fini tiom malnovecan disputon, kaj poste movi ĝin al la arkivo, ĉar ĉi tie amasiĝas tiom da ne vere finitaj disputoj, ke la paĝo estas tro peza. Laŭ mia kompreno por la formo "mal-Nobela premio"/"malnobela premio" je rezulto 4:1 estas plej da konsento. Ĉu iu tute malkonsentus pri tiu kalkulo? Se ne mi post du pliaj tagoj, do je 18 feb. 2026, movus la paĝon al formo "mal-Nobela premio". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 03:04, 16 feb. 2026 (UTC) == [[:Kategorio:Italaj epokfilmoj]] => [[:Kategorio:Italaj epikfilmoj]] == La aliaj lingvoj listigas epikajn filmojn, kaj ne epokajn, eble kun la senco historiaj filmoj, sed jam ekzistas [[:Kategorio:Italaj historiaj filmoj]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:01, 11 okt. 2024 (UTC) :{{por}} la propono, kaj simile por ŝanĝi la nunajn [[:Kategorio:Epokfilmoj]], [[:Kategorio:Epokfilmoj laŭ landoj]], [[:Kategorio:Sovetiaj epokfilmoj]], [[:Kategorio:Usonaj epokfilmoj]]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:11, 13 okt. 2024 (UTC) :{{komento}} Se mi ĝuste komprenas, temas pri du iom interrilataj, sed principe malsamaj nocioj: (1) '''historiaj filmoj'''; (2) '''kinoepopeoj'''. Kiam aperos klareco, pri kiu el la du nocioj temas, oni miaopinie apliku ĝuste tiajn terminojn. Bonvolu noti, ke la vorto "'''[[epopeo]]'''" estas oficiala (1a Oficiala Aldono), sed "epiko" ne estas oficiala kaj verŝajne neniam estos, ĉar ĝi (miakomprene) estas pli-malpli plena sinonimo de "epopeo", kaj la Akademio kutime evitas senbezone oficialigi sinonimojn de jam oficialaj vortoj. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 22:23, 13 okt. 2024 (UTC) ::Mi subtenus ankaŭ (eĉ prefere) [[:Kategorio:Epopeaj filmoj]] aŭ simile. ::La koncernaj kategorioj ŝajne estas ligitaj al alilingvaj kategorioj, kiuj temas pri epikaj/epopeaj filmoj. Kaj mi vidis almenaŭ unu filmon de ''Star Wars'', mi kredas, kiu apartenus nur al tre vasta difino de "epoka"! Tial mi subtenas la ŝanĝon. Tamen estus plej bone, se iu kontrolus ĉu estas iu filmo en la kategorioj, kiu efektive estas pli "epoka" ol "epika", kaj se jes, transmetus ĝin en kategorion pri historiaj filmoj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:00, 14 okt. 2024 (UTC) ::: "Kategorio:E...filmoj laŭ landoj" estas en kategorio "Kategorio:E...filmoj" kaj tiu estas en supera kategorio [[:Kategorio:Eposoj]]. Tial "Kategorio:Eposaj filmoj" kun variaĵoj laŭ landoj laŭ mi eĉ pli bonas ol "Kategorio:Epopeaj filmoj" kun variaĵoj laŭ landoj. Do {{por|por}} "Kategorio:'''Eposaj filmoj'''" kun variaĵoj laŭ landoj. Konsentite ke la vorto "epiko" ''"ne estas oficiala kaj verŝajne neniam estos"'', sed [https://vortaro.net/#eposo_kd eposo] ^{[[Zamenhof|Z]]} kaj [https://vortaro.net/#epopeo_kd epopeo] ambaŭ estas oficialaj vortoj, kun enhava nuanco, kaj mi ŝatas la vorton [[eposo]] ĉi tie '''pli''' ol la enhave '''malvastan''' nomon "epopeo" kiu nepre bezonas prikanti "heroojn, kiuj reprezentas tutan popolon aŭ tutan epokon el patruja, religia, mora vidpunkto".^{[https://vortaro.net/#epopeo_kd PIV]} Ĉu la usona komerca filmaro ''[[Star Wars]]'' ^© estis produktita el ''"patruja, religia, mora vidpunkto"'' ? ? Mi forte pridubas tion! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:12, 31 okt. 2024 (UTC) ::::Fakte, laŭ mia nebula memoro de ''Star Wars'', la heroo Luke Skywalker jes reprezentas patrujan, religian, moran vidpunkton. Eĉ se ne, la kerna malsamo inter "epopeo" kaj "eposo" estas, ke "epopeo" havas certan specon de enhavo ("rakontanta la aventurojn de herooj"), dum "eposo" estas nur forma kategorio ("La rakonta poezio, sen speciale heroa signifo"). Kaj la heroa enhavo estas la aludenda eco de la filmoj, pri kiuj temas. Certe ''Star Wars'' havas neniun apartan similecon kun neheroa rakonta poemo. Do laŭ mi "epos-" estas malpli taŭga radiko ol "epope-", kvankam pli taŭga ol "epok-". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:39, 1 nov. 2024 (UTC) :::::Mi el mia rigardado de la filma serio ankaŭ ne havas la impreson, ke "la usona komerca filmaro Star Wars © estis produktita el "patruja, religia, mora vidpunkto". Kaj ŝajnas al mi ke "epos-" simple estas pli vasta difino ol "epope-", despli ke la kategorio jam nun estas en kategorio "eposoj" (kvankam konsentite ke kategoriojn oni povas relative facile adapti). Do mia voĉodono estas por eposaj filmoj, kaj ĉiukaze kontraŭ epok/epikaj filmoj, sed pri tio, ŝajnas al mi, ĉiuj konsentas. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:12, 24 nov. 2024 (UTC) ::::::Pardonu, mi devis diri ke la difinoj de "epope-" kaj "epos-" en mia komento venis de PIV. Ĉu vi havas iajn pruvojn kontraŭ ili? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 05:20, 11 jan. 2025 (UTC) == [[Afrikanso]] -> [[Afrikansa lingvo]] 2024 10 20 == Oni ŝanĝis la titolon al "Afrikanso" antaŭ kelkaj jaroj pro [https://www.vortaro.net/#afrikanso_kd ĝia artikolo en PIV,] sed 1) la formo "la afrikansa" estas multe pli ofta nomo por la lingvo ol "afrikanso", ankaŭ inter la plej grandaj kaj respektataj revuoj de Esperanto; 2) la sekva versio de PIV tre verŝajne ŝanĝos ĝian rekomendon al "afrikansa" por la lingvo kaj "afrikanso" por homo de la rilata etna grupo. Vidu pli da detaloj ĉe [[Diskuto:Afrikanso#Titolo]]. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 21:33, 20 okt. 2024 (UTC) :Mi supozas ke ĉiuj aktivaj uzantoj bonvenigos la adapton de la ĝisnuna indiko de PIV 1970 ĝis 2020 de "afrikanso = lingvo de la nederlanddevenaj sudafrikanoj" al "la afrikansa", kiu respegulos la lingvouzon jam de jaroj. "La afrikansa" ŝajnas tiom normala etna lingvo kiel miloj da aliaj lingvoj, ke homoj simple ne venus al la ideo kompreni ke "Afrikanso"^{<small>©</small>} estus substantiva "markonomo" kiel Esperanto^{<small>©</small>}, Volapuko^{<small>©</small>}, Interlingvao^{<small>©</small>} aŭ Sanskrito^{<small>©</small>}. Kaj eĉ se, homoj scias ke kvankam la lingvo de Romio origine nomiĝas Latino^{<small>©</small>}, tamen eblas adjektivigi baze ĉiun substantivon, do se diri latina poezio, gramatiko, civilizacio, tiam ankaŭ eblas diri 'la latina lingvo', kaj en koncizigo forlasante la vorton lingvo oni alvenas al adjektiva formo "la latina", kiu estas la praktike uzata formo por la lingvo. Paralele, oni supozas ke tia adjektivigo eblas ankaŭ ĉe Sanskrita ("Kamasutro estas sanskrita libro"^{<small>PIV</small>}, do libro en la sanskrita), kaj same ankaŭ devus ebli aludi al "afrikansa poezio, gramatiko, literaturo" kaj analogie devus ebli ankaŭ paroli pri "la afrikansa lingvo", do koncize pri "la afrikansa". Lingvo devos esti sufiĉe ekzotika, ke oni sentos strangan senton diri, "mi flue parolas la [[volapuka]]n kaj la idan", sed pri pli modaj artefaritaj lingvoj eĉ tio eblas, "mi pli bone parolas la [[klingona]]n ol la [[navia]]n". Tial homoj simple ne atentos pri la ĝisnuna averto de PIV, ke formo afrikansa ne ekzistas, ĉar "Afrikanso" estas komerca persona nomo kaj la o estas ne disigebla parto de la nomo, kiel ekzemple en [[Macudo]] (japane 松戸市) la o estas japana kaj ne esperanta o - kie la "o" de "Afrikanso" tiam estas en la nacilingva formo ''Afrikaans''? Do ĉiu bonvenigo la novan permeson nomi la sudafrikan lingvon "la afrikansa" samkiel la antikvan romian lingvon "la latina". :'''Sed tamen''', por ŝanĝi iun vorton en vikipedia titolo, pri kiu miloj da esperanto-vortaroj avertas ke ĝi estas erara kaj ne eblas uzi ĝin, oni bezonas iun pri fortan pruvan eksteran referencon ol nur iun personan nomon en vikipedia diskutpaĝo "mi esperas ke en ĉiuj estontaj vortaroj estos tiu nova vorto", aŭ "mia amiko parolis kun la kara edzino de Bertilo, kaj ŝi diras ke li diras ke nepre en la nova PIV estos la formo 'la afrikansa'". Ni bezonos iun citeblan fonton, aŭ en retejo ekster Vikipedio, aŭ en presita bulteno, kun numeroj de la eldono kaj de la paĝo. Eĉ se oni eble produktas artikoleton aparte por esti citebla pruvo (ekzemple "La Ondo de Esperanto mallonge intervujis Sp. van der Meulen kaj M. Cramer pri la progresoj de la redaktoj por nova eldono de PIV kaj pri iuj ŝanĝoj, pri kiuj estas aparte unuanimaj proponoj en la teamo"), devos esti io kion oni devos povi citi en referenco. Ĉu iu havas krean ideon, kiel oni povos produkti tian citeblan referencon? Eĉ Wolfram Diestel en Reta Vortaro ne povas simple malfermi artikoleton "la afrikansa" kaj noti kiel referencon "tiun formom mia fratino opinias ekstreme mojosa". Se ne alporteblas iu ajn citebla referenco, tiam ni fakte devos atendi, ĝis la nova PIV estos aĉetebla, kaj ankaŭ estas rete daŭre konsultebla. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:03, 21 okt. 2024 (UTC) ::Ankaŭ mi bonvenigus ŝanĝon kun almenaŭ unu ekstera referenco. Mi ne havus altan postulon pri tia referenco, ankaŭ se Spencer skribas pli-malpli tion kion li skribis en la paĝa diskutpaĝo, sed vidigas tion en ekstera retejo, kaj tiun noton oni povas reference enplekti ĉi-tie, tio sufiĉus al mi. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 13:10, 25 okt. 2024 (UTC) :::Estas [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2l.html#afrika1.0o nova artikolo pri "afrikanso" kaj "afrikansa"] en Reta Vortaro. Tiu estus laŭ mi la plej uzinda ekstera referenco. Alia eblo estus citi la personan retejon de Bertilo Wennergren, en kiu li rekomendas "la afrikansa" por la lingvo kaj "afrikansoj" por la popolo en [https://bertilow.com/lanlin/notoj.html#lingvoj siaj notoj pri lingvonomoj] kaj en [https://bertilow.com/piv/index.html#lande siaj kritikaj notoj pri PIV 2002 kaj 2005.] [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 14:04, 28 okt. 2024 (UTC) :: {{por}} ''' Afrikansa lingvo''', same kiel "la sveda". Ĉi vi emas eklerni Svedon? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:41, 25 okt. 2024 (UTC) :::Tamen, Taylor, tiom simple ne estas. Tute eblas lerni Esperanton, Latinon, Volapukon, Sanskriton kaj laŭ la nuna stato de la vortaroj ankaŭ Afrikanson. Tio aparte eblas, ĉar svedo klare estas individua homo el certa kulturo, kaj ''"esperanto, latino, volapuko, sanskrito kaj afrikanso"'' laŭ la nuna stato de la vortaroj '''ne''' estas individua homo. Do ne temas nur pri tio, per levo de tri aŭ kvin manoj ĉi tie ŝanĝi la esperantajn vortarojn, sed temas pri tio efektive ŝanĝi la vortarojn kaj, se tio ankoraŭ daŭros, almenaŭ klare kaj konvinke dokumenti argumentojn kial la esperantlingva Vikipedio malatentas la esperantlingvajn vortarojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:29, 31 okt. 2024 (UTC) ::::{{re|ThomasPusch}} Mi tute konsentas kun vi, ke "ĝi estos tre verŝajne en la sekva PIV" estas aĉa argumento por titolŝanĝo. Mi menciis tion nur por kontraŭi la argumenton, ke "Afrikanso" estus pli uzinda nur pro tio, ke ĝi estas en PIV; kaj tio estis menciinda, ĉar tio estas la argumento iam uzita por ŝanĝi la artikoltitolon al "Afrikanso". Mia ĉefa kialo por rekomendi titolŝanĝon estas, ke "la afrikansa" estas klare multe pli uzata en fidindaj fontoj ol "afrikanso". Kiel mi diris ĉe [[Diskuto:Afrikanso#Titolo]], en Tekstaro facile troveblas multaj citindaj artikoloj de diversaj aŭtoroj, redaktoroj kaj revuoj, kiuj povas subteni rekomendon de "la afrikansa". Multaj citaĵoj de tiaj artikoloj aperas nun kiel fontoj en [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2l.html#afrika1.0o la nova sekcio pri "afrikansa" en Reta Vortaro,] kiu espereble estas kontentiga fonto por vi. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 13:55, 28 okt. 2024 (UTC) :::::Mi tute ne opinias, ke ''"ĝi estos tre verŝajne en la sekva PIV"'' estas '''aĉa''' argumento por titolŝanĝo: kun konvinka(j) referenco(j) estas '''bona''' argumento. Nur sen estas problemo. La noton en ReVo oni povas citi, bone, la du fontojn de Bertil ankaŭ kaj eblas amasigi konvenajn teksterojn el la Tekstaro, kvankam daŭre je la alia flanko pezas kvar eldonoj de PIV (1970, 2002, 2005 kaj 2020). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:23, 28 okt. 2024 (UTC) ::::::Kial la diskuto silentiĝis? Mi estus por alinomigo jam antaŭ publikigo de la eldono de "PIV post 2020", '''SE''' estas rete alirebla skriba aprobo de la PIV-redakcio aŭ de la retejo de AdE, aŭ almenaŭ alvoko de la ĉefkunveno de la landa asocio de UEA en Sudafriko pri propono de estonta nomigo "afrikansa lingvo", ne nur "Afrikanso" en la vortprovizo de Esperanto. Sed ĉar mi tian oficialan dokumenton ankoraŭ ne vidis, la nun plej lastmomenta referenco estas el PIV 2020, kaj ĉiuj scias kion tio signifas. Tial mi estas {{kontraŭ}} alinomigo, kaj alvokas atendi ĝis kiam estos konvinka referenco por alinomigo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 15:57, 24 nov. 2024 (UTC) :{{Por}} "'''Afrikansa lingvo'''". {{Uzanto:Robin van der Vliet/Subskribo}} 22:32, 26 nov. 2024 (UTC) ::Bone, tiam alportu kaj metu en la paĝon konvinkajn, kontroleblajn esperantlingvajn eksterajn referencojn, kiuj defendas uzon de la adjektiva formo "afrikansa lingvo". Referenco kiu notas "Robin, Aidas, Spenĉjo, Taylor kaj Topu ŝatas la adjektivan formon "afrikansa lingvo", egale ke PIV de 1970 ĝis 2020 nomas la lingvon nur substantive Afrikanso." estas malserioza kaj ne konvinka ekstera referenco. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:20, 27 maj. 2025 (UTC) :::{{re|Aidas}} Mi supozas, ke povus sufiĉi [https://bertilow.com/piv/index.html ĉi tiu paĝo] en la retejo de Bertilo Wennergren, ĉu ne? Ĝi diras ke 'nomi ilian lingvon “la afrikansa (lingvo)” (...) ŝajnas preferinda, kaj pli kongruas kun la praktika uzado.' Aliokaze, facile eblas per Tekstaro serĉi diversajn referencojn de publikaĵoj, kiuj uzas "afrikansa" ĉi tiel. Tio pruvus minimume, ke tia uzado estas akceptebla al pluraj redaktoroj. Ekzemple [https://www.monato.be/2016/011620.php ĉi tiu artikolo] el Monato, [https://tekstaro.com/t?nomo=revuo-esperanto-2008-2012&uzistreketojn=0&tipo=&sekcio=revuo-esperanto-2008-10&antauasekcio=1&postasekcio=1&id=dl1799&ignorifremdajhojn=1&uskle=1&serchesprimo=afrikans#dl1799 ĉi tiu] el Revuo Esperanto, kaj [https://esperanto-ondo.ru/Ondo/99-lode.htm#99-26 ĉi tiu] el La Ondo de Esperanto. Sed eble tio estas tro kiel originala esploro? ([[VP:OR]]) Mi ne certas. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 13:46, 30 maj. 2025 (UTC) ::::Fakte estas ankaŭ la [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#afrika1.0a artikolo pri afrikanso] en Reta Vortaro, kiu ŝajnas tre uzinda. Mi forgesis pri ĝi. Kaj ke mi fakte jam ligis al ĝi antaŭe en ĉi tiu fadeno. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 14:01, 30 maj. 2025 (UTC) :::::{{re|Aidas}} Mi ĵus metis en la paĝon kontroleblajn esperantlingvajn eksterajn referencojn, kiuj estas espereble sufiĉe konvinkaj por vi. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 00:15, 31 maj. 2025 (UTC) ::::::Mi pardonpetas ke mi plurajn tagojn ne estis en vikipedio kaj nur nun vidas la noton de antaŭ 12 tagoj. Efektive estos bone noti ĉiun vortaran, literaturan kaj gazetaran referencon pri uzo de noveca, alternativa uzo de "afrikansa lingvo" en la tekston - ankaŭ bonvole viajn citaĵojn el ''Monato'' ktp. Ni ne forgesu, ke necesas superpezi 4 pezajn volumojn de PIV. La noto de Bertilo, ke "Multaj tamen preferas doni al “afrikans/o” la signifon de “ano de la nederlanddevena gento de Sud-Afriko”, kaj nomi ilian lingvon “la afrikansa”. Tio ŝajnas preferinda, kaj pli kongruas kun la praktika uzado" ankaŭ taŭgas kiel unu el pluraj referencoj, sed tio tamen estas tute subjektiva opinio de Bertilo el 2006. Bona argumento estus se li uzus sian influon en la PIV-teamo kaj laborus en la direkton oficialigi la opinion en PIV. 2006 estis longe antaŭ 2020. Do, nepre enigu la referencojn de Monato 2016, revuo Esperanto 2008 kaj La Ondo 2003 en la tekston: citi referencojn ne estas "tro da originala esploro", male. Mi tute bonvolas subteni iom avangardan aplikon de la lingvo, se kunskrapiĝis ĉiuj haveblaj referencoj, kaj se la teksto ne donas misan impreson ke jam temas pri oficiala ŝanĝo de la lingvo, sed nur ke temas pri tendenco en la gazetaro kaj neformala lingvouzo spiti la (ankoraŭ) oficialan lingvan difinon. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:33, 13 jun. 2025 (UTC) :{{re|ThomasPusch|Aidas}} Antaŭ kelkaj monatoj publikiĝis publika testa versio de la sekva eldono de PIV ĉe [https://testo.vortaro.net/ testo.vortaro.net]. Do nun iu ajn povas kontroli en la koncerna artikolo [https://testo.vortaro.net/#afrikanso_kd ĉi tie], ke "afrikanso" estas korektita al genta signifo, kaj la lingva signifo de tiu vorto ne plu estas agnoskata en la nuna malneto de PIV, sed movita al "afrikansa". La testa versio ankoraŭ ne estas oficialigita, sed laŭ mi tamen menciinda en ĉi tiu diskuto. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 19:34, 25 mar. 2026 (UTC) :::{{re|Spenĉjo}} Tre tre bone. Se Aidas skribis "ke necesas superpezi 4 pezajn volumojn de PIV", tiam la '''5-a''' volumo de PIV estas la plej bona argumento. KUN TIUJ plej plej novaj difinoj de la kapvortoj [https://testo.vortaro.net/#afrikanso_kd «afrikanso»] kaj [https://testo.vortaro.net/#afrikansa_kd «afrikansa»], mi facile estas {{Por|POR}} ŝanĝo al "'''afrikansa lingvo'''". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:58, 25 mar. 2026 (UTC) [[Afrikanso]] pli verŝajne estas lingvo ol homo, laŭ mi, sed la titolo de la artikolo prefere estu [[afrikansa lingvo]], ĉar tiel oni plej ofte nomas ĝin, kaj tiel certe estas ĝuste. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 08:26, 28 mar. 2026 (UTC) :Jes, sed ĉi tie ne temis pri verŝajneco aŭ kiel probable multaj homoj eble komprenos la sencon de vorto "afrikanso", sed temis pri neceso fundamentigi de iuj deziratan ŝanĝon de baza signifo de vorto en la Esperanto-vortaro kaj precipe en PIV per konvinka ekstervikipedia referenco. Tial la nova referenco estas konvinka paŝo en tiun direkton. Kun ĝi, ankaŭ mi estas {{por|por}} la alinomigo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:55, 28 mar. 2026 (UTC) == Taroko (kartoj) -> Tarokoj 2025 01 13 == La artikolo, kiu antaŭe troviĝis ĉe [[Tarokoj]], nun troviĝas ĉe [[Tarokludoj]] (kio pli taŭgas por sia enhavo). Tial indas alinomi la artikolon [[Taroko (kartoj)]] por ke ĝi havu la plej ĝeneralan titolon. --[[Uzanto:Kwekubo|Kwekubo]] ([[Uzanto-Diskuto:Kwekubo|diskuto]]) 12:02, 13 jan. 2025 (UTC) :La propono aspektas saĝa: konkretigaj aldonaĵoj inter krampoj pravigeblas nur kiam ili urĝe necesas. Mi ne vidos obstaklon kontraŭ la simpligo, do {{por|por}}. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:19, 3 feb. 2025 (UTC) ::Kial ne, {{por}} [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 23:17, 3 feb. 2025 (UTC) ::{{por}} Kiel argumentite, interkrampa specifigo estas superflua. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:41, 16 feb. 2025 (UTC) {{farite}} per kvar poraj voĉoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:26, 28 feb. 2025 (UTC) :La propono eksplicite signifis ŝanĝon de Taroko (kartoj) en singulara formo al Tarokoj en plurala formo. Mi esperas ke ĉiuj atentis pri tio. Mi nun akcidente dum la alinomigo unue simple forstrekis la aldonon inter krampoj kaj poste aldonis la pluralon, do movis Taroko (kartoj) > Taroko > Tarokoj. Tio estas tute bona tiel, ĉar sencas ke '''ne''' Taroko estas ruĝa ligilo kaj Taroko'''j''' estas artikolo. Fino de movado. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:40, 28 feb. 2025 (UTC) == "Sulaveso" 2025 02 03 == Mi havas ankoraŭ alian temon, kiu estas pli sciigo ol invito al diskuto pri erara formo "[[Sulaveso]]", sed tamen eblas decidi kiun formon uzi anstataŭe: En la esperanta vikipedio en paĝaj titoloj, tekstoj, kategorioj kaj en vikidatumoj ekde 2010 la unuavice tute esperanto-aspekta insula pseŭdonomo "Sulaveso" estas en grandaj kvantoj uzita. Tamen, en eksteraj fontoj dokumentiĝas nur la nomoj * ''Celebeso'' - [http://vortaro.net/#Celebeso ''Celebeso'' en PIV 2020 ĉe vortaro.net], ankaŭ jam en PIV 1970, p. 137 - en la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]], Pago 1971, mapo 40, dokumentiĝas eĉ la variaĵo'' Celebo'', sed tiu formo post 1971 ne estis uzata kaj * alternative dua esperantlingva nomo '''Sulaŭesio''' - [http://vortaro.net/#Sulaŭesio ''Sulaŭesio'' en PIV 2020 ĉe vortaro.net], en PIV 1970 ankoraŭ ne, sed jam en PIV 2002, p. 1097, kaj en PIV 2005 same. Do temas pri la pli nova vorto. En tiu vortpropono la litero "aŭ" estas en ordo, ĉar ne temas pri izolita "ŭ". Mi en Esperanto trovis neniun referencon, ke eĉ plia nova nomo, "Sulaveso", estus pravigebla, tia formo do estas '''eraro'''. Ni bedaŭrinde en 15 jaroj ne rimarkis nian eraron, sed eraro kiun oni 15 jarojn faras, per tio ne fariĝas ĝusta. Do necesas senspure forigi la malĝustan tajperaron "Sulaveso" - ĉar la tasko de vikipediaj fuŝoj ne estas "ĝustigi la vortarojn". Mi principe reflekse revenus al la unua esperanta vorto. Sed internacie estas klare, ke ĝuste en la 1970-aj jaroj la antaŭa kolonia vorto "Celebes" (portugala, poste nederlanda) anstataŭiĝis per la loka vorto "Sulawesi" (kiu ankaŭ antaŭe ĉiam estis, sed ne estis oficiala). Tion tre bone montras [https://books.google.com/ngrams/graph?content=Sulawesi%2CCelebes&year_start=1800&year_end=2020&corpus=15&smoothing=3&share=&direct_url=t1%3B%2CSulawesi%3B%2Cc0%3B.t1%3B%2CCelebes%3B%2Cc0 grafikigo pri la angla lingvouzo de ambaŭ vortoj, kiu ĝuste ŝanĝiĝis inter 1972 kaj 1976. Ĉar ni havas du formojn je elekto en PIV, ni povas decidi pri "Celebeso" aŭ pli moderna "Sulaŭesio": sed la eraro "Sulaveso" ne estas elekto! Mi tendencus ne konservative voli subteni la kolonian vorton "Celebeso", kaj tio signifas ke nur restas la alternativo ''Sulaŭesio''. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:00, 3 feb. 2025 (UTC) : Ne temas pri eraro aux "Vikipedia vortokreaĵo", sed pri esperantigo. En la tekstaro estas tri trafoj por "[[Sulaveso]]" sed NUL por "Celebeso". {{kontraŭ}} koloniisma "Celebeso", {{por}} "[[Sulaveso]]" aux "[[Sulawesi]]". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:52, 3 feb. 2025 (UTC) :: La tekstaro ne estas vortaro, nur reflektas la efektivan lingvouzon, inkluzive de eblaj inventaĵoj. Ke en la tekstaro estas nul trafoj por Celebeso, jam signifas ke ni bone ŝanĝis nian liongvouzon konforme al la indonezia kaj sekve ankaŭ angla vortuzo. Sed se la esperanta vikipedio dum 15 jaroj reklamis tute senreferencan, libere vikipedie inventitan vorton, tiam tute ne mirigas ke iuj esperantistoj influiĝas de tio kaj erare kredas ke ĉio kio estas en la esperanta vikipedio estas ĝusta (ankaŭ mi alkutimiĝis al la pseŭdovorto "Sulaveso" kaj neniam pensis pri tio serĉi fonton). Laŭ la nuna stato, ŝajnas ke ambaŭ viaj favorataj formoj, "[[Sulaveso]]" kaj "[[Sulawesi]]", ne estas esperantlingvaj. Sulawesi estas klare ''bahasa indonesia'', kaj "Sulaveso" estas eble Ido aŭ Occidental, sed ne estas eĉ unusola fidinda referenco ke ĝi estus pli ĝusta formo ol la esperanta formo "Sulaŭesio" de PIV 2002/2005/2020 ... rete ĝis 2025, kaj ke ĝi oficiale anstataŭigus la formon "Sulaŭesio" en Esperanto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:05, 3 feb. 2025 (UTC) :::Mi rigardis en la tekstaro: ĉiuj 3 trafoj estas el "Le Monde diplomatique en Esperanto 2008-2010", kaj ĉi tie jam ekde marto 2007 estas la vikipedia teksto "Sulaveso" en kiu Verdulo enkondukis la novan nomon. Kiu en 2007 ankoraŭ havis nul trafojn en la tekstaro. Kiel nederlandano li sendube tre sekvis la evoluon post la nederlanda kolonia epoko de Indonezio, kaj certe tre atentis pri la politike ĝusta adapto de la antaŭa vorto Celebes al nova vorto Sulawesi en la nederlanda. Ke li ne kontrolis la vorton en vortaro estas domaĝe - sed mi eĉ ne scias ĉu li povus rigardi en kompetenta vortaro en 2007 - se mi estintus en lia loko, mi havintus mian malnovan PIV de 1970, havintus mian vortaron NL-EO-NL de Middelkoop kiu entute ne mencias iun insulon "Celebes" - kaj vortaro.com tiam ankortaŭ ne estis "en la reto"... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:20, 3 feb. 2025 (UTC) :::: Eble estas problemo por mondolingvo kiam duono de oficialaj vortaristoj estas germanuloj kaj la alia duono estas rusuloj. "[[Sulaveso]]" certe ne estas Ido, sed la plej natura esperantigo de "Sulawesi". Cetere, kelkaj forte trouzas aliajn planligvojn (kiel Ido, Novial, kaj malofte eĉ Occidental) por atentigi ion kion ili ne ŝatas. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:21, 3 feb. 2025 (UTC) ::::: Ne estu paranoja. La ĉefaj oficialaj vortaristoj de PIV 1970 estis [[Kunlaborintoj de PIV#Tabelo pri la lingvo-distribuo|denaskaj parolintoj de la franca (16) kaj angla (10)]], kaj en la teamo de 2021 estas [https://vortaro.net/blogo/?p=454 bunta miksaĵo ĉirkaŭ Bertil Wennergren], sed se estas iu grupo da nacilingvanoj kies teamanoj havas pli grandan procentaĵon ol en la monda loĝantaro, tiam estas la svedoj kaj nederlandanoj-flandroj. Nenio pri "duono germanuloj duono rusuloj"... Sed ĉiukaze ili juĝas aŭ provas juĝi laŭ esperantaj kriterioj, ne defendas interesojn de siaj naciaj gepatraj lingvoj, kaj ankaŭ ne ŝanĝadas la leksikon de Esperanto de jaro al jaro laŭ propra gusto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:39, 3 feb. 2025 (UTC) :::::: LMS Bertilo jam vivis en Germanlando dum jardekoj, do probable alkutimiĝis al la sistemo kaj ĉesis esti svedo. Sed alinomu al "Sulaŭesio" pro neraciaj argumentoj, eble poste iu alvenos kaj postulos ke la sola ĝusta formo estu " '''Sulaŭesujo''' " pro same neraciaj kaj kontraŭ-idaj argumentoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:53, 3 feb. 2025 (UTC) :::::: Cetere, se vi ekhavas la impreson ke mi "simple ne malŝatas la plej naturan esperantigon Sulaveso", tiam vi malpravas. Mi kutimiĝis al la vikipedia vorto "Sulaveso", kaj neniam pridemandis ĝin, ĝis hodiaŭ mi unuafoje legis la tekston kaj vidis ke tie estis unua vorto Sulaveso sen referenco, tiam dua vorto Celebeso kun referenco PIV kaj tria vorto Sulaŭesio kun referenco PIV. Mi miris ĉar tri vortoj por indonezia insulo pri kies E-movadon mi ankoraŭ nenion aŭdis estas iom multe, kaj pensis ke mi plej ofte aŭdis kaj legis la unuan formon, kaj simple iu por la "plej natura esperantigo" forgesis meti la vortaran referencon. Tiam mi serĉis kaj ne trovis iun ajn vortaran referencon. En tiu situacio nur restis al mi konstati, ke ŝajne mi kaj ni ĉiuj alkutimiĝis al libera inventaĵo. Mi ne volas kondamni min ke mi ne kontrolis en la "beta-versio de reta PIV" kiu jam estis enrete ekde aprilo 2012, kaj ne volas kondamni iun alian, sed mi vere ne trovas konvinkajn eksterajn argumentojn por la vorto "Sulaveso", krom la tute nefakan argumenton ke ni ĉiuj jam alkutimiĝis al la nova vorto kaj ĝi aspektas kvazaŭ ĝi povus esti Esperanto-vorto (tial mi uzis komparon kun Ido, ne kun Volapuko aŭ la finna aŭ litova, ĉar la vortoj de tiuj lingvoj ne frape similas al Esperanto-vortoj, tiuj de Ido jes). Sed malŝpari tiom da vortoj tute ne utilas: Iu konvinku nin ĉiujn kun konvinkaj referencoj, ke Sulaveso estas la nova oficiala Esperanto-vorto por la insulo, kiu anstaŭas la malnovan-novan vorton "Sulaŭesio" oficiala ekde 2002/2005, kaj tiam tute ne necesas ŝanĝi unu vikipedian kategorion. Mi ne trovas argumenton, nur tiun ke mi kaj Taylor ŝatas la vorton "Sulaveso", kaj ke por mi tiu persona ŝato ne estas argumento. 23:01, 3 feb. 2025 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) Mi alkutimiĝis al la (ŝajne misa) formo "Sulaveso", ankoraŭ neniam vidis en Vikipedio la PIV-an formon "Sulaŭesio", kio sekve ŝajnas al mi stranga, kiel ĉio kion mi ne konas. Sed mi rigardis, nun (!), en vortaro.net, kaj Thomas pravas. Ke oni alkutimiĝis al origine fantazia inventaĵo, ne igas ĝin ĝusta. Do kontraŭ Sulaveso pro manka referenco, kaj kontraŭ Celebeso pro la kolonia konotacio en 2025. Restas nur la nekutima PIV-a vorto kun la "aŭ" en la mezo ... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 23:12, 3 feb. 2025 (UTC) {{komento}} "'''[[Sulaveso]]'''" estas natura maniero esperantigi fremdan vorton "Sulawesi" [sulaŭési]. Komparu tion kun, ekzemple, la nekontestata esperantigo "Okinavo" (ankaŭ [https://vortaro.net/py/serchi.py?simpla=1&apa=1&s=Okinavo&kap=1&der=1 laŭ PIV]) de la fremda propra nomo "Okinawa" [okináŭa]. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 05:48, 4 feb. 2025 (UTC) :Tial {{por}} '''[[Sulaveso]]'''. -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 05:48, 4 feb. 2025 (UTC) :: Kiel mi diris, al mi tute simpatias la vorto "Sulaveso", nur mi dubas ĉu estas esperanta vorto - estas multaj vortoj en multaj lingvoj kaj ankaŭ tute belaj inventitaj vortoj, kiuj havas o-finaĵon, malhavas fremdajn literojn (wqxyöḁ), kaj tamen ne dokumentiĝis esperantaj vortoj. Kaj laŭ la "[[15-a regulo]]" de LLZ ni rajtas alinventi vortojn se ekestas koncepto pri kiu bezonatas sed ''mankas'' esperanta vorto, nur tiam. Pri la insulo jam estas malnova, koloniisma esperanta vorto "Celebeso", kaj ankaŭ nova, neimperiisma vorto, "Sulaŭesio", elektita probable en la 1970-aj jaroj, ĉiukaze inter 1970 kaj 2002, al kiu probable neniu vere alkutimiĝis, ankaŭ mi ne, sed kiu nun estas la dokumentita nova vorto por la insulo. Do ne ''mankas'' esperanta vorto, eĉ estas du je dispono. Per kiu rajto ni, manpleno da redaktantoj de komuna retejo, havas la licencon simple korekti la lingvouzon de PIV kaj ŝanĝi vorton en ĝi? Kaj se ni rajtas, ĉu iu granda ''Facebook''-grupo pri Esperanto ankaŭ havas tiun rajton? Aŭ ĉu ni rajtas per simpla guglo-serĉo decidi pri ŝanĝo de nia vortaro, aŭ per serĉo en la retejo ''tekstaro.com'' aŭ en ''google-books''? Mi ne kritikas uzon de tiuj enketiloj, kiujn ankaŭ mi uzas, sed ĉi tie temas pri la rajto simple de eta grupo da certe bonintencaj kaj diligentaj movadanoj superi la norman vortaron de Esperanto. Estus multe pli simple se estus neŭtralaj eksteraj referencoj pri propono de nova "plej natura esperantigo" aldone al la tradicia vorto kaj de nova, nekolonia vorto, ambaŭ dokumentitaj en la 20-a jarcento, la nova formo plej laste en 2002. Mi dubas ĉu '''mi''' havas la rajton en tiu situacio inventi kaj oficialigi "vorton pli belan ol tiu kiu estas skribita en PIV", kaj mi dubas ankaŭ ĉu ni ĉiuj havas la legitimon. Sed ŝajnas ke neŭtralajn eksterajn referencojn pri defendo de la bela nova vorto "Sulaveso", kiu laŭ mia nuna kompreno arbitre inventiĝis en marto 2007 kiam ni komencis vikipedian teksteton pri la insulo, ankoraŭ neniu trovis. Nur la 3 uzoj en "Le monde diplo..." el 2008-2010, post kiam nia teksteto kun la nova nomo jam estis. Aŭ ĉu iu havas legitimigan fonton? Fonton, kiu almenaŭ asertas ke estas oficiala vorto de la fina 20-a jarcento "kiu hazarde kaptiĝis en PIV 2002" kaj estas plia oficiala vorto "Sulaveso" kiu konkurencas kun la PIV-a vorto? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:32, 4 feb. 2025 (UTC) {{komento}} Laŭ [[:en:Sulawesi]], :: The name ''Sulawesi'' possibly comes from the words ''sula'' ("island") and ''besi'' ("iron")… — do, la probabla prononco estas /su.la.we.si/, ne /sul.aŭ.e.si/ (kion sugestus la misesperantigo «Sula ͡uesi»); en la vorto estas la konsonanto /w/, ne diftongo /aŭ/, kaj la silaba limo supozeble estas /la.we/. Kaj la normala esperantigo de la '''konsonanto''' /w/ estas per ''v'' (kiel en ''O.ki.na.vo, Taj.va.no'' ktp). Ankaŭ la hezito inter ''b'' kaj ''w'' (besi/wesi) apogas la konsonantan version. Cetere, guglante pri «"Sulaveson" OR "Sulaveso" kiu kaj» mi trovas ege pli multe da trafoj (ne nur Vikipediaj), ol por «"Sulaŭesion" OR "Sulaŭesio" kiu kaj». Tial {{por}} '''[[Sulaveso]]''', {{kontraŭ}} Sulaŭesio.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 15:00, 5 feb. 2025 (UTC) : Okazis [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?diff=9014570&oldid=8939651 sendiskuta alinomigo] kiu eble rilatas al problemo de esperantigo de [[Sulawesi]]. {{kontraŭ}} la ĵusa alinomigo de [[Tokorozava]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:07, 6 feb. 2025 (UTC) :La plej bona moderna fonto kiun mi trovas interrete estas [https://novajhoj.weebly.com/uploads/8/2/9/5/8295099/esperanto-movado_en_indonezio_cu_io_last.pdf artikolo] de [[Heidi Goes]], kiu uzas "Celebeso". Tial mi voĉdonas {{por}} [[Celebeso]]. Se poste montriĝos ke "celebesaj" aŭ aliaj indoneziaj esperantistoj uzas alian nomon, kompreneble tiam ŝanĝo estos prava. :Mi pensas ke la afero pri "Tokorozava" ne rilatas al ĉi tiu diskuto, sed dankon al Taylor 49 pro la atentigo al la sendiskuta alinomado. Ĉu ni prefere ne sekvu niajn deklaritajn politikojn? Ĉi-kaze nek la antaŭa nek la ŝanĝita formo faras tion. Kaj se iu volas ŝanĝi la politikojn, ĉu ni ne prefere aperte diskutu? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:29, 16 feb. 2025 (UTC) ::Kompreneble la temo pri [[Tokorozava]] estas komplete alia temo: tie temas pri [[Transskribo de la japana lingvo en Esperanton]] (kaj ŝajne la protesto de Taylor nun kaŭzis ke la teksto pri la japana urbo nun fuŝe ne estas vikidatume ligita, sed jes, komplete alia temo), ĉi tie pri esperantlingva nomo de insulo. La malnova kolonia nomo [https://vortaro.net/#Celebeso_kd Celebeso] ĉiukaze estas dokumentita en PIV, same kiel la nova, postkolonia formo "Sulaŭesio" de PIV, kiu estas ankoraŭ nekutima, kaj kion ŝajne ĉi tie ĉiu bojkotas (kvankam mi demandas al mi kiom arogantaj ni estas se ni simple bojkotas vorton el la norma plej referenca vortaro). Do se ni decidas fajfi pri postkolonia ĝusteco, tiam Celebeso estas bona alternativo. Ĉiukaze mi estas kontraŭ la simpla inventado de nova nomo "Sulaveso", kiom ajn bela la literaro sonas kaj kiom la trovoj en guglo-paĝoj diras - sed ni ĉiuj scias ke la trovoj en guglo-serĉoj fluas, kaj tia momenta kalkuleto ne estas vera aŭtoritata referenco. Ĉi tie, ŝajnas, estas alternativoj malnova [https://vortaro.net/#Celebeso_kd Celebeso] kaj nova [https://vortaro.net/#Sulaŭesio_kd Sulaŭesio], kaj se ni volas bojkoti la novan vorton "Sulaŭesio" de PIV 2002/2005/2020 ... rete ĝis 2025, tiam nur restas la malnova, kolonia formo Celebeso, kun referenco de 4 PIV-oj kaj de Heidi Goes kaj sendube ankoraŭ en aliaj pli malnovaj fontoj. Ĉiukaze {{kontraŭ|kontraŭ}} meminventita vorto "Sulaveso", ĉar la opinio ke tiu meminventita vorto estas "natura maniero esperantigi fremdan vorton" (mi tute dividas tiun privatan opinion) ne estas aŭtoritata skriba referenco. Ni memoru ke ni ne estas la Akademio de Esperanto ĉi tie kaj ni ne estas la redakta teamo de estonta "PIV 2030"! Tiuj grupoj povas verki referencojn, ni kiel enciklopedianoj nur povas kolekti kaj citi referencojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:22, 27 feb. 2025 (UTC) :::Mi fakte indigniĝas, ke ni per 4-5 voĉoj de simplaj redaktantoj arogas al ni ĝustigi la norman vortaron PIV, kiu, eĉ se iuj ne ŝatas iun aserton en ĝi, estas la norma vortaro en Eo. Tial mi daŭre estus {{por|por}} la PIV-a postkolonia formo "Sulaŭesio", sendepende ke ekzistas alia, alilanda insulo [[Okinavo]] kiu estas sendiskuta vorto en Japanio, kun almenaŭ 3 aŭtoritataj referencoj. Sed se vi sincere decidas bojkoti la nomon "Sulaŭesio" de PIV, nomante ĝin nur "persona propono" de kelkdekpersona PIV-komitato, kun argumento ke Taylor malrespekte opinias pri kolego Wennergren kaj juĝas lin "malbonigita pro tro da jaroj ekster Svedio", kio laŭ mi estas konsternige malserioza argumentado, tiam efektive la sola alternativo estas la malnova e-lingva nomo "Celebeso". Do mi voĉdonas prefere por la postkolonia nomo "Sulaŭesio", duarange por la malnova formo "Celebeso", kaj klare protestas kontraŭ meminvento de (bela) formo "Sulaveso", pri kiu Thomas alvokis alporti aŭtoritatajn referencojn, sed evidente neniu havas ilin. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:49, 27 feb. 2025 (UTC) :{{komento}} Karaj - la formon kun silabo ''-ŭe-'' klare malebligas jena dokumento de [[Akademio de Esperanto]]: [https://www.akademio-de-esperanto.org/decidoj/index.html "Deklaro pri la Esperanta litero ŭ"]; ĝi detale klarigas la kialon kaj (implicite) aludas simplan solvon: "'''[[Sulaveso]]'''". Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:40, 27 feb. 2025 (UTC) ::Nu, bedaŭrinde tio estas ruza advokata argumentado: la PIV-an formon "Sulaŭesio" kun silabo -aŭ- klare '''ebligas''' la "Deklaro pri la Esperanta litero ŭ" (de 2023): la ''«litero ŭ plej ofte aperas (A1) - kaj klare permeseblas (A2) - en la sonkombinoj "aŭ" kaj "eŭ"»''. La deklaro tute ne esprimas ion pri litero '''post''' la sonkombinoj "aŭ" kaj "eŭ", tie povas esti vokalo aŭ konsonanto aŭ nenio (aŭ, ankaŭ, ankoraŭ). Tial ankaŭ la argumento ke en la deklaro «implicite» jam estas la vorto «Sulaveso» tiel ne ĝustas. PIV 2002/2005/2020 do ne draste fuŝis. Necesas iu vera, ne dubinda «implicita» interpretita referenco, ĉar nia referenco ĝis nun estas "Vikipedio:Alinomendaj artikoloj", niaj propraj personaj opinioj ĉi tie, kaj socia diskutejo en vikipedio ne kalkuleblas kiel ekstervikipedia referenco. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:51, 28 feb. 2025 (UTC) :::Kara kolego [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] - Mi havas la impreson, ke via repliko estas pli advokatece ruza, ol mia komento, al kiu vi respondis ;) :::Unue, la esprimo ''sonkombinoj "aŭ" kaj "eŭ"'' estas simple komunlingva maniero diri ''diftongoj "aŭ" kaj "eŭ"'', evitante fakan terminon. Estas klare, ke la literkombino "aŭe" en "Sulaŭesi" enhavas sonkombinon [wa] (Su-la-ŭe-si laŭ silabodivido sed ne Su-laŭ-e-si kun diftongo "aŭ"!), kion la akademia decido rekte malrekomendas kaj detale klarigas tian decidon. Bonvolu noti, ke tiu decido ne povis diri pli rezolute, ke la _literkombinoj_ "ŭa" kaj "ŭe" estas evitendaj, ĉar, la vortoj de la tipo "baldaŭa" (bal-daŭ-a laŭ silabado) kaj "antaŭe" estas, memkompreneble, tute akcepteblaj. Via "refuto", do, estas tre lerta, sed nevalida ;) :::Due, ja estus bone havi precedencan uzon en lingve modela fonto, sed tio ne ĉiam eblas. Tamen, ekzemple, la fonologie tre simila "Okinavo" (ne "Okinaŭo"!) tute klare montras la ĝustan vojon. :::Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:10, 28 feb. 2025 (UTC) ::::Jes, la fonologie tre simila, kvankam alilingva "Okinavo" estas sendiskuta: sed tie estas pluraj fidindaj fontoj, nelaste en PIV, kaj neniu havas ion kontraŭ tiu nomo. Sed ĉi tie, damne, estas fidinda fonto, kiu postulus alian formon, kiu ĉi tie al neniu vere ŝajnas hejmeca (eĉ al Aidas ne, kvankam li daŭre pledas simple sekvi la fonton de PIV, negrave ke la vorto subjektive ŝajnas ekzotika) ... kaj estas neniu ajn vera fonto kontraŭpezanta la voĉojn de 3 PIV-oj, nur la arbitra novbapto de Verdulo en 2007 kaj argumentadoj en tiu ĉi diskuto... kaj, en vasta senco, eblus ankoraŭ konstati ke la [https://translate.google.com/?sl=fr&tl=eo&text=Sulawesi&op=translate guglo-tradukilo ŝtelis la vorton Sulaveso] el la "fidinda fonto" Vikipedio en Esperanto al sia traduka vortaro, kaj tiel suzpozeble faris ankaŭ aliaj robotaj tradukaj algoritmoj ([https://kratomdudes.com/eo/kratombutiko/verda-vejno-kratom/Verda-Sulaveso/ ekz. la jena lingva kirlaĵo]). Sed se tiel argumenti, ni denove estas ĉe la novbapto de Verdulo en 2007. Mi supozas ke se ni volas "bojkoti la voĉon de PIV" ĉi-tie, restas nur la salomona propono de Arbarulo: la pura solvo konservative ŝajnigi ke ni estas en 1975 kaj tiam la solaj alternativoj estis "Celebeso" (PIV, Parizo 1970, p. 137) kaj la unufoje uzita "Celebo" ("Poŝatlaso de la mondo", Prago 1971, mapo 40). Mi ne bone scias kion refuti, se iu junulo protestas "ke ni per 4-5 voĉoj de simplaj redaktantoj arogas al ni ĝustigi la norman vortaron PIV", ĉar la kritiko estas sekvebla. Dubindas ĉu eĉ estus konvinka iniciato verki grandan artikolon pri la "insulo Sulaveso" en la revuo ''Monato'' kun mencio ke en la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj provizore instaliĝis alternativa vortumo sed intertempe la vorto Sulaveso estas firme konstanta kaj estos la vorto en "PIV 2030". Do plej saĝos simple lasi la formon "Celebeso" el 1970 kiel titolo, kaj pri la intertempa populariĝo de la indonezia vorto ''Sulawesi'', esperante tradukebla al "Sulaŭesio" en 3 PIV-oj kaj al "Sulaveso" 3x en ''La Monde diplomatique'' ekde 2008, oni povas skribi en la teksto (simple ne atentante ke mi ne bone scias kion refuti se iu junulo protestas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:17, 28 feb. 2025 (UTC) :::::Mi ne akceptas karakterizon de PIV kiel "norma vortaro". Iuj formoj kaj multaj difinoj en ĝi ankoraŭ restas harstarige fuŝaj, sed espereble sekva eldono korektos multajn el tiuj misaĵoj. :::::Cetere, nun okazas ambicia projekto pri plivastigo kaj plibonigo de la (efektive norma, sed ne plena) Akademia Vortaro, sed la Akademio apenaŭ oficiale traktos la nomon por Sulaveso. :::::Mi konsultos kelkajn aliajn akademianojn pri la nun diskutata geografiaĵo. :::::Tio postulos iom da tempo, ĉar ĵus finiĝis elektoj de novaj membroj, kaj nun oni okupiĝas pri preparado por elektoj de la nova Estraro kaj direktoroj de sekcioj kaj komisionoj. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:05, 28 feb. 2025 (UTC) :Kiel promesite: ::Kelkaj (entute naŭ) akademianoj (eksterofice) interŝanĝis opiniojn pri la propono ŝanĝi la nomon de vikipedia artikolo "[[Sulaveso]]" al "Sulaŭesio": ::1. El tiuj, sep ([[Marc Bavant]], [[Cyril Brosch]], [[Edmund Grimley Evans]], [[Valentin Melnikov]], [[Carlo Minnaja]], [[Paŭlo Moĵajev]] kaj [[Alexander Shlafer]]) opinias, ke la formo kun "v" (sed ne "ŭ") estas preferinda esperantigo de la nomo de tiu indonezia insulo ("Sulawesi" [sulawési] en la indonezia kaj simile en multaj aliaj lingvoj, kiuj havas fonemon /w/). ::La decid(ig)a argumento kontraŭ la formoj "Sulaŭeso" aŭ "Sulaŭesio'' estas, ke la tradicia kaj kutima esperantigo de la fremda fonemo /w/ estas esperanta fonemo /v/ (litero "v" prononcata kiel [v]). ::2. Iom alia sepopo (Marc Bavant, Edmund Grimley Evans, [[Markos Kramer]], Valentin Melnikov, Carlo Minaja, Paŭlo Moĵajev kaj Alexander Shlafer) krome opinias, ke la tradicio de esperantigoj '''ne''' sugestas enmeton de "i" (Sulaves'''i'''o) - komparu, ekzemple: la kartvela ĉefurbo [tbilís'''i'''] iĝas en Esperanto "Tbilis'''o'''" [tiel, ekzemple, en PIV, ReVo kaj Vikipedio]; krome, tia sufikseca -i- povas krei misgvidan kaj facile eviteblan impreson, ke temas pri landonomo sed ne pri nomo de insulo. ::Tial ni forte preferas la formon "'''[[Sulaveso]]'''". ::P.S. Bonvolu noti, ke tio ĉi estas '''privata (eksterofica) opiniesprimo''' de grupo da akademianoj kiel kompetentaj lingvanoj, sed '''ne oficiala decido''' de la Akademio. :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 22:12, 5 mar. 2025 (UTC) ::Plie mi sciigas ke en la lasta numero de ''Esperanto'', Amri Wandel raportas pri vizito skribante trifoje "Sulavesi" kaj dufoje "Sulavesio". Tamen, se indonezia fonto ne haveblas, mi ankoraŭ opinias ke ni devas sekvi Heidi Goes, la eksterulon kiu plej multe kunlaboris kun la indonezia Esperanto-movado. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:59, 3 apr. 2025 (UTC) :::{{re|Arbarulo}} Kolektante ĉiaspecajn fontojn pri la diversaj formoj: kiu estis la monatonomo/numero de tiu "lasta numero de ''Esperanto''", kaj en kiu paĝo aperis la raporto de A. Wandel? Kaj la rekomendo aparte konsideri la lingvouzon de Heidi Goes ankaŭ aspektas senca: ĉu krom la [https://novajhoj.weebly.com/uploads/8/2/9/5/8295099/esperanto-movado_en_indonezio_cu_io_last.pdf citita artikolo] estas ankoraŭ ie alia loko rn kiu [[Heidi Goes]] skribas pri la insulo? Rememoru: ni ĉi tie ne voĉdonas pri personaj preferoj aŭ pri privataj rezonadoj en vikipedia(j) diskutpaĝo(j), kial aparte la vorto Sulaveso preferindas al aliaj variaĵoj. Sed temas pri trovoj de fidindaj, ekstervikipediaj referencoj, kiuj kontraŭpezus la fidindajn, ekstervikipediajn referencojn de PIV 2002, 2005 kaj 2020. Mi volonte ankaŭ konsiderus la privatan opiniosondon de ''Filozofo'' kun ses kunakademianoj, se mi havus fidindan, ekstervikipedian referencon pri ĝi. Sed referenco "vidu la diskuton en 'Vikipedio:Alinomendaj artikoloj'" laŭ mia kompreno ne nomeblas "ekstervikipedia"... Tial la diskuto tiom stagnas. Ni laŭ la vikipedia logiko ne simple povas referenci al niaj propraj privataj preferoj. Se '''estus tiel''', mi gaje kunvoĉdonus pri nova vikipedia vorto "Sulaveso" nun kaj pri samtempa malvalidigo de "PIV 2002, 2005, 2020" kaj de ĉiuj aliaj referencoj, kiuj statas iun alian. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:50, 15 apr. 2025 (UTC) ::::PS: Ĉar la artikolo de H. Goes komenciĝas sur "paĝo 23", klaras ke estas 22 paĝoj antaŭ tio, do ne estas iu PDF-dosiero komputile farita kaj komputile alŝutíta en la reton, sed io kio jam iam estis presita. En kiu kadro ĝi publikiĝis? Kiel nomiĝis la presaĵo? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:21, 15 apr. 2025 (UTC) ::::Kara [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]], ::::Jen kelkaj tiaj referencoj (eksteraj ligoj): :::: ::::*[https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#sulaves.0ohttps://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#sulaves.0o Artikolo "'''Sulaveso'''" en Reta Vortaro (ReVo)], kie troviĝas ekzemploj kaj pluaj referencoj; ::::*[https://eo.delachieve.com/kio-estas-insularo-malaja-arkta-kanadaj-alexander-japana-chagos-solovetsky-insularo/ Kio estas insularo?]; ::::*[https://eo.sacredsites.com/azio/indonesia/besoa_valley_sulawesi.html Megalitoj de Bada, Besoa kaj Napu-valoj, Sulavesa InsuloValo Besoa, '''Sulaveso''']; ::::*[https://eo.sacredsites.com/azio/indonesia/megalitoj_de_bada_besoa_kaj_napu_valleys_sulawesi_insulo.html Megalitoj de Bada, Besoa kaj Napu-valoj, '''Sulavesa''' Insulo]; ::::*[https://nusantarafund.org/eo/publikasi/cerita/memetakan-wilayah-adat-melindungi-ruang-hidup-masyarakat-adat-lambe-allu/ Mapado de Tradicia Teritorio]; ::::*[https://glosbe.com/en/eo/Sulawesi English-Esperanto Dictionary], kun registritaj frazo-specimenoj kun la vorto "Sulaveso" en Esperanto. ::::Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:21, 15 apr. 2025 (UTC) :::::Mi akceptas la plej multajn el la retpaĝoj, kiujn mi nur supraĵe rigardetis, kiel "fidindaj, ekstervikipediaj referencoj", kvankam retpaĝoj estas ne ĉiam konstantaj dokumentoj kaj ankaŭ ne ĉiam fidindaj fontoj. '''Nur''' "Mapado de Tradicia Teritorio" ŝajnas al mi konfuza kaj fuŝeta aŭtomata kirlaĵo, ĝin mi persone ne nomus konvinka (iom senespera paĝaro se eĉ ne eblas skribi la vorton "hejpaĝo" sen eraro). Kaj pri ReVo mi ne akcentus la "pluajn referencojn" plurale: estas unu (singulara) mizera paĝeto el reta vortareto litova-esperanta, kiu ĉe mi hodiaŭ daŭre kraŝas, kaj evidente ne ŝajnas solide programita. Sed iel ajn: ReVo pure estas bona referenco, eĉ se ties ekzemploj mizeras. Do necesus enigi la referencojn por formo "Sulaveso" en la tekston, tre bone se iu ankoraŭ trovus referencon el "plumo" de Heidi Goes, sed ankaŭ poste aldoni ion ĉiam eblas. Ĉu vi enmetos la alportitajn referencojn krom "Mapado de Tradicia Teritorio"?? Tiam oni havos plimulton da referencoj por "Sulaveso" (la 3 trovoj de tekstaro.com de Taylor 49 ankaŭ kalkuleblas), havus malplimulton de 3 referencoj de "PIV 2002, 2005 kaj 2020" por "Sulaŭesio" kaj bone, unu de "revuo Esperanto 2025" por "Sulavesio". Ke momente cirkulas tri alternativoj por la malnova vorto "Celebeso", oni nepre ne kaŝu, sed se estas deca kvanto referencoj por "Sulaveso", ĉio estas en ordo. Tio estis tio kio mankis ĉi tie. Vidu: mi hodiaŭ volis bluigi ruĝan ligilon pri la [[goraontala lingvo]], unu el tiuj lingvoj kiuj havas propran vikipedian projekton, kaj vere sakris kiam mi vidis la tiu lingvo aparte paroliĝas en [[Sulaveso]]... Do mi - kion fari? - laŭeble koncize menciis ĉiujn kvar variaĵojn, sen preferi unu, sed mi vere esperas ke tia danco pri referencoj nun ne ĉiam necesos kiam hazarde la insula nomo aperos en iu teksto. La aliaj lingvotekstaj ĝermoj, kiujn mi hodiaŭ bluigis, pri la [[ŝana]] kaj [[saraika]], "bonŝance" ne estis de tiu insulo kaj estis multe pli rapide fareblaj miniature... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 15 apr. 2025 (UTC) ::::::Al la referencoj por "Sulaveso" eblas aldoni ankaŭ la tri ekzemplojn el ''Le Monde Diplomatique en Esperanto'', kiujn montras ''tekstaro.com''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:12, 15 apr. 2025 (UTC) :::::::Kompreneble, ĝuste tion celis mia duonfrazo "la 3 trovoj de tekstaro.com de Taylor 49 ankaŭ kalkuleblas". Tiel mi ankaŭ faris en la artikola ĝermo [[goraontala lingvo]] de antaŭ kelkaj horoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 21:22, 15 apr. 2025 (UTC) :Heidi Goes certe kaj multe skribis pri la temo en sia granda historio de Esperanto en Indonezio, ''Movadaj insuletoj''. Bedaŭrinde mi fordonis mian ekzempleron. Tamen la enhavotabelo, kiun ŝi montras surekrane en ĉi tiu prelegofilmo ĉe sekundo 2:03:53 [https://www.youtube.com/watch?v=ne75ZuoIscQ], vortumas "Sulaveso (antaŭe Celebeso)". Tial mi nun ŝanĝas mian voĉon {{kontraŭ}} alinomigo, t.e. por "Sulaveso." :Se iu interesiĝas pri la aliaj menciitaj fontoj, la kompleta cito de la artikolo kiun mi antaŭe trovis estas ĉi tie [https://biblio.ugent.be/publication/5873877], kaj la artikolo de Amri Wandel estas en ''Esperanto'' Aprilo 2025, p. 92-3. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:09, 20 apr. 2025 (UTC) ::{{ne farite}} do restos la ĝisnuna titolo "Sulaveso", ĉar ĉi tie nun kolektiĝis sufiĉe da konvinkaj referencoj, kvankam ili ĝisnun en la teksto ne jam dokumentiĝas :::{{re|Filozofo|Arbarulo}} Por vere fermi la temon, ankoraŭ necesos kompletigi la referencojn pri la PIV-aj formoj "Celebeso" kaj "Sulaŭesio" en la '''artikolo''' per pluraj eksteraj referencoj de formo "Sulaveso" kiuj konvinke kolektiĝis ĉi tie, sed ankoraŭ devos eniri la vikipedian artikolon. Ĉu unu el vi pretas enplekti la eksterajn referencojn de formo "Sulaveso" en la tekston? Mi tre volus jam fini kaj arkivigi tiun temon, kiu prenis enorman spacon en tiu ĉi paĝo. PS: Dankon pro la detalaj fontoj de la 20-a de aprilo, Arbarulo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:31, 27 maj. 2025 (UTC) :::PS: Fine mi volas substreki ke estis mi, kiu '''jam en aprilo 2013''', en bona fido ke la nomo "Sulaveso" estus ĝusta, faris la kvin bazajn tekstojn de la kvin landopartoj [[Okcidenta Sulaveso]], [[Suda Sulaveso]], [[Centra Sulaveso]], [[Sudorienta Sulaveso]] kaj [[Norda Sulaveso]] je tiuj nomoj - 5-foje Sulaveso. Ankaŭ en laiaj paĝokreoj mi diligente kontrubuis al vastigo de la vorto en Vikipedio. Ĝuste tial mi estis tiom ŝokita kiam mi en februaro 2025 legis ke en 3 eldonoj de PIV la nomo estas aŭ malnove Celebeso aŭ nove "Sulaŭesio", kaj ne povis trovi iun ajn referencon defende al la formo "Sulaveso". Tial mi mi vere dankemas ke nun kolektiĝis sufiĉe da referencoj por povi "superpezi" la tri pezajn volumojn de PIV. Kaj mi ne devos mem ŝanĝi ankaŭ miajn kvin tekstojn de la kvin landopartoj al varia formo. Tio nur, ĉar Taylor 49 ŝajne perceptis ke mi estus amara kaj sang-avida malamiko de la kompatinda kara vorto "Sulaveso". Ne, male: mi gaje uzis ĝin jam en kreoj de novaj tekstoj en 2013 kaj ankaŭ en aliaj kreoj de novaj tekstoj, nur ke mi ĝis 2025 neniam kontrolis la al mi ŝajne "memkompreneblan vorton" en PIV 2020 (tion en 2013 mi tute ne povis fari, ĉar tiam mi nur havis ĉe mi PIV 1970, ankoraŭ ne havis PIV 2002 kaj ne tiam PIV 2020 ankoraŭ ne alireblis)... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:44, 27 maj. 2025 (UTC) == [[Kaĉo (Sebastopola municipo)]] > [[Kaĉa]] == Mi trovis paĝon en Vikipedio (fakte pri [[Vasilij Stalin (Ĝugaŝvili)]], filo de Stalin), kiu elstarigas ruĝan ligilon '''[[Kaĉa]]'''. La ruĝaj literoj informas ke e-lingva paĝo pri tiu loĝloko ne ekzistas, sed ĝi jes ekzistas, sub longeta titolo "[[Kaĉo (Sebastopola municipo)]]", iom surprize kun alia fina vokalo, kun substantiva o-finaĵo, kiu do informas ke temus pri Esperanto-vorto. Mia PIV tamen informas ke kaĉo estas nur grenkaĉo, kaj krimea loĝloko kun esperantlingva nomo "Kaĉo" ne ekzistas. Do, por malpliigi miskomprenojn inter niaj propraj paĝoj, rekomendindas nomi la loĝlokon kaj ankaŭ samnoman riveron al latinliterigita formo de la ukraina kaj rusa nomoj (nomigo laŭ la krime-tatara nomo ankaŭ belus, sed ĉar en Sovetunio granda parto de la krime-tataroj murdiĝis, nun la krime-tatara nomo supozeble malpli konatas ol la rusa kaj ukraina). '''Escepto''' kompreneble estus, se eblus noti 2-3 konvinkajn kaj konfirmeblajn referencojn, ke la loĝlokonomo "Kaĉo" estas '''vaste uzata''' en la esperantlingva literaturo kaj gazetaro. PIV ne nepre estas la sola ebla referenco. Sed mi tute ne trovas tiajn konvinkajn kaj konfirmeblajn referencojn, kaj dubas ke ili troveblas. Kaj konsiderante ke la '''loko estas eĉ ne municipo''', sed nur parto de ĝi, mi forte dubas ke sencas inventi propran esperantlingvan geografian nomon. Do la loko nomiĝu Kaĉa - efektive eblus rezigni pri la longa nomo "Kaĉa (Sebastopola municipo)" kaj interkonsenti ke la titolo de la loĝloko estos simple [[Kaĉa]] kaj la rivero, kiu nun troveblas sub titolo [[Kaĉo (rivero)]] nomiĝos [[Kaĉa (rivero)]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:59, 27 feb. 2025 (UTC) :Laŭ [[esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]], kies rekomendoj ankaŭ uzeblas por "simpla esperanta latinliterigo" sen kreo de vera esperanta nomo, la transliterigo de Кача al Kaĉa estas sendube bona, kaj vere ankaŭ mi nur trovas esperantan formon de la municipo Sebastopolo en PIV (2020) kaj la "Poŝatlaso de la mondo" (1971), sed ne la municipoparton. Kompreneble la mapo 17 de la poŝatlaso bildigas tutan Krimeon en dimensio 3 x 2 cm: kiel tie povus esti iuj municipopartoj? Kaj tio ankaŭ ne necesas: [[vikipedio:Esperantigo de nomoj#NLPP en esperanta Vikipedio|"Esperantigo de loknomo eblas, se tiu esperantigita loknomo estas vaste uzata en la esperantlingva literaturo kaj gazetaro. Tion en kazo de dubo devas ebli pruvi per almenaŭ du sendependaj referencoj."]] Do, sen referenco neniu esperantigo, nur latinliterigo, sekve Kaĉa. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 15:24, 27 feb. 2025 (UTC) ::Mi opinias tiun Vikipedian regulon malbona kaj kontraŭesperanta. Por Esperanto la morfologia asimilado same gravas kiel por la litova, kaj Vikipedio povus esti grava rimedo por evoluigi Esperantan nomaron. «Томск» iĝas «[[Tomsko]]», laŭ la lingvaĵo de la tieaj esperantistoj kaj analogie al [[:lt:Tomskas]]; sed «Барнаул», ĉiurilate egala (kaj litove egale asimilita: [[:lt:Barnaulas]]), aperas malesperante kiel [[Barnaul]]. ::@[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]]: Kvankam la tataroj estas malmultenombraj en Krimeo, ili restas grava politika forto, kaj iliaj historiaj rajtoj je tiu regiono estas iel agnoskitaj; ĉiuj vikipedioj (ankaŭ la rusa) citas en siaj informkestoj la tataran nomon ''Qaçı''. Kaj eĉ en la slavaj nomoj, la radiko estas nur Кач- (Kaĉ-), la nominativa finaĵo -a aperas nur en 1 kazo el la 6 (aŭ el la 7, se kalkuli la ukrainan vokkazon).--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 02:56, 28 feb. 2025 (UTC) :::Kompreneble mi nepre defendas mencion de la tatara nomo Qaçı en la informkesto kaj en la unua frazo - sendiskute. Sed povas esti nur unu baza titolo de la teksto, kaj en tuta Krimeo post la stalinaj "purigoj" de la 1940-aj jaroj en la censo de 2002 estis 57 % da ruslingvanoj, la resto plejparte ukrainlingvanoj kaj nur eta malplimulto krime-tataroj (en la armee dominita loĝloko en 2014 estis 80 % da rusoj, 14 % da ukrainoj kaj la resto aliuloj, se la informoj en wiki.ru ĝustas, kaj supozeble ĉiuj iel komprenis kaj parolis la rusan). Tial nomi la esperantan titolon "Qaçı" ŝajnus al mi iom radikala, despli ke inter la 4 literoj estas 3 ne-esperantaj. Ankaŭ mi sentas la tentiĝon inventi iun esperantan nomon kun o-finaĵo, ĉar tiam oni ne devas favorigi unu/du plimultajn lingvojn super malplimulta lingvo. Sed la baza ideo estas, ne inventi amason da novaj informoj kiuj nur disvastiĝas kaj reklamiĝas en vikipedio, sed enpreni en Esperanton nur tion kio estas iel uzata en la "vera vivo", kaj povi pruvi tion se necese per referencoj. Narvalo iam antaŭ 20 jaroj malnete diris "ni ne esperantigas ĉiun ajn domaron, vilaĝon, urbeton aŭ municipoparton, sed nur mondgravajn urbojn, kies nomojn rekonas esperantistoj en aliaj kontinentoj ankaŭ sen rigardi en vortaron" (do Vladivostoko, Rio-de-Ĵanejro aŭ Melburno, sed ne esperantigas ĉiun kvartalon kaj ĉiujn antaŭurbojn de tiuj urbegoj). Baza ideo estas trovi esperantigon aŭ en PIV, aŭ en iu alia vortaro, aŭ en internacia ĵurnalo, la literaturo ktp, kaj mencii du aŭ pli de tiuj referencoj. Sed, sincere dirite, la loĝloko "Kaĉ'" ESTAS nur municipoparto, kaj ne mirigas ke pri ĝi ekster Vikipedio ne estas referenco pri ĝenerale uzata esperantigo. La litova vikipedio tute ne havas tekston pri la municipoparto; se ili iam havos, ili senhezite litovigos la nomon, ĉar la litova ankoraŭ pli radikale asimiligas vortojn ol Esperanto. Sed la litova lingvo gramatike havas plurajn finaĵojn je dispono, kaj oni kutime prenas tiun finaĵon kiu plej laŭ sono similas al la origina formo. Tio ĉi tie certe estos "Kača" (lt), tutcerte ne "Qaçı" kaj ne "Качa", ĉar tiuj formoj havas ne-litovajn literojn (do la loko en la litova estos gramatike "virina nomo"). Sed mi opinias tre grave, ke la esperantistoj ne forgesas, ke vikipedio estas projekto malferma al ĉiu, kiu priskribas la mondon kaj kolektas la tutmondan sciaron, kaj oni ne ĉi tie produktas "originalajn informojn kaj subjektivajn ideojn" - konsciante ke ofte eksteraj fontoj esperantlingvaj estos malmultaj, almenaŭ tiuj aktuale tuj videblaj interrete. Tial la limoj kiom da urboj rajtas esti esperantigeblaj estas detale diskuteblaj. Sed se estas duba kazo, despli gravas ke estas referencoj (pri la titolo "[[Londono]]" eĉ ne estas vikipedia referenco, ĉar ne estas dubo pri la e-lingva vorto, kaj ĉiu ajn povas facile kontroli la ĝustecon de la o-finaĵo rete en vortaro.net kaj reta-vortaro.de). Baze mi dirus ke Narvalo pravis per sia resumo "ni ne esperantigas ĉiun ajn domaron, vilaĝon, urbeton aŭ municipoparton", kio estas koncizigo de [[VP:EN]]. Kaj kiel dirite, "Kaĉ'" ESTAS nur municipoparto, tial ne mirigas ke iuj uzantoj simple metas ruĝan ligilon [[Kaĉa]] en tekston kaj mise supozas se la literoj estas ruĝaj ke teksto ankoraŭ ne estas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:49, 28 feb. 2025 (UTC) : Se (o)ni verkas ''Esperantan'' vikipedion, (o)ni prefere uzu ĝuste Esperanton, ĉu ne? La formo "Kaĉa" en la ''Esperanta'' vikipedio havas neniun avantaĝon antaŭ "Kaĉo" (tiu lasta ja estas esperantigita nomo!). Anstataŭ zorgi pri la alinomado oni prefere zorgu pri la aktualigo de la jam ekzistantaj artikoloj aŭ pri verkado de la pliaj. Ne rompu tion, kio eĉ sen via interveno tute bone funkcias! Mi havas nenion plian por aldoni. [[Uzanto:Mevo|Mevo]] ([[Uzanto-Diskuto:Mevo|diskuto]]) 11:43, 1 mar. 2025 (UTC) :{{komento}}Karaj - Mi emas konsenti kun [[Uzanto:Sergio|Sergio]] kaj [[Uzanto:Mevo|Mevo]]. Krome, konsiderante, ke la origina tatara nomo estas [kaĉi] kaj la radiko de rusa kaj ukraina nomo estas [kaĉ] kun variaj fleksiaj finaĵoj, la plena esperantigo "Kaĉ/o" ŝajnas tute natura kaj pli preferinda ol la preskaŭ arbitre kripligita parta esperantigo "Kaĉa". :La argumento, ke oni evitu geografian formon "Kaĉo", ĉar ĝi estas homonima kun la komunuza vorto "kaĉo", ne estas valida (sufiĉas rememori la tute kutiman nomon de insulo kaj lando [[Kubo]]), kaj, cetere, tiurilate la formo "Kaĉa" ne estas pli homonim-imuna. :Tial mi pledas {{kontraŭ}} alinomigo, t.e. por konservo de la nomo "'''Kaĉo'''" kaj por tiu ĉi rivero en Krimeo, kaj por la tiea loknomo/municipo). :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 15:43, 1 mar. 2025 (UTC), esperantistiĝinta en '''[[Tomsko]]''' ('''[[tiel!]]''' ;) :: Ĉi tio fakte estas {{kontraŭ}} alinomigo? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:15, 7 mar. 2025 (UTC) ::: Jes, {{kontraŭ}} alinomigo! Samtempe, mi alĝustigas mian ĉi-supran voĉdonan vortumon, kiu kaŭzis konfuzon. Dankon pro atentigo! Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:44, 7 mar. 2025 (UTC) :{{por}} daŭrigi nian ĝisnunan politikon, kiun ThomasPusch ĝuste raportis. Aliaj Esperantistoj ne Esperantigas ĉiun urbeton, do ankaŭ vikipediistoj ne Esperantigu ilin. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:33, 6 mar. 2025 (UTC) ::Mi timas ke la komparo de la municipoparto Качa aŭ Qaçı al la urbegoj Tomsko aŭ Barnaul estas iom misa, ĉar la grandecoj estas tute aliaj. Sed tamen, ankaŭ referencoj pri la esperanta urbonomo Tomsko ne facile troveblas: PIV kaj ReVo (kaj ankaŭ ĉiuj aliaj vortaroj kiujn mi havas en miaj bretaroj, sed kompreneble mi ne ĉavas ĉiujn, ne konas esperantigon "Tomsko"), la ĝis nun sola esperantlingva atlaso, [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed nomas la urbon Tomsk en la mapoj 15 kaj 19 - latinlitere, sed ne esperantigite, same faras ĉiuj eldonoj de la [[Jarlibro de UEA]], kaj la retejo de la klubo ŝajne ekde 15 jaroj estas morta. Sed kun iom da peno eblas trovi arkivigon de la retejo el 2010, kie videblas la esperantigo Tomsko, kaj la serĉilo tekstaro.com montras ankaŭ trovojn en La Ondo de Esperanto - do pri Tomsko esperantigo sendube pravigeblas. Pri Barnaul mi nun ne volas ripeti la tutan serĉadon, ĉar en tiu paĝo ĝis nun neniu proponis esperantigon "Barnaŭlo", sed principe la serĉado sekvus saman vojon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:27, 12 mar. 2025 (UTC) Do, kie estas la eksteraj referencoj por esperantigo "Kaĉo"? Kompreneble ke se PIV kaj ReVo eĉ ne mencias Tomskon, ke des malpli ili mencias tiun kvartalon. Kaj ankaŭ por la ĝenerale grandaj mapoj de la "poŝatlaso" la loko multe tro etas. La Ondo de Esperanto kaj la "tekstaro" havas multajn citaĵojn pri grenkaĉo sed nenion pri loko en Krimeo... Kaj ankaŭ la vortaro de Pacjurko, ne mirinde, ne havas ajnan trovon. Ankaŭ aliaj vortaroj garantiita ne helpos, se entute, tiam iuj lokaj esperantaj gazetoj aŭ retejoj. {{re|Mevo}} Eble vi ja trovos ion. Se ne, vi malpravas: la esperantigita vikipedia artikolo neniel "multajn jarojn perfekte funkciis", sed ĝi simple ne atentiĝis kaj neniu rimarkis ke ĝi kontraŭas la esperantigon redaktopolitikon de la e-lingva vikipedio. Do, krom se alvenos konvinkaj kaj konfirmeblaj eksteraj referencoj - {{por}} alinomigo. Kompreneble la temo estas room flanka, kaj malatentata, ke oni povas ankaŭ decidi plu ignori ĝin. Sed tio malkredigos nian tutan argumentadon. Kaj ĝustas, ke plibonigo de la ekzistaj kaj kreado de novaj artikoloj bezonas nian energion, tiel ni laŭeble ne malŝparu pliajn semajnojn en diskuto pri fakte evidenta temo - sen referencoj, neniuj dubindaj esperantigoj. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 23:36, 12 mar. 2025 (UTC) :Ne estas mirinde, ke neniu fidinda E-lingva fonto uzas la formon ''Kaĉo'', ĉar la loĝloko neniel estas rimarkinda mondskale. Sed mi vidas neniun kialon por preferi kriplan transskribon en la formo "Kaĉa" anstataŭ la plene esperantigitan formon "Kaĉo". Ambaŭokaze ja temos pri homonimeco. Se oni preferas muŝbugradon pri malmulte gravaj nomoj anstataŭ plibonigi la ''enhavon'' de la vikipedio - nu, mi lavas la manojn. Faru la Esperantan vikipedion nur kaĉo el diverslingvaj nomoj, mi jam delonge fajfas pri tio. Ve, mi ja memoras la tempojn, kiam E-vikipedio estis iom avangarda kaj eĉ "elita" projekto. Nun ĝi fariĝis setlejo por duonkleraj nenifarantoj, kiuj zorgas ĉefe pri ĝenado al alte kvalifikitaj aŭtoroj. Mi fajfas, amen! Pardonu min pro iom libera sincereco! Faru, kion vi volas! [[Uzanto:Mevo|Mevo]] ([[Uzanto-Diskuto:Mevo|diskuto]]) 20:00, 13 mar. 2025 (UTC) ::Viaj frazoj iel aspektas tre frustite, amarege kaj malbonhumore, pli ol konvenas pri la miniatura temo. Mi komprenas ke la duonkleraj nenifarantoj estas interalie la 30-jara litovo Aidas kaj mi, kaj la ĝenitaj alte kvalifikitaj aŭtoroj estas unuavice vi. Objektive mezuri kvalifikon de vikipedia aŭtoro estas iom malfacile, mi ĝenerale emus juĝi ke la pli aktivaj vikipediaj aŭtoroj ĝenerale estas kvalifikitaj - objektive mezuri vikipedian aktivadon aŭ nenifaradon de ĉiu ajn uzanto estas tute facile (ekz. [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/Aidas aidas], [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/Mevo vi], [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/ThomasPusch mi], [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/Filofozo filofozo] ktp). Per tiom malbonhumora komento eblas efike sufokigi la kunlaboremon de ĉiuj diskutantoj, kiel ankaŭ okazis ĉi tie. Tamen ne nur temas pri kolekti "{{por|verdajn}} kaj {{kontraŭ|ruĝajn}} pilkojn" ĉi tie, sed temas pri orientiĝo laŭ la vikipediaj gvidlinioj, kiujn iuj uzantoj en la unuaj jaroj de la projekto starigis ĝuste por eviti monatajn luktojn pri miniaturaj temoj. ::Do la demando de Aidas, ''"Do, kie estas la eksteraj referencoj por esperantigo 'Kaĉo'?"'', evidente respondiĝas per: ''"Neniu ĝis nun trovis iun ajn!"''. Kaj la gvidlinio [[Vikipedio:Esperantigo de nomoj]] konstatas tute seke ''"Esperantigo de loknomo eblas, se tiu esperantigita loknomo estas vaste uzata en la esperantlingva literaturo kaj gazetaro. Tion en kazo de dubo devas ebli pruvi per almenaŭ du sendependaj referencoj."'' Laŭ tiu gvidlinio fakte '''ne eblas esperantigo'''. Aŭ ĉu ni fundamente reverku la gvidliniojn [[Vikipedio:Esperantigo de nomoj]] kaj [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]]? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:57, 24 maj. 2025 (UTC) :::{{re|Sergio}} Mi certigas al vi, ke por la litovlingvaj nomformoj de Barnaulas kaj Tomskas kaj Frankfurtas kaj ĉiuj pli etaj loĝlokoj de Eŭrazio kun litovaj loknomoj facile estas fidindaj kontroleblaj litovlingvaj referencoj, minimume en la grandaj leksikonoj kiel ''Visuotinė lietuvių enciklopedija'', sed neniel nur tie. Kaj kie troveblas tiaj aŭtoritataj referencoj esperantlingve, tie esperantigoj ankaŭ bonas. Sed estas konata hobio, ke iuj Esperanto-adeptoj ekscese emas esperantigi loknomojn de tre etaj loĝlokoj (en esperanta Mezeŭropo oni nomas tion "ŝulcismo", laŭ tiurilate ekstremisma pasinta esperantisto [[Richard Schulz]]), kaj mi vere opinias la kondiĉon povi trovi du sendependajn fontojn por litovigo/esperantigo aŭ iu-ajn-lingvigo de loknomoj tre saĝa bremsilo al senbrida kreado de milionoj da dubindaj personaj kaŝnomoj por lokoj... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 12:46, 28 maj. 2025 (UTC) ==[[Humanismaj sciencoj]] -> [[Homaj sciencoj]] -> [[Homsciencoj]]== Saluton. Mi kredas, ke humanismaj rilatas al [[Humanismo]], kio ne estas precize la samo. Mi kredas, ke tiu artikolo devus nomiĝi [[Homaj sciencoj]], same kiel en ĉiuj aliaj lingvoj, al kiuj ĝi estas ligita. Mi scias, ke estas alia artikolo [[Homa scienco]], kun simila sed ne sama enhavo, kaj la pluralo povas savi la diferencon. Tiu artikolo kun plurala titolo ekzistis, sed nur kiel alidirektilo al Homa scienco, kaj mi nuligis ĝin por ke ĝi povu esti la nun kreita artikolo. Se finfine oni preferas reteni la dekomencan titolon, mi restarigus la nuligitan alidirektilon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:20, 3 mar. 2025 (UTC) :{{komento}}La titolo "Humanismaj sciencoj" estas ankaŭ miaopinie erara. "Homaj sciencoj" estas sendube pli taŭga, sed eble eĉ pli taŭga estus titolo "Homsciencoj", t.e. sciencoj, kies precipa intereso senpere fokusiĝas sur hom(ar)o. Mi do uzus titolon "'''[[Homsciencoj]]'''", sed en la enkonduka frazo dirus simile sl jeno: " '''[[Homsciencoj]]''' aŭ '''[[Homaj sciencoj]]''' estas ..." Mi ĵus kontrolis kaj vidas, ke la formoj "homsciencoj" kaj "homscienca" jam aperas en titoloj kaj tekstoj de multaj artikoloj. Tio konfirmas mian proponon. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 14:41, 3 mar. 2025 (UTC) ::Jes, «homsciencoj» estas pli bona formo. Tamen ili estas ne «homaj sciencoj», sed «prihomaj sciencoj». Historie ''studia humanitatis'' estis kontrastigataj al teologio (''Studia Divinitatis''), kaj nun la angla Vikipedio avertas kontraŭ konfuzo inter [[:en:Human sciencie]](s) kaj [[:en:Humanities]], kvankam ĝi mem konfuzas ilin kun [[:en:Social science]]: ja ''history, philosophy, sociology, psychology, justice studies folkloristics…'' temas pri ''socio'', sed ial estas listigitaj sub [[:en:Human science]]. Ŝajnas ke tiuj dividoj malsamas en diversaj landoj, kaj la disdivido de angla Vikipedio ne estas racia.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 13:15, 4 mar. 2025 (UTC) ::{{por}} [[Homaj sciencoj]] aŭ [[Homsciencoj]], senprefere, ĉar ''human-'' ne havas la bezonatan signifon. Mi rimarkigas ankaŭ ke PIV registras tiun sencon de ''humanisma'' kiel evitindan. ::Parenteze, mi pensas ke en la angla, ''social sciences'' normale estas subkategorio aŭ sinonimo de ''human sciences''. Mi ne scias ĉu ie tiuj terminoj estas ekskluda divido. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:04, 6 mar. 2025 (UTC) :::@[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]]: Jes, tiu fako lamas pri logiko, samkiel la angla ortografio. La ĉiama konflikto inter sistememo kaj internaciismo.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 07:30, 7 mar. 2025 (UTC) ::::Mi tre subtenus movon de "humanismaj sciencoj" al "homaj sciencoj" , sed ne feliĉas pri tio ke tiam estas du konkurencaj tekstoj "homa scienco" (vasta kategorio kun multaj subsciencoj) kaj "homaj sciencoj" (vasta kategorio kun multaj subsciencoj). kaj la difinoj en grandaj naciaj lingvoj rekte kontraŭdiras sin reciproke, kaj ne eblas havi unuecan tradukon kiu kontentigos ĉiujn naciajn difinojn. Ĉiukaze ofte estas unu superkategorio, kontraste al "ekzaktaj sciencoj" (fiziko, ĥemio, geologio ktp), kaj unu historia koncepto kiu devenas el la renesanco kaj kontrastigas la fakon al teologio, tio do ne malproksimas fakte al la filozofio de "humanismo" ankaŭ el tiu epoko. Se ni konsentas ke ni serĉas kunan vorton por multaj prihomaj sciencoj, mi pledus ke ni havus unu tekston, ne du, "homa" kaj "homaj". Aŭ: iuj devus konvinke kaj simple klarigi al mi la bazan diferencon inter la titolo plurala kaj tiu singulara... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:21, 1 apr. 2025 (UTC) :::::Nun rigardinte la enhavon, mi facile konsentus al kunigo, ĉar ŝajne estas neniu koncepta distingo inter la esperantaj artikoloj --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:46, 3 apr. 2025 (UTC) ::::::{{por}} kunigo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 12:20, 28 maj. 2025 (UTC) == [[Homa scienco]] > [[Humanismaj studoj]] == La proponatan vortumon uzas nia kara Prezidanto Charters [https://revuoesperanto.org/novjara_parolo_2020] (mem fakulo pri la afero). Krome ĝi aperas en PIV, sed kiel ekzemplo, do sen difino. [https://vortaro.net/#humanisma_kd] Ĉi tiu propono rilatas al la tuj supra. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:04, 6 mar. 2025 (UTC) :Ial Esperanto estas aparte malfacila por lingvistoj kaj filologoj, kvankam ekzistas eminentaj esceptoj. «Humanismaj studoj» estas ĝene ambigua. Kial la priaj fakuloj ne aplikas siajn fakajn sciojn kaj ne uzas samsencan varianton senambiguan, ekz-e ion surbaze de [[:wiktionary:humaniora]]? La latinaĵo implicas aron (plurnombron; sed por Esperanto pli bone sonus "humaniaro"), do humanio → humaniisto, humaniaro … Sed Vikipedio tabuas malkaŝan kreadon de terminoj.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 07:27, 7 mar. 2025 (UTC) == [[Kombinaŭto]] > [[Bienaŭto]] == Kvar esprimoj estas menciitaj en la diskutopaĝo. La esprimo ''[[bienaŭto]]'' ŝajnas pli uzata ol ''[[kombinaŭto]]''. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 14:06, 19 mar. 2025 (UTC) :Mi iritiĝas pri la vorto "bienaŭto", ĉar mi neniel asociigus la aŭton kun bieno, kampara vivo, agrikulturo. Laŭ mi estas simpla aŭtotipo por familioj, homoj kiuj foje havas pli da aĉetaĵoj, sportiloj aŭ valizoj - do simple aŭto por pluraj uzoj aŭ kombinitaj uzoj. Tial kombinaŭto povus esti bona vorto, se iu vortaro reklamus ĝin, sed ŝajne ne estas tiel, kombiaŭto havas vortaran referencon, sed sincere dirite ne estas Esperanta vorto: kio estus "kombio aŭ kombia"??? Pluruza aŭto malkomforte havas unu silabon pli, sed ĉiukaze donas bonan komprenon, ĉiukaze pli ol la agrikultura veturilo "bienaŭto", egale ke ĝi menciiĝas en pluraj vortaroj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:59, 1 apr. 2025 (UTC) ::Mi konsentas, ke la vorto ''bienaŭto'' estas arbitra, sed tio ne ĝenas min. La vorto almenaŭ klare indikas specon de aŭto. La esprimo ''pluruza aŭto'' al mi ŝajnas tute sensenca kaj eĉ ne klare indikas specon de aŭto. Pluruza manĝilo estas manĝilo, kiun oni ne forĵetas post unu uzo, ĉu ne? Kiel aŭto povus ne esti "pluruza"? Eĉ se oni komprenus "plurajn uzmanierojn", la senco restas tute enigma. Kiu aŭto ne havas plurajn uzmanierojn? Cetere, pri kiuj aŭ kiaj uzmanieroj temus? Kaj longajn kaj mallongajn distancojn? Ĉu ankaŭ tiri plugilon per ĝi? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 10:11, 7 apr. 2025 (UTC) :::[[dosiero:sporks - 20070804.jpg|eta|160ra|{{centre|<small>forko+kulero<nowiki>=</nowiki>"forkulero"?</small>}}]] :::Pluruza manĝilo laŭ mi estas ekzemple manĝilo kiu samtempe estas forko kaj kulero, io kio aspektas kiel kulero kun pintoj antaŭe - kiel en la bildo dekstre (angle fork+spoon="spork", germane Gabel+Löffel="Göffel", esperante forko+kulero="forkulero"?). Pri la demando, pri kiuj uzmanieroj temus "kombinaŭto": temus pri pluraj ''kutimaj'' uzoj de aŭtoj. Laŭ mi tiri plugilon ''ne'' estas kutima uzo de ajna aŭto, sed transportado de homoj sur komfortaj sidlokoj kaj transporto de kargo, valizoj, mebloj, skioj aŭ multaj korbopilkoj, sakoj da ŝtonoj aŭ sablo, kestoj da boteloj aŭ da libroj, jes estus pluraj kutimaj uzoj de aŭto. :::Jes ja ''"la esprimo bienaŭto ŝajnas pli uzata - en esperantaj vortaroj kaj bildvortaroj - ol kombinaŭto"'', sed, mi pardonpetas, mi daŭre iritiĝas pri la vorto "bienaŭto". Sed mi estas nur unu el multegaj Esperanto-parolantoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:28, 24 maj. 2025 (UTC) == [[Adiga lingvo]] > [[Ĉerkesa lingvo]] == La artikolo mem diras, ke la proponata nomo uziĝas "pli ofte". En PIV ''ĉerkes-'' ekzistas (kvankam ĝi ne eksplice aplikiĝas al lingvo, nur al popolo), kaj ''adig-'' ne. Oni jam proponis la alinomigon ĉe "Kunigendaj artikoloj", do mi transprenas la ideon ĉi tien. Rimarku ke [[ĉerkesa lingvo]] nun estas alidirektilo al [[Abĥaz-adigea lingvaro]], kiu nomas la koncernan temon [[ĉerkesaj lingvoj]] (ŝajne estas kutimspeca disputo "ĉu lingvoj aŭ dialektoj"). --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:07, 25 mar. 2025 (UTC) :Mi ne kompetentas pri la tre komplikita temo pri la Nord-Kaŭkazaj lingvoj, tamen :# la formo ''ĉerkes-''&nbsp;estas multe pli internacia (vd [[:wikidata:Q858543#sitelinks-wikipedia|la liston]]); :# la formo ''adiga'' en Esperanto estas maloportuna pro la ŝajnaj sufiksoj: ad·ig·a. :Cetere, en Ad'''ygh'''a nek '''y''' (ы) estas '''i''', nek '''gh''' (г) estas '''g'''. :Resume, mi estas {{por}} «Ĉerkesa lingv(ar)o» aŭ «Ĉerkesaj lingvoj».--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:51, 26 mar. 2025 (UTC) ::{{por}} Mi ne kontraŭas al apliko ke la pli internacia kaj PIV-a radiko "ĉerkes' " ĉi tie." [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:46, 1 apr. 2025 (UTC) :::Ŝajne neniu kontraŭas, sed nur administranto povas fari la ŝanĝon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:59, 1 maj. 2025 (UTC) ::::Mi vere lastatempe havas maltro da tempo por energie sekvi la diskutojn ĉi tie, kaj ne sufiĉe movas la diskutadojn. Bonvolu pardoni, kaj en kazo de neceso pli klare premu min al ago, per uzo de ŝablono {{ŝ|re}} aŭ noteto en mia persona diskutpaĝo. Mi nun faris la administran movon [[Adiga lingvo]] > [[Ĉerkesa lingvo]] kaj ligis la rezulton al la vikidatumo [[d:Q858543]]. Tie plimulto de la paĝoj komprenas la temon plurale, do proponas titolon "Ĉerkesaj lingvoj", ne "Ĉerkesa lingvo", kiel Arbarulo ankaŭ aludis en la noto de 25 mar. 2025. Nun mi vidas ke Sergio klare voĉdonis por la plurala variaĵo, ĉu Arbarulo havis jam klaran preferon pri "Ĉerkesaj lingvoj" mi ne scias. Ĉiukaze mi, kvankam mi nun nur faris la movon laŭ la diskuta titolo [[Adiga lingvo]] > [[Ĉerkesa lingvo]], estus {{Por|Por}} plumovo al titolo "Ĉerkesaj lingvoj" plurale. Kaj kompreneble mi aldone forte estus {{Por|Por}} ioma vastigo de la mikroartikolo. Mi supozas ke plumovon al titolo "[[Ĉerkesaj lingvoj]]" plurale povas nun fari ĉiu ajn uzanto, ĉar tie estas nur vakuo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:31, 23 maj. 2025 (UTC) :::::{{kom}} Mi havas nenion kontraŭ plurnombrigo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:45, 25 maj. 2025 (UTC) ::::::{{por}} plu-movo al ĉerkesaj lingvoj (= ĉerkesa lingvaro), kiel ankaŭ esprimis Sergio, Thomas kaj Arbarulo - la teksto kaj vikidatumoj tute ne kaŝas ke temas pri "lingva familio", kaj tiel efektive estas. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:25, 28 maj. 2025 (UTC) :::::::{{farite}} la plumovo al plurala termino [[ĉerkesaj lingvoj]]. En la teksto pri la pli vasta [[abĥaz-adigea lingvaro]] la ĝusta termino [[ĉerkesaj lingvoj]] jam uziĝas ekde januaro 2009, kiel komence atentigis Arbarulo. Nun, post pli ol 16 jaroj, nia teksto mem uzas la saman nomon... ! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:34, 28 maj. 2025 (UTC) == [[Neceloj]] > [[Incel]] -> [[Nevola ĉastulo]] == "Necelo" estas neologismo nelogika kaj tute ne uzata, evidente elpensita unuafoje en Novembro 2024 por tiu ĉi vikipedia artikolo. Cetere, ĝi kontraŭas la fundamentan regulon 15. ''Inselo'' ŝajnas bona alternativo, se vere necese (malpli konfuza ol ''incelo'' en ĉi kunteksto). --[[Uzanto:Kwekubo|Kwekubo]] ([[Uzanto-Diskuto:Kwekubo|diskuto]]) 15:39, 28 apr. 2025 (UTC) :{{por}} ''[[Incel]]'', laŭ la rezonoj de Kwekubo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:55, 1 maj. 2025 (UTC) :{{komento}} Provoj esperantigi tiun ĉi anglalingvaĵon per "incelo" aŭ "inselo" ŝajnas al mi egale konfuzaj: kaj in/cel/o, kaj in/sel/o povas esti misinterpretita kiel kunmetaĵo, kio estos pardonebla, ĉar tiu ĉi koncepto estas verŝajne nur marĝene konata kaj uzata, pri kio atestas la fakto, ke, dume, praktike neniu alia lingvo vere asimilis tiun ĉi vorton: pli-malpli ĉiuj lingvoj rekte uzas aŭ laŭlitere transskribas la anglan formon. :Mi do opinias prudente simple uzi la anglalingvan formon ''incel'' kaj klare indiki tion en la teksto. Se tamen necesas uzi esperantigitan formon, mi preferus la formon incel/o kiel pli rekoneblan kaj pli konforman al la tradiciaj manieroj esperantigi la vortojn kun literon "c" en en la sama fonetika pozicio: komparu, ekzemple, "incesto", "inciti", "incidento" ktp. : :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 02:22, 19 maj. 2025 (UTC) :{{komento}} Provoj esperantigi tiun ĉi anglalingvaĵon per "necelo", "incelo" aŭ "inselo" egale konsternigas min. Ankaŭ "Incel" ne estas tre bela titolo, sed, ĉar tute fremdlingva, almenaŭ pli bona ol la miskomprenigaj tristaĵoj "necelo", "incelo" aŭ "inselo". Tial {{Por|Por}} la usonismo "Incel", se vere ne estas alternativo, sed ankoraŭ pli bonus laŭeble silaboŝpara vera esperanta vorto, laŭ mia kalkulo "senvola ĉastulo" (6 silaboj) plej mallongus, "kontraŭvola ĉastulo" jam estus 7, "senĉastulo" jam estus la malo. Sed kiu diras ke laŭ usonismaj mallongigoj ĉiujn esperantajn psikiatrajn konceptojn kaj simptomojn necesas premi en du silabojn? Ĉu vere monstraj vortoj sen esperantaj finaĵoj kiel "mizog" por mizogineco, "mizan" por mizantropio, "memko" por memkompato kaj "memmal" por memmalamo brile modernigos nian lingvon? Do {{Por|Por}} la usonismo "Incel", por eviti krei iun tre dubindan vorton por koncepto, pri kiu mi en neniu el miaj naciaj lingvoj iam ajn legis, kaj kio vere miapercepte estas tre flanka temo. Sed eĉ pli por vera esperanta vorto, aŭtomate komprenebla, kaj sen dubindaj kreoj de novaj vortoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:59, 23 maj. 2025 (UTC) ::"Nevola ĉastulo" estas, miaopinie, pli trafa priskribo de tiu, kiu nevole estas ĉasta. (Komparu, ekzemple la difinojn de "nevola" kaj "senvola" en PIV). Cetere, la vorto "nevola" estas ankaŭ pli mallonga. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 13:30, 24 maj. 2025 (UTC) :::"Nevola" ne pli mallongas parole, laŭ silaboj, nur skribe, unu literon, sed al mi "nevola ĉastulo" perfekte taŭgas. Ke PIV tiom detale difinas la vorteton [https://vortaro.net/#senvola_kdc senvola], mi hieraŭ ne kontrolis. Klaras ke la fakte subkomprenita ideo jes estas "kontraŭvola", rekte mala al la propra volo, sed tio estus tro da silaboj; kun "nevola ĉastulo" ni havus vorton kiun ĉiu esperantisto tuj komprenus, ankaŭ se oni ĝis tiam neniam aŭdis pri angla akronimo ''In-Cel''. Mi supozas ke viroj kiuj tre volas havi inon sed neniel sukcesas kaj pro tio tre amariĝas kaj frustriĝas, ne estas '''ekskluzive''' nur en Usono - ankaŭ tial fakte tutmonda nomo pli taŭgus ol uson-angla slangaĵo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:53, 24 maj. 2025 (UTC) ::::{{por}} mi ŝatas la esperantisman alternativon "nevola ĉastulo" de Thomas kaj Filozofo multe pli ol usonisman fremdan slangaĵon "Incel". [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:21, 28 maj. 2025 (UTC) ::::{{por}} "'''[[nevola ĉastulo]]'''", se ne troviĝos pli taŭga solvo (je kio mi ne tre esperas). Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 11:54, 1 jun. 2025 (UTC) :::: Do mi oficiale aliĝis al voĉdono {{por|por}} la vortumo "[[nevola ĉastulo]]", kiun mi mem kiel alternativo ekinstigis. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:54, 2 jun. 2025 (UTC) ::::{{por}} "nevola ĉastulo". Tute taŭga termino. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 05:05, 3 jun. 2025 (UTC) {{farite}} Per ŝovo al esperanta vortumo "nevola ĉastumo" anstataŭ fremdlingva slangaĵo netrovebla en iu ajn presita esperanta vortaro, por 4 poraj voĉoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:45, 18 jun. 2025 (UTC) :{{kom}} mi supraĵe adaptis la tekston, sed petus ke ankoraŭ aliulo reviziu la tekston, ĉar povas esti ke mi preteratentis iun adapton. Problemo ankoraŭ estis ke en la teksto aperis ruĝa ligilo [[memkompato]] - mi do ĵus faris tiun artikoleton, kaj havis okazon aldoni plian internan ligilon al la biografio pri [[Talcott Parsons]], kiu ĝis tiam nur estis ligita el kvar paĝoj, kio estas ne multo pli ol esti "[[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]]"... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:00, 18 jun. 2025 (UTC) ==Homaj vivetapoj== Ni daŭre havas apartajn artikolojn pri [[infano]] kaj [[infanaĝo]], malakceptinte mian proponon kunigi ilin. [[Infanaĝo]] konsistas nur el konsideroj pri la nomo mem kaj ĝia difino, dum ĉiuj signifaj informoj estas en [[infano]]. Por ĉiuj aliaj partoj de la homa vivociklo ni havas po unu artikolon, kaj ili konsistas el signifaj informoj pri la homoj mem kiuj apartenas al la aĝoklaso, kiel [[infano]] kaj malkiel [[infanaĝo]]. Tial mi proponas ŝanĝi almenaŭ: *[[Maljunaĝo]] > [[Maljunulo]] *[[Junaĝo]] > [[Junulo]]. Mi restas neŭtrala pri eventualaj aldonaj ŝanĝoj: *[[Plenkreskeco]] > [[Plenkreskulo]] ("Plenskreskeco" estas tia ĝermeto ke ĝi ne havas tute klaran temon) * [[Adolesko]] > [[Adoleskanto]] ("Adoleskanto" estas preferinda laŭ la ĉi-supra argumento, sed "Adolesko" estas preferinda laŭ la kriterio de lingva simpleco) Krome mi proponas [[Preadolesko]] > [[Antaŭadolesko]] (aŭ [[Antaŭadoleskanto]]) por forigi la superfluan prefikson ''pre-''. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:55, 1 maj. 2025 (UTC) :{{por}} Mi subtenas la proponojn de [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]]. Sen detale studi la aferon, mi apriore opinias, ke pli bazaj kaj pli konkretaj nocioj [[infano]], [[junulo]], [[maljunulo]] ktp pli taŭgas kiel titoloj de enciklopediaj artikoloj, ol la pli abstraktaj derivitaj nocioj infanaĝo, junaĝo, maljunaĝo ktp. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:07, 3 maj. 2025 (UTC) ::[[Maljunaĝo]] kaj [[Preadolesko]] estas alinomitaj. Por [[Junaĝo]] necesas administranto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:54, 12 maj. 2025 (UTC) ::: Mi ne detale partoprenis en la diskuto, sed ĵus liberigas la vojon per movo de la paĝo [[junaĝo]] al [[junulo]]. {{re|Arbarulo}} ĉu vi tiam finfaros la enkondukon, atentante ke la pli abstraktaj vortoj ''junaĝo'' kaj ''juneco'' ankoraŭ menciiĝos en la unua frazo? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:26, 21 maj. 2025 (UTC) ::::Mi ĵus revortumis la unuan frazon; bonvulu kontroli, ĉu ĝi kontentigas vin. Bedaŭrinde vi ne liberigis la vojon, kaj mi ankoraŭ ne povas alinomi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:41, 21 maj. 2025 (UTC) ::::: {{re|Arbarulo}} Vi pravas ke mi iel forgesis realigi la anoncitan paŝon pri administra movo de la paĝo [[junaĝo]] al [[junulo]]... nun farita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:52, 23 maj. 2025 (UTC) :::::: {{kontraŭ}} movoj de homaj vivetapoj al uloj kiel Junaĝo -> Junulo. {{por}} artikoloj pri vivetapoj kiel [[Infaneco]] [[Junaĝo]] [[Adolesko]] [[Plenkreskeco]] [[Maljunaĝo]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:45, 23 maj. 2025 (UTC) Mi ankoraŭ ne detale partoprenas en la diskuto, sed almenaŭ ĵus statigas superrigardon. Nun ni havas: * [[bebo]] inter 0 kaj 1 jaro ([[d:Q998|d]]) <span style="color:grey">(ne bebaĝo)</span>, poste [[infaneto]] ([[d:Q1340307|d]]) inter 1 kaj 3 jaroj * [[infano]] ([[d:Q7569|d]]) ([[knabo]], [[knabino]]) kaj [[infanaĝo]] / infaneco [[d:Q276258|d]]) * [[junulo]] ([[d:Q12350071|d]]) <small>''kun antaŭadolesko kaj adolesko''</small> <span style="color:grey">(ne plu junaĝo / juneco)</span> ([[d:Q190007|d]]) * <span style="color:grey">(ne antaŭadoleskulo)</span> [[antaŭadolesko]] ([[d:Q719723|d]]) * <span style="color:grey">(ne adoleskulo, </span>[[d:Q1492760|evtl. dekkelkjarulo d]]) [[adolesko]] ([[d:Q131774|d]]) * [[plenkreskulo|<span style="color:grey">(plenkreskulo)</span>]] ([[viro]], [[virino]]) kaj [[plenkreskeco]] ([[d:Q80994|d]]) * [[maljunulo]] <span style="color:grey">(ne plu maljunaĝo / maljuneco)</span> ([[d:Q191089|d]]) kun [[maljuniĝo]] ([[d:Q332154|d]])&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 12:55, 24 maj. 2025 (UTC) :Unu korekteto: Ni ne havas artikolon pri "plenkreskulo", nur alidirektilon. "Viro" kaj "Virino" ja teorie estas subkategorioj de plenkreskulo, sed en la praktiko la artikoloj nun temas nur pri seksa distingo, ne aĝa. Do la sola kategorio, kie ni provas distingi inter uloj kaj aĝo, estas "Infano"/"Infanaĝo". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:10, 25 maj. 2025 (UTC) ::Prave. Dankon. Sed ne nur la esperanta vikipedio provas, sed tuta vikidatumaro kun, se mi bone kalkuletis, 59 lingvoversioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:36, 28 maj. 2025 (UTC) == teritorio Edo en Niĝerio kun samnoma etno kaj lingvo == La anoj de la afrika etno de vikidatumo [[d:Q1287326]] nun en la e-lingva vikipedio nomatas "'''[[edoj]]'''", kiuj parolas lingvon en la e-lingva vikipedio nomatan la "'''[[edoa]]'''" kaj vivas en la niĝeria subŝtato "'''[[subŝtato Edo|Edo]]'''". Tiel fakte '''ne (!) funkcias''' Esperanto: devas esti unu vortradiko, kaj aliaj vortoj deriviĝas per sufiksoj. Ke substantivo por la etno kaj adjektivo por la lingvo uzas saman radikon, estas tute en ordo (komp. litovo/litova, ĉino/ĉina, germano/germana, koreo/korea, franco/franca, japano/japana, italo/itala ktp ktp), kaj ankaŭ pravigeblus ke substantivo por la lando kaj adjektivo interalie por la lingvo uzas saman radikon (ekz. Birmo/birma, Nederlando/nederlanda, Indonezio/indonezia), sed se lingvo nomiĝas "edoa", tiam etno devas nomiĝi "edooj" kaj lando iom ekzotike "Edoio" aŭ "Edolando" '''aŭ''' la lando "Edoo" kaj etno plus diversetnaj civitanoj "edoanoj". '''Se''' la lando en Esperanto konservu la nacilingvan nomon "Edo", kiu jam havas praktikan o-finaĵon, tiam la etno kaj samtempe ankaŭ la grupo de civitanoj de la areo devas esti "edanoj", kaj la lingvo rajtas nomiĝi "eda" '''aŭ''' "edana" sed '''ne''' "edoa". Do simple devas ekesti interkonsento. Kion esprimas pri tio aŭtoritataj eksteraj referencoj? PIV, Reva Vortaro kaj supozeble ĉiuj aliaj paperaj esperanto-vortaroj tute silentas pri la temo, kaj la listo [https://bertilow.com/lanlin Landoj kaj Lingvoj] de Bertil Wennergren proponas lingvonomon [https://bertilow.com/lanlin/lingvoj.html#Eda "eda"] por la lando Edo, sekve restas ambiguo ke la etno kaj samtempe ankaŭ la grupo de civitanoj de la areo devas esti "edanoj" (samkiel etno kaj samtempe ankaŭ la grupo de civitanoj de Nederlando estas nederlandanoj, tiu ambiguo ankaŭ tolereblas de la esperantistoj en Hago, Amsterdamo kaj Roterdamo). Ĉar mi ne trovis ajnan alian aŭtoritata ekstera referencon, mi proponas sekvi la proponon de B. Wennergren, nomi la lingvon "eda", la teritorion "Edo" kaj la etnanojn "edanoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:17, 21 maj. 2025 (UTC) :Sekvi Bertilon estas bona ideo. Sed li decidis nur la formon de la radiko (''ed-''), kaj silentas pri la demando, ĉu ĝi estas etna aŭ landa radiko. Mi emas kompreni ŝtatnomon Edo kiel ne-Esperantan, kiu nur hazarde finiĝas per ''-o'' - verŝajne la ŝtatoj de Niĝerio ne havas stabilajn Esperantajn nomojn. Do formale kalkulu min {{por}} [[Edoa lingvo]] > [[Eda lingvo]] kaj {{sindetena}} pri [[Edoj]] kaj [[Edo (subŝtato)]], por ne bloki vin se vi insistas, sed malkonsilanta ŝanĝon. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:03, 21 maj. 2025 (UTC) ::Bone, estu [[eda lingvo]], laŭ B. Wennergren. Klaras ke la teritorio "Edo" en Niĝerio ne estas esperanta vorto, sed kompreni la teritorion "Edo" (samkiel la malnova nomo de Tokio) kaj la etnanojn "edanoj" ŝajnas al mi malpli dubinda ol nomi la etnanojn "edoj" kaj devi elvringi el la gramatika logiko iun aŭdacan teritorion "Edio", "Edujo" aŭ "Edlando", kiu al mi persone malgraŭ ĉiu logiko aspektas neakcepteble - konsiderante ke en la loka lingvo la teritorio tiom belsone estas "Edo", ne esperante, sed aspektante pli esperantlingva ol la torditaj landonomoj, kiuj rezultas se oni aplikus hipotezon ke ed- estus la etnonomo. Sed simple lasi la etnanojn "[[edoj]]" '''kaj''' la landon "[[Edo (subŝtato)|Edo]]" laŭ mia kompreno ne funkcius. Estas kiel ankaŭ vi skribis, ke la radiko (ed-) devas esti "etna '''AŬ''' landa radiko", ne ambaŭ samtemp (!). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:37, 24 maj. 2025 (UTC) :::Mia rekomendo ne estas ke "ed-" estu etna kaj landa radiko samtempe. Mia rekomendo estas ke ni provizore uzu ĝin kiel etnan radikon, kaj por la ŝtato uzu la oficialan nomon "Edo", kiu hazarde aspektas kiel Esperanta vorto sed ne estas Esperanta, sekve ne enhavas iun Esperantan radikon. Mi rekomendas tion parte ĉar ni havas kutimon en Vikipedio Esperantigi ĉiujn etnonomojn, inkluzive la plejmulton kiu ne ligiĝas al iu politika unuo, do "Edoj" kiel etnonomo ne aspektas strange apud aliaj artikoloj kiel [[Joruboj]], [[Igaloj]], [[Igboj]], sed "edanoj" jes. Male, federaciajn ŝtatojn kaj similajn subnaciajn entojn ni kutimas Esperantigi nur se oni jam faras tion en fontoj. Mi faras mian rekomendon ankaŭ parte ĉar mi suspektas, ke se forta Esperanto-movado iam estiĝos en Niĝerio, ĝi ja nomos la etnon "edoj" kaj la ŝtaton "Edujo"/"Edio" - ja la ŝtato kreiĝis nur en 1991, dum la etno ekzistas de antaŭ jarcentoj. Ankaŭ ĉar multaj loĝantoj de la ŝtato ne apartenas al la etno, do se "Edo" estas Esperanta nomo, tiam oni atendus ke artikolo pri "edanoj" temu pri ĉiuj ĝiaj loĝantoj, ne nur tiu etno. Sed kiel mi diris, mi restas sindetena kaj ne ĝenos vin se vi ne estos konvinkita kaj faros laŭ via plaĉo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:38, 25 maj. 2025 (UTC) ::::Mi komprenas vian ideon. Estas iom da risko, ke homoj tamen komprenos ke "edo", unu etnano, kaj "Edo", la administra teritorio, estos la sama esperanta vorto (plej laste se iam iu ekskribos pri "eda kuirarto", "eda pentrado" aŭ "eda muziko"). Pli facilas se vorto kun o-finaĵo havas klare malesperantajn literkombinojn antaŭe: "Cappuccino" kaj "Latte Macchiato", "Pernambuco" aŭ "Ribeirão Preto" pli facile rekoneblas kiel ne-esperantaj vortoj ol "Edo". Do, mi provos sekvi vian rezonadon kaj esperas ke ni ne plantos grandajn miskomprenojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:54, 27 maj. 2025 (UTC) :::::{{por}} ėda lingvo, kaj etnanoj "edoj", sendepende ke "Edo" majuskle difiniĝu kiel ne-esperanta vorto kiu "nur hazarde finiĝas per litero o, ne per o-finaĵo". Mi dubas ke neniu komprenos la vorton kiel esperanta, kaj ne fabrikos adjektivaj kaj adverbajn formojn el la "ne-esperanta vorto Edo", sed tio ne estos pleja katastrofo... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:10, 14 jun. 2025 (UTC) == Voĉdon... 2025-05-27 == * [[Elekto]] -> [[Elekto (apartigilo)]] movo ne postlasante alidirektilon * [[Voĉdono]] -> [[Elekto]] konektita al [[d:Q40231]] (publika ŝtata elekto) * [[Voĉdonado]] konektita al [[d:Q189760]] neniu movo [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:59, 27 maj. 2025 (UTC) :{{por}} [[Elekto]] -> [[Elekto (apartigilo)]], ĉar ĝi fakte estas apartigilo. {{kontraŭ}} [[Voĉdono]] -> [[Elekto]], ĉar "voĉdono" estas specifa kaj vaste konata vorto, eĉ se ne tute logika, kaj "elekto" estas tre ĝenerala, ne aparte politika vorto (ĝuste tial ĝi bezonas apartigilon). :Mi pensas ke [[Voĉdono]] devus esti kunigita kun [[Voĉdonado]] aŭ tute reverkita. La temoj estas samaj, malkiel ekz. en la angla, kie la artikolo ligita kun "Voĉdono" temas specife pri balotadoj por elekti personon, do ne traktas referendumojn kaj simile. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:25, 27 maj. 2025 (UTC) :: Nuntempaj artikoloj [[Voĉdono]] kaj [[Voĉdonado]] temas pri plejparte sama afero, dum ke artikolo pri "elekto" aŭ "ŝtata elekto" aŭ "ĝenerala elekto" mankas. Do la proponita alinomigo kunportu drastan ŝanĝon de enhavo. Eble "elekto" estas tre ĝenerala, ne aparte politika vorto, sed vikipedio ne estas vortaro. Artikolo pri "elekto" aŭ "ŝtata elekto" aŭ "ĝenerala elekto" nepras, kaj vi povas proponi pli bonan titolon. Eĉ "Voĉdono (elekto)" pripenseblus. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:00, 28 maj. 2025 (UTC) :::{{kom}} Mi apogas "drastan ŝanĝon de la enhavo" fare de Taylor 49. Mi preferus atendi la novan enhavon antaŭ ol decidi pri novaj titoloj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:18, 31 maj. 2025 (UTC) :{{komento}} Mi volas atentigi, ke en Esperanto proceduron de publika voĉdonado kiel parton de politika procezo oni kutime nomas '''elektoj''' (ĉiam plurale; ekzemple, "parlamentaj elektoj", "prezidentaj elektoj"), kio permesas ne miksi elektojn en tia senco kun la ĝenerala komunuza kaj vastasenca vorto "elekto". Tian konvencion rutine sekvas, ekzemple, zorge redaktitaj tekstoj en la rubriko '''POLITIKO''' de la magazino ''[[Monato (gazeto)|Monato]]''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 13:34, 2 jul. 2025 (UTC) == [[Ĉukotko]] > [[Ĉukĉio]] == Kopiite el la diskutpaĝo [[diskuto:Ĉukotko]], kiu jam diras ĉion necesan: Ni jam establis ''[[ĉukĉoj]]'' kiel nomon de la popolo, ĉu do la regiono ne estu "Ĉukĉio"? Kp. "[[sameoj]]" (Samee ''sámi'') kaj "[[Sameio]]" (samee ''Sápmi''). {{por}} formo Ĉukĉio. [[Vikipediisto:Bab|Bab]] 4. Jul 2005 11:18 (UTC) :{{por}} samopinias [[Vikipediisto:Narvalo|Narvalo]] 4. Jul 2005 11:21 (UTC) ::Ni bezonus almenaŭ unu plian voĉon antaŭ movi, ĉu ne? [[Vikipediisto:Bab|Bab]] 4. Jul 2005 11:28 (UTC) :::La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn geografiaĵojn, sed ne la duoninsulon. Sed ĝi en sia mapo 15 indikas la maron norde de la duoninsulo, oriente de la "Vrangela insulo", "Ĉukĉa Maro", kio estas ne-rekta subteno de la vortumo "Ĉukĉio" por la duoninsulo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:11, 28 maj. 2025 (UTC) :::Kaj [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#insul.CxukcxaDuon0o klarigo pri Ĉukĉa duoninsulo en] [[Reta Vortaro]] ({{eo}}) eĉ estas pli klara. Pri "Ĉukotko" mi dume trovas neniun referencon, krom retaj tekstoĉitaĵoj de la esperantlingva vikipedia teksto, kie cetere unue en 2002 la duoninsulo ricevis nomon "Chukotka", poste ĝis aŭg. 2004 "Ĉukotka", nur tiam sen iu indikita referenco sanĝiĝis la nomo al improvizita "Ĉukotko" en sep. 2004. Klaras ke pri la rusa formo Чукотка (= Ĉukotka) estas referencoj, sed ĉi tie temas pri Esperanto. {{por}} formo Ĉukĉio kun indiko de la sendube same ĝusta kaj referencita pli longa formo Ĉukĉa duoninsulo en la unua frazo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:32, 28 maj. 2025 (UTC) ::::{{por}} Ĉiukĉio kaj mencio de la pli longa alternativo "Ĉukĉa duoninsulo" en la unua frazo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:01, 14 jun. 2025 (UTC) ::::: {{farite}} per movo al [[Ĉukĉio]], per du malnovaj kaj du novaj voĉoj, do sume 4. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:06, 15 jun. 2025 (UTC) ::::: Cetere paralele ankoraŭ necesas movi la titolon [[Ĉukotka aŭtonoma distrikto]] al nova kaj pli ĝusta titolo [[Ĉukĉa aŭtonoma distrikto]], kaj ankaŭ la kategoriojn [[:Kategorio:Ĉukotka aŭtonoma distrikto]] kaj [[:Kategorio:Geografio de Ĉukotka aŭtonoma distrikto]]. Bonŝance ankoraŭ ne estas multaj eroj en ili... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:59, 19 dec. 2025 (UTC) :{{kom}} Stranga decido. Temas ne pri administra regiono kiel [[Tatario]] aŭ [[Baŝkirio]], sed pri la duoninsulo, do fizika objekto kies limoj estas strikte difintaj kaj neŝanĝeblaj sendepende ĉu tie loĝas ĉukĉoj aŭ ne. La formo '''Ĉukotko''' estas uzata de rusiaj esperantistoj dum jardekoj: [http://esperanto.china.org.cn/2024-01/03/content_116914995.htm Vasilij Eroŝenko kaj nia epoko], [https://reu.ru/prenu/cerbe_kaj_kore_14_majo_2020.pdf Cerbe kaj kore], [https://edukado.net/upload/enhavo/dosieroj/REGo83Kolker.pdf REGO], [https://www.esperanto.mv.ru/Cetero/Mia_vivo_en_Esperanto-lando.html Mia vivo en Esperanto-lando], ankaŭ alilandaj esperantistoj uzas ĝin, ekzemple [https://eo.mondediplo.com/2007/09/article1298.html Le Monde diplomatique en Esperanto], [https://ikso.net/rusio-volas-konekti-asion-kun-ameriko-per-submara-fervojo/ E@I]. La enciklopedio devas sekvi la jaman lingvouzon, ne inventi ĝin. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:51, 19 dec. 2025 (UTC) ::Ankaŭ min mirigas tia iama decido. Mi ne memoras, ke iu uzus la formon "Ĉukĉio", dum "Ĉukotko" estas formo kutima kaj internacie rekonebla. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:15, 19 dec. 2025 (UTC) :: {{kom}} ĉiuj 3 referencoj en la artikolo estas fidinde mortintaj, kaj mi eble subtenus ŝovon al "Ĉukotko" ĉar tio ŝajne estas proksime al <big>Чуко́тка</big>, sed antaŭe ŝatus vidi la nomon de la duoninsulo en la loka ĉuka lingvo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 17:33, 19 dec. 2025 (UTC) :{{kom}} Same kiel la aliaj primitivaj popoloj, la ĉukĉoj origine havis en sia lingvo nur la vortojn priksribantajn iliajn senperajn spertojn, do videblajn montojn, riverojn kaj arbojn, sed ne la duoninsulon kiun ili neniam vidis komplete. Do ili simple neniel ĝin nomis, ĉar por ili ĝi ne ekzistis. Poste la ĉukĉa transprenis ĝian nomon el la rusa, adaptinte iom, do nun ekzemple [[Ĉukotka aŭtonoma distrikto]] en la ĉukĉa nomiĝas [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/ckt/Чукоткакэн_автономныкэн_округ Чукоткакэн автономныкэн округ] (Ĉukotkaken aŭtonomniken okrug). Do la nuna formo ''Ĉukĉio'' estas same malkutima por la rusoj, ĉukĉoj kaj esperantistoj. Tiu ĉi alinomo estis la solvo sen la problemo. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:34, 21 dec. 2025 (UTC) == [[Raspaĵo]] -> [[Paneroj]] -> [[Panraspaĵo]] == Raspaĵo estas io ajn raspita, ne nur pano kaj aliaj bakaĵoj. Povus temi pri fromaĝo, kokoso, karotoj, ktp, ktp. Mi proponus alinomi ĝin al {{por|"paneroj"}}, kiu estas sufiĉe internacia termino por ĉi tiu kuirarta ingredienco. (Vidu anglan "breadcrumbs", nederlandan "broodkruim", japanan "パン粉", ĉinan "麵包屑", vjetnaman "vụn bánh mì", indonezian "tepung roti", ktp.) Aliokaze eblus eventuale uzi "panraspaĵo" aŭ "raspita pano" aŭ simile. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 23:16, 28 maj. 2025 (UTC) :{{por}} pli klara titolo. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:20, 31 maj. 2025 (UTC) :{{por}} "paneroj". "Raspaĵo" ŝajnas tute ne taŭga: estas apenaŭ imageble, ke oni raspas panon. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 12:25, 1 jun. 2025 (UTC) :{{por}} "paneroj". Se panon eblas raspi, tiam ĝi jam tre sekas kaj malmolas, sed mi jam vidis ion tian. Ĉiukaze paneroj estas plene trafa vorto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:50, 2 jun. 2025 (UTC) : {{kontraŭ}} "paneroj". Mi proponas titolon '''[[Panraspaĵo]]'''. Spenĉjo tre pravas ke "raspaĵo" ne estas bona titolo por paĝo kiu temas pri raspaĵo de pano. Problemoj kun propono "paneroj" estas du, nome plurala formo, kaj malapero de raspado per kiu la materialo estiĝas. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 10:47, 6 jun. 2025 (UTC) : {{kontraŭ}} "paneroj". [[Panraspaĵo]] akcepteblas. Krome estas ferraspaĵo per farliloj, fromaĝraspaĵo, --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 11:00, 6 jun. 2025 (UTC)ktp. ::{{por}} Paneroj. Tio estas la vorto, kiun mi plurfoje aŭdis, ankaŭ legis en tekstoj, kaj PIV havas propran kapvorton "panero" kaj konfirmas mian subjektivan memoron. Mi ne komprenas kial pluralo estus problemo ĉi tie. Laŭ la naturo de la temo, unu panero nur estas minimuma malpuro, por kuireja recepto oni bezonas plurajn panerojn. Kaj do? Panraspaĵo estus teorie ebla alternativo, sed tute artefarita, teoria: kiu povus eĉ unu ekstervikipedian referencon alporti, kiu konfirmus vastan uzon de la vorto "panraspaĵo" en e-lingva literaturo kaj gazetaro? Kaj kie estas vortara kapvorto, kiu por "panero" '''jes''' ekzistas? Ankaŭ ''[https://tekstaro.com tekstaro.com]'' konfirmas mian juĝon: pri "panero" estas 22 trafoj, pri "panraspaĵo" estas ekzakte '''nul'''. Homoj, detenu vin inventi en vikipediaj diskutoj iujn vortojn, kiuj ne estas uzataj en la reala vivo! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:01, 13 jun. 2025 (UTC) :::PS: Cetere, {{re|Crosstor}} Kio estas "farliloj"??? [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:06, 13 jun. 2025 (UTC) ::::Pardonu!: [[fajlilo]]. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:58, 13 jun. 2025 (UTC) :::::{{kom}} Se ne alvenos signifaj pluaj voĉdonoj dum la sekva tago, mi morgaŭ finos la temon kun 5 voĉoj por [[Paneroj]] kaj 2 por [[Panraspaĵo]]. Aparte la referenco el PIV por panero kaj nemencio de panraspaĵo, kaj la meta-kalkulo el ''[https://tekstaro.com tekstaro.com]'' de Aidas estas konvinkaj - kio cetere ankaŭ devus plaĉi al Taylor, kiu laŭ mia percepto ege ŝatas tiajn statistikajn meta-kalkulojn el ''tekstaro.com''. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:43, 14 jun. 2025 (UTC) ::::::Dankon, Crosstor... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 20:59, 14 jun. 2025 (UTC) :::::::{{farite}} per 5 voĉoj por Paneroj kaj 2 por Panraspaĵo ŝovita al nova titolo [[paneroj]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:51, 15 jun. 2025 (UTC) ::::::::{{re|Filozofo|Verdulo|Kani|Arbarulo|Spenĉjo|Aidas|Taylor 49|Crosstor}} PS: Mi nur nun vidas la aldonan aserton "ĝi kreas la t.n. tripakumon". De kie estas la vortumo '''"tripakumo"'''? Guglo tute ne trovas la vorton, kio signifas ke kompreneble PIV kaj RetaVortaro kaj ĉiuj aliaj konsulteblaj E-vortaroj ne konas ĝin. Kiu estus la koresponda ero en vikidatumoj, do kiuj estus alilingvaj ekvivalentoj? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:05, 15 jun. 2025 (UTC) :::::::::Mi tute ne imagas, pri kio temas. Mi dubas, ke mi antaŭe renkontis tiun ĉi vorton... Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 19:42, 15 jun. 2025 (UTC) :::::::::Ĝis ĉi-monate, la esperanta artikolo ŝajnis esti tre proksima traduko de la ĉeĥa artikolo [[w:cs:Strouhanka|Strouhanka]], kaj "tripakumo" ŝajnas esti rekta traduko de la vorto "trojobal", kiu havas propran artikolon [[w:cs:Trojobal|Trojobal]] (d:Q1571226) en ĉeĥa Vikipedio. Laŭ tiu artikolo, trojobal estas nomo por la metodo kovri (pakumi?) manĝaĵon per tri tavoloj, nome faruno, ovo kaj paneroj. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 23:12, 15 jun. 2025 (UTC) :::::::::Dankon pro la enketado. Nu, laŭ la alilingvaj klarigoj de [[w:cs:Trojobal|Trojobal]] (en vikidatumoj Q1571226), temas pri tio kion PIV nomas [https://vortaro.net/#panumi_kd per simpla verbo "panumi"], tial estas tute konsekvence ke la esperanta vorto por la vikidatuma koncepto [[d:Q1571226]] ne estas "tripakumo", sed "panumaĵo". Mi sume havas suspekton, ke la vorto "tripakumo" estas propa inventaĵo de nia kolego Petr T., estas per neniu presita esperanta vortaro aŭ kuirlibro konfirmebla kaj estas klare "originala persona spontanea inventaĵo aparte por ĵus kreita vikipedia teksto". Tial mi proponas forigi la "ĉeĥismon", eĉ se iuj slovakaj vortaroj aŭ dialektaj vortaroj de la germana lingvo de Prago aŭ eble dialekta vorto de la jida el tiu urbo ankaŭ konfirmas iun tian koncepton de farunumo-ovumo-panerumo, kaj uzi la PIV-an vortradikon "panum'i/panum'o" por la kuireja proceduro: hispane "empanado", germane "panieren", itale "panatura", litove "paniravimas", nederlande "paneren", pole "panierowanie", slovene "paniranje", svede "paneringde" ktp - en ĉiuj klare videblas la latina vorto "panis" resp. esperanta "pano" kaj "paneroj", same greke пανάρισμα [panárisma], ukraine панірування [paniruvannja] kaj en aliaj nelatinaj lingvoj... Do la PIV-a propono de "panumo" perfekte akordiĝas kun la konceptoj en tute malsamaj lingvoj por la kuireja proceduro... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:36, 18 jun. 2025 (UTC) == [[Ortodoksismo]] -> [[Ortodoksa kristanismo]] == Laŭ [[ReVo]] kaj [[PIV]], ortodoksa = konforma al la tradicia doktrino [ne nepre kristana - [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]]]. Ortodoksa povas esti ne nur [[kristanismo]], sed ankaŭ [[judaismo]], [[marksismo]] ktp. Ĉu do "'''[[Ortodoksa kristanismo]]'''" ne estus pli klara, preciza, rekonebla kaj do trafa titolo? Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 04:13, 15 jun. 2025 (UTC) :{{por}} tute prave. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:49, 15 jun. 2025 (UTC) :{{por}} Tute konsentas kun la argumento de Filozofo. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:03, 15 jun. 2025 (UTC) :{{por}}--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:49, 14 jul. 2025 (UTC) ::::: {{farite}} per kvar poraj voĉoj kaj neniu kontraŭa.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:49, 14 jul. 2025 (UTC) == Japanaj geografiaj nomoj en la Hepburnan sistemon se mankas fontoj == Saluton al ĉiuj,<br> Post ampleksa diskuto en [[Kategorio-Diskuto:Gubernioj de Japanio]], ni preskaŭ atingis interkonsenton pri normigo de japanaj geografiaj nomoj en Vikipedio.<br> Laŭ Regulo 2 de [[VP:NELATINA]] ("Uzu alilingvan akceptitan transskribon en latina alfabeto"), ni proponas, ke japanaj geografiaj nomoj sen ekzistantaj Esperanto-fontoj estu ŝanĝitaj al la japana transskriba Hepburn-sistemo.<br> Samtempe, ĉar la sekcio "Esperantigo de nomoj" en [[VP:TA]] specife postulas, ke "Nomoj de subŝtatoj ĉiam estu Esperantigitaj," ni lanĉis [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]]. Ĉi tiu projekto celas sisteme esplori kaj dokumenti Esperantigojn por japanaj regionoj kaj gubernioj, kun la ebla celo krei estontan oficialan eksteran referencon.<br> Ĉu vi konsentas pri ĉi tiu duobla aliro? Ĝi permesus al ni provizore uzi la Hepburnan kie mankas Esperanto-fontoj, dum ni aktive laboras por la longtempa Esperantigo per la menciita projekto.<br> Via opinio kaj subteno estus tre valoraj por antaŭenigi ĉi tiun gravan laboron.--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 02:04, 16 jun. 2025 (UTC) Saluton al ĉiuj. Konforme al la daŭraj diskutoj kaj la proponita [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]], mi intencas komenci alinomi la artikolojn de japanaj gubernioj, komence post unu semajno, se ne aperos pliaj komentoj aŭ oponoj en ĉi tiu diskuto. La listo de ŝanĝendaj artikoloj estas jena: * [[Gubernio Ajĉio]] → [[Gubernio Aichi]] * [[Gubernio Akita]] * [[Gubernio Aomori]] * [[Gubernio Ĉiba]] → [[Gubernio Chiba]] * [[Gubernio Ehime]] * [[Gubernio Fukui]] * [[Gubernio Fukuoka]] * [[Gubernio Fukuŝima]] → [[Gubernio Fukuŝimo]] * [[Gubernio Gifu]] * [[Gubernio Gunma]] * [[Gubernio Hiroŝimo]] * [[Gubernio Hiogo]] → [[Gubernio Hyōgo]] * [[Gubernio Ibaraki]] * [[Gubernio Iŝikavo]] → [[Gubernio Ishikawa]] * [[Gubernio Iŭate]] → [[Gubernio Iwate]] * [[Gubernio Kagavo]] → [[Gubernio Kagawa]] * [[Gubernio Kagoŝimo]] * [[Gubernio Kanagavo]] * [[Gubernio Kioto]] * [[Gubernio Koĉi]] → [[Gubernio Kōchi]] * [[Gubernio Kumamoto]] * [[Gubernio Mie]] * [[Gubernio Mijagi]] → [[Gubernio Miyagi]] * [[Gubernio Mijazako]] * [[Gubernio Nagano]] * [[Gubernio Nagasaki]] → [[Gubernio Nagasako]] * [[Gubernio Nara]] * [[Gubernio Nigato]] → [[Gubernio Niigata]] * [[Gubernio Oitao]] → [[Gubernio Ōita]] * [[Gubernio Okajamo]] * [[Gubernio Okinavo]] * [[Gubernio Osaka]] → [[Gubernio Osako]] * [[Gubernio Saga]] * [[Gubernio Sajtama]] → [[Gubernio Saitama]] * [[Gubernio Ŝiga]] → [[Gubernio Shiga]] * [[Gubernio Ŝimane]] → [[Gubernio Shimane]] * [[Gubernio Ŝizuoka]] → [[Gubernio Ŝizuoko]] * [[Gubernio Toĉigi]] → [[Gubernio Tochigi]] * [[Gubernio Tokuŝimo]] * [[Gubernio Totoro]] * [[Gubernio Tojamo]] * [[Gubernio Vakajamo]] * [[Gubernio Jamagata]] → [[Gubernio Jamagato]] * [[Gubernio Jamaguĉi]] → [[Gubernio Yamaguchi]] * [[Gubernio Jamanaŝi]] → [[Gubernio Yamanashi]] * [[Hokajdo]] * [[Tokio]] Laŭ la principo 'Kiu silentas, tiu konsentas', mi procedos se ne estos obĵetoj antaŭ tiu tempo. --[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 11:10, 20 jun. 2025 (UTC) :{{farite}} Saluton al ĉiuj, :La unusemajna periodo por komentoj kaj oponoj pri la normigo de japanaj geografiaj nomoj pasis. Ĉar mi ricevis neniun validan opozicion al nia projekto aŭ al la portempa uzado de Hepburn-romanigo, kaj post detalaj diskutoj kiuj plifortigis nian metodologion, ni antaŭeniras. :Laŭ la Regulo 2 de [[VP:NELATINA]], mi komencas la procezon de alinomo de japanaj guberniaj artikoloj al la Hepburn-sistemo, kie mankas ekzistantaj Esperanto-fontoj. La listo de ŝanĝendaj artikoloj estas tiu jam portempa. La sama logiko de portempa normigo validas ankaŭ por malpli grandaj administraj unuoj, kiel urboj kaj urbetoj, ĉar multaj el tiuj same ne posedas establitajn Esperanto-formojn. :Ĉi tiu apliko de Hepburn estas portempa solvo por certigi tujan normigon kaj konformecon kun la nunaj Vikipediaj reguloj. Ĝi tuj korektas la nunan malkonsekvencon per oficiale agnoskita internacia normo. :Nia finfina celo, tamen, restas la plena kaj sistema Esperantigo de ĉi tiuj nomoj, kiel postulas [[VP:TA]] por subŝtatoj. Tial ni aktive laboras per nia [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]], celante sisteme esplori kaj dokumenti Esperantigojn por estonta oficiala referenco. :Esperantigi administrajn unuojn tra la mondo estas daŭra procezo. Nia esploro montras, ke unua-nivelaj administraj unuoj en landoj kiel Usono, Aŭstralio, Brazilo, Kolombio, kaj Barato estas vaste Esperantigitaj. Kvankam iuj landoj (ekz. Francio, Hungario) montras malsamajn alirojn aŭ nekompletan Esperantigon, tio nur evidentigas la vivantan naturon de Vikipedio, ne kontraŭas la celon de sistema Esperantigo de unua-nivelaj administraj unuoj de Japanio. :Dankon pro via kunlaboro kaj subteno. :--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 12:07, 26 jun. 2025 (UTC) == [[La Klaŭno]] == Mi proponas alinomi la artikolon «[[La Klaŭno]]» al «Opinioj de klaŭno». Prefere traduki la originalan titolon ("Ansichten eines Clowns"), ol tiun de la angla traduko ("The Clown"). - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:52, 13 jul. 2025 (UTC) :Absolute. Mi ne atendis debaton. Farite.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:43, 14 jul. 2025 (UTC) ::Dankon! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 13:07, 14 jul. 2025 (UTC) == (film) -> (filmo) == Anonimulo [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/78.154.163.85]] kreis plurajn artikolojn pri kinofilmoj, kun la aldono "(film)" - tiel, sen -o. Ili alinomendas al "(filmo)". (Pluraj ankaŭ bezonas poluradon kaj kategoriojn.) - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:53, 14 jul. 2025 (UTC) :Unu filmon (pri Timm Thaler) mi jam plibonigis. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 06:16, 15 jul. 2025 (UTC) :: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?go=Ek&search=intitle%3A%2Ffilm%5C%29%2F&ns0=1 intitle] {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 09:23, 15 jul. 2025 (UTC) :::Dankon! Kaj pluan dankon ke vi ankaŭ minuskligis troan majusklecon en kelkaj titoloj! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 12:59, 15 jul. 2025 (UTC) ::::Dankon pro la purigo!! Mi eĉ dubas ĉu utilas havi alidirektilojn kiel [[Luno (film)]], [[Nigra Korvo (film)]] aŭ [[Timm Thaler kaj la Vendita Rido (film)]]. Neniu venus al la ideo krei alidirektilojn kiel [[Luno (película)]] hispane aŭ [[Luno (filmas)]] litove, kaj kial fari esceptojn por teknikaj aldonaĵoj en la angla lingvo? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:35, 4 aŭg. 2025 (UTC) == [[Naziismo]] -> [[Nacisocialismo]] == Karaj, La vorto "naziismo" estas paŭsita gentalingva mallongigo de la normala nomo de la koncerna ideologio kaj movado naci-socialismo. Estis kompreneble, kial samtempuloj tiel mallongigis la iom longan vorton en lingvoj gentaj, kie ekzistas tradicio de tiaj mallongigoj. Por tio ekzistis ankaŭ psiĥologiaj kialoj: oni kaŝe defias opresan totalisman reĝimon, uzante (anstataŭ ĝia serioza, impona, oficiala nomo por ĝiaj timigaj adeptoj) amuzan, familiaran formon. Tamen nuntempe oni ne tiom ofte parolas pri nacisocialismo, kaj - eble pli grave! - en Esperanto ekzistas nek kutimo regule uzi apartajn malpli longajn variantojn de longaj vortoj, nek tradicio vaste uzi slangecajn kaj aparte lernendajn vortokunfandajn mallongigojn. Tiaj formoj ĝenerale ne tre bone sidas en Esperanto. Krome, "nazio" ne sonas en Esperanto same amuze kaj timodefie kiel "nazi" en la germana, kie tiaspecaj mallongigoj estas tre kutimaj diminutivaj formoj ... Aparte strange estas uzi tian mallongigon en enciklopedia artikolo, kaj eĉ pli strange estas uzi ĝin en la titolo. Tial mi proponas alinomi artikolon jene: "'''[[Nacisocialismo]]'''" kaj krom mencio de la formoj "nazio" kaj "naziismo" regule uzi la normalajn enciklopediajn formojn "nacisocialisto" kaj "nacisocialismo". Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:01, 25 jul. 2025 (UTC) :{{kontraŭ}} Laŭ mia kompreno kaj laŭ PIV, en Esperanto "nazio" ne estas mallongigo sed sendependa radiko. Kaj ĝi estas multege pli ofte uzata ol "nacisocialisto" - ne nur laŭ mia sperto, kiu certe estas malpli vasta ol tiu de Filozofo, sed ankaŭ laŭ la Tekstaro (18 trafoj por "nacisocial", kredeble kelkcent por "nazi"). :Tio tute similas al la situacio en la angla, la hispana, kaj verŝajne la plej multaj lingvoj. Oni uzas "nazi" sen ia konscio ke originale ĝi estis mallongigo, des malpli pri amuzaj aŭ timdefiaj kromsignifoj; ĝi nur estas la nomo de tiu speco de ekstrema rasismo. Estas parte simile kiel ni parolas pri "faŝismo", ne iu etimologie pli fidela *faskismo. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:15, 29 jul. 2025 (UTC) ::{{kontraŭ}} kiel prave resumigis la kontraŭajn argumentojn Arbarulo. Kaj fidu min, en la germana lingvo la vorto ''Nazi'' tute ne sonas amuze. Jes, estas iuj karesvortoj kiuj finiĝas per -i, tute ne ĉiuj, sed se vi volas asociigon de la vokalo "i" en la germana vorto ''Nazi'', ĉe mi ĝi elvokas etan germanlingvan infanon, kiu estas ŝokita per abomeno kaj naŭzo, kaj esprimas tion per elkrio "iiiiiiiiii!" - kvazaŭ ĝi rimarkus ke ĝi ĵus manĝis ion kio fakte estas plena je ŝimo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:25, 4 aŭg. 2025 (UTC) :::{{kontraŭ}} Pro diritaj argumentoj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:56, 19 aŭg. 2025 (UTC) ::::{{kontraŭ}} Pro diritaj argumentoj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 06:16, 20 aŭg. 2025 (UTC) == [[Rozfrukto]] -> [[Rozbero]] == Uzanto [[Uzanto:Wolfgang Bohr|Wolfgang Bohr]] movis la artikolon de "Rozbero" al "Rozfrukto" en 2015 kun la komento "la frukto de la rozo ne estas bero, sed plurfrukto". Tamen, kiel la artikolo [[Bero]] notas, tre multaj fruktoj, kiuj botanike ne estas beroj, tamen nomiĝas beroj en komuna uzado. Ŝajne ambaŭ "rozbero" kaj "rozfrukto" troveblas en po iom da nacilingvaj-esperantaj vortaroj, sed laŭ mia esplorado, "rozbero" ŝajnas esti signife pli ofta en efektiva uzado en la reto kaj en esperanta literaturo. Ĝi troveblas ekzemple en [https://libro.ee/file.php?id=3041 la romano Ojstro de Etelo Liliano Vojniĉ,] en poemo de la poemaro Kantante Vivi ([https://www.verduloj.org/GMO_S-ulo_2010-5.pdf#page=34 citita en revuo de SAT]), en [https://www.ikue.org/cz/arkivo/a-105-1-17.pdf#page=18 gazeto de la Katolika Sekcio de ĈEA,] kaj en [https://steemit.com/rozbero/@johano/rozbero-a-tuna-festo ĉi tiu blogaĵo pri rozberoj.] Dume, ekster Vikimediaj projektoj mi trovas la vorton "rozfrukto" plejparte nur en vortaroj kaj en maŝintradukitaj retpaĝoj. "Rozfrukto" ja estas tute bona vorto menciita en kelkaj respektindaj vortaroj, do ĝi estas certe menciinda en la artikolo. Sed ŝajnas al mi, ke ni uzu la pli tradician vorton "Rozbero" en la titolo. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 15:15, 28 jul. 2025 (UTC) : Mi respektas la trovojn, konsentas ke laŭ la vortaroj ambaŭ vortoj proksimume same amplekse uziĝas, do ambaŭ formoj devas dokumentiĝi en la teksto, kiel mem proponas Spenĉjo, sed ne estas argumento kontraŭ uzo de la vorto "Rozbero" en la titolo. Do {{por}} la ŝanĝo de la titolo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:00, 5 aŭg. 2025 (UTC) == [[Boise (Idaho)]] -> [[Bojsio]] == Mi volas alinomi ĉi tiu artikolon, ĉar la paĝo havas neesperantnomon, kiam esperantnomo ekzistas kaj uzas ofte. Ankaŭ, aliaj usonaj urbpaĝoj ne havas subŝtatnomojn, krom urboj kiu samnomatas je aliajn urbojn. Ekzemple, [[Seatlo]], [[Novjorko]], [[San-Francisko]], [[Portlando (Oregono)]], kaj [[Portland (Majno)]]. [[Uzanto:Loffy570|Loffy570]] ([[Uzanto-Diskuto:Loffy570|diskuto]]) 22:07, 4 aŭg. 2025 (UTC) :{{re|Loffy570}} Estas en ordo diskuti, ĉu uzi "Esperanto-nomon kiu ekzistas kaj uziĝas ofte". Tamen, tiun aserton en kazo de dubo necesas pruvi per (almenaŭ) du ekstervikipediaj referencoj. Mi persone multfoje en Esperanto vidis esperantajn nomojn [[Novjorko]] kaj [[San-Francisko]], kaj neniam vidis urbonomon Bojsio, do mi esprimas dubon. Nun estas "kazo de dubo" kaj necesas pruvi ke la aserto estas vera. Bonvolu. La eksa retejo [https://web.archive.org/web/20140112074056/http://terpomuloj.org/ terpomuloj.org] laŭ la [[interreta arkivo]] senŝanĝe ekzistis [https://web.archive.org/web/20041212013742/http://www.terpomuloj.org:80/ de 2004] ĝis 2014, en 2015 ĝi jam estis morta, sed pro la senŝanĝeco eblas konstati ke ĝi estis de 2004 kaj simple videblis dum sekvaj sed jaroj. Tia unu retpaĝo de 2004, tre kredebla farita de unusola entuziasmulo, ne estas pruvo de "Esperanto-nomo kiu ekzistas kaj uziĝas ofte"... Eĉ por la historia renkontiĝo NOREK 2004, mi ekster la arkivigita paĝo terpomuloj.org de 2004 nur trovis indikon ke ĝi okazis en urbo "Boise (Idaho)": notinde en [https://wallydutemple.com/2017/08/13/la-historio-de-norek-norda-okcidenta-esperanto-konferenco/ "historio de NOREK" de Wally du Temple] kaj la [https://bulteno.esperanto-usa.org/a/2004/02/00-pdf/bulteno.pdf bulteno "Esperanto USA", aprilo 2004, p. 12] (PDF, nur eta anonco, probable post la renkontiĝo ekzistis pli ampleksa raporto en tiu bulteno, sed tiun mi nun ne trovis). Sincere salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:51, 5 aŭg. 2025 (UTC) ::Mi kontestas tiun fremdan principon, truditan de tute aliprincipa ''Wikipedia''. Esperanto celas logikecon kaj sistememon. Se oni prononcas /bojsi(o)/, oni do skribu «Bojsio».--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:32, 11 aŭg. 2025 (UTC) :::Inter la lokanoj la prononco varias inter [bojsi(o)] kaj [bojzi(o)]. La origino de la vorto estas la franca vorto ''boisé(e)'' [bŭazé], kvankam ŝajnas, ke en la angla lingvo pli multaj lokanoj preferas la varianton [bójsi]. La nuraj esperantistoj el Boise, kun kiuj mi multfoje parolis (tio estis antaŭ multaj jaroj), miamemore prononcis [bójzi] (sen plena esperantigo). Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:33, 14 aŭg. 2025 (UTC) :::: Mi trovis la urbonomon ankoraŭ en la esperantlingva [[Poŝatlaso de la mondo]], en kiu profesiece estas multaj mapoj kun amasoj da esperantlingvaj urbonomoj, kaj la urbo bildiĝas eĉ en du vastaj dupaĝaj mapoj, 31 kaj 33, tamen '''ambaŭfoje en la formo "Boise"'''. Sed {{re|Sergio}}: Mi tute ne scias al kiu "tute aliprincipa ''Wikipedia''" vi aludas, ĉu la angla, germana, jida, kataluna, islanda, litova vikipedia kolektivo... Laŭ mia sociiĝo en esperantlingva Eŭropo, mi observis ke jam en la 1980-aj jaroj esperantlingve aperis pluraj libroj kaj artikoloj de pensiula eksa instruisto kun nomo Rikardo Ŝulco (laŭ pasporto Richard Schulz, sed per tiu nomo neniu rajtis citi lin en Esperanto), kiu ne nur esperantigis ĉiun vilaĝon, domaron, kvartalon kaj urboparteton, sed ankaŭ la nomojn de ĉiuj ajn jam mortintaj kaj nuntempaj homoj - ĉiu kiu ne sukcesis forkuri plej atletike estis esperantigita. Tiu troigo nerekoneble aliformigi ĉiujn nomojn "de ekster nia esperantista kosmo al belaj nomoj en la zamenhofa lingvo", nomoj de ĉiaj neesperantistoj kiuj ĝis la invento de nova nomo per Rikardo Ŝulco neniam havis esperantan nomon, kvazaŭ preni iun ajn telefonlibron de iu distrikta vilaĝa komunumo de okcidenta Germanio kaj simple aliformigi ĉiun nomon, estis tiom absurde radikala, kaj rezultis en tio ke multaj memdeklaritaj lingvopapoj havis diversajn ideojn ŝanĝi nacilingvajn nomojn per nur esperantaj literoj kaj ĉiuj kun o-finaĵoj, ke fine multaj esperantistoj tute nerviĝis pri tio. Despli ke la "esperantista kosmo" ne estas propra universo, sed kunvivas kun naciaj kaj regionaj lingvoj kaj kulturoj en precipe neesperantista universo. Tio, kaj ne iuj krokodilaj alilingvaj vikipediaj komunumoj, laŭ mi estas la fundo de skeptikeco pri spontaneaj kreoj de tutnovaj esperantaj nomoj, kiuj ĝis tiu sekundo ankoraŭ ne estas kutimaj. Se iu povas nur duone konvinki, ke iu nomo "Bojsio" estas "nomo kiu ekzistas kaj uziĝas ofte", tiam jam estas en ordo. Sed almenaŭ en Esperantujo ekster Usono, supozeble ekster Idaho, urbonomoj Novjorko, San-Francisko, Seatlo, Ĉikago kaj Vaŝingtono estas bonkonataj kaj vere "uziĝas ofte", sed nomoj en la [[kantono Ada]] de Idaho kiel "Bojsio", "Kuna", "Ŝtelo", aŭ imageblaj nomoj "Fotlodedejlo". "Eŭklandpako" aŭ "Kverkuja Parko", "Ŭiltenmanezo" (prononce fˈɔːt lˈɔːdədˌe͡ɪl, ˈə͡ʊklənd pˈɑːk, wˈɪltən mˈanəz aŭ internacie Fort Lauderdale, Oakland Park, Wilton Manors) en Florido simple estas malpli multe aŭditaj. Se ni forlasus la principon ke entute gravas ke iu esperanta nomo estus "multe uzata", kiel argumentis Loffy570 la 4-an de aŭgusto, sed sufiĉas ke estas iu prononco nacilingva per [[sistemo IFA]], kion oni tradukas al nomo kun esperantaj literoj, kun o-finaĵo kaj nepre akcentata je la antaŭlasta silabo, oni aŭ kreas montojn da novaj esperanto-vortoj nur en diskutpaĝoj de vikipedio, aŭ en fejsbuko, ŭatsepo ktp, kiuj eksplodigas la vortotrezoron aŭ oni kreas same multajn pseŭdo-vortojn kiuj ŝajnigas esti vortoj sed fakte ne estas. Laŭ mi estas valora principo ke ni '''ne''' simple inventas nian mondon en vikipediaj paĝoj kaj diskutejoj, sed provas laŭeble atenti, kio okazas esperantlingve en la praktika vivo de la ekstervikipedia mondo, kaj uzas nur tion kion oni ankaŭ uzas en la "vera mondo". 23:02, 30 aŭg. 2025 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) == [[Alta sacerdoto]] → Ĉefpastro == La artikolo plene ignoras la tradicion de la esperanta literaturo (kaj titole, kaj enhave). En «[[La Faraono]]», [[Londona Biblio]], «[[Pro Iŝtar]]», «[[Quo vadis?]]» ktp ktp la koncerna termino estas '''ĉefpastro'''. (Akceptebla difino troveblas [https://www.reta-vortaro.de/revo/art/pastr.html#pastr.cxef0o en ReVo]; la difino en la PIV-oj estas fuŝa, malakorda kun la reala Esperanto kaj kun la uzo de PIV mem, ekz-e «'''Aaron/o''' ב Frato de Moseo k unua ĉefpastro de la hebreoj»)--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:22, 11 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}}Kaj krome, «sacerdoto» estas nur kristanisma laŭ vortaraj difinoj, tamen la artikolo parolas pri religioj sumera kaj babilonia (kaj eĉ se ne estas menciate tie, ankaŭ amerikaj indiĝenoj havis ĉefpastrojn, ekzemple la majaj «ahau can mai» [ahaŭ kan maj]). Kelkaj lingvoj, ekz. la hispana, ja uzas «sacerdote/sacerdotisa» por ajnreligia pastro/ĉefpastro, sed Esperanto ne sekvu tiujn alilingvajn kutimojn kiel eble plej multe. --[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:22, 11 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 03:58, 14 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} laŭ la argumentoj de Sergio. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:22, 14 aŭg. 2025 (UTC) ::{{por}} La argumentoj sonas al mi konvinkaj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 06:17, 20 aŭg. 2025 (UTC) : {{farite}} --[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:33, 21 aŭg. 2025 (UTC) == [[Meretrico de Babilono]] → Babela malĉastistino == «Meritrico» estas tute nekonvena: # La biblia termino estas «malĉastist(in)o», vorto pli preciza kaj memklariga. # «[[Meretrico]]» estas vorto tute marĝena en Esperanto, malpreciza (ĉu amatora ‹malĉast<u>ul</u>ino›? ĉu profesia ‹malĉast<u>ist</u>ino›? Laŭ la artikolo «[[Meretrico]]» ĝi estas jen unu, jen la alio). # La koncerna biblia termino aludas templajn amortistojn virajn aŭ inajn, ekz-e «Ne enportu pagon de '''malĉastistino''' nek de '''malĉastisto''' en la domon de la Eternulo» (Readmono 23:18). Se oni elektas «meretrico»n, kiel esprimi «malĉastisto»n? Ankaŭ «de Babilono» estas krikinda. Anstataŭ la plumpa prepoziciaĵo en Esperanto eblas uzi pli elegantan adjektivon: Babilona, Babela. Laŭ la lingvaĵo Biblia preferindas «Babela», kp «[[Babela turo]]». Ankaŭ latine oni uzas adjektivon: ''Babyloniacus fornicaria''.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 09:05, 21 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} En Esperanto la Biblio havas norman tradukon kies kvaliton neniu serioze kritikas, do estus bone ke bibliaj konceptoj kaj roluloj nomiĝu laŭ tiu traduko. Tial mi preferas "malĉastistino" kaj "Babel". Pri la elekto inter "Babela" kaj "de Babel" mi ne havas opinion. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:26, 22 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 19:58, 22 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 05:15, 23 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} - [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:50, 30 aŭg. 2025 (UTC) {{farite}} kun 5 poraj voĉoj kaj neniu dubema. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:18, 7 dec. 2025 (UTC) == [[Plinio la Maljuna]] == Estas multe da artikoloj, en kiuj oni diferencigas per «(pli) juna» / «(pli) maljuna». Min tio ĝenas, kiel insulto al racia vortuzo. La francoj estas iom pli sentivaj kaj diras [[:fr:Pline l'Ancien]] (Plinio la Malnova). Tre logike, kp «la Malnova Testamento — la Nova Testamento». Tamen anstataŭ «Plinio la Nova» (kp [[:fr:La nouvelle Héloïse|«La Nouvelle Héloïse»]]) ili paneas kaj diras «Plinio la juna» :-( Mi tamen opinias, ke la kontrastigo per «maljuna/juna» estas lingva (kaj logika) eraro, kontraŭa al la spirito de Esperanto. Logiko postulas la kontrastigon per «malnova/nova». Konkrete en la okazo pri la Plinioj eblas alia kontrastigo: «Plinio la onklo» / «Plinio la nevo» (kp «Dumas-père» / «Dumas-fils»). Tamen en multaj aliaj okazoj ne temas pri parencoj.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 05:38, 24 aŭg. 2025 (UTC) :{{kontraŭ}} "Plinio la juna" eĉ estas ekzemplo en PIV: [https://vortaro.net/#juna_kd]. Kaj laŭ mia kompreno, tio tute respektas logikon kaj Esperantan vortuzon. Homoj kaj aliaj organismoj estas (mal)junaj, ne (mal)novaj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:18, 27 aŭg. 2025 (UTC) :{{kontraŭ}} alinomigo. Laŭ argumentoj de Arbarulo. Kaj mi tre esperas ke kiam '''mi''' estos vere maljuna, ke oni nomos min "maljuna" kaj ne "malnova", kvazaŭ mi estus objekto, aparato, ilo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 05:59, 31 aŭg. 2025 (UTC) ::''Maljuna'' indikas la aĝon, ĝi estas relativa al onia naskiĝtempo (kaj farto). Kiam Plinio ''la Malnova'' estis infano li estis tre ''juna''; kaj Plinio ''la Nova'' mortis jam ''maljuna''. La ''antikvaj grekoj'' ne ĉiuj estis ''maljunaj grekoj'', kaj la ''modernaj grekoj'' ne ĉiuj estas ''junaj''. Ne ĉiuj lingvoj konfuzas la relativan aĝon kaj la absolutan malnovon. :: Oni povas juĝi pri noveco per la aĝoj kadre de unu sama familio: ''pli juna'' infano estas ''posta''; ido estas pli juna ol la gepatroj. Tamen tio postulas komparativon: ''pli'' (mal)juna. Kaj tio ne validas ekster la familio. :: Sinonime eblus distingi inter «la antaŭa Plinio» kaj «la posta Plinio». Kaj jen alisence, tamen ja rilate al homo (kion vi opinias malebla), en la [[Epistolo al la Efesanoj]]: ::: 22 por ke vi formetu ... ''la malnovan homon'', pereeman laŭ trompaj deziroj, ...<br> 24 kaj surmetu ''la novan homon'', kreitan laŭ Dio en justeco kaj vera sankteco. ::''Plinio la Maljuna'' estas tute mallogika kaj kontraŭa al diferenco inter ''maljuna'' kaj ''malnova'' (krom se efektive temas pri iu el la Plinioj en lia maljunaĝo).--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:52, 1 sep. 2025 (UTC) :Karaj - Distingado per ''absolutaj'' epitetoj "juna" kaj "maljuna" efektive povas esti misgvida aŭ almenaŭ stumbliga. :Tamen la ''relativa'' karakterizo "pli juna" kaj "pli maljuna" (aŭ "malpli juna", se temas pri du junuloj) ne havas tian evidentan problemon. :Mi vidas aperojn de tiaj formoj en iuj vikipediaj artikoloj. :Memkompreneble, oni povas disputi pri tio, ke en Esperanto oni principe povas distingi inter "pli juna" kaj "malpli maljuna", sed mi dubas, ke tia hardplitafo efiku uzeblon de la formo "Plinio la pli juna". :[[Uzanto:Sergio|Sergio]] - ĉu vi opinias ankaŭ la formon "pli juna" evitinda? :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 12:42, 1 sep. 2025 (UTC) ::La du Pinioj estis kompareblaj laŭ la aĝo, ĉar ilaj vivotempoj havas komunaĵon. Sed kio pri la du Katonoj? La malnova mortis en 149 a.K., la nova naskiĝis 54 jarojn poste, en 95 a.K. Estas du disaj vivintervaloj — kiel eblas kompari iliajn «aĝojn»? La tradiciaj epitetoj estas plena absurdo, dum «nova» kaj «malnova» estas tute logikaj kaj klaraj.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 13:59, 1 sep. 2025 (UTC) :::Jen alia analogio. Imagu ke antaŭ 3 jaroj mi amikiĝis kun 20-jarulo, kaj 2 jarojn poste, kun 60-jarulo. Evidente la unua (nun 23-jarulo) estas la pli malnova amiko, kaj la dua (61-jarulo), la pli nova amiko. Sed laŭ via logiko, la 61-jarulo estas «la pli juna amiko», kaj 23-jarulo, «la pli maluna». Aĉ!--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 14:31, 1 sep. 2025 (UTC) ::::Kara, ::::Verdire, tiu ĉi ekzemplo ne rilatas senpere al la pridiskutata temo. "Nova amiko" kaj "malnova amiko" estas tute kutimaj, vaste uzataj esprimoj Neniu miksas la nociojn "juna amiko" kaj "nova amiko". ::::Tamen vi pravas, ke la esprimoj "nova amiko" kaj "malnova amiko" dubindigas iujn (sed ne ĉiujn!) el la obĵetoj kontraŭ tiaspeca uzado de "(mal)nova". ::::Bedaŭrinde, el la nuntempa vidpunkto ambaŭ Plinioj (kaj Katonoj) estas malnovaj, kaj ankaŭ komparado laŭ malnoveco ne sonas nature: Plinio la malpli nova kaj Plinio la pli nova? Aŭ Plinio la pli malnova kaj Plinio la malpli malnova? Ial tio sonas tre stumblige... Ĉu nur pro tio, ke tiaj esprimoj estas nekutimaj? Hm, pripensinde... ::::Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:01, 1 sep. 2025 (UTC) {{kom}} Kara {{u|Sergio}}, dankon por viaj rimarkigoj. Laŭ mia lingvosperto, esperantistoj ja kutime diras ĉi tie "juna". Supozeble ili faras tion * ĉar tio estas la ĝenerala lingvouzo en Esperanto, kaj/aŭ * ĉar ili paŭsas tion el naciaj lingvoj, kie oni same uzas "juna". Ĉu iu alia esprimo estus teorie pli logika ol "juna", tio certe estas interesa diskuto, kiu meritas havi sian lokon, sed ĝi ne tuŝas Vikipedion. Vikipedio sekvu la normalan lingvouzon, tute sendepende ĉu tiu estas "logika" aŭ ne. Ni nepre ne kreu apartan vikipedian dialekton de Esperanto. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 16:56, 2 sep. 2025 (UTC) == [[Fendo (gimnastiko)]] > [[Spagato]] == Saluton. Ne estas fontoj pri la traduko “fendo”, kaj la PIV enhavas la vortojn “spagato” [https://vortaro.net/#spagato_kd] aŭ “streĉangulo” [https://vortaro.net/#stre%C4%89angulo_kd] por tiu figuro. [[Uzanto:Lepticed7|Lepticed7]] ([[Uzanto-Diskuto:Lepticed7|diskuto]]) 13:26, 2 okt. 2025 (UTC) :{{por}} laŭ argumento de la proponinto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:17, 3 okt. 2025 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Darkis123|Darkis123]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkis123|diskuto]]) 16:06, 12 nov. 2025 (UTC) :{{por}} [[Spagato]] estas bona vorto. Al mi persone, ambaŭ variaĵoj “fendo” kaj “streĉangulo” (pardonu, PIV) aspektas strangegaj. Redukti unu vortradikon ĉi tie nur rezultos en strangaj vortumoj. Estu spagato. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:15, 7 dec. 2025 (UTC) {{farite}} kun kvar poraj voĉoj kaj nenui duba aŭ kontraŭa - ŝanĝita al la vortumo "spagato". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:19, 8 feb. 2026 (UTC) ==[[Bonfarto]] > ?== La artikolo prezentas "bonfarto" kiel sinonimon de la anglalingva neologismo ''wellness'', tre nebula koncepto distingebla de ''health'' "sano" ĉefe en tio, ke ĝi havas konotacion de vivostilaj, precipe "alternativaj" metodoj. Tamen "bonfarti" en Esperanto ne havas tian konotocion, sed signifas nur tion, kion diras PIV, kiel la artikolo citas sed poste ignoras: "esti en bona stato, esti sana". Mi ne havas firman ideon pri la uzenda titolo. Kelkaj eblaj solvoj estas ''[[Wellness]]'', [[Saneco]], [[Bonvivado]], [[Sana vivostilo]], aŭ kunigi kun [[Sano]]. Kiam la titolo "Bonfarto" estos libera, mi volas reuzi ĝin kiel titolon aŭ alidirektilon por nova artikolo tradukita el la angla "Well-being". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:44, 23 okt. 2025 (UTC) :Mi faris la duan artikolon [[Farto]]. Mi ne tute kontentas pri tiu titolo kaj bonvenigos alternativajn proponojn ankaŭ pri ĝi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:59, 25 okt. 2025 (UTC) ::{{farite}} al ''[[Wellness]]''. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:10, 2 nov. 2025 (UTC) :::Mi konsentas pri distingo inter ''Wellness'' = Bonvivado kaj ''Well-being'' = Bonfarto. Ambaŭ estas io alia ol ''Health'' = sano, tial kontraŭ kunigoj. Mi ne feliĉas pri la nun anglalingva titolo, kiu povus lasi la impreson ke ne ekzistus esperanta vorto, sed se oni uzas la esperantan terminon "Bonvivado" en unua frazo kaj per alidirektilo al la teksto, estas tolereble. Tial mi malgraŭ mia ne plena entuziasmo ne kontraŭas la anglan titolon ''Wellness'' por esperanta teksto alternative al titolo Bonvivado. Kaj mi subtenas la originan planon de Arbarulo ''«Kiam la titolo "Bonfarto" estos libera, mi volas reuzi ĝin kiel titolon aŭ alidirektilon por nova artikolo tradukita el la angla "Well-being".»'' Ĝuste tiel estu! "Farto" estas iu ajn stato de vivkondiĉo, sed ''Well-being'' estas ekzakte Bonfarto kaj fine havu tiun titolon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:12, 7 dec. 2025 (UTC) == [[Povo politika kreskas el tubo pafila]] --> « El la pafilo venas ŝtatpotenco » == {{por}} Ne nur pli fidela al la ĉina 槍桿子裏面出政權, sed ankaŭ ĉi tiel aperas en la esperant-lingvaj eldonoj de kaj la Elektitaj Verkoj kaj Vortoj de Maŭ (Ruĝa Libreto). [[Uzanto:Pauchjo|Pauchjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Pauchjo|diskuto]]) 14:50, 17 nov. 2025 (UTC) :Atentu, ke la senco de diraĵo ŝanĝiĝas, se oni ŝanĝas vortordon: "povo kreskas el pafilo" klarigas la fonton de povo; "el pafilo venas potenco" klarigas, kio venas el pafilo. Tiel estas en normala bonstila lingvaĵo. (Memkompreneble, oni povas celi ian alian stilon.) :Oni do elektu la vortordon konforman al la intencita senco. Al mi ŝajnas, ke Maŭ celis la unuan sencon, t.e. ke por reteni kaj kreskigi potencon necesas armiloj, aŭ, pli metaforece, "la potenco fontas el pafiltubo". :Se mia klarigo konfuzas vin, bonvolu (re)legi la elpaŝon de la Akademio pri la vortordo en Esperanto: [https://www.akademio-de-esperanto.org/oficialaj_informoj/oficialaj_informoj_35_2021.html ĉi tie]. :Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 15:30, 17 nov. 2025 (UTC) ::Atentu, ke neniel rilatas al vortordo. La aktuala titolo de la artikolo estis paŭsita de, preskaŭ certe, eŭropa lingvo. La citaĵo aperas en ambaŭ tekstoj eldonitaj de Fremdlinga Eldonejo kiel: « El la pafilo venas ŝtatpotenco » [[Uzanto:Pauchjo|Pauchjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Pauchjo|diskuto]]) 17:25, 17 nov. 2025 (UTC) : {{Sindetena}} al "[[El la pafilo venas ŝtatpotenco]]". {{Kontraŭ}} specialaj citiloj <big>«&nbsp;»</big>. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:03, 17 nov. 2025 (UTC) :{{por}} Mi fidas la kompetentecon de la tradukintoj de Maŭaj verkoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:04, 21 nov. 2025 (UTC) :{{por}} Sed atentu tion, ke en Esperanto, malkiel en la franca lingvo, oni ne lasas spacon inter citiloj kaj vortoj. Ĉu uzi citilon aŭ kursivon por la titolo, tio estas alia demando - [[Uzanto:Darkis123|Darkis123]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkis123|diskuto]]) 21:32, 27 nov. 2025 (UTC) ::{{Por}} "[[El la pafilo venas ŝtatpotenco]]", fidante la esperantajn eldonojn de kaj la Elektitaj Verkoj kaj Vortoj de Maŭ. Kompreneble la interna ligilo estos sen iuj ajn citiloj, sed en teksto specialaj kaj simplaj citiloj ambaŭ estas en ordo, nu kompreneble sen spaco inter tiuj signoj kaj la titolaj vortoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:58, 7 dec. 2025 (UTC) :::{{farite}} Fine estis kvar voĉoj por ŝanĝo al "El la pafilo venas ŝtatpotenco", ĉefe ĉar en la Fremdlinga Eldonejo uziĝas tiu formo. Unu voĉo sindetenis, kaj Filozofo esprimiĝis sindetene ĝis kontraŭe (mi cetere samopinias kun Filozofo ke la antaŭa formo sonas pli elegante, sed se en la Fremdlinga Eldonejo uziĝas la dua formo, ĝi preferiĝu). Ĉiukaze, estas plimulto por la ŝanĝo. Mi realigas ĝin. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:10, 8 feb. 2026 (UTC) == Kapostacio -> ?? == NUL trafoj en tekstaro, ne en PIV, ne en ReVo. [[Kapostacio]] -> [[Mortfina stacio]] ?? [[Saka stacio]] ?? [[Unudirekta stacio]] ?? . [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:03, 17 nov. 2025 (UTC) :{{kom}} Mi ne sufiĉe komprenas la koncepton. Kiel povas esti, ke venas linioj el pluraj flankoj, sed trajnoj povas atingi la stacion nur de unu flanko? Ĉu do estas nur unu uzebla linio, kaj aliaj senfunkciaj? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 21 nov. 2025 (UTC) ::Laŭ mia kompreno de la ligitaj artikoloj en la germana kaj franca vikipedio, temas pri stacio, ĉe kiu finas la linioj, kiuj atingas ĝin. Do trajnoj povas atingi la stacion de pluraj direktoj, se estas pluraj linioj, sed devas poste reiri laŭ la sama linio - neniu trajno povas veni de unu direkto kaj foriri en alia. Mia rekomendo estas {{por}} alinomi al [[Finstacio]] (registrita en PIV, jen la difino [https://vortaro.net/#finstacio_kd]) kaj reverki la misgvidan tekston. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:01, 21 nov. 2025 (UTC) :{{kom}} La vorto estas traduko de la hungara vorto, do mi komprenas, sed tio estas nur mia aldono.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 15:43, 21 nov. 2025 (UTC) :{{por}} Finstacio - [[Uzanto:Darkis123|Darkis123]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkis123|diskuto]]) 21:34, 27 nov. 2025 (UTC) :::{{por}} Finstacio aspektas klara vortumo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:52, 7 dec. 2025 (UTC) : {{kom}} Temas pri stacio kie ĉiuj trakoj finiĝas, kaj ĉiu trajno devas halti, kaj sekve almenaŭ komence vojaĝi al la kontraŭa direkto. Ofte sed ne nepre tio ankaŭ estas fino de la linio. Do ne temas pri "finstacio" laŭ la difino de PIV. La difinoj estas malbonaj, kaj pli-malpli samaj. Disponeblas malbona bildo: [[:File:Durchgangsbahnhof und Kopfbahnhof (Schema).svg]] kie tamen iomete videblas ke la por la flava linio la koncerna stacio NE estas finstacio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:38, 19 dec. 2025 (UTC) ::Mi ne komprenas la distingon inter "linio" kaj "trako", nek certas ke la flavaj trakoj en la bildo apartenas al unu "linio". (Mi ne vidas mencion de "linio" en la bildopriskribo.) Mi ankaŭ pensas ke "finstacio" egale taŭgas por paroli pri trakfinoj kiel pri linifinoj, se ili estas malsamaj aferoj. Tamen se tio ŝajnas konfuza al aliaj vikipediistoj "kap(o)stacio" povas resti. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:56, 19 dec. 2025 (UTC) == [[Sep fratinoj (ŝtatoj)]] -> [[Nordorienta Barato]] == Tiu eble popola metaforo ne aperas en aliaj lingvoj. Pri geografie preciza estus [[Nordorienta Barato]]. La nuna titolo povus resti en la redakto kiel alternativa nomo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 01:20, 18 nov. 2025 (UTC) : {{por}} alinomigo al [[Nordorienta Barato]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:00, 19 nov. 2025 (UTC) :{{kom}} Se oni faros tion, oni verŝajne devos reverki la artikoleton por inkludi Sikimon, kiu laŭ aliaj vikipedioj estas la oka ŝtato de la regiono Nordorienta Barato. Alternative, oni povas ŝanĝi la intervikiojn de la nuna artikolo ligante ĝin al [[:d:Q2920148]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:27, 21 nov. 2025 (UTC) : {{farite}}.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:30, 1 dec. 2025 (UTC) : Sed, la teksto devas ankoraŭ adaptiĝeti laŭ la supra propono de Arbarulo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:42, 7 dec. 2025 (UTC) == [[Donostia Internacia Filmfestivalo]] -> [[Donostia Internacia Kinfestivalo]] -> [[Donostia Internacia Kinofestivalo]] == Laŭ la origina nomo (hispane Festival Internacional de Cine de San Sebastián, eŭske Donostia Zinemaldia, angle San Sebastian International Film Festival) anstataŭ la anglalingva nomo, troe misuzata eĉ en esperanta Vikipedio. Laŭ mi Kinfestivalo estas pli facile prononcebla kaj pli ĝusta traduko, ĉar en pluraj lingvoj eble filmo kaj kino estas sinonimaj, sed ne en Esperanto. Kaj en tiaj festivaloj ĉefa afero estas prezento de filmoj, sed ankaŭ gazetaraj kunsidoj, solena fotado, intervjuoj, premioj, ceremonioj ktp. Mi bedaŭras, ke la tendenco estis nur ripeti la anglalingvecan internaciecon, eĉ kiam la originala nomo de la festivalo estas "de kino" kaj ne "de filmoj". Tiurilate oni povas vidi en PIV tion, kio estas filmo kaj kio estas kino.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:56, 21 nov. 2025 (UTC) :{{sindetena}} Fakte "filmarto" kaj "kino" jes estas sinonimoj, kaj logike la lingvo ne bezonas du radikojn, do pri logiko ni ne insistu. Kaj evidentas ĉe la Tekstaro ke ambaŭ esprimoj ("filmfestivalo" kaj "kinfestivalo") estas tre oftaj en praktiko. Tamen veras ke ''cine'' en la hispana pli ekvivalentas al "kino" aŭ "filmarto" ol rekte "filmo", do tio estas malforta apogo por "Kinfestivalo" por hispanlingvaj eventoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:44, 21 nov. 2025 (UTC) :{{sindetena}} Mi jam la 21-an de novembro komentis en maniero simila kiel iom poste faris Arbarulo, sed iel mia komputilo restartis sin kaj mi missupozis ke mia redakto ankoraŭ estis savita. Tial mi ne emas reskribi mian pledon nun, sed simple aliĝas al la noto de Arbarulo. Mi ne favorus anstataŭi ĉiujn ajn uzojn de "filmfestivalo" en Esperanto per "kinfestivalo", sed tio ankaŭ ne estas la propono. Sed en la hispana nomo klare estas la vorto "cine", en la eŭska klare la vorto "zine", kaj en tiu kazo permesi al si la ekzaktecon traduki tion al esperanta vortero "kin'" estas plene en ordo. Klaras ke la intervjuoj, premioj, ceremonioj, komuna fotado, babilado kaj manĝado en tiuj festivaloj plene temas pri filmoj, tial "filmfestivalo" neniel estas malpli ĝusta, sed ankaŭ ne pli ĝusta ol la alternativo "kinfestivalo". Laŭ mi estas plene en ordo libere elekti inter la du sinonimoj laŭ pli bona redono de la nacilingva titolo. Nur ni atentu ke ne ekestos du kategorioj, kaj du artikoloj kiuj volus harfende distingi kio enhave estus la diferenco inter "filmfestivalo" kaj "kinfestivalo", kaj inter "eko" kaj "komenco" ktp. Ne estas diferenco - tion klarigas la vorto [[sinonimo]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:49, 7 dec. 2025 (UTC) :{{komento}} Mi ne havas firman preferon. Tamen, se oni decidos transiri al la radiko ''kin''-, mi preferus la (pli facile prononceblan kaj internaciae rekoneblan) formon "kinofestivalo". Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:25, 19 dec. 2025 (UTC) ::Sed: Je 18:33, 1 dec. 2025 Kani jam movis la paĝon Donostia Internacia Kinfestivalo. Mi atentigas ke Arbarulo kaj mi nur voĉdonis por "kinfestivalo" por hispanlingvaj eventoj, ne por ĝenerala anstataŭigo de ĉiu uzo de la vorto "filmfestivalo" per "kin(o)festivalo". Mi facile subtenus ankaŭ la same post la alinomigo alvenintan proponon de Filozofo pri aldono de centra vokalo kaj formo "kinofestivalo". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:00, 8 feb. 2026 (UTC) == [[HEC Paris en Kataro]] -> HEC Paris, Doha == Nova nomo de la lernejo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2025-37808-99|&#126;2025-37808-99]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2025-37808-99|diskuto]]) 08:03, 2 dec. 2025 (UTC) :{{re|Dominik}} Ĉu vi volus rigardi la proponon? Vi estis la origina metinto de la paĝo, kaj jam iom estas en la temo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:50, 7 dec. 2025 (UTC) ::{{farite}} je 2025 12 13 {{kom}} Anonimulo kun alia IP-adreso la 13-an de decembro 2025 simple ĉe [[Vikipedio:Mi_bezonas_helpon#Helpo_pri_renomado_de_paĝo]] petis pri renomigo, kaj {{re|Stefangrotz}} simple estis tiom afabla kaj faris la alinomigon, eĉ ne konsciante pri la peto ĉi-tie kaj la ne jam reago de Dominik je 2025-12-13. Ĉi tie ne estas problemo: mi rekontrolis en la oficiala retejo, tie klare videblas la nova nomo. Mi eĉ trovis novan emblemon en la komunejo, povis interŝanĝi tion kaj povis ankaŭ interŝanĝi plurajn menciojn en la teksto. Tion mi fakte pensis ke Dominik povus fari - sed povas okazi ke oni foje nur supraĵe registras "pingan" notiĝon kaj poste forgesas ĝin. Mi povintus ankoraŭ noti noton en la diskutpaĝo de la tiama paĝo "HEC Paris en Kataro" je 2025-12-07, kvankam mi dubas ke oni 100-procente vidus mian noton tie, atentigante pri la komencita diskuto ĉi tie, kaj mi povintus fari al mi privatan noton postkontroli post semajno, do 2025-12-14, ĉu Dominik jam solvis la problemon, aŭ laste Stefangrotz povus ankaŭ aŭtomate pensi pri tio kontroli, se temas pri alinomigo por anonimulo, ĉu hazarde en la koncerna diskutpaĝo, do ĉi tie, estas diskuto pri la alinomigo. Tamen ĉi tie ne estas konflikto. Sed same ankaŭ iu anonimulo, se en VP:AA estas plimulto kontraŭ alinomigo, povus per simila maniero simple demandi en [[Vikipedio:Mi_bezonas_helpon]] aŭ povas rekte alskribi iun afablan administranton kun peto fari alinomigon anstataŭ li. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 8 feb. 2026 (UTC) ==[[Stikado]] -> [[Fortranĉado (kultivado)]] aŭ [[Fortranĉaĵo (kultivado)]]== Mian atenton tiris al la temo artikolo ĵus aperigita de Heidi Goes en ''Esperantista Vegetarano'', kiu tekstas "Multaj herboj povas esti disvastigitaj per fortranĉaĵoj." Mi taksas ke derivaĵo "fortranĉ-" estas facile komprenebla kompare al pli arbitra, verŝajne malvaste konata radiko "stik-". En la Tekstaro mi trovas neniun ekzemplon de "fortranĉ-" en ĉi tiu senco, sed ankaŭ nur unu ekzemplon de "stik-". Ĉiuokaze, mi pensas ke ambaŭ terminoj devas menciiĝi en la artikolo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:34, 20 dec. 2025 (UTC) :{{farite}} --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:54, 28 dec. 2025 (UTC) == [[Ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] --> [[Deportado de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] --> [[Forŝovo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] --> [[Forpelo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] == En ĉiuj aliaj similaj kazoj estas uzata la vorto ''deportado'', ne stranga inventaĵo ''ellandigo''. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:04, 22 dec. 2025 (UTC) [[Dosiero:Alchimowicz Deportees.jpg|thumb|''Deportitoj en Siberion'' de Kazimierz Alchimowicz (1894), c Nacia muzeo en [[Varsovio]], bildiganta suferon de polaj siberiaj forpelitoj.]] :{{por}} -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:26, 22 dec. 2025 (UTC) :forte {{kontraŭ}} la paĝo ne estas finita. La vorto "ellandigo" ne estas inventaĵo. Same ni povas diri elvagoniĝi, entramiĝi ktp. Germanoj kaj ĉeĥoj perceptas tiun ĉi parton de la komuna historio diverse. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 16:41, 22 dec. 2025 (UTC) :aldono: Germanoj estis forpelitaj, forŝovitaj el la ĉeĥa vidpunkto de tiama epoko. Same hodiaŭ oni povas ellandigi fremdulon el ŝtato el diversaj kaŭzoj. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 16:52, 22 dec. 2025 (UTC) ::Ne gravas kiu kaj kiel traktas la historiajn eventojn. La germanoj en Ĉeĥoslovakio estis deportitaj, do forpelitaj el sia patrujo, same kiel en ĉiuj landoj de Orienta Eŭropo. La sola ŝtato ne forpelinta siajn germanojn estis Sovetunio, sed eĉ tie ili spertis internan deportadon, kiu en la sovetia, rusia kaj internacia historiografio estas nomata ĝuste tiel — deportado de la germanoj de Volgio. Same nomiĝas en Esperanto-Vikipedio [[Deporto de la ĉeĉenoj kaj inguŝoj]] kaj [[Deportado de krime-tataroj]] (kavnkam ĉiuj ĉi etnaj grupoj estis post kelkaj jaroj rehabilititaj kaj revenis hejmen). Oni povas diskuti, ĉu tio estis ago prava aŭ malprava, sed ne pri tio ĉu tio estis deportado aŭ ne. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:29, 23 dec. 2025 (UTC) :::Bonvolu kompari la nomo de tiu paĝo kun aliaj lingvo. Angle [[:cs:Vysídlení Němců z Československa]], [[:en:Expulsion of Germans from Czechoslovakia]], [[:de:Vertreibung der Deutschen aus der Tschechoslowakei]]. Ĉu vi vidas tie vorton bazita de vorto deportado, deportation? Nur la rusa uzas titolon de paĝo [[:ru:Депортация немцев из Чехословакии]]. Ŝajnas, ke vi volas akomodigi ĝin laŭ la rusa. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 09:16, 23 dec. 2025 (UTC) ::::Bonvolu kompari la nomon de tiu ĉi paĝo kun la nomoj de la aliaj paĝoj dediĉitaj al la similaj okazaĵoj. Deportado estas deportado, kaj oni ne provu maski la perfortan agon per mildaj ŝajnigaĵoj. La germanoj, kies prauloj dum jarcentoj loĝis en tiu ĉi regiono, estis perforte forpelitaj — sen posedaĵoj, rajto reveni aŭ procesi, ofte batitaj, foje murditaj. Kial translokado de ĉeĉenoj ene de Sovetunio kun reveno post kelkaj jaroj al la sama regiono kun kompleta restarigo de ties rajtoj estas deportado dum elpelo de la germanoj el Ĉeĥoslovakio — por eterne, sen iuj ajn rajtoj — estas ''ellandigo''? Ŝajnas ke vi volas akomodigi ĝin al la ĉeĥa politika tradicio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:42, 23 dec. 2025 (UTC) :::::RG72, vi redatis tiun paĝon je la ''14:08, 27 okt. 2018 RG72 diskuto kontribuoj 7 634 bitokoj +234 →Referencoj malfari [aŭtomate patrolita]''. Vidu la historion de redaktoj. Redaktis ĝin ankaŭ pluraj redaktintoj, neniu klopodis ŝanĝi la titolon, kaj subite vi post tiom da jaroj klopodas alinomi ĝin. Kial? Ellasu politikon el Vikipedio. Ni ne komparu nekompareblan. Vi ne ŝanĝos historion nur tial, ke iu nomo ne plaĉas al vi. Sovetunio ne estis Ĉeĥoslovakio kaj Ĉehoslovakio ne estis Sovetunio. Nur por via imago. La vorto Sudetio estis en tiu tempo malpermesita vorto en Ĉeĥoslovakio kaj fakte en la tempo de la socialisma Ĉeĥoslovakio. Ĝi malperis el mapoj, el oficoj... Mi ne volas kvereli kun vi pri tiu historia tempo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 06:27, 24 dec. 2025 (UTC) ::::::Pardonon sed vi prezentis eĉ ne unu argumenton validan en scienca diskuto kiuj sole akcepteblas kiam temas pri la '''enciklopedio'''. Ne gravas kiu kaj kiam redaktis la artikolon, al kiu (mal)plaĉas iuj vortoj kaj certe neniu diras ke Sovetunio estis Ĉeĥoslovakio, Angolo estas Haitio, urso estas ĝirafo ktp. La afero estas ekstreme simpla: Ĉeĥoslavio faris rilate siajn germanojn tion kio en Esperanto nomiĝas '''deportado'''. La enciklopedio fajfas pri ĉeĥaj politikaj tradicioj, historio de redaktoj kaj personaj (mal)plaĉoj. Ĝi estas scienca verko kaj nur sciencaj argumentoj estas konsiderindaj. Ĝis nun vi ne prezentis ilin. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:42, 30 dec. 2025 (UTC) Kvankam tio estis amasa deportado, tiu historia periodo, tiu deportado ricevis tiam nomon '''Ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio''', ĉeĥe [[:cs:Vysídlení Němců z Československa]]. Se vi deziras, vi povas traduki la titolon en Esperanton. Aŭ aldonu la paĝon en kategorion pri deportadoj. Krome, estas ĉi tie paĝo [[Forpelo de germanoj (1944–1950)]], do nenia "deportado de germanoj" en la titolo. Estas ĉi tie [[Forpelo de ĉeĥoj el Sudetio en la jaro 1938]], do nenia deportado en la titolo. Ĉio havas sian nomon. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 17:25, 30 dec. 2025 (UTC) :Ripete: Ni verkas ne la ĉeĥan enciklopedion en la ĉeĥa, sed Esperanto-enciklopedion en Esperanto, do por ni gravas ne ĉheĥa terminaro, sed sole Esperanto-terminaro kaj ĝi estu maksimume unueca. Ĉeĥaj historiistoj povus nomi deportadon ''ellandigo'', mortigadon — ''malvivigo'' ktp, sed ni sekvu ne tiun ĉi Orwell-lingvaĵon, sed normalan lingvaĵon de la historia kaj jura sciencoj. Se provizora translokado de krimeaj tataroj, ĉeĉenoj, kalmukoj kaj volgaj tataroj ene de ilia ŝtato meritas nomiĝi ''deportado'', do certe ankaŭ porĉiama forpelado de la ĉeĥaj germanoj ekster ilia ŝtato nomiĝu tiel. Dura lex sed lex. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:38, 31 dec. 2025 (UTC) :{{por}} Mi konstatas, ke la tuta debato estas inter ruso kaj ĉeĥo, kio sugestas, ke la naciaj influoj forte movas ilin al diskuto. Laŭ mi, ambaŭ titoloj eblus kaj tial ili devas aperi en la enkonduko, tamen mi apogas la proponon ĉar ŝajnas, ke ellandigo estus tro milda esprimo ([[eŭfemismo]]) por tio kio okazis antaŭ multaj jardekoj kaj pri kio nuntempaj homoj devus rigarde dedistance.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:12, 31 dec. 2025 (UTC) ::Mi samopinias krom la rimarko ke temas pri la diskuto inter ruso kaj ĉeĥo, ĉar mi diskutas sole kiel sciencisto kunverkanta la enciklopedion, do mi insistias sole pri unueco de la terminaro. Ni ne pritaksas ĉi tie ĉu deportado de la germanoj el Ĉeĥoslovakio estis justa aŭ maljusta (en Orienta Eŭropo ĉiuj ŝtatoj faris tion — krom Sovetunio. Ni sole konstatas la nekontesteblan fakton ke ili estis deportitaj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:18, 31 dec. 2025 (UTC) ::: Vi "kiel sciencisto" evidente denove malpravas. La bolŝevisma Sovetunio (pro kapricoj de ĝia diktatoro Jozefo Stalino) kaj larĝskale genocidumis kaj larĝskale amasdeportis dum la Dua Mondomilito kaj alitempe. Ĝi deportis interalie finnlingvanojn de Karelio, pollingvanojn kaj germanlingvanojn de okcidenta Pollando kaj Königsberg, kaj diversajn ulojn inklusive ruslingvanoj al Siberio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:44, 31 dec. 2025 (UTC) ::::Kiel ne-sciencisto vi komplete perdiĝis en la diskuto. Supre mi plurfoje menciis deportadon de volgaj germanoj en Sovetunio kaj diris ke se tiu ĉi translokado de etna grupo ene de la ŝtato meritas nomiĝi deportado, do ankaŭ porĉiama forpelo de etna grupo ekster ĝia patrujo nomiĝu tiel. Mi aldonu ke la germanoj deportitaj al Siberio jam post kelkaj jaroj estis komplete restarigitaj je siaj rajtoj kaj denove iĝis plenrajtaj civitanoj. Guberniestro de mia [[Tjumena provinco]] estas Aleksandr Moor, prezidanto de la provinca departemento pri edukado estas Rajder, prezidanto de Sberbanko estas Gref, prezidanto de Gazpromo estas Miller, ktp.[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:58, 1 jan. 2026 (UTC) : {{kontraŭ}} "ellandigo" kaj {{kontraŭ}} "deportado" pro malĝusta uzo afikso <code>-ad-</code>. {{por}} "'''amasforpelo'''" aŭ "'''forpelo'''" por '''ĉiuj''' artikoloj pri tiaspecaj temoj. :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BEe%5Dllandigo%2F&title=Special:Search&ns0=1 "ellandigo" 4 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BFf%5Dorpelo%2F&title=Special:Search&ns0=1 "forpelo" 4 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BAa%5Dmasforpelo%2F&title=Special:Search&ns0=1 "amasforpelo" 0 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BDd%5Deporto%2F&title=Special:Search&ns0=1 "deporto" 1...2 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BDd%5Deportado%2F&title=Special:Search&ns0=1 "deportado" 2...4 trafoj] : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:13, 4 jan. 2026 (UTC) Tralegu la unuan alineon de tiu paĝo. Vi faras el tiu alinomado loterion. Oni povas skribi diverse tiun liston de "trafoj". [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 17:35, 4 jan. 2026 (UTC) ::{{por}} unueca lingvaĵo. Debatoj pri la (mal)justeco de tiaj aferoj esprimiĝu kun konvena grado de nuanco en la artikola enhavo. Tio ne estas la tasko de la titolo. Kaj precipe {{por}} "forpelo" laŭ la propono de Taylor 49, ĉar tiu vorto jam estas uzata en Esperanto por la bezonata signifo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:35, 9 jan. 2026 (UTC) ::: {{farite}} tri poraj voĉoj (krom mia kaj voĉo de la proponinto), unu kontraŭa. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:37, 2 feb. 2026 (UTC) ::::Do kvin poraj voĉoj. Se mi vidintus la diskutojn ĝustatempe, mi ankaŭ voĉdonintus por la ŝovo al termino "forpelo" (aŭ deportado). [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:50, 8 feb. 2026 (UTC) == [[Germanaj baltoj]] => [[Baltaj germanoj]] == Temas ĝuste pri germanoj, kies prauloj konkeris Baltion antaŭ multaj jarcentoj, do aplikeblas la sama modelo kiel kaze [[Volgaj germanoj]]. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:37, 30 dec. 2025 (UTC) :{{por}}Pro la menciitaj kialoj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:08, 31 dec. 2025 (UTC) :{{por}} En la germana lingvo, kiel la unua frazo ĝuste indikas, estas ĉiukaze ambaŭ formoj, pli ofte ''Deutsch-Balten'' (germanaj baltoj), malpli ofte ''Baltendeutsche'' (baltaj germanoj). Kion mi aŭdis kaj legis pri la grupiĝo (en Darmstadt estas la centra kulturejo por la Baltaj germanoj), la koncernuloj kiuj mem preferis formon evivalentan al "Germanaj baltoj" volis indiki ke ili unuavice estas baltoj, kaj nur flanke estas germanlingvaj. Do ili en 1918 ne volis konfrontiĝi kun tronaciigitaj estonoj aŭ latvoj kiuj krius "Iru hejmen", ĉar ilia hejmlando kaj tiu de la prapatroj efektive estis inter Talino kaj Rigo, ne en Akeno, Kolonjo aŭ Treviro, de Talino pli-malpli 2000 kilometrojn for. Inter la baltiaj lingvoj ankaŭ estas ambaŭ formoj, en la estona (Baltisakslased) kaj litova (Baltvokiečiai, baltaj germanoj) oni preferas la novan formon, en la latva (Vācbaltieši, germanaj baltoj) la malnovan. Do nenio kontraŭ prefero de la nova formo, kvankam kompreneble devos resti alidirektilo, ĉar la formo germanaj baltoj signife disvastiĝis dum la lastaj jaroj en vikipedio kaj en la komunejo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:10, 8 feb. 2026 (UTC) == Ŝablono:Informkesto programaro -> Ŝablono:Informkesto programo == [[Ŝablono:Informkesto programaro]] -> [[Ŝablono:Informkesto programo]]. La paĝo [[7-Zip]] fanfaronas per: :> 7-Zip estas libera programo kaj ne :> 7-Zip estas libera programaro 7-ZIP estas programo. '''Kune''' 7-ZIP, WingRAR, GIMP kaj InkScape estas programaro. La afikso -ar- malĝustas en la kunteksto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:34, 31 dec. 2025 (UTC) :{{por}}[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:59, 1 jan. 2026 (UTC) :{{por}} Mi ne scias ĉu ne estus eblecoj uzi ankaŭ ŝablonon "informkesto programaro", sed ĉiukaze la pli ofta kazo estas uzi ĝin por unuopa programo, kaj la ekzemplo de Taylor tre konvinke bildigas tion. Sed eĉ se estus (aŭ iam ekestus) iuj paĝoj pri programaroj, por kiuj ni ne volus uzi informkeston "programoj", tio tamen ne estas problemo. Estas ŝablonoj "informkesto monto" KAJ "informkesto montaro", "informkesto insulo" KAJ "informkesto insularo", do ankaŭ ĉi tie en kazo de neceso povas ekesti dua ŝablono, se ĝi urĝe bezonatos. Sed la alinomigo nun sendube utilas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:30, 8 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 8 feb. 2026 (UTC) == [[Oktopieduloj]] => [[Polpoj]] aŭ [[Polpo]], [[Polpo]] => [[Oktopodo]] == En 2018 [[Uzanto:Rdelre]] alinomis la artikolon pri ordo Octopoda de [[Polpo]] al [[Oktopieduloj]] kaj kreis novan artikolon sub la titolo [[Polpo]] pri genro ''Octopus''. Mi trovas neniun spuron de interkonsultiĝo pri tiu ŝanĝo. Kaj en PIV mi trovas neniun spuron, ke iu ajn vorto "oktopiedulo" ekzistas. Male, ĝi uzas "oktopodo" por ''Octopus'' kaj oni povas konkludi de la difino ke "polpoj" estas Octopoda. En la Tekstaro evidentas, ke "polpo" estas la sola vorto uzata en komuna lingvaĵo. Ankaŭ tio apogas la ideon, ke "polpo" signifas Octopoda, ĉar ordinaraj homoj kutime scias distingi Octopoda de aliaj bestoj sed ne scias distingi ''Octopus'' de aliaj Octopoda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:56, 4 jan. 2026 (UTC) :Dankon, [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]]. :Verdire, la komento ke ordinaraj homoj kutime ne scias distingi ''Octopus'' de aliaj ''Octopoda'' ne plene veras. Se vi montrus al ordinara homo la foton de [[Argonaŭto (biologio)|argonaŭto]], ano de ''Octopoda'' kun konko, li dirus ke ĝi ne estas polpo, kvankam la artikolo priskribas ĝin kiel "pelaga polpo". --- Aldone, enciklopedioj ne pritraktas nur aĵojn konatajn de ordinaraj homoj. :Vi tamen pravas, ke "Oktopieduloj" ne estis bona elekto (mi ne plu memoras, post 7 jaroj, kial mi uzis ĝin). "Oktopod-o", kvankam neoficiala, estas simila al aliaj sciencaj radikoj bazitaj sur internaciaj sciencaj nomoj, do estas kialoj por subteni ĝin. Ankaŭ la kunmetaĵo "Okpieduloj" estus uzebla. Estas nur ia problemo, ĉar ambaŭ povas rilati kaj al ''Octopoda'' kaj al ''Octopus''. :Pri via propono uzi "Polpoj" (aŭ "Polpo") pri ''Octopoda'' kaj "Oktopodo" pri ''Octopus'', mi konsentas. Mi favoras [[Polpoj]] pri la ordo. Pri la genro ''Octopus'' mi sugestas - kiel en aliaj vikipediaj artikoloj (ekzemple [[Hirundo (genro)]], [[Lotuso (genro)]]) - aldoni la vorton "genro" por klareco: [[Oktopodo (genro)]] aŭ [[Okpiedulo (genro)]]. --[[Uzanto:Rdelre|Rdelre]] ([[Uzanto-Diskuto:Rdelre|diskuto]]) 11:10, 5 jan. 2026 (UTC) ::{{re|Rdelre}} Mi dankas vian komprenon pri la plej gravaj aferoj, kaj ankaŭ la informon pri argonaŭtoj. Ankaŭ mi ne estus rekoninta ilin kiel polpojn. Ĉiam estas io nova por lerni! ::En kiu senco "oktopodo" povas rilati al Octopoda? Laŭ mia kompreno nia sola bona fonto estas PIV, kaj tio senambigue diras, ke ĝi signifas ''Octopus'' [https://vortaro.net/#oktopodo_kd]. Normale laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]] aldono inter krampoj uziĝas nur kiam pluraj artikoloj havus saman titolon. Aŭ ĉu iu alia vikipediisto opinias, ke ĉi tie estas motivo por escepto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:20, 9 jan. 2026 (UTC) :::{{farite}} --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:41, 21 jan. 2026 (UTC) ::::Kvankam jam tro malfrue, mi konsentas pri la ŝanĝoj, kaj aparte tre subtenas la gvidlinion ke "aldono inter krampoj uziĝas nur kiam pluraj artikoloj havus saman titolon". Ĉio iris bone ĉi tie, kvankam ne pliaj homoj kundiskutis. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:22, 8 feb. 2026 (UTC) == Turo de la Pucelo > Virgulina turo == La titolo [[Virgulina turo]] (facile komprenebla esperanta vorto) ekde jaroj gvidas al la definitiva artikola titolo [[Turo de la Pucelo]] (tute ne komprenebla pseŭdoesperanta titolo). En tio kompreneble la vorto pucelo estas la dubinda - [https://vortaro.net/#pucelo_kd PIV en ĉiuj ĝisnunaj eldonoj de 1970-2020] ne konas ĝin, kaj [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#NeoGlo ReVo nur indikas ke estu neoficiala neologismo, tre malofta, en senco de "juna virgulino"] (cetere vikipedio kaj vikivortaro same '''ne''' havas la vorton, krom en tiu ĉi titolo, sed tio ne estas forta argumento, ĉar ĉiu povas ĉiusekunde krei eron - tamen ĝis nun neniu faris). En tio ne estas klara, kio estus "aparte juna": ĉu ne plenkreska, do ĝis 17 jarojn aĝa, aŭ ĉu antaŭ la unua menstruo, individue ekde la 9-a ĝis 14-a jaro, aŭ ĉu antaŭ la lerneja aĝo, 5- ĝis 6-jara??? Ĉar mi same ne trovas ĝin en iu du-lingva Esperanto-vortaro, tiuj demandoj eĉ ne estas facile respondeblaj, kaj eĉ se, ankoraŭ estas la demando kiaj aĝoj de junulinoj aŭ infanoj la 12-jarcenta turo en Bakuo celus. Laŭ mia kompreno virgulino estus simple virino kun neŝirita himeno, kiu do garantiite ne jam amoris - se estus simple tiu difino por "pucelo", tiam la aldona vorto tute ne havus sencon - tiam oni tuj povus uzi la kutiman vorton virgulino. Se ĉiuj tiuj demandoj ne estas klaraj, tiam probable pro tio ke oni tiom "tre malofte" uzas la neologismon. Kaj la strangaj vortokreoj en tio ankoraŭ ne finiĝis. En vikidatumoj ankoraŭ indikiĝas "alternativa nomo": "Turo de la Pucelino", tio estas vortokreo tute absurda: Se laŭ ReVo pucel'o estas aparte juna virg'ul'in'o, tiam pucel'in'o estas aparte juna virg'ul'in'-in'o - tiu kombino plene ne konvinkas. Plie en la alilingvaj formoj de la vikipedia titolo pri la turo kiujn mi komprenas mi vidas nur ekvivalentojn al simpla vorto "virgulino". La uzanto Petr Tomasovsky en sia diskutpaĝo solene informis, ke ekde aŭgusto 2025 li ne plu partoprenas en Vikipedio. Konsiderante kiom malfacile estis ekhavi iuspecan interkonsenton kun li, kiam li ankoraŭ partoprenis, tio eble eĉ estas bona memvola decido. Sed eĉ se li ankoraŭ estus, iu juĝo de li "mi ŝatas la vorton pucelino kaj mi volas propagandi ĝin, laŭ mi ReVo malpravas kaj PIV entute nekompetentas" ankoraŭ ne estus aŭtoritata referenco. Sume mi volas proponi entute forpreni la alidirektilon de la titolo [[Virgulina turo]] al la definitiva artikola titolo [[Turo de la Pucelo]] - kaj uzi la normaluzan unuan titolon kiel titolo de la teksto pri la malnova turo en Bakuo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:09, 8 feb. 2026 (UTC) :Forte {{por}} "pucelo" estas stranga, neesperanta vorto kaj neuzenda. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 19:38, 4 mar. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 09:31, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Komunlingva nomo]] => [[Ordinara nomo]] == Saluton. En 2010 mi kreis tiun artikolon kun la titolo Komunlingva nomo. Pasis jaroj kaj en 2020 Moonbri movis paĝon Komuna nomo al Ordinara nomo: Esperanta "'komuna" ne samsignifas kun angla "common", franca "commun" ktp. Laŭ mi, li tion faris ege prave. Tamen en 2023 Sergio movis paĝon Ordinara nomo al Komunlingva nomo: La tradicia termino Esperanta. Kvankam tiu alia titolo ne estas erara, ordinara plej taŭgas (en PIV Konforma al la ĉiutaga uzado, al la kutimo; ne diferencanta de la plimulto el la okazoj), tio estas male al la [[scienca nomo]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:03, 23 feb. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Estus pli bone, se Sergio estus bonorde proponinta kaj diskutinta sian alinomadon. Tamen ĉi tiu propono ne donas kialojn por dubi lian pravigon "tradicia termino Esperanta". Kaj eĉ laŭ la logika flanko, "komunlingva" ŝajnas pli bona - jes, ĝi estas pli ordinara ol scienca nomo, sed nur precize en tiu senco, ke ĝi estas en lingvo komuna al fakuloj kaj nefakuloj anstataŭ kvazaŭlatina sciencfaka kodo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:29, 11 mar. 2026 (UTC) == Kondensilo -> Kapacitilo == @[[User:DidCORN]] -- [[Kondensilo]] -> [[Kapacitilo]] ĉar '''Kapacitilo''' provizas [[Kapacitanco|kapacitancon]], ne [[Kondensado]]n. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:56, 25 feb. 2026 (UTC) == Fabeloj de H.C. Andersen == Estas propono alinomi jenajn fabelojn al jenaj titoloj kiujn Zamenhof elektis por siaj klasikaj tradukoj: * [[La novaj vestoj de la Imperiestro]] => [[La novaj vestoj de la reĝo]] {{farite}} * [[La marvirineto]] => [[La virineto de maro]] Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 19:34, 4 mar. 2026 (UTC) :Estas po unu voĉo {{por}} la alinomado en respondaj diskutpaĝoj, kaj estas neniu kontraŭa voĉo. Do entute la opinio estas (iom) pozitiva. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 10:59, 11 mar. 2026 (UTC) Ankoraŭ pliaj: * [[La knabineto kun la alumetoj]] => [[Knabineto kun alumetoj]], vidu [https://www.steloj.de/esperanto/fabeloj2/alumetoj.html jen] {{farite}} * [[La tindrujo]]/[[La fajrilo]] => [[Fajrilo (Andersen)|Fajrilo]] {{farite}} * [[La princino sur pizo]] => [[Reĝidino sur pizo]] {{farite}} * [[La malbela anasido]] => [[Malbela anasido]] {{farite}} [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 12:05, 16 mar. 2026 (UTC) :Necesas trarigardi la zamenhofajn tradukojn. Eble troviĝas pli da alinomendaj artikoloj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:35, 16 mar. 2026 (UTC) :Resume {{por|por}} la ekzakta kopiado de la fabelotitoloj kiujn uzis Zamenhof. Pri la [[La novaj vestoj de la reĝo]] tio kreas bizaran situacion ke en la dana kaj pli malpli ĉiuj eŭropaj lingvoj estos "imperiestro", dum ĉe ni kaprice "reĝo", sed la fabeloj tradukitaj de Zamenhof ne estas sekretoj, kaj estas bone unuece uzi ekzakte tiujn titolojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:55, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} titoloj de kanonaj esperantaj tradukoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:10, 26 mar. 2026 (UTC) :{{por}} zamenhofa formo de titoloj. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 00:43, 28 mar. 2026 (UTC) == Kategorio:Vikipedio:Vikipedio == [[:Kategorio:Vikipedio:Vikipedio]] -> [[:Kategorio:Administrado de Vikipedio]] aŭ [[:Kategorio:Vikipedia administrado]] Jam proponite sur [[Kategorio-Diskuto:Vikipedio:Vikipedio]] @[[User:Salatonbv]] Pluroblaj nomspacaj prefiksoj estas fuŝaĵo kaj konfuzigaĵo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:49, 4 mar. 2026 (UTC) :{{por}} [[:Kategorio:Vikipedia administrado]] akorde kun aliaj vikipedioj ([[d:Q2944611]]). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:14, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} [[:Kategorio:Vikipedia administrado]] [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 01:42, 19 apr. 2026 (UTC) :: {{farite}} @[[User:Salatonbv]] -- [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:22, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Transbajkalo]] => [[Transbajkalio]] == Pli korekta nomo de la regiono, fiksita en la [https://rueo.ru/sercxo/Забайкалье Kondratjev-vortaro]. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:23, 15 mar. 2026 (UTC) :{{re|RG72}} Mi komprenas la argumenton, sed klaras ke ambaŭ tekstoj jam havas enhavojn, kompreneble tre similajn, sed laŭ vikidatumoj tamen distingitajn. La unua nun estas malformala geografia regiono sen fiksaj limoj, la dua estas federacia subjekto de Rusia Federacio kun tre konkretaj limoj kaj difiniĝo. Ne eblas simple movi la nunan tekston al dua titolo, ĉar tie jam estas teksto. Krome atentindas ke la koncerna kategorio pri la federacia subjekto tute bizare havas tutalian nomon, "Zabajkala regiono". Ĉu la geografia regiono iĝu "Transbajkalio" kaj la subjekto iĝu "Transbajkala regiono" (kun samnoma kategorio), aŭ kio estus via propono?? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:10, 24 mar. 2026 (UTC) ::Se ni sekvu la jaman lingvotradicion, ni alinomu la duan artikolon al "Transbajkala regiono". La unua artikolo temas pri regiono geografia, la dua celas federacian subjekton, do administran regionon. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:46, 24 mar. 2026 (UTC) :::Tiam {{por}} la nun klara propono. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:49, 24 mar. 2026 (UTC) == [[:Kategorio:Orkestrestroj]] => [[:Kategorio:Dirigentoj]] == Nun estas du kategorioj pri la sama afero. Mi proponas meti ĉiujn respektivajn artikolojn sub la dua kiel plej konvena. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:48, 18 mar. 2026 (UTC) :{{por}}--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:30, 23 mar. 2026 (UTC) :{{por}}--[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 12:12, 28 mar. 2026 (UTC) :{{por}} [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 01:40, 19 apr. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 08:50, 19 apr. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:34, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Vizelo]] => [[Neĝmustelo]] == '''Neĝmustelo''' troviĝas interalie en la granda germana-Esperanta vortaro de Erich-Dieter Krause, kaj Carl Støp-Bowitz uzis ĝin en sia IKU-prelego en 1991. Same kiel ''vizelo'' ĝi mankas en PIV, sed malkiel ''vizelo'' ĝi estas kumetaĵo, kies senco estas facile divenebla, ĉar '''neĝmustelo''' estas rekta traduko de la scienca nomo ''Mustela nivalis''. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:27, 21 mar. 2026 (UTC) :{{por}} fidante la enketon de la proponinto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:02, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} Kunmetita vorto ĉiam estas pli saĝa ol tute novinventita vorto ne en vortaroj, se ĝiaj elementoj estas bone kompreneblaj, kaj [https://vortaro.net/#neĝo_kd neĝo] kaj [https://vortaro.net/#mustelo_kd mustelo] sendube estas, eĉ se oni eble devas biologie lerneti kio ekzakte estas musteloj. Kompare la vorto vizelo nur kompreneblas se oni hazarde konas similan formon en iu nacia lingvo - tia neologismo estas tolerebla se ĉiuj Esperanto-vortaroj klarigas pri kio temas, sed ĉi tie ne nur PIV kaj Reta Vortaro malkonas tian vorton, mi ankaŭ ne trovis alian vortaron kiu konus la vorton. Krome la argumentoj pri fontoj de Krause kaj Støp-Bowitz estas aldona pluso por "neĝmustelo". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:53, 24 mar. 2026 (UTC) '''Farite''', ĉar neniu kontraŭis kaj pasis jam unu semajno. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 22:08, 28 mar. 2026 (UTC) == [[Irana milito de 2026]] => [[Milito de Usono kaj Israelo kontraŭ Irano]] == La artikolo estas neriproĉebla, sed la titolo estas tia en kelkaj lingvoj, dum en aliaj pli ĝuste estas [[Milito de Usono kaj Israelo kontraŭ Irano]], ĉar la nuna titolo ŝajnigus, ke estas milito '''de''' Irano, kaj fakte la milito ne estas jam nur '''en''' Irano.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:35, 23 mar. 2026 (UTC) :{{sindetena}} Mi kreis la artikolon kaj elektis la titolon cele al simpleco, kaj konsiderante ke la plejparto de la milito okazas en Irano kaj pri Irano. Sed mi komprenas ke la proponita titolo estas pli proksima al kompleteco, kaj ke tio povas esti aparte dezirinda en dolora temo kiel milito. Do mi ne konvinkiĝis apogi la ŝanĝon, sed ne malfeliĉos, se oni interkonsentos fari ĝin. Verŝajne iu nomo poste fariĝos norma en fidindaj fontoj, kaj tiam ĉiuokaze necesos repensi nian elekton. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:13, 24 mar. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Mi komprenas deziron subtreki ke temis pri atako kontraŭ Irano, sed ĝenerale ni ne nomas la artikolojn tiel. Kutime je la nomo estas uzataj loko de milito, ekzemple [[Afgana milito (1979-1989)]], [[Iraka milito]] ktp) aŭ milita kaŭzo ([[Opia milito]] ks). La sola escepto estas [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022]], sed tiu ĉi titolo estas tutevidente propaganda kaj ŝanĝenda al neŭtrala ''Rusia-Ukraina milito'' aŭ io simila, ĉar pli frua milito en la sama lando nomiĝas [[Donbasa Milito]]. Do ni sekvu la jaman tradicion kaj la agresan karakteron de la uson-israela atako montru en la artikolo mem. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:49, 24 mar. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Mi havas la impreson ke la milito de Rusio en Ukrainio estis aŭ estas iom aparta, sed ne volas revarmigi la poton ĉi tie kie temas pri alia milito. Sed "Irana milito de 2026" '''ne''' diras ke temus pri milito de Irano, sed pri milito de 2026 kiu iel rilatas al Irano. Kaj tio ĝustas. Mi ĝojos se tiun militon oni ne devos renomi en 2027 "Irana milito ekde 2026", sed por la momento la titolo ŝajnas al mi bona. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:56, 24 mar. 2026 (UTC) ::{{kom}} La milito en Ukrainio ŝajnas io aparta nur danke al amasa cerbolava propagando kaj totala blokado kaj/aŭ marĝenigo de alternativaj informfontoj, faritaj de regantaj elitoj en Eŭropo kaj Nordameriko. Plejparto de la mondo ekster tiu ĉi areo traktas ĝin ĝuste kiel unu el multaj konfliktoj inter okcidentaj ŝtatoj, batalantaj pri povo kaj nacia sekureco, kaj pro tio ili ne konsideras ĝin iel rilata al si, do daŭrigas rilatojn kun ambaŭ flankoj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:44, 24 mar. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}}1. La militon (kaj ties tuton ekde 1979, kaj la nunan, espereble finan, fazon) provokis ekstremisma konduto de la irana reĝimo, ne la landoj, kiuj estas viktimoj de ĝiaj atakoj. 2. Nun (fine de marto de la jaro 2026-a) jam 30 landoj rezistas la atakojn de la irana reĝimo. Do, la milito estas ĝuste ''irana'' el ĉiuj vidpunktoj. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 14:29, 26 mar. 2026 (UTC) :: {{por}} alinomigo, la milito estas kreajxo de Usono. Tamen eblus konservi la jaron "2026" en la titolo. La sola kaŭzo kial Irano ataketas 30 (?!) kalifatojn estas ke ili gastigas usonajn teroristojn. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:02, 19 apr. 2026 (UTC) == Ĉu la ĉefurbo de Kataro estas Daŭho aŭ "Doho"? == La milito kompreneble influas ĉiujn ŝtatojn ĉe la Persa Golfo, ankaŭ Kataron, kaj tial mi ĵus konsciiĝis pri strangaĵo kiu ĉe ni jam ekzistas ekde februaro 2007, kaj certe multaj jam miris pri ĝi, sed mi nur ĵus ekmiris: La ĉefurbo de Kataro ĉe ni nomiĝas "Doho aŭ [[Daŭho]] aŭ Dohao". La tekston ekfaris anonimulo en 2007 je la titolo "Doho", kiu tiam estis tre aŭdaca elekto, sed intertempe post 2007 "produktis" kelkajn ekzemplojn favore al tiu formo. Pri "'''Daŭho'''" la ekstervikipediaj referencoj estas senkompare plej konvinkaj: * La [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago ([[:dosiero:Ormuza markolo en PdlM 1971.png|vidu!]]), * la poŝkalendaro de [[Monato (gazeto)|''Monato'']] el Antverpeno (jam citita en la unua versio de la vikipedia teksto de feb. 2007) * kaj ankaŭ [https://vortaro.net/#Da%C5%ADho_kd NPIV (vidu!)] en la eldono de 2020, en presita formo kaj ankaŭ rete, uzas por ĝi la nomon ''Daŭho'' * [[Monato (gazeto)|''Monato'']] ankaŭ en artikoloj uzas la formon "Daŭho", ekz. en la teksto [https://www.monato.be/2013/011003.php Evgeni Georgiev: "Gravas agoj, ne paroladoj" de 2013] * [[Reta Vortaro]] salomone [https://reta-vortaro.de/revo/art/doh.html# listigas] ĉiujn formojn "Daŭho", "Doho" kaj "Dohao". "'''Doho'''" laŭdire estas uzata en la socialisma [[Monda Asembleo Socia]] fondita en 2005 ('''sen''' ekstervikipedia referenco, nur estas aserto) kaj en ''[[Le Monde diplomatique en Esperanto]]'': ankaŭ pri tio en la vikipedia teksto ĝis nun ankaŭ mankis ĉia referenco, sed [[Reta Vortaro]] notas du ekzemplojn, [https://tekstaro.com/t?nomo=mondediplo-2008&sekcio=MondeDiplo-1604 de majo 2010] kaj [https://eo.mondediplo.com/article2674.html de oktobro 2018]. :<small>Ankoraŭ mi povus citi [https://europeantimes.news/eo/2025/11/not-just-dreams-but-rights-social-justice-in-focus-at-doha-summit/ artikolon "Ne nur revoj, sed rajtoj: Socia justeco en fokuso ĉe la pintkunveno de Doho" de novembro 2025] en la retgazeto ''The European Times'' (gazeto ŝajne ankoraŭ tute nekonata en wiki.eo, ĉu? Eĉ vikidatumoj ŝajne ne konas ĝin, krom [[:d:Q99003875|jen miniatura aludo]]), sed ĉar jam ekde februaro 2007 wiki.eo propagande reklamas la formon "Doho" kaj la artikolo estas nur de novembro 2025, dubindas ĉu ne la skribinto, eble estis eĉ AI-algoritmo, apogiĝis je Vikipedio.</small> Pri la teorie inventebla formo "'''Dohao'''" ĝis nun mankis en Vikipedio ĉia ekstervikipedia referenco. [[Reta Vortaro]] pri tiu formo notas du dubindajn pruvojn: la artikolo [[:n:Norvega atleto gajnis la oran medalon ĉe la Atletika Monda Ĉampioneco en Dohao|«Norvega atleto gajnis la oran medalon ... en Dohao»]] de oktobro 2019 el '''[[vikinovaĵoj]]''' kiel ekstervikipedia referenco estas '''senutila''', ĉar tute ne "ekstervikipedia" (ĝi eble nur spegulas la privatan preferon de la uzanto "Chaetodipus" el 2019) kaj [http://www.china.org.cn/95e/world/news211.htm laŭdira artikolo "Ĉina delegacio ĉeestos la ministran konferencon de MKO en Dohao"] el "China Interreta Informa Centro" estas bedaŭrinde rete tute fuŝita retpaĝo. Sume la referencoj pri "Daŭho" daŭre estas plej konvinkaj, kvankam eblas konstati penojn enkonduki novan formon "Doho" ekde 2007. Eble la ekfaro de la vikipedia teksto [[Doho]] en 2007 estas jam frukto de tiu nova kampanjo, aŭ eble ĝi estas bazo de la modo, ĉar "normalaj esperantistoj" kompreneble tre orientiĝas laŭ la Vikipedio en Esperanto kaj konsideras ĝin valida informfonto. Sume mi estus por apliko de la origina kaj daŭre plej konvinka formo "Daŭho" en wiki.eo. Same en 2020 pledis jam {{re|Wierzbowski|Susomoinhos}} sed ili ne komencis disputon ĉi tie, nur notis sian proteston en la artikola diskutpaĝo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:17, 24 mar. 2026 (UTC) La [[Esperanto-rusa vortaro de Kondratjev]] tekstas: Daŭho [https://rueo.ru/sercxo/доха] [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:47, 24 mar. 2026 (UTC) :Mi ne volas prisilenti, ke kolego Moldur post atenta serĉado ankoraŭ trovis unu validan referencon por la tria alternativo, "Dohao": https://bertilow.com/lanlin/azio.html - Mi ne bone komprenas, kial ankaŭ Bertilo Wennergren kontribuas pri tri nomoj de unu urbo, kiu en la unua eldono de PIV en 1970 ankoraŭ estis tute forgesita. Sed bone, nun kiam la referenco estas konata, oni povas kunkonsideri ĝin. Sed tamen, restas nur 1 valida referenco por "Dohao", du artikoletoj el ''Le Monde diplo'' por "Doho", kaj ĉiuj aliaj referencoj ĝis nun por "Daŭho". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:46, 24 mar. 2026 (UTC) :::Do, por "Daŭho", fontojn vidu supre. Kial ni havus PIV, se ni tamen tiom ofte pridubis ĝian aŭtoritaton? Ĝi aparte ekzistas pro tio, ke unuopaj esperantistoj hobie emas inventi proprajn esperantigojn, kaj en PIV eblas arbitracie vidi kiu estas la plej oficiala formo, sen longaj kaj vanaj disputoj... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:18, 13 apr. 2026 (UTC) == [[Minĵetilo]] => [[Bombokanono]] == [https://vortaro.net/#bombokanono_kd PIV]: '''bombokanono'''. Mallongtuba kanono, kiu pafas preskaŭ vertikale, donante al la bombo malfortan startrapidecon. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:41, 9 apr. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Atente sekvinte la ĝisnunan diskuton, mi konkludas, ke estas pli prudente dume ne ŝanĝi la titolon de la artikolo kaj ne miksi apartajn artikolojn, almenaŭ ĝis kiam stabiliĝos distingado de historiaj kaj modernaj sencoj de tiu grupo de armiloj (mortiroj, haŭbizoj, minĵetiloj, grenadoĵetiloj ks). Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 08:56, 12 apr. 2026 (UTC) {{komento}} Jes, ''[[bombokanono]]'' ŝajnas pli bona ol ''[[minĵetilo]]'', sed la afero estas pli komplikita, ĉar Vikipedio havas ankaŭ artikolon kun la fuŝa titolo ''[[Mortero (armilo)]]'', kaj al mi ne estas klare, ĉu ''[[haŭbizo]]'' estas speco de [[bombokanono]], aŭ io aparta. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 09:05, 10 apr. 2026 (UTC) :''Mortiro'' (''mortero'' estas "Miksaĵo de kalko kun sablo, per kiu oni kunigas la ŝtonojn aŭ brikojn de muro, konstruaĵo ks"[https://vortaro.net/#mortero_kd ]) kaj ''haŭbizo'' estas specoj de kanono, kies nomoj nun uzeblas plejparte kiel historiaj terminoj, do ili bezonas apartajn artikolojn kun akcento je historiaj aspektoj. ''Minĵetilo'' estas paŭsaĵo de la slava (rusa, ĉeĥa ktp) termino. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:16, 10 apr. 2026 (UTC) {{kontraŭ}} Eble mi tamen kontraŭas la precizan proponon, ĉar pli bone estas alinomi: [[Mortero (armilo)]] => [[Bombokanono]]. Poste la enhavo de "[[minĵetilo]]" estu kopiita al "[[bombokanono]]", kaj fine "[[minĵetilo]]" sendu al "[[bombokanono]]". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 05:57, 11 apr. 2026 (UTC) :Mortiro estis reala armilo, vaste uzita kaj pro tio artikoloj pri ĝi ekzistas en pluraj lingvoj. Por kio perdi tiun ĉi artikolon? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:58, 11 apr. 2026 (UTC) {{komento}}: Diferenco inter kanono kaj minĵetilo estas en trajektorio de pafado. La kanono pafas rekte, la minĵetilo per arko. Laŭ PIV "ĵetilo" estas ilo por ĵeti malproksimen pezan rondan objekton, do minĵetilo ĵetas minojn. Minĵetilo estas do ĝusta termino en Esperanto. El ĵetiloj estas ĉi tie ankaŭ ekz. [[flamĵetilo]]. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 08:32, 11 apr. 2026 (UTC) :Ni sekvu la jaman tradicion kaj vortarojn, ne inventu novajn vortoversiojn senbezone. Kanonoj pafas ne nur rekte, sed ankaŭ (plej ofte) arke. Krome la bomboj, sendataj de bombokanono, plejparte ne estas rondaj kaj apenaŭ diferencigeblas de tiuj kanonaj. Ili same eksplodas tuj post trafi obstaklon, ne atendas sian viktimon en akvo aŭ tero kiel veraj minoj. Do temas pri speco de kanono sendanta specon de bomboj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 09:31, 11 apr. 2026 (UTC) :Bombokanono – tiu ĉi nomo sonas kiel io el arsenalo de pirata ŝipo aŭ fantazia sieĝmaŝino, sed ne kiel preciza infanteria armilo pafanta malantaŭ la horizonto. :Minĵetilo - ĝuste tial, ke la minĵetilo estas difinita per la maniero de pafado (malantaŭ monteto) kaj ne nur per tipo de eksplodaĵo, la nomo "minĵetilo" por la armilo estas multe pli preciza. Bombokanono estas ja pli komprenebla por laiko, sed teknike prenite tio estas kontraŭparolo - kanono, kiu ne estas kanono. Se vi tradukas instrukciojn por videoludo, mi sincere rekomendas uzi vian proponon tie. :En Esperanto la vorto "bombo" evokas pli aviadilan bombon. La pafaĵo el minĵetilo estas en Esperanto teknike pafgrenado aŭ minĵetaĵo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 10:19, 11 apr. 2026 (UTC) Ĉio ĉi estas interesa, sed ni havas la jaman tradicion de lingvouzo kaj dubindan proponon de nova vorto, bazitan sur paŭsaĵo de aliaj lingvoj. Mi aldonu ke en Esperanto ''mino'' elvokas pensojn pri eksplodaĵo metita teren aŭ akven por eksplodi kiam ĝi estos tuŝita, certe ne eksplodaĵon pafatan por eksplodi tuj ĉe sia celo. Do solvante unu (laŭdiran) problemon, vi kreas la alian. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:29, 11 apr. 2026 (UTC) Mi ne konsentas, ke mi 'kreas problemon' defendante la precizan kaj establitan terminon 'minĵetilo'. Male, la problemo aperas ĝuste per la provo senbezone enkonduki neologismon 'bombokanono', kiu estas teknike konfuza kaj balistike nelogika. Se vi insistas pri lingva eksperimento anstataŭ faka precizeco, estas vi, kiuj kreas malkonformecon kun la ĝisnuna tradicio kaj vortaroj. Mi ne intencas plu diskuti pri tiu ĉi artefarita afero – por mi la valida termino restas 'minĵetilo'. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 10:55, 11 apr. 2026 (UTC) :La vorto ''bombokanono'' estas en PIV kaj militvortaroj, la vorto ''minĵetilo'' estas nenie, tamen vi asertas malon kaj nomas la PIV-vorton ''eksperimento''. Tro strange kaj emocie por la enciklopedio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 17:35, 11 apr. 2026 (UTC) :{{por}} Citiĝis PIV kiel pruvo ke "bombokanono" uziĝas, citiĝis neniu pruvo ke "minĵetilo" uziĝas. {{kontraŭ}} kunigo, ĉar la du artikoloj estas klare distingataj. Mi ne plene konvinkiĝis pri tio, kiu el la du havu la titolon "bombokanono", sed volus ke tiaj duboj ne fariĝu preteksto por daŭrigi la nunan staton. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:34, 11 apr. 2026 (UTC) Via kritiko kontraŭ 'minĵetilo' estas tute nelogika kaj malkonsekvenca. Se al vi malplaĉas tiu ĉi vorto, vi devus same ataki ankaŭ la terminon 'flamĵetilo', kiu baziĝas sur tute identa principo de vortformado. Tamen, 'flamĵetilo' al vi ne ĝenas. Ŝajne via obsedo pri la neologismo 'bombokanono' fontas ne el lingva logiko, sed el ia stranga fiksado je la vorto 'bombo'. Viaj argumentoj havas la saman nivelon kiel babilado ĉe la kaso pri krosantoj, kiuj hazarde similas al bomboj. Se vi volas esti seriozaj redaktantoj, vi ne povas uzi duoblajn normojn laŭ via nuna humoro. Minĵetilo restas faka termino, ĉu vi vidas en ĝi krosantojn aŭ ne. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 07:27, 12 apr. 2026 (UTC) :Pardonon, sed via parolo iĝas tute nekomprenebla. ''Krosanto''? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:47, 12 apr. 2026 (UTC) {{kontraŭ}} Kvankam via malkapablo ĝuste nomi tiun ĉi armilon ne signifas, ke la traduko 'minĵetilo' estas malĝusta. Mi kontraŭas la alinomigon, ĉar 'minĵetilo' estas la ĝusta esprimo por tiu ĉi armilo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 07:40, 12 apr. 2026 (UTC) {{kontraŭ}} '''bombokanono''' estas ne malpli fuŝa ol '''minĵetilo'''.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 09:28, 27 apr. 2026 (UTC) {{komento}} «'''Kanono'''» estas pafilego kies pafoj havas platan, preskaŭ rektan trajektorion. La koncerna pafilego pafas preskaŭ verikale, kaj tute malsimilas kanonon. '''Kanono''' estas miskvalita vorto kun 3 senrilataj kaj malkonvenaj signifoj. Ankaŭ '''mino''' havas 3 diversajn signifojn. La bona termino estas en ReVo: : [https://revaj.steloj.de/revo/dlg/index-2p.html#bomb.0opafilo '''bomb·o·paf·il·o'''] MIL Pafilego, plej ofte glattuba, por pafi bombojn laŭ alta, arkforma trajektorio, uzata ekz-e por pafi trans monto aŭ alia vertikala baro. Tipa bombopafilo konsistas el tubo, dukrura afusto, apoga plato kaj celilo. La kutimaj kalibroj estas 50–60mm (rota bombopafilo), 81–90mm (bataliona), 105mm (aŭ pli, regimenta). Kp haŭbizo. Estas mirinde, kiel la esperantistoj malvolas uzi klarajn kaj koterajn terminojn.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 09:28, 27 apr. 2026 (UTC) == [[Batalo de Slavkov]] => [[Batalo ĉe Austerlitz]] == Ni nomu la artikolon same kiel en ĉiuj enciklopedioj per tiutempa nomo de la setlejo, ne inventu unikajn Esperanto-formojn nekonatajn al la monda historiografio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:58, 12 apr. 2026 (UTC) {{por}} Ĝenerale oni uzu la tiutempajn nomojn, mi supozas. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:13, 12 apr. 2026 (UTC) :{{por}} sekvi la fontojn, sen trudo de propra sistemo, eĉ logika. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:35, 12 apr. 2026 (UTC) :{{por}}[[Batalo ĉe Austerlitz]]--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:39, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Batalo ĉe Austerlitz]]. – [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:51, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:19, 29 apr. 2026 (UTC) {{kom}} Kiel oni elektas inter "Batalo ĉe ..." kaj "Batalo de ..."? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:35, 14 apr. 2026 (UTC) :Bona demando, tion mi preteratentis. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:49, 14 apr. 2026 (UTC) {{por}} '''Batalo ĉe Aŭsterlico''', '''Aŭsterlica batalo'''.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:36, 29 apr. 2026 (UTC) {{Por}} '''Batalo ĉe Aŭsterlico''' – kaj la batalo, kaj la histotia nomo de la loko, kie ĝi okazis, estas internacie konataj kaj famaj por meriti uzadon de esperantigita lokonomo, kiu ja estas atestita en Esperanto. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 11:07, 29 apr. 2026 (UTC) == [[Mortero (armilo)]] => [[Bombokanono]] == PIV havas la vorton '''bombokanono''': "Mallongtuba kanono, kiu pafas preskaŭ vertikale, donante al la bombo malfortan startrapidecon" laŭ PIV 2020, aŭ "mallongtuba kanono, kiu povas pafi nur laŭ granda celangulo" laŭ testo.vortaro.net. La angla Vikipedio havas [[:en:Mortar (weapon)]], kaj la germana Vikipedio havas [[:de:Mörser (Geschütz)]], kaj tiuj artikoloj estas interligitaj. Angla-Esperanta vortaro de John Wells tradukas ''mortar'' per '''bombokanono''', kaj germana-Esperanta vortaro de Erich-Dieter Krause tradukas ''Mörser'' per '''bombokanono'''. Do ŝajnas al mi, ke la establita Esperanta vortaro estas '''bombokanono''', kaj ne "mortero", kiu laŭ PIV estas "miksaĵo de kalko, cemento kaj sablo". Pli da esplorado pri diversaj specoj de bombokanono kaj parencaj armiloj povus esti utila, sed mi kredas, ke ne necesas atendi tion por efektivigi la evidentan korekton. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 16:06, 12 apr. 2026 (UTC) {{kom}} [[Esperanto-rusa vortaro de Kondratjev]] havas paron [https://rueo.ru/sercxo/мортира ''мортира'' — ''mortiro'']. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 16:35, 12 apr. 2026 (UTC) {{kom}} Ja interese, sed tiu estas pli malnova vortaro, kaj ''mortiro'' ne estas en PIV. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 20:08, 12 apr. 2026 (UTC) : {{por}} bombokanono, vorto perfekte komprenebla ankaŭ por ĉiu ne-militisto. Pri mia ĵusa komento pri PIV vidu supre en ĉapitro "Daŭho". [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:21, 13 apr. 2026 (UTC) {{komento}} «Mortero» certe estas ŝanĝenda, ĉar laŭ la Fundamento ĝi havas alian signifon. Tamen mi preferus ŝanĝi ĝin al '''mortiro''' (kun historia signifo diferenca disde tiu de bombopafilo). En Esperanto oni povas paroli pri la nuntempo aŭ pri historio. En la 2ª mondmilito ankoraŭ ekzistis '''mortiroj''', kiel la jena germana: <gallery caption="Mortiro kaj bombopafilo"> Mörser Karl 'Adam' at the Tank Museum, Kubinka pic5.JPG|Mortiro (60 cm) Mortar M29.jpg|Bombopafilo </gallery> sed nun ilin anstataŭis haŭbizoj kaj bombopafiloj. La angla lingvo ne distingas inter ili; en aliaj lingvoj ili havas apartajn nomojn, kaj la termino sone simila al '''mortiro''' indikas ĝuste la malnovan pafilegon (ekz‑e la rusa [[:ru:Мортира]])--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 10:19, 27 apr. 2026 (UTC) == Diversaj hungaroj de nomo Péter Magyar == Mi simple kopias la jam diskutpaĝe ekkomencitan proponon ĉi tien, por pliaj komentoj: Ni bezonas alinomigi ĉi tie la tekston [[Péter Magyar (juristo)]] aŭ [[Péter Magyar (politikisto)]] al simple Péter Magyar kaj alinomi la samnomulo [[Péter Magyar]] al [[Péter Magyar (drumisto)]]. La unua estis ekkreita en 2024 kaj la dua en 2019, malgraŭ tio la unua estas multege pli fama. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:31, 13 apr. 2026 (UTC) :{{por}} En 2019 la alia Péter Magyar verŝajne estis pli konata, nun la afero kompreneble ŝanĝiĝis. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:44, 13 apr. 2026 (UTC) ::Proponu en [[VP:AA]], laŭ la normala proceduro. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 14:24, 13 apr. 2026 (UTC) :::{{por}} simpla nomo [[Péter Magyar]] por la politikisto, kaj kun aldonaĵo "...(drumisto)" aŭ "[[Péter Magyar (muzikisto)]]" por la muzikisto. Tiam ankaŭ eblas aldoni ŝablonon {{ŝ|aliaj signifoj}} supre de la paĝo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:11, 13 apr. 2026 (UTC) ::::PS Se ektroviĝos esperantaj tekstoj pri tria aŭ kvara Péter Magyar, oni povas senprobleme ekhavi apartigilon [[Péter Magyar (apartigilo)]], sed por nur du bonuloj tio estus troigo, kaj utilas havi la simplan nomon sen alfonaĵo por la politikisto, kiel prave proponis Sj1mor! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:29, 13 apr. 2026 (UTC) :{{por}}simple Péter Magyar.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:38, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} la politikisto sen interkrampaĵo, lia samnomulo kun "... (muzikisto)" aŭ "... (drumisto)". [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 11:44, 14 apr. 2026 (UTC) :{{Komento}} La hungara paĝo prezentas 7 personojn, tamen menciindas nur 3. Ĝi estas ofta nomo. [https://hu.wikipedia.org/wiki/Magyar_P%C3%A9ter_(egy%C3%A9rtelm%C5%B1s%C3%ADt%C5%91_lap)].--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 13:13, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} tute komprenebla. [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 23:20, 17 apr. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:41, 18 apr. 2026 (UTC) == [[Agonia kutimaro]] => [[Luktema kutimaro]] == Mi mem kreis la iaman artikolon adaptante alilingvajn nomon kaj etimologion el greka ''agon'', sed nun konstatas, ke agonio en PIV tute ne enhavas tiun signifon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:42, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} "Luktema" aŭ prefere "lukta", kiu estas perfekta traduko etimologie kaj sence, "agonia" havas rilatan devenon sed ŝanĝitan signifon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:45, 14 apr. 2026 (UTC) :{{komento}} Eble "lukta konduto" anstataŭ "kutimaro"? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:46, 18 apr. 2026 (UTC) ::Mi ne volis diri tion por ne komplikigi la aferon, sed ankaŭ mi pensas ke "konduto" estas pli trafa ol "kutimaro". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:20, 18 apr. 2026 (UTC) :::Mi preferus "konkurenca konduto" aŭ "rivaleca konduto". {{por}} "[[konduto]]". {{Kontraŭ}} "kutimaro", "agonia" kaj "lukt(em)a". - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:07, 18 apr. 2026 (UTC) ::::Ĉu ne prefere "konkura" ol "konkurenca", ĉar laŭ PIV "konkurenco" estas specife ekonomia konkuro? Krom tio, ankaŭ "konkura" kaj "rivaleca" ŝajnas al mi tute bonaj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:49, 18 apr. 2026 (UTC) :::::Do, ''[[konkura konduto]]''? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:42, 20 apr. 2026 (UTC) ::::::Laŭ mi jes (oni jam povas kalkuli min {{por}} iu ajn esprimo kun "konkura", "rival(ec)a", "lukt(-)a"). Mi esperas ke la diskuto pri la plej bona vortumo ne forgesigos nin, ke verŝajne ĉiuj konsentas ke la nuna vortumo estas la malplej bona. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:25, 21 apr. 2026 (UTC) == [[Cimo (insekto)]] => [[Litocimo]] == "Cimo (insekto)" ŝajnas esti maltaŭga titolo por ĉi tiu artikolo. [https://www.vortaro.net/#cimo_kd Laŭ PIV] kaj [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#cim.0o laŭ ReVo,] la esperanta vorto "cimo" povas indiki du grupojn de insektoj. Larĝsence, cimo estas [[heteroptero]] - signifo subtenata de la Fundamento. Mallarĝsence, cimo referas al la genro ''Cimex''. Tamen, ĉi tiu artikolo temas nek pri unu nek pri la alia, sed pri "litocimoj", ĉefe sed ne nur pri la specio ''Cimex lectularius''. Ĝi estas nun ligita al la vikidatumero {{wikidata|Q940337}}, sed laŭ mi ĝi estus fakte pli taŭga ĉe {{wikidata|Q48385308}}, datumero pri parazitaj cimoj kun la sama komuna nomo. Mi rekomendas alinomi la artikolon al "Litocimo", kaj ŝanĝi "cimo (insekto)" al alidirektilo al la artikolo [[Heteropteroj]] aŭ al la apartigilo [[Cimo]]. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 21:02, 17 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:42, 18 apr. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} La sola vaste uzata insekta senco, kiun (miascie) havas la Esperanta vorto "cimo" estas identa al la rusa vorto "клоп" (en zamenhofa tempo skribata kiel "клопъ", kaj tion klare indikas Fundamento!) aŭ la angla "bedbug". :Miaopinie estus prudente uzi la nomon "'''Cimo'''" por tiu ci artikolo, ĉar tio estas kerna vorto, de kiu estis adoptita por la komputista slangaĵo "'''Cimo (komputado)'''" kiel kompakta traduko de la simile mallonga anglalingva "bug", kaj la apartigila artikolo nomiĝu "'''Cimo (apartigilo)'''". :Tia estus, miaopinie, prudenta nomado de la artikoloj. :Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 06:25, 19 apr. 2026 (UTC) ::Tamen, laŭ [[Wiktionary:ru:клоп]], la rusa vorto "клоп" signifas kaj litocimo kaj [[hemiptero]]. (Temas pri grupo, kiu inkluzivas heteropterojn.) ::Kaj krome la Fundamento klare indikas ankaŭ la germanan "[[Wiktionary:de:Wanze|Wanze]]" kaj la francan "[[Wiktionary:fr:punaise|punaise]]", kiuj senambigue indikas heteropterojn (laŭ la sinonimaj sekcioj de la ligitaj paĝoj). La angla fundamenta traduko "[[Wiktionary:en:bug|bug]]" havas plurajn bestajn signifojn, sed interalie ankaŭ hemiptero (aŭ plej ofte heteroptero laŭ la artikolo ĉe "[[Wiktionary:en:true bug|true bug]]), kaj ne litocimo. Aliflanke, la pola fundamenta traduko "[[Wiktionary:pl:pluskwa|pluskwa]]" ja signifas nur litocimo (aŭ pli precize ''Cimex lectularius''). ::Do entute estas unu lingvo en la Fundamento, kiu sugestas, ke oni interpretu "клопъ" kiel litocimo, kaj tri lingvoj, kiuj sugestas, ke la ĝusta interpreto de "клопъ" estas "hemiptero/heteroptero". ::Cetere, laŭ mi verŝajne indus lasi la titolon de la apartiga artikolo senŝanĝa pro tio, ke kaj PIV kaj ReVo indikas du malsamajn taksonomiajn grupojn por la vorto "cimo". Do almenaŭ laŭ tiuj vortaroj, eĉ la kerna insekta signifo de la vorto ne estas senambigua. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 12:02, 19 apr. 2026 (UTC) :::{{por}} Laŭ argumentoj de la proponinto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:20, 19 apr. 2026 (UTC) :::Mi ne estas zoologo kaj ne povas juĝi fakan uzadon, sed komunlingve la sola senco kaj de la rusa vorto "клоп" kaj la Esperanta vorto "cimo" (kiun mi renkontis centojn, eble milojn da fojoj kaj en tekstoj, kaj en parola uzado) estas ĝuste la koncerna sangosuĉa parazito de homo (angle: "bed bug"). :::Tio ne malebligas fakan uzadon de la nomo "''Kлопы''"/"Cimoj" por diversampleksaj kaj daŭre reklasigataj zoologiaj taksonoj, sed tia uzado estas tro marĝena en komunlingva uzado por uzurpi la oftegan kaj kutiman nomon "клоп" kiel artikolnomon. :::Kompromise oni ja povas havi artikolon "Cimo" pri la komunlingva nocio kaj artikolon "Cimoj" pri la koncerna fake uzata taksono (verŝajne ''Heteroptera''). :::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:27, 19 apr. 2026 (UTC) :::Ne temas pri "''Kлопы''"/"Cimoj", sed pri "''Bettwanze''/''Cimex lectularius''/''Cimex lectularius''/...". Rigardu la aliajn lingvojn! Kaj la artikolo mem komenciĝas per la vorto '''Litocimo'''! Do ankaŭ ĝia titolo estus "[[Litocimo]]". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 20:23, 19 apr. 2026 (UTC) ::::Temas pri tio, kio jam en Fundamento nomiĝas cimo/''клоп''. Do ankaŭ la titolo estu "клоп". Tio, ke la zoologia nomenklaturo estas pli komplika kaj zigzage evoluis post la tempo de Fundamento, estas flanka detalo. ::::La ordinaran, normalan, atendeblan formon de la vorto ilustras, ekzemple, la teatraĵo pri socia "parazito", kiun verkis [[Vladimir Majakovskij]] kaj kiu nomiĝas simple kaj klare "Клоп", en la franca kaj angla tradukoj respektive "La punaise" kaj "The bedbug" (vidu la artikolojn en la koncernaj vikioj), kaj en Esperanto, nature, "La cimo" (vidu la artikolon "[[Vladimir Majakovskij]]". ::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 01:48, 20 apr. 2026 (UTC) :::::Titolo de teatraĵo estas tute alia afero ol titolo de enciklopedia artikolo. La titolo de la teatraĵo estas malpreciza, kaj tio estas tute akceptebla: oni povas diveni, ke temas pri litocimo kaj ne pri alia speco de cimo. Titolo de enciklopedia artikolo estu pli preciza. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:55, 20 apr. 2026 (UTC) ::::::La titolo de teatraĵo kaj ĝiaj tradukoj konvinke (ĉar oni zorge teadukas verkotitolojn) konfirmas tion, kion oni observas en normala, ĉiutaga kaj literatura, lingvouzado. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:37, 20 apr. 2026 (UTC) :Mi ĵus kontrolis en ''tekstaro.com'': la vorto "cimo" en la pridiskutata senco (kutima sangosuĉa insekto) aperas en diversepokaj tekstoj (eĉ de Zamenhof); la formoj "litocimo" aŭ "litcimo" ne aperas eĉ unufoje. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:59, 20 apr. 2026 (UTC) ::Tamen, ''cimo'' aperas nur 6-foje en tekstaro.com kun insekta senco, do ĝi apenaŭ estas ofta vorto, eĉ tiam, kaj en la hodiaŭa mondo litocimoj estas malpli oftaj ol en la tempo de Zamenhof, mi supozas. (Cetere, ''cimo'' aperas 4-foje kun la senco "eraro" kaj unufoje kun la dubinda senco "subaŭskultilo", kaj ŝajnas al mi ne tute certe, ke ĉe Szathmari temas pri litocimo kaj ne pri alia speco de cimo; la kunteksto ne estas tute klara.) Do mi restas tute ne konvinkita, ke ''cimo'' en Esperanto estu pli specifa ol ĝiaj angla, franca kaj germana tradukoj en la Fundamento. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:14, 20 apr. 2026 (UTC) == [[Ruĝa cimo]] => [[Fajrocimo]] == La artikolo [[Ruĝa cimo]] prezentas "ruĝa cimo" kiel la ĉefan nomon de la insekto, kaj "fajrocimo" kiel la komunan nomon. Tamen, ŝajnas al mi, ke "ruĝa cimo" estas inventaĵo de la verkintoj de la artikolo, ĉar mi trovas ĝin nur en fontoj rilataj al Wikimedia. [https://www.vortaro.net/#fajrocimo_kd PIV] kaj [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#cim.0o ReVo] mencias nur "fajrocimo" kaj ne "ruĝa cimo". Ĝi eĉ ne estas traduko de la scienca nomo ''Pyrrhocoris apterus'', ĉar ''Pyrrhocoris'' venas de grekaj vortoj por "fajro" kaj "cimo", kaj ''apterus'' signifas "senflugila". Do la nomo "ruĝa cimo" ŝajnas al mi tute foriginda el la artikolo, kaj la titolo estas ŝanĝinda. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 22:43, 17 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:39, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:49, 18 apr. 2026 (UTC) == [[:Kategorio:Animala fiziologio]] => [[:Kategorio:Besta fiziologio]] == La koncerna vikipedia artikolo en Esperanto nomiĝas "'''[[besta fiziologio]]'''", ne "animala fiziologio", kaj ŝajnas al mi ke bonus se baza teksto kaj baza kategorio havas saman titolon. Tial mi proponas alinomigon de la kategorio al la (pli sendiskute akceptebla nomo) "besta fiziologio". Tio kaŭzus remeton de 24 eroj al nova kategorio, tial pli bonas diskuti kaj laŭeble havi konsenton, antaŭ ol procedi pri la translokigo... Kompreneblas ke la esperanta koncepto de [[Bestoj]] en la latina lingvo estas ''Animalia'', tial por parolantoj de romanidaj lingvoj kaj de la angla la vorto ''"animal'-"'' povas ŝajni pli hejmeca, sed tamen en Esperanto la vorto Bestoj signifas ĝuste tion, kaj Esperanto ne estas romanida lingvo, ne estas dialekto de la itala aŭ de la angla (kvankam foje aspektas tiel)... Tial estas bone ke la vikipedia artikolo en Esperanto jam nomiĝas "'''[[besta fiziologio]]'''", nur la kategorio ĝis nun iras alian vojon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:49, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} ĉiutaga prefere ol teknika lingvaĵo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:21, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 17:44, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 22:44, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 01:38, 19 apr. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 06:50, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Natura historio]] => [[Biontologio]] == PIV ne havas "natura historio"; ĝi havas nur "naturhistorio (arĥaismo) = natursciencoj". La esprimo "natura historio" ŝajnas laŭvorta traduko el la angla/franca kaj mallogika en Esperanto. Do kial ne uzi la PIV-an vorton '''biontologio'''. (PIV indikas "arĥaismo", sed mi kredas, ke ĝi estas arkaika ĝuste tiel, kiel "natural history" en la angla estas arkaika: ĝi ne plu estas scienca fako.) [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:48, 19 apr. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} PIV indikas ke "biontologio" estas arkaika sinonimo de "biologio". [[Natura historio]] ne temas pri biologio ĝenerale (se ĝi temus, ĝi estus kunigenda kun [[biologio]]) sed specife pri observa anstataŭ eksperimenta metodaro por biologio. Kaj tiu koncepto ne estas arkaika nek eksa, kvankam la scienca sistemo malpli rekompencas ĝin nun ol antaŭ cent jaroj. (En mia kantono, preskaŭ ĉiu biologo kaj multaj ĉiĉeronoj havas en sia domo libregon ''Costa Rican Natural History'', jam kvardek jarojn aĝan sed neniel eksmodan.) :Aliflanke povas esti, ke la vortumo "natura historio" estas etnolingvismo. Sed ŝanĝo al alia misa vortumo ne helpos nin trovi la ĝustan. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:31, 19 apr. 2026 (UTC) :Ĉu iu havas alian proponon? La difino ŝajnas esti io simila al "Studo de vivuloj en maniero pli populara kaj priskriba ol strikte scienca". ("Biontologio" tute ne ŝajnas al mi "misa": vortaroj agnoskas, ke "bionto" signifas "vivulon".) [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:27, 20 apr. 2026 (UTC) ::Slavaj (kaj iuj aliaj) lingvoj uzas por tiu ĉi scienca kampo la nomon forme kaj sence similan al "'''Naturscienco'''". Tia memklariga kaj regula formo ŝajnas al mi akceptebla kaj trafa. Ĝi, krome, estas paralela al aliaj regulaj formoj por nomi sciencojn kaj sciencajn fakojn kiel, ekzemple, "lingvoscienco" kaj "komputoscienco". Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:30, 20 apr. 2026 (UTC) :::Bedaŭrinde, PIV donas alian sencon al la vorto '''naturscienco''', kaj tiu kunmetaĵo, eĉ se ĝi ŝajnus bona al slavlingvanoj, estus konfuza por parolantoj de la angla kaj la franca. Cetere, la Esperanta Vikipedio jam uzas la PIV-an sencon de [[naturscienco]]. Do tiu propono apenaŭ havas ŝancon, laŭ mi. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:19, 20 apr. 2026 (UTC) ::::Kial? "Naturscienco", miakomprene, tute konformas kun la nocio, kiun difinas PIV kaj tiu ĉi artikolo: en iu stadio ĝi estis tuteca studado de la naturo; poste eiaj brancoj specialiĝis kaj iĝis apartaj sciencoj kaj sciencaj fakoj (biologio, fiziko, ĥemio, geologio, astronomio; zoologio, botaniko, nuklea fiziko, kvantuma teorio, fizika ĥemio kaj ĥemia fiziko, tektoniko, astrofiziko, fiziologio ktp) kaj daŭre disbranĉiĝas. Eblas rigardi tian tuton "naturscienco" (iam antaŭe tute nature, nun kun ioma streĉo, ĉar ne ekzistas fakuloj pri la enorme kreskinta tuto, kvankam enkondukan bazan studobjekton en lernejo principe eblas nomi tiel kaj eble oni ankoraŭ faras tion en iuj lingvoj) aŭ kiel kunigon de ĝiaj konsistigaj partoj, kiuj estas konsiderebla kiel "natursciencoj". ::::"Biontologio" evidente ne taŭgas por tiu celo, speciale, se oni ĝin derivas de "bionto" = vivulo aŭ interpretad kiel kunfando de ''bio-'' kaj "ontologio", ĉar temas ne nur pri vivuloj, kaj ne nur pri bio[logio]: fiziko, ĥemio, geologio, astronomio apenaŭ estas koncepteblaj kiel sciencoj pri vivuloj aŭ limigitaj al bio-... en ia ajn senco. ::::Cetere, la naiva paŭsaĵo "natura historio" kiel ĉia "falsa amiko" estas miskomprenebla sen klarigo, ke temas pri sklava imito de alilingva idiotismo. ::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 04:26, 21 apr. 2026 (UTC) :::::Eble vi estas konfuzita. Ni serĉas esprimon por la senco "Studo de vivuloj en maniero pli populara kaj priskriba ol strikte scienca". Pri tio temas la koncerna artikolo. (Nu, la Esperanta artikolo mencias "scienca", sed tio ŝajnas miskompreno, se oni komparas kun la nacilingvaj artikoloj.) Ĉiuokaze, fiziko apartenas al natursciencoj, sed ne al tio, pri kio temas pri artikolo, kaj kion mi preferus nomi "biontologio". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:34, 21 apr. 2026 (UTC) ::::::Ŝajnas, ke konfuzitaj estas ankaŭ la aŭtoroj de la artikolo, kiuj skribis, interalie: "Grupita inter natursciencoj, Natura historio estas sistema studo de ĉiu kategorio de naturaj objektoj [tiel!] kaj organismoj". ::::::Simile konfuzitaj estas ankaŭ alilingvaj ligitaj artikoloj: ::::::Franclingva vikio: «c'est l'enquête, la description de tout ce qui est visible dans le monde naturel : animal, végétal, minéral.» ktp ::::::Eĉ la anglalingva vikio ne konsentas kun vi: «In antiquity, "natural history" covered essentially anything connected with nature, or used materials drawn from nature, such as Pliny the Elder's encyclopedia of this title, published c. 77 to 79 AD, which covers astronomy, geography, humans and their technology, medicine, and superstition, as well as animals and plants.», «A slightly different framework for natural history, covering a similar range of themes, is also implied in the scope of work encompassed by many leading natural history museums, which often include elements of anthropology, geology, paleontology, and astronomy along with botany and zoology, or include both cultural and natural components of the world.» ktp ::::::La ruslingva vikio estas eĉ pli kategoria pri la vasteco de la fako: «совокупность знаний о природных объектах, явлениях и процессах» (la tuto da scioj pri naturaj objektoj, fenomenoj kaj procezoj) ::::::kaj simile en aliaj lingvoj. ::::::Alternativa interpreto estas, ke konfuzita estas vi – per unu el la mallarĝigaj difinoj en la angla lingvo, kiun vi iukiale preferas. Nu, Esperantaj terminoj estu pli internaciaj kaj malpli efemeraj, ol tio... ::::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 09:48, 21 apr. 2026 (UTC) :::::::Nia nuna artikolo klare difinas sian temon kiel nur certan specon de naturscienco, "kline pli al observado, ol al eksperimentadaj metodoj de studado, kaj ampleksas precipe tiajn esplorojn, kiuj estas eldonataj ne en striktasence sciencaj revuoj sed en revuoj pli vastatemaj." Nia artikolo ne ''jam'' estas samtema kun [[naturscienco]], ĉar la observa stilo de naturscienco ne estas la sola stilo. La cito "Grupita inter natursciencoj, Natura historio estas sistema studo de ĉiu kategorio de naturaj objektoj kaj organismoj" ne kontraŭdiras tion - "natura historio" estas difinita laŭ metodoj kaj ne laŭ esplortemo. :::::::La franca artikolo ŝajne estas pri iom alia koncepto kaj eble devus ne esti ligita al la sama vikidatumero. La ŝajne kontraŭdiraj citoj el la anglalingva vikipedio ne estas en nia artikolo, do striktasence ne rilatas al la diskuto. Kaj unu (''In antiquity . . .'') klare estas celita kiel historia, malaktuala difino (tial ĝi estas en subsekcio "Before 1900") kaj la alia klare estas markita kiel malsama de la kutimaj difinoj (''A slightly different framework . . .''). Do ili ne difinas la temon de la artikolo. Dume la difino ''leaning more towards observational than experimental methods of study'' estas en la unua frazo de la artikolo, klare intencita kiel temdifina, ne kiel nur unu inter pluraj mallarĝigaj difinoj. :::::::Ĉiuj vikipedio malrespektetas la principon "Vikipedio ne estas vortaro" ĉe plursencaj titoloj kiel ĉi tiu. Tio ne estas imitinda. :::::::Do la demandoj estas 1) Ĉu la specife observa stilo de naturscienco meritas artikolon, aŭ ĉu ĝi estas kunigenda kun [[naturscienco]]? (Mi pensas ke ĝi estas memstare menciinda temo, sed oni povus racie malkonsenti.) 2) Ĉu titolo "Natura historio" estas tolerinda, aŭ kiun alian titolo ĝi havu?--[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:57, 21 apr. 2026 (UTC) ::::@[[Uzanto:Lingvano|Lingvano]]: ::::: @[[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] diris: :::::: Bedaŭrinde, PIV donas alian sencon al la vorto '''naturscienco''', kaj tiu kunmetaĵo, eĉ se ĝi ŝajnus bona al slavlingvanoj, estus konfuza por parolantoj de la angla kaj la franca. ::::: La vorto '''naturscienco''' evidente venas el la tradicio germana (kaj pli ĝenerale orienteŭropa), kaj la angla-latinidaj aŭtoroj de PIV ĝin miskomprenis. Naturscienco estas la tuto da sci(enc)oj pri la naturo, kiel la germana {{lang|de|'''Natur·kunde'''}} aŭ la rusa {{lang|ru|'''естество·знание'''}}. Tiu tegmenta signifo povas rilati al la historia periodo kiam la studoj de la naturo ankoraŭ ne disfakiĝis en apartajn sciencojn; tiu signifo restas aktuala ekz‑e en la instruado: en la elementa lernejo ni havas studfakon {{lang|ru|природоведение}}, en kiu la lernantoj ricevas la unuajn sciojn pri fiziko, ĥemio, biologio, astronomio… Supozeble tiusence la revuo «Esperanto» informas nin, ke :::::: «André Cherpillod (1930) estas emerita mezlerneja instruisto pri '''naturscienco'''.» ::::: En la sistemo germana-orienteŭropa estas do klara diferenco inter '''naturscienco''' ĝenerale kaj '''(pri)natura scienco''' speciale (ekz‑e geologio, zoologio ktp). Simile '''lingvoscienco''' ({{lang-ru|языкознание}}) ĝenerale kaj prilingvaj sciencoj speciale (gramatiko, leksikografio, dialektologio ktp). Simile '''[[sociscienco]]''' ({{lang-ru|обществознание}}) ĝenerale kaj ''sociaj sciencoj'' speciale (historio, ekonomiko, etnografio…). En tiu sistemo estas kohera diferencigo de la klasifikaj niveloj, malsamaj nocioj estas esprimataj per malsamaj vortoj. ::::: En la tradicio angla-latinida tiun diferencon oni esprimas per la nombro de unu sama termino: :::::: Les '''[[:fr:sciences sociales]]''' sont un ensemble de disciplines académiques&nbsp;… :::::: '''[[:en:Social science]]''' (or the '''social sciences''') is one of the branches of science,… ::::: T.e. la nocioj ekzistas, sed estas esprimataj konfuze kaj malkohere. La germana sistemo estas pli logika kaj imitinda, tiom pli ke ĝi utiligas la rimedon disponeblan en Esperanto: la diferencon inter ‹umo·scienco› kaj ‹uma scienco›. La PIVa difino estas misa.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 05:55, 29 apr. 2026 (UTC) ==Ŝtatoj de Meksiko== Nia [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj|titolpolitiko]] diras ke "nomoj de subŝtatoj" "ĉiam estu Esperantigitaj". Mi supozas ke tio ne ĉiam estas aplikebla en praktiko, ĉar Esperantigoj en multaj federaj landoj ne ekzistas. Tamen la federitaj [[subŝtatoj de Meksiko|ŝtatoj de Meksiko]] jam havas esperantigojn menciitajn en la artikoloj. Ĉar la lando estas granda kaj havas sufiĉe longan historion de Esperanto-aktivado, mi atendas ke tiuj Esperantigoj estas veraj, bone enradikiĝintaj Esperantaj nomoj, kaj ke fontoj estas troveblaj por la plej multaj aŭ ĉiuj. Sed la artikoltitoloj estas en la hispana. Do - ĉu ni ŝanĝu la titolojn en Esperantajn, aŭ ĉiujn aŭ minimume tiujn, por kiuj fontoj rapide troveblos? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:37, 27 apr. 2026 (UTC) ==Artefaritaj planedoj== Mi faras diskuton ĉe [[Uzanto-Diskuto:Piotrus]] pri tio, kiel distingi la titolojn de ekzistanta artikolo [[Artefarita planedo]] kaj nova artikolo kun [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Artefarita_planedo&oldid=9366370 jena enhavo]. Mi kopias ĉi tien mian ĵusan komenton: ::::La nomoj de niaj artikoloj estas konfuzaj, sed mi pensas ke la temoj estas koncepte malsamaj: [[Satelito]] estas pri io ajn, kio orbitas ĉirkaŭ io ajn; [[artefarita satelito]] estas pri artefaritaj aferoj, kiuj orbitas ''ĉirkaŭ planedo'' aŭ ĉirkaŭ satelito de planedo; [[artefarita planedo]] estas pri artefaritaj aferoj, kiuj orbitas ''ĉirkaŭ la Suno'' aŭ teorie ĉirkaŭ aliaj steloj. ::::Ŝajnas al mi ke la ekzistanta artikolo povus nomiĝi [[Artefarita planedo (kosmoveturilo)]] kaj via povus nomiĝi [[Artefarita planedo (megastrukturo)]]. Kion vi pensas? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:49, 5 maj. 2026 (UTC) Laŭ mi, "planedo" estas objekto tiel granda, ke ĝi iĝas proksimume sfera pro gravito, kaj kiu forigas aliajn objektojn el sia orbito. Se eĉ [[Plutono]] ne estas planedo, nomi Luna-1 planedo, eĉ "artefarita planedo", ŝajnas ridinde. Cetere, neniu nomas artefaritajn satelitojn "artefaritaj lunoj". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:00, 6 maj. 2026 (UTC) 3qxeym07u6yzqt2misa6zpyy1a5x5yy 0 230353 9367325 8911031 2026-05-05T19:18:02Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367325 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio= |lando = Eritreo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = ER-AN |mapo1 lokumilo = iso |kodo = ER-AN |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 6 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} '''Ansebo''' estas regiono (Zoba) de [[Eritreo]] kun proksimume 621.00 loĝantoj<ref>[http://www.bevölkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gpro&lng=de&dat=32&geo=-1281&srt=npan&col=aohdq bevölkerungsstatistik.de] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220517064732/http://www.xn--bevlkerungsstatistik-59b.de/wg.php?x=&men=gpro&lng=de&dat=32&geo=-1281&srt=npan&col=aohdq |date=2022-05-17 }} (2006)</ref>. Ĝia ĉefurbo estas [[Kereno]]. == Geografio == La regiono estas nomita laŭ la rivero [[Ansebo (rivero)|Ansebo]], kiu trafluas kaj kiu enfluas en la riveron [[Barko (rivero)]]. Ansebo situas en la nordokcidento de Eritreo, okcidente ĝi limas al la [[Sudano]]. La regiono konsistas el la distriktoj [[Adi Tekelezan]], [[Asmat (Eritreo)|Asmat]], [[Elabered]], [[Geleb (Eritreo)|Geleb]], [[Hagaz]], [[Halhal]], [[Habero]], Keren, [[Kerkebet]] kaj [[Sela (Eritreo)|Sela]]. == Fontoj == {{Projektoj}} {{Referencoj}} [[Kategorio:Regionoj de Eritreo]] 0t3dedocl8mrr7gb1nst26wia7g96nl 0 233606 9367478 9285643 2026-05-06T05:00:55Z Crosstor 3176 /* Famuloj */ 9367478 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Pezinok | devena_nomo = | alia_nomo = {{LingvoKunNomo|hu|hungar|''Bazin''}} | alia_nomo1 = {{LingvoKunNomo|de|german|''Bösing''}} | kategorio = urbo <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Lutheran Church, Grinava (Pezinok)1.jpg | dosiero_priskribo = Preĝejo en Pezinok <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = Coat of Arms of Pezinok.svg <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Pezinok | moto = | kromnomo = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Slovakio | lando_flago = 1 | ŝtato_tipo = | ŝtato = | regiono = Regiono Bratislavo | distrikto = Distrikto Pezinok | histregiono = Supra Hungarujo | histregiono1 = <!-- *** Familio *** --> | parenco = Malgrandkarpata regiono | montaro = Malgrandaj Karpatoj | rivero = Limbašský Potok | rivero1 = Viničnianský Kanál | rivero2 = Blatina | ŝoseo = | limo = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵo | memorindaĵo = [[Pezinok (kastelo)|Pezinok]] | memorindaĵo_noto = kastelo | ŝoseo = | konstruaĵo = <!-- *** Situo *** --> | situo = Pezinok | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 152 | lat_d = 48 | lat_m = 17 | lat_s = 31 | lat_NS = N | long_d = 17 | long_m = 15 | long_s = 58 | long_EW = E | koordinatoj_tipo = | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_lat_m = | plej_alta_lat_s = | plej_alta_lat_NS = | plej_alta_long_d = | plej_alta_long_m = | plej_alta_long_s = | plej_alta_long_EW = | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_lat_m = | plej_malalta_lat_s = | plej_malalta_lat_NS = | plej_malalta_long_d = | plej_malalta_long_m = | plej_malalta_long_s = | plej_malalta_long_EW = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 72.755 | areo_rondumo = 3 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 22068 | loĝantaro_dato = 31.12.2009 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1208 | establita_tipo = Unua skribmencio | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 902 01 | areo_kodo = +421-33 | areo_kodo_tipo = | kodo = PK | kodo_tipo = Aŭtokodoj | kodo1 = 508179 | kodo1_tipo = NUTS <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situo enkadre de Slovakio | mapo_lokumilo = Slovakio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Regiono Bratislavo | mapo1_lokumilo = Regiono Bratislavo | mapo2 = | mapo2_priskribo = <!-- *** TTT-paĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.pezinok.sk www.pezinok.sk] | commons = Pezinok | portalo = Slovakio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{mapligilo urbo|zomo=11}} }} '''Pezinok,''' [[hungare]] '''Bazin,''' [[germane]] '''Bösing''' estas [[urbo]] en [[Slovakio]]. [[Dosiero:Pezinok castle 02.JPG|250px|eta|maldekstra|Kastelo de Pezinok]] ==Situo== Pezinok situas ĉe renkontiĝo de Malgrandaj [[Karpatoj]] kaj [[ebenaĵo]], laŭ ĉef[[vojo]] [[Bratislava]]-[[Modra (urbo)]], laŭ [[fervojo]] Bratislava-[[Trnava]]. La ĉefurbo troviĝas 20&nbsp;km. ==Historio== La unua mencio pri la loko devenis el [[1208]] en formo ''terra Bozin''. [[Familio]] Szentgyörgyi konstruis fortikaĵon en la [[13-a jarcento]], kiun familio Illésházy trakonstruis renesanca [[burgo]] en [[1608]]. Apude komence loĝis ministoj, oni trovis [[oro]]jn kaj [[arĝento]]jn. Poste oni okupiĝis pri vinkulturo. En la [[16-a jarcento]] [[germanoj]] alvenis. La komunumo iĝis libera reĝa urbo en [[1647]]. La [[urbomuro]]j en [[1643]] formiĝis. En la [[17-a jarcento]] la urbo apartenis al la plej riĉaj hungaraj urboj pro la vinkulturo. En [[1683]] [[Emeriko Thököly]], en [[1704]] [[Francisko Rákóczi la 2-a]] okupis la urbon. Sekvis pli pacemaj tempoj, kie tiu urbo perdis la gravecon. La kuracbanejo estis fama tutlande. Okazis incendio en [[1832]]. En la 19-a j.c. industria produkto komenciĝis. Tie ekfunkciis la unua hungara fabriko pri sulfatacido. En [[1910]] loĝis en la urbo 4809 da [[homo]]j (2642 [[slovakoj]], 1558 germanoj kaj 575 [[hungaroj]]). Ĝis [[Traktato de Trianon]] la urbo apartenis al [[Pozsony (reĝa departemento)]], al distrikto de [[Senec|Szenc]], poste al [[Ĉeĥoslovakio]]. Post la [[2-a mondmilito]] la germanoj estis deportitaj. Ekde [[1993]] la urbo slovakiĝis. Nun loĝas tie 21000 da homoj, preskaŭ senescepte slovakoj. ==Vidindaĵoj== *la iama fortikaĵo transformiĝis al [[kastelo]], kies [[kelo]]j troviĝas [[vino]], en la [[parko]] banejo troviĝas * katolika paroĥa gotika [[preĝejo]] * [[kapelo]] el [[1608]] * iama luterana, nun katolika [[templo]] el [[1659]] * [[templo]] kaj [[klostro]] el [[1718]] * restaĵoj de urbomuro kaj fortikaĵo * [[muzeo]] pri urbo kaj vinkulturo * la apudaj montoj estas ŝatataj de turistoj ==Famuloj== * en la iama Bazin naskiĝis: ** hungara bredisto [[Tibor Pettkó-Szandtner]] ** hungardevena franca [[astronomo]] [[Mór Lőwy]] ** la [[25-an de novembro]] [[1783]] germana [[verkisto]], [[sciencisto]] [[Keresztély András Zipser]] ** en [[1908]] slovaka komponisto [[Eugen Suchoň]] ** hungara [[ginekologo]] [[Géza Kulitzy]] ** hungara poŝtmarkoplanisto [[Endre Horváth (grafikisto)]] ** hungara inĝeniero [[Ferenc Zámor]] ** instruisto [[Ferenc Klohammer]] ** hungara [[komponisto]] [[Ignác Ruzitska]] ** hungara [[kuracisto]] [[János Károly Lübeck]] ** [[dirigento]] [[Lajos Rajter]] ** [[rabeno]] [[Salamon Áron Wertheimer]] * en la iama Bazin mortis hungara [[juristo]] [[György Gyurikovits]] ===Lokaj esperantistoj=== * [[Wilhelm Ernst Dietl]] ==Partneraj urboj== *{{Flago|Aŭstrio}} [[Neusiedl am See]], [[Aŭstrio]] *{{Flago|Hungario}} [[Mosonmagyaróvár]], [[Hungario]] *{{Flago|Ĉeĥio}} [[Mladá Boleslav]], [[Ĉeĥio]] *{{Flago|Slovenio}} [[Izola]], [[Slovenio]] {{Municipoj de Regiono Bratislavo|Distrikto Pezinok}} [[Kategorio:Urboj de Slovakio]] [[Kategorio:Municipoj en distrikto Pezinok]] [[Kategorio:Distriktaj urboj en Slovakio]] 0t01o87dpgiijz9loaoei1nv781c1yf 0 236246 9367250 9257935 2026-05-05T15:59:57Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367250 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | preĝejo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Angkor Ŭat | devena_nomo = | alia_nomo = {{lang-km|ប្រាសាទអង្គរវត្ត}} | alia_nomo_noto = | alia_nomo1 = | kategorio = templo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = ប្រាសាទអង្គរវត្ត | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Angkor wat temple.jpg | dosiero_priskribo = Templo Angkor Ŭat de komplekso Angkor | dosiero_kompl = [[Dosiero:Angkor wat.jpg|260ra]] <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Kamboĝo | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = [[Siem Reap (provinco)|Siem Reap]] | regiono_tipo = Provinco | distrikto = | municipo = Siem Reap | municipo_tipo = Urbo | histregiono = Kmera imperio | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = Angkor | parto = | rivero = | rivero_tipo = | konstruaĵo = Kmera arkitekturo | konstruaĵo_tipo = Arkitekturo <!-- *** Situo *** --> | situo = Angkor Ŭat | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 13 | lat_m = 24 | lat_s = 45 | lat_NS = N | long_d = 103 | long_m = 52 | long_s = 00 | long_EW = E | publiko = jes | aliro = Angkor | materialo = sabloŝtono | posedanto = Surjavarman la 2-a <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 12-a jarcento | establita_tipo = | dato = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = Kamboĝo | utc_offset =+7 | horzono_DST = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = Angkor Ŭat | unesko_jaro = 1992 | unesko_tipo = kultura heredaĵo | unesko_kriterioj = i, ii, iii, iv | unesko_regiono = 3 | unesko_numero = 668 <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = [[Hinduismo]] | libera_tipo = Religio | libera1 = [[Viŝnuo]] | libera1_tipo = Dediĉita al | libera2 = [[Budhismo]] | libera2_tipo = Religio <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Kamboĝo | mapo_lokumilo = Kamboĝo | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Azio | mapo1_lokumilo = Azio <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = Angkor Wat | portalo = Hinduismo <!-- *** Notoj *** --> | notoj = La plej vizitata loko en Kamboĝo. {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=12|frame-align=center |frame-lat={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |frame-long={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |frame-width=260}} }} [[Dosiero:Locationtempleawat.png|eta|dekstra|250ra|Angkor Ŭat estas la plej suda templo de la plej granda grupo da temploj en Angkor.]] '''Angkor Ŭat''' estas la plej granda kaj la malplej disfalinta [[templo]] aŭ [[ŭat]] en la regiono [[Angkor]], provinco [[Siemriepo]], en [[Kamboĝo]]. Ĝin konstruis la reĝo [[Surjavarman la 2-a]] en la [[12-a jarcento]]. La templo servis unue al [[hinduismo]] kaj estis dediĉita al la [[dio]] [[Viŝnu]]. Poste ĝi iĝis [[budhismo|budhisma]] templo. Angkor Ŭat estas la plej konata simbolo de la [[kmera arkitekturo]]. Ĝi iĝis la simbolo de Kamboĝo: oni povas vidi ĝin en la landa flago, kaj ĝi estas la plej vizitata loko en Kamboĝo. Laŭ la kmera arkitekturo ĝi estas [[simbolo]] de la [[Monto Meru]], kiu estas la domo de la hinduaj dioj. Ĉirkaŭita de ekstera muro (3,6&nbsp;km longa) ĉeestas tri ortangulaj galerioj, unu super la alia. En la centro estas [[turo]]j. Kontraste al la aliaj temploj de Angkor, tiu templo havas frunton rigardantan al okcidento, eble ĉar tio estas la direkto al Viŝnu. La templo estas admirata pro sia grandeco, la [[harmonio]] de ĝia arĥitekturo, kaj la beleco de ĝiaj [[bareliefo]]j. Pro tio, oni kelkfoje nomas ĝin "''la [[Sep mirindaĵoj de la antikva mondo|oka mirindaĵo de la mondo]]''". == Etimologio == La vorto ''Angkor'' devenas de la [[sanskrito]] ''nāgara'' : reĝa loĝejo. La [[siama lingvo|taja]] kaj [[kmera lingvo|kmera]] ''wat'' aŭ ''[[ŭat]]'' havas la signifon templo, religia konstruaĵo. Oni povas traduki ''Angkor Ŭat'' kiel ''la urbo kiu estas templo''. Tiu nomo estas uzata ekde la [[16-a jarcento]]. Antaŭe, la templo estis nomita ''Preah Pisnulok'', omaĝe al ĝia kreinto. == Geografio == Angkor Ŭat situas 5,5&nbsp;km norde de la urbo ''Siem Reap'' kaj sud-oriente de la malnova ĉefurbo. La templo situas en zono kie ĉeestas multaj antikvaj konstruaĵoj. Ĝi estas la plej suda templo de la situo. == Historio == [[Dosiero:Angkor1866.jpg|eta|maldekstra|250ra|En 1866.]] Angkor Ŭat estis konstruita en la [[12-a jarcento]], fare de la reĝo Surjavarman la 2-a kiu reĝis inter [[1113]] kaj [[1150]]. Jam ekzistis tie alia templo, sed dediĉita al [[Ŝivao]]. Do Surjavarman la 2-a, kiu honoris Viŝnu, decidis konstrui novan templon. La konstruado eble finiĝis ne longe post la morto de la reĝo, kaj kelkaj [[bareliefo]]j estas nefinitaj. Dum la [[14-a jarcento|14-a]] aŭ [[15-a jarcento]], la religio ŝanĝis por [[Budhismo]], kaj nun budhanaj monaĥoj ankoraŭ preĝas tie. Angkor Ŭat ne fariĝis ruinaĵo, ĉar tie oni longe daŭrigis ceremoniojn, kaj la ĉirkaŭantaj foskavoj malpermesis la [[ĝangalo]]n kovri ĝin. Unu el la unuaj eŭropaj vizitantoj estis António da Madalena, portugala monaĥo kiu iris tien en [[1586]] kaj deklaris: "La templo estas tiom eksterordinara konstruaĵo, ke ne eblas rakonti kaj skribi". Sed la templo nur ekestis populara en la [[Okcidento]] dum la [[19-a jarcento]] danke al vojaĝnotoj de la franca [[esploristo]] [[Henri Mouhot]]. [[Dosiero:Angkor-Wat-from-the-air.JPG|dekstra|200ra|eta|Peraviadila foto]] Muhot kredis ke la templo estis konstruita dum la antikva epoko. La vera historio de Angkor Ŭat estis poste pli bone komprenita danke al la studo de stilaj datumoj kolektitaj dum la riparaj laboroj. La loko bezonis multajn riparajn laborojn dum la [[20-a jarcento]], precipe pro la amasitaj grundo kaj ĝangalo. La laboro estis haltigita pro la [[interna milito]] de Kamboĝo. == Arkitekturo == === Loko kaj plano === Angkor Ŭat, situa en 13°24′45″N 103°52′0″E, estas unika kombino de templomonto (nome normiga desegno por la ŝtataj temploj de la imperio) kaj de posta plano de samcentraj galerioj. La konstruado de Angkor Ŭat sugestas ankaŭ, ke estis ĉiela signifo en kelkaj trajtoj de la templo. Tio estas observata en la orient-okcidenta orientigo de la templo, kaj vidlinioj el terasoj ene de la templo montras ke specifaj [[turo]]j estas la preciza loko de la sunleviĝo en [[solstico]].<ref>Fleming, Stuart (1985). "Science Scope: The City of Angkor Wat: A Royal Observatory on Life?". Archaeology. 38 (1): 62–72. JSTOR 41731666.</ref> La templo estas reprezentaĵo de Monto Meru, nome hejmo de la dioj: la centra ''kvinkunkso'' (kvinpunkta bildo kun unu centra) de turoj kiuj simbolas la kvin pintojn de la monto, kaj la muroj kaj la elfosaĵoj simbolas la ĉirkaŭajn montarojn kaj oceanojn.<ref name="Freeman kaj Jacques p. 48">Freeman kaj Jacques p. 48.</ref> Aliro al la plej supraj areoj de la templo estis iom post iom pli ekskluziva, kaj la nereligiuloj estas akceptitaj nur en la plej malalta nivelo.<ref>Glaize, The Monuments of the Angkor Group p. 62.</ref> Malkiel ĉe plej Kmeraj temploj, Angkor Ŭat estas orientata al okcidento anstataŭ orienten. Tio kondukis al multaj (inklude arkeologojn Maurice Glaize kaj George Coedès) konkludi, ket Surjavarman intencis ĝin por servi kiel lia funebra templo.<ref>Coedès, George (1968). Walter F. Vella (ed.). The Indianized States of Southeast Asia. trans.Susan Brown Cowing. University of Hawaii Press. p. 162. ISBN 978-0-8248-0368-1.</ref><ref>La diplomata sendito Ĵou Da Guan sendita de la imperiestro Temür Ĥan al Angkor en 1295 informis, ke la ŝtatestro estis entombigita en turo post sia morto, kaj li referencis al Angkor Ŭat kiel maŭzoleo.</ref> Plia pruvaro por tiu vidpunkto estas havigita de la bareliefoj, kiu sinsekvas laŭ kontraŭ-horloĝa direkto — prasavja en Hinduisma terminologio — ĉar tiu estas la kontraŭo de la normala ordo. Ceremonioj okazas laŭ kontraŭa ordo dum la Brahmismaj funebraj servoj.<ref>Glaize p. 59.</ref> La arkeologo Charles Higham ankaŭ priskribas ujon kiu eble estis funebra kruĉo kiu estis ŝirmita en la centra turo.<ref name="Higham p. 118">Higham, The Civilization of Angkor p. 118.</ref> Ĝi estis nomita de kelkaj la plej granda spezado de energio por la dispono de kadavro.<ref>Scarre, Chris, eldonisto (1999). "The Seventy Wonders of the Ancient World", London: Thames & Hudson, pp. 81–85</ref> Freeman kaj Jacques, tamen, notas, ke kelkaj aliaj temploj de Angkor apartiĝas el la tipa orientigo al oriento, kaj sugestas, ke la dispono de Angkor Ŭat rilatas al ties dediĉo al Viŝnu, kiu estis asocia kun la okcidento.<ref name="Freeman kaj Jacques p. 48"/> Alia interpreto de Angkor Ŭat estis proponita de Eleanor Mannikka. Konsiderinte la [[desegno]]n de la liniigo kaj dimensioj de la templo, kaj la enhavon kaj aranĝon de la bareliefoj, ŝi argumentas, ke la [[strukturo]] reprezentas postulitan novan epokon de [[paco]] sub la regado de la reĝo Surjavarman la 2-a: "ĉar la mezuroj de sunaj kaj lunaj tempocikloj estis konstruitaj en la religia spaco de Angkor Ŭat, tiu dia ordono al la regulo estis ankrita en la konsekritaj ĉambroj kaj koridoroj intencitaj por porĉiamigi la povon de la reĝo kaj por honorigi kaj mildigi la diaĵojn manifestitajn en la ĉieloj supre."<ref>Mannikka, Eleanor. [http://huntingtonarchive.osu.edu/seasia/angkor.html Angkor Wat, 1113–1150.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060106041557/http://huntingtonarchive.osu.edu/seasia/angkor.html |date=2006-01-06 }}</ref><ref>Stencel, Robert, Fred Gifford, kaj Eleanor Moron. "Astronomy and Cosmology at Angkor Wat." Science 193 (1976): 281–287. (Mannikka, denaske Moron)</ref> La sugestoj de Mannikka estis ricevita per mikso de intereso kaj skeptikismo en akademiaj cirkloj.<ref name="Higham p. 118"/> Ŝi distanciĝis el la spekulativo de aliaj, kiel [[Graham Hancock]], ke Angkor Ŭat estas parto de reprezentaĵo de la [[konstelacio]] [[Drako (konstelacio)|Drako]].<ref>[https://grahamhancock.com/horizon_script_2/ Transskribaĵo de Atlantis Reborn,] broadcast BBC2 4a de novembro 1999.</ref> La ĉefa turo de la templo de Angkor Ŭat estas liniigita kun la matena suno de la printempa [[ekvinokso]].<ref>[https://web.archive.org/web/20181004185657/https://www.msn.com/en-ca/news/world/how-countries-around-the-world-celebrate-the-spring-equinox/ss-BBKsKZB#image=20 "How countries around the world celebrate the spring equinox".] www.msn.com. Arkivita el la originalo la 4an de oktobro 2018. Alirita la 19an de septembro 2019.</ref><ref>[http://www.art-and-archaeology.com/seasia/angkorwat/awsite.html "Ankgor Wat, Cambodia".] www.art-and-archaeology.com. Alirita la 19an de septembro 2019.</ref> === Stilo === [[Dosiero:Angkor Vat (6931599619).jpg|eta|maldekstra|Angkor Ŭat vidita el la flanko.]] Angkor Ŭat estas la ĉefa ekzemplo de la klasika stilo de [[Kmera arkitekturo]] — nome Angkor-Ŭata stilo — laŭ kiu ĝi ricevis sian nomon. Ĉirkaŭ la 12a jarcento Kmeraj arkitektoj estis iĝantaj lertaj kaj fidenmaj en la uzado de [[sabloŝtono]] (anstataŭ [[briko]] aŭ [[laterito]]) kiel ĉefa [[konstrumaterialo]]. Plej el la videblaj areoj estas el sabloŝtonaj blokoj, dum laterito estis uzata por la ekstera murego kaj la kaŝitaj strukturaj partoj. La cimenta agento uzita por kunigi la blokojn ne estis ankoraŭ identigita, kvankam oni sugestis naturajn [[rezino]]jn aŭ [[kalcia hidroksido|solvita kalko]].<ref>[http://www.gacp-angkor.de/ German Apsara Conservation Project] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210323165359/https://gacp-angkor.de/ |date=2021-03-23 }} Building Techniques, p. 5.</ref> La templo levis laŭdojn ĉefe pro la harmonio de sia desegno. Laŭ Maurice Glaize, nome zorganto en la mezo de la 20-a jarcento de Angkor, la templo "enhavas klasikan perfekton pere de la enteno de monumenteco de fajnaj ekvilibritaj elementoj kaj la preciza aranĝo de ties proporcioj. Ĝi estas verko de povo, unueco kaj stilo."<ref>Glaize p. 25.</ref> Arkitekture, la elementoj karakteraj de la stilo estas jenaj: la [[Ogivo|ogivaj]], kurvobordaj turoj kun formo de [[Nelumbo nucifera|lotusaj]] burĝonoj; duon-koridoroj al pli larĝaj trapasejoj; aksaj galerioj konektantaj enfermitejojn; kaj la krucformaj terasoj kiuj aperas laŭlonge de la ĉefa akso de la templo. Tipaj ornamaj elementoj estas ''devata'' (dioj, aŭ ''apsara'', ina spirito de nuboj kaj akvoj), [[bareliefo]]j kaj sur [[frontono]]j etendaj [[girlando]]j kaj rakontaj scenoj. La statuaro de Angkor Ŭat estas konsiderita konservema, nome pli stateca kaj malpli gracia ol pli fruaj verkoj.<ref>APSARA authority, [http://www.autoriteapsara.org/en/angkor/art/styles/angkorian/angkor_vat.html Angkor Vat Style]</ref> Aliaj elementoj de la desegno estis detruita pro rabado kaj la tempopaso, kiel [[orumo|orumita]] [[stuko]] el la turoj, orumilo sur kelkaj figuroj de bareliefoj, kaj lignaj tegmentaj paneloj kaj pordoj.<ref>Freeman kaj Jacques p. 29.</ref> === Trajtoj === ==== Ekstera komplekso ==== [[Dosiero:West wall of the outer enclosure Angkor Wat0636.jpg|eta|maldekstra|Vido de la okcidenta murego el la ekstera fermitejo de Angkor Ŭat.]] [[Dosiero:Angkor Wat 005.jpg|eta|dekstra|Norda Biblioteko.]] La ekstera murego, 1024 m por 802 m kaj 4.5 alta, estas ĉirkaŭita de 30 m trotuaro de malferma grundo kaj elfosaĵo 190 m larĝa kaj ĉirkaŭ 5 kilometrojn en perimetro.<ref name=Jarus2018 >Jarus, Owen (5a de aprilo 2018). [https://www.livescience.com/23841-angkor-wat.html "Angkor Wat: History of Ancient Temple".] Live Science. Purch. Alirita la 28an de julio 2018.</ref> Aliro al la templo estas pere de terbordo oriente kaj sabloŝtona vojo okcidente; tio lasta, nome la ĉefa enirejo, estas posta aldono, eble anstataŭante lignan ponton.<ref name="multiref4">Freeman kaj Jacques p. 49.</ref> Estas [[gopuro]]j je ĉiuj el la [[kompasdirektoj]]; la okcidenta estas multe la plej granda kaj havas tri ruinigitajn turojn. Glaize notas, ke tiuj gopuroj kaj kaŝas kaj respegulas la formon de la templo mem.<ref>Glaize p. 61.</ref> Ĉe la suda turo estas statuo de [[Viŝnu]], konata kiel ''Ta Reach'', kiu eble origine okupis la centran adorejon de la templo.<ref name="multiref4" /> Galerioj iras inter la turoj kaj tiom for kiom ĝis du pliaj enirejoj en ĉiu flanko de la gopuroj ofte referencataj kiel "elefantaj pordoj", ĉar ili estas sufiĉe grandaj por ebligi eniron de tiuj animaloj. Tiuj galerioj havas kvadratajn pilierojn en la ekstera (okcidenta) flanko kaj fermitan muregon en la interna (orienta) flanko. La tegmento inter la pilieroj estas ornamitaj pere de [[Nelumbo nucifera|lotusaj]] rozetoj; la okcidenta flanko de la murego per dancantaj figuroj; kaj la orienta flanko de la murego pere de balustraj fenestroj, dancantaj masklaj figuroj sur manĝantaj animaloj, kaj ''devata'' (diinoj de nuboj kaj akvoj), inklude (sude de la enirejo) la nuran en la templo kiu montras siajn dentojn. La ekstera murego enfermas spacon de 820,000 kvadrataj metroj (203 akreoj), kiu ekster la templo mem estis origine okupita de la urbo kaj de, norde de la templo, la reĝa palaco. Kiel ĉiuj nereligiaj konstruaĵoj de Angkor, tiuj estis konstruitaj de forpaseblaj materialoj pli ol el ŝtono, kaj tiele nenio postlasis el ili escepte la linioj de kelkaj el la stratoj.<ref name="Freeman and Jacques p. 50">Freeman kaj Jacques p. 50.</ref> Plej el la areo estas nune kovrita per [[arbaro]]. Vojo de ĉirkaŭ 350 m konektas la okcidentajn gopurojn al la templo mem, kun nagaj (serpentoformaj) balustradoj kaj ses serioj da ŝtupoj kiuj kondukas suben al la urbo en ĉiu flanko. Ĉiu flanko prezentas ankaŭ [[biblioteko]]jn kun enirejoj je ĉiu kompasdirekto, antaŭ la tria serio da ŝtupoj el la enirejo, kaj basenon inter la biblioteko kaj la templo mem. La basenoj estas postaj aldonoj al la desegno, kiel la krucforma teraso gvardiita de figuroj de leonoj konektantaj la vojon al la centra strukturo.<ref name="Freeman and Jacques p. 50"/> ==== Centra strukturo ==== [[Dosiero:Middle tower of Angkor Wat temple.jpg|eta|dekstra|altdekstre|La centra turo de Angkor Ŭat simbolas la sanktan monton, nome Monto Meru.]] La templo staras sur teraso starigita pli alta ol la urbo. Ĝi estas farita per tri ortangulaj [[koridoro]]j kiuj kondukas al la centra turo, el kiuj ĉiu nivelo estas pli alta ol la lasta. Mannikka interpretis tiujn koridorojn kiel dediĉitaj al la reĝo, al [[Brahma]], al la luno kaj al [[Viŝnu]].<ref name="Ohio" >[http://huntingtonarchive.osu.edu/seasia/angkor.html "Angkor Wat, 1113–1150".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060106041557/http://huntingtonarchive.osu.edu/seasia/angkor.html |date=2006-01-06 }} The Huntington Archive of Buddhist and Related Art. College of the Arts, The Ohio State University. Alirita la 27an de aprilo 2008.</ref> Ĉiu koridoro havas [[gopuro]]n je ĉiuj punktoj, kaj la du internaj koridoroj havas po unu turon en siaj anguloj, formante kvinkunkson kun la centra turo. Ĉar la templo frontas okcidente, la trajtoj estas ĉiuj reen al oriento, lasante pli da spaco por esti plenigita en ĉiu fermitejo kaj koridoro en la okcidenta flanko; pro la sama tialo la okcident-frontaj ŝtupoj estas pli profundaj ol tiuj de la aliaj flankoj. [[Dosiero:Awatcornertower01.JPG|eta|maldekstra|altdekstre|Turo de Angkor Ŭat.]] [[Dosiero:Angkor (IV).jpg|eta|Vido de la Ekstera Galerio de Angkor Ŭat.]] La ekstera koridoro estas 187 m por 215 m, kun pavilonoj anstataŭ turoj en la anguloj. La koridoro estas malferma al la ekstero de la templo, kun kolonhavaj duonkoridoroj etendantaj kaj apogantaj la strukturon. Konektante la eksteran koridoron al la du fermitejo de la okcidenta flanko estas krucforma klostro nomita ''Preah Poan'' (la "Loko de Mil Dioj"). Bildoj de [[Budho Gotamo|Budho]] estis lasitaj en la klostro fare de pilgrimantoj laŭlonge de la jarcentoj, kvankam plej el ili estis lastatempe forigitaj. Tiu areo havas multajn surskribaĵojn rilata al la bonaj faroj de pilgrimantoj, plej el ili verkitaj en la [[Kmera lingvo|kmera]] sed aliaj en [[Birma lingvo|birma]] kaj japana. La kvar malgrandaj kortoj markitaj pere de la klostro eble origine estis plenigitaj el akvo.<ref>Glaize p. 63.</ref> Norde kaj sude de la klostro estas [[biblioteko]]j. Poste, la dua kaj internaj koridoroj estas konektitaj unu al alia kaj al du flankaj bibliotekoj fare de alia krucforma teraso, denove posta aldono. El la dua nivelo supren, abundas figuroj de ''devata'' (diinoj de nuboj kaj akvoj) sur la muroj, solaj aŭ en grupoj de ĝis kvar. La duanivela enfermitejo estas 100 m por 115 m, kaj eble origine estis inundita por reprezenti la [[oceano]]n ĉirkaŭ la [[Monto Meru]].<ref>Ray, ''Lonely Planet guide to Cambodia'' p. 195.</ref> Tri serioj de ŝtupoj en ĉiu flanko kondukas al la angulaj turoj kaj gopuroj de la interna koridoro. La tre krutaj ŝtuparoj reprezentas la malfacilon ascendi al la regno de dioj.<ref>Ray p. 199.</ref> Tiu interna koridoro, nome la ''Bakan'', estas 60 m kvadrata kun aksaj koridoroj kiuj konektas ĉiujn gopurojn kun la centra adorejo, kaj duarangaj adorejoj situaj sub la angulaj turoj. La tegmentoj de la koridoroj estas ornamitaj per la motivo de la korpo de serpento kiu finas en la kapoj de leonoj aŭ [[garudo]]j. Ĉizitaj [[lintelo]]j kaj [[frontono]]j ornamas la enirejojn al la koridoroj kaj al la adorejoj. La turo supre la centra adorejo staras 43 m ĝis la alto de 65 m super la grundo; malkiel tiuj de antaŭaj templomontoj, la centra turo staras super la ĉirkaŭaj kvar.<ref>Briggs p. 199.</ref> La adorejo mem, origine okupita de statuo de Viŝnu kaj malferma al ĉiu flanko, estis enmurigita kiam la templo estis konvertita al [[Teravada Budhismo]], kaj la novaj muroj prezentis figurojn de starantaj Budhoj. En 1934, la konservisto George Trouvé elfosis la truon sub la centra adorejo: jam plenigita el sablo kaj akvo ĝi jam estis rabita el sia trezoro, sed li trovis sanktigitan fundamentan kuŝejon el [[orfolio]]j du metrojn sub la grunda nivelo.<ref>Glaize p. 65.</ref> ==== Ornamado ==== [[Dosiero:Awatoceanofmilk01.JPG|eta|La bareliefo de la [[Laktomara Agitado]] montras [[Viŝnu]]on en la centron, lian testudan [[avataro]]n Kurma sube, [[asuro]]jn kaj [[Deva (hinduismo)|devaojn]] maldekstre kaj dekstre, kaj apsaraojn kaj [[Indro]]jn supre.]] [[Dosiero:Angkor Wat - 047 Apsaras (8581709930).jpg|eta|maldekstra|[[Devata]] estas karaktera de la stilo de Angkor Ŭat.]] Integrita kun la arkitekturo de la konstruaĵo, kaj unu el la tialoj por ĝia famo estas la etenda ornamado de Angkor Ŭat, kiu hegemonie prenas la formon de frisoj el [[bareliefo]]j. La internaj muregoj de la ekstera koridoro montras serion de grand-skalajn scenojn ĉefe priskribantajn epizodojn el la Hinduaj eposoj [[Ramajano]] kaj [[Mahabarato]]. Higham nomis tiujn, "la plej granda konata linia aranĝo de ŝtonĉizaĵoj".<ref>Higham, ''Early Cultures of Mainland Southeast Asia'' p. 318.</ref> El la nordokcidenta angulo laŭ kontraŭ-horloĝa direkto, la okcidenta koridoro montras la Batalon de Lanka (el la Ramakano, en kiu [[Ramo (dio)|Rama]] venkas super Ravana) kaj la [[Milito de Kurukŝetro|Batalon de Kurukŝetro]] (el la Mahabarato, montrante la reciprokan formortigon de la klanoj Kaurava kaj [[Pandavoj]]). En la suda koridoro sekvas la nura vere historia sceno, nome procesio de [[Surjavarman la 2-a]], kaj poste la 32 [[infero]]j kaj 37 [[ĉielo]]j de Hinduismo.<ref>Glaize p. 68.</ref> [[Dosiero:Angkor-4+.JPG|eta|dekstra|Ornamado de la angulo.]] En la orienta koridoro estas unu el la plej ŝatataj scenoj, nome la [[Kurma|Laktomara Agitado]], montranta 92<ref>Glaize</ref> [[asuro]]jn kaj 88 [[Deva (hinduismo)|devaojn]] uzante la serpentan reĝon Vasuki por agiti la laktomaron sub la estreco de Viŝnu (Mannikka kalkulas nur 91 asurojn, kaj klarigas la nesimetriajn nombrojn kiel reprezentantaj la nombro de tagoj el la [[vintra solstico]] ĝis la [[printempa ekvinokso]], kaj el la ekvinokso al la somera [[solstico]]).<ref>Priskribita en Michael Buckley, [http://www.veloasia.com/library/buckley/churning_milk.html The Churning of the Ocean of Milk]</ref> Sekvas pere de Viŝnu venkantaj super [[asuro]]jn (aldono de la 16a jarcento). La norda koridoro montras la venkon de Kriŝna super Bana (kie laŭ Glaize, "La metilaborado estas plej malbona").<ref>Glaize p. 69.</ref> Angkor Ŭat estas ornamita per priskriboj de [[apsara]] kaj [[devata]]; estas pli ol 1,796 priskriboj de "devata" en la nuntempa esplora kalkulado.<ref>[http://www.devata.org/2010/02/angkor-wat-devata-inventory/ Angkor Wat devata inventory – Februaro 2010] En webarchive [https://web.archive.org/web/20100423123631/http://www.devata.org/2010/02/angkor-wat-devata-inventory/] 23a de aprilo 2010.</ref> La arkitektoj de Angkor Ŭat uzis malgrandajn bildojn de "apsara" 30&nbsp;cm por 40&nbsp;cm kiel ornamaj motivoj por pilieroj kaj muregoj. Oni aligis pli grandajn devatajn bildojn (ĉiuj el kiuj tutkorpaj portretoj kiuj estas proksimume 95&nbsp;cm por 110&nbsp;cm pli elstare je ĉiu nivelo de la templo el la enirpaviliono ĝis la pintoj de la plej altaj turoj. En 1927, Sappho Marchal publikigis studon katalogantan la rimarkindan diversecon de iliaj hararoj, kapovestoj, vestaĵoj, sintenoj, juvelaro kaj ornamaj floroj, kio laŭ Marchal estis bazitaj sur faktaj praktikoj de Angkora periodo.<ref>Sappho Marchal, ''Khmer Costumes and Ornaments of the Devatas of Angkor Wat''.</ref> === Konstruteknikoj === [[Dosiero:Angkor Wat 13 11.JPG|eta|maldekstra|Koridoro.]] La ŝtonoj, tiom poluritaj kiel polurita marmoro, estis metita sencimente kun tre premitaj kunigiloj tre ofte malfacile troveblaj. La blokoj estis metitaj kune pere de [[mortezo kaj tenono]] ambaŭokaze, kvankam en aliaj okazoj ili uzis turturvostojn kaj graviton. La blokoj ŝajne estis metitaj sur siajn lokojn pere de kombinado de elefantoj, ŝnuroj el fibroj de [[kokoso]], [[pulio]]j kaj [[skafaldo]]j el [[bambuo]]. Henri Mouhot notis, ke plej el la blokoj havas truojn de 2.5&nbsp;cm de diametro kaj 3&nbsp;cm profundaj, kun pli da truoj en la pli grandaj blokoj. Kelkaj fakuloj sugestis, ke tiuj estis uzitaj por kunigi ilin pere de feraj bastonoj, sed aliaj postulas, ke ili estis uzitaj por teni provizorajn prenilojn por helpi manovri ilin en iliajn lokojn. La monumento estis farita el 5 milionoj al 10 milionoj da sabloŝtonaj blokoj kun maksimuma pezo de po 1.5 tunoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.livescience.com/24440-angkor-wat-canals.html|titolo=Mystery of Angkor Wat Temple's Huge Stones Solved|familia nomo=Ghose|persona nomo=Tia|dato=31a de oktobro 2012|verko=livescience.com}}</ref> Fakte, la tuta urbo [[Angkor]] uzis multe pli grandajn kvantojn da ŝtonoj ol ĉiuj la piramidoj de Egipto kune, kaj okupis areon multe pli granda ol la nuntempa [[Parizo]]. Krome, malkiel la egiptaj piramidoj kiuj uzas kalkoŝtonon elfositan apenaŭ je 0.5&nbsp;km ĉiam, la tuta urbo Angkor estis konstruita el [[sabloŝtono]] elfosita je 40&nbsp;km (aŭ eĉ pli) fore.<ref>{{Cite web|url=http://video.nationalgeographic.com/video/specials/ancient-mysteries/angkor-wat-temples/|title=Lost City of Angkor Wat|work=National Geographic|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2019-09-20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20140303200948/http://video.nationalgeographic.com/video/specials/ancient-mysteries/angkor-wat-temples/|arkivdato=2014-03-03}}</ref> Tiu sabloŝtono devis esti transportita el la Monto Kulen, nome ŝtonminejo proksimume 40&nbsp;km nordoriente. Oni sugestis, ke tiu vojo estis 35&nbsp;km laŭlonge de kanalo al la lago [[Tonlesapo]], aliaj 35&nbsp;km por trairi la lagon, kaj finfine pliaj 15&nbsp;km kontraŭ la akvofluo laŭlonge de la rivero Siem Reap, kio faras totalan veturon de 90&nbsp;km. Tamen, Ecuo Uĉida kaj Iĉita Ŝimoda de la [[Universitato de Ŭaseda]] en [[Tokio]], [[Japanio]], malkovris en 2011 pli mallongan 35&nbsp;km kanalon kiu konektas la Monton Kulen kaj Angkor Ŭat uzante satelitajn bildojn. Ambaŭ supozas, ke la Kmeroj uzis tiun vojon anstataŭe.<ref>{{Cite journal| first = Etsuo | last = Uchida | first2 = Ichita | last2 = Shimoda | title = Quarries and transportation routes of Angkor monument sandstone blocks | journal = Journal of Archaeological Science | volume = 40 | issue = 2 | date = 2013 | doi = 10.1016/j.jas.2012.09.036 | issn = 0305-4403 | pages = 1158–1164}}</ref> Preskaŭ ĉiuj el la surfacoj, kolonoj, linteloj kaj eĉ tegmentoj estas ĉizitaj. Estas kilometroj da reliefoj kiuj ilustras scenojn el la [[Hindia literaturo]] per bildoj kiel unukornuloj, grifoj, flugilhavaj drakoj trenantaj ĉarojn same kiel militistoj sekvantaj elefanton - sur kiuj rajdas estroj kaj ĉielaj dancistinoj kiuj montras prilaboritajn hararstilojn. La koridora murego sole estas ornamita per preskaŭ 1,000 kvadrataj metroj da bareliefoj. Truoj en kelkaj el la muregoj de Angkor indikas, ke eble ili estis ornamitaj per bronzaj platoj. Tiuj estis tre aprezataj en antikvaj eraoj kaj estis plej grava celo de rabistoj. Elfosante en Ĥajuraho, Alex Evans, ŝtonĉizisto kaj skulptisto, rekreis ŝtonan skulptaĵon malpli ol 1.2 m kaj tio bezonis ĉirkaŭ 60 tagojn por la ĉizado.<ref>"Lost Worlds of the Kama Sutra" History channel</ref> Ankaŭ Roger Hopkins kaj Mark Lehner estris eksperimentojn por elmini kalkoŝtonon kiuj laborigis 12 ŝtonministojn dum 22 tagoj por elmini ĉirkaŭ 400 tunojn da ŝtono.<ref>Lehner, Mark (1997). ''The Complete Pyramids'', London: Thames kaj Hudson, pp.&nbsp;202–225 {{ISBN|0-500-05084-8}}.</ref> La laborforto por elmini, transporti, ĉizi kaj instali tiom multan sabloŝtonon devis laborigi milojn inklude multajn tre kapablajn metiistojn. La lertotaskoj postulitaj por ĉizi tiujn skulptaĵojn estis disvolvigitaj jam centojn da jarojn antaŭe, kiel pruvis kelkaj artefaktoj kiuj estis datitaj el la sepa jarcento, multe antaŭ la enpovigo de la Kmeroj.<ref name="Southeast Asia 1995 p. 67-99">Time Life Lost Civilizations series: Southeast Asia: A Past Regained (1995). pp. 67–99</ref><ref name="Scarre p. 81-85">Scarre, Chris editor (1999). "The Seventy Wonders of the Ancient World", London: Thames & Hudson, pp. 81–85</ref> == Angkor Ŭat hodiaŭ == === Restaŭrado kaj konservado === [[Dosiero:WMF Angkor Wat.ogv|Filmeto de Fondaĵo por Monumentoj el la Mondo pri konservado de Angkor Ŭat.|eta]] Kiel ĉe plej el la aliaj antikvaj temploj en Kamboĝo, Angkor Ŭat estis frontinta etendajn damaĝojn kaj deterioradon pro kombinado de plantokresko, fungoj, grundomovoj, militdamaĝo kaj rabado. La militdamaĝo al la temploj de Angkor Ŭat tamen estis tre limigita, kompare kun la cetero de la temploruinoj de Kamboĝo, kaj ĝi ankaŭ ricevis plej grandan atenteman restaŭradon.<ref name="Angkor Battle">Russell Ciochon & Jamie James (14a de oktobro 1989). [https://books.google.dk/books?id=9hAteN7ddW0C&pg=PA52&lpg=PA52&dq=Angkor+Wat+Khmer+Rouge+war#v=onepage&q=Angkor%20Wat%20Khmer%20Rouge%20war&f=false "The Battle of Angkor Wat".] New Scientist. pp. 52–57. Alirita la 22an de novembro 2015.</ref> [[Dosiero:Bullet holes at angkor wat.jpg|eta|maldekstra|Kuglotruoj lasitaj de pafado inter la Kmeroj Ruĝaj kaj Vjetnamaj fortoj en Angkor Ŭat.]] [[Dosiero:Carved grafitti in Angkor Wat left by Chinese tourists.jpg|eta|maldekstra|Vandaligita piliero en Angkor Ŭat kun skribaĵoj de nomoj de ĉinaj turistoj.]] La restaŭrado de Angkor Ŭat en la moderna epoko komenciĝis per la establado de la Konservado de Angkor (Angkora Konservado) fare de la [[École française d'Extrême-Orient]] (EFEO) en 1908; antaŭ tiu dato, aktiveco en tiu loko estis ĉefe rilata al esplorado.<ref>{{Cite web |url=http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_publication/Considerations_for_the_Conservation_and_Preservation_of_the_Historic_City_of_Angkor_Report_I.pdf |title=Considerations for the Conservation and Presentation of the. Historic City of Angkor |work=[[World Monuments Fund]]|page=65 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516174411/http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_publication/Considerations_for_the_Conservation_and_Preservation_of_the_Historic_City_of_Angkor_Report_I.pdf |archivedate=16a de majo 2011 |df=dmy |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-09-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110516174411/http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_publication/Considerations_for_the_Conservation_and_Preservation_of_the_Historic_City_of_Angkor_Report_I.pdf |arkivdato=2011-05-16 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110516174411/http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_publication/Considerations_for_the_Conservation_and_Preservation_of_the_Historic_City_of_Angkor_Report_I.pdf |date=2011-05-16 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_publication/Considerations_for_the_Conservation_and_Preservation_of_the_Historic_City_of_Angkor_Report_I.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-09-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110516174411/http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_publication/Considerations_for_the_Conservation_and_Preservation_of_the_Historic_City_of_Angkor_Report_I.pdf |arkivdato=2011-05-16 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.efeo.fr/base.php?code=217|titolo=The Siem Reap Centre, Cambodia|eldoninto=EFEO}}</ref> La Konservado de Angkor estis responsa por la esploradaj, konservadaj kaj restaŭradaj aktivaĵoj faritaj en Angkor ĝis la komenco de la 1970-aj jaroj,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.autoriteapsara.org/en/angkor/history/conservation.html|titolo=The Modern Period: The creation of the Angkor Conservation|verko=APSARA Authority}}</ref> kaj la ĉefa restaŭrado de Angkor estis entreprenita en la 1960-aj jaroj.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=5UTelRMB4BAC&pg=PA157&lpg=PA157#v=onepage|titolo=Cambodia|dato=2010|eldoninto=Lonely Planet|ISBN=978-1-74179-457-1|paĝo=157}}</ref> Tamen, laborko en Angkor estis abandonita dum la epoko de la [[Ruĝaj Kmeroj]] kaj la Konservado de Angkor estis dismuntita en 1975.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UWKTmJ8iR84C&pg=PA220#v=onepage |title=Asian Heritage Management: Contexts, Concerns, and Prospects|editor= Kapila D. Silva|editor2= Neel Kamal Chapagain |pages=220–221|publisher=Routledge |date= 2013 |isbn=978-0-415-52054-6 }}</ref> Inter 1986 kaj 1992, la [[Arĥeologia Servo de Barato]] pluigis la restaŭran laboron en la templo,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://asi.nic.in/asi_abroad.asp|titolo=Activities Abroad#Cambodia|eldoninto=Archaeological Survey of India}}</ref> ĉar Francio ne agnoskis la kamboĝan registaron tiame. Aperis kritikoj pri la restaŭraj klopodoj unue fare de la francoj kaj poste kaj partikulare fare de la baratanoj, kiuj temis pri la damaĝo farita sur la ŝtona surfaco fare de la uzado de kemiaĵoj kaj cemento.<ref name="Angkor Battle"/><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.nytimes.com/1992/06/21/magazine/washing-buddha-s-face.html|titolo=Washing Buddha's Face|aŭtoro=Phillip Shenon|dato=[[21-a de junio]] [[1992]]|verkaĵo=[[New York Times]]}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.co.uk/books?id=3ofDt_8kyYcC&pg=PA223&lpg=PA223#v=onepage |title=Asian Heritage Management: Contexts, Concerns, and Prospects|editor= Kapila D. Silva|editor2= Neel Kamal Chapagain |page=223|publisher=Routledge |date= 2013 |isbn= 978-0-415-52054-6 }}</ref> [[Dosiero:Angkor Wat naga and guardian lion.JPG|eta|La restaŭrita kapo de naga serpento apud nerestaŭrita leonbildo en la komenco de vojo kiu kondukas al la enirejo de Angkor Ŭat. La kontrasto de restaŭritaj kaj nerestaŭritaj figuroj estas intenca. La ĉefa restaŭrado de la vojo estis dekomence iniciatita en la 1960-aj jaroj fare de la francoj.]] En 1992, reage al alvoko por helpo fare de [[Norodom Sihanuk]], Angkor Ŭat estis listigita en la [[Ruĝa Listo de Monda Heredaĵo|Listo de Monda Heredaĵo en Danĝero]] de UNESCO (poste forigita en 2004) kaj kiel [[Monda heredaĵo de Unesko]] kun alvoko fare de UNESCO al la internacia komunumo por savi Angkor.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=zIMECAAAQBAJ&pg=PA253#v=onepage|titolo=Cultural Heritage as Civilizing Mission: From Decay to Recovery|jaro=2015|eldoninto=Springer International|ISBN=978-3-319-13638-7|paĝo=253|redaktinto=Michael Falser}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=1miIRLRaLEoC&pg=PA290#v=onepage |title=Poverty Alleviation and Environmental Law|author= Albert Mumma|author2= Susan Smith |page=290 |publisher=ElgarOnline |isbn=978-1-78100-329-9 |year=2012}}</ref> Zonigado de la areo estis farita por protekti la Angkoran lokon en 1994,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.autoriteapsara.org/en/apsara/about_apsara/legal_texts/decree3.html|titolo=Royal Decree establishing Protected Cultural Zones|verko=APSARA}}</ref> La organizo APSARA estis establita en 1995 por protekti kaj administri la areon, kaj oni aprobis leĝon por protekti la kamboĝan heredon en 1996.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=1W6BWEWdJWQC&pg=PA123#v=onepage |title= Marketing Heritage: Archaeology and the Consumption of the Past|author= Yorke M. Rowan|author2= Uzi Baram |page=123 |publisher=AltaMira Press|date= 2004 |isbn=978-0-7591-0342-9 }}</ref><ref>{{Cite web|author=Hing Thoraxy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010303123306/http://www.lideekhmer.org.kh/publication_roundtable5.htm|archivedate=3a de marto 2001|url=http://www.lideekhmer.org.kh/publication_roundtable5.htm|title=Achievement of "APSARA|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2019-09-20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20010303123306/http://www.lideekhmer.org.kh/publication_roundtable5.htm|arkivdato=2001-03-03}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.lideekhmer.org.kh/publication_roundtable5.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-09-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20010303123306/http://www.lideekhmer.org.kh/publication_roundtable5.htm |arkivdato=2001-03-03 }}</ref> Pluraj landoj kiel Francio, Japanio kaj Ĉinio estas nuntempe engaĝiĝintaj en variaj konservoprojektoj de Angkor Ŭat. La Germana Apsara Konservoprojekto (GAK) estas laboranta por protekti la "devata"-ojn, kaj aliajn bareliefojn kiuj ornamas la templon, el damaĝo. La esplorado fare de la organizo trovis, ke ĉirkaŭ 20% el la "devata"-oj estas en tre malbona stato, ĉefe pro la natura erozio kaj deterioro de la ŝtono sed parte pro la dekomencaj restaŭrklopodoj.<ref>[http://ospiti.thunder.it/gacp German Apsara Conservation Project] En webarchive [https://web.archive.org/web/20050205015542/http://ospiti.thunder.it/gacp/] 5a de februaro 2005, Conservation, Risk Map, p. 2.</ref> Aliaj laboroj estas la reparo de falintaj sekcioj de la strukturo, kaj evito de pliaj detruoj: la okcidenta fasado de la supra nivelo, por ekzemplo, estis damaĝita pro la apogo de skafaldoj ekde 2002,<ref>{{Cite web |url=http://www.autoriteapsara.org/en/apsara/about_apsara/publication/yashodhara/yashodhara_6.html |archive-url=https://archive.is/20120526071420/http://www.autoriteapsara.org/en/apsara/about_apsara/publication/yashodhara/yashodhara_6.html |url-status=dead |archive-date=26a de majo 2012 |title=Infrastructures in Angkor Park |accessdate=25 April 2008 |work=Yashodhara no. 6: Januaro – Junio 2002 |publisher=APSARA Authority |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-09-20 |arkivurl=https://archive.is/20120526071420/http://www.autoriteapsara.org/en/apsara/about_apsara/publication/yashodhara/yashodhara_6.html |arkivdato=2012-05-26 }}</ref> sed japana teamo finkompletigis restaŭradon de la norda biblioteko de la ekstera enfermitejo en 2005.<ref>{{cite web |url=http://www.autoriteapsara.org/en/apsara/about_apsara/news/angkorvat_ceremony.html |title=The Completion of the Restoration Work of the Northern Library of Angkor Wat |accessdate=25a de aprilo 2008 |date=3 de junio 2005 |publisher=APSARA Authority |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-09-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080509092835/http://www.autoriteapsara.org/en/apsara/about_apsara/news/angkorvat_ceremony.html |arkivdato=2008-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080509092835/http://www.autoriteapsara.org/en/apsara/about_apsara/news/angkorvat_ceremony.html |archivedate=2008-05-09 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.autoriteapsara.org/en/apsara/about_apsara/news/angkorvat_ceremony.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-09-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080509092835/http://www.autoriteapsara.org/en/apsara/about_apsara/news/angkorvat_ceremony.html |arkivdato=2008-05-09 }}</ref> La Monda Fondaĵo por Monumentoj komencis konservadajn laborojn en la koridoro de la Laktomara Agitado en 2008 post kelkaj jaroj da studoj pri ties sanstato. La projekto restaŭris la tradician kmeran tegmentosistemon kaj forigis cementon uzitan en pli frua restaŭrklopodoj kio estis rezultanta en la fakto ke [[Efloresko|saloj eniris en la strukturon]] malantaŭ la bareliefo, diskolorigante kaj damaĝante la skulptitajn surfacojn. La ĉefa fazo de laboro finis en 2012, kaj la fina komponanto estis la instalado de pintiloj sur la tegmento de la koridoro en 2013. Oni trovis mikrobiajn biofilmojn kiuj estis deteriorante sabloŝtonon en Angkor Ŭat, Preah Ĥan, kaj Bajon kaj Okcidenta Prasat en Angkor. La dehidratigo - kaj radiad-rezistantaj filamentaj cianobakterioj povas produkti organikajn acidojn kiuj damaĝas la ŝtonon. Malhela filamenta fungo estis trovita en internaj kaj eksteraj montraĵoj de Preah Ĥan, dum la algoj de la genro ''Trentepohlia'' estis trovitaj nur en montraĵoj el ekstera, roz-makulita ŝtono en Preah Ĥan.<ref>{{Cite journal|title=Microbial biofilms on the sandstone monuments of the Angkor Wat Complex, Cambodia|journal=Current Microbiology|date=Feb 2012|pages=85–92|volume=64|author1=Gaylarde CC|author2=Rodríguez CH|author3=Navarro-Noya YE|author4=Ortega-Morales BO|doi=10.1007/s00284-011-0034-y|pmid=22006074|issue=2}}</ref> Ankaŭ oni faris kopiojn por anstataŭi kelkajn el la perditaj aŭ damaĝitaj skulptaĵoj.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-19279491|titolo=Restoring ancient monuments at Cambodia's Angkor Wat|aŭtoro=Guy De Launey|dato=21a de aŭgusto 2012|verkaĵo=BBC}}</ref> === Turismo === [[Dosiero:Statue in Cambodia.jpg|eta|Statuo de dio [[Viŝnu]], konata kiel ''Ta Reach'' sub la suda turo.]] Ekde la 1990-aj jaroj, Angkor Ŭat iĝis tre grava turisma destinejo. En 1993, estis nur 7,650 vizitantoj al la loko;<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.theguardian.com/world/2007/feb/25/travel.travelnews|titolo=Tourist invasion threatens to ruin glories of Angkor Wat|aŭtoro=Justine Smith|dato=25a de februaro 2007|verkaĵo=The Observer}}</ref> ĉirkaŭ 2004, la kalkuloj de la registaro montris, ke 561,000 eksterlandaj vizitantoj estis alvenintaj en la provinco Siem Reap tiun jaron, proksimume 50% el la eksterlandaj turistoj en Kamboĝon.<ref>{{cite web |url=http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 |title=Executive Summary from Jan–Dec 2005 |accessdate=25a de aprilo 2008 |work=Tourism of Cambodia |publisher=Statistics & Tourism Information Department, Ministry of Tourism of Cambodia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080413115411/http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 |archivedate=13a de aprilo 2008 |url-status=dead }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-09-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080413115411/http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 |arkivdato=2008-04-13 }}</ref> La kalkulo atingis ĉirkaŭ unu milionon en 2007,<ref>{{cite web |url=http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_book_2007.pdf |title=Tourism Statistics: Annual Report |page=60 |work=Ministry of Tourism }}</ref> kaj ĉirkaŭ du milionojn en 2012.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_2012.pdf|titolo=Tourism Annual Report 2012|verko=Ministry of Tourism}}</ref> Plej vizitis Angkor Ŭat, kiu ricevis ĉirkaŭ du milionojn de eksterlandaj turistoj en 2013.<ref>{{citation |url=http://www.phnompenhpost.com/business/ticket-sales-angkor-wat-exceed-2-million |title=Ticket sales at Angkor Wat exceed 2 million |work=[[The Phnom Penh Post]] |date= 21a de januaro 2015}}</ref> La loko estis administrita de la privata grupo SOKIMEX inter 1990 kaj 2016<ref>{{Cite web|last1=Vannak|first1=Chea|title=Ticket revenue at Angkor complex up 8 percent|url=https://www.khmertimeskh.com/50564897/ticket-revenue-at-angkor-complex-up-8-percent/|website=Khmer Times|accessdate=2a de majo 2019}}</ref>, kiu luprenis ĝin el la kamboĝa registaro. La alfluo de turistoj okazigis nur relative malmultan damaĝon, krom kelkajn [[grafitio]]jn; oni instalis ŝnurojn kaj lignajn ŝtupojn por protekti la bareliefojn kaj tegmentojn, respektive. Krome turismo havigis iome da aldona financo por eltenado — ĉar en 2000 proksimume 28% el la enspezoj de enirbiletoj en la tuta [[Angkor]] estis elspezita en la temploj — kvankam plej el la laboro estis farita de teamoj patronigitaj de eksterlandaj registaroj pli ol de la propraj kamboĝaj aŭtoritatoj.<ref>Tales of Asia, [http://www.talesofasia.com/cambodia-interviews-AC.htm Preserving Angkor: Intervjuo kun Ang Choulean (13a de oktobro 2000)]</ref> [[Dosiero:Awatdevatasupperlevel01.JPG|eta|300ra|[[Devata]]-oj en Angkor Ŭat.]] Ĉar Angkor Ŭat vidias grandan kreskon en turismo tra la jaroj, [[UNESCO]] kaj ties Internacia Kunordiga Komitato por la Konservo kaj Disvolvigo de la Historia Loko de Angkor (IKK), asocie kun reprezentantoj de la Reĝa Registaro kaj de APSARA, organizis seminariojn por studi la koncepton de "kultura turismo".<ref name="sciencedirect.com">{{Cite journal|doi=10.1016/j.annals.2006.06.004|title=Rethinking tourism in asia|date=2007|last1=Winter|first1=Tim|journal=Annals of Tourism Research|volume=34|pages=27–44}}</ref> En la deziro eviti komercan kaj amasan turismon, la seminarioj emfazis la gravon havigi altkvalitajn disponeblojn por gastigado kaj servoj por ke la kamboĝa registaro povu profiti ekonomie, sed ankaŭ aligante la riĉon de la kamboĝa kulturo.<ref name="sciencedirect.com"/> En 2001, tiu plibonigo rezultis en la koncepton de "Angkora Turismurbo" kiu estu disvolvigita rilate al la tradicia [[Kmera arkitekturo]], enhavas distrigajn kaj turismajn instalaĵojn, kaj havigas luksajn hotelojn kapablajn gastigi grandajn nombrojn de turistoj.<ref name="sciencedirect.com"/> La projekto disvolvigi tiajn grandajn turismajn [[gastejo]]jn trafis kritikon kaj el APSARA kaj el IKK, kiuj plendis, ke antaŭaj turismaj instalaĵoj de la areo estis malrespektantaj konstruregularojn kaj plej el tiuj projektoj havas eblon damaĝi pejzaĝajn trajtojn.<ref name="sciencedirect.com"/> Ankaŭ, la granda skalo de tiuj projektoj komencis minaci la kvaliton de akvo, akvelfluejoj kaj elektraj sistemoj de la apuda urbo.<ref name="sciencedirect.com"/> Oni notis, ke la alta frekvenco de turismo kaj pliiĝanta postulo de altkvalitaj gastejoj en la areo, kaj la disvolvigo de granda [[aŭtoŝoseo]], havis rektan efikon sur la subtera akvonivelo, konsekvence tuŝante la strukturan stabilecon de la temploj de Angkor Ŭat.<ref name="sciencedirect.com"/> Lokanoj de Siem Reap plendis ankaŭ ke la ĉarmo kaj etoso de ilia urbo estis malbonigita por allogi turismon.<ref name="sciencedirect.com"/> Ĉar tiu loka etoso estas ŝlosila komponanto de projektoj kiel la Angkora Turismurbo, la lokaj funkciuloj plue studas kiel sukcese aligi estontan turismon sen mortigi la lokajn valorojn kaj kulturon.<ref name="sciencedirect.com"/> En la Turisma Forumo de [[ASEAN]] de 2012, oni interkonsentis, ke [[Borobudur]] kaj Angkor Ŭat estu frataj urboj kaj iliaj provincoj frataj provincoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/01/13/borobudur-angkor-wat-become-sister-sites.html|titolo=Borobudur, Angkor Wat to become sister sites|dato=13a de januaro 2012}}</ref> == Notoj == {{Referencoj|3}} == Literaturo == * {{cite book | author=Albanese, Marilia |title=The Treasures of Angkor | location=Vercelli | publisher=White Star Publishers| date=2006 | type = Paperback | isbn=978-88-544-0117-4}} * Briggs, Lawrence Robert (1951, represita en 1999). ''The Ancient Khmer Empire''. White Lotus. {{ISBN|974-8434-93-1}}. * Forbes, Andrew; Henley, David (2011). ''Angkor, Eighth Wonder of the World''. Chiang Mai: Cognoscenti Books. ASIN B0085RYW0O * Freeman, Michael kaj Jacques, Claude (1999). ''Ancient Angkor''. River Books. {{ISBN|0-8348-0426-3}}. * Higham, Charles (2001). ''The Civilization of Angkor''. Phoenix. {{ISBN|1-84212-584-2}}. * Higham, Charles (2003). ''Early Cultures of Mainland Southeast Asia''. Art Media Resources. {{ISBN|1-58886-028-0}}. * Hing Thoraxy. Achievement of "APSARA": Problems and Resolutions in the Management of the Angkor Area. * {{cite book | author=Jessup, Helen Ibbitson | author2=Brukoff, Barry |title=Temples of Cambodia – The Heart of Angkor | location=Bangkok | publisher=River Books| date=2011 | type = Hardback | isbn=978-616-7339-10-8}} * Petrotchenko, Michel (2011). ''Focusing on the Angkor Temples: The Guidebook'', 383 paĝoj, Amarin Printing and Publishing, 2nd edition, {{ISBN|978-616-305-096-0}} * Ray, Nick (2002). ''Lonely Planet guide to Cambodia'' (4a eldono). {{ISBN|1-74059-111-9}}. == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Hinduismo|Budhismo}} {{Projektoj}} {{Artikolo voĉlegita}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Angkor Wat |revizio=916465025 }} [[Dosiero:Angkor-Vat West.jpg|centre|eta|600ra]] {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo}} [[Kategorio:Historio de Kamboĝo]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Kamboĝo]] [[Kategorio:Kmera imperio]] [[Kategorio:Hindia literaturo]] jqim3v6dpdlg7mxvmkjlgifhz9v0vae 0 246274 9367428 7996450 2026-05-06T01:42:18Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367428 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo= Araranguá | lando= Brazilo | statuso= Urbo | flago= Bandeira ararangua.jpg | blazono= Brasao ararangua.jpg | devizo= | patrono= | mapo= SantaCatarina_Municip_Ararangua.svg | bildo= | longitudo-gradoj=49 | longitudo-minutoj=29 | longitudo-sekundoj=09 | longitudo-direkto= U | latitudo-gradoj=28 | latitudo-minutoj=56 | latitudo-sekundoj=05 | latitudo-direkto= S | ŝtato=[[Sankta Katarino (Brazilo)|Sankta Katarino]] [[Dosiero:Bandeira de Santa Catarina.svg|25px]] | regiono= | mikroregiono= | provinco= | departemento= | arondismento= | distriktaro= | kantono= | distrikto= | fondo={{dato|3|aprilo|1880}} | registaro= | estro=Mariano Mazzuco | alto= 13 m | areo= 303,799 km² | loĝ= 57 119 [[IBGE]]/[[2007]] <ref name="IBGE_Pop_2007">{{cito|URL=http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/contagem2007/popmunic2007layoutTCU14112007.xls|Titolo=Estimativas - Contagem da População 2007|Eldonejo=[[IBGE]]|Alirdato=14-a de novembro|Alirjaro=2007}}</ref> | dens=205,5 | HDI= | interkom= | ĝemel= | horzono= UTC-3 | pk= 88900-000 | tel= 48 | aŭto= | kodo= | laŭ= | TTTejo=http://www.ararangua.net | }} '''Araranguá''' /araran'gŭa/ estas [[marbordo|marborda]] [[urbo]] kaj [[municipo]] de la [[subŝtato]] [[Sankta Katarino (Brazilo)|Sankta Katarino]] de [[Brazilo]], borde de la [[rivero]] Araranguá. Ĝi fondiĝis la {{daton|3|aprilo|1880}}. Ĝi havas 57.119 loĝantojn ([[2007]]). == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{pt}} [http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/contagem2007/popmunic2007layoutTCU14112007.xls Estimativas - Contagem da População 2007] * {{pt}} [http://www.ararangua.net Prefeitura de Araranguá]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{pt}} [http://www.sc.gov.br/portalturismo/Default.asp?CodMunicipio=234&Pag=1 Araranguá no portal turismo] * {{pt}} [http://www.sul-sc.com.br Sul-SC online] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170520022844/http://www.sul-sc.com.br/ |date=2017-05-20 }} {{DEFAŬLTORDIGO:Ararangua}} {{Metaŝablono en artikolo|Cito}} [[Kategorio:Municipoj de Sankta Katarino]] 6964oq1dbjxp4o7ebcrscuh47hq8ums 0 276828 9367204 9365917 2026-05-05T12:39:39Z Ziv 215355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Caravaggio 021.jpg]] → [[File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 9367204 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} <!--[[Dosiero:Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg|eta|140ra|maldekstre|<center>portreto de Caravaggio fare de ''Ottavio Leoni'']]--> [[Dosiero:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|eta|maldekstre|''"Abraham oferas Isaakon"'' de [[Caravaggio]].]] '''Michelangelo Merisi''' (laŭ la hejmloko de sia familio kutime mallonge nomata ''[[Caravaggio]]'', plennome esperantigite ''Mikelanĝelo Merisi da Karavaĝo''; naskiĝis la [[29-an de septembro]] [[1571]] en [[Milano]], [[Lombardio]]; mortis la [[18-an de julio]] [[1610]] en ''Porto Ercole'', parto de la komunumo [[Monte Argentario]] piede de samnoma monto) estis [[italio|itala]] [[pentristo]] de la frua [[baroko|baroka epoko]]. Li famiĝis per aparta realismo en siaj pentraĵoj, kaj de aĵoj kaj de homoj, fizike kaj emocie. Kune kun lia dumviva kolego kaj konkurento [[Annibale Carracci]] kaj pro sia drameca uzado de la lumo, li estas konsiderita la fondinto de la [[Romo|roma]] skolo de baroka pentrado.<ref> Vincenzio Fanti (1767). [https://books.google.es/books?id=_dROAAAAcAAJ&pg=PA21&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Descrizzione Completa di Tutto Ciò che Ritrovasi nella Galleria di Sua Altezza Giuseppe Wenceslao del S.R.I. Principe Regnante della Casa di Lichtenstein (itale).] Trattner. p. 21. </ref><ref>[https://www.gettyimages.it/detail/fotografie-di-cronaca/italian-painter-michelangelo-amerighi-da-fotografie-di-cronaca/2636291 "Italian Painter Michelangelo Amerighi da Caravaggio".] Gettyimages.it. Alirita la 29an de septembro de 2019. </ref><ref>[http://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=Caravaggio&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500115312 "Caravaggio, Michelangelo Merisi da (Italian painter, 1571–1610)".] Getty.edu. Alirita la 29an de septembro de 2019. </ref> Caravaggio uzis fizikan observadon kun spektakla uzado de ''[[chiaroscuro]]'' kio iĝis konata kiel [[tenebrismo]]. Li faris el tiu tekniko la dominantan stilan elementon, malheligante ombrojn kaj metante aĵojn en brilaj lokoj. Caravaggio forte esprimis krudajn momentojn kaj scenojn, ofte montrante violentajn luktojn, torturojn kaj mortojn. Li laboris rapide, uzante vivajn modelojn, sen uzado de desegnoj kaj laborante rekte sur la tolo. Lia influo sur la nova Baroka stilo kiu aperis el Manierismo estis tre forte. Tiu influo estas videbla rekte aŭ nerekte en la verkaro de [[Petro Paŭlo Rubens]], [[José de Ribera]], [[Gian Lorenzo Bernini]] kaj [[Rembrandt Harmenszoon van Rijn|Rembrandt]], kaj la artistoj de la venonta generacio kiuj estis sub liaj influoj estis nomitaj "Caravaggisti" aŭ "Caravagesques", same kiel tenebristoj aŭ "tenebrosi" ("ombristoj"). == Gravaj verkoj == <gallery> Dosiero:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|<center>ripozo dum la fuĝo al Egiptio (ĉ. 1595) Dosiero:The Lute Player-Caravaggio (Metropolitan Museum of Art).jpg|<center>la [[liutisto]] (1596) Dosiero:Medusa by Carvaggio.jpg|<center>[[Meduzo (mitologio)|Meduzo]] (1598) Dosiero:David and Goliath by Caravaggio.jpg|<center>Davido kun la kapo de [[Goliato]] (1600) Dosiero:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|<center>[[Amoro venkas ĉion]] (''Amor Vincit Omnia'', 1602/3) Dosiero:1602-3 Caravaggio,Supper at Emmaus National Gallery, London.jpg|<center>La vespermanĝo en Emaus (1602/3) Dosiero:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|<center>[[Sankta Mateo]] kaj la [[anĝelo]], 2-a versio (1602) Dosiero:Ecce Homo-Caravaggio (c. 1605).jpg|<center>Ecce Homo ("Jen homo", [[Pontio Pilato]] pledas por Jesuo, 1606) Dosiero:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Madonna of the Rosary - Google Art Project.jpg|<center>[[rozario|rozaria]] [[Sankta Maria|Maria]](1606-1607) Dosiero:Baco, por Caravaggio.jpg|<center>[[Bakĥo]] Dosiero:Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|<center>la morto de [[Sankta Maria|Maria]] Dosiero:Caravaggio incredulity.jpg|<center>la nekredema [[Sankta Tomaso|Tomaso]] Dosiero:The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|<center>la entombigo de Jesuo Dosiero:Michelangelo Caravaggio 038.jpg|<center>la [[krucumado|krucumo]] de [[Simono Petro]] Dosiero:Michelangelo Caravaggio 019.jpg|<center>''Canestra di frutta'' (korbo da fruktoj) Dosiero:Michelangelo Caravaggio 055 - color enhanced.jpg|<center>sankta familio kun [[Johano la Baptisto]] Dosiero:Michelangelo_Merisi_da_Caravaggio,_Saint_John_the_Baptist_(Youth_with_a_Ram)_(c._1602,_Yorck_Project).jpg|<center>la sankta [[Johano la Baptisto]] Dosiero:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|<center>la senkapigo de [[Johano la Baptisto]] Dosiero:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|<center>[[Maria Magdalena]] Dosiero:Michelangelo Caravaggio 065.jpg|<center>[[Narciso]] </gallery> == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.wga.hu/html/c/caravagg reta ekspozicio de ĉiuj verkoj (itale kaj angle)] * [http://www.thais.it/speciali/Caravaggio/vita%20e%20le%20opere.htm vivo kaj verko (itale)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120102201709/http://www.thais.it/speciali/Caravaggio/vita%20e%20le%20opere.htm |date=2012-01-02 }} * [http://www.argentario-almanacco.it/303_Caravaggio/303_de.html historio kaj mito: la morto de Caravaggios en Porto Ercole (germane] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121020155831/http://www.argentario-almanacco.it/303_Caravaggio/303_de.html |date=2012-10-20 }} [http://www.argentario-almanacco.it/303_Caravaggio/303_de.html kaj itale)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121020155831/http://www.argentario-almanacco.it/303_Caravaggio/303_de.html |date=2012-10-20 }} {{Ĝermo|arto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Caravaggio, Michelangelo Merisi da}} [[Kategorio:Italaj pentristoj]] [[Kategorio:Barokaj pentristoj]] qe5umao5kaz8faxxtwabwm8mwqfu4a4 0 277800 9367433 9266403 2026-05-06T02:28:22Z Filozofo 3592 Lingvaj plibonigoj 9367433 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Emilia Pardo Bazán - Calle Princesa, Madrid - 01.jpg|eta|240px|Monumento Emilia Pardo Bazán en Madrido.]] '''Emilia, grafino de PARDO BAZÁN''' (naskiĝis en [[Korunjo]] la [[16-an de septembro]] [[1851]] - mortis en [[Madrido]] la [[12-an de majo]] [[1921]]) estis [[Hispanio|hispana]] romanisto, gazetisto, eseisto, kaj kritikisto kiu enkondukis la [[naturalismo]]n en [[Hispanujo]]n. == Biografio == Fekunda verkisto, ŝi verkis kvardek unu romanojn, sep dramojn, du kuirlibrojn, pli ol 580 rakontojn kaj centoj da eseoj. Ŝi estis tre agema kaj oni povas diri ke ne estis publika ago en ŝia vivo en kiu ŝi ne partoprenis en unu formo aŭ alia. === Komenco === Ŝi estis filino de riĉa nobela galega familio en Hispanio. La patro estis la grafo José Pardo Bazán, titolo kiun ŝi heredis en 1890, kaj la patrino estis Amalia de la Rúa. Estis la patrino kiu instigis ŝin legi kaj je la aĝo de 9 jaroj ŝi jam komencis interesiĝi pri verkado. Krom la domo en la strato Tabernas, la familio posedis du aliajn loĝejojn, unu proksime al Sanŝenŝo (en la hispana Sanxenxo), vilaĝo de fiŝistoj, kaj la alia ekster La Coruña, en la ''Pazo de Meirás''. En la gepatra biblioteko ŝi havis aliron al multaj kaj diversaj legaĵoj. Ŝi deklaris, ke ŝiaj preferataj libroj tiam estis [[Don Quijote]], la [[Biblio]] kaj [[Iliado]]. En la domo de La Coruña ŝi ankaŭ legis la verkon ''La conquista de México'' (La venko de Meksikio) de [[Antonio de Solís y Ribadeneyra]] kaj ''Paralelaj Vivoj'' de [[Plutarĥo]]. Fascinis ŝin la libroj pri la [[franca revolucio]]. Kiam la familio iris al Madrido dum la vintroj, Emilia frekventis francan kolegion protektitan de la reĝa familio. Tie ŝi trovis enkondukon al la literaturaj verkoj de [[Jean de la Fontaine]] kaj [[Jean Racine]]. Kiam ŝi estis dek du jaraĝa la familio decidis resti en La Coruña dum la vintroj kaj tie ŝi studis kun privataj instruistoj. Ŝi fuĝis de la kutima ina edukado kaj rifuzis ludi pianon kaj preni muziklecionojn. Ŝi dediĉis sian tutan tempon al sia vera pasio kio estis la legado. Ŝi translokiĝis al Madrido en 1869, je la aĝo de 18, unu jaro post edziniĝi kun [[José Quiroga]]. Ankaŭ ŝiaj gepatroj translokiĝis al Madrido kiam [[José Pardo]] estis nomita parlamentano, sed tiu baldaŭ seniluziiĝis pri [[politiko]] kaj la tuta familio foriris al [[Francio]]. Ili vojaĝis tra Eŭropo ([[Anglujo]], [[Francujo]], [[Germanujo]]) kaj Emilia lernis la [[angla]]n kaj [[germana]]n. Diligenta leganto de la hispanaj klasikuloj ŝi ankaŭ interesiĝis pri literaturaj novaĵoj el eksterlando kaj ŝi fariĝis konata kiel verkisto per ''Studo kritika pri la verkoj de pastro Feijoo'' (1876), per kio ŝi gajnis premion konkurante en tiu konkuro kun [[Concepción Arenal]]. En la sama jaro naskiĝis ŝia unua filo al kiu ŝi dediĉis libro de poemoj kun la titolo ''Jaime'', eldonita de [[Francisco Giner de los Ríos]]. En 1879, samtempe kun la naskiĝo de ŝia unua filino Blanca, ŝi publikigis ŝian unuan romanon [[Pascual López]], autobiografio de medicinstudento kiu estas influita de la legado de [[Pedro Antonio de Alarcón]] kaj de [[Juan Valera]]. En tiuj verkoj ŝi ankoraŭ ne havis la stilon kiu evidentiĝos en la venonta jardeko. Per ''Un viaje de novios'' (1881), publikigita en la jaro en kiu naskiĝis ŝia lasta filino Carmen, kaj per la verko ''La tribuna'' (1882), komencis ŝia evoluo al nuancita [[naturalismo]]. === Matureco === En 1882 en la gazeto ''La Época'', ŝi komencis publikigon de serio da artikoloj pri [[Émile Zola]] kaj la eksperimenta romano. Tiuj artikoloj estis poste kompilitaj en volumo ''La cuestión palpitante'' (1883), kio estis taksita kiel unu de la ĉefaj impetoj al la naturalismo en Hispanujo. Tiu libro kaŭzis grandan skandalon tiel ke ŝia edzo hororigita pro la situacio postulis ke ŝi ĉesu verki kaj publike malagnosku ŝiajn verkojn. Ŝi ne faris tion, sed kontraŭe decidis separiĝi de ŝia edzo du jarojn poste en [[1884]]. En tiu jaro ŝi publikigis ''La ama joven'', kiu temis pri geedzaj krizoj. [[Benito Pérez Galdós]], kiu tiam estis proksime al naturalismo, komencis amrilaton kun ŝi kio daŭris pli ol dudek jaroj. Spite de tio, ŝi perfidis lin per fulminaj amrilatoj kun junuloj kiel [[Lázaro Galdiano]] kaj [[Narcís Oller]], pri kio ŝi estis pardonita. La naturalismo de Pardo Bazán, kiel tiu de Galdós, spegulante la ideologiajn literaturajn principojn de Zola, emfazis la rilaton de la franca skolo kun la hispana kaj eŭropa realisma tradicio, kio neniam abomenis ĝian [[katolikismo]]n eĉ se ĝi agnoskis la ideologiajn bazojn de la socia kaj [[darvinisma determinismo]]. De ŝiaj eseaj verkoj notindas ''La revolución y la novela en Rusia'' (1887), ''Polémicas y estudios literarios'' (1892) kaj ''La literatura francesa moderna'' (1910), en kiu ŝi notigas la novaĵojn de la jarcentofino en Eŭropo. La naturalisma metodo atingis la pinton en ''Los pazos de Ulloa'' (1886-1887), ŝia majstroverko, kortuŝa pentraĵo de la dekadenco de la kampara galega mondo kaj de la aristokratio, temoj daŭrigitaj en ''La madre naturaleza'' (1887), fikcia naturalisma rakonto kio kontraŭe al la verkoj de [[José María de Pereda]], demonstras ke la instinktoj kondukas al peko. En 1888 ŝi vizitis en [[Venecio]] la [[Karlismo|karlistan]] pretendanton al la hispana trono; la artikoloj kiujn ŝi skribis pri tio kontribuis al la fortranĉo de [[Karlismo]]. La verkoj ''Insolación'' (1889) kaj ''Morriña'' (1889) demonstras naturalistajn ideologion kaj [[estetiko]]n. Poste en [[1890]] je la tempo de la morto de ŝia patro pligraviĝadis [[simbolismo]] kaj [[spiritismo]], kio evidentiĝis en ''Una cristiana'' (1890), ''La prueba'' (1890), ''La piedra angular'' (1891), ''La quimera (1905) kaj ''Dulce sueño'' (1911). La sama evoluo montriĝas en ŝiaj rakontoj kaj raportoj kolektitaj en ''Cuentos de la tierra'' (1888), ''Cuentos escogidos'' (1891),''Cuentos de Marineda'' (1892), ''Cuentos sacroprofanos'' (1899), kaj aliaj. Emilia Pardo Bazán uzis la heredaĵon de ŝia patro por krei revuon por kiu nur ŝi sole verkis, ''El Nuevo Teatro Crítico'', nomo kiu elvokas la verkon de [[Benito Jerónimo Feijoo]]. En ''Una Cristiana'' kaj ''La Prueba'', de 1890, ŝi ŝajnas komenci polemikojn tra la fikcio kun kelkaj de ŝiaj moralaj kontraŭuloj, kiel [[Padre Coloma]], kaj [[Menéndez Pelayo y Pereda]]. La malsamaĝo de amantoj, la interligo de parencaj amoj kaj devoj, kaj religia remorso pruvas en ambaŭ romanoj ke la verkistino pli konsideris la publikan opinion ol oni supozas. ''Adán y Eva'', kiu entenas la romanojn ''Memorias de un solterón'' (1891) kaj ''Doña Milagros'' (1894), ŝajnas la pravigo de la amrilato kun [[Galdós]]. Sed en ''La Quimera'' (1895) ŝi revenis al la ŝablono por skizi Madridon polvoplenan, flirteman kaj subaĉeteman. Ŝi havis mallongan pasian rilaton kun profesoro de hispana literaturo. Ŝi fundis kaj direktis en [[1892]] la publikaĵon ''La Biblioteca de la mujer'' (La biblioteko de la virino). Ŝi partoprenis en kongresoj kiel la Pedagogia Kongreso kie ŝi denuncis la malegalecon de edukado inter viroj kaj virinoj. Kvankam ŝi konsciis pri seksismo en intelektulaj cirkloj ŝi proponis [[Concepción Arenal]] al la Reĝa Akademio de la Lingvo, sed la propono estis malakceptata; oni ankaŭ ne akceptis [[Gertrudis Gómez de Avellaneda]], ankaŭ ŝi mem estis malakceptata trifoje, en 1889, en 1892 kaj en 1912. Sed en [[1906]] ŝi sukcesis esti la unua virino kiu prezidis en la literatura sekcio de la [[Ateneo de Madrid]] (kultura institucio) kaj la unua virino kiu okupis katedron de novlatinaj literaturoj en la Centra Universitato de Madrid kvankam nur unu studento estis en ŝia klaso. La riĉa verkaro de Emilia Pardo Bazán inkluzivas ankaŭ vojaĝlibrojn (por Francujo kaj Germanujo 1889; Por ''Hispanujo pitoreska'', 1895) kaj la biografiojn (''San Francisco de Asís'', 1882 [[Sankta Francisko el Asizo]]; [[Hernán Cortés]], 1914). La erudito [[Varela Jácome]] malkovris neeldonitan romanon: ''Selva'' == Verkoj == * ''La tribuna'' (1882) estas frua romano per kiu la aŭtorino jam enkondukiĝas al [[Naturalismo]]. La [[ĉefrolulo]] estas laboristino kiu dediĉas sin al legado en tabakfabriko de libroj kaj ĵurnaloj kiel distro al la laboristantaj laboristinoj. Kiel la plej klera inter la laboristinoj, ŝi estras la laboristajn konfliktojn kaj interesiĝas kaj interesigas la kolegojn al socipolitika movado. Pro tio ŝi suferas la malfavoron de la dungistaro kaj spertas malfacilaĵojn en sia vivo. Tiele ŝia vivo estas influita de la kondiĉoj de la medio: luktado kontraŭ la viv- kaj laborkondiĉoj, kio estas unu el la ĉefaj trajtoj de la naturalismo en [[romano]]. Krome tiu romano estas unu el la unuaj kiuj prezentas en Hispanio detalan priskribon pri kia estas la vivo kaj laboro en fabrikoj kaj la kondiĉoj de laboristoj. * ''Los pazos de Ulloa'' (La palacoj de Ulloa) (1886-1887), ŝia majstroverko, estas kortuŝa pentraĵo de la dekadenco de la kampara galega mondo kaj de la aristokratio kiel medio kie kiel sekvo de la naturalismo homoj ne kapablas vivi laŭ natura kaj ordigita maniero, sed laŭ mezepokajn perfrotajn vivkondiĉojn sub la arbitra aŭtoritareco de la senjoro de Ulloa [ujOa]. La konflikto aperas ĉefe kiam en tiu sovaĝeca medio falas la sinjorino urbodevena kiu edziniĝas al la brutala nobelo; la kompano de rafinita pastro ne nur ne helpas la sinjorinon, sed eĉ komplikas la situacion. * ''Insolación'' ([[Sunfrapo]]) (1889) estas moderna verko kie aperas virino kiu ĝuas popularan feston kie suno, manĝo kaj drinkado kontribuas al la ĥaosa situacio. === Romanoj === * Pascual López (1879). * Un viaje de novios (1881). * La tribuna (1882). * El Cisne de Vilamorta (1885) * La dama joven (1885). Novela corta * Bucólica (1885). Novela corta * Los pazos de Ulloa (1886-1887). * La madre naturaleza (1887). * Insolación (1889). * Morriña (1889). * Una cristiana (1890). * La prueba (1890). * La piedra angular (1891). * La quimera (1905). * Dulce dueño (1911). * De mi tierra (1888). * Cuentos escogidos (1891). * Cuentos de Marineda (1892).. * El tesoro de Gastón (1897). * El encaje roto (1897). * Cuentos sacroprofanos (1899). * La rosa (1899). * La gota de sangre (1911). Novelo * Belcebú (dato nekonata). Novelo * La sierpe (dato nekonata). Novelo * Cada uno... (dato nekonata). Novelo === Eseoj kaj Kritikoj === * Estudio crítico de las obras del padre Feijoo (1876). * Los poetas épicos cristianos (1895). * La cuestión palpitante (1883). * La revolución y la novela en Rusia (1887). * Nuevo Teatro Crítico (1891-1892). * Polémicas y estudios literarios (1892). * Lecciones de literatura (1906) * La literatura francesa moderna (1910). * La cocina española antigua (1913). * Porvenir de la literatura después de la guerra (1917). === Vojaĝlibroj === * Al pie de la torre Eiffel (1889), * Por Francia y por Alemania, 1889. * Por la España pintoresca, 1895. * Por la Europa católica (1905). === Biografioj === * San Francisco de Asís, 1882. * Hernán Cortés y sus hazañas, 1914. === Poezio === * Jaime (1876) {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Pardo Bazan, Emilia}} [[Kategorio:Hispanaj verkistoj]] [[Kategorio:Hispana literaturo de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Verkistinoj]] 6n4g1s3q2zowb7cpwpghka7b2zicq4d 0 281428 9367391 8212086 2026-05-05T23:16:57Z ThomasPusch 1869 /* Vidu ankaŭ */ 9367391 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Proposed Armenian state in Asia Minor.png|eta|300px|Granda Armenio]] [[Dosiero:Proportions des populations en Asie Mineure statistique officielle d1914.png|eta|250px|]] [[Dosiero:United_Armenia.png|alternative=United Armenia.png|eta|Granda Armenio]] '''Granda Armenio'''<ref>En tiu-ĉi teksto temas nur pri la situacio de ekde la 20-a jarcento, sed la nomo granda Armenio, kontraste al kompreneble [[malgranda Armenio]], jam ekzistis ekde la [[antikva epoko]]. Pli pri tio en la artikolo [[reĝlando Armenio]].</ref> aŭ '''Unuiĝinta Armenio''', estas pretendata ŝtato de la [[armenoj]] de [[Rusio]] kaj [[Turkio]], kiu estis jure skribita en la [[Traktato de Sèvres]] [[1920]], per kiu la [[Otomana Imperio]] kaj la Aliancitoj serĉis la pacon, kaj en verdikto de la [[Usono|usona]] [[prezidento]], kiu fiksis la limojn de la ŝtato, sed ĝi neniam efektiviĝis. La rusa registaro de [[Armenio]] restis sub la gvido de nacia konsilio en [[1917]]. Estis formata [[Transkaŭkaza Federacia Demokratia Respubliko]] ene de Rusio, en kiu aliĝis Armenio, [[Kartvelio]] kaj [[Azerbajĝano]]. En [[marto]] [[1918]] la [[Traktato de Brest-Litovsk]], per kiu Rusio forlasis la militon, cedante al la [[Otomana Imperio]] la distriktojn [[Batumi]], [[Kars]] kaj [[Ardahan]]. Transkaŭkazio ne akceptis la cedadon de tiuj teritorioj ĉar ili apartenis al ĝia jurisdikcio kaj la [[22-a de aprilo]] [[1918]] deklaris la sendependiĝon disde Rusio. Sed la turkoj okupis la ceditajn teritoriojn kaj eĉ avancis cele al [[Azerbajĝano]]. Armenio akuzis la Federacion pri nehelpado, ĉar la azera registaro de [[Ganĝa]] eĉ alianciĝis kun la turkoj por batali kontraŭ la komunistoj de [[Bakuo]]. [[Armenio]] forlasis la federacion la 22-a de majo 1918 kaj post malmultaj horoj tion ankaŭ faris [[Kartvelio]]. La federacio oficiale disiĝis la [[26-a de majo]] [[1918]] kaj pro tio naskiĝis la [[Armena Demokratia Respubliko]], sendependa kaj suverena. Pro la turka malvenko en la [[milito]] kaj post la [[armistico de Mudros]] (la [[30-a de oktobro]] 1918) la [[britoj]] alvenis kaj okupis la regionon, favorigante la armenojn al kiuj ili liveris Kars kaj Ardahan, forprenitaj al la turkoj (meze de [[1919]]). Ekde tiu momento la armenoj loĝantaj en Turkio (en kies regionoj la brita armeo povis operaci) kaj la armenoj loĝantaj en [[Armenio]] kreis kunigitan delegacion por la pacaj konversacioj, kun la celo reunuigi la armenajn teritoriojn aŭ de armena loĝantaro en unusola ŝtato kiu estus nomata '''Granda Armenio''' La traktato de Sèvres (1920) konfirmis la juran agnoskadon de tiu ŝtato, sed la turkaj naciistoj ribeliĝis kaj avancis al la armenaj teritorioj de Orienta [[Anatolio]], finfine penetrante la teritorion de la [[Armena Demokratia Respubliko]]. [[Armenio]] tiam suferis la samtempan invadon de [[Azerbajĝano]], kie la komunistoj atingis la landan regadon, kaj agadis laŭ la turkoj. En [[septembro]] Armenio devis rezigni pri gravaj teritorioj en la oriento favore al Azerbajĝano, kun la intenco nur militi kontraŭ la turkoj. Sed malgraŭ ĉio la turkoj daŭre avancis kaj prenis al Aleksandropolo aŭ [[Gyumri]] (Gumru) je la jarfino, per la subskribo de la Traktato de Aleksandropolo kiu metis finon al la milito kaj al la armena revo. Kars, Ardahan kaj ĉiuj armenaj distriktoj de Anatolio kiuj per la [[Traktato de Sèvres]] estis donitaj al Armenio (teritorioj sub Turka regado), kio helpis kun la perdo de la teritorioj de [[sjuniko|Zangezur]] ([[Lago Sevan]]) kaj [[Montara Karabaĥo]] antaŭ [[Azerbajĝano]] kaj la kreado per turka apogo kaj sub la influo de Azerbajĝano, la Soveta [[Respubliko]] [[Naĥiĉevano]], kio multe malpliigis la armenan teritorion. La verdikto de la usona prezidanto pri la landlimoj de la Granda Armenio neniam efektiviĝis ĉar ili estis proklamitaj post la okupado fare de la turkoj de tiuj regionoj. La [[Vaspurakana reĝlando]] estis historie la unua kaj plej granda provinco de Granda Armenio. == Vidu ankaŭ == * [[Reĝlando Armenio]] * [[Armena genocido]] == Notoj == {{Referencoj}} {{Portalo Kaŭkazio}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Historio de la Rusia Imperio]] [[Kategorio:Historio de Armenio]] [[Kategorio:Geografio de Armenio]] [[Kategorio:Geografio de Rusio]] [[Kategorio:Iredentismo]] [[Kategorio:Mezoriento]] [[Kategorio:Armena naciismo]] a7k7z7c6rebiqu62kztfapg3ttoau7p 0 281471 9367393 9367117 2026-05-05T23:18:11Z ThomasPusch 1869 /* Etimologio */ 9367393 wikitext text/x-wiki {{TemasPri|regiono de Armenio|[[Armaviro (apartigilo)]]}} {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |lando = Armenio |ĉefurbo = [[Armaviro (urbo)|Armaviro]] |regiono-ISO = AM-AV |mapo lokumilo = iso |kodo = AM-AV |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |mapligilo = jes |zomo = 8 }} '''Armaviro''' ({{lang-hy|Արմավիր}}, estas provinco en la okcidenta parto de [[Armenio]]. Situante en la [[Ararat-ebenaĵo]] dominita de la [[Ararato|monto Ararato]] de la sudo kaj la [[Aragaco|monto Aragaco]] de la nordo, la provinca ĉefurbo estas la urbo [[Armaviro (urbo)|Armaviro]] dum la plej granda urbo estas [[Eĉmiadzin]]. La provinco dividas 72&nbsp;km da landlimon kun [[Turkio]] sude kaj okcidente. La provinco estas hejmo de la spirita centro de la [[Armena naciismo|armena nacio]]; la [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]] de la [[Armena Apostola Eklezio]]. Ĝi estas la sidejo de la [[Katolikoso de Armenio|Katolikoso de Ĉiuj Armenoj]]. La provinco estas nomita laŭ la praa urbo [[Armavir (antikva urbo)|Armavir]] fondita en 331 a.K. La provinco ankaŭ estas la loko de la decida [[Batalo de Sardarapat]] en 1918, kiu rezultigis la fondon de la [[Armena Respubliko (1918-1920)|Respubliko Armenio]]. La batalo estas vidata kiel kerna historia evento ne nur haltigante la turkan antaŭeniĝon en la reston de Armenio sed ankaŭ malhelpante la kompletan detruon de la armena nacio. La [[nuklea centralo Mecamoro]] ankaŭ situas en la provinco Armaviro proksime al la urbo [[Mecamoro]]. La [[Internacia Flughaveno Zvartnoco|Internacia Flughaveno Zvartnoco-Erevano]] situas proksime al la vilaĝo Parakar en la provinco Armaviro okcidente de Erevano. == Etimologio == [[Dosiero:Armenian Ancient capital Armavir, Armenian godness Anahit's temple ruins - panoramio.jpg|250ra|eta|Restaĵoj de la arkeologia ejo de la antikva Armaviro]] La provinco estas nomita laŭ la pratempa urbo [[Armavir (antikva urbo)|Armaviro]], unu el la 13 historiaj ĉefurboj de la antikva [[Reĝlando Armenio]]. Laŭ [[Moseo de Ĥoreno]], praa Armavir estis konstruita de Aramajis; la nepo de [[Hajko (Armenio)|Hajko]], kiu transloĝiĝis de [[Tarono]] al la [[Ararat-ebenaĵo]]. == Geografio == [[Dosiero:Մեծամոր լիճ, Ակնա լիճ (2).JPG|eta|maldekstre|250ra| [[Lago Ajger]], [[Aknaliĝ]]]] Armaviro havas areon de 1.242&nbsp;km ² (4,2% de areo de Armenio) igante ĝin la plej malgranda provinco de la lando laŭ la totala areo. Ĝi limas kun la turkaj provincoj [[Provinco Kars|Kars]] okcidente kaj [[Provinco Iğdır|Iğdır]] sude, kun longeco de 130,5&nbsp;km limo, kie rivero [[Aras]] apartigas Armenion de Turkio. Enlande ĝi limas kun la provinco [[Aragacotno]] norde, la provinco [[Ararato (provinco)|Ararato]] oriente kaj la ĉefurbo [[Erevano]] nordoriente. Historie la nuna teritorio de la provinco ĉefe okupas la kantonon ''Aragacotno'' , kune kun malgrandaj partoj de la kantonoj ''Arŝarunik'' kaj ''Masjacotno'' de la provinco [[Ajrarato]] de [[Antikva Armenio]]. La provinco tute situas en la koro de la [[Ararat-ebenaĵo]], ĉefe konsistanta el agrikulturaj teroj, kun averaĝa alteco de 850 metroj super la marnivelo, kun iuj ebenaĵoj atingantaj ĝis 1.200 metroj. La rivero Mecamoro (ankaŭ konata kiel Sevjur-rivero) estas la nura rivero kiu originas de la provinco. La malgranda lago Ajger situanta proksime al la vilaĝo [[Aknaliĝ]] ({{l-hy|Ակնալիճ}}), estas inter la malmultaj akvaj surfacoj de la provinco. Provinco Armaviro estas karakterizita per seka kontinenta klimato, kun varmaj someroj kaj iom malvarmaj vintroj. == Historio == [[Dosiero:Վիշապաքար.JPG|eta|maldekstra|Starantaj falusformaj ŝtonoj en la [[fortikaĵo Mecamoro]] de la 5a jarmilo antaŭ Kristo]] La teritorio de antikva Armaviro estis loĝata ekde la 5-a jarmilo antaŭ nia erao. Multaj lokoj inkluzive de la [[Fortikaĵo Mecamoro|kastelo Mecamoro]], monteto Ŝreŝ kaj monteto Moĥrablur devenas de la neolitika periodo. La antikva urarta setlejo de [[Argiŝtiĥinili]] estis fondita en 776 aK fare de reĝo [[Argiŝti la 1-a]]. Unu el la plej malnovaj skribaj registroj pri la regiono estis trovita en la surskriboj lasitaj de la urarta reĝo Rusa la 2-a (685–645 a.K.).Oni kredas ke la urbo Eĉmiadzin (oficiale Vagharŝapat) estis fondita fare de reĝo [[Rusa la 2-a]] en 685 a.K kiel ''Kuarlini''. [[Dosiero:ArgishtihiniliWalls02.jpg|eta|Rekonstruitaj muroj de [[Argiŝtiĥinili]]]] Laŭ Moseo de Ĥoreno, la teritorioj de la nuntempa provinco Armaviro ĉefe okupas la centran parton de la historia provinco [[Ajrarato]] en la centro de la [[Armena Altebenaĵo]]. Ĝi enhavas partojn de la kantono ''Aragacotno'' kune kun malgrandaj partoj de la ''Arŝarunik'' kaj ''Masjacotno''. La teritorio estis inter la plej gravaj regionoj de [[antikva Armenio]] ekde la periodo de la reĝlando [[Urarto]]. Ĝia strategia graveco signife kreskis kun la establado de la [[Reĝlando Armenio]] en 331 a.K. de la [[orontidoj]]. [[Dosiero:Արմավիրի բլուր.jpg|eta|250ra|La setlejo de la antikva urbo Armaviro]] Tri el la historiaj ĉefurboj de Armenio situas en nuntempa Armaviro. La antikva urbo Armavir fariĝis ĉefurbo en 331 a.K. ĝis 210 a.K. Ĝi estis anstataŭigita de la proksima urbo [[Jervandaŝat]] kiu restis kiel la ĉefurbo de la reĝlando ĝis 176 a.K., sub la regado de la [[artaksia dinastio]]. Inter 120 kaj 330 p.K., la ĉefurbo de la reĝlando estis la urbo [[Eĉmiadzin|Vagharŝapat]] sub la [[Arsakida Dinastio|arsakida dinastio]]. Post la kristanigo de Armenio en 301, Vagharŝapat fariĝis la spirita centro de la armenoj tutmonde. En 405, [[Mesrop Maŝtoc]] enkondukis la nove kreitan [[Armena alfabeto|armenan alfabeton]] al la armenoj en Vagharŝapat. Post la falo de la [[Reĝlando Armenio]] en 428, la regiono fariĝis parto de la [[Sasanida Imperio]] de [[Persa Imperio|Persio]] ĝis la [[araba konkero de Armenio]] meze de la 7-a jarcento. [[Dosiero:Targmanchats Vank Aigeshat.JPG|eta|maldekstra|altdekstre|Ruinoj de la monaĥejo Targmanĉac, 6a-7a jarcentoj]] Antaŭ la fino de la 9-a jarcento, la regiono iĝis parto de la nove establita [[Bagratida Armenio]]. Inter la 11-a kaj 15-a jarcentoj, la regiono suferis respektive pro la invadoj de [[selĝukoj]], [[mongoloj]], [[ak-kojunlo]]j kaj [[kara-kojunlo]]j. Tamen la urbo Vagharŝapat restarigis sian gravecon en 1441 kiam la sidejo de la [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin|Armena Katolikosejo]] estis transdonita de la [[Armena reĝlando en Kilikio|kilikia]] urbo [[Siso]] al [[Eĉmiadzin]]. Komence de la 16-a jarcento, la teritorio de nuntempa Armaviro iĝis parto de la ''Erivan Beglarbegi'' ene de la [[Safavidoj|Safavida]] Irano. Dum la unua duono de la 18-a jarcento, la teritorio fariĝis parto de la [[Ĥanato de Erevano]] sub la regado de la [[afŝaridoj]] kaj poste de la [[kaĝaroj]] de Irano. Ĝi restis sub la persa regado ĝis 1827-1828, kiam [[Orienta Armenio]] estis cedita de la [[Rusia Imperio|Rusa Imperio]] kiel rezulto de la [[Rusa-persa milito (1826–1828)|Rusa-Persa Milito]] de 1826–28 kaj la subskribo de la [[Traktato de Turkmenĉajo]]. [[Dosiero:Sardarabad Memorial.jpg|eta|La memorejo de Sardarapat dediĉita al la armena venko dum la [[Batalo de Sardarapat]] proksime al Araks]] Post la falo de la Rusa Imperio en 1917, la otomana armeo intencis frapi Armenion kaj kapti la rusan Transkaŭkazion kaj la naftoputojn de [[Bakuo]]. En majo 1918, la otomanaj trupoj atakis orientan Armenion en 3 frontoj. Ĉe la norda fronto, la otomanoj atingis Karakilisa (nuntempe [[Vanadzor]]) la 20-an de majo preskaŭ sen rezisto. La dua fronto estis tra la urbo [[Aparan]] dum la tria kaj plej granda fronto estis tra la urbo [[Batalo de Sardarapat|Sardarapato]] (nuntempe Araks) en la regiono Armavir. La 21-an de majo, la taĉmento de ''Zihni Bejo'' venkis armenan unuon kiu konsistis el 600 infanterianoj kaj 250 kavalerianoj, kaj poste transprenis Sardarapaton. Poste, la otomanaj trupoj avancis direkte al la vilaĝo de Jeghegnut. La armena ofensivo gvidita de Daniel Bek-Pirumjan kaj [[Movses Silikjan]] estis lanĉita la 22-an de majo. Rezulte de la decidaj armenaj venkoj super la turkoj sur la 3 frontoj de [[Batalo de Sardarapat|Sardarapat]], [[Batalo de Aparan|Aparan]] kaj [[Batalo de Karakilisa|Karakilisa]], la regiono Armaviro fariĝis parto de la [[Armena Demokratia Respubliko|sendependa Armenio]] antaŭ la fino de majo 1918. Post 2 jaroj da mallonga sendependeco, Armenio fariĝis parto de [[Sovetunio]] en decembro 1920. De 1930 ĝis 1995, nuntempa Armaviro estis dividita en 3 rajojn ene de la [[Armena Soveta Socialisma Respubliko|Armena SSR]]: ''Bagramjan-rajono'' , ''Hoktemberjan-rajono'' , kaj ''Eĉmiadzin-rajono''. Kun la teritoria administracia reformo de 1995, la 3 rajonoj kunfandiĝis por formi la provincon Armaviro. == Demografio == === Loĝantaro === [[Dosiero:Yervandashat.JPG|eta|La vilaĝo Jervandaŝat, malantaŭ ĝi troviĝas la setlejo de samnoma antikva urbo, iama ĉefurbo de Armenio]] Laŭ la oficiala censo de 2011, Armaviro havas loĝantaron de 265.770 (130.078 viroj kaj 135.692 virinoj), formante ĉirkaŭ 8.8% de la tuta loĝantaro de Armenio. La urba loĝantaro estas 85.050 (32%) kaj la kampara estas 180.720 (68%). La provinco havas 3 urbajn kaj 94 kamparajn komunumojn. La plej granda urba komunumo estas la urbo Vagharŝapat ([[Eĉmiadzin]]), kun 46.540 loĝantoj. La aliaj urbaj centroj estas [[Armaviro (urbo)|Armaviro]] kaj [[Mecamoro]]. Kun 5 584 loĝantoj, la vilaĝo Parakar estas la plej granda kampara komunumo Armavir. === Etnoj kaj religio === [[Dosiero:Armavir, Surp Narek.jpg|eta|maldekstra|Katedralo Sankta Gregorio de Narek]] [[Dosiero:Jezida templo en aknaliĉo.jpg|maldekstre|eta|Jezida templo de Aknaliĝ]] La plimulto de la loĝantaro de la provinco Armaviro estas etnaj armenoj, kiuj apartenas al la [[Armena Apostola Eklezio]]. La reguliga korpo de la eklezio estas la [[Diocezo de Armavir]], estrita de episkopo Sion Adamjan. La Katedralo Sankta Gregorio de Narek en la urbo [[Armaviro (urbo)|Armaviro]] estas la sidejo de la diocezo<ref name="new_temple_ezidipress">{{Citaĵo el la reto |url=http://ezidipress.com/en/new-temple-in-armenia-laying-of-foundation-stone-to-start-in-september/ |titolo="New Temple In Armenia: Laying Of Foundation Stone To Start In September", EzidiPress.com, 2015-08-14 |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20201024110713/http://www.ezidipress.com/en/new-temple-in-armenia-laying-of-foundation-stone-to-start-in-september/ |arkivdato=2020-10-24 }}</ref><ref>[http://www.eurasianet.org/node/79546 Armenia to House World’s Largest Yazidi Temple]</ref>. Tamen, estas signifa nombro de [[jezidoj]] en Armaviro entute ĉirkaŭ 17,000 homoj, ĉefe en la vilaĝoj [[Zartonk]], [[Jerasĥahun]], [[Nalbandjan]], [[Jeghegnut]], [[Artaŝar]], Nor Artagers kaj la malgranda vilaĝo Ferik, kie la jezidoj formas la plimulton. La vilaĝo [[Aknaliĝ]] estas la loko de du [[Jezidoj en Armenio|jezidaj]] temploj en Armenio: unu malgranda kaj la alia ĵuskonstruita, [[Quba Mere Diwane]], la plej granda en la mondo. La vilaĝo Nor Artagers ankaŭ estas hejmo de malgranda [[Asirianoj en Armenio|asiria]] komunumo entute ĉirkaŭ 260 homoj. Ili apartenas al la [[Asiria Eklezio de la Oriento]]<ref>{{Cite web |url=http://armavir.mtaes.am/AP/ |title=The ethnic minorities of Armavir Province |access-date=2015-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923145623/http://armavir.mtaes.am/AP/ |archive-date=2015-09-23 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150923145623/http://armavir.mtaes.am/AP/ |arkivdato=2015-09-23 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150923145623/http://armavir.mtaes.am/AP/ |date=2015-09-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://armavir.mtaes.am/AP/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150923145623/http://armavir.mtaes.am/AP/ |arkivdato=2015-09-23 }}</ref>. == Kulturo == [[Dosiero:Վաչէ և Թամար Մանուկյան մատենադարանը Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում.jpg|eta|Manuskriptejo Vaĉe kaj Tamar Manukjan]] [[Dosiero:Musaler.jpg|eta|Memorejo de la rezisto de [[Musa Dagh]]]] Armaviro estas inter la plej riĉaj kulturaj centroj de la Respubliko Armenio. La urbaj setlejoj de la provinco gastigas kulturajn palacojn kaj ankaŭ multajn publikajn bibliotekojn. Tamen, dum la sovetia periodo, estis 98 publikaj bibliotekoj en Armaviro kun nur 21 el ili ankoraŭ funkciantaj. La urbo [[Eĉmiadzin]] estas hejmo de granda nombro da muzeoj inkluzive de la etnografia muzeo Vagharŝapat, muzeo kaj artgalerio Ĥoren Ter-Harutjunjan, muzeo kaj artgalerio Mher Abeghjan, kaj domo-muzeo Hovhannes Hovhannisjan. Multaj muzeoj kaj bibliotekoj troviĝas en la komplekso de la [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]], inkluzive de: * [[Katedralo de Eĉmiadzin]], * Katolikosa Muzeo, * Muzeo Ĥrimjan, * Trezorejo Alex kaj Marie Manoogian, * Manuskripta Deponejo Vaĉe kaj Tamar Manukjan, * Presejo kaj Librejo de la Patrina Seĝo. * Muzeo Ruben Sevak La vilaĝo [[Musaler]] estas hejmo de la ĉiujara festo pri la rezisto de Musa Dagh, kiam miloj da armenoj de la tuta mondo alvenas en la vilaĝon ĉiujare dum la monato septembro, por festi la eventon ĉirkaŭ la monumento de Musa Dagh. La fama [[Memorejo de Sardarapat|memora komplekso Sardarapat]], inkluzive de la Armenia Etnografia Muzeo, situas en la vilaĝo Araks, ĉirkaŭ 10&nbsp;km sudokcidente de la provinca centro [[Armaviro (urbo)|Armaviro]]. === Fortikaĵoj kaj arkeologiaj lokoj === [[Dosiero:S. Hripsime.JPG|eta|[[Sankta Ripsime (preĝejo)|Preĝejo Sankta Ripsime]] de 618, [[Monda heredaĵo de Unesko]]]] [[Dosiero:Surb Gayane Church.JPG|eta|[[Sankta Gajane (preĝejo)|Preĝejo Sankta Gajane]] de 630, Monda heredaĵo de Unesko]] * [[Fortikaĵo Mecamoro|Mecamoro]], arkeologia ejo de Taronik, 5-a jarmilo a.K. , * Moĥrablur, setlejo en Gribojedov, dua jarmilo a.K. , * [[Argiŝtiĥinili]] pratempa urbo, 8-a jarcento a.K., * Ŝenik, 5-a ĝis 1-a jarcentoj a.K. * [[Armavir (antikva urbo)|Armavir]] antikva urbo, fondita en 331 a.K. === Preĝejoj kaj monaĥejoj === * [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin|Patrino Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]] kaj la [[Katedralo de Eĉmiadzin]], fondita en 303, * [[Sankta Ripsime (preĝejo)|Preĝejo Sankta Ripsime]], malfermita en 618, * [[Sankta Gajane (preĝejo)|Preĝejo Sankta Gajane]], malfermita en 630, * [[Zvartnoco|Katedralo Zvartnoco]], malfermita en 652, * Monaĥejo Targmanĉac de Ajgeŝat , 6a-7a jarcentoj, * [[Ŝoghakat|Preĝejo Ŝoghakat]], malfermita en 1694, * [[Preĝejo Sankta Dipatrino (Eĉmiadzin)|Preĝejo Sankta Dipatrino]], malfermita en 1767. * Preĝejo Sankta Resurekto de [[Parakar]], malfermita en 1855. * Preĝejo Sankta Dipatrino en [[Sardarapat]], malfermita en 1882. * Preĝejo Sankta Dipatrino en [[Bambakaŝat]], malfermita en 1901 === Transportado === La [[Internacia Flughaveno Zvartnoco]] de Erevano situas ene de la teritoriaj limoj de la provinco Armavir. La provinco estas ligita kun Erevano kaj suda Armenio tra la Aŭtovojo M-5, dum la Aŭtovojo M-3 ligas Armaviron al norda Armenio. La urbo Armaviro estis fondita kiel stacidomo konektanta Erevanon kun [[Gjumri]] kaj norda Armenio. La stacio estis renovigita dum la unua jardeko de la 21-a jarcento. En novembro 2009, la stacio estis provizita per elektra lokomotivo, kiu ligas Armaviron kun la stacio Aragacavan kaj la nordokcidenta Armenio. == Ekonomio == === Agrikulturo kaj vinkultivado === [[Dosiero:Greenhouse in Armenia 01.jpg|eta|250ra|maldekstre |Verdejo en Gai, Armavir]] Okupante grandan parton de la fekunda Ararat-ebenaĵo, la provinco Armavir havas gravan kontribuon en la [[agrikultura sektoro]] de la Respubliko Armenio. La ekonomio de la provinco plejparte baziĝas sur agrikulturo, inkluzive terkultivadon kaj brutbredadon. Ĉirkaŭ 78% (970&nbsp;km²) de la tuta areo de la provinco estas kultiveblaj teroj, el kiuj 40% (388&nbsp;km²) estas plugitaj. La ĉefaj kultivaĵoj estas vinberoj, abrikoto, persiko, pruno, grajnoj, sekaj semoj kaj legomoj. Nuntempe la provinco havas kontribuon de 17,8% en la jara totala agrikultura produkto de Armenio. Armavir estas inter la ĉefaj provincoj de Armenio rilate al vinproduktado laŭ vinberkultivado kaj eksportado de vino (kune kun [[Ararato (provinco)|Ararato]] kaj [[Vajoco-Dzoro]])<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://armavir.agro.am/index.php?id=1300 |titolo=Armavir.agro general information |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151119200456/http://armavir.agro.am/index.php?id=1300 |arkivdato=2015-11-19 }}</ref>. La kokinbredejoj Baghramjan kaj Araks situas respektive en la vilaĝoj Mjasnikjan kaj Ĝrarbi. Lastatempe ankaŭ fiŝbredado signife disvolviĝis en la provinco. Ekde 2004 Fonduso Infanoj de Armenio komencis labori en Armavira regiono. Karakert, petante glason da akvo de maljunulo sidanta antaŭ sia domo, doktoro Armen eksciis, ke la vilaĝanoj devas aĉeti trinkakvon de la plej proksima urbo. Ĉi tiu ŝoko kaj la longa konversacio sekvis Karakert kiel la loko por Infana Armenia Fonduso por komenci sian laboron; komencante trakti la mankon de akvo, hejtado, necesejoj kaj aliaj infrastrukturaj plibonigoj necesaj por komunumoj kaj lernejoj. En 2004, kun la unuaj donacoj de la organizo, COAF komencis la renovigon de la vilaĝa lernejo Karakert<ref>{{Cite web |url=http://armavir.mtaes.am/aknark/ |title=Armavir general information: Economy |access-date=2015-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923151328/http://armavir.mtaes.am/aknark/ |archive-date=2015-09-23 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150923151328/http://armavir.mtaes.am/aknark/ |arkivdato=2015-09-23 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150923151328/http://armavir.mtaes.am/aknark/ |date=2015-09-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://armavir.mtaes.am/aknark/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150923151328/http://armavir.mtaes.am/aknark/ |arkivdato=2015-09-23 }}</ref>. La drastaj ŝanĝoj en Karakert inspiris proksimajn vilaĝojn en Armavir aliĝi al programoj de COAF. COAF komencis labori en grupa aliro, grupigante proksimajn vilaĝojn por infrastrukturaj plibonigoj kaj programoj. En 2006, COAF kreskis al 18 vilaĝoj en Armaviro, efektivigante la stilon de la organizo de komunumaj engaĝitaj programoj, kreskante por inkludi sanan vivstilan instruplanon en lernejoj, post lernejaj kluboj, psikologia subteno, junulpovigo, same kiel profesiaj trejnadoj kaj inspektado de COAF-ekspertoj<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.youtube.com/watch?v=IS06_bFOKCA|titolo=08.04.2016 Հրապարակում|familia nomo=Minasyan|persona nomo=Armenuhi|dato=8-a de aprilo 2016|verkaĵo=Public TV Armenia}}</ref>. === Industrio === [[Dosiero:Metsamor nuclear power plant, cooling towers (Armenia, June 2015).jpg|eta|250ra| [[Nuklea centralo Mecamoro]]]] [[Dosiero:MAP company wine cellars.jpg|eta|250px |Vinfarejo MAP]] La provinco havas kontribuon de 4% en la ĉiujara totala industria produkto de Armenio. La industrio de la provinco ĉefe baziĝas sur nutraĵprilaborado kaj alkoholaj trinkaĵoj. La urbo Eĉmiadzin estis hejmo de la unua paperfabriko kaj presejo en la historio de Armenio. En 1780, [[Katolikoso de Armenio|Katolikoso]] [[Simeono la 1-a (Erevano)|Simeono la 1-a]] de Erevano fondis la Paperfabrikon Eĉmiadzin, kiu funkciis nur 6 jarojn. La [[nuklea centralo Mecamoro]] estas la plej granda centralo en Armaviro kaj la tuta respubliko. Ĝi estis malfermita en 1969 proksime de la urbo Mecamoro kaj produktas ĉirkaŭ 40% de la konsumita elektro en Armenio. * La pratempa urbo [[Argiŝtiĥinili]] situanta ene de la teritorioj de la provinco Armaviro, estis ĉefa centro por vinproduktado. Grandaj stokejoj por vino kaj grajnoj estis trovitaj de arkeologoj ene de la fortikaĵoj de la praa urbo devenantaj de la 8a jarcento a.K.  La vino produktita en Armaviro estas ĉefe el la vitejoj de la [[Ararat-ebenaĵo]]. ** Vinfarejo Eĉmiadzin por vino, brando kaj vodko, malfermiĝis en 1928 en Eĉmiadzin. ** MAP-Vinfarejo por brando kaj vino, malfermita en 1942 en [[Lenughi]]. ** Yerevan Brandy Company, filio Armaviro, malfermita en 1966 en Armaviro. ** Merdzavan Brandy Factory por konjako, vino kaj vodko, malfermiĝis en 1998 en [[Merdzavan]]. ** Karas Winery (Tierras de Armenia), malfermita en 2003 en [[Arevadaŝt]]. ** Winar Winery (Brest Wine Factory), malfermita en 2004 en [[Norapat]]. ** Parakar Wine-Brandy House, malfermita en 2005 en Parakar . ** Armen Alco por brando, malfermita en 2008 en Ajgeshat. ** Voskeni Wines, malfermita en 2008 en Araks . ** Arpenik Winery por vino kaj brando, malfermiĝis en 2009 en Arŝalujs. ** Alvan Alco-Vinfarejo por vino kaj brando, malfermita en 2010 en Lukaŝin. ** Interalco-Vinfarejo por brando, malfermita en 2014 en Ajgeŝat. ** Fabriko Proshyan-Brand, filio Armaviro, en Armavir . Eĉmiadzin fariĝis grava industria centro dum la sovetiaj jaroj. Ĝi estis hejmo de 4 ĉefaj industriaj firmaoj specialigitaj pri produktado de milita teknologio. Tamen la produktiveco de la plantoj malpliiĝis post la [[dissolvo de Sovetunio]]. Nuntempe la plej grandaj industriaj firmaoj de la urbo estas la "Echmiadzin Instrument Making Factory" fondita en 1966, la "EPG Echmiadzin Cannery" fondita en 1969, la laktfabriko "Echmiadzin Kat" fondita en 1997, la "Sonimol" fabriko por grajnoj fondita en 2001, kaj la fabriko pri detruado de biologiaj ruboj "Ekologia VKH" fondita en 2009<ref>[http://hetq.am/arm/news/38076/bzhshkakan-taponneri-vnasazertsman-gortsaran-ejmiatsnum.html Ekologia V.K.H. biological waste destruction plant opened in Echmiadzin]</ref>. Estante proksime al la ĉefurbo Erevano, la vilaĝoj Parakar kaj Tairov estas hejmo de granda nombro da malgrandaj kaj mezgrandaj fabrikoj, inkluzive de mebloj fabrikantaj laborejojn kaj produktantojn de polimeraj materialoj. La vilaĝo Musaler estas hejmo de fabriko por polietilenaj produktoj kaj fabriko por pezaj paperaj produktoj. La vilaĝo Merdzavan havas fabrikon de vestaĵo kaj kudraĵoj. === Turismo === [[Dosiero:Ejmiadzin Cathedral2.jpg|eta|maldekstre |250ra|[[Katedralo de Eĉmiadzin]], 303 p.K, Monda heredaĵo de Unesko]] La provinco estas hejmo de la katedralo de Eĉmiadzin, katedralo Zvartnoco, preĝejoj Sankta Ripsime, Sankta Gajane kaj Ŝoghakat, ĉiuj kolektitaj supertuto kiel la ''Katedralo kaj Preĝejoj de Eĉmiadzin kaj la Arkeologia Ejo de Zvartnots'' kiel [[monda heredaĵo de Unesko]]. Kvankam ĝi estas la spirita kaj religia centro de la armena nacio tutmonde, la turismaj servoj en la provinco ne estas sufiĉe evoluintaj pro la proksimeco al la ĉefurbo Erevano kie abundas ĉiaj hoteloj kaj gastigebloj estas pli trafaj por unutagaj vizitoj. Tamen, estante hejmo de la [[Internacia Flughaveno Zvartnoco]], Parakar estas hejmo de multaj hazardludaj domoj kaj noktaj kluboj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://armavir.agro.am/index.php?id=1300 |titolo=Armavir: general information |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151119200456/http://armavir.agro.am/index.php?id=1300 |arkivdato=2015-11-19 }}</ref>. La Natura Rezervejo Vordan Karmir estas la sola protektita natura areo en la provinco. Ĝi estas hejmo de la armena [[Karmino|koĉenilo]], insekto, kiu antaŭe produktis samnoman purpuran karminan kolorilon, kiu estas konata en Armenio kiel ''vordana karmiro''. La ruĝa tinkturfarbo de la insekto estis plejparte uzita en armenaj miniaturoj same kiel aliaj specoj de artoj dum la historio de antikva kaj mezepoka Armenio. La [[Memorejo de Sardarapat]] kaj la monumento al la rezisto de Musa Dagh estas inter la aliaj gravaj altiraĵoj de la provinco. == Edukado == [[Dosiero:Building near Etchmiadzin Cathedral 34.JPG|eta|250px |[[Gevorkjan Teologia Seminario]]]] La [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]] en Eĉmiadzin estas hejmo de la [[Gevorkjan Teologia Seminario]] (teologia universitato) de la [[Armena Apostola Eklezio]]. La urbo ankaŭ estas hejmo de la Centro de Teologio kaj Armenologio Garegino la 1-a. La Patrina Seĝo ankaŭ administras la Eurnekjan Publikan Lernejon, kiu estas unu el la elstaraj lernejoj de Armenio<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://ejmiatsin.am/krtutyun/grigor-lusavorich-hamalsaran/ |titolo=Grigor Lusavorich University |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20190412075059/http://www.ejmiatsin.am/krtutyun/grigor-lusavorich-hamalsaran |arkivdato=2019-04-12 }}</ref>. La provinco havas la privatan "Universitato Grigor Lusavoriĉ" en la urbo Eĉmiadzin. Ekde la lerneja jaro 2015-2016, Armavir havas 119 lernejojn, kaj ankaŭ 2 lernejojn por specialaj bezonoj. Ĝis la fino de 2015, la nombro de la studentoj en la lernejoj de la provinco estas 31.100<ref>{{Cite web |url=http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |title=Armavir province schools list |access-date=2015-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211118/http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |archive-date=2016-03-04 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304211118/http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |arkivdato=2016-03-04 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304211118/http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |date=2016-03-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304211118/http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |arkivdato=2016-03-04 }}</ref>. == Sporto == [[Dosiero:Armavir stad 18.07.2014.jpg|eta|maldekstre|250px |La Jubilea Stadiono en julio 2014]] Piedpilko estas la plej populara sporto en la provinco. FK Armavir reprezentis la urbon Armaviro en la hejmaj futbalaj matĉoj inter 1965 kaj 2003 antaŭ ol dissolviĝis pro monaj malfacilaĵoj. Same, FK Vagharŝapat reprezentis Eĉmiadzinon inter 1967 kaj 2005 antaŭ esti dissolvita. La Jubilea Stadiono de Armavir estas la 3-a plej granda futbalejo en Armenio. Eĉmiadzin ankaŭ estas hejmo de futbala stadiono kun eta kapablo. Du futbalaj akademioj nuntempe konstruiĝas en la urboj Eĉmiadzin kaj Armaviro. Luktosporto inkluzive de ĵudo, taja bokso, sambo kaj tekvondo ankaŭ estas popularaj en la provinco. La vilaĝo Aknaliĝ (10&nbsp;km sude de Eĉmiadzin) estas fama pro la ''ĉevala'' centro ''Ara kaj Ajcemnik'' . == Galerio == <gallery mode="packed" heights="200"> File:Zvartnots cathedral ruins.jpg|[[Zvartnoco]] File:Shoghakat.jpg|[[Ŝoghakat]] File:Բամբակաշատի Սուրբ Աստվածածին Եկեղեցի 05.jpg|La preĝejo de [[Bambakaŝat]] File:Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (51).JPG|La preĝejo de vilaĝo Ŝahumjan File:Մեծամոր լիճ, Ակնա լիճ (2).JPG|Lago de [[Aknaliĝ]] </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Rediscovering_Armenia_Guidebook-_Armavir_Marz Turisma gvidilo tra Armaviro] [[Kategorio:Provincoj de Armenio]] hqnc3r8ripked7t9io7k3mz4ahqjdd1 9367394 9367393 2026-05-05T23:19:06Z ThomasPusch 1869 9367394 wikitext text/x-wiki {{TemasPri|regiono de Armenio|[[Armaviro (apartigilo)]]}} {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |lando = Armenio |ĉefurbo = [[Armaviro (urbo)|Armaviro]] |regiono-ISO = AM-AV |mapo lokumilo = iso |kodo = AM-AV |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |mapligilo = jes |zomo = 8 }} '''Armaviro''' ({{lang-hy|Արմավիր}}, estas provinco en la okcidenta parto de [[Armenio]]. Situante en la [[Ararat-ebenaĵo]] dominita de la [[Ararato|monto Ararato]] de la sudo kaj la [[Aragaco|monto Aragaco]] de la nordo, la provinca ĉefurbo estas la urbo [[Armaviro (urbo)|Armaviro]] dum la plej granda urbo estas [[Eĉmiadzin]]. La provinco dividas 72&nbsp;km da landlimon kun [[Turkio]] sude kaj okcidente. La provinco estas hejmo de la spirita centro de la [[Armena naciismo|armena nacio]]; la [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]] de la [[Armena Apostola Eklezio]]. Ĝi estas la sidejo de la [[Katolikoso de Armenio|Katolikoso de Ĉiuj Armenoj]]. La provinco estas nomita laŭ la praa urbo [[Armavir (antikva urbo)|Armavir]] fondita en 331 a.K. La provinco ankaŭ estas la loko de la decida [[Batalo de Sardarapat]] en 1918, kiu rezultigis la fondon de la [[Armena Respubliko (1918-1920)|Respubliko Armenio]]. La batalo estas vidata kiel kerna historia evento ne nur haltigante la turkan antaŭeniĝon en la reston de Armenio sed ankaŭ malhelpante la kompletan detruon de la armena nacio. La [[nuklea centralo Mecamoro]] ankaŭ situas en la provinco Armaviro proksime al la urbo [[Mecamoro]]. La [[Internacia Flughaveno Zvartnoco|Internacia Flughaveno Zvartnoco-Erevano]] situas proksime al la vilaĝo Parakar en la provinco Armaviro okcidente de Erevano. == Etimologio == [[Dosiero:Armenian Ancient capital Armavir, Armenian godness Anahit's temple ruins - panoramio.jpg|250ra|eta|{{centre|Restaĵoj de la arkeologia ejo de la [[antikva Armaviro]]))]] La provinco estas nomita laŭ la pratempa urbo [[Armavir (antikva urbo)|Armaviro]], unu el la 13 historiaj ĉefurboj de la antikva [[Reĝlando Armenio]]. Laŭ [[Moseo de Ĥoreno]], praa Armavir estis konstruita de Aramajis; la nepo de [[Hajko (Armenio)|Hajko]], kiu transloĝiĝis de [[Tarono]] al la [[Ararat-ebenaĵo]]. == Geografio == [[Dosiero:Մեծամոր լիճ, Ակնա լիճ (2).JPG|eta|maldekstre|250ra| [[Lago Ajger]], [[Aknaliĝ]]]] Armaviro havas areon de 1.242&nbsp;km ² (4,2% de areo de Armenio) igante ĝin la plej malgranda provinco de la lando laŭ la totala areo. Ĝi limas kun la turkaj provincoj [[Provinco Kars|Kars]] okcidente kaj [[Provinco Iğdır|Iğdır]] sude, kun longeco de 130,5&nbsp;km limo, kie rivero [[Aras]] apartigas Armenion de Turkio. Enlande ĝi limas kun la provinco [[Aragacotno]] norde, la provinco [[Ararato (provinco)|Ararato]] oriente kaj la ĉefurbo [[Erevano]] nordoriente. Historie la nuna teritorio de la provinco ĉefe okupas la kantonon ''Aragacotno'' , kune kun malgrandaj partoj de la kantonoj ''Arŝarunik'' kaj ''Masjacotno'' de la provinco [[Ajrarato]] de [[Antikva Armenio]]. La provinco tute situas en la koro de la [[Ararat-ebenaĵo]], ĉefe konsistanta el agrikulturaj teroj, kun averaĝa alteco de 850 metroj super la marnivelo, kun iuj ebenaĵoj atingantaj ĝis 1.200 metroj. La rivero Mecamoro (ankaŭ konata kiel Sevjur-rivero) estas la nura rivero kiu originas de la provinco. La malgranda lago Ajger situanta proksime al la vilaĝo [[Aknaliĝ]] ({{l-hy|Ակնալիճ}}), estas inter la malmultaj akvaj surfacoj de la provinco. Provinco Armaviro estas karakterizita per seka kontinenta klimato, kun varmaj someroj kaj iom malvarmaj vintroj. == Historio == [[Dosiero:Վիշապաքար.JPG|eta|maldekstra|Starantaj falusformaj ŝtonoj en la [[fortikaĵo Mecamoro]] de la 5a jarmilo antaŭ Kristo]] La teritorio de antikva Armaviro estis loĝata ekde la 5-a jarmilo antaŭ nia erao. Multaj lokoj inkluzive de la [[Fortikaĵo Mecamoro|kastelo Mecamoro]], monteto Ŝreŝ kaj monteto Moĥrablur devenas de la neolitika periodo. La antikva urarta setlejo de [[Argiŝtiĥinili]] estis fondita en 776 aK fare de reĝo [[Argiŝti la 1-a]]. Unu el la plej malnovaj skribaj registroj pri la regiono estis trovita en la surskriboj lasitaj de la urarta reĝo Rusa la 2-a (685–645 a.K.).Oni kredas ke la urbo Eĉmiadzin (oficiale Vagharŝapat) estis fondita fare de reĝo [[Rusa la 2-a]] en 685 a.K kiel ''Kuarlini''. [[Dosiero:ArgishtihiniliWalls02.jpg|eta|Rekonstruitaj muroj de [[Argiŝtiĥinili]]]] Laŭ Moseo de Ĥoreno, la teritorioj de la nuntempa provinco Armaviro ĉefe okupas la centran parton de la historia provinco [[Ajrarato]] en la centro de la [[Armena Altebenaĵo]]. Ĝi enhavas partojn de la kantono ''Aragacotno'' kune kun malgrandaj partoj de la ''Arŝarunik'' kaj ''Masjacotno''. La teritorio estis inter la plej gravaj regionoj de [[antikva Armenio]] ekde la periodo de la reĝlando [[Urarto]]. Ĝia strategia graveco signife kreskis kun la establado de la [[Reĝlando Armenio]] en 331 a.K. de la [[orontidoj]]. [[Dosiero:Արմավիրի բլուր.jpg|eta|250ra|La setlejo de la antikva urbo Armaviro]] Tri el la historiaj ĉefurboj de Armenio situas en nuntempa Armaviro. La antikva urbo Armavir fariĝis ĉefurbo en 331 a.K. ĝis 210 a.K. Ĝi estis anstataŭigita de la proksima urbo [[Jervandaŝat]] kiu restis kiel la ĉefurbo de la reĝlando ĝis 176 a.K., sub la regado de la [[artaksia dinastio]]. Inter 120 kaj 330 p.K., la ĉefurbo de la reĝlando estis la urbo [[Eĉmiadzin|Vagharŝapat]] sub la [[Arsakida Dinastio|arsakida dinastio]]. Post la kristanigo de Armenio en 301, Vagharŝapat fariĝis la spirita centro de la armenoj tutmonde. En 405, [[Mesrop Maŝtoc]] enkondukis la nove kreitan [[Armena alfabeto|armenan alfabeton]] al la armenoj en Vagharŝapat. Post la falo de la [[Reĝlando Armenio]] en 428, la regiono fariĝis parto de la [[Sasanida Imperio]] de [[Persa Imperio|Persio]] ĝis la [[araba konkero de Armenio]] meze de la 7-a jarcento. [[Dosiero:Targmanchats Vank Aigeshat.JPG|eta|maldekstra|altdekstre|Ruinoj de la monaĥejo Targmanĉac, 6a-7a jarcentoj]] Antaŭ la fino de la 9-a jarcento, la regiono iĝis parto de la nove establita [[Bagratida Armenio]]. Inter la 11-a kaj 15-a jarcentoj, la regiono suferis respektive pro la invadoj de [[selĝukoj]], [[mongoloj]], [[ak-kojunlo]]j kaj [[kara-kojunlo]]j. Tamen la urbo Vagharŝapat restarigis sian gravecon en 1441 kiam la sidejo de la [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin|Armena Katolikosejo]] estis transdonita de la [[Armena reĝlando en Kilikio|kilikia]] urbo [[Siso]] al [[Eĉmiadzin]]. Komence de la 16-a jarcento, la teritorio de nuntempa Armaviro iĝis parto de la ''Erivan Beglarbegi'' ene de la [[Safavidoj|Safavida]] Irano. Dum la unua duono de la 18-a jarcento, la teritorio fariĝis parto de la [[Ĥanato de Erevano]] sub la regado de la [[afŝaridoj]] kaj poste de la [[kaĝaroj]] de Irano. Ĝi restis sub la persa regado ĝis 1827-1828, kiam [[Orienta Armenio]] estis cedita de la [[Rusia Imperio|Rusa Imperio]] kiel rezulto de la [[Rusa-persa milito (1826–1828)|Rusa-Persa Milito]] de 1826–28 kaj la subskribo de la [[Traktato de Turkmenĉajo]]. [[Dosiero:Sardarabad Memorial.jpg|eta|La memorejo de Sardarapat dediĉita al la armena venko dum la [[Batalo de Sardarapat]] proksime al Araks]] Post la falo de la Rusa Imperio en 1917, la otomana armeo intencis frapi Armenion kaj kapti la rusan Transkaŭkazion kaj la naftoputojn de [[Bakuo]]. En majo 1918, la otomanaj trupoj atakis orientan Armenion en 3 frontoj. Ĉe la norda fronto, la otomanoj atingis Karakilisa (nuntempe [[Vanadzor]]) la 20-an de majo preskaŭ sen rezisto. La dua fronto estis tra la urbo [[Aparan]] dum la tria kaj plej granda fronto estis tra la urbo [[Batalo de Sardarapat|Sardarapato]] (nuntempe Araks) en la regiono Armavir. La 21-an de majo, la taĉmento de ''Zihni Bejo'' venkis armenan unuon kiu konsistis el 600 infanterianoj kaj 250 kavalerianoj, kaj poste transprenis Sardarapaton. Poste, la otomanaj trupoj avancis direkte al la vilaĝo de Jeghegnut. La armena ofensivo gvidita de Daniel Bek-Pirumjan kaj [[Movses Silikjan]] estis lanĉita la 22-an de majo. Rezulte de la decidaj armenaj venkoj super la turkoj sur la 3 frontoj de [[Batalo de Sardarapat|Sardarapat]], [[Batalo de Aparan|Aparan]] kaj [[Batalo de Karakilisa|Karakilisa]], la regiono Armaviro fariĝis parto de la [[Armena Demokratia Respubliko|sendependa Armenio]] antaŭ la fino de majo 1918. Post 2 jaroj da mallonga sendependeco, Armenio fariĝis parto de [[Sovetunio]] en decembro 1920. De 1930 ĝis 1995, nuntempa Armaviro estis dividita en 3 rajojn ene de la [[Armena Soveta Socialisma Respubliko|Armena SSR]]: ''Bagramjan-rajono'' , ''Hoktemberjan-rajono'' , kaj ''Eĉmiadzin-rajono''. Kun la teritoria administracia reformo de 1995, la 3 rajonoj kunfandiĝis por formi la provincon Armaviro. == Demografio == === Loĝantaro === [[Dosiero:Yervandashat.JPG|eta|La vilaĝo Jervandaŝat, malantaŭ ĝi troviĝas la setlejo de samnoma antikva urbo, iama ĉefurbo de Armenio]] Laŭ la oficiala censo de 2011, Armaviro havas loĝantaron de 265.770 (130.078 viroj kaj 135.692 virinoj), formante ĉirkaŭ 8.8% de la tuta loĝantaro de Armenio. La urba loĝantaro estas 85.050 (32%) kaj la kampara estas 180.720 (68%). La provinco havas 3 urbajn kaj 94 kamparajn komunumojn. La plej granda urba komunumo estas la urbo Vagharŝapat ([[Eĉmiadzin]]), kun 46.540 loĝantoj. La aliaj urbaj centroj estas [[Armaviro (urbo)|Armaviro]] kaj [[Mecamoro]]. Kun 5 584 loĝantoj, la vilaĝo Parakar estas la plej granda kampara komunumo Armavir. === Etnoj kaj religio === [[Dosiero:Armavir, Surp Narek.jpg|eta|maldekstra|Katedralo Sankta Gregorio de Narek]] [[Dosiero:Jezida templo en aknaliĉo.jpg|maldekstre|eta|Jezida templo de Aknaliĝ]] La plimulto de la loĝantaro de la provinco Armaviro estas etnaj armenoj, kiuj apartenas al la [[Armena Apostola Eklezio]]. La reguliga korpo de la eklezio estas la [[Diocezo de Armavir]], estrita de episkopo Sion Adamjan. La Katedralo Sankta Gregorio de Narek en la urbo [[Armaviro (urbo)|Armaviro]] estas la sidejo de la diocezo<ref name="new_temple_ezidipress">{{Citaĵo el la reto |url=http://ezidipress.com/en/new-temple-in-armenia-laying-of-foundation-stone-to-start-in-september/ |titolo="New Temple In Armenia: Laying Of Foundation Stone To Start In September", EzidiPress.com, 2015-08-14 |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20201024110713/http://www.ezidipress.com/en/new-temple-in-armenia-laying-of-foundation-stone-to-start-in-september/ |arkivdato=2020-10-24 }}</ref><ref>[http://www.eurasianet.org/node/79546 Armenia to House World’s Largest Yazidi Temple]</ref>. Tamen, estas signifa nombro de [[jezidoj]] en Armaviro entute ĉirkaŭ 17,000 homoj, ĉefe en la vilaĝoj [[Zartonk]], [[Jerasĥahun]], [[Nalbandjan]], [[Jeghegnut]], [[Artaŝar]], Nor Artagers kaj la malgranda vilaĝo Ferik, kie la jezidoj formas la plimulton. La vilaĝo [[Aknaliĝ]] estas la loko de du [[Jezidoj en Armenio|jezidaj]] temploj en Armenio: unu malgranda kaj la alia ĵuskonstruita, [[Quba Mere Diwane]], la plej granda en la mondo. La vilaĝo Nor Artagers ankaŭ estas hejmo de malgranda [[Asirianoj en Armenio|asiria]] komunumo entute ĉirkaŭ 260 homoj. Ili apartenas al la [[Asiria Eklezio de la Oriento]]<ref>{{Cite web |url=http://armavir.mtaes.am/AP/ |title=The ethnic minorities of Armavir Province |access-date=2015-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923145623/http://armavir.mtaes.am/AP/ |archive-date=2015-09-23 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150923145623/http://armavir.mtaes.am/AP/ |arkivdato=2015-09-23 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150923145623/http://armavir.mtaes.am/AP/ |date=2015-09-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://armavir.mtaes.am/AP/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150923145623/http://armavir.mtaes.am/AP/ |arkivdato=2015-09-23 }}</ref>. == Kulturo == [[Dosiero:Վաչէ և Թամար Մանուկյան մատենադարանը Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում.jpg|eta|Manuskriptejo Vaĉe kaj Tamar Manukjan]] [[Dosiero:Musaler.jpg|eta|Memorejo de la rezisto de [[Musa Dagh]]]] Armaviro estas inter la plej riĉaj kulturaj centroj de la Respubliko Armenio. La urbaj setlejoj de la provinco gastigas kulturajn palacojn kaj ankaŭ multajn publikajn bibliotekojn. Tamen, dum la sovetia periodo, estis 98 publikaj bibliotekoj en Armaviro kun nur 21 el ili ankoraŭ funkciantaj. La urbo [[Eĉmiadzin]] estas hejmo de granda nombro da muzeoj inkluzive de la etnografia muzeo Vagharŝapat, muzeo kaj artgalerio Ĥoren Ter-Harutjunjan, muzeo kaj artgalerio Mher Abeghjan, kaj domo-muzeo Hovhannes Hovhannisjan. Multaj muzeoj kaj bibliotekoj troviĝas en la komplekso de la [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]], inkluzive de: * [[Katedralo de Eĉmiadzin]], * Katolikosa Muzeo, * Muzeo Ĥrimjan, * Trezorejo Alex kaj Marie Manoogian, * Manuskripta Deponejo Vaĉe kaj Tamar Manukjan, * Presejo kaj Librejo de la Patrina Seĝo. * Muzeo Ruben Sevak La vilaĝo [[Musaler]] estas hejmo de la ĉiujara festo pri la rezisto de Musa Dagh, kiam miloj da armenoj de la tuta mondo alvenas en la vilaĝon ĉiujare dum la monato septembro, por festi la eventon ĉirkaŭ la monumento de Musa Dagh. La fama [[Memorejo de Sardarapat|memora komplekso Sardarapat]], inkluzive de la Armenia Etnografia Muzeo, situas en la vilaĝo Araks, ĉirkaŭ 10&nbsp;km sudokcidente de la provinca centro [[Armaviro (urbo)|Armaviro]]. === Fortikaĵoj kaj arkeologiaj lokoj === [[Dosiero:S. Hripsime.JPG|eta|[[Sankta Ripsime (preĝejo)|Preĝejo Sankta Ripsime]] de 618, [[Monda heredaĵo de Unesko]]]] [[Dosiero:Surb Gayane Church.JPG|eta|[[Sankta Gajane (preĝejo)|Preĝejo Sankta Gajane]] de 630, Monda heredaĵo de Unesko]] * [[Fortikaĵo Mecamoro|Mecamoro]], arkeologia ejo de Taronik, 5-a jarmilo a.K. , * Moĥrablur, setlejo en Gribojedov, dua jarmilo a.K. , * [[Argiŝtiĥinili]] pratempa urbo, 8-a jarcento a.K., * Ŝenik, 5-a ĝis 1-a jarcentoj a.K. * [[Armavir (antikva urbo)|Armavir]] antikva urbo, fondita en 331 a.K. === Preĝejoj kaj monaĥejoj === * [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin|Patrino Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]] kaj la [[Katedralo de Eĉmiadzin]], fondita en 303, * [[Sankta Ripsime (preĝejo)|Preĝejo Sankta Ripsime]], malfermita en 618, * [[Sankta Gajane (preĝejo)|Preĝejo Sankta Gajane]], malfermita en 630, * [[Zvartnoco|Katedralo Zvartnoco]], malfermita en 652, * Monaĥejo Targmanĉac de Ajgeŝat , 6a-7a jarcentoj, * [[Ŝoghakat|Preĝejo Ŝoghakat]], malfermita en 1694, * [[Preĝejo Sankta Dipatrino (Eĉmiadzin)|Preĝejo Sankta Dipatrino]], malfermita en 1767. * Preĝejo Sankta Resurekto de [[Parakar]], malfermita en 1855. * Preĝejo Sankta Dipatrino en [[Sardarapat]], malfermita en 1882. * Preĝejo Sankta Dipatrino en [[Bambakaŝat]], malfermita en 1901 === Transportado === La [[Internacia Flughaveno Zvartnoco]] de Erevano situas ene de la teritoriaj limoj de la provinco Armavir. La provinco estas ligita kun Erevano kaj suda Armenio tra la Aŭtovojo M-5, dum la Aŭtovojo M-3 ligas Armaviron al norda Armenio. La urbo Armaviro estis fondita kiel stacidomo konektanta Erevanon kun [[Gjumri]] kaj norda Armenio. La stacio estis renovigita dum la unua jardeko de la 21-a jarcento. En novembro 2009, la stacio estis provizita per elektra lokomotivo, kiu ligas Armaviron kun la stacio Aragacavan kaj la nordokcidenta Armenio. == Ekonomio == === Agrikulturo kaj vinkultivado === [[Dosiero:Greenhouse in Armenia 01.jpg|eta|250ra|maldekstre |Verdejo en Gai, Armavir]] Okupante grandan parton de la fekunda Ararat-ebenaĵo, la provinco Armavir havas gravan kontribuon en la [[agrikultura sektoro]] de la Respubliko Armenio. La ekonomio de la provinco plejparte baziĝas sur agrikulturo, inkluzive terkultivadon kaj brutbredadon. Ĉirkaŭ 78% (970&nbsp;km²) de la tuta areo de la provinco estas kultiveblaj teroj, el kiuj 40% (388&nbsp;km²) estas plugitaj. La ĉefaj kultivaĵoj estas vinberoj, abrikoto, persiko, pruno, grajnoj, sekaj semoj kaj legomoj. Nuntempe la provinco havas kontribuon de 17,8% en la jara totala agrikultura produkto de Armenio. Armavir estas inter la ĉefaj provincoj de Armenio rilate al vinproduktado laŭ vinberkultivado kaj eksportado de vino (kune kun [[Ararato (provinco)|Ararato]] kaj [[Vajoco-Dzoro]])<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://armavir.agro.am/index.php?id=1300 |titolo=Armavir.agro general information |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151119200456/http://armavir.agro.am/index.php?id=1300 |arkivdato=2015-11-19 }}</ref>. La kokinbredejoj Baghramjan kaj Araks situas respektive en la vilaĝoj Mjasnikjan kaj Ĝrarbi. Lastatempe ankaŭ fiŝbredado signife disvolviĝis en la provinco. Ekde 2004 Fonduso Infanoj de Armenio komencis labori en Armavira regiono. Karakert, petante glason da akvo de maljunulo sidanta antaŭ sia domo, doktoro Armen eksciis, ke la vilaĝanoj devas aĉeti trinkakvon de la plej proksima urbo. Ĉi tiu ŝoko kaj la longa konversacio sekvis Karakert kiel la loko por Infana Armenia Fonduso por komenci sian laboron; komencante trakti la mankon de akvo, hejtado, necesejoj kaj aliaj infrastrukturaj plibonigoj necesaj por komunumoj kaj lernejoj. En 2004, kun la unuaj donacoj de la organizo, COAF komencis la renovigon de la vilaĝa lernejo Karakert<ref>{{Cite web |url=http://armavir.mtaes.am/aknark/ |title=Armavir general information: Economy |access-date=2015-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923151328/http://armavir.mtaes.am/aknark/ |archive-date=2015-09-23 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150923151328/http://armavir.mtaes.am/aknark/ |arkivdato=2015-09-23 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150923151328/http://armavir.mtaes.am/aknark/ |date=2015-09-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://armavir.mtaes.am/aknark/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150923151328/http://armavir.mtaes.am/aknark/ |arkivdato=2015-09-23 }}</ref>. La drastaj ŝanĝoj en Karakert inspiris proksimajn vilaĝojn en Armavir aliĝi al programoj de COAF. COAF komencis labori en grupa aliro, grupigante proksimajn vilaĝojn por infrastrukturaj plibonigoj kaj programoj. En 2006, COAF kreskis al 18 vilaĝoj en Armaviro, efektivigante la stilon de la organizo de komunumaj engaĝitaj programoj, kreskante por inkludi sanan vivstilan instruplanon en lernejoj, post lernejaj kluboj, psikologia subteno, junulpovigo, same kiel profesiaj trejnadoj kaj inspektado de COAF-ekspertoj<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.youtube.com/watch?v=IS06_bFOKCA|titolo=08.04.2016 Հրապարակում|familia nomo=Minasyan|persona nomo=Armenuhi|dato=8-a de aprilo 2016|verkaĵo=Public TV Armenia}}</ref>. === Industrio === [[Dosiero:Metsamor nuclear power plant, cooling towers (Armenia, June 2015).jpg|eta|250ra| [[Nuklea centralo Mecamoro]]]] [[Dosiero:MAP company wine cellars.jpg|eta|250px |Vinfarejo MAP]] La provinco havas kontribuon de 4% en la ĉiujara totala industria produkto de Armenio. La industrio de la provinco ĉefe baziĝas sur nutraĵprilaborado kaj alkoholaj trinkaĵoj. La urbo Eĉmiadzin estis hejmo de la unua paperfabriko kaj presejo en la historio de Armenio. En 1780, [[Katolikoso de Armenio|Katolikoso]] [[Simeono la 1-a (Erevano)|Simeono la 1-a]] de Erevano fondis la Paperfabrikon Eĉmiadzin, kiu funkciis nur 6 jarojn. La [[nuklea centralo Mecamoro]] estas la plej granda centralo en Armaviro kaj la tuta respubliko. Ĝi estis malfermita en 1969 proksime de la urbo Mecamoro kaj produktas ĉirkaŭ 40% de la konsumita elektro en Armenio. * La pratempa urbo [[Argiŝtiĥinili]] situanta ene de la teritorioj de la provinco Armaviro, estis ĉefa centro por vinproduktado. Grandaj stokejoj por vino kaj grajnoj estis trovitaj de arkeologoj ene de la fortikaĵoj de la praa urbo devenantaj de la 8a jarcento a.K.  La vino produktita en Armaviro estas ĉefe el la vitejoj de la [[Ararat-ebenaĵo]]. ** Vinfarejo Eĉmiadzin por vino, brando kaj vodko, malfermiĝis en 1928 en Eĉmiadzin. ** MAP-Vinfarejo por brando kaj vino, malfermita en 1942 en [[Lenughi]]. ** Yerevan Brandy Company, filio Armaviro, malfermita en 1966 en Armaviro. ** Merdzavan Brandy Factory por konjako, vino kaj vodko, malfermiĝis en 1998 en [[Merdzavan]]. ** Karas Winery (Tierras de Armenia), malfermita en 2003 en [[Arevadaŝt]]. ** Winar Winery (Brest Wine Factory), malfermita en 2004 en [[Norapat]]. ** Parakar Wine-Brandy House, malfermita en 2005 en Parakar . ** Armen Alco por brando, malfermita en 2008 en Ajgeshat. ** Voskeni Wines, malfermita en 2008 en Araks . ** Arpenik Winery por vino kaj brando, malfermiĝis en 2009 en Arŝalujs. ** Alvan Alco-Vinfarejo por vino kaj brando, malfermita en 2010 en Lukaŝin. ** Interalco-Vinfarejo por brando, malfermita en 2014 en Ajgeŝat. ** Fabriko Proshyan-Brand, filio Armaviro, en Armavir . Eĉmiadzin fariĝis grava industria centro dum la sovetiaj jaroj. Ĝi estis hejmo de 4 ĉefaj industriaj firmaoj specialigitaj pri produktado de milita teknologio. Tamen la produktiveco de la plantoj malpliiĝis post la [[dissolvo de Sovetunio]]. Nuntempe la plej grandaj industriaj firmaoj de la urbo estas la "Echmiadzin Instrument Making Factory" fondita en 1966, la "EPG Echmiadzin Cannery" fondita en 1969, la laktfabriko "Echmiadzin Kat" fondita en 1997, la "Sonimol" fabriko por grajnoj fondita en 2001, kaj la fabriko pri detruado de biologiaj ruboj "Ekologia VKH" fondita en 2009<ref>[http://hetq.am/arm/news/38076/bzhshkakan-taponneri-vnasazertsman-gortsaran-ejmiatsnum.html Ekologia V.K.H. biological waste destruction plant opened in Echmiadzin]</ref>. Estante proksime al la ĉefurbo Erevano, la vilaĝoj Parakar kaj Tairov estas hejmo de granda nombro da malgrandaj kaj mezgrandaj fabrikoj, inkluzive de mebloj fabrikantaj laborejojn kaj produktantojn de polimeraj materialoj. La vilaĝo Musaler estas hejmo de fabriko por polietilenaj produktoj kaj fabriko por pezaj paperaj produktoj. La vilaĝo Merdzavan havas fabrikon de vestaĵo kaj kudraĵoj. === Turismo === [[Dosiero:Ejmiadzin Cathedral2.jpg|eta|maldekstre |250ra|[[Katedralo de Eĉmiadzin]], 303 p.K, Monda heredaĵo de Unesko]] La provinco estas hejmo de la katedralo de Eĉmiadzin, katedralo Zvartnoco, preĝejoj Sankta Ripsime, Sankta Gajane kaj Ŝoghakat, ĉiuj kolektitaj supertuto kiel la ''Katedralo kaj Preĝejoj de Eĉmiadzin kaj la Arkeologia Ejo de Zvartnots'' kiel [[monda heredaĵo de Unesko]]. Kvankam ĝi estas la spirita kaj religia centro de la armena nacio tutmonde, la turismaj servoj en la provinco ne estas sufiĉe evoluintaj pro la proksimeco al la ĉefurbo Erevano kie abundas ĉiaj hoteloj kaj gastigebloj estas pli trafaj por unutagaj vizitoj. Tamen, estante hejmo de la [[Internacia Flughaveno Zvartnoco]], Parakar estas hejmo de multaj hazardludaj domoj kaj noktaj kluboj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://armavir.agro.am/index.php?id=1300 |titolo=Armavir: general information |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151119200456/http://armavir.agro.am/index.php?id=1300 |arkivdato=2015-11-19 }}</ref>. La Natura Rezervejo Vordan Karmir estas la sola protektita natura areo en la provinco. Ĝi estas hejmo de la armena [[Karmino|koĉenilo]], insekto, kiu antaŭe produktis samnoman purpuran karminan kolorilon, kiu estas konata en Armenio kiel ''vordana karmiro''. La ruĝa tinkturfarbo de la insekto estis plejparte uzita en armenaj miniaturoj same kiel aliaj specoj de artoj dum la historio de antikva kaj mezepoka Armenio. La [[Memorejo de Sardarapat]] kaj la monumento al la rezisto de Musa Dagh estas inter la aliaj gravaj altiraĵoj de la provinco. == Edukado == [[Dosiero:Building near Etchmiadzin Cathedral 34.JPG|eta|250px |[[Gevorkjan Teologia Seminario]]]] La [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]] en Eĉmiadzin estas hejmo de la [[Gevorkjan Teologia Seminario]] (teologia universitato) de la [[Armena Apostola Eklezio]]. La urbo ankaŭ estas hejmo de la Centro de Teologio kaj Armenologio Garegino la 1-a. La Patrina Seĝo ankaŭ administras la Eurnekjan Publikan Lernejon, kiu estas unu el la elstaraj lernejoj de Armenio<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://ejmiatsin.am/krtutyun/grigor-lusavorich-hamalsaran/ |titolo=Grigor Lusavorich University |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20190412075059/http://www.ejmiatsin.am/krtutyun/grigor-lusavorich-hamalsaran |arkivdato=2019-04-12 }}</ref>. La provinco havas la privatan "Universitato Grigor Lusavoriĉ" en la urbo Eĉmiadzin. Ekde la lerneja jaro 2015-2016, Armavir havas 119 lernejojn, kaj ankaŭ 2 lernejojn por specialaj bezonoj. Ĝis la fino de 2015, la nombro de la studentoj en la lernejoj de la provinco estas 31.100<ref>{{Cite web |url=http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |title=Armavir province schools list |access-date=2015-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211118/http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |archive-date=2016-03-04 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304211118/http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |arkivdato=2016-03-04 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304211118/http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |date=2016-03-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304211118/http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |arkivdato=2016-03-04 }}</ref>. == Sporto == [[Dosiero:Armavir stad 18.07.2014.jpg|eta|maldekstre|250px |La Jubilea Stadiono en julio 2014]] Piedpilko estas la plej populara sporto en la provinco. FK Armavir reprezentis la urbon Armaviro en la hejmaj futbalaj matĉoj inter 1965 kaj 2003 antaŭ ol dissolviĝis pro monaj malfacilaĵoj. Same, FK Vagharŝapat reprezentis Eĉmiadzinon inter 1967 kaj 2005 antaŭ esti dissolvita. La Jubilea Stadiono de Armavir estas la 3-a plej granda futbalejo en Armenio. Eĉmiadzin ankaŭ estas hejmo de futbala stadiono kun eta kapablo. Du futbalaj akademioj nuntempe konstruiĝas en la urboj Eĉmiadzin kaj Armaviro. Luktosporto inkluzive de ĵudo, taja bokso, sambo kaj tekvondo ankaŭ estas popularaj en la provinco. La vilaĝo Aknaliĝ (10&nbsp;km sude de Eĉmiadzin) estas fama pro la ''ĉevala'' centro ''Ara kaj Ajcemnik'' . == Galerio == <gallery mode="packed" heights="200"> File:Zvartnots cathedral ruins.jpg|[[Zvartnoco]] File:Shoghakat.jpg|[[Ŝoghakat]] File:Բամբակաշատի Սուրբ Աստվածածին Եկեղեցի 05.jpg|La preĝejo de [[Bambakaŝat]] File:Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (51).JPG|La preĝejo de vilaĝo Ŝahumjan File:Մեծամոր լիճ, Ակնա լիճ (2).JPG|Lago de [[Aknaliĝ]] </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Rediscovering_Armenia_Guidebook-_Armavir_Marz Turisma gvidilo tra Armaviro] [[Kategorio:Provincoj de Armenio]] 96qf032b2kr2hh9l5xot8a2vvpl5kjn 9367396 9367394 2026-05-05T23:19:37Z ThomasPusch 1869 9367396 wikitext text/x-wiki {{TemasPri|regiono de Armenio|[[Armaviro (apartigilo)]]}} {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |lando = Armenio |ĉefurbo = [[Armaviro (urbo)|Armaviro]] |regiono-ISO = AM-AV |mapo lokumilo = iso |kodo = AM-AV |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |mapligilo = jes |zomo = 8 }} '''Armaviro''' ({{lang-hy|Արմավիր}}, estas provinco en la okcidenta parto de [[Armenio]]. Situante en la [[Ararat-ebenaĵo]] dominita de la [[Ararato|monto Ararato]] de la sudo kaj la [[Aragaco|monto Aragaco]] de la nordo, la provinca ĉefurbo estas la urbo [[Armaviro (urbo)|Armaviro]] dum la plej granda urbo estas [[Eĉmiadzin]]. La provinco dividas 72&nbsp;km da landlimon kun [[Turkio]] sude kaj okcidente. La provinco estas hejmo de la spirita centro de la [[Armena naciismo|armena nacio]]; la [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]] de la [[Armena Apostola Eklezio]]. Ĝi estas la sidejo de la [[Katolikoso de Armenio|Katolikoso de Ĉiuj Armenoj]]. La provinco estas nomita laŭ la praa urbo [[Armavir (antikva urbo)|Armavir]] fondita en 331 a.K. La provinco ankaŭ estas la loko de la decida [[Batalo de Sardarapat]] en 1918, kiu rezultigis la fondon de la [[Armena Respubliko (1918-1920)|Respubliko Armenio]]. La batalo estas vidata kiel kerna historia evento ne nur haltigante la turkan antaŭeniĝon en la reston de Armenio sed ankaŭ malhelpante la kompletan detruon de la armena nacio. La [[nuklea centralo Mecamoro]] ankaŭ situas en la provinco Armaviro proksime al la urbo [[Mecamoro]]. La [[Internacia Flughaveno Zvartnoco|Internacia Flughaveno Zvartnoco-Erevano]] situas proksime al la vilaĝo Parakar en la provinco Armaviro okcidente de Erevano. == Etimologio == [[Dosiero:Armenian Ancient capital Armavir, Armenian godness Anahit's temple ruins - panoramio.jpg|250ra|eta|{{centre|Restaĵoj de la arkeologia ejo de la [[antikva Armaviro]]}}]] La provinco estas nomita laŭ la pratempa urbo [[Armavir (antikva urbo)|Armaviro]], unu el la 13 historiaj ĉefurboj de la antikva [[Reĝlando Armenio]]. Laŭ [[Moseo de Ĥoreno]], praa Armavir estis konstruita de Aramajis; la nepo de [[Hajko (Armenio)|Hajko]], kiu transloĝiĝis de [[Tarono]] al la [[Ararat-ebenaĵo]]. == Geografio == [[Dosiero:Մեծամոր լիճ, Ակնա լիճ (2).JPG|eta|maldekstre|250ra| [[Lago Ajger]], [[Aknaliĝ]]]] Armaviro havas areon de 1.242&nbsp;km ² (4,2% de areo de Armenio) igante ĝin la plej malgranda provinco de la lando laŭ la totala areo. Ĝi limas kun la turkaj provincoj [[Provinco Kars|Kars]] okcidente kaj [[Provinco Iğdır|Iğdır]] sude, kun longeco de 130,5&nbsp;km limo, kie rivero [[Aras]] apartigas Armenion de Turkio. Enlande ĝi limas kun la provinco [[Aragacotno]] norde, la provinco [[Ararato (provinco)|Ararato]] oriente kaj la ĉefurbo [[Erevano]] nordoriente. Historie la nuna teritorio de la provinco ĉefe okupas la kantonon ''Aragacotno'' , kune kun malgrandaj partoj de la kantonoj ''Arŝarunik'' kaj ''Masjacotno'' de la provinco [[Ajrarato]] de [[Antikva Armenio]]. La provinco tute situas en la koro de la [[Ararat-ebenaĵo]], ĉefe konsistanta el agrikulturaj teroj, kun averaĝa alteco de 850 metroj super la marnivelo, kun iuj ebenaĵoj atingantaj ĝis 1.200 metroj. La rivero Mecamoro (ankaŭ konata kiel Sevjur-rivero) estas la nura rivero kiu originas de la provinco. La malgranda lago Ajger situanta proksime al la vilaĝo [[Aknaliĝ]] ({{l-hy|Ակնալիճ}}), estas inter la malmultaj akvaj surfacoj de la provinco. Provinco Armaviro estas karakterizita per seka kontinenta klimato, kun varmaj someroj kaj iom malvarmaj vintroj. == Historio == [[Dosiero:Վիշապաքար.JPG|eta|maldekstra|Starantaj falusformaj ŝtonoj en la [[fortikaĵo Mecamoro]] de la 5a jarmilo antaŭ Kristo]] La teritorio de antikva Armaviro estis loĝata ekde la 5-a jarmilo antaŭ nia erao. Multaj lokoj inkluzive de la [[Fortikaĵo Mecamoro|kastelo Mecamoro]], monteto Ŝreŝ kaj monteto Moĥrablur devenas de la neolitika periodo. La antikva urarta setlejo de [[Argiŝtiĥinili]] estis fondita en 776 aK fare de reĝo [[Argiŝti la 1-a]]. Unu el la plej malnovaj skribaj registroj pri la regiono estis trovita en la surskriboj lasitaj de la urarta reĝo Rusa la 2-a (685–645 a.K.).Oni kredas ke la urbo Eĉmiadzin (oficiale Vagharŝapat) estis fondita fare de reĝo [[Rusa la 2-a]] en 685 a.K kiel ''Kuarlini''. [[Dosiero:ArgishtihiniliWalls02.jpg|eta|Rekonstruitaj muroj de [[Argiŝtiĥinili]]]] Laŭ Moseo de Ĥoreno, la teritorioj de la nuntempa provinco Armaviro ĉefe okupas la centran parton de la historia provinco [[Ajrarato]] en la centro de la [[Armena Altebenaĵo]]. Ĝi enhavas partojn de la kantono ''Aragacotno'' kune kun malgrandaj partoj de la ''Arŝarunik'' kaj ''Masjacotno''. La teritorio estis inter la plej gravaj regionoj de [[antikva Armenio]] ekde la periodo de la reĝlando [[Urarto]]. Ĝia strategia graveco signife kreskis kun la establado de la [[Reĝlando Armenio]] en 331 a.K. de la [[orontidoj]]. [[Dosiero:Արմավիրի բլուր.jpg|eta|250ra|La setlejo de la antikva urbo Armaviro]] Tri el la historiaj ĉefurboj de Armenio situas en nuntempa Armaviro. La antikva urbo Armavir fariĝis ĉefurbo en 331 a.K. ĝis 210 a.K. Ĝi estis anstataŭigita de la proksima urbo [[Jervandaŝat]] kiu restis kiel la ĉefurbo de la reĝlando ĝis 176 a.K., sub la regado de la [[artaksia dinastio]]. Inter 120 kaj 330 p.K., la ĉefurbo de la reĝlando estis la urbo [[Eĉmiadzin|Vagharŝapat]] sub la [[Arsakida Dinastio|arsakida dinastio]]. Post la kristanigo de Armenio en 301, Vagharŝapat fariĝis la spirita centro de la armenoj tutmonde. En 405, [[Mesrop Maŝtoc]] enkondukis la nove kreitan [[Armena alfabeto|armenan alfabeton]] al la armenoj en Vagharŝapat. Post la falo de la [[Reĝlando Armenio]] en 428, la regiono fariĝis parto de la [[Sasanida Imperio]] de [[Persa Imperio|Persio]] ĝis la [[araba konkero de Armenio]] meze de la 7-a jarcento. [[Dosiero:Targmanchats Vank Aigeshat.JPG|eta|maldekstra|altdekstre|Ruinoj de la monaĥejo Targmanĉac, 6a-7a jarcentoj]] Antaŭ la fino de la 9-a jarcento, la regiono iĝis parto de la nove establita [[Bagratida Armenio]]. Inter la 11-a kaj 15-a jarcentoj, la regiono suferis respektive pro la invadoj de [[selĝukoj]], [[mongoloj]], [[ak-kojunlo]]j kaj [[kara-kojunlo]]j. Tamen la urbo Vagharŝapat restarigis sian gravecon en 1441 kiam la sidejo de la [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin|Armena Katolikosejo]] estis transdonita de la [[Armena reĝlando en Kilikio|kilikia]] urbo [[Siso]] al [[Eĉmiadzin]]. Komence de la 16-a jarcento, la teritorio de nuntempa Armaviro iĝis parto de la ''Erivan Beglarbegi'' ene de la [[Safavidoj|Safavida]] Irano. Dum la unua duono de la 18-a jarcento, la teritorio fariĝis parto de la [[Ĥanato de Erevano]] sub la regado de la [[afŝaridoj]] kaj poste de la [[kaĝaroj]] de Irano. Ĝi restis sub la persa regado ĝis 1827-1828, kiam [[Orienta Armenio]] estis cedita de la [[Rusia Imperio|Rusa Imperio]] kiel rezulto de la [[Rusa-persa milito (1826–1828)|Rusa-Persa Milito]] de 1826–28 kaj la subskribo de la [[Traktato de Turkmenĉajo]]. [[Dosiero:Sardarabad Memorial.jpg|eta|La memorejo de Sardarapat dediĉita al la armena venko dum la [[Batalo de Sardarapat]] proksime al Araks]] Post la falo de la Rusa Imperio en 1917, la otomana armeo intencis frapi Armenion kaj kapti la rusan Transkaŭkazion kaj la naftoputojn de [[Bakuo]]. En majo 1918, la otomanaj trupoj atakis orientan Armenion en 3 frontoj. Ĉe la norda fronto, la otomanoj atingis Karakilisa (nuntempe [[Vanadzor]]) la 20-an de majo preskaŭ sen rezisto. La dua fronto estis tra la urbo [[Aparan]] dum la tria kaj plej granda fronto estis tra la urbo [[Batalo de Sardarapat|Sardarapato]] (nuntempe Araks) en la regiono Armavir. La 21-an de majo, la taĉmento de ''Zihni Bejo'' venkis armenan unuon kiu konsistis el 600 infanterianoj kaj 250 kavalerianoj, kaj poste transprenis Sardarapaton. Poste, la otomanaj trupoj avancis direkte al la vilaĝo de Jeghegnut. La armena ofensivo gvidita de Daniel Bek-Pirumjan kaj [[Movses Silikjan]] estis lanĉita la 22-an de majo. Rezulte de la decidaj armenaj venkoj super la turkoj sur la 3 frontoj de [[Batalo de Sardarapat|Sardarapat]], [[Batalo de Aparan|Aparan]] kaj [[Batalo de Karakilisa|Karakilisa]], la regiono Armaviro fariĝis parto de la [[Armena Demokratia Respubliko|sendependa Armenio]] antaŭ la fino de majo 1918. Post 2 jaroj da mallonga sendependeco, Armenio fariĝis parto de [[Sovetunio]] en decembro 1920. De 1930 ĝis 1995, nuntempa Armaviro estis dividita en 3 rajojn ene de la [[Armena Soveta Socialisma Respubliko|Armena SSR]]: ''Bagramjan-rajono'' , ''Hoktemberjan-rajono'' , kaj ''Eĉmiadzin-rajono''. Kun la teritoria administracia reformo de 1995, la 3 rajonoj kunfandiĝis por formi la provincon Armaviro. == Demografio == === Loĝantaro === [[Dosiero:Yervandashat.JPG|eta|La vilaĝo Jervandaŝat, malantaŭ ĝi troviĝas la setlejo de samnoma antikva urbo, iama ĉefurbo de Armenio]] Laŭ la oficiala censo de 2011, Armaviro havas loĝantaron de 265.770 (130.078 viroj kaj 135.692 virinoj), formante ĉirkaŭ 8.8% de la tuta loĝantaro de Armenio. La urba loĝantaro estas 85.050 (32%) kaj la kampara estas 180.720 (68%). La provinco havas 3 urbajn kaj 94 kamparajn komunumojn. La plej granda urba komunumo estas la urbo Vagharŝapat ([[Eĉmiadzin]]), kun 46.540 loĝantoj. La aliaj urbaj centroj estas [[Armaviro (urbo)|Armaviro]] kaj [[Mecamoro]]. Kun 5 584 loĝantoj, la vilaĝo Parakar estas la plej granda kampara komunumo Armavir. === Etnoj kaj religio === [[Dosiero:Armavir, Surp Narek.jpg|eta|maldekstra|Katedralo Sankta Gregorio de Narek]] [[Dosiero:Jezida templo en aknaliĉo.jpg|maldekstre|eta|Jezida templo de Aknaliĝ]] La plimulto de la loĝantaro de la provinco Armaviro estas etnaj armenoj, kiuj apartenas al la [[Armena Apostola Eklezio]]. La reguliga korpo de la eklezio estas la [[Diocezo de Armavir]], estrita de episkopo Sion Adamjan. La Katedralo Sankta Gregorio de Narek en la urbo [[Armaviro (urbo)|Armaviro]] estas la sidejo de la diocezo<ref name="new_temple_ezidipress">{{Citaĵo el la reto |url=http://ezidipress.com/en/new-temple-in-armenia-laying-of-foundation-stone-to-start-in-september/ |titolo="New Temple In Armenia: Laying Of Foundation Stone To Start In September", EzidiPress.com, 2015-08-14 |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20201024110713/http://www.ezidipress.com/en/new-temple-in-armenia-laying-of-foundation-stone-to-start-in-september/ |arkivdato=2020-10-24 }}</ref><ref>[http://www.eurasianet.org/node/79546 Armenia to House World’s Largest Yazidi Temple]</ref>. Tamen, estas signifa nombro de [[jezidoj]] en Armaviro entute ĉirkaŭ 17,000 homoj, ĉefe en la vilaĝoj [[Zartonk]], [[Jerasĥahun]], [[Nalbandjan]], [[Jeghegnut]], [[Artaŝar]], Nor Artagers kaj la malgranda vilaĝo Ferik, kie la jezidoj formas la plimulton. La vilaĝo [[Aknaliĝ]] estas la loko de du [[Jezidoj en Armenio|jezidaj]] temploj en Armenio: unu malgranda kaj la alia ĵuskonstruita, [[Quba Mere Diwane]], la plej granda en la mondo. La vilaĝo Nor Artagers ankaŭ estas hejmo de malgranda [[Asirianoj en Armenio|asiria]] komunumo entute ĉirkaŭ 260 homoj. Ili apartenas al la [[Asiria Eklezio de la Oriento]]<ref>{{Cite web |url=http://armavir.mtaes.am/AP/ |title=The ethnic minorities of Armavir Province |access-date=2015-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923145623/http://armavir.mtaes.am/AP/ |archive-date=2015-09-23 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150923145623/http://armavir.mtaes.am/AP/ |arkivdato=2015-09-23 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150923145623/http://armavir.mtaes.am/AP/ |date=2015-09-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://armavir.mtaes.am/AP/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150923145623/http://armavir.mtaes.am/AP/ |arkivdato=2015-09-23 }}</ref>. == Kulturo == [[Dosiero:Վաչէ և Թամար Մանուկյան մատենադարանը Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում.jpg|eta|Manuskriptejo Vaĉe kaj Tamar Manukjan]] [[Dosiero:Musaler.jpg|eta|Memorejo de la rezisto de [[Musa Dagh]]]] Armaviro estas inter la plej riĉaj kulturaj centroj de la Respubliko Armenio. La urbaj setlejoj de la provinco gastigas kulturajn palacojn kaj ankaŭ multajn publikajn bibliotekojn. Tamen, dum la sovetia periodo, estis 98 publikaj bibliotekoj en Armaviro kun nur 21 el ili ankoraŭ funkciantaj. La urbo [[Eĉmiadzin]] estas hejmo de granda nombro da muzeoj inkluzive de la etnografia muzeo Vagharŝapat, muzeo kaj artgalerio Ĥoren Ter-Harutjunjan, muzeo kaj artgalerio Mher Abeghjan, kaj domo-muzeo Hovhannes Hovhannisjan. Multaj muzeoj kaj bibliotekoj troviĝas en la komplekso de la [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]], inkluzive de: * [[Katedralo de Eĉmiadzin]], * Katolikosa Muzeo, * Muzeo Ĥrimjan, * Trezorejo Alex kaj Marie Manoogian, * Manuskripta Deponejo Vaĉe kaj Tamar Manukjan, * Presejo kaj Librejo de la Patrina Seĝo. * Muzeo Ruben Sevak La vilaĝo [[Musaler]] estas hejmo de la ĉiujara festo pri la rezisto de Musa Dagh, kiam miloj da armenoj de la tuta mondo alvenas en la vilaĝon ĉiujare dum la monato septembro, por festi la eventon ĉirkaŭ la monumento de Musa Dagh. La fama [[Memorejo de Sardarapat|memora komplekso Sardarapat]], inkluzive de la Armenia Etnografia Muzeo, situas en la vilaĝo Araks, ĉirkaŭ 10&nbsp;km sudokcidente de la provinca centro [[Armaviro (urbo)|Armaviro]]. === Fortikaĵoj kaj arkeologiaj lokoj === [[Dosiero:S. Hripsime.JPG|eta|[[Sankta Ripsime (preĝejo)|Preĝejo Sankta Ripsime]] de 618, [[Monda heredaĵo de Unesko]]]] [[Dosiero:Surb Gayane Church.JPG|eta|[[Sankta Gajane (preĝejo)|Preĝejo Sankta Gajane]] de 630, Monda heredaĵo de Unesko]] * [[Fortikaĵo Mecamoro|Mecamoro]], arkeologia ejo de Taronik, 5-a jarmilo a.K. , * Moĥrablur, setlejo en Gribojedov, dua jarmilo a.K. , * [[Argiŝtiĥinili]] pratempa urbo, 8-a jarcento a.K., * Ŝenik, 5-a ĝis 1-a jarcentoj a.K. * [[Armavir (antikva urbo)|Armavir]] antikva urbo, fondita en 331 a.K. === Preĝejoj kaj monaĥejoj === * [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin|Patrino Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]] kaj la [[Katedralo de Eĉmiadzin]], fondita en 303, * [[Sankta Ripsime (preĝejo)|Preĝejo Sankta Ripsime]], malfermita en 618, * [[Sankta Gajane (preĝejo)|Preĝejo Sankta Gajane]], malfermita en 630, * [[Zvartnoco|Katedralo Zvartnoco]], malfermita en 652, * Monaĥejo Targmanĉac de Ajgeŝat , 6a-7a jarcentoj, * [[Ŝoghakat|Preĝejo Ŝoghakat]], malfermita en 1694, * [[Preĝejo Sankta Dipatrino (Eĉmiadzin)|Preĝejo Sankta Dipatrino]], malfermita en 1767. * Preĝejo Sankta Resurekto de [[Parakar]], malfermita en 1855. * Preĝejo Sankta Dipatrino en [[Sardarapat]], malfermita en 1882. * Preĝejo Sankta Dipatrino en [[Bambakaŝat]], malfermita en 1901 === Transportado === La [[Internacia Flughaveno Zvartnoco]] de Erevano situas ene de la teritoriaj limoj de la provinco Armavir. La provinco estas ligita kun Erevano kaj suda Armenio tra la Aŭtovojo M-5, dum la Aŭtovojo M-3 ligas Armaviron al norda Armenio. La urbo Armaviro estis fondita kiel stacidomo konektanta Erevanon kun [[Gjumri]] kaj norda Armenio. La stacio estis renovigita dum la unua jardeko de la 21-a jarcento. En novembro 2009, la stacio estis provizita per elektra lokomotivo, kiu ligas Armaviron kun la stacio Aragacavan kaj la nordokcidenta Armenio. == Ekonomio == === Agrikulturo kaj vinkultivado === [[Dosiero:Greenhouse in Armenia 01.jpg|eta|250ra|maldekstre |Verdejo en Gai, Armavir]] Okupante grandan parton de la fekunda Ararat-ebenaĵo, la provinco Armavir havas gravan kontribuon en la [[agrikultura sektoro]] de la Respubliko Armenio. La ekonomio de la provinco plejparte baziĝas sur agrikulturo, inkluzive terkultivadon kaj brutbredadon. Ĉirkaŭ 78% (970&nbsp;km²) de la tuta areo de la provinco estas kultiveblaj teroj, el kiuj 40% (388&nbsp;km²) estas plugitaj. La ĉefaj kultivaĵoj estas vinberoj, abrikoto, persiko, pruno, grajnoj, sekaj semoj kaj legomoj. Nuntempe la provinco havas kontribuon de 17,8% en la jara totala agrikultura produkto de Armenio. Armavir estas inter la ĉefaj provincoj de Armenio rilate al vinproduktado laŭ vinberkultivado kaj eksportado de vino (kune kun [[Ararato (provinco)|Ararato]] kaj [[Vajoco-Dzoro]])<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://armavir.agro.am/index.php?id=1300 |titolo=Armavir.agro general information |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151119200456/http://armavir.agro.am/index.php?id=1300 |arkivdato=2015-11-19 }}</ref>. La kokinbredejoj Baghramjan kaj Araks situas respektive en la vilaĝoj Mjasnikjan kaj Ĝrarbi. Lastatempe ankaŭ fiŝbredado signife disvolviĝis en la provinco. Ekde 2004 Fonduso Infanoj de Armenio komencis labori en Armavira regiono. Karakert, petante glason da akvo de maljunulo sidanta antaŭ sia domo, doktoro Armen eksciis, ke la vilaĝanoj devas aĉeti trinkakvon de la plej proksima urbo. Ĉi tiu ŝoko kaj la longa konversacio sekvis Karakert kiel la loko por Infana Armenia Fonduso por komenci sian laboron; komencante trakti la mankon de akvo, hejtado, necesejoj kaj aliaj infrastrukturaj plibonigoj necesaj por komunumoj kaj lernejoj. En 2004, kun la unuaj donacoj de la organizo, COAF komencis la renovigon de la vilaĝa lernejo Karakert<ref>{{Cite web |url=http://armavir.mtaes.am/aknark/ |title=Armavir general information: Economy |access-date=2015-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923151328/http://armavir.mtaes.am/aknark/ |archive-date=2015-09-23 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150923151328/http://armavir.mtaes.am/aknark/ |arkivdato=2015-09-23 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150923151328/http://armavir.mtaes.am/aknark/ |date=2015-09-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://armavir.mtaes.am/aknark/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150923151328/http://armavir.mtaes.am/aknark/ |arkivdato=2015-09-23 }}</ref>. La drastaj ŝanĝoj en Karakert inspiris proksimajn vilaĝojn en Armavir aliĝi al programoj de COAF. COAF komencis labori en grupa aliro, grupigante proksimajn vilaĝojn por infrastrukturaj plibonigoj kaj programoj. En 2006, COAF kreskis al 18 vilaĝoj en Armaviro, efektivigante la stilon de la organizo de komunumaj engaĝitaj programoj, kreskante por inkludi sanan vivstilan instruplanon en lernejoj, post lernejaj kluboj, psikologia subteno, junulpovigo, same kiel profesiaj trejnadoj kaj inspektado de COAF-ekspertoj<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.youtube.com/watch?v=IS06_bFOKCA|titolo=08.04.2016 Հրապարակում|familia nomo=Minasyan|persona nomo=Armenuhi|dato=8-a de aprilo 2016|verkaĵo=Public TV Armenia}}</ref>. === Industrio === [[Dosiero:Metsamor nuclear power plant, cooling towers (Armenia, June 2015).jpg|eta|250ra| [[Nuklea centralo Mecamoro]]]] [[Dosiero:MAP company wine cellars.jpg|eta|250px |Vinfarejo MAP]] La provinco havas kontribuon de 4% en la ĉiujara totala industria produkto de Armenio. La industrio de la provinco ĉefe baziĝas sur nutraĵprilaborado kaj alkoholaj trinkaĵoj. La urbo Eĉmiadzin estis hejmo de la unua paperfabriko kaj presejo en la historio de Armenio. En 1780, [[Katolikoso de Armenio|Katolikoso]] [[Simeono la 1-a (Erevano)|Simeono la 1-a]] de Erevano fondis la Paperfabrikon Eĉmiadzin, kiu funkciis nur 6 jarojn. La [[nuklea centralo Mecamoro]] estas la plej granda centralo en Armaviro kaj la tuta respubliko. Ĝi estis malfermita en 1969 proksime de la urbo Mecamoro kaj produktas ĉirkaŭ 40% de la konsumita elektro en Armenio. * La pratempa urbo [[Argiŝtiĥinili]] situanta ene de la teritorioj de la provinco Armaviro, estis ĉefa centro por vinproduktado. Grandaj stokejoj por vino kaj grajnoj estis trovitaj de arkeologoj ene de la fortikaĵoj de la praa urbo devenantaj de la 8a jarcento a.K.  La vino produktita en Armaviro estas ĉefe el la vitejoj de la [[Ararat-ebenaĵo]]. ** Vinfarejo Eĉmiadzin por vino, brando kaj vodko, malfermiĝis en 1928 en Eĉmiadzin. ** MAP-Vinfarejo por brando kaj vino, malfermita en 1942 en [[Lenughi]]. ** Yerevan Brandy Company, filio Armaviro, malfermita en 1966 en Armaviro. ** Merdzavan Brandy Factory por konjako, vino kaj vodko, malfermiĝis en 1998 en [[Merdzavan]]. ** Karas Winery (Tierras de Armenia), malfermita en 2003 en [[Arevadaŝt]]. ** Winar Winery (Brest Wine Factory), malfermita en 2004 en [[Norapat]]. ** Parakar Wine-Brandy House, malfermita en 2005 en Parakar . ** Armen Alco por brando, malfermita en 2008 en Ajgeshat. ** Voskeni Wines, malfermita en 2008 en Araks . ** Arpenik Winery por vino kaj brando, malfermiĝis en 2009 en Arŝalujs. ** Alvan Alco-Vinfarejo por vino kaj brando, malfermita en 2010 en Lukaŝin. ** Interalco-Vinfarejo por brando, malfermita en 2014 en Ajgeŝat. ** Fabriko Proshyan-Brand, filio Armaviro, en Armavir . Eĉmiadzin fariĝis grava industria centro dum la sovetiaj jaroj. Ĝi estis hejmo de 4 ĉefaj industriaj firmaoj specialigitaj pri produktado de milita teknologio. Tamen la produktiveco de la plantoj malpliiĝis post la [[dissolvo de Sovetunio]]. Nuntempe la plej grandaj industriaj firmaoj de la urbo estas la "Echmiadzin Instrument Making Factory" fondita en 1966, la "EPG Echmiadzin Cannery" fondita en 1969, la laktfabriko "Echmiadzin Kat" fondita en 1997, la "Sonimol" fabriko por grajnoj fondita en 2001, kaj la fabriko pri detruado de biologiaj ruboj "Ekologia VKH" fondita en 2009<ref>[http://hetq.am/arm/news/38076/bzhshkakan-taponneri-vnasazertsman-gortsaran-ejmiatsnum.html Ekologia V.K.H. biological waste destruction plant opened in Echmiadzin]</ref>. Estante proksime al la ĉefurbo Erevano, la vilaĝoj Parakar kaj Tairov estas hejmo de granda nombro da malgrandaj kaj mezgrandaj fabrikoj, inkluzive de mebloj fabrikantaj laborejojn kaj produktantojn de polimeraj materialoj. La vilaĝo Musaler estas hejmo de fabriko por polietilenaj produktoj kaj fabriko por pezaj paperaj produktoj. La vilaĝo Merdzavan havas fabrikon de vestaĵo kaj kudraĵoj. === Turismo === [[Dosiero:Ejmiadzin Cathedral2.jpg|eta|maldekstre |250ra|[[Katedralo de Eĉmiadzin]], 303 p.K, Monda heredaĵo de Unesko]] La provinco estas hejmo de la katedralo de Eĉmiadzin, katedralo Zvartnoco, preĝejoj Sankta Ripsime, Sankta Gajane kaj Ŝoghakat, ĉiuj kolektitaj supertuto kiel la ''Katedralo kaj Preĝejoj de Eĉmiadzin kaj la Arkeologia Ejo de Zvartnots'' kiel [[monda heredaĵo de Unesko]]. Kvankam ĝi estas la spirita kaj religia centro de la armena nacio tutmonde, la turismaj servoj en la provinco ne estas sufiĉe evoluintaj pro la proksimeco al la ĉefurbo Erevano kie abundas ĉiaj hoteloj kaj gastigebloj estas pli trafaj por unutagaj vizitoj. Tamen, estante hejmo de la [[Internacia Flughaveno Zvartnoco]], Parakar estas hejmo de multaj hazardludaj domoj kaj noktaj kluboj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://armavir.agro.am/index.php?id=1300 |titolo=Armavir: general information |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151119200456/http://armavir.agro.am/index.php?id=1300 |arkivdato=2015-11-19 }}</ref>. La Natura Rezervejo Vordan Karmir estas la sola protektita natura areo en la provinco. Ĝi estas hejmo de la armena [[Karmino|koĉenilo]], insekto, kiu antaŭe produktis samnoman purpuran karminan kolorilon, kiu estas konata en Armenio kiel ''vordana karmiro''. La ruĝa tinkturfarbo de la insekto estis plejparte uzita en armenaj miniaturoj same kiel aliaj specoj de artoj dum la historio de antikva kaj mezepoka Armenio. La [[Memorejo de Sardarapat]] kaj la monumento al la rezisto de Musa Dagh estas inter la aliaj gravaj altiraĵoj de la provinco. == Edukado == [[Dosiero:Building near Etchmiadzin Cathedral 34.JPG|eta|250px |[[Gevorkjan Teologia Seminario]]]] La [[Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin]] en Eĉmiadzin estas hejmo de la [[Gevorkjan Teologia Seminario]] (teologia universitato) de la [[Armena Apostola Eklezio]]. La urbo ankaŭ estas hejmo de la Centro de Teologio kaj Armenologio Garegino la 1-a. La Patrina Seĝo ankaŭ administras la Eurnekjan Publikan Lernejon, kiu estas unu el la elstaraj lernejoj de Armenio<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://ejmiatsin.am/krtutyun/grigor-lusavorich-hamalsaran/ |titolo=Grigor Lusavorich University |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20190412075059/http://www.ejmiatsin.am/krtutyun/grigor-lusavorich-hamalsaran |arkivdato=2019-04-12 }}</ref>. La provinco havas la privatan "Universitato Grigor Lusavoriĉ" en la urbo Eĉmiadzin. Ekde la lerneja jaro 2015-2016, Armavir havas 119 lernejojn, kaj ankaŭ 2 lernejojn por specialaj bezonoj. Ĝis la fino de 2015, la nombro de la studentoj en la lernejoj de la provinco estas 31.100<ref>{{Cite web |url=http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |title=Armavir province schools list |access-date=2015-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211118/http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |archive-date=2016-03-04 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304211118/http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |arkivdato=2016-03-04 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304211118/http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |date=2016-03-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304211118/http://www.ktak.am/schoolslist/04_Pet_Armavir.pdf |arkivdato=2016-03-04 }}</ref>. == Sporto == [[Dosiero:Armavir stad 18.07.2014.jpg|eta|maldekstre|250px |La Jubilea Stadiono en julio 2014]] Piedpilko estas la plej populara sporto en la provinco. FK Armavir reprezentis la urbon Armaviro en la hejmaj futbalaj matĉoj inter 1965 kaj 2003 antaŭ ol dissolviĝis pro monaj malfacilaĵoj. Same, FK Vagharŝapat reprezentis Eĉmiadzinon inter 1967 kaj 2005 antaŭ esti dissolvita. La Jubilea Stadiono de Armavir estas la 3-a plej granda futbalejo en Armenio. Eĉmiadzin ankaŭ estas hejmo de futbala stadiono kun eta kapablo. Du futbalaj akademioj nuntempe konstruiĝas en la urboj Eĉmiadzin kaj Armaviro. Luktosporto inkluzive de ĵudo, taja bokso, sambo kaj tekvondo ankaŭ estas popularaj en la provinco. La vilaĝo Aknaliĝ (10&nbsp;km sude de Eĉmiadzin) estas fama pro la ''ĉevala'' centro ''Ara kaj Ajcemnik'' . == Galerio == <gallery mode="packed" heights="200"> File:Zvartnots cathedral ruins.jpg|[[Zvartnoco]] File:Shoghakat.jpg|[[Ŝoghakat]] File:Բամբակաշատի Սուրբ Աստվածածին Եկեղեցի 05.jpg|La preĝejo de [[Bambakaŝat]] File:Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (51).JPG|La preĝejo de vilaĝo Ŝahumjan File:Մեծամոր լիճ, Ակնա լիճ (2).JPG|Lago de [[Aknaliĝ]] </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Rediscovering_Armenia_Guidebook-_Armavir_Marz Turisma gvidilo tra Armaviro] [[Kategorio:Provincoj de Armenio]] 58qhjzt6nczs7fo5f3hm96dc1mi0zdt 0 281474 9367388 9098419 2026-05-05T23:12:39Z ThomasPusch 1869 9367388 wikitext text/x-wiki {{TemasPri|urbo en Armenio|[[Armaviro (apartigilo)]]}} {{Informkesto urbo |regiono-ISO=AM-AV |tipo1=reliefo |zomo=9 }} '''Armaviro''' ({{lang-hy|'''Արմավիր'''}}, konata kiel Hoktemberjan {{lkk}}{{langi|hy|'''Հոկտեմբերյան'''}}] dum la sovetia epoko ĝis [[1992]] kaj kiel Sardarabad, Sardarapat aŭ Sardar-Apat antaŭ [[1932]]) estas [[urbo]] situanta sud-okcidente de [[Armenio]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo {{paĝonomo}} vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Kompare, la kalkuloj por 2008 estas {{unuo|26387}} loĝantoj. La censo de [[2001]] ĝi nur havis {{unuo|32034}} loĝantojn; La [[censo]] de [[1989]] diskonigis la nombron de {{unuo|46900}} loĝantoj sed tiu kvanto multe malpliiĝis: Ĝi estas provinca ĉefurbo de la [[Armaviro (provinco)|samnoma provinco]]<ref>{{Cite web|title=Արմավիրի մարզպետարան|url=http://armavir.mtad.am/about-communities/165/|access-date=2020-07-21|website=armavir.mtad.am}}</ref>. == Etimologio == Fondita en 1931 kiel ''Sardarapat'', la urbo estis konata kiel ''Hoktemberjan'' (kun la signifo la ''urbo Oktobro'') inter 1935 kaj 1995, nomita honore al la [[Oktobra Revolucio]]. En 1992, la urbo estis nomita ''Armavir'' fare de la registaro de sendependa Armenio, laŭ la proksima pratempa urbo [[Armaviro (antikva urbo)|Armaviro]], fondita en la [[8-a jarcento a.K.]] de reĝo [[Argiŝti la 1-a]] de [[Urarto]], kaj iĝis la ĉefurbo de la [[Reĝlando Armenio|Armena reĝlando]] sub la [[Orontidoj|Orontida dinastio]] en 331 a.K. == Historio == [[Dosiero:Ayrarat.jpg|maldekstra|eta| 250px|Armaviro, ene de la provinco [[Ajrarato]], [[Granda Armenio]].]] Historie, la teritorio de nuntempa Armavir situas en la kantono ''Aragacotn'' en la centro de [[Ajrarato]]; la 15-a provinco de antikva [[Granda Armenio]]. La sovetia 11-a [[Ruĝa Armeo]] invadis la Respublikon Armenio la 29-an de novembro 1920, kaj kelkajn tagojn poste Armenio fariĝis oficiala parto de Sovetunio la 2-an de decembro 1920. La sovetianoj proklamis Armenion kiel la [[Armena Soveta Socialisma Respubliko|Soveta Socialisma Respubliko]] sub la gvidado de Aleksandr Mjasnikjan. Tamen, en 1922, Armenio estis inkluzivita en la tiutempe ĵus kreita [[Transkaŭkaza Federacia Soveta Socialisma Respubliko|Transkaŭkaza Soveta Federacia Socialisma Respubliko]]. Per la decido de la sovetia registaro, la setlejo Armaviro estis fondita kiel ''Sardarapat'' la 26-an de julio 1931, nur 8&nbsp;km norde de la antikva urbo de Armaviro, por iĝi la regiona centro de la rajono ''Hoktemberjan'' kreita pli frue en 1930 (konata kiel ''rajono Ghurdughuli'' ĝis 1935). Ĝi estis origine fondita kiel stacidomo konektanta Erevanon kun Leninakan ([[Gjumri]]). La unua grava urba plano de la urbo estis enkondukita de arkitekto [[Aleksandro Tamanjan]]<ref>{{Cite web |url=http://www.officespace.am/%D4%B1%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%AB%D6%80_%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%A6/%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%AB%D6%80/ |title=Armavir town |access-date=2016-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206181512/http://www.officespace.am/%D4%B1%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%AB%D6%80_%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%A6/%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%AB%D6%80/ |archive-date=2016-02-06 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160206181512/http://www.officespace.am/%D4%B1%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%AB%D6%80_%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%A6/%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%AB%D6%80/ |arkivdato=2016-02-06 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160206181512/http://www.officespace.am/%D4%B1%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%AB%D6%80_%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%A6/%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%AB%D6%80/ |date=2016-02-06 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.officespace.am/%D4%B1%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%AB%D6%80_%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%A6/%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%AB%D6%80/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160206181512/http://www.officespace.am/%D4%B1%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%AB%D6%80_%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%A6/%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%AB%D6%80/ |arkivdato=2016-02-06 }}</ref>. En 1935, la nomo de la setlejo estis ŝanĝita de Sardarapat al ''Hoktemberjan'' honore al la [[Oktobra Revolucio]] de 1917. Komence ĝi estis hejmo de armenaj familioj, kiuj migris de [[Ĝavaĥo|Ĝavaĥko]], [[Ŝirako]] kaj [[Sjuniko|Zangezuro]]. Dum la 1940-aj jaroj, multaj [[jezidoj]] kaj [[kurdoj]] de la proksimaj vilaĝoj ankaŭ ekloĝis en Hoktemberjan. Kun la rapida disvolviĝo de la loĝloko kiel industria akso, Hoktemberjan ricevis la statuson de urbo en 1947<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://armaviritem.am/?page_id=7|titolo=Արմավիրի թեմ|eldoninto=Diocese of Armavir|alirdato=2020-10-28|arkivurl=https://web.archive.org/web/20140101010600/http://armaviritem.am/?page_id=7#.WSUj2bWTVBo|arkivdato=2014-01-01}}</ref>.. La loĝantaro de la urbo plue kreskis en la 1950-aj kaj 1960-aj jaroj post la alveno de repatriitaj [[Armenoj en Irano|armenaj familioj de Irano]], [[Armenoj en Sirio|Sirio]] kaj [[Armenoj en Libano|Libano]]. En 1966, la Armavira filio de la Erevana Branda Kompanio estis malfermita. En 1967, Hoktemberjan fariĝis urbo de respublika subigo. Post la sendependeco de Armenio en 1991, Hoktemberjan estis renomita Armavir la 7-an de novembro 1995, por iĝi la provinca centro de la lastatempe formita provinco [[Armaviro (provinco)|Armaviro]], laŭ la administraj reformoj de Armenio en 1995. == Geografio == [[Dosiero:ArgishtihiniliView.jpg|eta|250px|Vidaĵo de monteto ĉirkaŭ la ruinoj de Argiŝtiĥinili, 6 kilometrojn de Armaviro]] Nuntempa Armaviro okupas areon de 8,51&nbsp;km² ene de la fekunda [[Ararat-ebenaĵo]], je vojdistanco de 47&nbsp;km okcidente de la ĉefurbo [[Erevano]]. La teritorio ĉirkaŭ Armaviro estas inter la plej gravaj regionoj de [[Antikva Armenio]]. La urbo estas konstruita 6&nbsp;km nordoriente de la pratempa urbo Argiŝtiĥinili kaj 8&nbsp;km norde de historia Armaviro. La regiono koincidas kun la kantono [[Aragacotno]] de la antikva armena reĝlando. La urbo estas ĉirkaŭita de multaj grandaj vilaĝoj inkluzive de [[Sardarapat]], [[Norapat]], [[Mrgaŝat]], [[Majsisjan]] kaj [[Noravan]]. === Klimato === Armaviro havas malvarman duonaridan klimaton (laŭ la [[klimata klasifiko de Köppen]] ''BSk''), kun iom malvarmaj vintroj kaj varmaj someroj. La averaĝa temperaturo en januaro estas {{GdC|−3,2}} kaj {{GdC|+25}} en julio. La jara pluvado ĉirkaŭas 305&nbsp;mm. == Demografio == [[Dosiero:Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցին.jpg|250px|eta|maldekstre| Katedralo Sankta Gregorio de Narek.]] Ĉirkaŭ ĝia fondado en 1931, la urbo estis origine loĝita fare de la armenoj de [[Ĝavaĥo|Ĝavaĥko]], [[Ŝirako]] kaj [[Sjuniko|Zangezuro]]. Poste, [[jezidoj]], [[kurdoj]] kaj [[asirianoj]] de la proksimaj vilaĝoj ankaŭ ekloĝis en Armaviro. Multaj [[Armenoj en Irano|armenoj de Irano]], [[Armenoj en Sirio|Sirio]] kaj [[Armenoj en Libano|Libano]] estis transloĝigitaj en Armaviro dum la 1950-aj jaroj kaj 1960-aj jaroj, kiel parto de la armena repatriiga procezo. La loĝantaro de la urbo atingis sian pinton kun ĉirkaŭ 47 000 dum la lastaj jaroj de [[Sovetunio]]. Post la sendependeco de Armenio kaj la rezultinta ekonomia krizo, ĝi draste malpliiĝis, montrante 32.034 en la censo de 2001, 29.319 en la censo de 2011 kaj ĉirkaŭ 28.900 laŭ la oficiala takso de 2016. La preĝejo Sankta Gregorio de Narek de la urbo estis malfermita la 30-an de majo 2014 kaj nomita laŭ la fama mezepoka sanktulo.  Ekde ĝia konsekro en 2014, la preĝejo fariĝis la sidejo de la [[Diocezo de Armavir]] de la [[Armena Apostola Eklezio]]. La kuracadon en la urbo servas la Medicina Centro Armaviro, kun kapacito de 280 litoj. == Kulturo == [[Dosiero:Շառլ Ազնավուրի պուրակ.jpg|250ra|eta|Parko [[Charles Aznavour]] en Armaviro]] La teritorio de nuntempa Armaviro estas ĉirkaŭita de multaj arkeologiaj lokoj, kiuj estas konsiderataj ĉefaj centroj de antikva armena civilizo, inkluzive de la proksimaj setlejoj [[Fortikaĵo Mecamoro|Mecamoro]], antikva [[Armaviro (antikva urbo)|Armaviro]] kaj antikva [[Argiŝtiĥinili]]. Nuntempe Armaviro estas servata de kultura centro ofte konata kiel ''Ruĝa Klubo''. Ĝi ankaŭ estas hejmo de muzika lernejo, lernejo de artoj, kvin publikaj bibliotekoj, kaj teatra grupo. Estas privata zoologia/botanika ĝardeno ĉe la nordorienta najbareco de la urbo. En 2016, la urbo festis la 85-an datrevenon de sia fondo, kun la ĉeesto de delegitoj de la rusaj urboj [[Armavir]]o kaj [[Ŝaĥti]]. == Transportado == [[Dosiero:Արմավիր կայարան .jpg|eta|250px |maldekstre| Armavira stacidomo]] La urbo Armaviro estas fondita surbaze de la fervoja stacidomo funkcianta ekde 1927, kiel fervojkruciĝo inter [[Erevano]] kaj Leninakan / [[Gjumri]]. La stacio estis renovigita dum la unua jardeko de la [[21-a jarcento]]. En novembro 2009, la stacio estis provizita per elektra lokomotivo, kiu ligas Armaviron kun la stacio Aragacavan kaj la nordokcidenta Armenio<ref>[https://armenpress.am/arm/news/574534 Armavir Aragatsavan new locomotive]</ref>. La urbo ankaŭ estas ligita kun Erevano kaj centra Armenio per la aŭtovojo M-5. La regiona vojo H-17 ligas Armaviron kun Gjumri kaj aliaj partoj de norda Armenio. == Ekonomio == Ekde ĝiaj komencoj, Armavir iom post iom disvolviĝis kiel grava centro por industrioj, kaj ankaŭ por servoj. La industrio de la urbo ĉefe baziĝas sur manĝaĵ-prilaborado kaj konstruado de materialoj. La kotonteksejo de Armaviro malfermita en 1928 estis la unua industria fabriko de la urbo. La Hoktemberjan Konservejo malfermiĝis en 1943, estis inter la plej grandaj nutraĵ-prilaboraj fabrikoj en [[Sovetunio]]. La filio Armaviro de la Erevana Branda Kompanio funkcias ekde 1966. Aliflanke, la vitrofabriko de Armaviro estas grava vitra uja produktanto por la tuta respubliko. Estas akvopuriga instalaĵo ĉe la orientaj antaŭurboj de la urbo. Kiel provinca centro, Armaviro estas hejmo de multaj filioj de elstaraj bankoj nuntempe funkciantaj en Armenio. Armavira aerbazo estis konstruita proksime de la urbo dum la frua 20-a jarcento kaj iĝis unu el la plej grandaj jetpilotaj trejncentroj por la sovetia aerarmeo . == Edukado == Armaviro havas 10 publikajn lernejojn, 12 infanvartejojn, 2 mezajn altlernejojn, 3 sportlernejojn, kaj lernejon por infanoj kun specialaj bezonoj. Armaviro ankaŭ estas hejmo de la Militista kaj Sporta Kolegio Tigrano la Granda. La provinca medicina centro Armavir situas ankaŭ en la urbo. == Sporto == [[Dosiero:Արմավիրի կենտրոնական հրապարակ.jpg|250px|eta|Armavira centra placo]] FC Armavir estis la futbala klubo kiu reprezentis la urbon dum la sovetiaj jaroj. Ĝi estis fondita en 1965 kiel ''FC Sevan Hoktemberjan'' . Post la [[Dissolvo de Sovetunio|kolapso de Sovetunio]], FC Armavir partoprenis la armenajn ligojn ĉefe tra la 1990-aj jaroj. La klubo dissolviĝis en 2003 pro monaj malfacilaĵoj. La klubo kutimis ludi siajn hejmmatĉojn ĉe la Jubilea Stadiono, kiu havas sidlokojn por 10.000 spektantoj. En 1985, la stadiono aranĝis unu grupan matĉon dum la [[FIFA]] [[Monda Junulara Ĉampioneco]] aranĝita de Sovetunio. Nuntempe ĝi servas al la junaj teamoj de la futbala lernejo Armaviro<ref>[http://www.president.am/en/domestic-visits/item/2017/04/12/President-Serzh-Sargsyan-visited-Armavir-Marz/ Working visit of President Serzh Sargsyan to Armavir marz]</ref>. En februaro 2017, la [[Futbala Federacio de Armenio]] lanĉis la konstruadon de futbala akademio en Armaviro. Kun proksimuma kosto de 3 milionoj da usonaj dolaroj, la konstruado estas kune financita de [[Futbala Federacio de Armenio|FFA]], [[UEFA]] kaj [[FIFA]]. Luktosporto inkluzive de [[ĵudo]], [[taja bokso]] kaj [[tekvondo]] ankaŭ estas popularaj en la urbo. La pokala turniro de ĵudo de la urbestro ĉiujare okazadas en Armaviro. La sporta lernejo de la urbo estis tute renovigita en 2007<ref>[https://armenpress.am/arm/news/435327/armaviri-tiv-1-marzadproci-veranorogman-ashkhatanqnern-avartman.html The renovation of Armavir Sport School is almost completed]</ref>. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [http://geonames.nga.mil/ggmagaz/detaillinksearch.asp?G_NAME=%2732FA881E6F783774E0440003BA962ED3%27&Diacritics=DC Datumoj de GEOnet2] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111229202735/http://geonames.nga.mil/ggmagaz/detaillinksearch.asp?G_NAME=%2732FA881E6F783774E0440003BA962ED3%27&Diacritics=DC |date=2011-12-29 }}{{ref|en}} * [http://www.armstat.am/file/doc/130.pdf Censo en Armenio]{{ref|hy}} [[Kategorio:Urboj de Armenio]] krtqt3sux9gb8hgkvz1jc0sv4girohk 0 283341 9367490 8988336 2026-05-06T06:04:03Z Tirolischleioans 254019 9367490 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|placo |kategorio = |lando = Germanio |regiono = |regiono_tipo = |situo = Berlino |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = DE-BE |mapo lokumilo = Centra Berlino |mapo1 lokumilo = Berlino |zomo = 13 |longo = |larĝo = }} [[Dosiero:Berlin Alexanderplatz Fernsehturm.JPG|eta|240px|{{centre|la Aleksandra Placo, vidita de la [[televida turo de Berlino]], 2002}}]] [[Dosiero:Alexanderplatz by the night - ProtoplasmaKid.webm|eta|dekstra|Aleksandra Placo je la nokto]] La '''Aleksandra Placo''' estas centra loko kaj trafika nodo en [[Berlino]], la ĉefurbo de [[Germanio]]. La placo situas en la urboparto [[Berlin-Mitte]] en kvartalo ĝis la epoko de [[GDR]] nomita "Königsstadt" ("reĝa urbo"). La berlinanoj kutime nomas la placon mallonge simple '''Aleks'''. Sian nomon la placo havas honore al la [[caro]] [[Aleksandro la 1-a (Rusio)|Aleksandro la 1-a]] de [[Rusa Imperio|Rusio]]. Inter la jaroj 1949 kaj 1990 la placo apartenis al [[Orienta Berlino]], la ĉefurbo de la socialisma ŝtato [[GDR]]. Interesa surplaca objekto estas ekz. la Puto de la Interpopola Amikeco de [[Walter Womacka]]. == Situo == [[Dosiero:Berlin_-_view_from_Fernsehturm_to_Alexanderplatz.jpg|eta|{{centre|vidaĵo de la [[televida turo de Berlino]] al la Aleksandra Placo kun la novkonstruita ''Kaufhof''-vendejego, 2006}}]] La sekvaj stratoj komenciĝas stelforme ĉe la Aleksandra Placo: * Alexanderstraße/Brückenstraße/Heinrich-Heine-Straße * Dircksenstraße * Grunerstraße/Mühlendamm * [[Ruĝa Urbodomo|Rathausstra]]ße/Werderscher Markt/Französische Straße * [[Karl Liebknecht|Karl-Liebknecht]]-Straße/[[Unter den Linden]] * Memhard-/Münz-/Weinmeisterstraße/Rosenthaler Straße/Brunnenstraße * [[Rosa Luxemburg|Rosa-Luxemburg]]-Straße/Schönhauser Allee * [[Karl Liebknecht|Karl-Liebknecht]]-Straße/Prenzlauer Allee * Otto-Braun-Straße/Greifswalder Straße * [[Karl Marx|Karl-Marx]]-Allee/Frankfurter Allee (inter 1945 kaj 1954 Stalinallee) Ekde trakonstruo dum la 1960-aj jaroj la tuta placo estas [[piedira zono]] kaj nur ekde la mezo de la 1990-aj jaroj denove kruciĝas de trama linio. Ĉiutage vizitas ĝin pli ol 360.000&nbsp;homoj<ref name="die_mitte">[http://www.tagesspiegel.de/berlin/Alexanderplatz-Mitte;art270,2755238 artikolo de la berlina gazeto ''Tagesspiegel'': ''Plej alta domo de Berlino planata" (germanlingve)]</ref>. Laŭ studo temas plej la plej frekventata loko de Berlino, ankoraŭ antaŭ la eleganta [[bulvardo]] [[Kurfürstendamm]]<ref>[http://www.berlinonline.de/aktuelles/berlin/detail_ddp_2177915550.php Berlino rete: "ondo da turistoj ĉe la Aleksandra Placo, 3-a de aŭgusto 2008 (same germanlingve)]</ref> kaj konsideriĝas la kvara plej vizitata placo de Eŭropo <ref name="die_mitte" />. Nur post la [[reunuiĝo de Germanio]] de la jaro [[1990]] denove tramoj haltas sur la placo, kaj ĉe la urbotrajna [[Alexanderplatz (stacidomo)|stacidomo Aleksandra Placo]] denove haltas regionaj trajnoj kaj [[metroo]]j de la linioj 2, 5 kaj 8. == Historio == === La ekesto (ĝis 1800) === Dum la [[13-a jarcento]] proksime de la nuna placo staris hospitalo "Sankta Georgo". Laŭ ĝi baptiĝis la Georga Pordego en la urba [[remparo]] de Berlino. Antaŭ tiu pordego kolektiĝis la plej gravaj el la nordo venantaj ŝoseoj, ekzemple el [[Oderberg]], [[Prenzlau]] kaj [[Bernau apud Berlino|Bernau]], sed ankaŭ la ŝoseoj el la grandaj [[Hansa urbo|Hansaj Urboj]] ĉe la [[Balta Maro]]. La Georga Pordego dum la [[16-a jarcento]] estis la plej grava urbopordego, kaj la plej multaj varoj celitaj al la urbo venis tra ĝi. Post la [[Tridekjara Milito]] la urba remparo estis plifortikigita. Inter la jaroj 1658 kaj 1683 ekestis ringa fortikaĵo ĉirkaŭ la tuta urbo, kaj iuj ĉirkaŭaj pordegoj estis fermitaj, tial ke la Georga Pordego ankoraŭ gajnis je signifo. Antaŭ la pordego ekestis placo, sur kiu ekestis bazaro unuavice por la vendo de (buĉotaj) porkoj kaj bovoj, sed ankaŭ por aliaj agrikulturaj produktoj. Ĉirkaŭ tiu placo fine de la [[17-a jarcento]] iom post iom ekestis antaŭurbo. Ekde la jaro [[1701]] la pordego havis la nomon "Reĝa Pordego", kaj la georga antaŭurbo tiam nomatis "Reĝa Urbo". Dum la jaro 1743 ekestis dogana muro, kiu inkluzivis ĉiujn ringoforme ĉirkaŭ la historia urbokerno ekestintajn antaŭurbojn. Tial la malnova pordego perdis sian signifon kaj fine dum la jaro 1746 estis malkonstruita. Fine de la [[18-a jarcento]] la "Reĝa Urbo" havis sian bazan strukturon, kun ringoforme de la placo disirantaj stratoj. En la kvartalo dominis grandaj [[manufakturo]]j, ekzemple pri prilaboro de [[silko]] kaj [[lano]], kaj krome armeaj instalaĵoj. Ekde la mezo de la 18-a jarcento sur la placo ĉiun junion okazis la germanie plej signifa bazaro pri lano. Dum la jaro 1771 en la loko de la eksa Reĝa Pordego ekestis nova ŝtona ponto super la fortikaĵa kanalo. Ekestis pluraj fortikaj trietaĝaj domoj ĉirkaŭ la placo, interalie gastejo, en kiu la poeto [[Heinrich von Kleist]] loĝis antaŭ sia morto kaj en kiu ankaŭ dum iom da tempo loĝis la klasicisma arkitekto [[Karl Friedrich Schinkel]]. === 19-a jarcento === <!--[[Dosiero:Alexanderplatz Berlin 1848.jpg|eta|{{centre|strataj bataloj sur la placo dum la [[Revolucio de 1848 en Germanio]]}}]]--> Per granda armea parado sur la placo dum oktobro 1805 akceptiĝis la [[caro]] [[Aleksandro la 1-a (Rusio)|Aleksandro la 1-a]] de [[Rusa Imperio|Rusio]]. Tiuokaze la prusia reĝo Frederiko Vilhelmo la 3-a ordonis la renomigon de la placo, kiu de tiam nomiĝis Aleksandra Placo. En la sudoriento de la placo ekestis granda teatrejo. La placo iĝis trafika nodopunkto, kaj dum la jaro 1847 ĉiun kvaronhoron ĉevale tiritaj busoj alternis inter la aleksandra kaj la same urbocentra potsdama placoj. Dum la [[Revolucio de 1848 en Germanio]] ankaŭ sur la Aleksandra Placo okazis surstrataj bataloj, kaj revoluciuloj blokis la vojon en la urbon per barikadoj. Ankaŭ la verkisto [[Theodor Fontane]], kiu laboris tutproksime en apoteko, partoprenis en la konstruo de la barikadoj. Dum la 19-a jarcento la kvartalo plu kreskis – komence de la jarcento praktike ĉie en la kvartalo ekzistis trietaĝaj domoj, ĝis la mezo de la jarcento preskaŭ ĉie konstruiĝis kvaretaĝaj, kaj fine de la jarcento la plej multaj konstruaĵoj jam estis kvinetaĝaj. La grandaj manufakturoj kaj armeaj instalaĵoj cedis en pli urborandajn regionojn, kaj lasis la urbocentran lokon al loĝdomoj kaj komercejoj. Komence de la 1870-aj jaroj oni per ŝtonoj plenigis la eksan fortikaĵan kanalon, kaj sur ĝi ĝis la jaro 1882 konstruis relaron de urba fervojo. Ekestis imponaj hoteloj kaj aliaj reprezentaj konstruaĵoj. La trafiko koncentriĝis sur la norda duono de la placo, kaj la sudo - kiu antaŭe uziĝis por armeaj paradoj – dum la jaro 1889 iĝis parketo. En la nordokcidento de la placo estis starigita 7,5 metrojn alta kupra statuo de juna virino personiganta la urbon. === 20-a jarcento === [[Dosiero:Berlin Alexanderplatz 1903.JPG|eta|{{centre|la placo dum 1903}}]] [[Dosiero:Bahnhof Alexanderplatz mit Königskolonnaden, 1904.jpg|eta|{{centre|la placa stacidomo 1904}}]] Komence de la [[20-a jarcento]] la placo plej floris. Dum 1901 fondiĝis la unua germania [[kabaredo]]. Ekestis la legendaj vendejegoj ''Tietz (Hertie), Wertheim'' kaj ''Hahn''. Dum 1913 kaj 1930 malfermiĝis tri metroaj linioj, multis naciaj, regionaj kaj urbaj trajnoj, aŭtobusoj kaj tramoj, kiuj samkiel la aŭta kaj motorcikla trafiko de la placo stelforme disiris en ĉiujn direktojn. Dum la "oraj" [[1920-aj jaroj]] la aleksandra kaj la potsdama placoj estis la centro de la pulsanta metropolo Berlino. Multaj el la placaj konstruaĵoj kaj fervojaj pontoj havis grandajn lumantajn varbaĵojn, kiuj "tagigis" la noktojn kaj ŝanĝiĝis preskaŭ ĉiutage. Kiam klariĝis, ke proksimus trafika kolapso de la placo, ekiĝis arkitekta konkurso por ekhavi planon pri kompleta placa rekonstruo, aparte rilate al la nodiĝintaj multaj trafikaj vojoj. Ĝis la komenco de la [[1930-aj jaroj]] konstruiĝis du el la planitaj novaj konstruaĵegoj, por kiu malkonstruiĝis interalie la eksa teatrejo. Nova [[trafikcirklo]] ligis ses stratojn. Sed la [[monda ekonomia krizo]] de la jaro [[1929]] haltigis pliajn investojn, kaj ankaŭ dum la epoko de [[Nazia Germanio]] la planoj ne pli realiĝis. La bataloj de la [[Dua Mondmilito]] atingis la Aleksandran Placon dum aprilo 1945. La bombado kaj strataj bataloj de la lastaj militaj tagoj detruis grandan parton de la kvartalo, kaj grandan parton de la placaj konstruaĵoj. Post la milito, kiam la placo apartenis al la orienta parto de la urbo, okupita de la [[Ruĝa Armeo]] de [[Sovetunio]] kaj poste parto de la socialisma ŝtato [[GDR]], planiĝis 90 metrojn vasta ŝoseego de la orienta malpli centra parto de la urbo, tra la Aleksandra Placo ĝis la [[bulvardo]] [[Unter den Linden]]. Dum la jaro 1951 oni ekkonstruis la aleon, kiu komence nomiĝis ''Stalinallee'', poste [[1954]] ''[[Karl Marx|Karl-Marx]]-Allee'', sed kiu kontraŭe al la unua plano finiĝis ĉe la Aleksandra Placo. Inter la jaroj 1961 kaj 1964 tutproksime de la placo konstruiĝis la socialisma "Domo de la Instruisto" kun ligita kongresejo. === La ideo de "socialisma placo" (1964 ĝis 1989) === [[Dosiero:Berlin Fernsehturm 2005.jpg|eta|120px|maldekstra|{{centre|la [[televida turo de Berlino]]}}]] Printempe 1964 komenciĝis konkurso pri "novplanado de la Aleksandra Placo". Rajtis partopreni ses socialismaj arkitektaj kolektivoj. Laŭ la gajninta plano la placo estu tute liberigita de fluanta trafiko kaj la stratoj plene ĉirkaŭu ĝin. Nur du stratoj estu escepto: La [[Karl Liebknecht|Karl-Liebknecht-Straße]] nordokcidente surtere, kaj la ''Grunerstraße'' sudoriente en aŭta tunelo subtere. La kolizion de veturila kaj piedira trafiko oni planis eviti per grandaj piediraj tuneloj sub ĉiuj stratoj. Pro grandkvanta malkonstruo de (parte milite ruiniĝintaj) historiaj konstruaĵoj meze de la urbego ekestis super-dimensia placego. Por la konstruo de la aŭta tunelo interalie malkonstruiĝis la Georga Preĝejo, monaĥejo kaj parto de la berlina juĝejo. Dum la jaro 1965 sudokcidente de la urbotrajna stacidomo Aleksandra Placo komenciĝis la konstruo de la [[televida turo de Berlino]], por kiu la restoj de la pleja urbocentro ĉirkaŭ la [[Maria Preĝejo de Berlino]] estis malkonstruitaj. Dum 1967 ĉiuj tramaj linioj estis forigitaj de la Aleksandra Placo, kaj ĝis 1969 rande de la nun vastega placo konstruiĝis la grandaj socialismaj vendejego ''Centrum'' kaj hotelego ''Interhotel''. Aldoniĝis aliaj konstruaĵegoj en socialisma, betona stilo. [[Dosiero:Berlin_Alexanderplatz_Brunnen_2.JPG|eta|{{centre|la GDR-epoka "Fontano de Interpopola Amikeco" dum 2005}}]] Centre de la placego ekestis "Fontano de Interpopola Amikeco" kaj "Mondtempa Horloĝo" en socialisma stilo. La placo iĝis simbolo por la germana membroŝtato de la [[Varsovia Pakto]]. La placa areo de 80.000&nbsp;m² pli da kvarfoje grandis ol antaŭ la Dua Mondmilito (18.000&nbsp;m²). La planado kaj koncepta realigo sekvis la ekzemplon de [[Moskvo]]. Samkiel la [[Ruĝa Placo]], la Aleksandra Placo estis antaŭvidita kiel centra armea paradejo kaj socialisma amaskunvenejo. Post la fino de la placa rekonstruo dum 1971 komence estis amasaj eventoj, kiuj vivigis la placon, kiel la 10-a [[Monda Festivalo de Junularo kaj Studentaro]] dum somero 1973, la 25-jara jubileo de GDR dum oktobro 1974 aŭ la celebro de la 30-a jubileo pri fino de la Dua Mondmilito dum 1975. Iom post iom la berlinanoj alkutimiĝis al la betona placego. La [[4-an de novembro]] [[1989]] – 5 tagojn antaŭ la falo de la [[Berlina Muro]] – sur la placo demonstraciis inter 500.000 ĝis 1.000.000 da homoj kontraŭ la politika reĝimo de GDR, kaj la ŝtata televido de GDR sencenzure elsendis la tutan eventon. [[Dosiero:Weltzeituhr Detail Alexanderplatz.jpg|eta|150px|{{centre|la "Mondtempa Horloĝo"}}]] === Post la reunuiĝo de Germanio === Post la reunuiĝo de Germanio la socialisma urboplanado kaj la arkitekturo de la 1970-aj jaroj ne plu korespondis al la konceptoj de enurba spacodisdivido. Post unuaj diskutoj kun la loĝantoj en la apudplaca kvartalo rapide klaris, ke la placo rekonektiĝu al la trama reto, por replibonigi la ligon al la ĉirkaŭaj loĝaj kvartaloj. Arkitektura konkurso pri la plia trakonstruo finiĝis dum septembro 1993. Ekde la jaro 2004 realiĝas la gajninta plano, kaj pluraj placaj konstruaĵegoj amplekse moderniĝas kaj trakonstruiĝas. Februare 2006 komenciĝis la trakonstruo de la piedira placa areo, kiu finiĝis decembre 2007. La placo nun havas surfacon el flaveca [[granito]], kun placorando el grizeca mozaiko. Septembre 2007 malfermiĝis nova vendejego ''Alexa'', kaj marte 2009 ekfunkciis nova sesetaĝa komercejo de la nomo ''die mitte'' ("la mezo"). Ankoraŭ ne realiĝis la malkonstruo de la socialisma hotelego "Interhotel" (nuntempe „Hotel Park-Inn“) kaj la starigo de tri modernaj turdomegoj en tiu loko, kaj ĉeplace ankoraŭ pliaj modernaj turdomegoj estas planataj. == Vidu ankaŭ == * [[Alexanderplatz (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Alexanderplatz}} * [http://www.stadtentwicklung.berlin.de/planen/staedtebau-projekte/alexanderplatz/ retejo pri la historio, nuno kaj estontaj planoj pri la placo (germanlingve)] * [http://www.stadtentwicklung.berlin.de/bauen/baubilanz/de/alexanderplatz.html bilanco pri la ĝisnuna trakonstruo ekde 1990] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090713064550/http://www.stadtentwicklung.berlin.de/bauen/baubilanz/de/alexanderplatz.html |date=2009-07-13 }} * [http://www.stadtentwicklung.berlin.de/aktuell/wettbewerbe/ergebnisse/2003/alexanderplatz/ ..kaj planoj pri la estonta plu-trakonstruo de la placo] * [http://www.alexanderplatz.mobi/alexanderplatz/geschichte/berlin-alexanderplatz-entstehung.html historio de la placo (ĉiuj retejo same germanlingve)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090909235315/http://www.alexanderplatz.mobi/alexanderplatz/geschichte/berlin-alexanderplatz-entstehung.html |date=2009-09-09 }} == Referencoj == {{Referencoj}} <!-- {{Koordinatoj artikolo|52_31_19_N_13_24_47_E|52° 31' 19" norde, 13° 24' 47" oriente}} --> [[Kategorio:Geografio de Berlino]] [[Kategorio:GDR]] [[Kategorio:Placoj en Berlino]] qynx4eh70zuwfwpl726aql3f0ouwfib 9367491 9367490 2026-05-06T06:05:02Z Tirolischleioans 254019 Nuligis version 9367490 de [[Uzanto:Tirolischleioans|Tirolischleioans]] ([[Speciala:Contributions/Tirolischleioans|kontribuoj]], [[Uzanto-Diskuto:Tirolischleioans|diskutpaĝo]]) 9367491 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|placo |kategorio = |lando = Germanio |regiono = |regiono_tipo = |situo = Berlino |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = DE-BE |mapo lokumilo = Centra Berlino |mapo1 lokumilo = Berlino |zomo = 13 |longo = |larĝo = }} [[Dosiero:Berlin Alexanderplatz Fernsehturm.JPG|eta|240px|{{centre|la Aleksandra Placo, vidita de la [[televida turo de Berlino]], 2002}}]] [[Dosiero:Alexanderplatz by the night - ProtoplasmaKid.webm|eta|dekstra|Aleksandra Placo je la nokto]] La '''Aleksandra Placo''' estas centra loko kaj trafika nodo en [[Berlino]], la ĉefurbo de [[Germanio]]. La placo situas en la urboparto [[Berlin-Mitte]] en kvartalo ĝis la epoko de [[GDR]] nomita "Königsstadt" ("reĝa urbo"). La berlinanoj kutime nomas la placon mallonge simple '''Aleks'''. Sian nomon la placo havas honore al la [[caro]] [[Aleksandro la 1-a (Rusio)|Aleksandro la 1-a]] de [[Rusa Imperio|Rusio]]. Inter la jaroj 1949 kaj 1990 la placo apartenis al [[Orienta Berlino]], la ĉefurbo de la socialisma ŝtato [[GDR]]. == Situo == [[Dosiero:Berlin_-_view_from_Fernsehturm_to_Alexanderplatz.jpg|eta|{{centre|vidaĵo de la [[televida turo de Berlino]] al la Aleksandra Placo kun la novkonstruita ''Kaufhof''-vendejego, 2006}}]] La sekvaj stratoj komenciĝas stelforme ĉe la Aleksandra Placo: * Alexanderstraße/Brückenstraße/Heinrich-Heine-Straße * Dircksenstraße * Grunerstraße/Mühlendamm * [[Ruĝa Urbodomo|Rathausstra]]ße/Werderscher Markt/Französische Straße * [[Karl Liebknecht|Karl-Liebknecht]]-Straße/[[Unter den Linden]] * Memhard-/Münz-/Weinmeisterstraße/Rosenthaler Straße/Brunnenstraße * [[Rosa Luxemburg|Rosa-Luxemburg]]-Straße/Schönhauser Allee * [[Karl Liebknecht|Karl-Liebknecht]]-Straße/Prenzlauer Allee * Otto-Braun-Straße/Greifswalder Straße * [[Karl Marx|Karl-Marx]]-Allee/Frankfurter Allee (inter 1945 kaj 1954 Stalinallee) Ekde trakonstruo dum la 1960-aj jaroj la tuta placo estas [[piedira zono]] kaj nur ekde la mezo de la 1990-aj jaroj denove kruciĝas de trama linio. Ĉiutage vizitas ĝin pli ol 360.000&nbsp;homoj<ref name="die_mitte">[http://www.tagesspiegel.de/berlin/Alexanderplatz-Mitte;art270,2755238 artikolo de la berlina gazeto ''Tagesspiegel'': ''Plej alta domo de Berlino planata" (germanlingve)]</ref>. Laŭ studo temas plej la plej frekventata loko de Berlino, ankoraŭ antaŭ la eleganta [[bulvardo]] [[Kurfürstendamm]]<ref>[http://www.berlinonline.de/aktuelles/berlin/detail_ddp_2177915550.php Berlino rete: "ondo da turistoj ĉe la Aleksandra Placo, 3-a de aŭgusto 2008 (same germanlingve)]</ref> kaj konsideriĝas la kvara plej vizitata placo de Eŭropo <ref name="die_mitte" />. Nur post la [[reunuiĝo de Germanio]] de la jaro [[1990]] denove tramoj haltas sur la placo, kaj ĉe la urbotrajna [[Alexanderplatz (stacidomo)|stacidomo Aleksandra Placo]] denove haltas regionaj trajnoj kaj [[metroo]]j de la linioj 2, 5 kaj 8. == Historio == === La ekesto (ĝis 1800) === Dum la [[13-a jarcento]] proksime de la nuna placo staris hospitalo "Sankta Georgo". Laŭ ĝi baptiĝis la Georga Pordego en la urba [[remparo]] de Berlino. Antaŭ tiu pordego kolektiĝis la plej gravaj el la nordo venantaj ŝoseoj, ekzemple el [[Oderberg]], [[Prenzlau]] kaj [[Bernau apud Berlino|Bernau]], sed ankaŭ la ŝoseoj el la grandaj [[Hansa urbo|Hansaj Urboj]] ĉe la [[Balta Maro]]. La Georga Pordego dum la [[16-a jarcento]] estis la plej grava urbopordego, kaj la plej multaj varoj celitaj al la urbo venis tra ĝi. Post la [[Tridekjara Milito]] la urba remparo estis plifortikigita. Inter la jaroj 1658 kaj 1683 ekestis ringa fortikaĵo ĉirkaŭ la tuta urbo, kaj iuj ĉirkaŭaj pordegoj estis fermitaj, tial ke la Georga Pordego ankoraŭ gajnis je signifo. Antaŭ la pordego ekestis placo, sur kiu ekestis bazaro unuavice por la vendo de (buĉotaj) porkoj kaj bovoj, sed ankaŭ por aliaj agrikulturaj produktoj. Ĉirkaŭ tiu placo fine de la [[17-a jarcento]] iom post iom ekestis antaŭurbo. Ekde la jaro [[1701]] la pordego havis la nomon "Reĝa Pordego", kaj la georga antaŭurbo tiam nomatis "Reĝa Urbo". Dum la jaro 1743 ekestis dogana muro, kiu inkluzivis ĉiujn ringoforme ĉirkaŭ la historia urbokerno ekestintajn antaŭurbojn. Tial la malnova pordego perdis sian signifon kaj fine dum la jaro 1746 estis malkonstruita. Fine de la [[18-a jarcento]] la "Reĝa Urbo" havis sian bazan strukturon, kun ringoforme de la placo disirantaj stratoj. En la kvartalo dominis grandaj [[manufakturo]]j, ekzemple pri prilaboro de [[silko]] kaj [[lano]], kaj krome armeaj instalaĵoj. Ekde la mezo de la 18-a jarcento sur la placo ĉiun junion okazis la germanie plej signifa bazaro pri lano. Dum la jaro 1771 en la loko de la eksa Reĝa Pordego ekestis nova ŝtona ponto super la fortikaĵa kanalo. Ekestis pluraj fortikaj trietaĝaj domoj ĉirkaŭ la placo, interalie gastejo, en kiu la poeto [[Heinrich von Kleist]] loĝis antaŭ sia morto kaj en kiu ankaŭ dum iom da tempo loĝis la klasicisma arkitekto [[Karl Friedrich Schinkel]]. === 19-a jarcento === <!--[[Dosiero:Alexanderplatz Berlin 1848.jpg|eta|{{centre|strataj bataloj sur la placo dum la [[Revolucio de 1848 en Germanio]]}}]]--> Per granda armea parado sur la placo dum oktobro 1805 akceptiĝis la [[caro]] [[Aleksandro la 1-a (Rusio)|Aleksandro la 1-a]] de [[Rusa Imperio|Rusio]]. Tiuokaze la prusia reĝo Frederiko Vilhelmo la 3-a ordonis la renomigon de la placo, kiu de tiam nomiĝis Aleksandra Placo. En la sudoriento de la placo ekestis granda teatrejo. La placo iĝis trafika nodopunkto, kaj dum la jaro 1847 ĉiun kvaronhoron ĉevale tiritaj busoj alternis inter la aleksandra kaj la same urbocentra potsdama placoj. Dum la [[Revolucio de 1848 en Germanio]] ankaŭ sur la Aleksandra Placo okazis surstrataj bataloj, kaj revoluciuloj blokis la vojon en la urbon per barikadoj. Ankaŭ la verkisto [[Theodor Fontane]], kiu laboris tutproksime en apoteko, partoprenis en la konstruo de la barikadoj. Dum la 19-a jarcento la kvartalo plu kreskis – komence de la jarcento praktike ĉie en la kvartalo ekzistis trietaĝaj domoj, ĝis la mezo de la jarcento preskaŭ ĉie konstruiĝis kvaretaĝaj, kaj fine de la jarcento la plej multaj konstruaĵoj jam estis kvinetaĝaj. La grandaj manufakturoj kaj armeaj instalaĵoj cedis en pli urborandajn regionojn, kaj lasis la urbocentran lokon al loĝdomoj kaj komercejoj. Komence de la 1870-aj jaroj oni per ŝtonoj plenigis la eksan fortikaĵan kanalon, kaj sur ĝi ĝis la jaro 1882 konstruis relaron de urba fervojo. Ekestis imponaj hoteloj kaj aliaj reprezentaj konstruaĵoj. La trafiko koncentriĝis sur la norda duono de la placo, kaj la sudo - kiu antaŭe uziĝis por armeaj paradoj – dum la jaro 1889 iĝis parketo. En la nordokcidento de la placo estis starigita 7,5 metrojn alta kupra statuo de juna virino personiganta la urbon. === 20-a jarcento === [[Dosiero:Berlin Alexanderplatz 1903.JPG|eta|{{centre|la placo dum 1903}}]] [[Dosiero:Bahnhof Alexanderplatz mit Königskolonnaden, 1904.jpg|eta|{{centre|la placa stacidomo 1904}}]] Komence de la [[20-a jarcento]] la placo plej floris. Dum 1901 fondiĝis la unua germania [[kabaredo]]. Ekestis la legendaj vendejegoj ''Tietz (Hertie), Wertheim'' kaj ''Hahn''. Dum 1913 kaj 1930 malfermiĝis tri metroaj linioj, multis naciaj, regionaj kaj urbaj trajnoj, aŭtobusoj kaj tramoj, kiuj samkiel la aŭta kaj motorcikla trafiko de la placo stelforme disiris en ĉiujn direktojn. Dum la "oraj" [[1920-aj jaroj]] la aleksandra kaj la potsdama placoj estis la centro de la pulsanta metropolo Berlino. Multaj el la placaj konstruaĵoj kaj fervojaj pontoj havis grandajn lumantajn varbaĵojn, kiuj "tagigis" la noktojn kaj ŝanĝiĝis preskaŭ ĉiutage. Kiam klariĝis, ke proksimus trafika kolapso de la placo, ekiĝis arkitekta konkurso por ekhavi planon pri kompleta placa rekonstruo, aparte rilate al la nodiĝintaj multaj trafikaj vojoj. Ĝis la komenco de la [[1930-aj jaroj]] konstruiĝis du el la planitaj novaj konstruaĵegoj, por kiu malkonstruiĝis interalie la eksa teatrejo. Nova [[trafikcirklo]] ligis ses stratojn. Sed la [[monda ekonomia krizo]] de la jaro [[1929]] haltigis pliajn investojn, kaj ankaŭ dum la epoko de [[Nazia Germanio]] la planoj ne pli realiĝis. La bataloj de la [[Dua Mondmilito]] atingis la Aleksandran Placon dum aprilo 1945. La bombado kaj strataj bataloj de la lastaj militaj tagoj detruis grandan parton de la kvartalo, kaj grandan parton de la placaj konstruaĵoj. Post la milito, kiam la placo apartenis al la orienta parto de la urbo, okupita de la [[Ruĝa Armeo]] de [[Sovetunio]] kaj poste parto de la socialisma ŝtato [[GDR]], planiĝis 90 metrojn vasta ŝoseego de la orienta malpli centra parto de la urbo, tra la Aleksandra Placo ĝis la [[bulvardo]] [[Unter den Linden]]. Dum la jaro 1951 oni ekkonstruis la aleon, kiu komence nomiĝis ''Stalinallee'', poste [[1954]] ''[[Karl Marx|Karl-Marx]]-Allee'', sed kiu kontraŭe al la unua plano finiĝis ĉe la Aleksandra Placo. Inter la jaroj 1961 kaj 1964 tutproksime de la placo konstruiĝis la socialisma "Domo de la Instruisto" kun ligita kongresejo. === La ideo de "socialisma placo" (1964 ĝis 1989) === [[Dosiero:Berlin Fernsehturm 2005.jpg|eta|120px|maldekstra|{{centre|la [[televida turo de Berlino]]}}]] Printempe 1964 komenciĝis konkurso pri "novplanado de la Aleksandra Placo". Rajtis partopreni ses socialismaj arkitektaj kolektivoj. Laŭ la gajninta plano la placo estu tute liberigita de fluanta trafiko kaj la stratoj plene ĉirkaŭu ĝin. Nur du stratoj estu escepto: La [[Karl Liebknecht|Karl-Liebknecht-Straße]] nordokcidente surtere, kaj la ''Grunerstraße'' sudoriente en aŭta tunelo subtere. La kolizion de veturila kaj piedira trafiko oni planis eviti per grandaj piediraj tuneloj sub ĉiuj stratoj. Pro grandkvanta malkonstruo de (parte milite ruiniĝintaj) historiaj konstruaĵoj meze de la urbego ekestis super-dimensia placego. Por la konstruo de la aŭta tunelo interalie malkonstruiĝis la Georga Preĝejo, monaĥejo kaj parto de la berlina juĝejo. Dum la jaro 1965 sudokcidente de la urbotrajna stacidomo Aleksandra Placo komenciĝis la konstruo de la [[televida turo de Berlino]], por kiu la restoj de la pleja urbocentro ĉirkaŭ la [[Maria Preĝejo de Berlino]] estis malkonstruitaj. Dum 1967 ĉiuj tramaj linioj estis forigitaj de la Aleksandra Placo, kaj ĝis 1969 rande de la nun vastega placo konstruiĝis la grandaj socialismaj vendejego ''Centrum'' kaj hotelego ''Interhotel''. Aldoniĝis aliaj konstruaĵegoj en socialisma, betona stilo. [[Dosiero:Berlin_Alexanderplatz_Brunnen_2.JPG|eta|{{centre|la GDR-epoka "Fontano de Interpopola Amikeco" dum 2005}}]] Centre de la placego ekestis "Fontano de Interpopola Amikeco" kaj "Mondtempa Horloĝo" en socialisma stilo. La placo iĝis simbolo por la germana membroŝtato de la [[Varsovia Pakto]]. La placa areo de 80.000&nbsp;m² pli da kvarfoje grandis ol antaŭ la Dua Mondmilito (18.000&nbsp;m²). La planado kaj koncepta realigo sekvis la ekzemplon de [[Moskvo]]. Samkiel la [[Ruĝa Placo]], la Aleksandra Placo estis antaŭvidita kiel centra armea paradejo kaj socialisma amaskunvenejo. Post la fino de la placa rekonstruo dum 1971 komence estis amasaj eventoj, kiuj vivigis la placon, kiel la 10-a [[Monda Festivalo de Junularo kaj Studentaro]] dum somero 1973, la 25-jara jubileo de GDR dum oktobro 1974 aŭ la celebro de la 30-a jubileo pri fino de la Dua Mondmilito dum 1975. Iom post iom la berlinanoj alkutimiĝis al la betona placego. La [[4-an de novembro]] [[1989]] – 5 tagojn antaŭ la falo de la [[Berlina Muro]] – sur la placo demonstraciis inter 500.000 ĝis 1.000.000 da homoj kontraŭ la politika reĝimo de GDR, kaj la ŝtata televido de GDR sencenzure elsendis la tutan eventon. [[Dosiero:Weltzeituhr Detail Alexanderplatz.jpg|eta|150px|{{centre|la "Mondtempa Horloĝo"}}]] === Post la reunuiĝo de Germanio === Post la reunuiĝo de Germanio la socialisma urboplanado kaj la arkitekturo de la 1970-aj jaroj ne plu korespondis al la konceptoj de enurba spacodisdivido. Post unuaj diskutoj kun la loĝantoj en la apudplaca kvartalo rapide klaris, ke la placo rekonektiĝu al la trama reto, por replibonigi la ligon al la ĉirkaŭaj loĝaj kvartaloj. Arkitektura konkurso pri la plia trakonstruo finiĝis dum septembro 1993. Ekde la jaro 2004 realiĝas la gajninta plano, kaj pluraj placaj konstruaĵegoj amplekse moderniĝas kaj trakonstruiĝas. Februare 2006 komenciĝis la trakonstruo de la piedira placa areo, kiu finiĝis decembre 2007. La placo nun havas surfacon el flaveca [[granito]], kun placorando el grizeca mozaiko. Septembre 2007 malfermiĝis nova vendejego ''Alexa'', kaj marte 2009 ekfunkciis nova sesetaĝa komercejo de la nomo ''die mitte'' ("la mezo"). Ankoraŭ ne realiĝis la malkonstruo de la socialisma hotelego "Interhotel" (nuntempe „Hotel Park-Inn“) kaj la starigo de tri modernaj turdomegoj en tiu loko, kaj ĉeplace ankoraŭ pliaj modernaj turdomegoj estas planataj. == Vidu ankaŭ == * [[Alexanderplatz (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Alexanderplatz}} * [http://www.stadtentwicklung.berlin.de/planen/staedtebau-projekte/alexanderplatz/ retejo pri la historio, nuno kaj estontaj planoj pri la placo (germanlingve)] * [http://www.stadtentwicklung.berlin.de/bauen/baubilanz/de/alexanderplatz.html bilanco pri la ĝisnuna trakonstruo ekde 1990] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090713064550/http://www.stadtentwicklung.berlin.de/bauen/baubilanz/de/alexanderplatz.html |date=2009-07-13 }} * [http://www.stadtentwicklung.berlin.de/aktuell/wettbewerbe/ergebnisse/2003/alexanderplatz/ ..kaj planoj pri la estonta plu-trakonstruo de la placo] * [http://www.alexanderplatz.mobi/alexanderplatz/geschichte/berlin-alexanderplatz-entstehung.html historio de la placo (ĉiuj retejo same germanlingve)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090909235315/http://www.alexanderplatz.mobi/alexanderplatz/geschichte/berlin-alexanderplatz-entstehung.html |date=2009-09-09 }} == Referencoj == {{Referencoj}} <!-- {{Koordinatoj artikolo|52_31_19_N_13_24_47_E|52° 31' 19" norde, 13° 24' 47" oriente}} --> [[Kategorio:Geografio de Berlino]] [[Kategorio:GDR]] [[Kategorio:Placoj en Berlino]] bbeju7gizo094wofwj7b2mnrsrjmy8t 9367492 9367491 2026-05-06T06:05:23Z Tirolischleioans 254019 9367492 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|placo |kategorio = |lando = Germanio |regiono = |regiono_tipo = |situo = Berlino |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = DE-BE |mapo lokumilo = Centra Berlino |mapo1 lokumilo = Berlino |zomo = 13 |longo = |larĝo = }} [[Dosiero:Berlin Alexanderplatz Fernsehturm.JPG|eta|240px|{{centre|la Aleksandra Placo, vidita de la [[televida turo de Berlino]], 2002}}]] [[Dosiero:Alexanderplatz by the night - ProtoplasmaKid.webm|eta|dekstra|Aleksandra Placo je la nokto]] La '''Aleksandra Placo''' estas centra loko kaj trafika nodo en [[Berlino]], la ĉefurbo de [[Germanio]]. La placo situas en la urboparto [[Berlin-Mitte]] en kvartalo ĝis la epoko de [[GDR]] nomita "Königsstadt" ("reĝa urbo"). La berlinanoj kutime nomas la placon mallonge simple '''Aleks'''. Sian nomon la placo havas honore al la [[caro]] [[Aleksandro la 1-a (Rusio)|Aleksandro la 1-a]] de [[Rusa Imperio|Rusio]]. Inter la jaroj 1949 kaj 1990 la placo apartenis al [[Orienta Berlino]], la ĉefurbo de la socialisma ŝtato [[GDR]]. == Situo == [[Dosiero:Berlin_-_view_from_Fernsehturm_to_Alexanderplatz.jpg|eta|{{centre|vidaĵo de la [[televida turo de Berlino]] al la Aleksandra Placo kun la novkonstruita ''Kaufhof''-vendejego, 2006}}]] La sekvaj stratoj komenciĝas stelforme ĉe la Aleksandra Placo: * Alexanderstraße/Brückenstraße/Heinrich-Heine-Straße * Dircksenstraße * Grunerstraße/Mühlendamm * [[Ruĝa Urbodomo|Rathausstra]]ße/Werderscher Markt/Französische Straße * [[Karl Liebknecht|Karl-Liebknecht]]-Straße/[[Unter den Linden]] * Memhard-/Münz-/Weinmeisterstraße/Rosenthaler Straße/Brunnenstraße * [[Rosa Luxemburg|Rosa-Luxemburg]]-Straße/Schönhauser Allee * [[Karl Liebknecht|Karl-Liebknecht]]-Straße/Prenzlauer Allee * Otto-Braun-Straße/Greifswalder Straße * [[Karl Marx|Karl-Marx]]-Allee/Frankfurter Allee (inter 1945 kaj 1954 Stalinallee) Ekde trakonstruo dum la 1960-aj jaroj la tuta placo estas [[piedira zono]] kaj nur ekde la mezo de la 1990-aj jaroj denove kruciĝas de trama linio. Ĉiutage vizitas ĝin pli ol 360.000&nbsp;homoj<ref name="die_mitte">[http://www.tagesspiegel.de/berlin/Alexanderplatz-Mitte;art270,2755238 artikolo de la berlina gazeto ''Tagesspiegel'': ''Plej alta domo de Berlino planata" (germanlingve)]</ref>. Laŭ studo temas plej la plej frekventata loko de Berlino, ankoraŭ antaŭ la eleganta [[bulvardo]] [[Kurfürstendamm]]<ref>[http://www.berlinonline.de/aktuelles/berlin/detail_ddp_2177915550.php Berlino rete: "ondo da turistoj ĉe la Aleksandra Placo, 3-a de aŭgusto 2008 (same germanlingve)]</ref> kaj konsideriĝas la kvara plej vizitata placo de Eŭropo <ref name="die_mitte" />. Nur post la [[reunuiĝo de Germanio]] de la jaro [[1990]] denove tramoj haltas sur la placo, kaj ĉe la urbotrajna [[Alexanderplatz (stacidomo)|stacidomo Aleksandra Placo]] denove haltas regionaj trajnoj kaj [[metroo]]j de la linioj 2, 5 kaj 8. == Historio == === La ekesto (ĝis 1800) === Dum la [[13-a jarcento]] proksime de la nuna placo staris hospitalo "Sankta Georgo". Laŭ ĝi baptiĝis la Georga Pordego en la urba [[remparo]] de Berlino. Antaŭ tiu pordego kolektiĝis la plej gravaj el la nordo venantaj ŝoseoj, ekzemple el [[Oderberg]], [[Prenzlau]] kaj [[Bernau apud Berlino|Bernau]], sed ankaŭ la ŝoseoj el la grandaj [[Hansa urbo|Hansaj Urboj]] ĉe la [[Balta Maro]]. La Georga Pordego dum la [[16-a jarcento]] estis la plej grava urbopordego, kaj la plej multaj varoj celitaj al la urbo venis tra ĝi. Post la [[Tridekjara Milito]] la urba remparo estis plifortikigita. Inter la jaroj 1658 kaj 1683 ekestis ringa fortikaĵo ĉirkaŭ la tuta urbo, kaj iuj ĉirkaŭaj pordegoj estis fermitaj, tial ke la Georga Pordego ankoraŭ gajnis je signifo. Antaŭ la pordego ekestis placo, sur kiu ekestis bazaro unuavice por la vendo de (buĉotaj) porkoj kaj bovoj, sed ankaŭ por aliaj agrikulturaj produktoj. Ĉirkaŭ tiu placo fine de la [[17-a jarcento]] iom post iom ekestis antaŭurbo. Ekde la jaro [[1701]] la pordego havis la nomon "Reĝa Pordego", kaj la georga antaŭurbo tiam nomatis "Reĝa Urbo". Dum la jaro 1743 ekestis dogana muro, kiu inkluzivis ĉiujn ringoforme ĉirkaŭ la historia urbokerno ekestintajn antaŭurbojn. Tial la malnova pordego perdis sian signifon kaj fine dum la jaro 1746 estis malkonstruita. Fine de la [[18-a jarcento]] la "Reĝa Urbo" havis sian bazan strukturon, kun ringoforme de la placo disirantaj stratoj. En la kvartalo dominis grandaj [[manufakturo]]j, ekzemple pri prilaboro de [[silko]] kaj [[lano]], kaj krome armeaj instalaĵoj. Ekde la mezo de la 18-a jarcento sur la placo ĉiun junion okazis la germanie plej signifa bazaro pri lano. Dum la jaro 1771 en la loko de la eksa Reĝa Pordego ekestis nova ŝtona ponto super la fortikaĵa kanalo. Ekestis pluraj fortikaj trietaĝaj domoj ĉirkaŭ la placo, interalie gastejo, en kiu la poeto [[Heinrich von Kleist]] loĝis antaŭ sia morto kaj en kiu ankaŭ dum iom da tempo loĝis la klasicisma arkitekto [[Karl Friedrich Schinkel]]. === 19-a jarcento === <!--[[Dosiero:Alexanderplatz Berlin 1848.jpg|eta|{{centre|strataj bataloj sur la placo dum la [[Revolucio de 1848 en Germanio]]}}]]--> Per granda armea parado sur la placo dum oktobro 1805 akceptiĝis la [[caro]] [[Aleksandro la 1-a (Rusio)|Aleksandro la 1-a]] de [[Rusa Imperio|Rusio]]. Tiuokaze la prusia reĝo Frederiko Vilhelmo la 3-a ordonis la renomigon de la placo, kiu de tiam nomiĝis Aleksandra Placo. En la sudoriento de la placo ekestis granda teatrejo. La placo iĝis trafika nodopunkto, kaj dum la jaro 1847 ĉiun kvaronhoron ĉevale tiritaj busoj alternis inter la aleksandra kaj la same urbocentra potsdama placoj. Dum la [[Revolucio de 1848 en Germanio]] ankaŭ sur la Aleksandra Placo okazis surstrataj bataloj, kaj revoluciuloj blokis la vojon en la urbon per barikadoj. Ankaŭ la verkisto [[Theodor Fontane]], kiu laboris tutproksime en apoteko, partoprenis en la konstruo de la barikadoj. Dum la 19-a jarcento la kvartalo plu kreskis – komence de la jarcento praktike ĉie en la kvartalo ekzistis trietaĝaj domoj, ĝis la mezo de la jarcento preskaŭ ĉie konstruiĝis kvaretaĝaj, kaj fine de la jarcento la plej multaj konstruaĵoj jam estis kvinetaĝaj. La grandaj manufakturoj kaj armeaj instalaĵoj cedis en pli urborandajn regionojn, kaj lasis la urbocentran lokon al loĝdomoj kaj komercejoj. Komence de la 1870-aj jaroj oni per ŝtonoj plenigis la eksan fortikaĵan kanalon, kaj sur ĝi ĝis la jaro 1882 konstruis relaron de urba fervojo. Ekestis imponaj hoteloj kaj aliaj reprezentaj konstruaĵoj. La trafiko koncentriĝis sur la norda duono de la placo, kaj la sudo - kiu antaŭe uziĝis por armeaj paradoj – dum la jaro 1889 iĝis parketo. En la nordokcidento de la placo estis starigita 7,5 metrojn alta kupra statuo de juna virino personiganta la urbon. === 20-a jarcento === [[Dosiero:Berlin Alexanderplatz 1903.JPG|eta|{{centre|la placo dum 1903}}]] [[Dosiero:Bahnhof Alexanderplatz mit Königskolonnaden, 1904.jpg|eta|{{centre|la placa stacidomo 1904}}]] Komence de la [[20-a jarcento]] la placo plej floris. Dum 1901 fondiĝis la unua germania [[kabaredo]]. Ekestis la legendaj vendejegoj ''Tietz (Hertie), Wertheim'' kaj ''Hahn''. Dum 1913 kaj 1930 malfermiĝis tri metroaj linioj, multis naciaj, regionaj kaj urbaj trajnoj, aŭtobusoj kaj tramoj, kiuj samkiel la aŭta kaj motorcikla trafiko de la placo stelforme disiris en ĉiujn direktojn. Dum la "oraj" [[1920-aj jaroj]] la aleksandra kaj la potsdama placoj estis la centro de la pulsanta metropolo Berlino. Multaj el la placaj konstruaĵoj kaj fervojaj pontoj havis grandajn lumantajn varbaĵojn, kiuj "tagigis" la noktojn kaj ŝanĝiĝis preskaŭ ĉiutage. Kiam klariĝis, ke proksimus trafika kolapso de la placo, ekiĝis arkitekta konkurso por ekhavi planon pri kompleta placa rekonstruo, aparte rilate al la nodiĝintaj multaj trafikaj vojoj. Ĝis la komenco de la [[1930-aj jaroj]] konstruiĝis du el la planitaj novaj konstruaĵegoj, por kiu malkonstruiĝis interalie la eksa teatrejo. Nova [[trafikcirklo]] ligis ses stratojn. Sed la [[monda ekonomia krizo]] de la jaro [[1929]] haltigis pliajn investojn, kaj ankaŭ dum la epoko de [[Nazia Germanio]] la planoj ne pli realiĝis. La bataloj de la [[Dua Mondmilito]] atingis la Aleksandran Placon dum aprilo 1945. La bombado kaj strataj bataloj de la lastaj militaj tagoj detruis grandan parton de la kvartalo, kaj grandan parton de la placaj konstruaĵoj. Post la milito, kiam la placo apartenis al la orienta parto de la urbo, okupita de la [[Ruĝa Armeo]] de [[Sovetunio]] kaj poste parto de la socialisma ŝtato [[GDR]], planiĝis 90 metrojn vasta ŝoseego de la orienta malpli centra parto de la urbo, tra la Aleksandra Placo ĝis la [[bulvardo]] [[Unter den Linden]]. Dum la jaro 1951 oni ekkonstruis la aleon, kiu komence nomiĝis ''Stalinallee'', poste [[1954]] ''[[Karl Marx|Karl-Marx]]-Allee'', sed kiu kontraŭe al la unua plano finiĝis ĉe la Aleksandra Placo. Inter la jaroj 1961 kaj 1964 tutproksime de la placo konstruiĝis la socialisma "Domo de la Instruisto" kun ligita kongresejo. === La ideo de "socialisma placo" (1964 ĝis 1989) === [[Dosiero:Berlin Fernsehturm 2005.jpg|eta|120px|maldekstra|{{centre|la [[televida turo de Berlino]]}}]] Printempe 1964 komenciĝis konkurso pri "novplanado de la Aleksandra Placo". Rajtis partopreni ses socialismaj arkitektaj kolektivoj. Laŭ la gajninta plano la placo estu tute liberigita de fluanta trafiko kaj la stratoj plene ĉirkaŭu ĝin. Nur du stratoj estu escepto: La [[Karl Liebknecht|Karl-Liebknecht-Straße]] nordokcidente surtere, kaj la ''Grunerstraße'' sudoriente en aŭta tunelo subtere. La kolizion de veturila kaj piedira trafiko oni planis eviti per grandaj piediraj tuneloj sub ĉiuj stratoj. Pro grandkvanta malkonstruo de (parte milite ruiniĝintaj) historiaj konstruaĵoj meze de la urbego ekestis super-dimensia placego. Por la konstruo de la aŭta tunelo interalie malkonstruiĝis la Georga Preĝejo, monaĥejo kaj parto de la berlina juĝejo. Dum la jaro 1965 sudokcidente de la urbotrajna stacidomo Aleksandra Placo komenciĝis la konstruo de la [[televida turo de Berlino]], por kiu la restoj de la pleja urbocentro ĉirkaŭ la [[Maria Preĝejo de Berlino]] estis malkonstruitaj. Dum 1967 ĉiuj tramaj linioj estis forigitaj de la Aleksandra Placo, kaj ĝis 1969 rande de la nun vastega placo konstruiĝis la grandaj socialismaj vendejego ''Centrum'' kaj hotelego ''Interhotel''. Aldoniĝis aliaj konstruaĵegoj en socialisma, betona stilo. [[Dosiero:Berlin_Alexanderplatz_Brunnen_2.JPG|eta|{{centre|la GDR-epoka "Fontano de Interpopola Amikeco" dum 2005}}]] Centre de la placego ekestis "Fontano de Interpopola Amikeco" (de [[Walter Womacka]]) kaj "Mondtempa Horloĝo" en socialisma stilo. La placo iĝis simbolo por la germana membroŝtato de la [[Varsovia Pakto]]. La placa areo de 80.000&nbsp;m² pli da kvarfoje grandis ol antaŭ la Dua Mondmilito (18.000&nbsp;m²). La planado kaj koncepta realigo sekvis la ekzemplon de [[Moskvo]]. Samkiel la [[Ruĝa Placo]], la Aleksandra Placo estis antaŭvidita kiel centra armea paradejo kaj socialisma amaskunvenejo. Post la fino de la placa rekonstruo dum 1971 komence estis amasaj eventoj, kiuj vivigis la placon, kiel la 10-a [[Monda Festivalo de Junularo kaj Studentaro]] dum somero 1973, la 25-jara jubileo de GDR dum oktobro 1974 aŭ la celebro de la 30-a jubileo pri fino de la Dua Mondmilito dum 1975. Iom post iom la berlinanoj alkutimiĝis al la betona placego. La [[4-an de novembro]] [[1989]] – 5 tagojn antaŭ la falo de la [[Berlina Muro]] – sur la placo demonstraciis inter 500.000 ĝis 1.000.000 da homoj kontraŭ la politika reĝimo de GDR, kaj la ŝtata televido de GDR sencenzure elsendis la tutan eventon. [[Dosiero:Weltzeituhr Detail Alexanderplatz.jpg|eta|150px|{{centre|la "Mondtempa Horloĝo"}}]] === Post la reunuiĝo de Germanio === Post la reunuiĝo de Germanio la socialisma urboplanado kaj la arkitekturo de la 1970-aj jaroj ne plu korespondis al la konceptoj de enurba spacodisdivido. Post unuaj diskutoj kun la loĝantoj en la apudplaca kvartalo rapide klaris, ke la placo rekonektiĝu al la trama reto, por replibonigi la ligon al la ĉirkaŭaj loĝaj kvartaloj. Arkitektura konkurso pri la plia trakonstruo finiĝis dum septembro 1993. Ekde la jaro 2004 realiĝas la gajninta plano, kaj pluraj placaj konstruaĵegoj amplekse moderniĝas kaj trakonstruiĝas. Februare 2006 komenciĝis la trakonstruo de la piedira placa areo, kiu finiĝis decembre 2007. La placo nun havas surfacon el flaveca [[granito]], kun placorando el grizeca mozaiko. Septembre 2007 malfermiĝis nova vendejego ''Alexa'', kaj marte 2009 ekfunkciis nova sesetaĝa komercejo de la nomo ''die mitte'' ("la mezo"). Ankoraŭ ne realiĝis la malkonstruo de la socialisma hotelego "Interhotel" (nuntempe „Hotel Park-Inn“) kaj la starigo de tri modernaj turdomegoj en tiu loko, kaj ĉeplace ankoraŭ pliaj modernaj turdomegoj estas planataj. == Vidu ankaŭ == * [[Alexanderplatz (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Alexanderplatz}} * [http://www.stadtentwicklung.berlin.de/planen/staedtebau-projekte/alexanderplatz/ retejo pri la historio, nuno kaj estontaj planoj pri la placo (germanlingve)] * [http://www.stadtentwicklung.berlin.de/bauen/baubilanz/de/alexanderplatz.html bilanco pri la ĝisnuna trakonstruo ekde 1990] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090713064550/http://www.stadtentwicklung.berlin.de/bauen/baubilanz/de/alexanderplatz.html |date=2009-07-13 }} * [http://www.stadtentwicklung.berlin.de/aktuell/wettbewerbe/ergebnisse/2003/alexanderplatz/ ..kaj planoj pri la estonta plu-trakonstruo de la placo] * [http://www.alexanderplatz.mobi/alexanderplatz/geschichte/berlin-alexanderplatz-entstehung.html historio de la placo (ĉiuj retejo same germanlingve)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090909235315/http://www.alexanderplatz.mobi/alexanderplatz/geschichte/berlin-alexanderplatz-entstehung.html |date=2009-09-09 }} == Referencoj == {{Referencoj}} <!-- {{Koordinatoj artikolo|52_31_19_N_13_24_47_E|52° 31' 19" norde, 13° 24' 47" oriente}} --> [[Kategorio:Geografio de Berlino]] [[Kategorio:GDR]] [[Kategorio:Placoj en Berlino]] n6462z87juwk262p4m767f4zykw6byy 0 283647 9367209 8582118 2026-05-05T12:54:29Z Crosstor 3176 /* Vidindaĵoj */ 9367209 wikitext text/x-wiki '''Ziliz''' estas malgranda [[vilaĝo]] en [[Hungario]], en [[regiono]] [[Norda Hungario]], en [[departemento]] [[Borsod-Abaúj-Zemplén]], en [[Distrikto Edelény]]. La [[loknomo]] estas hungara formo de blanka [[oficina alteo]], [[latine]] (Althaea officinalis). Dum la historio sur la apudaj kampoj kreskis multe da [[alteo]]j. [[Dosiero:Althaea officinalis - flower top (aka).jpg|eta|220ra|Blanka oficina alteo, pri kiu nomiĝis Ziliz]] == Bazaj informoj == * [[Areo]]: 9 &nbsp;km² * Alto super [[marnivelo]]: 132 m * [[Koordinato]]j de [[Tutmonda loktrova sistemo]]: 48.2515/20.7914 * [[Loĝantaro]]: 410 * [[Poŝtkodo]]: 3794 * [[Telefonprefikso]]: 46 == Situo == La vilaĝo situas en [[valo]] de [[rojo]], komencee de longa [[sako]][[vojo]]. La plej proksima fervoja linio troviĝas 2, [[Miskolc]] 15 km-ojn. == Historio == La unua mencio devenis el [[1267]] laŭ la tiama [[ortografio]] ''"Selyz"''. Vilaĝservoj estas [[infanĝardeno]], [[lernejo]], [[biblioteko]], interretejo, [[migra poŝto]]. == Vidindaĵoj == * romkatolika klasikisma [[preĝejo]] de [[1839]] * kalvinana preĝejo (origine [[abatejo]] * [[kverko]] supozeble havanta 1000 [[jaro]]jn == Famuloj == En Ziliz naskiĝis [[kuracisto]] [[Béla Zsolnai]]. == Fontoj == * hungara kaj germana Vikipedioj * Földrajzi Világatlasz, Budapest, 1992 * www.gyaloglo.hu * www.olh.hu {{Projektoj}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Hungario]] [[Kategorio:Vilaĝoj de departemento Borsod-Abaúj-Zemplén]] 0ci6tot9qvup1zuisj3wk3apg2fi5pe 9367211 9367209 2026-05-05T13:02:55Z Crosstor 3176 foto 9367211 wikitext text/x-wiki '''Ziliz''' estas malgranda [[vilaĝo]] en [[Hungario]], en [[regiono]] [[Norda Hungario]], en [[departemento]] [[Borsod-Abaúj-Zemplén]], en [[Distrikto Edelény]]. La [[loknomo]] estas hungara formo de blanka [[oficina alteo]], [[latine]] (Althaea officinalis). Dum la historio sur la apudaj kampoj kreskis multe da [[alteo]]j. [[Dosiero:Althaea officinalis - flower top (aka).jpg|eta|220ra|maldekstre|Blanka oficina alteo, pri kiu nomiĝis Ziliz]] == Bazaj informoj == * [[Areo]]: 9 &nbsp;km² * Alto super [[marnivelo]]: 132 m * [[Koordinato]]j de [[Tutmonda loktrova sistemo]]: 48.2515/20.7914 * [[Loĝantaro]]: 410 * [[Poŝtkodo]]: 3794 * [[Telefonprefikso]]: 46 == Situo == La vilaĝo situas en [[valo]] de [[rojo]], komencee de longa [[sako]][[vojo]]. La plej proksima fervoja linio troviĝas 2, [[Miskolc]] 15 km-ojn. == Historio == La unua mencio devenis el [[1267]] laŭ la tiama [[ortografio]] ''"Selyz"''. Vilaĝservoj estas [[infanĝardeno]], [[lernejo]], [[biblioteko]], interretejo, [[migra poŝto]]. [[Dosiero:Temp ref zz.jpg|eta|220ra|Kalvinisma preĝejo en Ziliz]] == Vidindaĵoj == * romkatolika klasikisma [[preĝejo]] de [[1839]] * kalvinana preĝejo (origine [[abatejo]] * [[kverko]] supozeble havanta 1000 [[jaro]]jn == Famuloj == En Ziliz naskiĝis [[kuracisto]] [[Béla Zsolnai]]. == Fontoj == * hungara kaj germana Vikipedioj * Földrajzi Világatlasz, Budapest, 1992 * www.gyaloglo.hu * www.olh.hu {{Projektoj}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Hungario]] [[Kategorio:Vilaĝoj de departemento Borsod-Abaúj-Zemplén]] cj5c35rdi485lsxf3wianb0kno86ib7 0 285913 9367442 9324259 2026-05-06T03:18:37Z Filozofo 3592 Lingvaj plibonigoj 9367442 wikitext text/x-wiki [[File:Bien-dang-dan-hoi.gif|thumb|<center>{{PAGENAME}}</center>]] En [[meĥaniko]], '''elasteco''' estas la [[fiziko|fizika]] eco de [[materio|materia]] [[korpo]], kies [[geometrio|geometria]] eco ([[formo]], [[grando]], [[volumeno]]...) ŝanĝiĝas, kiam ĝi estas [[Streĉo|streĉata]] (per ekstera [[forto]] aŭ fortoj<ref>Fortaro: Sistemo da pluraj fortoj, [[turnomomanto]] aŭ [[kampo (fiziko)|kampo]] de forto</ref>) kaj memstare revenas al sia komenca [[stato]] kiam la [[Streĉo|streĉado]] ĉesas. Kiam la geometria ŝanĝo, aŭ [[deformiĝo]] estas [[lineara funkcio]] de la [[streĉo]], oni parolas pri lineara elasto, regata de la [[leĝo de Hooke]]; tiu valoras koncerne malgrandajn deformiĝojn. Ties plej simpla ekzemplo estas la [[risorto]]. Sed tiu leĝo valoras nur ĝis la [[elasteclimo]]. == Kazo de la gasoj == La elasta deformiĝo (volumena ŝanĝo) de gasoj obeas al la [[Leĝo de Boyle]] (ankaŭ dirita : Leĝo de Boyle-[[Edme Mariotte|Mariotte]]). [[Gaso]] konsistas el rapide movantaj [[molekulo]]j, kiuj [[kolizio|interkolizias]] kaj kolizias la parietojn de la ujo entenanta ilin. Tiu estigas la [[premo]]n. la averaĝa [[kineta energio]] de molekulo estas proporcia al la absoluta [[temperaturo]] <math>T</math> en [[Kelvin]] :<math>E_c = \frac{3}{2} \cdot k \cdot T</math> <math>k</math> estas la [[konstanto de Boltzmann]]. La gasa premo ĉe la parietoj estas [[proporcia]] al la nombro da frapoj en [[sekundo]] kaj al la forto de ĉiu frapo. La nombro da frapoj estas proporcia al la nombro de molekuloj en unuo de [[volumeno]] proksime de la parieto. Se oni grandigas la volumenon de la ujo entenante la gason, la nombro de molekuloj en volumena unuo malgrandiĝas, do la nombro da frapoj. La premo do malgrandiĝas kiam la volumeno grandiĝas. Reciproke, la premo grandiĝas kiam la volumeno malgrandiĝas. Tion oni retrovas en la leĝo pri [[ideala gaso]] :<math> P \propto \frac{1}{V}</math> la proporcia [[koeficiento]] egalas &nbsp; <math>n \cdot R \cdot T</math>, &nbsp; kie ''<big> &nbsp;n&nbsp;</big>'' estas la [[kvanto]] da gaso, en [[molo]]j, ''<big>&nbsp;R&nbsp;</big>'' la [[Fizika konstanto|konstanto]] de la idealaj gasoj, aŭ [[universala gaskonstanto]],kaj <big>''&nbsp;T&nbsp;''</big> la absoluta temperaturo. Deduktiĝas la famkonata formulo : <math > P = \frac {n \cdot R \cdot T} {V}</math> aŭ : <math > P \cdot V = n \cdot R \cdot T</math>. La volumeno de gaso estas inverse proporcia al ĝia premo. Sed la vario de volumeno estigas varion de la gasa temperaturo . Oni do povas paroli pri elasto de la gasoj nur en kazo de [[izotemperatura procezo]], kiam la varmo povas eliĝi sufiĉe rapide, por ke la gasa temperaturo ne ŝanĝiĝu. (Vidu ankaŭ : [[izovarma procezo]], aŭ adiabata procezo). == Elasta deformiĝo de la [[solido]]j == === Ekzemplo de la [[risorto]]j === [[Dosiero:Ressorts elasticite.png]] <small>Tri ekzemploj de risortoj:<br /> - Helica prem-risorto streĉita laŭ ĝia akso (maldekstre)<br /> - Platrisorto streĉita laŭ [[flekso]] (centre)<br /> - Platrisorto streĉita laŭ [[tordo]] (dekstre)<br /> Bonvolu rimarki ke, fakte, ĉiu risorto ricevas ''du kontraŭajn fortojn'' (aŭ fortarojn), la aplikatan streĉon, kaj la reagon de la portilo.</small> La risortoj estas la plej simpla ekzemplo de elaste deformiĝivaj solidoj. Kiam la leĝo de deformiĝo estas [[Lineara funkcio|lineara]], la proporcia [[koeficiento]] inter deformiĝo kaj streĉo estas nomata [[rigideco]] de la risorto, notata ''k''. * ''F''= k₁.Δx por tiro-premo * ''F''= k₂.θ por flekso * ''C''= k₃.θ por tordo Enkaso de risorto sen antaŭstreĉo, la energio de deformigo W estas la laboro de la forto: :<math>W = \int_0^{\Delta l} F \cdot dl</math> Se la deformiĝo estas bone lineara, la energio estas reprezentata de la areo de la triangulo. [[Dosiero:Ressort energie elastique.png]] <math> W = \frac{1}{2} \cdot F \cdot {\Delta l}</math> === Elasteca limigo === La elasta deformiĝo okazas nur por malgrandaj streĉoj. Grandaj streĉoj estigas aliatipajn deformiĝojn. * [[Rompo]] por la [[Rompiĝemo|rompiĝemaj]] materioj. * [[Plasta aliformiĝo]] por la [[Duktileco|duktilaj]] materioj. (povas estigi rompon) * [[Fludeformiĝo]] okazas kiam la streĉo estas longdaŭra. Tiam la materio sintenas iamaniere kiel [[Viskozeco|viskoza]] [[likvaĵo]]. La streĉo, kiu estigas tiajn deformiĝojn estas nomata [[elasteca limigo]] == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Mekaniko]] [[Kategorio:Fiziko]] 8est2h3nhrwoqo9kmxxvdozmf2zt26m 0 292004 9367341 8418894 2026-05-05T20:48:53Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367341 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Antarkta perloradiko |dosiero = ColobanthusQuitensisIllustration.jpg |regno = [[Plantoj]] (''Plantae'') |regno2 = planto |divizio = [[Angiospermoj]] (''Magnoliophyta'') |klaso = [[Dukotiledonaj plantoj]] (''Magnoliopsida'') |ordo = Kariofilaloj (''Caryophyllales'') |familio = [[Kariofilacoj]] (''Caryophyllaceae'') |genro = ''Colobanthus'' |dunomo = Colobanthus quitensis |dunomo aŭtoritato = ([[Carl Sigismund Kunth|Kunth]]) [[Friedrich Gottlieb Bartling|Bartl.]] |vikispecio = |komunejo = }} '''Antarkta perloradiko''' ( '''''[[Colobanthus quitensis]]''''' ) estas unu el la nur du [[Angiospermoj|angiospermaj]] [[planto]]j el la [[Antarkta ekozono]], la alia estante [[antarkta hargreso]] (''Deschampsia antarctica'') <ref>Their, Rudolph E. D. 1965 : ''American Institute of Biological Sciences, BioScience'', 15, nr 4, pp. 285–287. [http://www.jstor.org/action/showPublisher?publisherCode=aibs]</ref>. == Priskribo == La [[antarkto|antarkta]] perloradiko prezentas kusenan kreskadformon, tiel ke ĝi similas al [[musko]]. Ĝi altas ĉirkaŭ 5 centimetrojn kaj estas senhara <ref>Reiche, Karl 1896 : Estudios críticos de la Flora de Chile. Vol. 1, p. 189, ([http://flora.huh.harvard.edu/FloraData/060/PDF/V01/Volume1-Part2_Colobanthus.pdf PDF Online]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }})</ref>, malgranda, laŭ grandeco tre variigebla kompakta planto kun forta [[radiko]] kaj kun [[folio]]j malfalditaj en rondo. Tiuj ĉi folioj estas grasecaj, linio-formaj, rigidaj aŭ molaj kaj longas 1 ĝis 1,5 centimetrojn, foje ankaŭ pli longe.<ref>Macbride, J. Francis 1937 : Flora of Peru - ''Caryophyllaceae'' In: ''Fieldiana. Botany series'', v. 13, II, No. 2: p. 578</ref>. La sveltaj [[infloresko]]j estas tiel longaj kiel la plantoj mem, aŭ eĉ iome pli longaj kaj portas finstarantajn unuopajn florojn sur mallonga, je la pinta fino dikiginta flortigo. [[Brakteo]]j povas troviĝi je la floro aŭ je la flortigo. La kvar [[sepalo]]j estas ovo-formaj ĝis long-rondaj kaj pinte mallarĝiĝantaj. La samnombraj [[stameno]]j staras alternante kontraŭ la [[petalo]]j. La frukto estas kapsulo kaj elstaras el la [[Kaliko (botaniko)|kaliko]]. La semoj estas ruĝecaj kun longa [[ovolo]]. == Disvastiĝo == [[Dosiero:Antarctic Pearlwort.jpg|eta|maldekstra|220ra|Antarkta perloradiko, Sud-Georgio.]] La [[arealo]] de la antarkta perloradiko fakte estas ankaŭ [[Neotropika ekozono|neotropika]] kaj tre vasta. Ĝi etendiĝas ekde [[Meksiko]] (17° N) tra la [[Andoj]] ĝis [[Patagonio]] <ref>Sierra-Almeida, Angela; et al. 2007 : Photosynthetic responses to temperature and light of Antarctic and Andean populations of ''Colobanthus quitensis'' (''Caryophyllaceae''). In: ''Revista chilena de historia natural'', Vol. 80, no. 3, p. 335-343. ISSN 0716-078X.</ref>. La [[specio]] troviĝas tra la [[Sudaj Orkadoj]], la [[Sudaj Ŝetlandaj Insuloj]], la [[Falklandoj]], [[Sud-Georgio kaj Sud-Sandviĉinsuloj|Sud-Georgio]] ĝis la [[Antarkta duoninsulo]]. <ref>Komárková, Vera; Poncet, Sally; Poncet, Jérôme 1985 : Two Native Antarctic Vascular Plants, ''Deschampsia antarctica'' and ''Colobanthus quitensis'' : A New Southernmost Locality and Other Localities in the Antarctic Peninsula Area. In: ''Arctic and Alpine Research'', Vol. 17, No. 4., 1985, pp. 401-416.</ref>. Tie ci ĝi estas limigita al la senglaciaj areoj de la okcidenta marborda regiono, kie ĝi okupas bone drenitajn, mineralajn [[Lomo|lomgrundojn]]. Kaŭze de la [[tutmonda varmiĝo]], pli da [[semo]]j kapablas ĝermi, kreante multe da ĝermoplantoj kaj plantidoj. Referaĵoj indikas ke estiĝas kvinfoja multoblo de plantoj kiel rezulto. Tiu kaŭzis la plivastiĝon de tiu specio suden kaj la okupadon de pli grandaj areoj. La [[arealo]] de antarkta perloradiko etendiĝas pli sude ol la 56-a cirklo de suda latitudo. [[Taksonomio|Taksonomiaj]] sinonimoj inkluzivas '''''Sagina quitensis''''' Humboldt, Bonpland & Kunth. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Antarkta flaŭro]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}}{{Portalo Biologio}} * {{en}} [http://www.antarctica.ac.uk/About_Antarctica/Wildlife/Plants Plantoj en Antarkto.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051225213602/http://www.antarctica.ac.uk/About_Antarctica/Wildlife/Plants/ |date=2005-12-25 }} * {{en}} [http://www.climatehotmap.org/photos/photoevent117.html Pearlwort & Hairgrass picture] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050926225500/http://www.climatehotmap.org/photos/photoevent117.html |date=2005-09-26 }} [[Kategorio:Kariofilacoj]] [[Kategorio:Plantoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Plantoj el la Antarkta ekozono]] [[Kategorio:Plantoj de Meksiko]] i7ctqd5hbk1ukan6kxgbpl37xysym8i 0 297345 9367403 8964880 2026-05-05T23:24:58Z ThomasPusch 1869 9367403 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto | nomo = Pjotr Naliĉ | dosiero = Peter_Nalitch_by_Anoton_Nossik_Backstage_Interview.JPG | priskribo de dosiero = | grandeco de dosiero = | larĝa dosiero = jes | fono = soloa kantisto | naskonomo = Pjotr Andrejeviĉ Naliĉ | alie nomata = | kromnomo = | naskiĝo = {{naskiĝtago|1981|4|30}}<br /> <small>{{flagicon|Sovetunio}} [[Moskvo]]</small> | morto = | deveno = [[Moskvo]], [[Rusio]] | instrumento = [[Piano]], [[Gitaro]], [[Akordiono]] | tipo de voĉo = [[Tenoro]] | ĝenro = | profesio = muzikisto, komponisto | aktivaj jaroj = | eldoninto = | parencaj temoj = | ttt = [http://www.peternalitch.ru/] | nuntempaj membroj = | antaŭaj membroj = | signifa instrumento = |kesteroj= {{Informkesto homo |subŝablono=jes }} }} [[Dosiero:Peter Nalitch.JPG|eta|250px|Pjotr Naliĉ en 2008 jaro.]] '''Pjotr Naliĉ''' ({{lang-en|Peter Nalitch}} {{lang-ru|Пётр Налич}}) (naskiĝis {{naskiĝtago|1981|4|30}} en [[Moskvo]]) estas [[Rusio|rusia]] muzikisto, li famiĝis dank'al kanto "Guitar". Li alŝutis sian kanton "Guitar" en [[YouTube]]. Naliĉ lernis en Moskva arkitektura instituto. == "Guitar" == "Guitar" (Gitaro) estas la kanto, kiun Naliĉ kantas angle kun forte akĉento. Ĝi estis skribita, laū aŭtoro, sub influo de cigana, balkana kaj latinamerika muziko. Amatoran muzikvideon de kanto alŝutis Pjotr en [[YouTube]] la {{daton|24|aprilo|2007}}. La muzikvideo estis farita printempe de [[2007]] en la vilao de aŭtoro apud Moskvo. Ĝi reprezentas kantiston, kiu kantas «Jump to my Jaguar» («Saltu en mian Jaguaron!») en aŭto [[VAZ-2101]] kaj dancas kun amikoj. Por tiu muzikvideo oni uzis amatoran ciferecan videoregistrilon, primitivaj efektoj aldoniĝis per [[Sony Vegas]]. La muzikvideo havis vastan popularecon inter interretuzantoj. Revuanto de "[[Komercisto]]" nomis la kantiston "la unua rusia kantanta interret-fenomeno". Aŭtune de [[2007]] komenciĝis koncertaj elpaŝoj de «Muzika kolektivo de Pjotr Naliĉ» (MKPN). En novembro [[2008]] Naliĉ aperigis sian unuan albumon «La ĝojo de simplaj melodioj» ({{lang-en|«The joy of simple melodies»}} {{lang-ru|«Радость простых мелодий»}}), kiun li alŝutis en Interreton por libera elŝuto aŭ propravola pago. La {{daton|20|februaro|2008}} MKPN partoprenis en filantropa "Viva koncerto" de "Doktoro Liza" (Elizaveta Glinka) "Justa helpo". En julio [[2009]] Pjotr Naliĉ kantis en la muzikfesto "Sfinks" (Antverpeno, Belgio). [[Dosiero:Nalitch band.JPG|eta|maldekstra|250px|Muzika kolektivo de Pjotr Naliĉ, 2008 jaro]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.peternalitch.ru/ PeterNalitch.ru]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130618103310/http://peternalitch.ru/ |date=2013-06-18 }} — persona paĝaro de muzikisto * [http://www.b1club.ru/photos/?folder=122 fotografaĵo el koncerto Pjotr Naliĉ (28/11/2008)] * {{YouTube|Peter Nalitch}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Naliĉ, Pjotr}} [[Kategorio:Rusiaj komponistoj]] [[Kategorio:Rusiaj kantistoj]] [[Kategorio:Rusiaj muzikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Moskvo]] [[Kategorio:Eŭrovido-Kantokonkurso 2010]] qqoip8468jktnuignxk5i73te4k7gv1 9367405 9367403 2026-05-05T23:27:43Z ThomasPusch 1869 9367405 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto | nomo = Pjotr Naliĉ | dosiero = Peter_Nalitch_by_Anoton_Nossik_Backstage_Interview.JPG | priskribo de dosiero = | grandeco de dosiero = | larĝa dosiero = jes | fono = soloa kantisto | naskonomo = Pjotr Andrejeviĉ Naliĉ | alie nomata = | kromnomo = | naskiĝo = {{naskiĝtago|1981|4|30}}<br /> <small>{{flagicon|Sovetunio}} [[Moskvo]]</small> | morto = | deveno = [[Moskvo]], [[Rusio]] | instrumento = [[piano]], [[gitaro]], [[akordiono]] | tipo de voĉo = [[Tenoro]] | ĝenro = | profesio = muzikisto, komponisto | aktivaj jaroj = | eldoninto = | parencaj temoj = | ttt = [http://www.peternalitch.ru/] | nuntempaj membroj = | antaŭaj membroj = | signifa instrumento = |kesteroj= {{Informkesto homo |subŝablono=jes }} }} [[Dosiero:Peter Nalitch.JPG|eta|maldekstra|250ra|Pjotr Naliĉ en 2008]] '''Pjotr Naliĉ''' ({{lang-en|Peter Nalitch}} {{lang-ru|Пётр Налич}}) (naskiĝis {{naskiĝtago|1981|4|30}} en [[Moskvo]]) estas [[Rusio|rusia]] muzikisto, li famiĝis dank'al kanto "Guitar". Li alŝutis sian kanton "Guitar" en [[YouTube]]. Naliĉ lernis en Moskva arkitektura instituto. == "Guitar" == "Guitar" (Gitaro) estas la kanto, kiun Naliĉ kantas angle kun forte akĉento. Ĝi estis skribita, laū aŭtoro, sub influo de cigana, balkana kaj latinamerika muziko. Amatoran muzikvideon de kanto alŝutis Pjotr en [[YouTube]] la {{daton|24|aprilo|2007}}. La muzikvideo estis farita printempe de [[2007]] en la vilao de aŭtoro apud Moskvo. Ĝi reprezentas kantiston, kiu kantas «Jump to my Jaguar» («Saltu en mian Jaguaron!») en aŭto [[VAZ-2101]] kaj dancas kun amikoj. Por tiu muzikvideo oni uzis amatoran ciferecan videoregistrilon, primitivaj efektoj aldoniĝis per [[Sony Vegas]]. La muzikvideo havis vastan popularecon inter interretuzantoj. Revuanto de "[[Komercisto]]" nomis la kantiston "la unua rusia kantanta interret-fenomeno". Aŭtune de [[2007]] komenciĝis koncertaj elpaŝoj de «Muzika kolektivo de Pjotr Naliĉ» (MKPN). En novembro [[2008]] Naliĉ aperigis sian unuan albumon «La ĝojo de simplaj melodioj» ({{lang-en|«The joy of simple melodies»}} {{lang-ru|«Радость простых мелодий»}}), kiun li alŝutis en Interreton por libera elŝuto aŭ propravola pago. La {{daton|20|februaro|2008}} MKPN partoprenis en filantropa "Viva koncerto" de "Doktoro Liza" (Elizaveta Glinka) "Justa helpo". En julio [[2009]] Pjotr Naliĉ kantis en la muzikfesto "Sfinks" (Antverpeno, Belgio). [[Dosiero:Nalitch band.JPG|eta|maldekstra|250ra|Muzika kolektivo de Pjotr Naliĉ, 2008]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.peternalitch.ru/ PeterNalitch.ru]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130618103310/http://peternalitch.ru/ |date=2013-06-18 }} — persona paĝaro de la muzikisto * [http://www.b1club.ru/photos/?folder=122 fotoj el koncerto de Pjotr Naliĉ (28/11/2008)] * {{YouTube|Peter_Nalitch}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Naliĉ, Pjotr}} [[Kategorio:Rusiaj komponistoj]] [[Kategorio:Rusiaj kantistoj]] [[Kategorio:Rusiaj muzikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Moskvo]] [[Kategorio:Eŭrovido-Kantokonkurso 2010]] 4c4l4y341zu8vg3ti001ggxoovrrlw1 9367407 9367405 2026-05-05T23:32:22Z ThomasPusch 1869 9367407 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto | nomo = Pjotr Naliĉ | dosiero = Peter_Nalitch_by_Anoton_Nossik_Backstage_Interview.JPG | priskribo de dosiero = | grandeco de dosiero = | larĝa dosiero = jes | fono = soloa kantisto | naskonomo = Pjotr Andrejeviĉ Naliĉ | alie nomata = | kromnomo = | naskiĝo = {{naskiĝtago|1981|4|30}}<br /> <small>{{flagicon|Sovetunio}} [[Moskvo]]</small> | morto = | deveno = [[Moskvo]], [[Rusio]] | instrumento = [[piano]], [[gitaro]], [[akordiono]] | tipo de voĉo = [[Tenoro]] | ĝenro = | profesio = muzikisto, komponisto | aktivaj jaroj = | eldoninto = | parencaj temoj = | ttt = [http://www.peternalitch.ru/] | nuntempaj membroj = | antaŭaj membroj = | signifa instrumento = |kesteroj= {{Informkesto homo |subŝablono=jes }} }} [[Dosiero:Peter Nalitch.JPG|eta|maldekstra|250ra|Pjotr Naliĉ en 2008]] '''Pjotr Naliĉ''' ({{lang-en|Peter Nalitch}} {{lang-ru|Пётр Налич}}) (naskiĝis {{naskiĝtago|1981|4|30}} en [[Moskvo]]) estas [[Rusio|rusia]] muzikisto, li famiĝis dank'al kanto "Guitar". Li alŝutis sian kanton "Guitar" en [[YouTube]]. Naliĉ lernis en Moskva arkitektura instituto. == "Guitar" == "Guitar" (Gitaro) estas la kanto, kiun Naliĉ kantas angle kun forte akĉento. Ĝi estis skribita, laū aŭtoro, sub influo de cigana, balkana kaj latinamerika muziko. Amatoran muzikvideon de kanto alŝutis Pjotr en [[YouTube]] la {{daton|24|aprilo|2007}}. La muzikvideo estis farita printempe de [[2007]] en la vilao de aŭtoro apud Moskvo. Ĝi reprezentas kantiston, kiu kantas «Jump to my Jaguar» («Saltu en mian Jaguaron!») en aŭto [[VAZ-2101]] kaj dancas kun amikoj. Por tiu muzikvideo oni uzis amatoran ciferecan videoregistrilon, primitivaj efektoj aldoniĝis per [[Sony Vegas]]. La muzikvideo havis vastan popularecon inter interretuzantoj. Revuanto de "[[Komercisto]]" nomis la kantiston "la unua rusia kantanta interret-fenomeno". Aŭtune de [[2007]] komenciĝis koncertaj elpaŝoj de «Muzika kolektivo de Pjotr Naliĉ» (MKPN). En novembro [[2008]] Naliĉ aperigis sian unuan albumon «La ĝojo de simplaj melodioj» ({{lang-en|«The joy of simple melodies»}} {{lang-ru|«Радость простых мелодий»}}), kiun li alŝutis en Interreton por libera elŝuto aŭ propravola pago. La {{daton|20|februaro|2008}} MKPN partoprenis en filantropa "Viva koncerto" de "Doktoro Liza" (Elizaveta Glinka) "Justa helpo". En julio [[2009]] Pjotr Naliĉ kantis en la muzikfesto "Sfinks" (Antverpeno, Belgio). [[Dosiero:Nalitch band.JPG|eta|maldekstra|250ra|Muzika kolektivo de Pjotr Naliĉ, 2008]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.peternalitch.ru/ PeterNalitch.ru]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130618103310/http://peternalitch.ru/ |date=2013-06-18 }} — persona paĝaro de la muzikisto * [http://www.b1club.ru/photos/?folder=122 fotoj el koncerto de Pjotr Naliĉ (28/11/2008)] * [https://www.youtube.com/channel/UCF5JnxD1knwVKMioHm_mUuA kanalo pri Pjotr Naliĉ en] [[Jutubo]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Naliĉ, Pjotr}} [[Kategorio:Rusiaj komponistoj]] [[Kategorio:Rusiaj kantistoj]] [[Kategorio:Rusiaj muzikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Moskvo]] [[Kategorio:Eŭrovido-Kantokonkurso 2010]] tm37wy14c4eb71ctq0m8jbr7ked8jsa 9367408 9367407 2026-05-05T23:33:01Z ThomasPusch 1869 9367408 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto | nomo = Pjotr Naliĉ | dosiero = Peter_Nalitch_by_Anoton_Nossik_Backstage_Interview.JPG | priskribo de dosiero = | grandeco de dosiero = | larĝa dosiero = jes | fono = soloa kantisto | naskonomo = Pjotr Andrejeviĉ Naliĉ | alie nomata = | kromnomo = | naskiĝo = {{naskiĝtago|1981|4|30}}<br /> <small>{{flagicon|Sovetunio}} [[Moskvo]]</small> | morto = | deveno = [[Moskvo]], [[Rusio]] | instrumento = [[piano]], [[gitaro]], [[akordiono]] | tipo de voĉo = [[Tenoro]] | ĝenro = | profesio = muzikisto, komponisto | aktivaj jaroj = | eldoninto = | parencaj temoj = | ttt = [http://www.peternalitch.ru/] | nuntempaj membroj = | antaŭaj membroj = | signifa instrumento = |kesteroj= {{Informkesto homo |subŝablono=jes }} }} [[Dosiero:Peter Nalitch.JPG|eta|maldekstra|250ra|Pjotr Naliĉ en 2008]] '''Pjotr Naliĉ''' ({{lang-en|Peter Nalitch}} {{lang-ru|Пётр Налич}}) (naskiĝis {{naskiĝtago|1981|4|30}} en [[Moskvo]]) estas [[Rusio|rusia]] muzikisto, li famiĝis dank'al kanto "Guitar". Li alŝutis sian kanton "Guitar" en [[YouTube]]. Naliĉ lernis en [[Moskva arkitektura instituto]]. == "Guitar" == "Guitar" (Gitaro) estas la kanto, kiun Naliĉ kantas angle kun forte akĉento. Ĝi estis skribita, laū aŭtoro, sub influo de cigana, balkana kaj latinamerika muziko. Amatoran muzikvideon de kanto alŝutis Pjotr en [[YouTube]] la {{daton|24|aprilo|2007}}. La muzikvideo estis farita printempe de [[2007]] en la vilao de aŭtoro apud Moskvo. Ĝi reprezentas kantiston, kiu kantas «Jump to my Jaguar» («Saltu en mian Jaguaron!») en aŭto [[VAZ-2101]] kaj dancas kun amikoj. Por tiu muzikvideo oni uzis amatoran ciferecan videoregistrilon, primitivaj efektoj aldoniĝis per [[Sony Vegas]]. La muzikvideo havis vastan popularecon inter interretuzantoj. Revuanto de "[[Komercisto]]" nomis la kantiston "la unua rusia kantanta interret-fenomeno". Aŭtune de [[2007]] komenciĝis koncertaj elpaŝoj de «Muzika kolektivo de Pjotr Naliĉ» (MKPN). En novembro [[2008]] Naliĉ aperigis sian unuan albumon «La ĝojo de simplaj melodioj» ({{lang-en|«The joy of simple melodies»}} {{lang-ru|«Радость простых мелодий»}}), kiun li alŝutis en Interreton por libera elŝuto aŭ propravola pago. La {{daton|20|februaro|2008}} MKPN partoprenis en filantropa "Viva koncerto" de "Doktoro Liza" (Elizaveta Glinka) "Justa helpo". En julio [[2009]] Pjotr Naliĉ kantis en la muzikfesto "Sfinks" (Antverpeno, Belgio). [[Dosiero:Nalitch band.JPG|eta|maldekstra|250ra|Muzika kolektivo de Pjotr Naliĉ, 2008]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.peternalitch.ru/ PeterNalitch.ru]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130618103310/http://peternalitch.ru/ |date=2013-06-18 }} — persona paĝaro de la muzikisto * [http://www.b1club.ru/photos/?folder=122 fotoj el koncerto de Pjotr Naliĉ (28/11/2008)] * [https://www.youtube.com/channel/UCF5JnxD1knwVKMioHm_mUuA kanalo pri Pjotr Naliĉ en] [[Jutubo]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Naliĉ, Pjotr}} [[Kategorio:Rusiaj komponistoj]] [[Kategorio:Rusiaj kantistoj]] [[Kategorio:Rusiaj muzikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Moskvo]] [[Kategorio:Eŭrovido-Kantokonkurso 2010]] ag6f7c2gg1fbm2eav10tsdknsu7uism 9367410 9367408 2026-05-05T23:34:18Z ThomasPusch 1869 9367410 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto | nomo = Pjotr Naliĉ | dosiero = Peter_Nalitch_by_Anoton_Nossik_Backstage_Interview.JPG | priskribo de dosiero = | grandeco de dosiero = | larĝa dosiero = jes | fono = soloa kantisto | naskonomo = Pjotr Andrejeviĉ Naliĉ | alie nomata = | kromnomo = | naskiĝo = {{naskiĝtago|1981|4|30}}<br /> <small>{{flagicon|Sovetunio}} [[Moskvo]]</small> | morto = | deveno = [[Moskvo]], [[Rusio]] | instrumento = [[piano]], [[gitaro]], [[akordiono]] | tipo de voĉo = [[Tenoro]] | ĝenro = | profesio = muzikisto, komponisto | aktivaj jaroj = | eldoninto = | parencaj temoj = | ttt = [http://www.peternalitch.ru/] | nuntempaj membroj = | antaŭaj membroj = | signifa instrumento = |kesteroj= {{Informkesto homo |subŝablono=jes }} }} [[Dosiero:Peter Nalitch.JPG|eta|maldekstra|250ra|Pjotr Naliĉ en 2008]] '''Pjotr Naliĉ''' ({{lang-en|Peter Nalitch}} {{lang-ru|Пётр Налич}}) (naskiĝis {{naskiĝtago|1981|4|30}} en [[Moskvo]]) estas [[Rusio|rusia]] muzikisto, li famiĝis dank'al kanto "Guitar". Li alŝutis sian kanton "Guitar" en [[YouTube]]. Naliĉ lernis en [[Moskva Arkitektura Instituto]]. == "Guitar" == "Guitar" (Gitaro) estas la kanto, kiun Naliĉ kantas angle kun forte akĉento. Ĝi estis skribita, laū aŭtoro, sub influo de cigana, balkana kaj latinamerika muziko. Amatoran muzikvideon de kanto alŝutis Pjotr en [[YouTube]] la {{daton|24|aprilo|2007}}. La muzikvideo estis farita printempe de [[2007]] en la vilao de aŭtoro apud Moskvo. Ĝi reprezentas kantiston, kiu kantas «Jump to my Jaguar» («Saltu en mian Jaguaron!») en aŭto [[VAZ-2101]] kaj dancas kun amikoj. Por tiu muzikvideo oni uzis amatoran ciferecan videoregistrilon, primitivaj efektoj aldoniĝis per [[Sony Vegas]]. La muzikvideo havis vastan popularecon inter interretuzantoj. Revuanto de "[[Komercisto]]" nomis la kantiston "la unua rusia kantanta interret-fenomeno". Aŭtune de [[2007]] komenciĝis koncertaj elpaŝoj de «Muzika kolektivo de Pjotr Naliĉ» (MKPN). En novembro [[2008]] Naliĉ aperigis sian unuan albumon «La ĝojo de simplaj melodioj» ({{lang-en|«The joy of simple melodies»}} {{lang-ru|«Радость простых мелодий»}}), kiun li alŝutis en Interreton por libera elŝuto aŭ propravola pago. La {{daton|20|februaro|2008}} MKPN partoprenis en filantropa "Viva koncerto" de "Doktoro Liza" (Elizaveta Glinka) "Justa helpo". En julio [[2009]] Pjotr Naliĉ kantis en la muzikfesto "Sfinks" (Antverpeno, Belgio). [[Dosiero:Nalitch band.JPG|eta|maldekstra|250ra|Muzika kolektivo de Pjotr Naliĉ, 2008]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.peternalitch.ru/ PeterNalitch.ru]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130618103310/http://peternalitch.ru/ |date=2013-06-18 }} — persona paĝaro de la muzikisto * [http://www.b1club.ru/photos/?folder=122 fotoj el koncerto de Pjotr Naliĉ (28/11/2008)] * [https://www.youtube.com/channel/UCF5JnxD1knwVKMioHm_mUuA kanalo pri Pjotr Naliĉ en] [[Jutubo]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Naliĉ, Pjotr}} [[Kategorio:Rusiaj komponistoj]] [[Kategorio:Rusiaj kantistoj]] [[Kategorio:Rusiaj muzikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Moskvo]] [[Kategorio:Eŭrovido-Kantokonkurso 2010]] 4okop25qojyxptbu0ulh08an99ystol 0 298608 9367518 8395162 2026-05-06T06:47:59Z ThomasPusch 1869 9367518 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |nomo = Oskari Mantere |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo = |vico = |ofico = ĉefministro de [[Finnlando]] |de = |ĝis = |dato de naskiĝo = [[18-a de septembro]] [[1874]] |loko de naskiĝo = Hausjärvi, [[Suda Finnlando]] |dato de morto = [[9-a de decembro]] [[1942]] |loko de morto = [[Helsinko]] |nacieco = {{Finnlando}} |edzo/ino = |partio = |subskribo = |ttt = |notoj = }} '''Oskari MANTERE''' (naskiĝis la [[18-an de septembro]] [[1874]], mortis la [[9-an de decembro]] [[1942]]) estis finna [[politikisto]]. Li estis [[ĉefministro]] de [[Finnlando]] de la [[22-a de decembro]] [[1928]] ĝis la [[16-a de aŭgusto]] [[1929]]. Li politike aktivis en la Nacia Progresema Partio kaj post la sendependiĝo de Finnlando, inter la jaroj [[1919]] kaj [[1938]], estis membro de la finna parlamento. De novembro [[1922]] ĝis januaro [[1924]] li estis ministro pri socialaj aferoj en la registaro de [[Kyösti Kallio]], kaj de majo [[1924]] ĝis marto [[1925]] estis vicministro pri eduko. De la [[22-a de decembro]] [[1928]] ĝis la [[16-a de aŭgusto]] [[1929]] li estis [[ĉefministro]] de [[Finnlando]] en koalicio inter lia partio kaj la partio [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Post li ankoraŭ de decembro [[1932]] kaj oktobro [[1936]] estis ministro pri eduko en la registaro de [[Toivo Kivimäki]] kaj en tiu funkcio reprezentis sian landon en la 14-a kunsido de la [[Ligo de Nacioj]] en [[1933]]. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * la [[listo de la ĉefministroj de Finnlando|liston de la ĉefministroj de Finnlando]]. {{Ĉefministroj de Finnlando}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Vivtempo|Mantere, Oskari}} [[Kategorio:Ĉefministroj de Finnlando]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1874]] crzhqxue7uqtmyzv2n9io0co4q5wboe 0 326670 9367597 8746618 2026-05-06T11:16:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367597 wikitext text/x-wiki La '''astronomaj simboloj''' estas [[simbolo]]j iam uzataj en [[astronomio]], kaj ĉiam nun en [[astrologio]] por figuri diversajn [[astro]]jn, apartajn poziciojn de astroj aŭ apartajn eventojn de la [[kosmoobservado]]. La jenaj tabeloj montras la nomojn, la simbolojn kaj la [[unikodo|unikodajn]] kodojn de tiuj simboloj. == Sunsistemaj astroj == === Planedoj === La simboloj de la ok [[planedo]]j de la [[sunsistemo]] estas en la jena tabelo {| class=wikitable ! Nomo || simbolo || Unikodo || Signifo |- | align="left" | [[Merkuro (planedo)|Merkuro]] || style="font-size:200%;" | [[Dosiero:Mercury symbol (fixed width).svg|32ra|Merkuro]] || U+263F ☿ || align="left" | [[Kaduceo]] de [[Merkuro (dio)|Merkuro]], plus kristana kruco |- | align="left" | [[Venuso (planedo)|Venuso]] || style="font-size:200%;" | [[Dosiero:Venus symbol (fixed width).svg|32ra|Venuso|ligilo=♀]] || U+2640 [[♀]] || align="left" | [[Spegulo]] de [[Venuso (diino)|Venuso]], plus kristana kruco |- | align="left" rowspan="2" | [[Tero]] || style="font-size:200%;" | [[Dosiero:Globus cruciger (fixed width).svg|32ra|Mondo]] || U+2641 ♁ || align="left" | Tera globo surmontita de kristana kruco |- | style="font-size:200%;" | [[Dosiero:Earth symbol (fixed width).svg|32ra|Terglobo]] || U+1F728 🜨 || align="left" | La kvar kvaronoj de la Tero |- | align="left" | [[Marso (planedo)|Marso]] || style="font-size:200%;" | [[Dosiero:Mars symbol (fixed width).svg|32ra|Marso|ligilo=♂]] || U+2642 [[♂]] || align="left" | [[Lanco]] kaj [[ŝildo]] de [[Marso (dio)|Marso]] |- | align="left" | [[Jupitero (planedo)|Jupitero]] || style="font-size:200%;" | [[Dosiero:Jupiter symbol (fixed width).svg|32ra|Jupitero]] || U+2643 ♃ || align="left" | Greka litero Z kaj streko por ''Zeŭso'' |- | align="left" | [[Saturno (planedo)|Saturno]] || style="font-size:200%;" | [[Dosiero:Saturn symbol (fixed width).svg|32ra|Saturno]] || U+2644 ♄ || align="left" | Grekaj literoj k-r kaj streko por ''Kronos'', plus kristana kruco |- | align="left" rowspan=2| [[Urano (planedo)|Urano]] || style="font-size:200%;" | [[Dosiero:Uranus symbol (fixed width).svg|32ra|Urano]] || U+26E2 ⛢ || align="left" | Simbolo de la planeda metalo plateno |- | style="font-size:200%;" | [[Dosiero:Uranus monogram (fixed width).svg|32ra|Urano]] || U+2645 ♅ || align="left" | ''H'' de «[[William Herschel|William ''H''erschel]]», plus planeda orbo |- | align="left" | [[Neptuno (planedo)|Neptuno]] || style="font-size:200%;" | [[Dosiero:Neptune symbol (fixed width).svg|32ra|Neptuno]] || U+2646 ♆ || align="left" | [[Tridento]] de [[Neptuno (dio)|Neptuno]] |} === Aliaj astroj === {| class=wikitable ! Nomo || simbolo || Unikodo || Signifo |- | align="left" | [[Kometo]] || style="font-size:200%;" | ☄ ||U+2604 || Vosthava astro |- | align="left" | [[Suno]] || style="font-size:200%;" | ☉ ||U+2609 || Suna disko |- | align="left" rowspan="4" | [[Luno]] || style="font-size:200%;" | ☽ || U+263D || align="left" | [[Kvaronluno|Unua kvaronluno]] |- | style="font-size:200%;" | ○ || U+25CB || align="left" | [[Plenluno]] |- | style="font-size:200%;" | ☾ || U+263E || align="left" | [[Kvaronluno|Lasta kvaronluno]] |- | style="font-size:200%;" | ● || U+25CF || align="left" | [[Novluno]] |} === Nanoplanedoj === La [[nanoplanedo]] [[Plutono|134340 Plutono]] ankaŭ havas simbolojn. Ĉar ĝi estis iam rigardita kiel planedo, en [[unikodo]], tiu simbolo sekvas tiujn de la planedoj. ([[Cereso|1 Cereso]] estis tiam rigardita ne kiel nanoplanedo, sed kiel asteroido kaj planedeto.) Ekzistas ĝenerala konsento inter astronomoj sur 9 nanoplanedoj.<ref name=Pinilla-Alonso>{{cite book |last1=Pinilla-Alonso |first1= Noemi |last2=Stansberry |first2= John A. |last3= Holler |first3= Bryan J. |date=November 22, 2019 |chapter=Surface properties of large TNOs: Expanding the study to longer wavelengths with the James Webb Space Telescope |arxiv=1905.12320 |title= The Transneptunian Solar System |editor= Dina Prialnik |editor2=Maria Antonietta Barucci |editor3=Leslie Young |publisher= Elsevier}}</ref><ref name=Grundy2019>{{Cite journal |first1=W.M. |last1=Grundy |first2=K.S. |last2=Noll |first3=M.W. |last3=Buie |first4=S.D. |last4=Benecchi |first5=D. |last5=Ragozzine |first6=H.G. |last6=Roe |title=The Mutual Orbit, Mass, and Density of Transneptunian Binary Gǃkúnǁʼhòmdímà ((229762) 2007 UK₁₂₆) |url=http://www2.lowell.edu/users/grundy/abstracts/2019.G-G.html |journal=Icarus |doi=10.1016/j.icarus.2018.12.037 |year=2019 |volume=334 |pages=30–38 |s2cid=126574999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407045339/http://www2.lowell.edu/~grundy/abstracts/preprints/2019.G-G.pdf |url-status=live |archive-date=7-a de aprilo 2019 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190407045339/http://www2.lowell.edu/~grundy/abstracts/preprints/2019.G-G.pdf |date=2019-04-07 }}</ref> {| class=wikitable ! Nomo || simbolo || Unikodo || Signifo |- | rowspan=2 align="left" | [[Plutono]] || style="font-size:200%;" | [[Dosiero:Pluto monogram (fixed width).svg|32ra]] || U+2647 ♇ || align="left" | [[Monogramo]], kunfando de ''P'' kaj ''L'', du unuaj literoj de «''Pl''utono» kaj komencliteroj de «[[Percival Lowell|''P''ercival ''L''owell]]» |- | [[Dosiero:Pluto symbol (large orb, fixed width).svg|32ra]]<ref name=DP>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= April 22, 2015 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2021-09-24}}</ref> | U+2BD3 ⯓<br />{{malgrande|(dec 11219)}} | |- |[[90482 Orko|Orko]] |[[Dosiero:Orcus symbol (fixed width).svg|32ra|Orcus]] | U+1F77F 🝿<br />{{malgrande|(dec 128895)}} | |- |[[Haŭmeo]] |[[Dosiero:Haumea symbol (fixed width).svg|32ra|Haumea]]<ref name=DP/> | U+1F77B 🝻<br />{{malgrande|(dec 128891)}} | |- |[[50000 Kvavaro|Kvavaro]] |[[Dosiero:Quaoar symbol (fixed width).svg|32ra|Quaoar]] | U+1F77E 🝾<br />{{malgrande|(dec 128894)}} | |- |[[Makemako (planedoido)|Makemako]] |[[Dosiero:Makemake symbol (fixed width).svg|32ra|Makemake]]<ref name=DP/> | U+1F77C 🝼<br />{{malgrande|(dec 128892)}} | |- |[[225088 Gongono|Gongono]] |[[Dosiero:Gonggong symbol (fixed width).svg|32ra|Gonggong]] | U+1F77D 🝽<br />{{malgrande|(dec 128893)}} | |- | [[Eriso]] | [[Dosiero:Eris symbol (fixed width).svg|32ra|Eris]]<ref name=DP/> | U+2BF0 ⯰<br />{{malgrande|(dec 11248)}} | |- |[[90377 Sedno|Sedno]] |[[Dosiero:Sedna symbol (fixed width).svg|32ra|Sedna]] | U+2BF2 ⯲<br />{{malgrande|(dec 11250)}} | |} === Asteroidoj === La unue malkovritaj [[asteroido]]j ankaŭ estis dotitaj per simboloj. Sed kiam kreskis la nombro de malkovrataj asteroidoj, tiuj bildoj iĝis pli kaj pli konfuzeblaj kaj malsimple desegneblaj. {| class=wikitable | Nomo || Simbolo || Unikodo |- | [[Cereso|1 Ceres]] || [[Dosiero:Ceres symbol (fixed width).svg|32ra|Malnova simbolo de Cereso]] || U+26B3 ⚳ |- | [[2 Pallas]] || [[Dosiero:Pallas symbol (fixed width).svg|32ra|Malnova simbolo de Palaso]] || U+26B4 ⚴ |- | [[3 Juno]] || [[Dosiero:Juno symbol (fixed width).svg|32ra|Malnova simbolo de Junono]] || U+26B5 ⚵ |- | [[4 Vesta]] || [[Dosiero:Vesta symbol (original, fixed width).svg|32ra|Malnova simbolo de Vesta]] [[Dosiero:Vesta symbol (fixed width).svg|32ra|Simbolo de Vesta en moderna astrologio]] || U+26B6 ⚶ |- | [[5 Astraea]] || [[Dosiero:Astraea symbol (fixed width).svg|32ra|Ankro]] [[Dosiero:Astraea symbol (astrology).svg|32ra|%-signo]] || U+2BD9 ⯙ |- | [[6 Hebe]] || [[Dosiero:Hebe symbol (fixed width).svg|32ra|Glaso da vino]] |- | [[7 Iris]] || [[Dosiero:Iris symbol (fixed width).svg|32ra|Ĉielarko kun stelo]] |- | [[8 Flora]] || [[Dosiero:Flora symbol (fixed width).svg|32ra]][[Dosiero:Flora symbol (simple, fixed width).svg|32ra|Floro]] || U+2698 ⚘ |- | [[9 Metis]] || [[Dosiero:Metis symbol (fixed width).svg|32ra|Okulo kun stelo]] |- | [[10 Hygiea]] || [[Dosiero:Hygiea symbol (original, fixed width).svg|32ra|Serpento k stelo]] [[Dosiero:Rod of Asclepius (fixed width).svg|32ra|Bastono de Asklepio]] [[Dosiero:Hygiea symbol (fixed width).svg|32ra|Kaduceo, eraro por bastono de Asklepio]] || U+2BDA ⯚ |- | [[11 Parthenope]] || [[Dosiero:Parthenope symbol (fixed width).svg|32ra|Fiŝo kun stelo]] |- | [[12 Victoria]] || [[Dosiero:Victoria symbol (fixed width).svg|32ra|Stelo kun branĉoj de laŭro]] |- | [[13 Egeria]] || [[Dosiero:Egeria symbol (fixed width).svg|32ra|Ŝildo]] |- | [[14 Irene]] || [[Dosiero:Irene symbol (fixed width).svg|32ra|Kolumbo portanta olivbranĉon, kun stelo sur la kapo]] |- | [[15 Eunomia]] || [[Dosiero:Eunomia symbol (fixed width).svg|32ra|Koro kun stelo]] |- | [[16 Psyche]] ||[[Dosiero:Psyche symbol (elaborate, fixed width).svg|32ra|Papiliona flugilo kun stelo]] |- | [[17 Thetis]] ||[[Dosiero:Thetis symbol (fixed width).svg|32ra|Delfeno kaj stelo]] |- | [[18 Melpomene]] ||[[Dosiero:Melpomene symbol (fixed width).svg|32ra|Ponardo sur stelo]] |- | [[19 Fortuna]] ||[[Dosiero:Fortuna symbol (fixed width).svg|32ra|Stelo supre de rado]] |- | [[26 Proserpina]] ||[[Dosiero:Proserpina symbol (fixed width).svg|32ra|Granato kun stelo ene]] |- | [[28 Bellona]] || [[Dosiero:Bellona symbol (fixed width).svg|32ra|Vipo kaj spado de Belona]] |- | [[29 Amphitrite]] || [[Dosiero:Amphitrite symbol (fixed width).svg|32ra|Konko]] |- | [[35 Leukothea]] || [[Dosiero:Leukothea symbol (fixed width).svg|32ra|Malnova lumilo]] |- | [[37 Fides]] || [[Dosiero:Fides symbol (fixed width).svg|32ra|Kruco]] |} Ekde [[1854]], la [[Germanio|germana]] astronomo [[Johann Franz Encke]] proponis anstataŭigi tiujn desegnetojn per numero de la asteroido skribita en cirklo. (①,②,③,④,...) == Zodiakaj konstelacioj == En la jena tabelo estas la dekdu signoj de la [[konstelacio]]j de la [[zodiako]]. {| class=wikitable ! Nom !! simbolo !! Unikodo |- | align="left" | [[Ŝafo (konstelacio)|Ŝafo]] || style="font-size:200%;" | '''♈︎''' || U+2648 |----- | align="left" | [[Taŭro (konstelacio)|Taŭro]] || style="font-size:200%;" | '''♉︎''' || U+2649 |- | align="left" | [[Ĝemeloj (konstelacio)|Ĝemeloj]] || style="font-size:200%;" | '''♊︎''' || U+264A |----- | align="left" | [[Kankro (konstelacio)|Kankro]] || style="font-size:200%;" | '''♋︎''' || U+264B |- | align="left" | [[Leono (konstelacio)|Leono]] || style="font-size:200%;" | '''♌︎''' || U+264C |----- | align="left" | [[Virgo (konstelacio)|Virgo]] || style="font-size:200%;" | '''♍︎''' || U+264D |- | align="left" | [[Pesilo (konstelacio)|Pesilo]] || style="font-size:200%;" | '''♎︎''' || U+264E |----- | align="left" | [[Skorpio (konstelacio)|Skorpio]] || style="font-size:200%;" | '''♏︎''' || U+264F |- | align="left" | [[Sagitario]] || style="font-size:200%;" | '''♐︎''' || U+2650 |----- | align="left" | [[Kaprikorno (konstelacio)|Kaprikorno]] || style="font-size:200%;" | '''♑︎''' || U+2651 |- | align="left" | [[Akvisto]] || style="font-size:200%;" | '''♒︎''' || U+2652 |----- | align="left" | [[Fiŝoj (konstelacio)|Fiŝoj]] || style="font-size:200%;" | '''♓︎''' || U+2653 |} == Ĉielaj eventoj == {| class=wikitable ! Nomo !! Symbolo !! Unikodo |- | align="left" | [[Nodo (astronomio)|Suprenira nodo]] || style="font-size:200%;" | ☊ ||U+260A |----- | align="left" | [[Nodo (astronomio)|Malsuprenira nodo]] || style="font-size:200%;" | ☋ ||U+260B |- | align="left" | [[Konjunkcio (astronomio)|Konjunkcio]] || style="font-size:200%;" | ☌ ||U+260C |----- | align="left" | [[Opozicio (astronomio)|Opozicio]] || style="font-size:200%;" | ☍ ||U+260D |----- | align="left" | [[Kvadraturo (astronomio)|Kvadraturo]] || style="font-size:200%;" | ☐ ||U+2610 |} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{en}} [http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php Kiam asteroidoj iĝas planedetoj]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160612180437/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |date=2016-06-12 }} * {{fr}} [http://pagesperso-orange.fr/lemomo2/Symboles_astro.htm La astronomaj simboloj] [[Kategorio:Astronomio]] [[Kategorio:Simboloj]] 18wy85o5oc2d6kh5ihc5m0osi3yj1wh 14 326938 9367496 6840802 2026-05-06T06:29:29Z ThomasPusch 1869 9367496 wikitext text/x-wiki {{projektoj}} [[Kategorio:Germanoj laŭ profesioj|Bibliotekistoj]] [[Kategorio:Bibliotekistoj laŭ landoj]] myo3qwc4iz072nw13kmlbmudo60zzmm 0 333402 9367493 8023326 2026-05-06T06:05:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367493 wikitext text/x-wiki {{TemasPri|la militfortoj de Respubliko Ĉinio (Tajvano)|nunaj militfortoj de [[Ĉina Popola Respubliko]]|Popola Liberiga Armeo}} {{Informkesto organizaĵo}} La '''Armeo de [[Respubliko Ĉinio]]''' (tio estas, la ŝtato memproklamita sur la insulo de [[Tajvano]], kaj ne agnoskata de ĉiuj landoj de la mondo) konsistas el kvar armeeroj. Ilia ĉefa tasko estas protekti la insulojn kontrolatajn de la Respubliko: [[Tajvano]]n, [[Penghuoj]]n, [[Kinmenoj]]n, [[Macuoj]]n kaj aliajn, de ebla invado de la [[Popola Liberiga Armeo]] de la [[Popola Respubliko de Ĉinio]] pro la Tajvanokonflikto. La armeo de la respubliko de Ĉinio estas la historia posteulo de la nacia revolucia armeo de la [[Kuomintango]] en la [[ĉina enlanda milito]]. Ĝis la [[1970-aj jaroj]], ĝi postulis kapabli sukcesi ofensivan operacion kontraŭ la popolrespubliko en kontinenta Ĉinio. == Vidu ankaŭ == * [[Nacia Revolucia Armeo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * Oficiala TTT-ejo de la defendministerio de la Respubliko de Ĉinujo en la [http://www.mnd.gov.tw/ ĉina] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140714213927/http://army.mnd.gov.tw/ |date=2014-07-14 }} kaj la [http://www.mnd.gov.tw/English/ angla] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080706133557/http://www.mnd.gov.tw/English |date=2008-07-06 }} [[Kategorio:Tajvano]] [[Kategorio:Armeo de Ĉinio]] tn54uxh46o5xkglwcuy7v458bcfoqg1 0 344229 9367425 9016255 2026-05-06T00:55:33Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367425 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Flag of Hejaz (1917).svg|300px|dekstra|eta|Flago de la Araba Ribelio.]] La '''araba Ribelo''' (en la araba: ''الثورة العربية الكبرى'', La Granda Araba Ribelo) estis ribelo iniciatita de [[ŝarifo]] [[Husejn ibn Ali (Hiĝazo)|Husejn]] de [[Mekao]] kontraŭ la [[Otomana Imperio]] kun la celo krei araban ŝtaton unuigitan de [[Halepo]] en [[Sirio]] ĝis [[Adeno]] en [[Jemeno]]. La ribelo daŭris du jarojn, de 1916 ĝis 1918, okazigante efemeran araban reĝlandon kiu estos anstataŭita poste pro la kolonia divido kiu okazigis la aktualan mapon de [[Mezoriento]]. ==Eksteraj ligiloj== *{{en}} ''[http://www.wdl.org/en/item/11755/ La Ribelo en Arabio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141217232026/http://www.wdl.org/en/item/11755/ |date=2014-12-17 }}'' {{projektoj}} [[Kategorio:Araba Ribelo| ]] [[Kategorio:Otomana Imperio]] [[Kategorio:Ribeloj dum la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Ribeloj en Sirio]] [[Kategorio:Gerilmilitoj]] [[Kategorio:Bataloj en 1916]] [[Kategorio:Bataloj en 1917]] [[Kategorio:Bataloj en 1918]] [[Kategorio:Ribeloj en la 20-a jarcento]] jsgyyjhzqjco54o422e34qfw9nzgxx8 0 350730 9367434 8384395 2026-05-06T02:32:10Z Filozofo 3592 Lingvaj plibonigoj 9367434 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Nanda Empire.gif|eta|dekstra|250px]] La '''Nanda Imperio''' originis de regno de Magadho, en [[historio de Barato|Antikva Barato]] dum la 5-a kaj 4-a jarcentoj a.K. Ĉe ĝia plej granda amplekso, la nanda dinastio regis ekde [[Bengalio]] en la oriento, [[Panĝabo]] en la okcidento kaj en la sudo ĉe la [[Vindhya-montaro]]. La Nanda Imperio poste estis konkerita de [[Ĉandragupto Maŭrjo]], kiu fondis la [[maŭrja Imperio|Maŭrjan Imperion]]. La Nandoj foje estas konsideritaj kiel la unuaj imperioj konstruitaj en la registrita historio de Hindio. Ili heredis grandan regnon de [[Magadho]] kaj deziris etendi ĝin al ankoraŭ pli foraj limoj. Laŭ tiu celo ili konstruis vastan armeon konsistanta el 200,000 personoj en infanterio, 20,000 en [[kavalerio]], 2,000 militaj armeaj ĉaroj kaj 3,000 militaj [[elefanto]]j. Laŭ [[Plutarĥo]] tamen, la grandeco de la Nanda armeo estis eĉ pli granda, nombrante 200,000 [[infanterio]]n, 80,000 [[kavalerio]]n, 8,000 militajn armeajn ĉarojn, kaj 6,000 militajn elefantojn. Tamen, la Nandoj neniam havis la eblecon vidi ilian armeon kontraŭ [[Aleksandro la Granda]], kiu invadis Hindion en tempo de [[Dhana Nando]], ekde Aleksandro devis limigi sian kampanjon al la ebenaĵoj de Panĝabo, pro liaj fortoj, timigitaj de la perspektivo je konfrontado kontraŭ grandega malamiko, ili ribeliĝis ĉe la nuna [[rivero Beas]] rifuzante marŝi plu. Tiu rivero tiel markas la plej orientan amplekson de la konkeroj de Aleksandro. La lasta nando estis Dhana Nando (nomita Xandrames aŭ Aggrammes en malnovgrekaj kaj latinaj fontoj). Dhana Nando estis eltronigita post kiam li estis venkita de Ĉandragupto Maŭrjo, juna aventuristo naskita de nanda princo kaj domservistino nomita "Muron". Dhana Nando estis murdita kaj tio finfine signalis la aperon de la Maŭrja Imperio en 321 a.K. Plutarĥo registras, ke Ĉandragupto Maŭrjo deklaris, ke li povis faligi Dhanan Nandon, ĉar pro ties malboneco linn malamis kaj malestimis la subuloj. == Listo de nandaj regantoj == * Mahapadma Nando (c. 424 a.K – ?) * Pandhuka * Panghupati * Bhutapala * Raŝtrapala * Goviŝanaka * Daŝasidĥaka * Kaivarta * Mahendra * Dhana Nando (Argames) (? – c. 321 a.K) [[Kategorio:Eksaj landoj de Azio]] [[Kategorio:Dinastioj de Barato]] [[Kategorio:Historio de Bengalio]] [[Kategorio:Historio de Barato]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en la 4-a jarcento a.K.]] nfevvr3ifbx544wnrly9j9yj3o9wovm 0 356433 9367439 9317378 2026-05-06T02:40:36Z Filozofo 3592 Lingvaj alĝustigoj 9367439 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rolulo}}Laŭ la [[helena mitologio]], '''Telefo''' (el la [[antikva greka lingvo|greka]] ''Τήλεφος'', ''distance brila''<ref>Oni ankaŭ interpretas lian nomon kiel ''telephanes'', ''alvenita el distance'' ([[Karl Kerény]]. ''La grekaj herooj'', 1959:337). Lau li, tiu nomo estis luna [[epiteto]], komparenda al tiu de [[Telefaso]]. Tamen, [[Gaius Julius Hyginus|Higeno]] mencias alternativan etimologion: ĝi devenas laŭ li de thèle (mamo) kaj elaphos (cervino).</ref>) estis grava rolulo en la historio de la [[Troja milito|sieĝo de Trojo]]. Li estis unu el la [[heraklidoj]], filoj de [[Heraklo]] kutime kultitaj kiel urb-fondintoj. Fakte, al li oni dediĉadis verŝ-oferojn en multaj urboj el [[Malgrand-Azio]] kaj [[Ionio]], kaj ricevis apartan [[Kultado al herooj|honoradon kiel heroo]] en Pergamo<ref>La loĝantoj de tiu urbo asertis ke ili devenis el la aĥeaj akompanantoj de Telefo en Mision.</ref><ref>Paŭzanio. ''Priskribo de Grekio'', 5.13.2.</ref>, monto Parteniono (Arkadio)<ref>[[Apolodoro]]. ''Mitologia biblioteko'', 1.8.6.</ref> kaj ĉe la templo de Alea Ateno, en Tegeo, kie oni prezentis lin batalante kontraŭ Aĥilo<ref>Paŭzanio. ''Priskribo de Grekio'', 8.1.5.</ref>. Por pravigi tiun kultadon aperis diversaj rakontoj pri lia vivo, kiun poste oni unuiĝis per sinteza ''biografio''.[[Dosiero:Herakles Telephos Chiaramonti Inv1314.jpg|eta|[[Heraklo]] kaj '''Telefo'''. [[Romia Imperio|Romia]] kopio de originala skulptaĵo el la [[4-a jarcento a.K.]]. [[Vatikanaj muzeoj]].]] == Naskiĝo == Telefo estis filo de la elstara heroo [[Heraklo]] kaj de [[Aŭgo]], filino de [[Aleo (mitologio)|Aleo]], reĝo de [[Tegeo]]. Orakolo advertis Aleon pri ke la filo de lia filino mortigos [[Hipotoo]]n kaj [[Pereo]]n, fratoj de Aleo, kaj ke li sukcedos Aleon en la trono de Tegeo<ref>Tiun pri-sukcedan miton, paraleligo de tiu de [[Ĥrono]] kaj [[Urano]], ĉefrolis ankaŭ la filoj de [[Tetiso (titanino)|Tetiso]] kaj [[Temiso]]</ref>. Pro tio, li nomumis Aŭgon sacerdotino de [[Atena|Alea Ateno]], kaj mort-minacis ŝin kaze ke ŝi ne restu virga. Sed dum vizito al tiu templo, Heraklo ebriiĝis kaj seksperfortis Aŭgon. Kelkajn monatojn poste la [[Pitonizo]] informis Aleon pri tio, do li komisiis [[Naŭplio]]n mortigi ŝin per dronado. Tamen, Naŭplio kompatis la senkulpan knabinon, permesis ŝin naski Telefon kaj poste vendis ambaŭ al reĝo [[Teŭtranto]] de [[Teŭtranio]], en [[Misio]]. [[Dosiero:Hercules-and-telephus.jpg|eta|maldekstra|altdekstre|''Alegorio de Heraklo kun la infano Telefo, mamnutrita de cervino''. [[Fresko]] el [[Herculaneum]], [[1-a jarcento a.K.]]. Nacia Arkeologia Muzeo de [[Napolo]].]] Laŭ kroma versio, Telefo naskiĝis sekrete kaj estis kaŝita en la templo de Ateno, sed lia kriado atentigis Aleon, kiu ordonis forlasi la bebon en la monto [[Partenio]], dediĉita al la virga diino<ref>Tiel li intencis eviti la venĝon de Ateno, tial kial Aŭgo estis sacerdotino ŝia.</ref>. Tie li estis mamnutrita de cervino sendita de Heraklo, ĝis kiam bruto-bredistoj trovis lin. Ili nomigis lin Telefo<ref>[[Gaius Julius Hyginus|Higeno]]. ''[[Fabloj]]'', 99.</ref> (el ''thèlè'', mamo, kaj ''elaphòs'', cervino) kaj transdonis lin al ilia mastro, la reĝo [[Korito]], kiu patre vartis lin. Tempo pasis, kaj kiam Telefo plenkreskis, li vizitis la [[Orakolejo de Delfo|orakolejon de Delfo]] por pli scii pri siaj veraj gepatroj. Ĝi konsilis lin vojaĝi al Teŭtranio, kie tute silente (el tio devenas la proverba «Telefa silento») li trovis sian patrinon<ref>Paŭzanio. ''Priskribo de Grekio'', 10.28.4.</ref>. Alternativa rakonto similigas tiun historion al tiu, de [[Dafno]] kaj [[Perseo]], tial kial laŭ ĝi Aŭgo kaj la bebo estis ĵetita maren, sed savis ilian vivojn ĉar la kesto fine alvenis al Misio. Laŭ tiuj ĉi rakontoj, Teŭtranto edziĝis al Aŭgo, adoptante Telefon<ref>Higeno. ''Fabloj'', 101.</ref>. == Telefo renkontas sian avon == Ankoraŭ adoleskanta, Telefo vojaĝis al Tegeo, kaj gastigis ĉe sia avo, kiu sciis nenion pri lia deveno. Ĉiuj el la kortego bonvenis la ĉarman kaj belan knabon, sed kiam Aleo demandis lin pri lia genealogio, Telefo ne povis respondi. Filo de Aleo, eble [[Likurgo]], mokis lin pro tio, kaj Telefo koleriĝis kaj ĵetis lin tra la fenestro. Telefo kaj sia akompananto [[Partenopeo]] estis kondamnitaj al morto ĉe la pordegoj de [[Tebo (Grekio)|Tebo]], sed ili sukcesis forfuĝi, tial kial lia destino estis iĝi reĝo de foraj landoj kaj partopreni la Trojan militon, kaj nenio povas devojigi la decidojn de la [[Parkoj (mitologio)|Parkoj]]. Ili vojaĝis al Malgrand-Azio, serĉante la ŝancon akiri propran regnon. == Telefo akiras la Misian tronon == [[Dosiero:Capua Æ 660066.jpg|eta|Telefo laŭ [[Kapuo|kapua]] monero ([[-216|216]]-[[-211|211 a.K.]]). Li portas la tipan [[Frigio|frigian]] ĉapelon.]] Kroma versio de la rakonto asertas ke Teŭtranto ne edziĝis al Aŭgon, sed adoptis ŝin kiel filino. Hazarde, Telefo kaj Partenopeo alvenis en Mision ĝustatempe por venki [[Idaso]]n, unu el la [[argonaŭtoj]], kiu tiam klopodis konkeri la landon. Dankeme, Teŭtranto nomumis Telefon heredinto de Misio kaj edzinigis lin al sia supozebla filino (tio estas Aŭgo, patrino de Telefo)<ref>Higeno. ''Fabloj'', 100.</ref>. Minacis tragedio, ĉefe ĉar Aŭgo rifuzadis ian ajn seksrilaton<ref>Ĉar ŝi konsideris sin dediĉita porĉiame al Heraklo.</ref> kaj pretigis glavon por mortigi sian novan edzon (nesciante pri ke li ankaŭ estis ŝia filo) antaŭ la plenumiĝo de la geedziĝo. Bonŝance, dioj intervenis, kaj sendis serpenton kiu ĝustatempe provokis ke Aŭgo delasu la glavon. Vidante tion, Telefo intencis defende mortigi ŝin, sed Aŭgo alvokis Heraklon, kiu per ekbrilo ebligis ilin malkovri ilian veran rilaton, facila afero tamen pro tio ke Telefo estis la heraklido plej simila al sia patro. Telefo efektive iĝis reĝo de Misio, laŭ decido de Teŭtranto aŭ ĉar li edziĝis al lia filino [[Argiopo]]<ref>[[Diodoro Sicila]]. ''Historio'', 4.33.</ref>. Li, kune kun [[Hektoro]], [[Deifobo]], [[Heleno]], [[Troilo]] kaj [[Eneo]], akompanis [[Helena de Trojo|Helenon]] edziniĝi al [[Menelao]] en [[Sparto]], do li estis unu el la unuaj trojanoj kiuj admiris la belecon de tiu princino. {{Antaŭuloj-Posteuloj |POSTENO=Mitaj reĝoj de [[Misio (Malgrandazio)|Misio]] |ANTAŬULO=[[Teŭtranto]] |TEMPO='''Telefo''' |POSTEULO=[[Eŭripilo #Eŭripilo, reĝo de Misio|Eŭripilo]] }} {{Antaŭuloj-Posteuloj |POSTENO=Mitaj reĝoj de [[Tegeo]] |ANTAŬULO=[[Aleo (mitologio)|Aleo]] |TEMPO='''Telefo''' |POSTEULO= - }} == Telefo en la Troja milito == [[Dosiero:Relief of Telephus.jpg|eta|[[Aĥilo]] kuracas la vundon de '''Telefo''', laŭ reliefo en [[Herkulano]], urbo fondita de tiu heroo laŭ legendo.]] La [[aĥeoj]], komence de ilia ekspedicio kontraŭ [[Trojo]], devojiĝis kaj alvenis en Mision, anstataŭ en Trojon. Telefo pretiĝis por defendi sian regnon, kvankam ankaŭ li estis aĥeo<ref>[[Pindaro]]. ''[[Olimpiaj odoj]]'', 9.</ref>. Tiu batalema reago pravigas la version kiu asertas ke li edziĝis al filino de [[Priamo]], [[Laodico]], aŭ tiu, kiu rakontas ke [[Pariso]], dum sia forfuĝo trojen kun Heleno, petis Telefon malpermesi la grekojn persekuti ilin. Sur la frizo de la altaro de [[Pergamo]] oni prezentas trian version: laŭ ĝi Telefo edziĝis al [[Hiero]]<ref>[[Johano Tzeszes]]. ''Pri Likofrono'', 1242.</ref>, reĝino de la [[amazonoj]]. Ŝi ĉefis virinan armeon por defendi tiun urbon, kaj Telefo akompanis ŝin. Ĉiokaze, en sekva batalo, Telefo mortigis [[Tersandron]], reĝo de Tebo<ref>Pro tio, en la [[Iliado]], ne aperas teba kapitano.</ref>, sed li estis vundita de [[Aĥilo]], kun la helpo de la dio [[Dionizo]], kiu estis ĉagrenita ĉar la misanoj forgesis honori lin, kaj faris Telefon stumbli ĉe vito subite aperigita de li. Tio ebligis Aĥilon vundi Telefon per sia fama lanco, donaco de [[Ĥirono]] al lia patro [[Peleo]]<ref>Apolodoro. ''Epitomo'', 3.17.</ref>. Ok jarojn pasis, kaj la vundo ne resaniĝis. Telefo konsultis la orakolon denove, kaj ĝi respondis ke lia vundo nur estos kuracita de tiu, kiu kaŭzis ĝin. Pro tio Telefo vojaĝis al [[Aŭlido]], kie la aĥea armeo renkontiĝis denove. Alivestite en almozulo, li sukcesis konvinki Aĥilon sanigi la vundon per lia lanco, kaj dankeme li montris al la greka armeo la ĝustan vojon por atingi Trojon<ref>[[Ovidio]]. ''Metamorfozoj'', 12.112.</ref>. Tamen, li mem ne partoprenis la ekspedicion ĉar lia edzino kaj lia bopatro troviĝis ene de tiu urbo<ref>[[Dictis Cretensis]], 2.5.</ref>. Laŭ malaperita verkaĵo de [[Eŭripido]], li unue petis helpon al [[Klitemnestro]], tial kial ŝi havis tri kialon tion fari: Telefo estis filo de Heraklo, kiu helpis ŝian patron akiri la tronon de Sparto; due, ŝi malamis sian edzon, pro tio ke li ordonis la morton de ilia filino, kaj Telefo apartenis al la troja reĝa familio, do malamikoj de [[Agamemnono]]; kaj trie, Telefo kompense promesis edziĝi al ŝi. Li fine ne plenumis tiun promeson, sed ŝi helpis al li per konsilo: Telefo forkaptu [[Oresto]]n kaj minacu mortigi lin se Aĥilo ne akceptas resanigi lian vundon. Li tion faris, sed Aĥilo rifuzis helpi pro tio, ke li ne havis magian scion. Tamen, [[Odiseo]] intervenis kaj saĝe konsilis skrapi la lancon per kiu Aĥilo vundis Telefon kaj uzi tiun polvon por kuraci ĝin. Resanigita Telefo ne batalis en la milito, pro respekto kaj dankemo al ambaŭ flankoj, sed partoprenis la ludojn kie venkis Pariso, do ankaŭ li minacis lin mortigi. Li estis unu el tiuj, kiuj konsilis la trojanojn enirigi la lignan ĉevalon, kaj pro tio, senscie, kontribuis la falon de la urbo. == Laodico == Ĵusalvenitaj al Malgrandazio, [[Helikaono]] provis perforte edziĝi al Laodico, fianĉino de Telefo, kaj klopodis dronigi ilian filon Eŭripilo en la lago [[Ĥanto]], sed la ĝustatempa interveno de Telefo evitis tion. Li senkapigis Helikaonon, kaj ordonis ke ĉiuj ŝildoj de la Misia armeo surportu pentraĵon de la lasta vizaĝo de Helikaono, montrante lian terurigitan mienon. Dua versio asertas ke Helikaono sukcesis edziĝi al Laodico: kiam Telefo, obeante orakolon, forlasis la urbon por ke siaj malamikoj sanigu lian vundon, Laodico pensis ke li, kiu ankoraŭ ne estis ŝia edzo, ankaŭ intencis forlasi ŝin. Priamo decidis tiam edzinigi Laodicon al Helikaono. Kiam Telefo revenis, ŝi trompis lin per mensogo. Laŭ ŝi, Helikaono ŝtelis la bovaron donacitan de Heraklo al la paro, kaj ŝi promesis kruelan venĝon nome de Telefo se li promesas edziĝi al ŝi. Tiel farite, Laodico ponardis Helikaonon tiun nokton kaj tuj poste edziniĝis al Telefo<ref>[[Homero]]. Iliado, 3.123.</ref>. Laodico estis la plej bela filino de Priamo, kaj senlime fidela al sia edzino, sed Telefo havis filon kun ŝia onklino [[Astioĥo]], dufoje pli maljuna ol li. Aliaj versioj aldonas kroman filinon: [[Romo (mitologio)|Romo]], naskita el amrilato kun [[Argiopo]]. Ĵaluze, ankaŭ pro la ĉeesto de Heleno<ref>Kiu jam provokis, ekzemple, ke Deifobo kaj Heleno forlasis siajn edzinojn.</ref>, Laodico klopodis ke oni kondamnis ŝin kaj Astioĥon al mortopuno. Telefo kaj Laodico (aŭ Astioĥo, fratino de [[Priamo]]<ref>[[Eŭstatio]]. ''Pri Homero'', 1697.</ref>) havis kelkajn filojn, el kiuj elstaris [[Eŭripilo #Eŭripilo, reĝo de Misio|Eŭripilo]], defendanto de Trojo dum la milito. Li devintus esti heredinto de la regno de lia patro, sed [[Neoptolemo]], la filo de Aĥilo, mortigis lin dum la sieĝo. La scio pri la morto de Munito, filo ŝia el antaŭa rilato, dolorigis tiel Laodicon ke ŝi ne plu eltenis ĝin kaj decidis sin-mortigi<ref>[[Partenio]]. ''Am-aferoj'', 16.</ref>. Tamen, laŭ kromaj versioj, ŝi petegis al la gedioj (tre eble al [[Persefono]]) baldaŭan finon kaj tiam falis en abismon subite aperitan, en la templo de [[Tros]], antaŭ la gapa ĉeesto de la ĉeestantoj<ref>Apolodoro. ''Epitomo'', 4.5.23.</ref>. Oni tiam supozis ke la infera diino permesis Laodicon loĝi, ankoraŭ viva, kun sia filo en [[Hadeso]], la mondo de mortintoj. Tria rakonto asertas ke ŝia kialo por deziri morton estis la falo de Trojo, kaj la timo iĝi sklavino de la nova edzino de Telefo. Malgraŭ ĉio, [[Paŭzanio]] kalkulas ŝin inter la virinoj kaptitaj de la grekoj en la [[Troja milito]], pentritaj sur la [[Lesko]] de [[Delfo]]. Li komprenas ke la grekoj respektis ŝian vivon pro tio, ke ŝi estis la edzino de Antenoro, lia aliancano<ref>Paŭzanio. ''Priskribo de Grekio'', 10.26.7-8.</ref>. {| class="wikitable" style="background:Lavender;" align="center" ! colspan="4" style="background:CornflowerBlue;" | Partnero kaj idaro |- ! colspan="1" style="background:PowderBlue;" | [[Astioĥo]] aŭ [[Laodico]] ! colspan="1" style="background:PowderBlue;" | [[Argiopo]] ! colspan="1" style="background:PowderBlue;" | [[Hiero]] ! colspan="1" style="background:PowderBlue;" | [[Helena de Trojo|Heleno]] |- valign="top" | * [[Cipariso]] * [[Eŭripilo #Eŭripilo, reĝo de Misio|Eŭripilo]] | * [[Eŭripilo #Eŭripilo, reĝo de Misio|Eŭripilo]] * [[Romo (mitologio)|Romo]] | * [[Tarkono]] * [[Tirreno]] aŭ [[Tirseno]] | * Nenaskita |} == Post la milito == [[Dosiero:Cassandra1.jpeg|eta|200ra|La [[Trojo|troja]] princino [[Kasandro]], nura vera amo de '''Telefo''', kvankam ĝi neniam estis plenumita. Laŭ pentraĵo de [[Evelyn de Morgan]], [[1898]].]] Telefo trafis Neoptolemon, kaj klopodis venĝi la morton de sia filo. Sed Neoptolemo vundis Telefon ĝuste en la sama loko kiel iam faris sian patron (eble la fama vundo neniam estis tute resanigita). Tiam li decidis reveni Grekien, al [[Ateno]], kie troviĝis aliaj filoj de Heraklo. Tie li iĝis generalo kaj ĉefestro de la heraklidoj, kelkajn jarojn antaŭ la morto de ilia avino [[Alkmeno]], kiun li ĉeestis. Kiam li ekkonis ke lia sola vera amo, la princino [[Kasandro]], ankoraŭ supervivis, freneziĝis pro deziro kaj atakis [[Arkadio]]n kaj [[Itako]]n klopodante trovi ŝin. Li mortigis multajn el la tieaj elstaruloj, inter ili, lian avon Aleon, al kiu li konfesis antaŭe "mi estas la filo de Aŭgo". Poste li mortigis ankaŭ la fratojn de Aleo, plenumante tiel la iaman orakolan aŭguron. Sed [[Telemaĥo]], filo de Odiseo, sukcesis venki lin, kaj devigis Telefon forfuĝi al [[Rodiso]]. En tiu insulo li renkontiĝis [[Polikso]]n kaj Helenon, kiu rakontis al li tion, kio okazis post la malvenko de Trojo. Larmoj alvenis, kaj per tiu subita proksimiga rilato Heleno gravediĝis. Tamen, tiu lasta filo de Telefo neniam sukcesis naskiĝi, tial kial Polikso mortigis la gravedan princinon. Telefo ne plu eltenis la situacion. Li krevigis siajn okulojn kaj fuĝis el Rodiso al [[Ĝibraltaro]]. Tie li grimpis la [[Kolonoj de Heraklo|Kolonojn de Heraklo]], sopiris "patro, prenu mian animon", kaj mortis pro malĝojo. Laŭ [[Paŭzanio]], Heraklo obeis lin, prenis lian animon al monto [[Olimpo]], kie Telefo iĝis ŝildisto de sia patro. Tamen, laŭ aliaj versioj, li de tiam loĝas en la [[Elizeaj Kampoj]] aŭ en la [[Insulo de la benitoj]]. == Telefo en belartoj == * Telefo ĉefrolas la malaperitan samnoman teatraĵon de Eŭripido, kaj tiu, de [[Sofoklo]], nomita ''La kunveno de la aĥeoj''. * La rolulo Diceopoliso el la verkaĵo ''La Akarnanianoj'', de [[Aristofano]], prenas la rolon de Telefo por akiri komikan kaj ekster-teatran efikon. * Ĵusmalkovrita poemo de [[Arkiloko]] rakontas la batalon inter Telefo kaj la aĥeoj en Misio<ref>[[Oksirinka Papiro]], 4708.</ref> == Telefo, la najado == Laŭ [[Eŭripido]], '''Telefo''' estis ankaŭ la nomo de [[najado]], filino de la [[oceanido]] [[Nilo (mitologio)|Nilo]], kiu edziniĝis al la reĝo [[Agenoro #Agenoro, reĝo de Fenicio|Agenoro]] de [[Tiro]] ([[Fenicio]])<ref>Skolioj pri ''Ion'', de [[Eŭripido]], 5.</ref>. Tamen, la plumulto de la verkistoj nomis ŝin [[Telefaso]]. == Bibliografio == * [[Apolodoro (verkisto)|Apolodoro]]. ''Mitologia biblioteko'', 2.7.4. ''Epitomo'', 3.17. * [[Gaius Julius Hyginus|Higeno]]. ''[[Fabloj]]'', 99-101. * [[Antonio Ruiz de Elvira]]. ''Mitología clásica''. Eld. Gredos. Madrid, 1982. * [[Pierre Grimal]]. ''Diccionario de mitología griega y romana''. Eld. Paidós. Barcelona, 1981. {{Projektoj}} == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj|2}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Heraklidoj]] [[Kategorio:Batalantoj en la Troja milito]] [[Kategorio:Mitaj reĝoj de Arkadio]] [[Kategorio:Mitaj reĝoj de Misio]] [[Kategorio:Najadoj]] [[Kategorio:Roluloj de la Iliado]] o67iodpgirkod1z6ga0jp1aut526o71 0 357384 9367423 9298506 2026-05-06T00:39:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367423 wikitext text/x-wiki {{aprilo}} Jen '''listo de okazaĵoj en [[aprilo]] [[2011]]'''. == 1-a de aprilo == * Sekve de atako kontraŭ oficejo de la misio [[UN]] en la urbo [[Mazar-i Ŝarif]] ([[Afganio]]) pereis almenaŭ 20 homoj, inkluzive de 7 UN-kunlaborantoj (4 gardistoj el [[Nepalo]], aviadistino el [[Norvegio]], [[Svedio|svedo]] kaj ĝis nun ne civitdifenita homo). Almenaŭ 2 el ili estis senkapigitaj. Tiun agon provokis bruligo de [[Korano]], kiun la {{daton|20|marto}} faris la evangelista pastro [[Wayne Sapp]] el [[Florido]] ([[Usono]]).<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/02/urgent/ Совет безопасности ООН собрался на экстренное совещание] {{ru}}</ref><ref>[http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Afghanistan-UN-In-Emergency-Meeting-After-Deadly-Demo-Is-Sparked-By-Koran-Burning/Article/201104115964331?lpos=World_News_Carousel_Region_0&lid=ARTICLE_15964331_Video%2C_Afghanistan%3A_UN_In_Emergency_Meeting_After_Deadly_Demo_Is_Sparked_By_Koran_Burning UN Staff Killed In Afghan Koran Protest] {{en}}</ref> * La gvidanto de la [[Nacia Transira Konsilio]] de [[Libio]] [[Mustafa Abdel Ĝalil]] deklaris, ke la opozicio pretas pafĉesigi, se armeaj trupoj de [[Muamar Kadafi]] forlasos urbojn en la okcidenta parto de la lando, ties loĝantoj rajtos libere esprimi siajn opiniojn kaj ĉiuj fremdlandaj dungitoj foriros el Libio.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/01/condition/ В Бенгази озвучили условия возможного перемирия] {{ru}}</ref> Libiaj ribeluloj komencis ofensivon al [[Brega]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/01/brega/ Ливийские повстанцы пошли в организованное наступление] {{ru}}</ref> * La armeo de [[Japanio]] subtenata de [[Usono|usonaj]] militistoj komencis la grandan operacon pri serĉado de homoj, malaperintaj post la [[Tertremo de Sendajo en 2011|tertremo kaj cunamo]] de la {{daton|11|marto}}.<ref>[https://web.archive.org/web/20110403144244/http://english.kyodonews.jp/news/2011/04/82460.html 3-day intensive search for missing tsunami victims begins] {{en}}</ref> == 2-a de aprilo == * [[Gvatemalo|Gvatemala]] tribunalo haltis la divorcon de la politikistino [[Sandra Torres]] kaj ŝia edzo [[Álvaro Colom Caballeros]], nuna prezidanto de la lando, okazigita por ke ŝi povu partopreni la prezidantan balotadon.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-12948675 Guatemala first couple's divorce on hold] {{en}}</ref> * Matene du [[talibanoj]] atakis la militbazon de [[NATO]] ''Feniks'' en [[Kabulo]] ([[Afganio]]) kaj estis mortigitaj. Ankaŭ estis vunditaj tri militistoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/02/camp/ Талибы напали на базу НАТО в Кабуле] {{ru}}</ref> * En [[Kandaharo]] ([[Afganio]]) komenciĝis grandaj manifestacioj proteste al bruligo de [[Korano]] de la [[Usono|usona]] evangelista pastro [[Wayne Sapp]]. Ilin partoprenas kelkmiloj da homoj. Dum interpuŝiĝoj kontraŭ polico pereis ĝis 10 kaj estis vunditaj ĉirkaŭ 70 homoj. Protestantoj bruligas aŭtojn kaj domojn, deklaras: "Morton al Usono!", "Morton al [[Hamid Karzai|Karzai]]!", "Ili malsanktigis nian Koranon!".<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/02/afterburner/ Талибы присоединились к массовым беспорядкам в Кандагаре] {{ru}}</ref> * Je la nokto al la {{daton|2|aprilo}} la aerarmeo de [[Israelo]] faris batojn al [[Sektoro Gaza]], mortiginte tri supozitajn teroristojn en aŭto apud la urbo [[Ĥan Junis]]. Oni sciigas ankaŭ pri unu vundito. Laŭ israelaj oficialaj informoj mortigitoj planis okazigi teroran agon dum [[Pesaĥo]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/02/airstrike/ Израиль уничтожил трех боевиков ХАМАСа] {{ru}}</ref> * [[Ruĝa Kruco]] sciigas, ke almenaŭ 800 homoj pereis dum batalado en la urbo [[Duekoue]] ([[Eburbordo]]), precipe la {{daton|29|marto}}.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/02/ivoire/ На западе Кот-д'Ивуара погибли не менее 800 человек] {{ru}}</ref> * [[Muamar Kadafi]] refutis proponojn de la [[Nacia Transira Konsilio]] de [[Libio]] pri pafĉesigo kaj nomis proponitajn kondiĉojn neplenumeblaj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/02/notruce/ Каддафи отверг предложение о перемирии с повстанцами] {{ru}}</ref> == 3-a de aprilo == * En [[Najrobio]] ([[Kenjo]]) estis deklarite pri establo de la nova ŝtato [[Azania]], kiu naskiĝis en la suda parto de [[Somalio]]. La prezidanto iĝis eksa somalia ministro pri defendo [[Moĥamed Abdi Gandi]]. La ĉefa celo estis proklamita batalo kontraŭ la [[Islamismo|islamisma]] grupo [[Al-Ŝabaab]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/04/somalia/ В Африке появилось новое государство] {{ru}}</ref> * En la [[Atlantika Oceano]] estis trovitaj vrakoj de la aviadilo [[Airbus A330-200]], kiu [[Flugo Air France 447|kraŝis tie]] la {{daton|1|junio}} [[2009]].<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12953432 Wreckage from Air France jet found in Atlantic] {{en}}</ref> * Polico uzis larmogason kaj pripafis kontraŭregistaran manifestacion en la urbo [[Taizo]] ([[Jemeno]]). 1 homo pereis, 1200 estis damaĝitaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/04/yemen/ На юге Йемена полиция ранила 1200 демонстрантов] {{ru}}</ref> Poste oni sciigis, ke pereis almenaŭ 12 homoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/04/yemeni/ При разгоне демонстрации в Йемене убиты более десяти человек] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Sirio]] [[Baŝar al-Asad]] ordonis al la eksa ministro pri agrikulturo [[Adel Safar]] formi novan registarn. Samtage en [[Damasko]] okazis manifestacio, kiun partoprenis miloj da homoj. Ĝi estis aranĝita tuj post enterigo de 8 homoj, pereintaj dum antaŭaj tumultoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/03/minister/ Президент Сирии назначил нового премьер-министра] {{ru}}</ref> * En la [[Sufismo|sufisma]] moskeo de la urbo [[Dera Gazi Ĥan]] ([[Pakistano]]) dum religia festo okazis du sinsekvaj eksplodoj. 41 homoj pereis, inter 70 kaj 100 estis vunditaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/03/twinflames/ 41 человек погиб в результате теракта на востоке Пакистана] {{ru}}</ref> * Aerarmeo de [[Usono]] ĉesigis bombardon de [[Libio]] kaj baldaŭ retiriĝos el la regiono.<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/apr/03/us-withdrawing-forces-from-libya US begins withdrawing forces from Libya no-fly zone] {{en}}</ref> * Komenciĝis la prezidanta balotado en [[Kazaĥio]]. Partoprenas ĝin: la nuna ŝtatestro [[Nursultan Nazarbajev]], reprezentanto de la [[Komunista Unueca Partio de Kazaĥio]] [[Ĵambil Aĥmetbekov]], la senatano [[Gani Kasimov]] kaj la ekologo [[Mels Eleŭsizov]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/03/kazahstan/ В Казахстане начались президентские выборы] {{ru}}</ref> * [[AFP]] sciigas, ke dum la enlanda batalado en [[Eburbordo]] jam pereis 1000 homoj. Daŭras batalo en [[Abiĝano]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/03/casualties/ Число жертв столкновений на западе Кот-д'Ивуара достигло тысячи] {{ru}}</ref> == 4-a de aprilo == * La nuna [[usona prezidanto]] [[Barack Obama]] anoncis intencon reelektiĝi.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/04/barak/ Обама начал предвыборную кампанию] {{ru}}</ref> * Laŭ antaŭaj oficialaj informoj pri rezultoj de la prezidanta balotado en [[Kazaĥio]], la nuna prezidanto [[Nursultan Nazarbajev]] gajnis 95,5 % de la voĉdonoj, ĝiaj rivaloj draste malpli: [[Ĵambil Aĥmetbekov]] — 1,4 %, [[Gani Kasimov]] — 1,9 %, [[Mels Eleŭsizov]] — 1,2 %. La balotadon partoprenis 84 % de elektantoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/04/nazarb/ Назарбаев набрал на президентских выборах более 95 процентов голосов] {{ru}}</ref> * [[Italio]] agnoskis la [[Nacia Transira Konsilio|Transiran Nacian Konsilion]] de [[Libio]] sola laŭleĝa reprezentanto de la libia popolo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/04/recognise/ Италия признала Национальный переходный совет законной властью Ливии] {{ru}}</ref> * La reprezentanto de la [[Nacia Transira Konsilio]] de [[Libio]] ''Ŝamseddin Abdulmelaĥ'' deklaris, ke la opozicio tute rifuzas transdonon de la ŝtatpovo al filoj de [[Muamar Kadafi]] — varianto, pri kio skribis antaŭe [[The New York Times]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/04/reject/ Ливийская оппозиция отказалась от переговоров с детьми Каддафи] {{ru}}</ref> * [[Golfa Koopera Konsilo]] dum la eksterordinara kunsido akuzis [[Irano]]n pri subteno de kontraŭregistara protestado en [[Barejno]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/04/accuse/ Арабские страны обвинили Иран в поддержке беспорядков в Бахрейне] {{ru}}</ref> * Aerarmeo de [[Usono]] daŭrigos bombardon de [[Libio]] je plia diurno (ĝis la {{daton|4|aprilo}}) pro malbonigo de veterkondiĉoj, kaŭzinta ĝenadon por aliancanoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/04/fine/ США согласились продлить бомбардировки в Ливии на одни сутки] {{ru}}</ref> * La subtenantoj de [[Alassane Ouattara]] sieĝis [[Abiĝano]]n ([[Eburbordo]]).<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/04/offensive/ Повстанцы взяли в осаду главный город Кот-д'Ивуара] {{ru}}</ref> Aerfortoj de la [[UN]] kaj [[Francio]] bombardis fortikaĵojn de subtenantoj de la eks-prezidanto [[Laurent Gbagbo]], lian rezidejon kaj la prezidantan palacon. Oni substrekas, ke tio kongruas kun la rezolucio de la UN N 1975.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/04/ivory/ В Кот-д'Ивуаре началась военная операция ООН и Франции] {{ru}}</ref> * Dum alteriĝo ĉe pluvego en la flughaveno de [[Kinŝasa]] ([[Demokratia Respubliko Kongo]]) kraŝis la aviadilo [[Bombardier CRJ-100]] de la flugkompanio [[Airzena Georgian Airways]]. El 33 skipanoj kaj pasaĝeroj 32 homoj pereis (2 [[Belgio|belgoj]], 3 [[Sudafriko|sudafrikanoj]], 1 [[Eburbordo|eburbordano]]), 1 kongano estis vundita.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/06/blackbox/ Найден "черный ящик" разбившегося в Конго самолета ООН] {{ru}}</ref> * Daŭras tumultoj en [[Kandagaro]] ([[Afganio]]), kie pereis jam pli ol 100 homoj.<ref>[http://www.rian.ru/world/20110404/361003283.html Афганцы протестуют против убийства мирных жителей солдатами НАТО] {{ru}}</ref> == 5-a de aprilo == * [[Ramzan Kadirov]] estis inaŭgurita kiel prezidanto de [[Ĉeĉenio]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/05/step/ Кадыров вступил в должность главы Чечни] {{ru}}</ref> * Subtenantoj de la elektita prezidanto de [[Eburbordo]] [[Alassane Ouattara]] okupis la oficejon de la antaŭa prezidanto [[Laurent Gbagbo]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/05/seize/ В Кот-д'Ивуаре захвачена резиденция бывшего президента] {{ru}}</ref> Li kaŝis sin en bunkro kaj diris, ke li rifuzas rezigni je sia posteno kaj kapitulaci.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/05/noresign/ Президент Кот-д'Ивуара отказался сложить полномочия] {{ru}}</ref> * La reprezentanto de [[Jemeno|jemena]] opozicio ''Muĥammed Kaĥtan'' deklaris, ke ĝi pretas intertrakti kun la registaro ĉe perado de la [[Golfa Koopera Konsilo]]. Li substrekis, ke akceptata povas esti nur unu temo — kondiĉoj de transdono de la povo de la nuna prezidanto [[Ali Abdula Saleh]] al transira registaro, kiu okazigos liberan kaj demokratian balotadon.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/05/talks/ Йеменская оппозиция согласилась на переговоры с властями] {{ru}}</ref> == 6-a de aprilo == * En [[La-Pazo (Bolivio)|La-Pazo]] (Bolivio) okazis interpuŝiĝoj kontraŭ polico de manifestaciantoj, kiuj postulis plialtigon de salajroj.<ref>[http://es.finance.yahoo.com/news/Una-violenta-manifestaci%C3%B3n-afp-1788824933.html?x=0 Una violenta manifestación de mineros asedia la casa de Gobierno en La Paz]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{es}}</ref> * [[Portugalio]] petis [[Eŭropa Unio|Eŭropan Union]] pri financa helpo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/07/bailout/ Португалия обратилась за помощью к ЕС] {{ru}}</ref> * La [[Internacia Olimpika Komitato]] aprobis inkludon en la programon de la [[Vintra Olimpiko de 2014]] de kvin pliaj sportoj: virina [[skisaltado]], [[duontubo|duontuba]] [[neĝtabulo|neĝtabulado]] (vira kaj virina), miksita stafeto en [[biatlono]], teama [[arta sketado]], teama stafeto en [[sledado]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/06/five/ В программу Сочи-2014 включили пять новых дисциплин] {{ru}}</ref> * [[Rusio]] transdonis al [[Pollando]] pliajn 14 volumojn de la dokumentoj pri la [[kraŝo de la pola prezidenta aviadilo en 2010]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/06/additional/ Россия передала Польше новые материалы по катастрофе Ту-154] {{ru}}</ref> * La [[Sudano|sudana]] ministro pri eksteraj aferoj ''Ali Aĥmad Karti'' akuzis [[Israelo]]n pri bombardo de teritorio de la lando. Laŭ li sekve de aeratako estis neniiginta aŭton, en kiu troviĝis du homoj. Tio okazis apud [[Sudanhavenurbo]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/06/mystery/ Судан обвинил Израиль в авианалете] {{ru}}</ref> * La eks-prezidanto de [[Kosovo]] [[Behgjet Pacolli]] konsentis ne reelektiĝi.<ref>[http://www.gazetaexpress.com/?cid=1,13,51092#3 Afër marrëveshjes] [[albane]]</ref> * Subtenantoj de la elektita prezidanto de [[Eburbordo]] [[Alassane Ouattara]] ekŝturmis la bunkron de la antaŭa prezidanto [[Laurent Gbagbo]]. Ili ricevis ordonon kapti lin viva.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/06/assault/ В столице Кот-д'Ивуара начался штурм президентского бункера] {{ru}}</ref> * La milita gvidanto de [[Libio|libia]] opozicio ''Abdel-Fataĥ Junis'' akuzis [[NATO]] pri senfarado, pro kio aeratakoj ofte malfruas.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/06/nonothing/ Ливийские повстанцы обвинили НАТО в бездействии] {{ru}}</ref> La reprezentanto de NATO ''Carmen Romero'' malaprobis tion.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/06/ulying/ НАТО отвергло обвинения ливийских повстанцев в бездействии] {{ru}}</ref> * Iu viro provis [[Sinbruligo|membruligi]] sin en la [[placo de Dam]] antaŭ reĝa palaco en [[Amsterdamo]] ([[Nederlando]]).<ref>[http://nos.nl/artikel/231006-man-steekt-zichzelf-in-brand-op-de-dam.html Man steekt zichzelf in brand op de Dam] ''nederlande''</ref> * Ĉirkaŭ la 4-a horo je 70 km de la insulo [[Lampedusa]] ([[Italio]]) renversiĝis boato enhavanta [[Kontraŭleĝa enmigrado|kontraŭleĝajn elmigrintojn]] el [[Tunizio]]. 48 homoj estis savitaj, 15 korpoj trovitaj, pliaj 150 homoj estas konsiderataj malaperintaj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/06/lamp/ В Средиземном море перевернулся баркас с 200 мигрантами] {{ru}}</ref> == 7-a de aprilo == * Aerfortoj de [[NATO]] erare atakis [[Libio|libiajn]] ribelulojn. Pereis inter 5 kaj 13 homoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/08/refuse/ НАТО отказалось признать удар по ливийским повстанцам своей ошибкой] {{ru}}</ref> * En nord-orienta parto de la insulo [[Honŝu]], ĉe la bordo de la [[gubernio Mijagi]] ([[Japanio]]) okazis la tertremo forta je 7,4 gradoj laŭ la [[skalo de Richter]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/07/tsu/ Новое землетрясение в Японии вызвало угрозу цунами] {{ru}}</ref> Pereis 3 homoj, pli ol 100 estis vunditaj. Okazis liko de la radioaktiva akvo el la [[atomstacio Onagava]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/08/onagawa/ На японской АЭС "Онагава" произошла утечка радиоактивной воды] {{ru}}</ref> * La [[Golfa Koopera Konsilo]] proponis al la prezidanto de [[Jemeno]] [[Ali Abdula Saleh]] planon, laŭ kiu li ricevas azilon kaj garantiojn de sentuŝeco kontraŭ transdono de la povo al transira registaro.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/07/yemen/ Страны Персидского залива подготовили план отставки президента Йемена] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Sirio]] [[Baŝar al-Asad]] subskribis kelkajn ordonojn, inkluzive de tiu pri eldono de siriaj pasportoj al [[kurdoj]] (ĉirkaŭ 300 mil homoj) kaj forigo de malpermeso pri surhavo de [[nikabo]] en publikaj lokoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/07/kurds/ Президент Сирии дал местным курдам гражданство] {{ru}}</ref> * Estis elektita nova prezidanto de [[Kosovo]] — [[Atifete Jahjaga]], unu el gvidanto de la polico de la lando. Por ŝi voĉdonis 80 el 100 ĉeestintaj deputitoj de la parlamento (el 120 entute). Ŝi estas komuna kandidato de la reganta koalicio (la [[Alianco por la Estonto de Kosovo]] kaj la [[Partio Demokratia de Kosovo]]) kaj la opozicia [[Ligo Demokratia de Kosovo]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/08/kosovo/ Женщина-полицейский стала новым президентом Косово] {{ru}}</ref> * En [[Rio-de-Ĵanejro]] ([[Brazilo]]) loka loĝanto ''Wellington Menezes de Oliveira'' pripafis lernejanojn en lernejo kaj poste pafmurdis sin aŭ estis mortigita de polico. Almenaŭ 12 homoj pereis kaj ĉirkaŭ 30 esti vunditaj.<ref>[http://odia.terra.com.br/portal/rio/html/2011/4/autoridades_confirmam_mortes_de_criancas_apos_invasao_de_escola_em_realengo_156200.html Autoridades confirmam mortes de crianças após invasão de escola em Realengo] ''portugale''</ref> * Apud la urbo [[Netanja]] ([[Israelo]]) koliziis du trajnoj. 59 pasaĝeroj estis vunditaj.<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4053459,00.html Dozens hurt in train collision near Netanya] {{en}}</ref> * En la ŝtato [[Tamaulipas]] ([[Meksiko]]) estis trovita amastombejo, enhavanta pli ol 40 kadavrojn. Oni supozas, ke temas pri viktimoj de la narkokartelo [[Los Zetas]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/07/grave/ На севере Мексики нашли 40 трупов] {{ru}}</ref> == 8-a de aprilo == * Oficialaj reprezentantoj de [[Eŭropa Unio]] taksis bezonatan helpon al [[Portugalio]] je 90 miliardojn da [[eŭro]]j.<ref>[http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704013604576248254141025180.html?mod=WSJ_latestheadlines Portuguese Bailout Terms Discussed] {{en}}</ref> * Kelkcent homoj kolektiĝis en la placo [[Tahrir]] ([[Kairo]], [[Egiptio]]) por postuli submeton al juĝo de la eks-prezidanto [[Hosni Mubarak]].<ref name="Egypt military ">[http://www.trust.org/alertnet/news/egypt-military-beats-protesters-fires-shots/ Egypt military beats protesters, fires shots] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110810204907/http://www.trust.org/alertnet/news/egypt-military-beats-protesters-fires-shots/ |date=2011-08-10 }} {{en}}</ref> * Aerfortoj de [[NATO]] bombardis arsenalojn de la armeo de [[Muamar Kadafi]], situantajn je 15 km sud-oriente de la urbo [[Az Zintan]] ([[Libio]]).<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/09/strike/ Авиация НАТО разбомбила военные склады сил Каддафи] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Jemeno]] [[Ali Abdula Saleh]] rifuzis la planon, proponitan de la [[Golfa Koopera Konsilo]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/08/noresign/ Президент Йемена отверг план передачи власти переходному правительству] {{ru}}</ref> * En la urbo [[Taizo]] ([[Jemeno]]) polico kruele dispelis manifestacion, sekve de kio 4 homoj pereis, ĉirkaŭ 400 estis vunditaj.<ref name="На улицы йеменского города">[http://www.lenta.ru/news/2011/04/09/thousands/ На улицы йеменского города Таиз вышли 100 тысяч протестующих] {{ru}}</ref> * Dum interpafado de armeo de [[Pakistano]] kaj [[talibanoj]] en apudaj al la limo de [[Afganio]] distriktoj estis mortigitaj 54 talibanoj, 3 militistoj kaj 3 lokaj civiluloj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/08/pakistan/ В результате боя в Пакистане убиты 54 боевика] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Eburbordo]] [[Alassane Ouattara]] petis [[Eŭropa Unio|Eŭropan Union]] nuligi ekonomiajn sankciojn rilate al lia lando, establitajn la {{daton|30|marto}}.<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/apr/08/ivory-coast-ouattara-end-eu-sanctions Ouattara calls for Ivory Coast sanctions to be lifted] {{en}}</ref> * En [[Rusio]] ekvalidis la leĝo pri [[cifereca subskribo]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/08/signature/ В России ввели электронную подпись] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Kazaĥio]] [[Nursultan Nazarbajev]] renomumis [[Kerim Mesimov]] ĉefministro.<ref>[http://www.newskaz.ru/politics/20110408/1315459.html Назарбаев подписал указ о назначении Масимова премьер-министром Казахстана] {{ru}}</ref> * [[Hamaso]] deklaris pafĉesigon rilate al [[Israelo]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/08/cease/ ХАМАС объявил о прекращении огня] {{ru}}</ref> * Nekonataj armitaj viroj kaptis [[Rusio|rusiajn]] ĵurnalistojn apud la urbo [[Aĝdabija]] ([[Libio]]).<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/08/held/ В Ливии вооруженные люди захватили российских журналистов] {{ru}}</ref> Post kelkaj horoj ili estis liberigitaj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/08/free/ В Ливии освобождены российские журналисты] {{ru}}</ref> * Miloj da [[Sirio|sirianoj]] post vendreda preĝo eliris stratojn por manifestacii. Protestoj okazis en [[Daraa]], [[Damasko]] kaj aliaj urboj. Polico dispelis homamasojn per [[larmogaso]]. Oni sciigas pri almenaŭ 3 pereintoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/08/daraa/ В Сирии возобновились акции протеста] {{ru}}</ref> Vespere oni sciigis, ke en Daraa manifestaciantoj frakasis oficejon de la reganta partio [[Baazo]] kaj damaĝis la statuon de [[Bazil Asad]], frato de la prezidanto. Post tio polico pripafis ilin, sekve de kio estis mortigitaj almenaŭ 17 homoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/08/rise/ Число погибших в Сирии достигло 17 человек] {{ru}}</ref> Sekvatage [[AFP]] sciigis pri 24 pereintoj. La registara novaĵagentejo [[SANA]] — pri 19 mortigitaj kaj 75 vunditaj sekurecservistoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/09/syria/ В Сирии погибли 24 участника акций протеста] {{ru}}</ref> == 9-a de aprilo == * Aerfortoj de [[NATO]] unuan fojon kaptis la aviadilon de [[Libio|libiaj]] ribeluloj, kiu rompis malpermeson pri flugado super la lando. La aviadilo [[MiG-23]] alteriĝis post donitaj al ĝi ordonsignoj pri tio.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/09/intercept/ Самолеты НАТО перехватили истребитель повстанцев над Ливией] {{ru}}</ref> Samtage [[Britio|britaj]] aviadiloj [[Tornado GR4]] neniigis 7 tankojn de subtenantoj de [[Muamar Kadafi]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/09/tanx/ ВВС Великобритании уничтожили 7 танков сторонников Каддафи] {{ru}}</ref> Kadafiuloj trafis du helikopterojn de ribeluloj apud [[Brega]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/10/nofly/ Сторонники Каддафи сбили два вертолета повстанцев] {{ru}}</ref> * Vespere subtenantoj de la eks-prezidanto de [[Eburbordo]] [[Laurent Gbagbo]] atakis la stabejon de la elektita prezidanto [[Alassane Ouattara]] en la hotelo ''Golf'' ((Abiĝano). Neniu estis damaĝita. Responde al tio trupoj de la [[UN]]-misio pripafis atakintojn.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/10/outtara/ В Кот-д'Ивуаре совершено нападение на штаб избранного президента] {{ru}}</ref> * En la vendocentro ''Ridderhof'' de la urbo [[Alphen aan den Rijn]] ([[Nederlando]]) 24-jara ''Tristan van der Vlis'' pripafis homojn kaj poste pafmortigis sin. Pereis 6 kaj estis vunditaj inter 10 kaj 15 homoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/09/six/ Жертвами голландского стрелка стали шесть человек] {{ru}}</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/10/dutch/ Личность голландского стрелка установлена] {{ru}}</ref> * Ĉirkaŭ 100 mil homoj eliris stratojn de [[Taizo]] ([[Jemeno]]) kaj aliaj urboj de la lando por partopreni kontraŭregistarajn manifestaciojn.<ref name="На улицы йеменского города"/> * Post la 2-a horo, kiam ekvalidas [[elirblokado]], polico dispelis manifestaciantojn el de la placo [[Tahrir]] ([[Kairo]], [[Egiptio]]).<ref name="Egypt military"/> * Aerarmeo de [[Israelo]] faris kelkajn batojn en [[Gaza Sektoro]]. Estis mortigitaj almenaŭ 4 [[hamas]]anoj.<ref>[http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/palestinians-hamas-commander-2-bodyguards-killed-in-idf-gaza-strike-1.354931 Palestinians: Hamas commander, 2 bodyguards killed in IDF Gaza strike] {{en}}</ref> == 10-a de aprilo == * Dum enterigo de 27 pereintoj sekve de interpuŝiĝo kontraŭ polico la {{daton|8|aprilo}} miloj da homoj eliris stratojn de [[Daraa]] ([[Sirio]]) kaj estis pripafitaj de polico. Pereis 26 homoj. Oni sciigas ankaŭ pri 2 pereintoj en la urbo [[Homs]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/10/funerals/ В Сирии застрелены 26 демонстрантов] {{ru}}</ref> * [[Israelo]] deklaris sin preta ĉesigi pripafadon de [[Gaza Sektoro]], se palestinanoj ne plu lanĉos raketojn al Israelo.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/10/gazastrip/ Израиль согласился на перемирие с ХАМАСом] {{ru}}</ref> * [[Irano]] elpelas 3 [[kuvajto]]jn diplomatojn responde al elpelo el Kuvajto komence de marto de 3 iranaj diplomatoj, akuzitaj pri [[spionado]].<ref>[http://in.reuters.com/article/2011/04/10/idINIndia-56238420110410 Iran expels 3 Kuwait diplomats in spy row] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110414144353/http://in.reuters.com/article/2011/04/10/idINIndia-56238420110410 |date=2011-04-14 }} {{en}}</ref> == 11-a de aprilo == * La eks-prezidanto de [[Eburbordo]] [[Laurent Gbagbo]] estis kaptita en sia bunkro kaj arestita. La elektita prezidanto [[Alassane Ouattara]] en televida alparolo al nacio diris, ke li estos juĝata.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13039825 Ivory Coast: Gbagbo held after assault on residence] {{en}}</ref> * En la metrostacio ''Oktjabrskaja'' en [[Minsko]] ([[Belorusio]]) je 18:00 (loka horo) eksplodis telestirita bombo kies povo konsistigis inter 5 kaj 7 kg je [[TNT-ekvivalento]], sekve de kio 11 homoj pereis tuj kaj unu baldaŭ mortis en malsanulejo, ĉirkaŭ 149 estis vunditaj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/12/victim/ Выросло число погибших в минском метро] {{ru}}</ref> * En [[Vieno]] ([[Aŭstrio]]) estis arestita la fama [[Novnaziismo|novnazio]] [[Gottfried Kuessel]].<ref>[http://www.orf.at/stories/2052680/2052679/ Sechs Wohnungen durchsucht] {{de}}</ref> * La prezidanto de [[Jemeno]] [[Ali Abdula Saleh]] aprobis la planon, proponitan de la [[Golfa Koopera Konsilo]], kaj forlasi sian postenon. Li transdonos la povon al la vic-prezidanto [[Abdrabuh Mansur Hadi]].<ref>[http://www.trust.org/alertnet/news/yemens-saleh-accepts-gulf-peace-plan-office/ Yemen's Saleh accepts Gulf peace plan - office] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110727000000/http://www.trust.org/alertnet/news/yemens-saleh-accepts-gulf-peace-plan-office |date=2011-07-27 }} {{en}}</ref> == 12-a de aprilo == * La [[Egiptio|egipta]] ministro pri antikvaĵoj ''[[Zaĥi Havass]]'' sciigis, ke en la Kairan muzeon estis revenigitaj la statuo de [[Tutanĥamono]], 1 el 10 statuoj de [[uŝebti]], bronza tubo kun ligna [[Dampilo (muzikinstrumento)|dampilo]] kaj parto da ventumilo — ĉiuj el la kolekto de Tutanĥamono.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/13/egypt/ В Каирский музей вернули статую Тутанхамона] {{ru}}</ref> * En [[Latvio]] forpasis farmakologo [[Jānis Polis]], kreinto de la kontraŭvirusa kuracilo [[rimantadino]]. Li havis 72 jarojn.<ref>[http://medportal.ru/mednovosti/news/2011/04/12/polis/ В Латвии скончался изобретатель римантадина] {{ru}}</ref> * La [[Sirio|siria]] rajtdefenda organizaĵo ''Siria deklaro'' sciigis, ke ekde komenciĝo de kontraŭregistaraj protestoj en la lando jam pereis ne malpli ol 200 homoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/12/casualties/ Сирийские правозащитники насчитали 200 убитых манифестантов] {{ru}}</ref> * Apud la [[gubernio Ĉiba]] ([[Japanio]]) je 08:08 (loka horo) okazis la tertremo forta je 6,3 gradoj laŭ la [[skalo de Richter]]. Ĝia [[epicentro]] troviĝis je 77 km oriente de [[Tokio]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/12/earthquake/ Недалеко от Токио произошло землетрясение] {{ru}}</ref> * La ''Administracio de [[UN]] pri kunordigo de la proksimorienta pacprocezo'' deklaris, ke la administracio de [[Palestina Aŭtonomio]] ĝenerale pretas iĝi la registaro de sendependa ŝtato.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/12/state/ ООН увидела в Палестинской автономии признаки государства] {{ru}}</ref> * Forpasis [[Sidney Harman]], [[Usono|usona]] miardulo, posedanto de la magazeno [[Newsweek]]. Li havis 92 jarojn kaj mortis pro [[leŭkemio]].<ref>[http://www.thedailybeast.com/blogs-and-stories/2011-04-13/sidney-harman-1918-2011-statement-from-the-family/# Sidney Harman 1918-2011] {{en}}</ref> * En la [[provinco Amran]] ([[Jemeno]]) policanoj atakis kontrolan punkton de armeanoj, subtenantoj de la opozicio, mortiginte oficiron kaj vundinte 2 soldatojn. Militistoj pafis responde, mortiginte 4 policanojn.<ref name="В Йемене произошла перестрелка">[http://www.lenta.ru/news/2011/04/13/yemen/ В Йемене произошла перестрелка между военными и полицией] {{ru}}</ref> * [[Microsoft]] eldonis la unuan provversion de [[Internet Explorer 10]].<ref>[http://blogs.msdn.com/b/ie/archive/2011/04/12/native-html5-first-ie10-platform-preview-available-for-download.aspx Native HTML5: First IE10 Platform Preview Available for Download] {{en}}</ref> == 13-a de aprilo == * La senato de [[Urugvajo]] voĉdonis por abolicio de la amnestio por militistoj, kiuj faris krimojn kontraŭ [[homaj rajtoj]] dum la milita diktaturo.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/13/uruguay/ Сенат Уругвая отменил амнистию военных преступников] {{ru}}</ref> * La ĉefministro de [[Italio]] [[Silvio Berlusconi]] diris, ke ne plu kandidatiĝos en la parlamenta balotado [[2013]] kaj proponis kiel sia anstataŭulo la ministron pri justico [[Angelino Alfano]].<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/apr/13/silvio-berlusconi-angelino-alfano-successor Silvio Berlusconi names justice minister Angelino Alfano as likely successor] {{en}}</ref> * En [[Jordanio]] ekfunkciis [[MEGA-Jordan]], la plej granda en la mondo internet-katalogo de antikvaĵoj, entenanta informojn pri 10 750 vidindaĵoj. Ĝian kreadon dum 4 jaroj partoprenis la registaro de la lando, [[J. Paul Getty Museum|Getty Institute of Los Angeles]] kaj [[World Monuments Fund]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/13/jordan/ Иордания открыла самый большой в мире интернет-каталог древностей] {{ru}}</ref> * En [[Adeno]] ([[Jemeno]]) armeanoj pafmortigis 2 opoziciulojn, kiuj penis plifortigi barikadojn por protestakcioj.<ref name="В Йемене произошла перестрелка"/> * Reprezentanto de la [[usona armeo]] agnoskis, ke certa kvanto da usonaj aviadiloj daŭre partoprenas operacon en [[Libio]], sed ludas nur helpan rolon.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/13/continue/ Самолеты США продолжили бомбить Ливию] {{ru}}</ref> * La ĉefministro de [[Kirgizio]] [[Omurbek Babanov]] eksiĝis laŭ propra iniciato por unu monato, pro akuzoj pri [[korupto]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/13/vice/ Обвиненный в коррупции вице-премьер Киргизии сложил полномочия] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Belorusio]] [[Aleksandr Lukaŝenko]] deklaris, ke hieraŭ je 09:00 estis arestitaj organizantoj de la terora ago en la [[Minsko|minska]] metroo. Ili ankaŭ agnoskis sin kulpaj pri eksplodoj la {{daton|3|julio}} [[2008]] en Minsko kaj la {{daton|23|septembro}} [[2005]] en [[Vitebsko]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/13/terakt/ Лукашенко объявил о раскрытии теракта в минском метро] {{ru}}</ref> * Estis arestita la eks-prezidanto de [[Egiptio]] [[Hosni Mubarak]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/13/mubarak/Хосни Мубарака арестовали] {{ru}}</ref> * [[Germanio|Germanaj]] potencoj sciigis pri elpelo el la lando de 5 [[Libio|libiaj]] diplomatoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/13/expell/ Из Германии выслали пятерых ливийских дипломатов] {{ru}}</ref> * En amastombejo apud la urbo [[San Fernando (komunumo)|San Fernando]] ([[Tamaulipas]], [[Meksiko]]) estis trovitaj pliaj 32 kadavroj — entute 120, ekde la {{daton|7|aprilo}}.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/13/mexbodies/ В приграничном мексиканском штате нашли 32 трупа] {{ru}}</ref> * La partio [[Unueca Rusio]] deklaris, ke ĝi subtenos en la sekvontjara prezidanta balotado [[Dmitrij Medvedev]] nur se ne kandidatiĝos [[Vladimir Putin]], estro de la partio. Ĝi ankaŭ opinias, ke la balotadon partoprenos unu el ili, laŭ farota interkonsento.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/13/er/ "Единая Россия" назвала условия поддержки Медведева в 2012 году] {{ru}}</ref> == 14-a de aprilo == * La ĉefministro de [[Sirio]] [[Adel Safar]] formis novan registaron.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/14/govment/ В Сирии сформировано новое правительство] {{ru}}</ref> * Vespere en [[Vagaduguo]] ([[Burkino]]) militistoj pafis antaŭ la prezidenta palaco. Oni diras, ke tiel soldatoj de elita trupo, gardanta prezidanton, postulas pagon de salajroj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/15/ouagadougou/ Недовольные военные открыли стрельбу в резиденции президента Буркина-Фасо] {{ru}}</ref> * Je la nokto al la {{daton|15|aprilo}} la [[prezidanto de Usono]] [[Barack Obama]], tiu de [[Francio]] [[Nicolas Sarkozy]] kaj la ĉefministro de [[Britio]] [[David Cameron]] deklaris, ke la milita operaco de [[NATO]] en [[Libio]] daŭros ĝis eksiĝo de [[Muamar Kadafi]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/15/gogogo/ Лидеры коалиции в Ливии пообещали свергнуть Каддафи] {{ru}}</ref> * Je ĉirkaŭ 06:00 (loka horo) okazis la tertremo en [[Japanio]], forta je 6,1 gradoj laŭ la [[skalo de Richter]]. Ĝia [[epicentro]] troviĝis je 537 km nord-oriente de [[Tokio]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/14/quake/ На северо-востоке Японии произошло сильное землетрясение] {{ru}}</ref> == 15-a de aprilo == * En [[Sirio]] post vendreda preĝo okazis kontraŭregistaraj manifestacioj en la urboj [[Homs]], [[Daraa]], [[Kamiŝli]], [[Latakio]] kaj [[Ĝobar]]. En Homs protestantoj mortbatis polican oficiron.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/16/policeman/В Сирии демонстранты насмерть забили полицейского] {{ru}}</ref> * La registaro de [[Armenio]] decidis igi [[ŝako]]n deviga fako en mezlernejoj jam ekde nuna jaro.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/15/chesskids/ В Армении решили сделать шахматы обязательным школьным предметом] {{ru}}</ref> * La [[Federacia Konsilio (Germanio)|Federacia Konsilio]] de [[Germanio]] aprobis la leĝon, laŭ kiu ekde la {{daton|1|julio}} [[deviga militservo]] estos haltigita por sendefinita tempo.<ref>[http://www.dradio.de/nachrichten/2011041514/4/ Bundesrat besiegelt Aussetzung der Wehrpflicht] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110420003146/http://www.dradio.de/nachrichten/2011041514/4/ |date=2011-04-20 }} {{de}}</ref> * La [[Internacia Pun-Tribunalo por Eksa Jugoslavio]] kondamnis du [[Kroatio|kroatajn]] generalojn pro krimoj faritaj de ili en [[1995]] kontraŭ lokaj [[serboj]]. [[Ante Gotovina]] estis kondamnita al 24 jaroj de malliberigo, [[Mladen Markač]] al 18 jaroj. La generalo [[Ivan Čermak]] estis agnoskita senkulpa kaj liberigita.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/15/gotovina/ Хорватский генерал получил 24 года за массовые убийства сербов] {{ru}}</ref> * En [[Kandagaro]] ([[Afganio]]) kamikazo penetris en la policoficejon kaj eksplodigis sin. Pereis almenaŭ 3 homoj, inkluzive de estro de la provinca polico ''Ĥan Moĥammad Muĝaĥid''.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/15/killd/ В результате теракта погиб глава полиции Кандагара] {{ru}}</ref> * En [[Sektoro Gaza]] stis trovita korpo de la [[Italio|itala]] ĵurnalisto ''Vittorio Arrigoni'', kunlaboranto de la internacia bonfara organizaĵo [[International Solidarity Movement]]. Antaŭtage li estis kaptita de anoj de [[Islamismo|islamisma]] organizaĵo, kiu postulis de [[Hamas]] dum 30 horoj liberigi ĉiujn siajn anojn el malliberejoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/14/italian/ В секторе Газа похитили и убили итальянского активиста] {{ru}}</ref> == 16-a de aprilo == * Okazis la prezidanta balotado en [[Niĝerio]].<ref name="Результаты президентских выборов">[http://www.lenta.ru/news/2011/04/18/nigeria/ Результаты президентских выборов спровоцировали беспорядки в Нигерии] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Sirio]] [[Baŝar al-Asad]] deklaris, ke [[esceptostato]] estos nuligita ene de proksima semajno.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/16/cancel/ Глава Сирии назвал сроки отмены режима чрезвычайного положения] {{ru}}</ref> * Ekvalidas simpligita viza reĝimo inter [[Rusio]] kaj [[Turkio]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/16/turkey/ Россия и Турция перешли на упрощенный визовый режим] {{ru}}</ref> * [[Associated Press]] informas, ke pro fulmotondroj kaj ventro ĝis 35 metrojn sekunde, inter la 14-an kaj la 15-an de aprilo pereis almenaŭ 9 homoj en la {{J|usona ŝtato}} [[Oklahomo]], [[Arkansaso]], [[Tenesio]], [[Luiziano]] kaj [[Misisipio]].<ref>[http://news.yahoo.com/s/ap/us_severe_weather;_ylt=AqXKWlvHHrtHvJTnMoTMLSKs0NUE;_ylu=X3oDMTNoNWxrNWFnBGFzc2V0A2FwLzIwMTEwNDE2L3VzX3NldmVyZV93ZWF0aGVyBGNjb2RlA21vc3Rwb3B1bGFyBGNwb3MDMgRwb3MDNwRwdANob21lX2Nva2UEc2VjA3lŭ3RvcF9zdG9yeQRzbGsDcG93ZXJmdWxzcHJp Powerful spring storms kill 9 in Ark., Okla.] {{en}}</ref> * Forpasis la fama [[Usono|usona]] dezajnisto, juvelisto kaj parfumisto [[Bijan Pakzad]].Li havis 68 jarojn kaj mortis pro [[apopleksio]].<ref>[http://www.lenta.ru/articles/2011/04/18/bijan/ Продавец шика] {{ru}}</ref> * La Supera administracia tribunalo de [[Egiptio]] decidis malestabli la [[Naci-demokratia partio (Egiptio)|Naci-demokratian partion]]. Tuta havaĵo de la partio estu transdonita al la ŝtato.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/16/party/ Египетский суд распустил партию Мубарака] {{ru}}</ref> * [[Taĝikio|Taĝikaj]] aŭtoritatoj konfirmis, ke la komandestro de la eksa ''Unuiĝinta taĝika opozicio'' [[Abdulo Raĥimov]] (kromnomo ''Mulo Abdulo)'' kaj ties bando estis likviditaj. Speciala operaco komenciĝis la {{daton|14|aprilo}} en la vilaĝo ''Samsolik'' ([[Nurabada distrikto]]), kie troviĝis kaŝtendaro de teroristoj. La {{daton|15|aprilo}} estis mortigitaj 15 gerilanoj, sekvan tagon — aliaj. Pereis 2 lokaj loĝantoj, kiuj helpis al milico, 2 milicanoj estis vunditaj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/17/mullo/ Власти Таджикистана подтвердили ликвидацию Мулло Абдулло] {{ru}}</ref> Entute estis mortigitaj ĉirkaŭ 20 gerilanoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/29/mullo/ Президент Таджикистана велел позаботиться о детях убитых боевиков из банды Мулло Абдулло] {{ru}}</ref> == 17-a de aprilo == * Laŭ [[Associated Press]] pro [[tornado]]j en [[Usono]] pereis almenaŭ 45 homoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/18/tornados/ Число жертв торнадо в США возросло до 45 человек] {{ru}}</ref> * Forpasis la 16-jara [[Israelo|israelano]] ''Daniel Viflih'', grave vundita la {{daton|7|aprilo}}, kiam raketo, lanĉita de palestinaj teroristoj el [[Sektoro Gaza]], trafis lernejan buson.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/18/daniel/ Скончался раненный при обстреле школьного автобуса израильтянин] {{ru}}</ref> * En [[Finnlando]] okazis la parlamenta balotado. Laŭ antaŭaj informoj, la unuan lokon gajnis [[Nacia koalicio (Finnlando)|Nacia koalicio]], kiu ricevos 44 lokojn el 200. Do la nova ĉefministro evidente iĝos [[Jyrki Katainen]]. La duan lokon okupis [[Finnlanda socialdemokratia partio]] (42 lokoj), la trian — [[Veraj finnoj]], la kvaran — [[Finnlanda Centro]] (35 lokoj). La balotadon partoprenis 70,4 % de voĉdonantoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/18/finnish/ "Истинные финны" заняли третье место на выборах в Финляндии] {{ru}}</ref> * La [[Egiptio|egipta]] ministro pri antikvaĵoj, unu el plej aŭtoritataj [[Egiptologio|egiptologoj]] en la mondo [[Zaĥi Havass]] estis kondamnita por unu jaro de malliberigo kaj monpuno je 1600 [[usonaj dolaroj]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/18/jail/ Главный археолог Египта приговорен к году тюрьмы] {{ru}}</ref> * La [[Filadelfia orkestro]] ([[Usono]]) deklaris sin bankroto.<ref>[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/119991704.html 'A chance . . . to save this great treasure'] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110423031150/http://www.philly.com/philly/news/nation_world/119991704.html |date=2011-04-23 }} {{en}}</ref> * Ekfunkciis la unuaj retpaĝoj kun la "[[Pornografio|porna]]" [[Ĝenerala domajno de plej alta nivelo|domajna nomo]] [[.xxx]].<ref>[http://www.theregister.co.uk/2011/04/17/xxx_goes_live/ XXX domain names go live] {{en}}</ref> == 18-a de aprilo == * Je la nokto al la 19-an de aprilo polico dispelis en la urbo [[Homs]] ([[Sirio]]) kontraŭregistaran manifestacion per [[larmogaso]] kaj pafado. Almenaŭ 2 homoj estis vunditaj. Vespere la urbo estis blokita.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/19/homs/ В сирийском городе по демонстрантам открыли огонь] {{ru}}</ref> * La ''Moskva urba juĝejo'' ([[Rusio]]) agnoskis la [[Movado kontraŭ kontraŭleĝa enmigrado|Movadon kontraŭ kontraŭleĝa enmigrado]] [[Ekstremismo|ekstremisma]], do ĝi estu malpermesita.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/18/dpni/ Мосгорсуд запретил ДПНИ] {{ru}}</ref> * Post sciigo pri antaŭaj rezultoj de la prezidanta balotado en [[Niĝerio]] eksplodis tumultoj, kiujn premas polico. Laŭ lastaj informoj la nuna prezidanto [[Goodluck Jonathan]] venkis en 21 balotdistriktoj el 36, gajninte 22,5 milionojn da voĉoj. Lia ĉefa rivalo [[Muhammadu Buhari]] venkis nur en 12 balotdistriktoj kaj ricevis 8,7 milionojn da voĉoj. Liaj subtenantoj kulpigas la prezidanton pri falsado.<ref name="Результаты президентских выборов"/> * Ribelintaj soldatoj en [[Burkino]] bruligis la domon de armeestro en la urbo [[Kaya (Burkinio)|Kaya]] kaj forrabis domon de alia alta oficiro. Ekde la {{daton|14|aprilo}} tumultoj flamas en kvar urboj: Kaya, [[Vagaduguo]], [[Tenkodogo]] kaj [[Pô]]. Ili postulas pagu promesitan monon.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/18/whereisit/ Повстанцы в Буркина-Фасо сожгли дом командующего армией] {{ru}}</ref> Samtage la prezidanto de la lando nomumis novan ĉefministron — tiun postenon okupis la burkina ambasadoro en [[Francio]] [[Luc-Adolphe Tiao]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/18/burkina1/ В Буркина-Фасо назначен новый премьер-министр] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110421031544/http://lenta.ru/news/2011/04/18/burkina1/ |date=2011-04-21 }} {{ru}}</ref> * Tri kaŝvestitaj teroristoj penetris oficejon de la Ministerio pri defendo en [[Kabulo]] ([[Afganio]]), sed estis malkovritaj kaj mortigitaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/18/infiltrate/ Смертник в военной форме проник в здание минобороны Афганистана] {{ru}}</ref> * ''Haled Abu Falgha'', la ĉefa kuracisto de unu el malsanulejoj de [[Misurata]] ([[Libio]]) diris, ke dum unu kaj duona sieĝo estis mortigitaj ĉirkaŭ milo kaj vunditaj ĉirkaŭ 3 miloj da homoj, el kiuj 80 % estis civiluloj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/18/misrata/ Потери повстанцев в Мисурате достигли тысячи человек] {{ru}}</ref> == 19-a de aprilo == * En la VI kongreso de la [[Komunista partio de Kubo]] la unua sekretario estis elektita [[Raúl Castro]], do Fidel Castro forlasis tiun postenon — unue ekde [[1965]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/19/fidel/ Фидель Кастро официально ушел с поста главы кубинских коммунистов] {{ru}}</ref> * Matene apud la urbo [[Goma]] ([[Demokratia Respubliko Kongo]]) rapide veturanta kamiono trafis apud rivero grupon da homoj, sekve de kio 32 homoj pereis kaj 9 estis vunditaj. Inter viktimoj dominas infanoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/20/congo/ В Конго грузовик на скорости въехал в толпу детей] {{ru}}</ref> * [[Britio]] refutis je konsiderado de la amendo de [[Pakistano|pakistana]] tribunalo pri [[ekstradicio]] de la eksa prezidanto [[Pervez Muŝaraf]].<ref>[http://www.dawn.com/2011/04/19/uk-refuses-to-handover-pervez-musharraf.html UK refuses to handover Pervez Musharraf] {{en}}</ref> * La [[Sirio|siria]] ministro pri internaj aferoj ''Muhamad Ibragim aŝ-Ŝaar'' deklaris en ŝtata televido, ke la registaro jam aprobis la leĝon pri abolicio de [[esceptostato]] kaj baldaŭ ĝin subskribos la prezidanto. Ankaŭ estis malestablita la Supera tribunalo de ŝtata sekureco. Samtempe li diris, ke de nun estas malpermesitaj ĉiuj nesankciigitaj manifestacioj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/19/emergency/ Правительство Сирии отменило режим чрезвычайного положения] {{ru}}</ref> * En [[Sanao]] ([[Jemeno]]) okazis interpuŝiĝoj de manifestaciantoj kaj polico, sekve de kio 5 opoziciuloj pereis, 60 estis vunditaj (el ili 23 tre grave). En Taizo dum pafado de polico kontraŭ manifestaciantoj pereis hazarda preteriranto.<ref name="В Йемене мотоциклист">[http://www.lenta.ru/news/2011/04/20/yemeni/ В Йемене мотоциклист обстрелял спящих манифестантов] {{ru}}</ref> * La [[kurdoj]] okazigis protestojn en almenaŭ tri urboj de [[Turkio]] post kiam la Supera elektokonsilio rifuzis registri 7 kurdajn kandidatojn por la parlamenta balotado. En [[Dijarbakiro]] ĉirkaŭ 3 miloj da protestintoj priĵetis ŝtonojn kaj fajrojn al policanoj kaj estis dispelitaj per [[larmogaso]] kaj akvoĵetiloj, 5 manifestantoj kaptitaj. En [[Van]] kurdoj ekbruligis kelkajn bankojn kaj aliajn oficejojn, ĵetis brulbombojn al policanoj, el iuj 2 estis vunditaj. En [[Istanbulo]] ĉirkaŭ 3 mil homoj pace manifestaciis en centra placo.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/19/kurds/ Курды устроили беспорядки в нескольких городах Турции] {{ru}}</ref> * Apud la urbo [[Tavango]] ([[Arunaĉal-Pradeŝo]], [[Barato]]) kraŝis pasaĝera helikoptero, sekve dekio pereis almenaŭ 20 kaj estis vunditaj 3 homoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/19/arunachalpradesh/ В авиакатастрофе в Индии погибли 20 человек] {{ru}}</ref> * Reprezentanto de la [[Tutmonda manĝaĵa programo]] diris, ke ekde [[Tunizio]] al [[Libio]] tra interkonsentita kun libiaj potencoj humaneca koridoro ekveturis la unua karavano kun 240 tunoj da faruno kaj altkaloriaj biskvitoj. Manĝaĵon ricevos loĝantoj de la urboj [[Tripolio]], [[Az Zintan]], [[Nalut]], [[Zavija]], Efrin, Mezda, Al-Rejba.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/19/un/ В Ливию начала поступать гуманитарная помощь ООН] {{ru}}</ref> == 20-a de aprilo == * La [[Libio|libia]] ministro ''Abdul Ati al-Obejdi'' en intervjuo al okcidentaj amaskomunikiloj diris, ke la registaro pretas okazigi liberan balotadon duonjaron post fino de la civila milito.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/20/election/ Режим Каддафи согласился провести свободные выборы] {{ru}}</ref> * La ĉefo de la [[Britio|brita]] diplomataro en [[Malavio]] ''Fergus Cochrane-Dyet'' estis deklarita [[persona non grata]] kaj devas forlasi la landon ene de 72 horoj. Tion elvokis publikigo de malafablaj rimarkoj de la diplomato pri la nuna pezidanto [[Bingu wa Mutharika]], skribitaj en diplomatia letero, sed iel likintaj en amaskomunikilojn.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1378582/British-diplomat-ordered-leave-Malawi-branding-president-autocratic-combative.html British diplomat ordered to leave Malawi after branding president 'autocratic' and 'combative'] {{en}}</ref> * En la urbo [[Al-Hudaida]] ([[Jemeno]]) nekonata motorciklisto pripafis tendaron de opoziciuloj. 1 homo pereis kaj 8 estis vunditaj. En [[Adeno]] okazis interpuŝiĝoj de manifestaciantoj kaj polico, sekve de kio 1 policano pereis kaj 3 estis vunditaj.<ref name="В Йемене мотоциклист"/> == 21-a de aprilo == * [[Usono]] sendis al [[Libio]] [[Senstiritaj aviadiloj|senstiritajn aviadilojn]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/22/drone/ США направили в Ливию беспилотники] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Sirio]] [[Baŝar al-Asad]] subskribis la dekreton pri nuligo de [[esceptostato]] kaj malestablo de la Supera tribunalo de ŝtata sekureco.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/21/asad/ Президент Сирии официально отменил полувековой режим ЧП] {{ru}}</ref> * En la [[Brazilio|brazilia]] subŝtato [[Amazonio (ŝtato)|Amazonio]] kraŝis malgranda aviadilo 7 homoj pereis (3 viroj, 3 virino, 1 infano), 8 postvivis. Ĝi apartenas al la flugkompanio [[Amazonav Taxi Aereo]] kaj flugis el la urbo [[Manaus]] al [[Santarém (Parao)|Santarém]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/22/amazon/ В авиакатастрофе над бразильской Амазонией погибли семь человек] {{ru}}</ref> == 22-a de aprilo == * Ĉe la limo inter [[Kamboĝio]] kaj [[Tajlando]], apud la templo [[Pra Vihear]] je la 6-a horo komenciĝis interpafado, daŭrinta 4,5 horojn. Ambaŭ flankoj kulpigas unu la alian. Almenaŭ 1 tajlanda militisto pereis, 5 estis vunditaj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/22/clash/На границе Таиланда и Камбоджи произошла новая перестрелка] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120105084646/http://lenta.ru/news/2011/04/22/clash/%D0%9D%D0%B0 |date=2012-01-05 }} {{ru}}</ref> * Forpasis la fama [[Sovetunio|soveta]], [[Rusio|rusia]], [[Israelo|israela]] artisto kaj reĝisoro [[Miĥail Kozakov]]. Li havis 76 jarojn kaj mortis pro [[pulma kancero]].<ref>[http://lenta.ru/articles/2011/04/23/kozakov/ Старый солдат] {{ru}}</ref> * La admiralo [[Mikle Mullen]], prezidanto de la [[Usona Stabestraro]] sciigis, ke batala potencialo nur surteraj trupoj de la [[Libio|libia]] armeo estis malaltigita je 30-40 %.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/22/degrate/ Американцы оценили потери войск Каддафи] {{ru}}</ref> * Interpuŝiĝoj de manifestantoj kaj polico okazis en la [[Sirio|siriaj]] urboj [[Homs]], [[Hama]], [[Daraa]], [[Damasko]]. Laŭ opoziciuloj polico uzis batalajn kartoĉojn, laŭ la registaro — ne. Pereis laŭ diversaj informoj inter 40 kaj 68 homoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/22/forty/ В столкновениях с полицией погибли 68 сирийцев] {{ru}}</ref> == 23-a de aprilo == * En Japanio forpasis [[Norio Ohga]], eks-prezidanto de [[Sony]] ([[1982]]-[[1995]]). Li havis 81 jarojn kaj mortis pro [[multorgana manko]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/24/ohga/ Умер бывший глава Sony] {{ru}}</ref> * La reganta [[Jemeno|jemena]] partio [[Ĝenerala Popola Kongreso (Jemeno)|Ĝenerala Popola Kongreso]] sciigis al la [[Golfa Koopera Konsilo]], ke ĝi pretas plene aprobi la proponitan planon pri solvo de la politika krizo en tiu ĉi lando.<ref>[http://www.reuters.com/article/2011/04/23/us-yemen-agreement-idUSTRE73M20L20110423 Saleh agrees to quit under GCC deal: spokesman] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110426010032/http://www.reuters.com/article/2011/04/23/us-yemen-agreement-idUSTRE73M20L20110423 |date=2011-04-26 }} {{en}}</ref> * Je 65 km de la urbo [[Har]] ([[Pakistano]]), ĉe la limo kun [[Afganio]], [[kamikazo]] eksplodigis sin apud aŭto, en kiu troviĝis ''Malik Manasib Khan'', ĉefo de loka milico, batalanta kontraŭ [[Talibano]]. Li kaj 4 liaj kunvojaĝantoj pereis, 5 homoj estis vunditaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/23/leader/ В Пакистане убили главного по борьбе с "Талибаном"] {{ru}}</ref> * En [[Akapulko]] ([[Meksiko]]) oni trovis en salono de beligado kadavrojn de du virinoj kaj 14-jara knabino kun distranĉitaj gorĝoj. Poste surstrate estis trovitaj kadavroj de 2 pliaj virinoj, laborintaj en sama salono kaj same murditaj. Oni supozas, ke temas pri interbatalo de narkotikaj karteloj.<ref>[http://www.reuters.com/article/2011/04/23/us-mexico-crime-idUSTRE73M27S20110423 Five women brutally murdered in Mexico beach resort] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110425235357/http://www.reuters.com/article/2011/04/23/us-mexico-crime-idUSTRE73M27S20110423 |date=2011-04-25 }} {{en}}</ref> * Je la nokto al la {{daton|24|aprilo}} proksime de la urbo [[Nabluso]] ([[Israelo]]), apud la tombejo de Josefo, estis pripafita fare de palestina polico grupo da [[Judismo|judaj]] kredantoj kiuj estis enirintaj tien kontraŭleĝe. 1 homo estis mortigita, 2 aŭ 3 vunditaj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/24/westbank/ На Западном берегу обстреляли группу верующих] {{ru}}</ref> * En [[Damasko]] ([[Sirio]]) polico pripafis funebran procesion honore al 80 manifestantoj pereintaj la {{daton|22|aprilo}}. Oni sciigas, ke en la urboparto distrikto ''Duma'' estis mortigitaj 4 homoj, en la distrikto ''Barzeh'' — 3. En la urbo [[Ezreh]] pereis 3 homoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/23/snipers/ В Сирии снайперы открыли огонь по похоронной процессии] {{ru}}</ref> * En la urbo [[Brindizio]] ([[Italio]]) estis arestita ''Francesco Campana'', 38-jara ĉefo de la [[Mafio|mafia]] grupo ''Sacra Corona Unita''.<ref>[https://archive.is/20120529122543/www.monstersandcritics.com/news/europe/news/article_1634751.php/Top-mobster-nabbed-in-Italy Top mobster nabbed in Italy] {{en}}</ref> * Sekve de [[interpafado]] ĉe la limo inter [[Kamboĝio]] kaj [[Tajlando]] pereis 4 homoj. Entute jam pereis 6 kamboĝanoj kaj 4 tajlandanoj<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/23/ten/ Число погибших в боях на границе Камбоджи и Таиланда возросло до десяти] {{ru}}</ref> * Aviadiloj de [[NATO]] bombardis [[Tripolio]] ([[Libio]]). Libiaj potenculoj deklaris, ke pro aeratakoj de NATO libia armeo retiriĝos el apud [[Misurata]], post kio lokaj triboj interkonsentos kun ribeluloj aŭ daŭrigos sieĝon memstare.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/22/blasts/ Самолеты НАТО нанесли новые удары по центру Триполи] {{ru}}</ref> La [[Usono|usona]] senatano [[John McCain]] dum sia vizito en [[Bengazi]] alvokis ĉiujn landojn kaj aparte Usonon agnoski la [[Nacia Transira Konsilio|Nacian Transiran Konsilion]] sola laŭleĝa reprezentanto de la libia popolo kaj doni al ĝi armilojn kaj militinstruistojn. Usono tuj refutis tiun ideon.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/23/mccain/ Джон Маккейн предложил признать мятежное правительство Ливии] {{ru}}</ref> == 24-a de aprilo == * En [[Turkmenio]] estis nuligita la elira ekzameno en mezlernejoj pri [[Ruĥname]] — libro, verkita de la antaŭa prezidanto [[Saparmurat Nijazov]]. Ĝin anstataŭos tiu pri [[informadiko]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/25/ruhnama/ В Туркмении "Рухнаму" заменили на информатику] {{ru}}</ref> == 25-a de aprilo == * Komenciĝis la prezidanta balotado en [[Ĉado]].<ref>[http://www.rg.ru/2011/04/25/chad-anons.html Президентские выборы начались в Чаде] {{ru}}</ref> * En la urbo [[Sibi]] ([[Pakistano]]) 4 motorciklistoj pripafis kaj bruligis buson, pereis almenaŭ 15 homoj, inter ili multaj virinoj kaj infanoj.<ref name="В Пакистане при нападении">[http://lenta.ru/news/2011/04/26/buses/ В Пакистане при нападении на три автобуса погибли 18 человек] {{ru}}</ref> * [[Irano|Irana]] ambasadoro en [[Barejno]] estis deklarita [[persona non grata]].<<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/26/nongrata/ Иранского дипломата в Бахрейне объявили персоной нон грата] {{ru}}</ref> * [[Usono]] decidis evakui el [[Sirio]] plejparton da kunlaborantoj de ambasadorejo kaj ĉiujn iliajn familianojn.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/26/sanctions/ Из Сирии эвакуируют сотрудников американского посольства] {{ru}}</ref> * Matene en [[Daraa]] ([[Sirio]]) estis enigitaj armeaj trupoj, inter 3 kaj 5 mil militistoj kun pezaj [[kirasaŭto]]j. Dum interpuŝiĝoj pereis almenaŭ 25 homoj. Elektroprovizado estis ĉesigita, telefonio preskaŭ ne funkcias.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/26/daraa/ В сирийском городе Дараа погибли 25 человек] {{ru}}</ref> Sirio fermis limon ĉe [[Jordanio]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/25/close/ Сирия закрыла границу с Иорданией] {{ru}}</ref> * Armeaj trupoj faris raketan baton al [[Misurata]] ([[Libio]]). Pereis ĉi 30 homoj, 60 estis vunditaj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/25/misurata/ При ударе сторонников Каддафи по Мисурате погибли 30 человек] {{ru}}</ref> * En [[Abiĝano]] ([[Eburbordo]]) okazas milita operaco kontraŭ subtenantoj de la eks-prezidanto [[Laurent Gbagbo]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/26/holedup/ В крупнейшем городе Кот-д'Ивуара возобновилась стрельба] {{ru}}</ref> * [[Italio]] decidis aliĝi al la milita operaco de [[NATO]] en [[Libio]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/25/italyair/ Итальянские ВВС присоединятся к операции НАТО в Ливии] {{ru}}</ref> * Aviadiloj de [[NATO]] bombardis rezidejon de [[Muamar Kadafi]] en [[Tripolio]] ([[Libio]]), kiu estis detruita. Laŭ libiaj aŭtoritatoj pereis 3 kaj estis vunditaj 45 homoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/25/strike/ Резиденция Каддафи повреждена в результате бомбардировки] {{ru}}</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/26/tripoli/ Авиация НАТО нанесла новые удары по Триполи] {{ru}}</ref> == 26-a de aprilo == * En [[Kairo]] ([[Egiptio]]) komenciĝis juĝprocezo super la eks-ministro pri internaj aferoj ''Habib al-Adli''.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/26/court/ В Египте начался суд над бывшим министром внутренних дел] {{ru}}</ref> * En [[Nord-Koreio]]n alveturis kun tritaga vizito delegacio, inkluzivanta eksajn ŝtatestrojn [[Jimmy Carter]], [[Martti Ahtisaari]], [[Mary Robinson]] kaj [[Gro Harlem Brundtland]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/26/carter/ Экс-президент США Джимми Картер прибыл в Северную Корею] {{ru}}</ref> * En [[Karaĉio]] ([[Pakistano]]) matene estis eksplodigitaj du busoj kun militistoj. Pereis 3 kaj estis vunditaj pli ol 30 homoj.<ref name="В Пакистане при нападении"/> * Oni sciigas, ke en [[Daraa]] ([[Sirio]]) jam pereis 35 kaj estis kaptitaj ĉirkaŭ 500 homoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/27/syria/ Число жертв в сирийском городе Дараа выросло до 35 человек] {{ru}}</ref> == 27-a de aprilo == * Al ribelantaj soldatoj en [[Burkinio]] aliĝis reprezentantoj de polico.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/28/burkina/ К беспорядкам в Буркина-Фасо присоединилась полиция] {{ru}}</ref> * Matene en la flughaveno de [[Kabulo]] ([[Afganio]]) la 45-jara eksa piloto de la afgana aerarmeo pripafis siajn usonajn kolegojn kaj estis pafmortigita mem. Pereis 8 militistoj kaj 1 civilulo.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/27/kabul2/ Все убитые в аэропорту Кабула были американцами] {{ru}}</ref> * La eks-prezidanto de [[Kostariko]] [[Miguel Ángel Rodríguez]] estis kondamnita al 5-jara malliberigo pro tio, ke li prenis [[koruptomono]]n je 800 mil [[usonaj dolaroj]] de la firmao [[Alcatel]] kontraŭ registara kontrakto je 149 milionoj da usonaj dolaroj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/28/bribes/ Экс-президента Коста-Рики отправили в тюрьму за взятку от Alcatel] {{ru}}</ref> * Forpasis [[Igor Kon]], fama [[Rusio|rusia]] seksologo. Li havis 82 jarojn.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/28/kon/ Умер ученый Игорь Кон] {{ru}}</ref> * Sekve de aeratako de [[NATO]] en [[Misurata]] ([[Libio]]) pereis 11 ribeluloj.<ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/27/libya.war/index.html?hpt=T1 Witness: NATO airstrike kills 11 rebels in Misrata] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110817011652/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/27/libya.war/index.html?hpt=T1 |date=2011-08-17 }} {{en}}</ref> * En [[Sanao]] ([[Jemeno]]) dum dispelo de kontraŭregistara manifestacio pereis 11 kaj estis vunditaj pli ol 100 homoj.<ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/04/27/yemen.unrest/ Security forces open fire on protesters in Yemen, sources say] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160308012654/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/04/27/yemen.unrest/ |date=2016-03-08 }} {{en}}</ref> * [[Egiptio|Egipta]] skoltado informis, ke danke al ĝia perado [[Hamaso]] kaj [[Fath]] interkonsentis pri establo de regisrato de la nacia unuiĝo kaj okazigo de balotado.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/27/egypt/ Египет помог движениям ФАТХ и ХАМАС помириться] {{ru}}</ref> * 30 anoj de la [[Sirio|siria]] partio [[Baazo]] publike deklaris sian eksiĝon post kiam en ilian urbon [[Banijazo]] estis enigitaj armeaj trupoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/27/baath/ Из сирийской партии власти начался исход активистов] {{ru}}</ref> == 28-a de aprilo == * En populara inter fremdlandaj turistoj kafeo en la placo ''Ĝamaa el-Fanaa'' de [[Marakeŝo]] ([[Maroko]]) eksplodiĝis bombo. Pereis 16 kaj estis vunditaj 23 homoj, precipe fremdlandanoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/30/marrakesh/ Власти Марокко увидели во взрыве след "Аль-Каеды"] {{ru}}</ref> * Oni sciigas, ke en la [[Irano|irana]] [[Meĝliso (Irano)|meĝliso]] komenciĝis la procedo pri [[impiĉmento]] (eksigo) de la prezidanto [[Mahmud Ahmadineĵad]].<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/28/impeach/ Иранский парламент решил сместить Ахмадинеджада] {{ru}}</ref> * Pro [[tornado]] en [[Usono]] dum tri tagoj pereis almenaŭ 70 homoj (45 en [[Alabamo]], po 11 en [[Misisipio]] kaj [[Arkansaso]], 3 en [[Misurio]] kaj [[Tenesio]]).<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/28/storm1/ Число погибших от торнадо в США возросло до 70 человек] {{ru}}</ref> Poste oni sciigis, ke en sola Alabamo pereis ne malpli ol 128 homoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/28/deathtoll/ Число жертв торнадо в США превысило 160 человек] {{ru}}</ref> * Matene je 90 km de [[Dako]] ([[Bangladeŝo]]) pramo koliziis kontraŭ ŝarĝoŝipo, droninta antaŭ kelkaj tagoj. El inter 70 ĝis 200 pasaĝeroj saviĝis 60, estis trovitaj jam inter 28 kaj 32 kadavroj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/22/bangladesh/ Число утонувших при крушении парома в Бангладеш выросло до 33 человек] {{ru}}</ref> * Armeestroj de [[Tajlando]] kaj [[Kamboĝio]] interkonsentis pri pafĉesigo.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/28/ceasefire/ Таиланд и Камбоджа договорились о прекращении огня] {{ru}}</ref> * [[Rusio|Rusiaj]] aŭtoritatoj deklaris, ke en [[majo 2011]] rusiaj firmaoj ĉesigos eksportadon de [[nafto]] por plenigi internan merkaton.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/28/stop/ Россия прекратит экспорт нефтепродуктов ради внутреннего рынка] {{ru}}</ref> == 29-a de aprilo == * En [[Hanovro]] ([[Germanio]]) forpasis la fama [[Rusio|rusia]] pianisto [[Vladimir Krajnev]]. Li havis 67 jarojn.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/29/krainev/ Умер пианист Владимир Крайнев] {{ru}}</ref> * [[Hungario|Hungara]] prokuroraro postulis senigi je imuneco la eksan ĉefministron de la lando [[Ferenc Gyurcsány]]. Li estas akuzata pri trouzo de plenpovoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/29/gyurcsany/ Прокуратура Венгрии потребовала лишить бывшего премьера иммунитета] {{ru}}</ref> * Kvanto da pereintoj pro [[tornado]] en [[Usono]] jam atingis almenaŭ 305. En Alabamo pereis 204 kaj estis vunditaj almenaŭ 1700 homoj, en [[Tenesio]] pereis 34, en [[Misisipio]] 33, en [[Georgio]] 14, en [[Arkansaso]] 12, en [[Virĝinio]] 5, en [[Misurio]] 2, en [[Kentukio]] 1.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/29/toll/ От торнадо в США погибли более 300 человек] {{ru}}</ref> * La ĉerko kun restaĵoj de la papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] estis elportita el la [[baziliko de Sankta Petro de Romo]]. La {{daton|1|majo}} devos okazi lia [[beatigo]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/29/coffin/ Гроб с телом Иоанна Павла II вынесли из склепа] {{ru}}</ref> * En [[Westminster]] ([[Britio]]) okazis geedziĝa ceremonio de la [[princo Vilhelmo]] kaj [[Kate Middleton]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/29/wed/ Принц Уильям и Кейт Миддлтон поженились] {{ru}}</ref> * [[Tunizio|Tunizia]] armeo elbatis [[Libio|libiajn]] armeajn trupojn el la tunizia teritorio, inkluzive de la urbo [[Dehiba]]. Libiaj ribeluloj denove okupis la apudliman kontrolpunkton ''Dahiba-Vazen''.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/29/kickoff/ Сторонников Каддафи выбили из Туниса] {{ru}}</ref> * Estis decidita atribui la titolon [[la urbo de milita gloro]] al tri pliaj [[Rusio|rusiaj]] urboj [[Anapa]], [[Kolpino]] kaj [[Starij Oskol]].<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/29/towns/ В России появятся еще три "Города воинской славы"] {{ru}}</ref> * En la vilaĝo ''Progres'' ([[Kabardio-Balkario]], [[Rusio]]) dum speciala operco estis likviditaj 10 [[Islamismo|islamismaj]] teroristoj, inkluzive de 2 virinojn kaj supozeble la gvidanto de lokaj islamistoj ''Asker Ĝapujev''.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/29/dzhappuev/ Убит лидер боевиков Кабардино-Балкарии] {{ru}}</ref> * En [[Sirio]] okazis ''la tago de kolerego'', kiun partoprenis loĝantoj de 50 loĝlokoj. Laŭ informoj de [[AFP]] pereis 55 homoj, inkluzive de 4 militistoj. En [[Daraa]] estis mortigitaj 32 civiluloj kaj 4 militistoj. En [[Homs]] pereis 15 civiluloj kaj 3 policanoj. En [[Latakio]] pereis 1 homo.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/29/dayofrage/ В ходе сирийского "Дня гнева" погибли 55 человек] {{ru}}</ref> Parto da militistoj transiris al opozicio.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/29/syria/ Сирийский "День гнева" прошел в 50 городах страны] {{ru}}</ref> * En la [[provinco Beni Suef]] ([[Egiptio]]) renversiĝis pramo, sekve de kio pereis almenaŭ 43 homoj.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/04/29/nile/ В Ниле утонули 43 пассажира парома] {{ru}}</ref> == 30-a de aprilo == * Forpasis la [[Argentino|argentina]] verkisto kaj rajtdefendanto [[Ernesto Sábato]]. Li havis 99 jarojn kaj mortis pro [[bronkito]].<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-13248749 Argentine writer Ernesto Sabato dies, age 99] {{en}}</ref> * [[Talibano]] oficiale deklaris pri komenco de la printempa ofensivo en [[Afganio]] kaj avertis pacajn civilulojn kontraŭ ĉeestado en publikaj lokoj kaj apud militbazoj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/30/offensive/ Талибы объявили о начале весеннего наступления в Афганистане] {{ru}}</ref> * En la ĉefurbo de la [[Maldivoj]] [[Maleo (Maldivoj)|Maleo]] okazis vespere kontraŭregistara manifestacio, kiun partoprenis 5000 homoj. Ili protestis kontraŭ malplibonigo de ekonomia situacio kaj postulis eksiĝon de la prezidanto [[Mohamed Naŝid]]. Polico dispelis manifestaciantojn per gumbastonoj kaj larmogaso. Ĉirkaŭ 30 homoj estis kaptitaj.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/05/01/maldives1/ Демонстрация на Мальдивах закончилась арестами] {{ru}}</ref> * Je la nokto al la {{daton|30|aprilo}} la [[Libio|libia]] ŝtatestro [[Muamar Kadafi]] en televida alparolo alvokis [[NATO]] al intertraktado kaj alvokis ribelulojn ĉesigu militon.<ref>[http://www.reuters.com/article/2011/04/30/us-libya-idUSTRE7270JP20110430 Libya's Gaddafi calls for negotiation with NATO] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141126013709/http://www.reuters.com/article/2011/04/30/us-libya-idUSTRE7270JP20110430 |date=2014-11-26 }} {{en}}</ref> NATO refutis tiun proponon.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/30/kaddafi/ НАТО отказалось от переговоров с Каддафи до прекращения огня] {{ru}}</ref> * La prezidanto de [[Jemeno]] [[Ali Abdula Saleh]] refutis subskribi la interkonsenton pri sia eksiĝo. Li diras, ke ĝin devas subskribi ne li, sed reprezentantoj de la reganta [[Ĝenerala Popola Kongreso (Jemeno)|Ĝenerala Popola Kongreso]]. Ankaŭ li postulas resti en sia posteno dum 30 tagoj por observi transdonon de povo.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/04/30/refuse/ Президент Йемена передумал уходить в отставку] {{ru}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj |commonscat=April 2011 |wikinewscat=Aprilo de 2011 }} {{2010-aj jaroj}} [[Kategorio:Aprilo laŭ jaroj]] [[Kategorio:Monatoj de 2011| 04]] m38j6jyd71qhqzrvw1gxx0i48sov7xs 0 362165 9367568 9051047 2026-05-06T08:58:20Z Crosstor 3176 /* Elektitaj aliaj membroj */ 9367568 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo | nomo = Budapeŝta Ŝtata Operejo | bildo = Dörre The Budapest Opera House c. 1890.jpg | adreso = | situo = [[Budapeŝto]] | latitudo = | longitudo = | zomo = 15 | regiono-ISO = HU-BU | Mapo en angulo = Budapeŝto | situo sur mapo = Centra Budapeŝto | tipo = [[Teatro]] | konstrutempo = [[1875]]–[[1884]] | malfermo = [[1884]] | rekonstruo = | sidlokoj = | paĝaro = [https://www.opera.hu/] }} La '''Budapeŝta Ŝtata Operejo''' estas la plej grava [[operejo]] de [[Budapeŝto]] situanta laŭ la plej impona [[avenuo]] de la [[ĉefurbo]]. [[Dosiero:The opera house.jpg|eta|maldekstre|Budapeŝta Ŝtata Operejo]] [[Dosiero:Ungarische Staatsoper - Innenraum.JPG|eta|{{centre|Internaĵo de la operejo}}]] [[Dosiero:Opera House, Budapest.jpg|eta|Ornamaĵoj en la operejo]] == Historio == La unua origina hungara [[opero]] estis prezentita en privata teatra trupo de [[László Kelemen (aktoro)]] en [[1793]] en la tiama [[Pest (urbo)]]. Ekde [[1827]] estis prezentitaj ankaŭ operoj aŭ muzikaj teatraĵoj en [[Nacia Teatro (Budapeŝto)|Nacia Teatro de Pest]]. Ekde [[1872]] oni okupiĝis pri la memstara [[operejo]]. Delegitoj petis permeson de [[Francisko Jozefo la 1-a]] pri la konstruado, kiu jesis, kaze de la operejo estos malpli granda, ol tiu domo de [[Vieno]]. La inaŭguro okazis en [[1884]]. La [[imperiestro]] diris: vere tiu domo estas malpli granda, ol en Vieno, sed pli bela. Dekomence Francisko Jozefo havis apartan niĉon por ĝui la prezentadojn. La konstruaĵo havas [[longo]]jn 113 m, [[larĝo]]jn 59 m, [[alto]]jn 51 m. La tegmentan strukturon projektis [[János Feketeházy]]. En [[1896]] pretiĝis ankaŭ la [[metroo]], kiu havas tie haltejon. En [[1912]] trakonstruo okazis laŭ projekto de [[István Medgyaszay]]. Komence la direktoro estis [[Ferenc Erkel]]. Inter [[1888]]–[[1891]] la [[dirigento]] estis [[Gustav Mahler]], kiu faris gloran epokon de la operdomo. Komence de la [[socialismo]] sukcesa kampanjo estis, sekve ankaŭ simplaj laboristoj vizitadis la prezentaĵojn. Longe estris la operejon [[Emil Petrovics]]. En la [[1970-aj jaroj]] tie kantadis ekzemple [[Mario del Monaco]], [[Nicolai Gedda]], [[Theo Adam]], [[Grace Bumbry]], [[Montserrat Caballé]], [[Tito Gobbi]], [[Plácido Domingo]] kaj [[José Carreras]]. {{Ĉefartikolo|Listo de kantistoj en Budapeŝta Operejo}} == Baleto == Komence en [[Nacia Teatro (Budapeŝto)|Magyar Színház]], poste en la Operejo funkciis ankaŭ baletistoj, en la frua [[20-a jarcento]] estis videblaj jam ankaŭ altnivelaj baletaj spektakloj helpe de ĉefe eksterlandaj artistoj. Komence [[Henrik Benkő]] estis la [[dirigento]]. En [[1937]] en la Operejo ekfunkciis la baleta instituto [http://www.larousse.fr/archives/danse/page/75] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170716132652/http://www.larousse.fr/archives/danse/page/75 |date=2017-07-16 }}. Signifaj baletaj estroj estis [[Gyula Harangozó]] (1950–1960), [[Ferenc Nádasi]] (1960–1961), [[György Lőrincz (baletisto)]] (1961–1977), [[László Seregi]] (1977–1983), [[Imre Dózsa]] (1983–1984), [[Adél Orosz (baletisto)]] (1984–1988), [[Gábor Keveházi]] (1989–1992), [[György Szakály]] (1992-?) Kelkaj aliaj membroj estis [[Ágoston Balogh]], [[Irén Bartos]], [[Mária Bérczes]], [[Ede Brada]], [[Federico Campilli]], [[Jan Ciepliński]], [[Erzsébet Dvorszky]], [[Lili Felméry]], [[József Forgách (baletisto)]], [[Nicola Guerra]], [[Etelka Kálmán]], [[Mária Kékesi]], [[Krisztina Keveházi]], [[Emília Nirschy]], [[Anna Pallay]], [[Klotild Ugray]]. {{Ĉefartikolo|Hungara Dancarta Universitato}} {{Ĉefartikolo|Listo de baletistoj en Budapeŝta Operejo}} [[Dosiero:Dörre The Main Staircase of the Budapest Opera House c. 1890.jpg|eta|Interno de la Operejo (desegnaĵo)]] == Teatrestroj (elekto) == En la Operejo la testrestroj havis plurajn titolojn (intendantoj, ĉefdirektoroj, komisaroj). === Intendantoj === * [[Frigyes Podmaniczky]] (1875) * [[István Keglevich]] (1886-1888, 1898-1902) * [[Ferenc Beniczky]] (1888-1891) * [[Géza Zichy]] (1891-1894) * [[Elek Nopcsa]] (1894-1897) === Komisaroj === * Podmaniczky Frigyes (1875) * Ferenc Beniczky (1888–1891) * József Stresser (1894) * Elek Nopcsa (1894–1897) * Kálmán Huszár (1897–1898) * [[Miklós Bánffy]] (1912–1917) * [[Gyula Wlassics]] (1920–1925) * [[Szilveszter Ókovács]] (2011–2013) === Ĉefdirektoroj === * [[Emil Petrovics]] (1986–1990) * [[Endre Ütő]] (1991–1995) * [[László Vámos]] (1995–) * [[Miklós Szinetár]] (1996–2001, 2003–2005) * [[Miklós Locsmándi]] (2001–2002) * [[Árpád Jutocsa Hegyi]] (2005-2006) * [[Ádám Horváth (operkantisto)]] (2011) * Szilveszter Ókovács (2013-) === Aliaj === * [[Ferenc Erkel]] (direktoro, 1884-1886) * [[Gustav Mahler]] (direktoro, 1888—1891) * [[Artúr Nikisch]] (direktoro, 1893—1895) * [[Imre Mészáros (aldisto)]] (direktoro, 1900-1901, 1907-1912) * [[Rezső Máder]] (direktoro, 1901—1907, 1922—1925) * [[Dezső Zádor (operkantisto)]] (1919) * [[Emil Ábrányi (pli juna)]] (direktoro, 1919—1920) * [[István Kerner]] (direktoro, 1920—1921) * [[Miklós Radnai]] (direktoro, 1925—1935) * [[Tibor Fajth]] (direktoro, 1958—1962) == Elektitaj dirigentoj == {{Ĉefartikolo|Listo de elektitaj dirigentoj de Budapeŝta Ŝtata Operejo}} {{Div col|cols = 2}} * [[Emil Ábrányi (komponisto)]] * [[Miklós Erdélyi (dirigento)]] * [[Gyula Erkel]] * [[Sándor Erkel]] * [[János Ferencsik]] * [[Ádám Fischer]] * [[Ferenc Fricsay]] * [[István Kertész]] * [[Vilmos Komor]] * [[András Kórodi]] * [[Ádám Medveczky]] * [[Péter Oberfrank]] * [[Viktor Vaszy]] {{Div col end}} == Elektitaj aliaj membroj == {{Div col|cols = 2}} * [[Georg Anthes]], kantisto, reĝisoro * [[Imre Balassa]], dramaturgo * [[Ottó Berg]], helpekzercisto * [[Erzsébet Bodó]], kantisto * [[Csilla Boross]], kantisto * [[Márta Chiovini]], [[koncertmajstro]] * [[Frigyes Ferenczi]], reĝisoro * [[Péter Fried]], kantisto * [[Vilmos Grünfeld]], koncertmajstro * [[Géza Hargitai]], koncertmajstro * [[Ferenc Jancsin]], koncertmajstro * [[József Kozma]], helpekzercisto * [[Dragomir Krančević]], koncertmajstro * [[András Kürthy]], dramaturgo * [[Béla Melles]], koncertmajstro * [[Imre Mészáros (aldisto)]], inspektoro * [[Ottó Mosshammer]], harpisto * [[Román Mosshammer]], harpisto * [[Géza Németh]], aldisto * [[Imre Pető]], helpekzercisto * [[Zoltán Pongrácz]], helpekzercisto * [[András Rékai]], reĝisoro * [[István Rudas]], inspektoro * [[Jenő Sipos]], kantopedagogo * [[Ferenc Szende]], reĝisoro, kantisto * [[Loránt Szűcs]], helpekzercisto * [[Mihály Szűcs]], koncertmajstro * [[Klára Zsindelyné Tüdős]], kostumisto {{Div col end}} == Elektitaj muzikistoj == {{Div col|cols = 2}} * [[Géza Allaga]], [[violonĉelisto]] * [[József Balogh (klarnetisto)]] * [[József Bazsinka]], [[tubjisto]] * [[Zsigmond Bürger]], violonĉelisto * [[Emília Csánky]], hobojisto * [[János Devich]], violonĉelisto * [[Béla Drahos]], flutisto * [[Judit Faludi]], violonĉelisto * [[László Hara (pli aĝa)]], fagotisto * [[Ferenc Hartai]], [[flutisto]] * [[Viktória Herencsár]], zimbalonisto * [[György Lakatos]], fagotisto * [[Hédy Lubik]], harpisto * [[Lajos Montag]], [[kontrabasisto]] * [[János Ónozó]], kornisto * [[Henrik Prőhle]], flutisto * [[Miklós Rékai]], harpisto * [[Henrik Rohmann]], harpisto * [[Ferenc Romagnoli]], kornisto * [[Rezső Roubal]], timbalisto * [[Nóra Salvi]], hobojisto * [[Ida Tarjáni Tóth]], zimbalonisto * [[Zoltán Tibay]], kontrabasisto {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == * [[Eternaj membroj de la Budapeŝta Operejo]] == Fontoj == * [https://www.operabase.com/a/P%C3%A9ter-Hal%C3%A1sz/20300/hu] * [http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz15/39.html] * [http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz18/39.html] {{Commons|Category:Opera (Budapest)}} [[Kategorio:Budapeŝta Ŝtata Operejo| ]] kjkfocaozi8p1j9yfm9dradx56g1hec 9367569 9367568 2026-05-06T08:58:51Z Crosstor 3176 /* Elektitaj aliaj membroj */ 9367569 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo | nomo = Budapeŝta Ŝtata Operejo | bildo = Dörre The Budapest Opera House c. 1890.jpg | adreso = | situo = [[Budapeŝto]] | latitudo = | longitudo = | zomo = 15 | regiono-ISO = HU-BU | Mapo en angulo = Budapeŝto | situo sur mapo = Centra Budapeŝto | tipo = [[Teatro]] | konstrutempo = [[1875]]–[[1884]] | malfermo = [[1884]] | rekonstruo = | sidlokoj = | paĝaro = [https://www.opera.hu/] }} La '''Budapeŝta Ŝtata Operejo''' estas la plej grava [[operejo]] de [[Budapeŝto]] situanta laŭ la plej impona [[avenuo]] de la [[ĉefurbo]]. [[Dosiero:The opera house.jpg|eta|maldekstre|Budapeŝta Ŝtata Operejo]] [[Dosiero:Ungarische Staatsoper - Innenraum.JPG|eta|{{centre|Internaĵo de la operejo}}]] [[Dosiero:Opera House, Budapest.jpg|eta|Ornamaĵoj en la operejo]] == Historio == La unua origina hungara [[opero]] estis prezentita en privata teatra trupo de [[László Kelemen (aktoro)]] en [[1793]] en la tiama [[Pest (urbo)]]. Ekde [[1827]] estis prezentitaj ankaŭ operoj aŭ muzikaj teatraĵoj en [[Nacia Teatro (Budapeŝto)|Nacia Teatro de Pest]]. Ekde [[1872]] oni okupiĝis pri la memstara [[operejo]]. Delegitoj petis permeson de [[Francisko Jozefo la 1-a]] pri la konstruado, kiu jesis, kaze de la operejo estos malpli granda, ol tiu domo de [[Vieno]]. La inaŭguro okazis en [[1884]]. La [[imperiestro]] diris: vere tiu domo estas malpli granda, ol en Vieno, sed pli bela. Dekomence Francisko Jozefo havis apartan niĉon por ĝui la prezentadojn. La konstruaĵo havas [[longo]]jn 113 m, [[larĝo]]jn 59 m, [[alto]]jn 51 m. La tegmentan strukturon projektis [[János Feketeházy]]. En [[1896]] pretiĝis ankaŭ la [[metroo]], kiu havas tie haltejon. En [[1912]] trakonstruo okazis laŭ projekto de [[István Medgyaszay]]. Komence la direktoro estis [[Ferenc Erkel]]. Inter [[1888]]–[[1891]] la [[dirigento]] estis [[Gustav Mahler]], kiu faris gloran epokon de la operdomo. Komence de la [[socialismo]] sukcesa kampanjo estis, sekve ankaŭ simplaj laboristoj vizitadis la prezentaĵojn. Longe estris la operejon [[Emil Petrovics]]. En la [[1970-aj jaroj]] tie kantadis ekzemple [[Mario del Monaco]], [[Nicolai Gedda]], [[Theo Adam]], [[Grace Bumbry]], [[Montserrat Caballé]], [[Tito Gobbi]], [[Plácido Domingo]] kaj [[José Carreras]]. {{Ĉefartikolo|Listo de kantistoj en Budapeŝta Operejo}} == Baleto == Komence en [[Nacia Teatro (Budapeŝto)|Magyar Színház]], poste en la Operejo funkciis ankaŭ baletistoj, en la frua [[20-a jarcento]] estis videblaj jam ankaŭ altnivelaj baletaj spektakloj helpe de ĉefe eksterlandaj artistoj. Komence [[Henrik Benkő]] estis la [[dirigento]]. En [[1937]] en la Operejo ekfunkciis la baleta instituto [http://www.larousse.fr/archives/danse/page/75] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170716132652/http://www.larousse.fr/archives/danse/page/75 |date=2017-07-16 }}. Signifaj baletaj estroj estis [[Gyula Harangozó]] (1950–1960), [[Ferenc Nádasi]] (1960–1961), [[György Lőrincz (baletisto)]] (1961–1977), [[László Seregi]] (1977–1983), [[Imre Dózsa]] (1983–1984), [[Adél Orosz (baletisto)]] (1984–1988), [[Gábor Keveházi]] (1989–1992), [[György Szakály]] (1992-?) Kelkaj aliaj membroj estis [[Ágoston Balogh]], [[Irén Bartos]], [[Mária Bérczes]], [[Ede Brada]], [[Federico Campilli]], [[Jan Ciepliński]], [[Erzsébet Dvorszky]], [[Lili Felméry]], [[József Forgách (baletisto)]], [[Nicola Guerra]], [[Etelka Kálmán]], [[Mária Kékesi]], [[Krisztina Keveházi]], [[Emília Nirschy]], [[Anna Pallay]], [[Klotild Ugray]]. {{Ĉefartikolo|Hungara Dancarta Universitato}} {{Ĉefartikolo|Listo de baletistoj en Budapeŝta Operejo}} [[Dosiero:Dörre The Main Staircase of the Budapest Opera House c. 1890.jpg|eta|Interno de la Operejo (desegnaĵo)]] == Teatrestroj (elekto) == En la Operejo la testrestroj havis plurajn titolojn (intendantoj, ĉefdirektoroj, komisaroj). === Intendantoj === * [[Frigyes Podmaniczky]] (1875) * [[István Keglevich]] (1886-1888, 1898-1902) * [[Ferenc Beniczky]] (1888-1891) * [[Géza Zichy]] (1891-1894) * [[Elek Nopcsa]] (1894-1897) === Komisaroj === * Podmaniczky Frigyes (1875) * Ferenc Beniczky (1888–1891) * József Stresser (1894) * Elek Nopcsa (1894–1897) * Kálmán Huszár (1897–1898) * [[Miklós Bánffy]] (1912–1917) * [[Gyula Wlassics]] (1920–1925) * [[Szilveszter Ókovács]] (2011–2013) === Ĉefdirektoroj === * [[Emil Petrovics]] (1986–1990) * [[Endre Ütő]] (1991–1995) * [[László Vámos]] (1995–) * [[Miklós Szinetár]] (1996–2001, 2003–2005) * [[Miklós Locsmándi]] (2001–2002) * [[Árpád Jutocsa Hegyi]] (2005-2006) * [[Ádám Horváth (operkantisto)]] (2011) * Szilveszter Ókovács (2013-) === Aliaj === * [[Ferenc Erkel]] (direktoro, 1884-1886) * [[Gustav Mahler]] (direktoro, 1888—1891) * [[Artúr Nikisch]] (direktoro, 1893—1895) * [[Imre Mészáros (aldisto)]] (direktoro, 1900-1901, 1907-1912) * [[Rezső Máder]] (direktoro, 1901—1907, 1922—1925) * [[Dezső Zádor (operkantisto)]] (1919) * [[Emil Ábrányi (pli juna)]] (direktoro, 1919—1920) * [[István Kerner]] (direktoro, 1920—1921) * [[Miklós Radnai]] (direktoro, 1925—1935) * [[Tibor Fajth]] (direktoro, 1958—1962) == Elektitaj dirigentoj == {{Ĉefartikolo|Listo de elektitaj dirigentoj de Budapeŝta Ŝtata Operejo}} {{Div col|cols = 2}} * [[Emil Ábrányi (komponisto)]] * [[Miklós Erdélyi (dirigento)]] * [[Gyula Erkel]] * [[Sándor Erkel]] * [[János Ferencsik]] * [[Ádám Fischer]] * [[Ferenc Fricsay]] * [[István Kertész]] * [[Vilmos Komor]] * [[András Kórodi]] * [[Ádám Medveczky]] * [[Péter Oberfrank]] * [[Viktor Vaszy]] {{Div col end}} == Elektitaj aliaj membroj == {{Div col|cols = 2}} * [[Georg Anthes]], kantisto, reĝisoro * [[Imre Balassa]], dramaturgo * [[Ottó Berg]], helpekzercisto * [[Erzsébet Bodó]], kantisto * [[Csilla Boross]], kantisto * [[Márta Chiovini]], [[koncertmajstro]] * [[Frigyes Ferenczi]], reĝisoro * [[Péter Fried]], kantisto * [[Vilmos Grünfeld]], koncertmajstro * [[Géza Hargitai]], koncertmajstro * [[Ferenc Jancsin]], koncertmajstro * [[József Kozma]], helpekzercisto * [[Dragomir Krančević]], koncertmajstro * [[András Kürthy]], dramaturgo * [[Béla Melles]], koncertmajstro * [[Imre Mészáros (aldisto)]], inspektoro * [[Géza Németh]], aldisto * [[Imre Pető]], helpekzercisto * [[Zoltán Pongrácz]], helpekzercisto * [[András Rékai]], reĝisoro * [[István Rudas]], inspektoro * [[Jenő Sipos]], kantopedagogo * [[Ferenc Szende]], reĝisoro, kantisto * [[Loránt Szűcs]], helpekzercisto * [[Mihály Szűcs]], koncertmajstro * [[Klára Zsindelyné Tüdős]], kostumisto {{Div col end}} == Elektitaj muzikistoj == {{Div col|cols = 2}} * [[Géza Allaga]], [[violonĉelisto]] * [[József Balogh (klarnetisto)]] * [[József Bazsinka]], [[tubjisto]] * [[Zsigmond Bürger]], violonĉelisto * [[Emília Csánky]], hobojisto * [[János Devich]], violonĉelisto * [[Béla Drahos]], flutisto * [[Judit Faludi]], violonĉelisto * [[László Hara (pli aĝa)]], fagotisto * [[Ferenc Hartai]], [[flutisto]] * [[Viktória Herencsár]], zimbalonisto * [[György Lakatos]], fagotisto * [[Hédy Lubik]], harpisto * [[Lajos Montag]], [[kontrabasisto]] * [[János Ónozó]], kornisto * [[Henrik Prőhle]], flutisto * [[Miklós Rékai]], harpisto * [[Henrik Rohmann]], harpisto * [[Ferenc Romagnoli]], kornisto * [[Rezső Roubal]], timbalisto * [[Nóra Salvi]], hobojisto * [[Ida Tarjáni Tóth]], zimbalonisto * [[Zoltán Tibay]], kontrabasisto {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == * [[Eternaj membroj de la Budapeŝta Operejo]] == Fontoj == * [https://www.operabase.com/a/P%C3%A9ter-Hal%C3%A1sz/20300/hu] * [http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz15/39.html] * [http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz18/39.html] {{Commons|Category:Opera (Budapest)}} [[Kategorio:Budapeŝta Ŝtata Operejo| ]] cfpsjqdp74oesi44k4f43318zgxb3vc 9367570 9367569 2026-05-06T08:59:26Z Crosstor 3176 /* Elektitaj muzikistoj */ 9367570 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo | nomo = Budapeŝta Ŝtata Operejo | bildo = Dörre The Budapest Opera House c. 1890.jpg | adreso = | situo = [[Budapeŝto]] | latitudo = | longitudo = | zomo = 15 | regiono-ISO = HU-BU | Mapo en angulo = Budapeŝto | situo sur mapo = Centra Budapeŝto | tipo = [[Teatro]] | konstrutempo = [[1875]]–[[1884]] | malfermo = [[1884]] | rekonstruo = | sidlokoj = | paĝaro = [https://www.opera.hu/] }} La '''Budapeŝta Ŝtata Operejo''' estas la plej grava [[operejo]] de [[Budapeŝto]] situanta laŭ la plej impona [[avenuo]] de la [[ĉefurbo]]. [[Dosiero:The opera house.jpg|eta|maldekstre|Budapeŝta Ŝtata Operejo]] [[Dosiero:Ungarische Staatsoper - Innenraum.JPG|eta|{{centre|Internaĵo de la operejo}}]] [[Dosiero:Opera House, Budapest.jpg|eta|Ornamaĵoj en la operejo]] == Historio == La unua origina hungara [[opero]] estis prezentita en privata teatra trupo de [[László Kelemen (aktoro)]] en [[1793]] en la tiama [[Pest (urbo)]]. Ekde [[1827]] estis prezentitaj ankaŭ operoj aŭ muzikaj teatraĵoj en [[Nacia Teatro (Budapeŝto)|Nacia Teatro de Pest]]. Ekde [[1872]] oni okupiĝis pri la memstara [[operejo]]. Delegitoj petis permeson de [[Francisko Jozefo la 1-a]] pri la konstruado, kiu jesis, kaze de la operejo estos malpli granda, ol tiu domo de [[Vieno]]. La inaŭguro okazis en [[1884]]. La [[imperiestro]] diris: vere tiu domo estas malpli granda, ol en Vieno, sed pli bela. Dekomence Francisko Jozefo havis apartan niĉon por ĝui la prezentadojn. La konstruaĵo havas [[longo]]jn 113 m, [[larĝo]]jn 59 m, [[alto]]jn 51 m. La tegmentan strukturon projektis [[János Feketeházy]]. En [[1896]] pretiĝis ankaŭ la [[metroo]], kiu havas tie haltejon. En [[1912]] trakonstruo okazis laŭ projekto de [[István Medgyaszay]]. Komence la direktoro estis [[Ferenc Erkel]]. Inter [[1888]]–[[1891]] la [[dirigento]] estis [[Gustav Mahler]], kiu faris gloran epokon de la operdomo. Komence de la [[socialismo]] sukcesa kampanjo estis, sekve ankaŭ simplaj laboristoj vizitadis la prezentaĵojn. Longe estris la operejon [[Emil Petrovics]]. En la [[1970-aj jaroj]] tie kantadis ekzemple [[Mario del Monaco]], [[Nicolai Gedda]], [[Theo Adam]], [[Grace Bumbry]], [[Montserrat Caballé]], [[Tito Gobbi]], [[Plácido Domingo]] kaj [[José Carreras]]. {{Ĉefartikolo|Listo de kantistoj en Budapeŝta Operejo}} == Baleto == Komence en [[Nacia Teatro (Budapeŝto)|Magyar Színház]], poste en la Operejo funkciis ankaŭ baletistoj, en la frua [[20-a jarcento]] estis videblaj jam ankaŭ altnivelaj baletaj spektakloj helpe de ĉefe eksterlandaj artistoj. Komence [[Henrik Benkő]] estis la [[dirigento]]. En [[1937]] en la Operejo ekfunkciis la baleta instituto [http://www.larousse.fr/archives/danse/page/75] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170716132652/http://www.larousse.fr/archives/danse/page/75 |date=2017-07-16 }}. Signifaj baletaj estroj estis [[Gyula Harangozó]] (1950–1960), [[Ferenc Nádasi]] (1960–1961), [[György Lőrincz (baletisto)]] (1961–1977), [[László Seregi]] (1977–1983), [[Imre Dózsa]] (1983–1984), [[Adél Orosz (baletisto)]] (1984–1988), [[Gábor Keveházi]] (1989–1992), [[György Szakály]] (1992-?) Kelkaj aliaj membroj estis [[Ágoston Balogh]], [[Irén Bartos]], [[Mária Bérczes]], [[Ede Brada]], [[Federico Campilli]], [[Jan Ciepliński]], [[Erzsébet Dvorszky]], [[Lili Felméry]], [[József Forgách (baletisto)]], [[Nicola Guerra]], [[Etelka Kálmán]], [[Mária Kékesi]], [[Krisztina Keveházi]], [[Emília Nirschy]], [[Anna Pallay]], [[Klotild Ugray]]. {{Ĉefartikolo|Hungara Dancarta Universitato}} {{Ĉefartikolo|Listo de baletistoj en Budapeŝta Operejo}} [[Dosiero:Dörre The Main Staircase of the Budapest Opera House c. 1890.jpg|eta|Interno de la Operejo (desegnaĵo)]] == Teatrestroj (elekto) == En la Operejo la testrestroj havis plurajn titolojn (intendantoj, ĉefdirektoroj, komisaroj). === Intendantoj === * [[Frigyes Podmaniczky]] (1875) * [[István Keglevich]] (1886-1888, 1898-1902) * [[Ferenc Beniczky]] (1888-1891) * [[Géza Zichy]] (1891-1894) * [[Elek Nopcsa]] (1894-1897) === Komisaroj === * Podmaniczky Frigyes (1875) * Ferenc Beniczky (1888–1891) * József Stresser (1894) * Elek Nopcsa (1894–1897) * Kálmán Huszár (1897–1898) * [[Miklós Bánffy]] (1912–1917) * [[Gyula Wlassics]] (1920–1925) * [[Szilveszter Ókovács]] (2011–2013) === Ĉefdirektoroj === * [[Emil Petrovics]] (1986–1990) * [[Endre Ütő]] (1991–1995) * [[László Vámos]] (1995–) * [[Miklós Szinetár]] (1996–2001, 2003–2005) * [[Miklós Locsmándi]] (2001–2002) * [[Árpád Jutocsa Hegyi]] (2005-2006) * [[Ádám Horváth (operkantisto)]] (2011) * Szilveszter Ókovács (2013-) === Aliaj === * [[Ferenc Erkel]] (direktoro, 1884-1886) * [[Gustav Mahler]] (direktoro, 1888—1891) * [[Artúr Nikisch]] (direktoro, 1893—1895) * [[Imre Mészáros (aldisto)]] (direktoro, 1900-1901, 1907-1912) * [[Rezső Máder]] (direktoro, 1901—1907, 1922—1925) * [[Dezső Zádor (operkantisto)]] (1919) * [[Emil Ábrányi (pli juna)]] (direktoro, 1919—1920) * [[István Kerner]] (direktoro, 1920—1921) * [[Miklós Radnai]] (direktoro, 1925—1935) * [[Tibor Fajth]] (direktoro, 1958—1962) == Elektitaj dirigentoj == {{Ĉefartikolo|Listo de elektitaj dirigentoj de Budapeŝta Ŝtata Operejo}} {{Div col|cols = 2}} * [[Emil Ábrányi (komponisto)]] * [[Miklós Erdélyi (dirigento)]] * [[Gyula Erkel]] * [[Sándor Erkel]] * [[János Ferencsik]] * [[Ádám Fischer]] * [[Ferenc Fricsay]] * [[István Kertész]] * [[Vilmos Komor]] * [[András Kórodi]] * [[Ádám Medveczky]] * [[Péter Oberfrank]] * [[Viktor Vaszy]] {{Div col end}} == Elektitaj aliaj membroj == {{Div col|cols = 2}} * [[Georg Anthes]], kantisto, reĝisoro * [[Imre Balassa]], dramaturgo * [[Ottó Berg]], helpekzercisto * [[Erzsébet Bodó]], kantisto * [[Csilla Boross]], kantisto * [[Márta Chiovini]], [[koncertmajstro]] * [[Frigyes Ferenczi]], reĝisoro * [[Péter Fried]], kantisto * [[Vilmos Grünfeld]], koncertmajstro * [[Géza Hargitai]], koncertmajstro * [[Ferenc Jancsin]], koncertmajstro * [[József Kozma]], helpekzercisto * [[Dragomir Krančević]], koncertmajstro * [[András Kürthy]], dramaturgo * [[Béla Melles]], koncertmajstro * [[Imre Mészáros (aldisto)]], inspektoro * [[Géza Németh]], aldisto * [[Imre Pető]], helpekzercisto * [[Zoltán Pongrácz]], helpekzercisto * [[András Rékai]], reĝisoro * [[István Rudas]], inspektoro * [[Jenő Sipos]], kantopedagogo * [[Ferenc Szende]], reĝisoro, kantisto * [[Loránt Szűcs]], helpekzercisto * [[Mihály Szűcs]], koncertmajstro * [[Klára Zsindelyné Tüdős]], kostumisto {{Div col end}} == Elektitaj muzikistoj == {{Div col|cols = 2}} * [[Géza Allaga]], [[violonĉelisto]] * [[József Balogh (klarnetisto)]] * [[József Bazsinka]], [[tubjisto]] * [[Zsigmond Bürger]], violonĉelisto * [[Emília Csánky]], hobojisto * [[János Devich]], violonĉelisto * [[Béla Drahos]], flutisto * [[Judit Faludi]], violonĉelisto * [[László Hara (pli aĝa)]], fagotisto * [[Ferenc Hartai]], [[flutisto]] * [[Viktória Herencsár]], zimbalonisto * [[György Lakatos]], fagotisto * [[Hédy Lubik]], harpisto * [[Lajos Montag]], [[kontrabasisto]] * [[Ottó Mosshammer]], harpisto * [[Román Mosshammer]], harpisto * [[János Ónozó]], kornisto * [[Henrik Prőhle]], flutisto * [[Miklós Rékai]], harpisto * [[Henrik Rohmann]], harpisto * [[Ferenc Romagnoli]], kornisto * [[Rezső Roubal]], timbalisto * [[Nóra Salvi]], hobojisto * [[Ida Tarjáni Tóth]], zimbalonisto * [[Zoltán Tibay]], kontrabasisto {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == * [[Eternaj membroj de la Budapeŝta Operejo]] == Fontoj == * [https://www.operabase.com/a/P%C3%A9ter-Hal%C3%A1sz/20300/hu] * [http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz15/39.html] * [http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz18/39.html] {{Commons|Category:Opera (Budapest)}} [[Kategorio:Budapeŝta Ŝtata Operejo| ]] 75up0db23aiv2ug3x9ezqz7k7nhs4r3 0 364838 9367507 9366304 2026-05-06T06:37:30Z ThomasPusch 1869 9367507 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[Prezidanto de Finnlando]] | dosiero = Flago-de-Finnlando.svg | periodo = [[2012]]–[[2024]] | antaŭ = [[Tarja Halonen]] | post = [[Alexander Stubb]] }} }} [[Dosiero:Sauli_Niinistö_2007(2).jpg|eta|maldekstra|{{centre|Sauli Niinistö}}]] '''Sauli Väinämö NIINISTÖ''' (naskiĝinta la [[24-an de aŭgusto]] [[1948]] en [[Salo (Finnlando)|Salo]]) estas [[Finnlando|finnlanda]] [[politikisto]] kaj estis la 12-a [[prezidanto de Finnlando]]. Lia unua periodo (ses jaroj) komenciĝis la [[1-a de marto|1-an de marto]] [[2012]], lia dua en [[2018]]. Antaŭ la prezidantiĝo, lia partio estis la [[Nacia koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Li prezidis la partion de 1994 ĝis 2001 kaj servis kiel parlamentano kaj ministro. En la dua balotado de la elektoj por ŝtatprezidanteco, la 5-an de februaro 2012, li akiris 62,6 % de la voĉoj; en 2018 li venkis jam en la unua balotado. Li estis la plej populara kandidato en ĉiuj komunumoj en Finnlando. Post du oficperiodoj sekvis lin [[Alexander Stubb]]. Niinistö estis membro en du registaroj, kiam ĉefministris lia bona amiko [[Paavo Lipponen]]: unue ministro pri justico (1995–1996), poste ministro pri financoj (1996–2003). Ekde 2003 ĝis 2007 li oficis kiel vicprezidanto de la estraro de la [[Eŭropa Investa Banko]]. Li estis parlamentano en la jaroj 1987–2003 kaj 2007–2011. En 2007–2011 li funkciis kiel prezidanto de la parlamento. Poste li ne plu kandidatis por la parlamento. Li kandidatis por la posteno de ŝtatprezidanto en 2006 kaj tiam atingis la duan popolan voĉdonon kune kun la tiama ŝtatestro [[Tarja Halonen]]. Niinistö akiris 48,2 procentojn de la voĉoj, kaj Halonen estis reelektita. En finna parlamentoelekto de la jaro 2007 Niinistö ricevis la plej grandan parlamentoelektovoĉonombron de la historio de Finnlando. En junio 2011 Niinistö anoncis, ke li aspiras al kandidateco ankaŭ en la prezidanto-elektado en 2012. En la prezidant-elekto en 2012, li iĝis la unua persono estanta elektita prezidanto de la Respubliko de Finnlando jam en la unua raŭndo de la elekto. Li estis la plej populara kandidato en ĉiu municipo en Finnlando tiutempe. Niinistö edziĝis en 1974 kun Marja-Leena Alanko, kiu mortis en 1995. Ili havis du filojn. Li reedziĝis en 2009 kun [[Jenni Haukio]]. Niinistö kaj Haukio havas unu filon, kiu naskiĝis en 2018. Niinistö kaj liaj du plenkreskaj filoj feriis en Tajlando, kiam okazis la [[cunamo]] de la [[Tertremo en Hinda Oceano en 2004|26-a de decembro 2004]]. Ili saviĝis vivaj grimpinte sur telefona fosto kaj tegmento de hotelo. Niinistö interesiĝas pri [[rulsketado]]. En ''[[Itse valtiaat]]'' la figuro de Niinistö ofte havis [[rulsketilo]]jn piede. {{Projektoj}} {{Prezidantoj de Finnlando}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Vivtempo|Niinisto, Sauli}} [[Kategorio:Finnaj ministroj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Finnlando]] [[Kategorio:Grandaj Krucoj de la Federacia Meritkruco (Germanio)]] kwu2b0g9h61ogogasmizbvet6khs4tg 0 367194 9367437 9352137 2026-05-06T02:36:43Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367437 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | nomoenlokalingvo =Արցախի Հանրապետություն | eonomo = Montara Karabaĥo | flago = [[Dosiero:Flago-de-Montara Karabaĥo.svg|125ra]]<center>La flago de Karabaĥo | blazono = [[Dosiero:Coat of arms of Nagorno-Karabakh.gif|125ra]]<center>La blazono de Karabaĥo | lokigo-bildo = [[Dosiero:Nagorno-Karabakh Republic (orthographic projection).svg|250ra]] | lingvoj = [[armena]] | ĉefurbo = [[Stepanakerto]] | km2 = 11.500 | akvo = 0 | loĝantaro = 145.000 | loĝdenso = 12,6 loĝ./km2 | valuto = [[dramo]] | valuta kodo = AMD | horzono = UTC +4 | ttt = | landkodo = | tel = | politika sistemo = memproklamita respubliko | ŝtatestro = ''vacante'' | ĉefministro = | sendependeco = | esperanto-asocio = }} [[Dosiero:Artsakh Occupation Map.jpg|eta|283x283px|Geografia situo]] '''Arcaĥa Respubliko''' ({{lang-hy|Արցախի Հանրապետություն|t=Arcaĥi Hanrapetutjun}}) aŭ '''Respubliko Montara Karabaĥo'''<ref>(en) ''[http://www.nkrusa.org/country_profile/constitution.shtml Constitution of the Nagorno Karabakh Republic]''. Laŭ la arcaĥa konstitucio ambaŭ nomoj estas egalvaloraj.</ref> ({{lang-hy|Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն|t=Lernajin Gharabaghi Hanrapetutjun}}, neoficiale ankaŭ {{lang-hy|Լեռնային Ղարաբաղ|t=Lernajin Gharabagh}}; {{lang-az|Dağlıq Qarabağ of Yuxarı Qarabağ}}; {{lang-ru|Нагорно-Карабахская Республика}}) estis [[neagnoskita ŝtato]], ''[[De facto|de fakte]]'' memstara ŝtato subtenita de [[Armenio]] en la regiono [[Montara Karabaĥo]] (aŭ regiono [[Arcaĥo]]), [[Suda Kaŭkazio]], kies teritorio estas internacie agnoskata kiel ''[[de iure]]'' parto de Azerbajĝano<ref>(en) "[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html Azerbaijan] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160709035525/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |date=2016-07-09 }}". ''The World Factbook''. United States Central Intelligence Agency, la 2-an de julio 2009.</ref>. Ĝi konsistas el la plej granda parto de la teritorio de la antaŭa [[Aŭtonoma Provinco Montara Karabaĥo]], limante al [[Armenio]] okcidente kaj al [[Irano]] en la sudo. La lando estis [[enklavo]] ene de [[Azerbajĝano]] kun koridoro al [[Armenio]]. La ĉefurbo estis [[Stepanakerto]]. Laŭ [[internacia juro]] tiu teritorio, ĝis [[septembro 2023]] enloĝata grandparte de etnaj armenoj, apartenas al Azerbajĝano, sed efektive estis sendependa. Azerbajĝano ne regas la regionon dum la najbara Armenio grave influis ĝin<ref>(nl) ''[http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/ambtsberichten/2010/08/27/armenie-02-08-2010.html Algemeen ambtsbericht Armenië] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141208050610/http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/ambtsberichten/2010/08/27/armenie-02-08-2010.html |date=2014-12-08 }}'', Rijksoverheid.nl (nederlanda ŝtata instanco), aŭgusto 2010, p 17</ref>. La regiono [[Karabaĥo]] iĝis pridisputata inter Armenio kaj Azerbajĝano kiam ambaŭ landoj akiris sendependecon de la [[Rusia Imperio]] en 1918. Post kiam [[Sovetunio]] restarigis sian regadon super la regiono, en 1923 ĝi kreis la Aŭtonoman Provincon Montara Karabaĥo ene de la [[Azerbajĝana Soveta Socialisma Respubliko]]. En 1988 armenoj postulis transdoni ĝin al Armenio, kion Moskvo rifuzis, do komenciĝis protestoj, poste perfortaj konfrontiĝoj kaj post disfalo de Sovetunio en 1991 eksplodis la [[Unua milito en Montara Karabaĥo]], kiu finiĝis en 1994 per la armena venko kaj forpelo de ĉiuj lokaj azeroj. La lando restis agnoskita de neniu internacia organizo aŭ lando, inkluzive de Armenio. En 2020 azera armeo atakis Montaran Karabaĥon kaj venkis ĝin, danke al perado de Rusio la flankoj [[:n:Milito en Montara Karabaĥo finiĝis danke al perado de Rusio|atingis pafĉesigon]], la regionon eniris rusiaj pactrupoj. En [[septembro 2023]] Azerbajĝano denove atakis la respublikon kaj [[:n:Azerbajĝano atakis kaj venkis Montaran Karabaĥon|definitive venkis ĝin]]. La 28-an de septembro la lasta prezidanto de la neagnoskita respubliko Samvel Ŝaĥramarjan subskribis ordonon pri malfondo de la regno ekde la 1-a de januaro 2025. La [[15-an de oktobro]] 2023 azera prezidanto [[Ilham Alijev]] [[:n:Ilham Alijev hisis la flagon de Azerbajĝano en Montara Karabaĥo|hisis la flagon de Azerbajĝano]] en Montara Karabaĥo. Preskaŭ ĉiuj armenoj forlasis la respublikon. == Teritoriaj perdoj == Ekde la [[batalhalto]] en 1994, la plej granda parto de Montara Karabaĥo kaj pluraj regionoj azeraj ĉirkaŭe restas sub la karabaĥ-armena regado. Reprezentantoj de la registaroj de Armenio kaj Azerbajĝano poste aranĝis pacnegocadojn gviditajn de la [[Minska Grupo]]. Post jaroj de [[batalĉeso]] la 2-an de aprilo [[2016]] okazis interpafado kun trideko da viktimoj inter armenoj kaj azeroj ĉe la enklavo de Respubliko Montara Karabaĥo. En [[julio 2020]] denove ekflamis batalado, ĉefe [[:n:Konfrontiĝo inter Armenio kaj Azerbajĝano minacas per nova milito|forme de interpafado]], kiu daŭris du semajnojn kaj kaŭzis interalie [[:n:Armenoj kaj azeroj interbatiĝas en Moskvo|konfrontiĝon de la armena kaj azera diasporoj]] tra la mondo. Turkio firme subtenis Azerbajĝanon kaj [[:n:Turkio sendis trupojn al Azerbajĝano|sendis siajn trupojn]] por komunaj ekzercoj apude de la armena landlimo, laŭdire planitaj antaŭlonge. La {{daton|27|9|2020}} Azerbajĝano komencis [[:n:Azerbajĝano komencis ofensivon kontraŭ Montara Karabaĥo|grandskalon ofensivon]] kontraŭ Montara Karabaĥo. Azeraj trupoj sukcesis plejparte konkeri la sudon de la pridisputata regiono. Post kiam la urbo [[Ŝuŝo (urbo)|Ŝuŝo]] (Şuşa) ankaŭ estis konkerita de la azerbajĝananoj, batalhalto estis subskribita post mediacio de Moskvo. Montara Karabaĥo perdis en la interkonsento ĉiujn regionojn ekster la eksa Aŭtonoma provinco Montara Karabaĥo kaj la azerajn regionojn kontrolitaj ene de la Aŭtonoma provinco de Montara Karabaĥo. Rusa pactrupo restadas en Montara Karabaĥo, gardante la frontlinion kun Azerbajĝano. Ĉi tiuj pacaj trupoj ankaŭ aktivas en la koridoro [[Laĉina distrikto|Laçın]]. == Internacia agnosko == La internacia komunumo, inkluzive de Armenio, ne agnoskas la sendependecon de Arcaĥa Respubliko, ĉar ĝi celas antaŭenigi la nunajn pacajn intertraktadojn inter Armenio kaj Azerbajĝano. [4] La statuso de Montara Karabaĥo estas centra por ĉi tiuj intertraktadoj. Arcaĥa Respubliko estas agnoskata de [[Abĥazio]], [[Sud-Osetio]] kaj [[Ĉednestrio]], kiuj ĉiuj mem ne estas agnoskataj. == Nomo == [[Dosiero:Mamkan Aranshahik.jpg|eta|upMamkan, Reĝino [[Ĥacheno]] kaj princino de Baghk. [[Bareliefo]], [[monaĥejo Gandzasar]], 13-a jarcento]] ''Nagorno'' ([[wikt:нагорный|Нагорный]]) estas rusa vorto kiu signifas "surmonta". Tiu vorto ne estas uzata en la armena aŭ en la azera, sed ĝi estis uzata en la oficiala nomo de la regiono sub la regado de [[Sovetio]]. Pro tio, ĝi estas la plej konata nomo, kvankam multaj lingvoj ankaŭ uzas sian propran vorton por ''Montaro'' aŭ ''Alta''. Unu el tiuj lingvoj estas Esperanto. La vorto ''Karabaĥo'' ĝenerale estas konsiderata kiel devena de la turka kaj persa lingvoj kaj laŭlitere signifas "Nigra Ĝardeno". La nomo aperas unuafoje en [[Kartvelio]] kaj en persaj fontoj el la 13-a kaj 14-a jarcentoj. Famaj tapiŝoj produktitaj en ĉi regiono ankaŭ ricevas la nomon ''Karabaĥo''. En alia alternativa teorio proponita de [[Bagrat Ulubabjan]] la nomo Karabaĥo estas turk-armena, kaj ĝi signifus "Granda ''Baghk''" (Մեծ Բաղք), referenco al ''Ktiŝ-Baghk'' (pli malfrue: [[Dizak]]), unu el la princlandoj de [[Arcaĥo]] sub regado de la dinastio [[Aranŝahiko]], kiu regis en la trono de la Reĝlando [[Sjuniko]] de la 11-a al la 13-a jarcentoj kaj ĝi nomiĝis "Reĝlando ''Bagko''". La lokaj lingvoj de la regiono tradukas ''montaran'' aŭ ''nigran ĝardenon'' al siaj respektivaj vortoj: * [[Armene]] Լեռնային Ղարաբաղ ''(Leṙnayin Garabagh)'' * [[Azere]] ''Dağlıq Qarabağ'' (Montara Karabaĥo) aŭ ''Qarabağ Yŭarı'' (Alta Karabaĥo) * [[Ruse]] ''Нагорный Карабах (Nagornyj Karabaĥ)'' Kelkfoje ĝi estas menciata de la armenoj kiuj loĝas tie kiel [[Arcaĥo]] (armene: Արցախ), kiu nomis la dekan provincon de la antikva [[Armena reĝlando]]. En [[urarto|urartaj]] skribaĵoj (9-7 jc. a.K), la nomo ''Urteĥini'' estis uzata por la regiono. Laŭ antikvaj fontoj<ref name="Strabono">[[Strabono]] [http://remacle.org/bloodwolf/erudits/strabon/livre1114.htm ΣΤΡΑΒΟΝΟΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΩΝ IA'] {{lingvokodo|el|fr}} [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0198%3Abook%3D11%3Achapter%3D14%3Asection%3D4 Geografio] {{lingvokodo|en|el}} 11.14.4</ref> la nomo en la [[malnovgreka lingvo]] por la regiono estis ''Orĥistene (Ὀρχιστηνὴ <!-- =testik'star'[ejo] !!! --> )'' == Historio == Laŭ la [[Iranika Enciklopedio]], la praarmenoj ekloĝis en Arcaĥo jam en la 7-a jarcento, kvankam nur de la [[6-a jarcento]] ĝis la [[5-a jarcento]] a.K la armenoj nur loĝis en la okcidenta duono de la [[Armena Altebenaĵo]] (i.a. [[Kapadokio]], [[Tigriso]], [[Eŭfrato]] kaj [[lago Van]] ). La praarmenoj atingis Arcaĥon kaj la ĉirkaŭajn montarajn regionojn (ekz. [[Sjuniko]]) iom pli malfrue ol kiam ili atingis la ''Armenan'' plataĵon kaj kuniĝis kun la antaŭarmenoj kaj el tiuj rilatoj naskiĝis la nuna [[armena popolo]]. Menciindas ke Strabo priskribas Armenion (kun Arcaĥo kaj Utiko) en la 2-a jc. a.K. kiel "unulingvaj", kvankam tio ne signifas ke la tiea loĝantaro nur estus etne armenoj. En la [[Mezepoko]], almenaŭ ekde la la [[9-a jarcento]], Arcaĥo estis bastiono de la nacia armena identeco. La loĝantaro parolis lokan dialekton de la [[orient-armena lingvo]], la arcaĥa dialekto (hodiaŭ konata kiel [[karabaĥa armena dialekto]]), menciita en la 7-a jc. de la gramatikisto Esteban Sjunenci en sia plej antikva registro de la armenaj dialektoj. [[Dosiero:Russia Caucusus 1882.jpg|maldekstra|225ra|eta|Transkaŭkaza Federacio]] La nomo Montara Karabaĥo estis uzata unuafoje en kartvelaj kaj persaj fontoj de la 13-a kaj 14-a jarcentoj rilate al armena princlando konata de la modernaj historiistoj kiel [[Arcaĥa Reĝlando]] aŭ Ĥasheno. Nuntempe tiu teritorio plejparte estas okupata de la respubliko Montara Karabaĥo, konsiderata kiel la heredanto de la antikva regiono Arcaĥo. La regiono, konata kiel ''Arcaĥo'' de la [[armenoj]], estis la deka provinco de la [[Reĝlando Armenio]] plurajn jarcentojn antaŭ la loĝado de la [[azeroj]] en tiu proksima regiono. Krom tio ĝi estis okupata de diversaj imperioj kaj nacioj. La problemoj rilate la suverenecon, tamen, estas relative novaj. Iom post la kapitulaco de la [[Otomana Imperio]] dum la [[Unua Mondmilito]], okazis la [[Rusa Revolucio de 1917]], pere de kiu la [[bolŝevikoj]] atingis la povon de la kolapsita [[Rusa Imperio]] en [[1917]]. Tri nacioj de [[Kaŭkazio]], [[Kartvelio]], [[Armenio]] kaj [[Azerbajĝano]] proklamis sian sendependecon disde la Imperio kaj ili tri organiziĝis en la [[Transkaŭkaza Federacia Demokratia Respubliko]], kiu havis mallongan ekzistadon (el la [[10-a de februaro]] al [[28-a de majo]] [[1918]]).<ref>{{en}} Thomas de Waal, ''Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War'', New York University Press, [[Novjorko]], 2003 ISBN 0-8147-1945-7.</ref>. [[Dosiero:Council of Four Versailles.jpg|225ra|eta|George, Orlando, Clemenceau kaj Willson, la "komitato de la kvar", dum ripozo en la negocado de la Konferenco de Parizo.]] Post la disiĝo de la Federacio, gravaj teritoriaj kaj etnaj disputoj inter armenoj kaj azeroj okazigis malferman militon inter la ĵus fonditaj demokratiaj respublikoj [[Armena Demokratia Respubliko|Armenio]] kaj [[Azerbajĝana Demokratia Respubliko|Azerbajĝano]]. La milito koncentriĝis en la distriktoj [[Qazaj]], [[Sjuniko]], [[Naĥiĉevano]] kaj Karabaĥo mem. La disputo enfokusiĝis en la kreado de landlimo por ambaŭ landoj en tiuj menciitaj provincoj. La armenoj de Karabaĥo intencis proklami sendependan respublikon, sed ili malsukcesis pro la maleblo kontaktiĝi kun Armenio. Post la otomana malvenko en la Unua Mondmilito, britaj trupoj okupis la regionon de [[Transkaŭkazio]] en [[1919]], metante la regionojn de Karabaĥo kaj [[Sjuniko|Zangezuro]] sub mandato de [[Ĥosrov Bejo Sultanov]], dume la definitiva decido pri la estontenco de la regiono estis prenita en la [[Konferenco de Parizo 1919]]<ref>{{en}} [http://www.armeniaforeignministry.com/fr/nk/nk_file/article/3.html Ministerio pri eksteraj rilatoj de Armenio: cirkulero de kolonele D. I. Shuttleworth] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060507144914/http://www.armeniaforeignministry.com/fr/nk/nk_file/article/3.html |date=2006-05-07 }}</ref>. [[Dosiero:Apartments in NKR.JPG|eta|225ra|Sovetepokaj konstruaĵoj en Stepanakerto fronte al la hotelo Nairi.]] Malgraŭ tio ke la decido estis atendata, la 11-a ruĝa armeo invadis [[Kaŭkazio]] kaj dum tri jaroj ĝi organizis la malsamajn landojn en la [[Transkaŭkaza Federacia Soveta Socialisma Respubliko]], kiel parto de [[Sovetunio]]. Laŭ inspiro je la organizado de la soveta ŝtato, la bolŝevikoj kreis Kaŭkazan Buroon, konsistanta el sep membroj, supergvidataj de la [[Popolkomisaro|Komisaro de la Popolo por la Naciecoj]]<ref>{{en}} Emmanuel Karagiannis, ''Energy and Security in the Caucasus'', RoutledgeCurzon, [[Londono]], 2002 ISBN 0-7007-1481-2, p. 36, 40.</ref> [[Iosif Stalin]]. Kvankam la buroo voĉdonis 4 kontraŭ 3 favore al regado de [[Montara Karabaĥo]] sub la aŭtoritateco de la ĵus fondita [[Armena Soveta Socialisma Respubliko]], protestoj venintaj el la gvidantoj de la Komunisma Partio de Azerbajĝano, inkluzive de ĝia gvidanto [[Nariman Narimanov]], krom kontraŭsoveta ribeliĝo en [[Erevano]] en [[1921]], tio komplikis la rilatojn inter [[Armenio]] kaj Rusio. Ĉi tiuj faktoroj igis la komitaton revizii la decidon, por fine trovi lokon al la ĵus kreita [[Aŭtonoma Provinco Montara Karabaĥo]] ene de la SSR [[Azerbajĝano]] en [[1923]], lasante la loĝantaron je 94% da armenoj sub regado de registaro el alia nacieco<ref>{{hy}} Viktor Hambardzumyan kaj aliaj, « Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ (ԼՂԻՄ) », en ''Soviet Armenian Encyclopedia'', volume 4, [[Erevano]], 1978, p. 576.</ref><ref>{{en}} A. N. Yamskov, « Ethnic Conflict in the Transcausasus: The Case of Nagorno-Karabakh », en ''Theory and Society'', volumo 20, numero 5 (1991), p. 659.</ref>. La ĉefurbo estis translokigata de [[Ŝuŝi]] al Ĥankendi (rebaptata kiel ''[[Stepanakerto]]'' post iom da tempo). Armenaj kaj azeraj historiistoj longtempe esploris kaj kreis plurajn teoriojn pri la kialoj de tiu decido, kaj unu el la konkludoj estas la aplikado de la regulo "''[[dividu kaj vi regos]]''". Tio videblas, ekzemple, en la stranga lokigo de la enklavo [[Naĥiĉevano]], kiu estas ĉirkaŭata de [[Armenio]] sed apartenata al Azerbajĝano. Alia ebla motivo por tiu decido estas intenco realigi politikan bonvolan geston flanke de la sovetoj al la [[Turkio]] de [[Mustafa Kemal Atatürk]]<ref>{{en}} Kenneth Weisbrode, ''Central Eurasia - Prize or Quicksand?: Contending Views of Instability in Karabakh, Ferghana, and Afghanistan'', Oxford University Press, [[Oksfordo]], 2001 ISBN 0-19-851070-5, p. 27.</ref>. Armenio, siaflanke, ĉiam neis la leĝan agnoskadon de la decido kaj laŭlonge de la jaroj protestis ene de la soveta sistemo por rericevi la regionon. Dum la soveta epoko, la armenoj de Montara Karabaĥo estis la objekto je diskriminaciado flanke de Azerbajĝano. La azeraj aŭtoritatoj limigis la ligojn inter la enklavo kaj Armenio, kun la celo kulture « senarmenigi » la regionon kaj ekloĝigi azerojn, translokigante la armenojn ekster la provinco kaj ne aŭskultante iliajn ekonomiajn bezonojn<ref>{{en}} Alexei Zverev, http://poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/eng/ch0102.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110314211252/http://poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/eng/ch0102.htm|date=2011-03-14}}, en Bruno Coppieters (dir.), ''Contested borders in the Caucasus'', VUB University Press, [[Bruselo]] 1996 ISBN 90-5487-117-2.</ref>. La censo de [[1979]] montris ke la loĝantaro de la enklavo kalkuliĝas je 162.200 personoj, el ili 123.100 armenoj (75,9 %) kaj 37.300 azeroj (22,9 %)<ref>{{ru}} http://www.starovoitova.ru/rus/texts/06/books/nas_samoopr/04.htm|«{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} НАДЕЖДЫ И РАЗОЧАРОВАНИЯ: ИЗУЧЕНИЕ СЛУЧАЕВ ».</ref>, pro kio la armenoj komparas la nombron de [[1923]] (94 % armenoj). Armenaj vilaĝoj ankaŭ estis senloĝigitaj (85 en [[1980]]), kio ne estis la kazo de iu ajn azera vilaĝo<ref>{{ru}} Юрий КОТЕНОК, http://www.utro.ru/articles//2006/07/04/562296.shtml|« ПОЛИТИКА: Нагорный Карабах готов к диалогу ».</ref>. [[Dosiero:Ilham_Aliyev_raised_the_National_Flag_of_Azerbaijan_in_Khankendi_city.jpg|eta|225ra|Ilham Alijev [[:n:Ilham Alijev hisis la flagon de Azerbajĝano en Montara Karabaĥo|hisas la flagon de Azerbajĝano]] en Xankəndi (armene: Stepanakerto), 2023.]] La elektado de [[Miĥail Gorbaĉov]] kiel [[Ĝenerala Sekretario]] de la [[Komunista Partio de Sovetunio]] en [[1985]], alportis kun si la funkciadon de liaj du grandaj reformplanoj, konataj kiel ''[[perestrojko]]'' kaj ''[[glasnosto]]''. Dume la ekonomiaj reformoj fariĝis kadre de la perestrojko, la glasnosto permesis ke la civitanoj de Sovetunio ĝuu relativan presliberon, speciale kiam unuafoje eblis malferme kritiki la registarajn gvidantojn. En tiu kadro, la sovetaj gvidantoj de Karabaĥo atingis tiom da malfermiteco ke ili sukcesis havi voĉdonon de la regiona parlamento por aliĝi al Armenio, la [[20-an de februaro]] [[1988]]<ref>{{en}} Gilbert Martin, ''A History of the Twentieth Century: The Concise Edition of the Acclaimed World History'', HarperCollins, [[Novjorko]], 2001 ISBN 0-06-050594-X, p. 594.</ref>. La armenaj gvidantoj de la provinco plendis ĉar la regiono ne havis kaj tekstlibrojn kaj televidkanalojn en la armena<ref>{{en}} Archie Brown: ''The Gorbachev Factor'', Oxford University Press, [[Oksfordo]], 1996 ISBN 0-19-288052-7, p. 262.</ref>, en la sama senco ili denuncis ke la [[Ĝenerala Sekretario]] de la Komunisma Partio de Azerbajĝano [[Hejdar Alijev]] intencis realigi la azerigon de la regiono, pliigante la nombron kaj influon de la azeroj kiuj loĝis en Karabaĥo<ref>{{en}} Regnum News Agency, « Who is at the turn of interests? US, Russia and new reality on the border with Iran » la 24-an de aprilo 2006 http://www.regnum.ru/english/628362.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121124110914/http://www.regnum.ru/english/628362.html |date=2012-11-24 }}.</ref>, en la momento kiam la armena loĝantaro ekmalkreskis. En [[1988]] la armena loĝantaro en la regiono malkreskis je tri kvaronoj<ref>{{en}} Steven E. Lobell Steven, Philip Mauceri, ''Ethnic Conflict and International Politics: Explaining Diffusion and Escalation'', Palgrave MacMillan , [[Novjorko]], 2004 ISBN 1-4039-6356-8, p. 58.</ref>. La aŭtonomisma movado estis gvidata de diversaj armenaj popularaj elstaruloj, kaj ankaŭ de membroj de la "''[[intelligentsia]]''" kiel la konata soveta disidento kaj [[Nobel-Premio pri paco]] [[Andrej Saĥarov]]. Antaŭ la deklaro de la 20-a de februaro, la armenoj ekprotestis, kune kun strikoj de la laboristoj de Erevano kiuj petis la aliĝon de la enklavo. Ĉi tiuj protestoj estis respondataj per similaj manifestacioj en [[Bakuo]]. Kiel reago al la protestoj, la estro Gorbaĉov certigis ke la landlimoj inter ambaŭ respublikoj ne estos modifataj, laŭ la artikolo 78 de la [[konstitucio de Sovetio]]<ref>{{en}} Yuri Rost, ''The Armenian Tragedy: An Eye-Witness Account of Human Conflict and Natural Disaster in Armenia and Azerbaijan'', St. Martin's Press, [[Novjorko]], 1990 ISBN 0-312-04611-1, p. 17.</ref>. La Ĝenerala Sekretario de Sovetio ankaŭ certigis ke aliaj naciecoj kaj etnoj de la lando jam petis teritoriajn ŝanĝojn kaj ke novaj limfiksadoj en [[Montara Karabaĥo]] kreus danĝeran precedencon. La armenoj ricevis la decidon de 1921 senzorge, samtempe konsiderante ke iliaj penoj estis destinitaj por la korektado de historia eraro <ref>{{en}} Stuart Kaufman, ''Modern Hatreds: The Symbolic Politics of Ethnic War'', [[Cornell University]] Press, [[Novjorko]], 2001 ISBN 0-8014-8736-6, p. 49-66.</ref> sub la principo je memdeterminado, rajto ankaŭ konsiderata en la Konstitucio. La azeroj, aliflanke, konsideris tiajn petojn, pro perdo de granda teritorio de ilia lando, kiel neakcepteblaj kaj ili aliĝis al la starpunkto de Gorbaĉov. En 2020 azera armeo atakis Montaran Karabaĥon kaj venkis ĝin, danke al perado de Rusio la flankoj [[:n:Milito en Montara Karabaĥo finiĝis danke al perado de Rusio|atingis pafĉesigon]], la regionon eniris rusiaj pactrupoj. En [[septembro 2023]] Azerbajĝano denove atakis la respublikon kaj [[:n:Azerbajĝano atakis kaj venkis Montaran Karabaĥon|definitive venkis ĝin]]. La 28-an de septembro la lasta prezidanto de la neagnoskita respubliko Samvel Ŝaĥramarjan subskribis ordonon pri malfondo de la regno ekde la 1-a de januaro 2025. La [[15-an de oktobro]] 2023 azera prezidanto [[Ilham Alijev]] [[:n:Ilham Alijev hisis la flagon de Azerbajĝano en Montara Karabaĥo|hisis la flagon de Azerbajĝano]] en Montara Karabaĥo. == Registaro kaj politiko == Montara Karabaĥo estas prezidentisma demokratio. La [[plenuma povo]] sidas plejparte ĉe la prezidanto. La prezidanto rajtas nomumi kaj forigi la ĉefministron. La [[Nacia Asembleo de Montara Karabaĥo]] estas la parlamento, kaj ĝi havas 33 membrojn, 22 elektitajn por kvinjara periodo en ununuraj distriktoj kaj 11 per proporcia balotsistemo. La nuna prezidanto estas [[Bako Sahakjan]]. === Partioj === Respubliko Montara Karabaĥo havas plurpartian sistemon; en 2009, usona organizo [[Freedom House]] vicigas Montaran Karabaĥon super la respublikoj Armenio kaj Azerbajĝano laŭ politikaj kaj civitanaj rajtoj. Kutime, tri organizoj havas membrojn en la parlamento: [[Demokratia Partio de Arcaĥo]] havas 18 membrojn, [[Libera Patrujo]] 8, [[Daŝnako]] (Arcaĥ-sekcio), alianco [[Movado 88]] havas 3. Kelkaj nepartiaj kandidatoj ankaŭ partoprenas la elektojn, kaj kun ioma sukceso. En 2005, ok el tridek tri membroj de la Nacia Asembleo estis sendependaj homoj, sen rilatoj aŭ membriĝo en alia oficiala partio de la respubliko. === Konstitucio === La [[3-an de novembro]] [[2006]], la tiama Prezidanto de la Respubliko Montara Karabaĥo [[Arkadi Ghukasjan]] subskribis dekreton por aranĝi referendumon pri kreado de projekto por konstitucio de Montara Karabaĥo. Ĉi tio okazis la [[10-an de decembro]] samjare inter la civitanoj de Montara Karabaĥo, kiuj brue voĉdonis favore al nova [[konstitucio]]. Laŭ oficialaj preparaj rezultoj, kun partopreno de 87.2%, nekredeblaj 98.6 procentoj de balotantoj aprobis la konstitucion. La unua artikolo de la dokumento priskribas la Respublikon Montara Karabaĥo kiel "suverena, demokratie laŭleĝa kaj socia ŝtato". Pli ol cent observantoj el neregistaraj organizoj kaj ĵurnalistoj sekvis la voĉdonadon kun fina pozitiva verdikto pri la rezultoj. Tamen, la [[Eŭropa Unio]], [[Organizo por Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo|OSKE]] kaj [[GUUAM]] malaprobis la referendumon. La EU sciigis ke ĝi "konscias ke 'konstitucia referendumo' okazis," sed ripetis ke nur intertrakta solvo inter Azerbajĝano kaj Armenio povas alporti daŭran solvon. Laŭ vortoj de la [[Ĝenerala Sekretario de la Konsilio de Eŭropo]] [[Terry Davis]] "la referendumo ne estos agnoskata kaj pro tio ĝi ne havos konsekvencojn". En deklaro, la prezidanto de OSKE [[Karel De Gucht]] nomis la voĉdonon potenciale damaĝa al la daŭranta procezo por trovi finan pacan solvon al la konflikto, pri kiu li diris ke "videbla progreso" montriĝis kaj ekzistas "esperiga krucvojo". La rezulto ankaŭ estis kritikita de [[Turkio]], kiu tradicie montris subtenon al Azerbajĝano pro etnaj tjurkaj radikoj, kaj kiu havas historiajn streĉitecojn kun Armenio. === Eksterlandaj rilatoj === La Ministerio de Eksteraj Rilatoj troviĝas en [[Stepanakerto]]. La Respubliko Montara Karabaĥo funkciigas kvin konstantajn misiojn kaj unu socipolitikan informagentejon en Francio. La celoj de la oficejoj estas prezenti la poziciojn de la respubliko en diversaj temoj, disponigi informojn kaj faciligi la pacprocezon. La Konstantaj Misioj ekzistas en [[Armenio]], [[Aŭstralio]], [[Francio]], [[Germanio]], [[Rusio]], [[Usono]], kaj unu por mezorientaj landoj situanta en [[Bejruto]], [[Libano]]. La Respubliko Montara Karabaĥo estas membro de la [[Komunumo de Neagnoskitaj Ŝtatoj]]. == Militistaro == [[Dosiero:NK-Map.svg|eta|250ra|La koridoro de Laĉino, inter Armenio kaj Montara Karabaĥo]] La Armeo de Montara Karabaĥo estis oficiale establita la [[9-an de majo]] [[1992]] kiel la formala defendotrupo de la Respubliko Montara Karabaĥo, unuigante antaŭe malordajn memdefendunuojn kiuj estis formitaj en la fruaj [[1990-aj jaroj]] por defendi la etnan armenan loĝantaron de Montara Karabaĥo de la azeraj atakoj. La armeo konsistas el ĉirkaŭ 15,000-20,000 bone trejnitaj kaj ekipitaj oficiroj kaj soldatoj. Ĝi konsistas el [[infanterio]], [[tanko]]j, [[artilerio]] kaj kontraŭaviadilaj sistemoj. La armeo prenis decidan rolon establante la respublikon kun decidaj bataloj kiel ekzemple la Batalo de Ŝuŝa en 1992, la malfermon de la [[koridoro de Laĉino]] inter Armenio kaj Montara Karabaĥo (1992), la defendo de la fronto en [[Martakerto]] de 1992-1994. === Teraj minoj === Montara Karabaĥo estas konsiderata kiel unu el la plej minplenaj regionoj de la antaŭa Sovetio. Minoj estis metitaj de 1991-1994 fare de ambaŭ konfliktantaj partioj de la [[milito en Montara Karabaĥo]]. [[Unuiĝintaj Nacioj]] kaj [[Usono]] taksis la nombron de minoj en Montara Karabaĥo je ĉ. 100,000. Ekzistis multaj civilaj viktimoj pro la teraj minoj. La Evoluiga programo de UN diras ke 123 homoj estis mortigitaj kaj pli ol 300 vunditaj pro la teraj minoj proksime de la pridisputata enklavo Montara Karabaĥo ekde kiam la sesjara konflikto inter [[azeroj]] kaj [[armenoj]] finiĝis en 1994. [[HALO Trust]] estas la nura organizo kiu forigas la minojn en Montara Karabaĥo. == Politikaj problemoj == [[Dosiero:Location Artsakh en.png|eta|maldekstra|300ra|Mapo de Respubliko Montara Karabaĥo inter Armenio kaj Azerbajĝano]] Hodiaŭ, Montara Karabaĥo estas fakta sendependa ŝtato, nomante sin Respubliko Montara Karabaĥo. Ĝi estas proksime ligita al la Respubliko Armenio kaj uzas la saman [[valuto]]n, la [[armena dramo]]. Laŭ [[Human Rights Watch]], "de la komenco de la konflikto en Karabaĥo, Armenio disponigis helpon, armilojn, kaj volontulojn. Armena implikiĝo en Karabaĥo [[eskaliĝo|eskaladis]] post azera ofensivo en decembro 1993. Amenio komencis sendi soldatojn kaj regulan armeon kaj trupojn de la Ministron pri Internaj Aferoj por batali en Karabaĥo<ref>[http://www.hrw.org/reports/1995/WR95/HELSINKI-01.htm Human Rights Watch World Report 1995]</ref> . La politiko de Armenio kaj la fakta Respubliko Montara Karabaĥo estas tiel miksita ke eksprezidento de Respubliko Montara Karabaĥo [[Robert Koĉarjan]], iĝis unue ĉefministro (1997) kaj poste prezidento de Armenio (1998 - 2008). Daŭre, sinsekvaj armenaj registaroj rezistis internan premon unuigi la du ŝtatojn, pro daŭrantaj intertraktadoj sub la aŭspicio de la Minska grupo. En lia studo pri Eŭrazio, Dov Lynch de la instituto por Sekurecaj Studoj de WEU kredas ke "la sendependeco de Karabaĥo kondukos al Armenio al nova stato kaj eviti la stigmaton je agreslando, malgraŭ la fakto ke armenaj trupoj batalis en la milito inter 1991-94, kaj daŭrigi la kontaktlinion inter Karabaĥo kaj Azerbajĝano". Lynch ankaŭ citas ke la "forto de la armena armeo, kaj la strategia alianco de Armenio kun Rusio, estas viditaj kiel protektantoj de la karabaĥa ŝtato laŭ la aŭtoritatoj en Stepanakerto"<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://aei.pitt.edu/707/01/occ32.pdf |titolo=Institute for Security Studies of WEU. Dov Lynch: "Managing separatist states: A Eurasian case study." |alirdato=2006-09-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060910102829/http://aei.pitt.edu/707/01/occ32.pdf |arkivdato=2006-09-10 }}</ref>. En la nuntempo, la perad-procezo estas en stagno, kun la lastatempaj diskutoj en Rambouillet, Francio, donante neniun interkonsenton. La pozicio de Azerbajĝano estis ke la armenaj trupoj retiriĝu de ĉiuj areoj de Azerbajĝano ekster Montara Karabaĥo, kaj ke ĉiuj rifuĝintoj estu permesitaj reveni al iliaj hejmoj antaŭ la statuso de Karabaĥo povu esti diskutata. Armenio ne rekonas Montaran Karabaĥon kiel laŭleĝa parto de Azerbajĝano, argumentante ke ĉar la regiono deklaris sendependecon en la sama tempo kiam Azerbajĝano iĝis sendependa ŝtato, ambaŭ estas egale anstataŭantaj ŝtatoj de Sovetio<ref>{{en}} [http://nkr.am/en/history-and-current-reality/79/ Ministerio pri eksteraj rilatoj de Montara Karabaĥo: "Nagorno Karabagh Republic: History and Current Reality", vidita la 6-an de majo 2010] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100520180603/http://nkr.am/en/history-and-current-reality/79/ |date=2010-05-20 }}</ref><ref>{{en}} [http://www.armeniaforeignministry.com/news/inthenews/20090304_politique_president.html Ministerio pri eksteraj rilatoj de Armenio: "Interview of President Serzh Sargsyan to “Politique Internationale” Journal", la 4-an de marto 2009] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100429095118/http://www.armeniaforeignministry.com/news/inthenews/20090304_politique_president.html |date=2010-04-29 }}</ref>. La armena registaro insistas ke la registaro de Montara Karabaĥo estu parto de iuj diskutoj por la estonteco de la regiono, kaj malaprobas cedadon de okupitaj teritorioj aŭ permesadon al rifuĝintoj reveni antaŭ la babiladoj pri la statuso de la regiono<ref>{{en}} [http://www.armeniaforeignministry.com/pr_10/100216_balayan.html Ministerio pri eksteraj rilatoj de Armenio: "Minister of Foreign Affairs of Armenia on a question of “Haylur” News Program", la 16-an de februaro 2010] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111111021626/http://www.armeniaforeignministry.com/pr_10/100216_balayan.html |date=2011-11-11 }}</ref>. Reprezentantoj de Armenio, Azerbajĝano, Francio, Rusio kaj Usono renkontiĝis en Parizo kaj en [[Key West]], [[Florido]], en [[printempo]] [[2001]]<ref name="state2001">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.state.gov/p/eur/rls/rm/2001/2098.htm |titolo=U.S. Department of State - Armenia and Azerbaijan: Key West Peace Talks |alirdato=2002-02-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20020224152455/http://www.state.gov/p/eur/rls/rm/2001/2098.htm |arkivdato=2002-02-24 }}</ref>. La detaloj de la babiladoj restis plejparte sekretaj, sed la partioj raportis ke ili diskutintaj ne-hierarkiajn rilatojn inter la Centra Azerbajĝana Registaro kaj la Karabaĥ-armenaj aŭtoritatoj. Malgraŭ onidiroj ke la partioj estis proksimaj al solvo, la azeraj aŭtoritatoj, kaj dum la periodo de [[Hejdar Alijev]] kiel prezidanto, kaj post la surtroniĝo de lia filo [[Ilham Alijev]] en la elektoj de oktobro 2003, firme neis ke ĉiu interkonsento estis atingita en [[Parizo]] aŭ Key West. Pliaj babiladoj inter la azerbajĝana kaj la armena prezidantoj, Ilham Alijev kaj Robert Koĉarjan, estis aranĝitaj en septembro 2004 en [[Astano]], [[Kazaĥio]], sur la flanklinioj de la pintkunveno de la [[Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj]]. Laŭdire, unu el la sugestoj metis la forlason de la armena okupaciarmeo de la azeraj teritorioj najbaraj al Montara Karabaĥo, kaj la okazigo de referendumo en Karabaĥo kaj bonorda zorgado de la estontan statuso de la regiono. La 10-an kaj 11-an de februaro 2006, Koĉarjan kaj Alijev renkontiĝis en [[Rambouillet]], [[Francio]], ili diskutis la ĉefajn principojn de la kompromiso, inkluzive de la foriro de trupoj, formado de internaciaj packontrol-trupoj, kaj la statuso de Montara Karabaĥo. Dum la semajnoj kaj tagoj antaŭ la babiladoj en Francio, la prezidantoj de la Minska grupo esprimis singardan optimismon ke iu formo de interkonsento estus ebla. Franca prezidanto [[Jacques Chirac]] renkontiĝis kun gvidantoj aparte kaj esprimis esperon ke la babiladoj estu fruktodonaj. Kontraŭ la komenca optimismo, la babiladoj ĉe Rambouillet ne produktis ajnan interkonsenton, kun pivotaj temoj kiel ekzemple la statuso de Montara karabaĥo kaj ĉu armenaj trupoj retiriĝus de Kalbaĝaro daŭre estante disputigaj<ref>{{en}} [http://www.isn.ethz.ch/news/sw/details.cfm?id=14904 Karl Rahder: "Nagorno-Karabakh summit ends in failure," ISN Security Watch, la 27-an de februaro 2006]</ref>. La plej malfruaj babiladoj estis aranĝitaj ĉe la Pola Ambasadejo en [[Bukareŝto]]<ref>[http://news.ft.com/cms/s/5da3077e-f4f8-11da-86f6-0000779e2340.html 'Marathon' talks on Nagorno-Karabakh]</ref>. Denove, usonaj, rusaj kaj francaj diplomatoj partoprenis la babiladojn, kiuj daŭris pli ol 40 minutojn<ref>[http://www.panarmenian.net/news/eng/?nid=18315 Kocharyan-Aliyev Meeting Over in Bucharest]</ref>. Pli frue, armena prezidento Koĉarjan sciigis ke li estas preta "daŭrigi dialogon kun Azerbajĝano por la kompromiso de la konflikto de [[Montara Karabaĥo]] kaj kun Turkio sur establado de rilatoj sen iaj antaŭkondiĉoj"<ref>[http://www.panarmenian.net/news/eng/?nid=18307 Yerevan Ready to Continue Dialogue with Baku for Karabakh Settlement]</ref>. Laŭ la armena ministro pri eksteraj rilatoj, [[Vardan Oskanjan]], neniu progreso estis farita en tiu renkontiĝo. Ambaŭ prezidentoj neis konsenton en la temoj de la lasta konferenco xĉe Rambouillet. Li notis ke la renkontiĝo inter Koĉarjan kaj Alijev okazis en normala etoso. "Tamen," li aldonis, "la ministroj pri eksteraj rilatoj de la du landoj estas komisiitaj daŭrigi babiladojn pri la konflikto kaj provi trovi oftajn punktojn antaŭ la venonta renkontiĝo de la prezidentoj"<ref>[http://www.panarmenian.net/news/eng/?nid=18318&page=1 "No Progress at Kocharyan-Aliyev Meeting in Bucharest"]</ref>. La grava malkonsento inter ambaŭ flankoj ĉe la Bukareŝto-konferenco estis la statuso de Karabaĥo. La pozicio de Azerbajĝano estis promeso doni al Karabaĥo la "plej altan statuson de aŭtonomio adoptita en la mondo"<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.regnum.ru/english/polit/661396.html |titolo=Nagorno-Karabakh FM: Granting Autonomy To Nagorno-Karabakh Is Out Of Baku Competence |alirdato=2011-07-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121010182533/http://www.regnum.ru/english/polit/661396.html |arkivdato=2012-10-10 }}</ref> . Armenio favoris popularan voĉdonon de la loĝantoj de Karabaĥo por decidi ilian estontecon, pozicio kiu ankaŭ estis prenita de la internaciaj perantoj<ref>[http://www.armenialiberty.org/armeniareport/report/en/2006/06/2ED65C9D-891F-4121-AB6D-0694253B835D.asp U.S. Confirms Vote Option For Karabakh]</ref>. La respondo al la armena pozicio fare de [[Bakuo]] estis minaco al la teritoria integreco de [[Azerbajĝano]]. La [[27-an de junio]], la armena ministro pri eksteraj rilatoj diris ke ambaŭ partioj jesis permesi al la loĝantoj de Karabaĥo voĉdoni kaj rigardi la estontan statuson de la regiono<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.armenialiberty.org/armeniareport/report/en/2006/06/00DB055C-7469-4805-A919-3395C5858110.ASP |titolo=Armenian, Azeri Leaders ‘Agreed To Karabakh Referendum’ |alirdato=2011-07-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070313105216/http://www.armenialiberty.org/armeniareport/report/en/2006/06/00DB055C-7469-4805-A919-3395C5858110.ASP |arkivdato=2007-03-13 }}</ref>. La azera ministro pri Eksteraj Rilatoj oficiale refutis tiun deklaron<ref>[http://www.today.az/news/politics/27642.html Azerbaijani Foreign Ministry about latest statement of Armenia on Nagorno Karabakh]</ref> . Laŭ azera opozicia ĉefo [[Isa Gambar]], aliflanke, Azerbajĝano efektive konsentis pri la referendumo. Daŭre, neniu oficialulo konfirmis tion ankoraŭ<ref>[http://www.today.az/news/politics/27666.html Isa Gambar: "Baku Gave OK On Referendum In Nagorno-Karabakh"]</ref>. La daŭranta "Procezo de Prago" gvidata de la Minska grupo estis reliefigita kiel krizhelpo en la somero de 2006 kun serio de maloftaj publikaj revelacioj ŝajne dizajnitaj por la revigliĝo de la ekhaltitaj intertraktadoj. Post la diskonigo en junio de artikolo skizanta ĝian pozicion, kiu ĝi tiu momento estis zorgeme gardita, la sekretario de la Usona Ŝtatdepartemento [[Matthew Bryza]] rakontis al [[Radio Libera Eŭropo]] ke la Minska grupo preferis referendumon en Karabaĥo kiu determinus ĝian finan statuson. La referendumo, en la vido de la OSKE, devus okazi ne en Azerbajĝano kiel tutaĵo, sed nur en Montara Karabaĥo. Tio estis bato al Azerbajĝano, kaj malgraŭ babilado<ref>[http://www.isn.ethz.ch/news/sw/details.cfm?id=16482 Karl Rahder, "OSCE bombshell reveals Karabakh position," ISN Security Watch, la 7-an de aŭgusto 2006]</ref>. La [[10-an de decembro]] [[2007]] la azerbajĝana ministro pri eksteraj aferoj diris ke Azerbajĝano batalas kontraŭ teroristaj operacioj de Montara Karabaĥo kie troviĝas bazo de la [[Kurdistana Laborista Partio]] (PKK)<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20080107095038/http://news.trendaz.com/index.shtml?show=news&newsid=1091985&lang=EN Trend News Agency: "Azerbaijan Prepared to Hold Anti-Terror Operations in Nagorno-Karabakh against Placement of Kurdish Gunmen", la 10-an de decembro 2007]</ref> . La reprezentanto de la ministro de eksteraj aferoj de Armenio Vladimiro Karapetjan antaŭe malaprobis la akuzojn kiel "inventitaj" kaj asertis ke la akuzoj je PKK-ĉeesto estis formo de provoko<ref>{{en}} [http://www.regnum.ru/english/polit/927865.html Vladimir Karapetyan: Allegations of PKK bases in Armenia and NK groundless provocation", retejo Regnum, la 5-an de decembro 2005] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080102141009/http://www.regnum.ru/english/polit/927865.html |date=2008-01-02 }}</ref>. En 2008, la azerbajĝana prezidento Ilham Alijev deklaris ke "Montara Karabaĥo neniam estos sendependa 'ĉi pozicio estas subtenita de la internaciaj perantoj" kaj Armenio devas akcepti la realon" kaj ke "en 1918, Erevano estis koncedita al la armenoj. Tio estis granda eraro. La [[Ĥanato de Erevano]] estis azera teritorio, la armenoj estis gastoj ĉi tie"<ref>[http://www.regnum.ru/english/943595.html Azerbaijani president: Armenians are guests in Yerevan] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090612043901/http://www.regnum.ru/english/943595.html |date=2009-06-12 }}, retejo ''Regnum'', la 17-an de januaro 2008</ref> . Aliflanke, en 2009 la prezidento de Montara Karabaĥo Bako Sahakjan deklaris ke "Arcaĥo neniam estos parto de Azerbajĝano. La sekureco de la Respubliko neniam estos komercaĵo. Rilate al aliaj temoj, ni pretas diskuti kun Azerbajĝano"<ref>[http://www.panarmenian.net/eng/world/interviews/43148/ Artsakh will never be a part of Azerbaijan], ''Panarmenian.net'', la 4-an de februaro 2009</ref>. En 2010 la prezidento de Armenio, [[Serĵ Sargsjan]], en sia parolado en la Domo Chatham de la Reĝa Brita Instituto de Internaciaj Aferoj deklaris ke "Karabaĥo neniam estis parto de sendependa Azerbajĝano: ĝi estis aneksita al Azerbajĝano pro decido de la partio de Sovetio kaj la popolo de Montara Karabaĥo devis elteni la decidon, kaj tuj kiam ĝi povis, ĝi disiĝis de Sovetio laŭ la leĝoj de Sovetio kaj de la internacia rajto<ref>[http://www.panorama.am/en/politics/2010/02/10/serzh-sargsyan7/ Serzh Sargsyan: Karabakh was never a part of independent Azerbaijan] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924065158/http://www.panorama.am/en/politics/2010/02/10/serzh-sargsyan7/ |date=2015-09-24 }}, retejo ''Panorama.am''</ref>. En [[2016]] azeraj trupoj okupis monton Leletepe kaj apudan altaĵon, sed poste haltis, grandparte pro enmiksiĝo de Rusio. En [[julio 2020]] dum du semajnoj okazis [[:n:Konfrontiĝo inter Armenio kaj Azerbajĝano minacas per nova milito|aktiva interpafado]] inter armenaj kaj azeraj trupoj kun pluraj pereintoj kaj vunditoj. Turkio aktive subtenis Azerbajĝanon kaj aranĝis [[:n:Turkio sendis trupojn al Azerbajĝano|komunajn ekzercojn]] ĉe limoj de Montara Karabaĥo. La [[27-an de septembro]] 2020 Azerbajĝano [[:n:Azerbajĝano komencis ofensivon kontraŭ Montara Karabaĥo|komencis grandskalan ofensivon]] kontraŭ Montara Karabaĥo. Jam [[:n:Armenio kaj Azerbajĝano raportas pri miloj da mortigitoj en Montara Karabaĥo|pereis centoj]] (laŭ oficialaj raportoj — miloj) da militistoj kaj civiluloj, kelkaj vilaĝoj estis okupitaj de la azera armeo. La [[10-an de oktobro]] Armenio kaj Azerbajĝano [[:n:Armenio kaj Azerbajĝano interkonsentis pri pafĉesigo|proklamis humanitaran pafĉesigon]] ekde la 12-a horo de la 10-a de oktobro. Tio estas rezulto de intertrakto inter ministroj pri eksteraj aferoj de Armenio, Azerbajĝano kaj Rusio, okazinta en Moskvo laŭ iniciato de [[rusia prezidanto]] [[Vladimir Putin]]. Ĝi estis rompita jam post kelkaj horoj kaj la militado daŭris ĝis la [[18-an de oktobro]] ekvalidis [[:n:Armenio kaj Azerbajĝano bombardas civilajn kvartalojn malgraŭ pafĉesigo|plia pafĉesigo]]. Ĝin antaŭis atako de armenaj misiloj, kiuj trafis loĝdomojn de la azera urbo [[Ganĝo]], mortiginte dekojn da civiluloj. La armeo de defendo de Montara Karabaĥo asertis ke ĝi celis militajn objektojn. Fine Armenio kaj Azerbajĝano kun perado de Rusio interkonsentis [[:n:Milito en Montara Karabaĥo finiĝis danke al perado de Rusio|fini la militon]] en Montara Karabaĥo ekde meznokto de la 10-a de novembro. == Internacia statuso == La suverena statuso de la Respubliko Montara Karabaĥo ne estas rekonata de iu ajn ŝtato, inkluzive de Armenio. Tri rezolucioj de la [[Konsilio de Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] (853, 874, kaj 884) kaj rezolucioj de la [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] 49/13 kaj 57/298 nomas Montaran Karabaĥon kiel regionon de Azerbajĝano<ref name="transgovt">{{en}} [http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html "In detail: The foreign policy of Pridnestrovie", retejo pridnestrovie.net (Ĉednestrio), la 26-an de majo 2010] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080511144044/http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html |date=2008-05-11 }}</ref>. Neniu el tiuj rezolucioj estis aprobitaj laŭ la Sepa Ĉapitro (Ago kun Respekto al Minacoj, al la Paco, Rompoj de la Paco, kaj Agoj de Agreso) de la Ĉarto. Kelkaj politikistoj kaj akademiuloj esprimis la vidpunkton ke rezolucioj nur laŭleĝe ligas se ili estas faritaj sub la Sepa Ĉapitro de la Ĉarto<ref>"Additionally it may be noted that the Security Council cannot adopt binding decisions under Chapter VI of the Charter" (André De Hoogh: ''Obligations Erga Omnes and International Crimes'', Martinus Nijhoff Publishers, la 1-an de januaro 1996, p. 371).</ref>. Laŭ raporto ellaborita de brita parlamentano kaj raportanto David Atkinson, prezentita al Komitato de Politikaj Afero de la Parlamenta Asembleo de la Konsilio de Eŭropo, "la limoj de Azerbajĝano estis internacie rekonitaj dum la lando estis rekonita kiel sendependa ŝtato en 1991" kaj "la teritorio de Azerbajĝano inkluzivis la regionon Montara Karabaĥo"<ref>"Council recommendations under Chapter VI are generally accepted as not being legally binding". (Magliveras, Konstantinos D. ''Exclusion from Participation in International Organisations'', Martinus Nijhoff Publishers, la 1-an de januaro 1999, p. 113).</ref><ref>"Under Chapter VI, the Security Council may only make recommendations but not binding decisions on United Nations members". (Wallace-Bruce, Nii Lante. ''The Settlement of International Disputes'', Martinus Nijhoff Publishers, la 1-an de januaro 1998, pp. 47-4 ).</ref> <ref name="10264-1">David Atkinson, Britio, [[Eŭropa Demokrata Grupo]], (raportisto): [https://archive.is/20121205094903/assembly.coe.int/Documents/WorkingDocs/doc04/EDOC10364.htm The conflict over the Nagorno-Karabakh region dealt with by the OSCE Minsk Conference], [[Parlamenta Asembleo de la Konsilio de Eŭropo]], la 29-an de novembro 2004</ref>. La plej lasta rezolucio, #1416, adoptita de [[Parlamenta Asembleo de la Konsilio de Eŭropo|PAKE]], deklaris ke "Konsiderindaj partoj de la teritorio de Azerbajĝano estas okupataj de armenaj fortoj, kaj separatismaj trupoj daŭre okupas la regionon Montara Karabaĥo". La rezolucio plue deklaris "ke Asembleo daŭre diras ke la okupado de fremda teritorio farita de alia membroŝtato konsistigas gravan malobservon de la devoj de la membroŝtatoj de la Konsilio de Eŭropo kaj reasertas la rajton de rifuĝintoj de la konflikta areo reveni al iliaj hejmoj sekure kaj kun digno". Memorante la Rezoluciojn 822, 853, 874, kaj 884 (ĉiuj en 1993) de la Sekureckonsilio de UN, [[Parlamenta Asembleo de la Konsilio de Eŭropo|PAKE]] instigis "la partiojn koncernitajn por observi ilin, aparte per sindetenado de armitaj malamikecoj kaj per retirado de militfortoj de iuj loĝataj teritorioj". La rezolucio ankaŭ vokis al "la Registaro de Azerbajĝano por establi kontakton, sen antaŭkondiĉoj, kun la politikaj reprezentantoj de ambaŭ komunumoj de la regiono Montara Karabaĥo koncerne ĝian estontan statuson"<ref>{{en}} [http://assembly.coe.int/Documents/AdoptedText/TA05/ERES1416.htm Rezolucio 1416: "The conflict over the Nagorno-Karabakh region dealt with by the OSCE Minsk Conference"] adoptita per la [[Parlamenta Asembleo de la Konsilio de Eŭropo]] la 25-an de januaro 2005</ref>. La Konsilio de Eŭropo instigis la aŭtoritatojn de la fakta Respubliko Montara Karabaĥo haltigi la scenigadon de "lokaj elektoj" en Montara Karabaĥo. "La tiel nomataj 'elektoj' ne povas esti laŭleĝaj" substrekis la Komisiono de Ministroj de la Konsilio de Eŭropo kaj la Liĥtenŝtejna Ministro pri Eksteraj Rilatoj [[Ernst Walch]], la prezidanto de la Parlamenta Asembleo [[Russell-Johnston]] kaj la Ĝenerala Sekretario [[Walter Schwimmer]]. Ili memorigis ke post la armea konflikto de 1991-1994 inter Armenio kaj Azerbajĝano, granda parto de la loĝantaro de la regiono estis devigita fuĝi de siaj hejmoj kaj daŭre vivas kiel rifuĝintoj en tiuj landoj aŭ kiel rifuĝintoj eksterlande.<ref>[http://assembly.coe.int/ASP/Press/StopPressView.asp?ID=1247 Council of Europe urges Nagorno-Karabakh to refrain from "elections"], [[Konsilio de Eŭropo]], la 24-an de aŭgusto 2001</ref> Tiu pozicio estis ripetita de Walter Schwimmer, Ĝenerala Sekretario de la Konsilio de Eŭropo la [[4-an de aŭgusto]] [[2004]] rilate al la elektado okazinta en la regiono<ref>[http://www.coe.int/NewsSearch/Default.asp?p=nwz&id=4821&lmLangue=1 Council of Europe Secretary General on "local self-government elections" in Nagorno-Karabakh], en la retejo de la [[Konsilio de Eŭropo]], la [[8-an de aŭgusto]] [[2004]]</ref>, kaj fare de la Prezidanto de la [[Komisiono de ministroj]] de la Konsilio de Eŭropo la [[12-an de julio]] [[2007]] rilate al la prezidant-elektoj organizitaj en Montara Karabaĥo<ref>[https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1164313 Prezidanto de la Komisiono de ministroj de la Konsilio de Eŭropo: "Declaration on the 'presidential elections' to be held in Nagorno Karabakh on 19 July 2007"]</ref>. La Eŭropa Unio deklaris ke "La Eŭropa Unio konfirmas ĝian subtenon al la teritoria integreco de Azerbajĝano, kaj memorigas ke ĝi ne rekonas la sendependecon de Montara Karabaĥo. La Eŭropa Unio ne povas konsideri tion kiel laŭleĝaj "prezidant-elektoj" kiuj estis planitaj por la 11-a de aŭgusto 2002 en Montara Karabaĥo".<ref>[http://europa.eu/bulletin/en/200207/p106005.htm Bulletin EU 7/8-2002: Common foreign and security policy (5/39)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081211212741/http://europa.eu/bulletin/en/200207/p106005.htm |date=2008-12-11 }}, [[Eŭropa Komisiono]] la 27-an de marto 2003</ref> La Eŭropa Unio ripetis tiun pozicion okaze de la prezidant-elektoj, aranĝitaj en la regiono en 2007<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.eu2007.pt/UE/vEN/Noticias_Documentos/Declaracoes_PESC/20070719PESCNAG.htm |titolo=Declaration by the Presidency on behalf of the European Union on "presidential elections" in Nagorno-Karabakh on 19 July 2007 |alirdato=2011-07-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120212193918/http://www.eu2007.pt/UE/vEN/Noticias_Documentos/Declaracoes_PESC/20070719PESCNAG.htm |arkivdato=2012-02-12 }}</ref>. La ĉiujara raporto de la [[Ŝtata Departemento de Usono]] pri [[Homaj Rajtoj]] - 2006, publikigita la [[6-an de marto]] [[2007]] deklaris ke "Armenio daŭre okupas la azeran teritorion Montara Karabaĥo kaj sep ĉirkaŭajn distriktojn. Dum la jarokazaĵoj laŭlonge de la militarigita linio de kontakto kiu apartigas la armeojn denove okazis multaj viktimoj ĉe ambaŭ flankoj"<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2006/78799.htm Armenia: Country Reports on Human Rights Practices - 2006], [[Ŝtata Departemento de Usono]] pri [[Homaj Rajtoj]] la 6-an de marto 2007</ref>. Laŭ analizo de la ''New England Center of International Law and Politics'' ([[Novanglio|Novanglia]] Centro pri Internacia Juro kaj Politiko), "Montara Karabaĥo havas la rajton je mem-determinado, inkluzive de la rajto al sendependeco, laŭ la kriterioj rekonitaj sub internacia juro". Kiel la analizo ellaboras, "la principo de mem-determinado estas inkludita en Artikoloj 1, 55, kaj 73 de la [[Ĉarto de Unuiĝintaj Nacioj]]", kaj ili estis "kodigitaj en la [[Internacia Pakto pri Civilaj kaj Politikaj Rajtoj]], kaj la [[Internacia Pakto pri Ekonomiaj, Sociaj kaj Kulturaj Rajtoj]], kiuj estas konsideritaj kiel la kerno de la "Internacia Komunumo". Krome, la rajto al mem-determinado ankaŭ estis plurfoje rekonita en serio da rezolucioj adoptitaj de la U.N. Plenkunsido, la plej grava el ili estas la Rezolucio 2625 (XXV) de 1970. Dum la analizo daŭras, "la azeroj argumentas ke la politika sendependeco de Montara Karabaĥo malobservas la rajton de de Azerbajĝano je la teritoria integreco. Tamen, la postulo je teritoria integreco povas esti neata kiam ŝtato ne kondukas sin "konforme kun la principo de egalrajtigoj kaj mem-determinado de popoloj" kaj ne permesas al submetitaj popoloj "plutrakti ilian ekonomian, socian kaj kulturan evoluon" laŭ la kondiĉoj de la rezolucio 2625 (XXV) de la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj. Cetere, menciindas diri ke kiam Azerbajĝano deklaris la sendependecon disde Sovetunio, ĝi asertis esti la anstataŭanta ŝtato de la [[Azerbajĝana Demokratia Respubliko]] ([[1918]]-[[1920]]). La [[Ligo de Nacioj]], aliflanke, ne rekonis la inkludon de Azerbajĝano de Montara Karabaĥo ene de la postulita teritorio de Azerbajĝano. "La analizo montras ke la secesio de Montara Karabaĥo estis konforme kun la ekzistanta sovetia leĝo. Post la sendependecdeklaro de la [[Azerbajĝana Soveta Socialisma Respubliko]] la [[30-an de aŭgusto]] [[1991]]", Montara Karabaĥo ekigis la saman procezon per la komuna adopto de la Deklaracio de la Respubliko Montara Karabaĥo de la lokaj leĝdonaj konsilioj de Montara Karabaĥo kaj de la distrikto [[Ŝahumjan]], kun armena plimulto. La nura diferenco estis ke, por Karabaĥo, sendependeco estis deklarita ne de Sovetunio sed de Azerbajĝano. Tiu ago plene observis ekzistantan juron. Efektive, la soveta leĝo de 1990 titolita ''Juro de Sovetunio pri la Procedo de Secesio de Soveta Respubliko disde Sovetio'', provizas ke la secesio de soveta respubliko de la korpo de Sovetunio permesas al sendependa regiono kaj al minoritataj regionoj en la teritorio de la sama respubliko ankaŭ ekigi sian propran procezon por sendependeco. "Tiu ago, dum analzio daŭras, ne estis nuligita fare de la Soveta Konstitucia Komitato, kiam la deklaracio estis konsiderita konforme kun la tiama ekzistanta leĝo". Krome, je la 10-a de decembro 1991, la Respubliko Montara Karabaĥo aranĝis sian propran referendumon pri sendependeco kun la ĉeesto de internaciaj observantoj. La voĉdono bruege aprobis la suverenecon de Karabaĥo. Tiu ago de Montara Karabaĥo, kiu en tiu tempo estis parto de daŭre ekzistanta kaj internacie rekonata Sovetunio, plene respondis al la sovetia leĝo koncerne la forlason de Sovetunio". Finfine, la 6-an de januaro 1992, la "parlamento de Karabaĥo adoptis sian Deklaracion de Sendependeco surbaze de la referendum-rezultoj"<ref>[https://web.archive.org/web/20000902231650/http://www.nesl.edu/center/pubs/nagorno.pdf The Nagorno-Karabagh Crisis: A Blueprint for Resolution] [[Nov-Anglio|Nov-Anglia]] Centro pri Internacia Juro kaj Politiko (New England Center for International Law and Policy)</ref>. Provizora dokumento ellaborita de la Ĝenerala Estraro de Politikaj Aferoj de la Konsilio de Eŭropo por la seminario "Junuloj kaj Solvado de Konfliktoj" ([[Strasburgo]], [[31an de marto]] - [[2an de aprilo]] [[2003]]), male asertas ke, "La armena flanko diras ke la sendependec-referendumo de Montara Karabaĥo okazis sub la soveta leĝo pri la procedo por secesio de soveta respubliko de la [[3-a de aprilo]] [[1990]], la artikolo 3 de ĉi tiu leĝo disponigis sendependajn regionojn ene de la sovetaj respublikoj kun la rajto determini sendepende, per referendumo, ĉu ili dezirus resti ene de Sovetunio aŭ aliĝi al la respubliko secesianta disde Sovetunio. Laŭ tiu leĝo verŝajne Karabaĥo havus du elekteblecojn: resti ene de Sovetunio aŭ aliĝi al sendependa Azerbajĝano; la sendependeco de Montara Karabaĥo ne ŝajnas ebla"<ref name=10264-2>David Atkinson, Britio, [[Eŭropa Demokrata Grupo]], (raportisto): [https://archive.is/20121205094903/assembly.coe.int/Documents/WorkingDocs/doc04/EDOC10364.htm The conflict over the Nagorno-Karabakh region dealt with by the OSCE Minsk Conference], [[Parlamenta Asembleo de la Konsilio de Eŭropo]], la 29-an de novembro 2004. Vidu la sekcion: AS/POL (2004) 24 aldonaĵo IV de la 8-a de septembro 2004 kaj ties subsekcion "The legal side of the dispute" (la leĝa flanko de la disputo)</ref>. Laŭ la artikolo en "The Journal of Conflict Resolution", la armena flanko "pravigis sian aserton pri la Artikolo 70 de la Sovetia Konstitucio, kiu asertas la rajton al mem-determinado de popoloj de Sovetunio. Fakte, tiu rekono de la principo de mem-determinado estas nur parto de ĝenerala deklaro pri la naturo de la sovetia federacio. Sovetunio estas integrita, federacia, multnacia ŝtato formita sur la principo de socialisma federaciismo kiel rezulto de la libera mem-determinado de nacioj kaj la asocio de egalaj sovetaj socialismaj respublikoj. Sovetunio enkorpigas la ŝtatunuecon de la soveta popolo kaj levas ĉiujn ĝiajn naciojn kaj naciecojn kune por la celo komune konstrui komunismon. "Ekzistas neniu mekanismo, krom la rajto de la sindikat-respublikoj secesii (Artikolo 72 el la konstitucio), per kiu ili esprimas la rajton de mem-determinado"<ref>Niall M. Fraser; Keith W. Hipel; John Jaworsky; Ralph Zuljan. A Conflict Analysis of the Armenian-Azerbaijani Dispute. The Journal of Conflict Resolution, volumo 34, n-ro 4. (decembro 1990), paĝoj 652-677.</ref>. La fakta deklaracio pri establado de la Respubliko Montara Karabaĥo, publikigita la [[2-an de septembro]] [[1991]], proklamas ke la respubliko estas proklamita laŭ la leĝo pri secesio de Sovetunio, kaj ke ĝi "ĝuas la aŭtoritaton kiun Sovetio donis al la respublikoj pere de la [[Konstitucio de Sovetio]] kaj rezervas la rajton decidi sendepende la temon de la ŝtat-laŭleĝa statuso bazita sur politikaj konsultoj kaj intertraktadoj kun la gvidado de la Unio kaj la Respublikoj". La Deklaracio pluas dirante ke "la Konstitucio de Sovetio, same kiel aliaj leĝoj nuntempe viglaj, kiuj ne kontraŭdiras la celojn kaj principojn de tiu Deklaracio kaj karakterizaĵoj de la Respubliko estas uzataj sur la teritorio de la Respubliko Montara Karabaĥo, ĝis la Konstitucio de Montara Karabaĥo kaj ties leĝoj estu enkondukitaj"<ref>[http://www.nkr.am/eng/deklaraciya209.html, Declaration on Proclamation of the Nagorno Karabakh Republic]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Tamen, la Ministerio de Eksteraj Aferoj de Azerbajĝano deklaras ke "laŭ tiu leĝo, en respubliko de Sovetio, kiu enhavas aŭtonomiajn respublikojn, aŭtomoajn provincojn kaj aŭtonomajn regionojn, kiujn la referendumo devus aranĝi aparte en ĉiu sendependa unuo, homoj retenus la rajton decidi sendepende la demandon pri restado en Sovetunio aŭ en la secesianta respubliko, same kiel levi la demandon de sia propra ŝtat-laŭleĝa statuso. Estas grave emfazi ke la secesio de respubliko de Sovetunio povus esti rigardata kiel valida nur post la plenumado de komplika kaj senfina procedo kaj, finfine, kiel la adopto de la signifa decido fare de la kongreso de la Deputitoj de la Popolo de Sovetio. Tamen, kiam Sovetio ĉesis ekzisti tiu leĝo estis sen jura efiko, neniu respubliko, inkluzive de Azerbajĝano kaj Armenio, uzis la procedon por secesio"<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.mfa.gov.az/eng/armenian_aggresion/legal/index.shtml |titolo=Ministerio pri Eksteraj Rilatoj de Azerbajĝano: Legal aspects of the Nagorny Karabakh conflict |alirdato=2011-07-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081007093441/http://www.mfa.gov.az/eng/armenian_aggresion/legal/index.shtml |arkivdato=2008-10-07 }}</ref>. La [[Minska Grupo]] permesis al la registaro Respubliko Montara Karabaĥo (nomante ĝin "gvidantoj de Montara Karabaĥo"), same kiel al Armenio kaj Azerbajĝano, partopreni la pacprocezon kiel "partoj de la konflikto" kaj ankaŭ al la azera komunumo de la regiono - kiel "interesita parto". La Prezidanto de la Minska Grupo menciis ke la uzado de la terminoj "la flankoj de la konflikto" kaj la "gvidantoj de Montara Karabaĥo" ne implicas rekonon de ajna diplomatia aŭ politika statuso sub loka aŭ internacia juro"<ref>[https://web.archive.org/web/20060723085021/http://www.un.int/azerbaijan/documents/minsk/S26522.pdf Letter Dated 1 October 1993 from the permanent representative to the United Nations addressed to the president of the Security Council](PDF)</ref><ref>{{en}} [http://assembly.coe.int/Documents/AdoptedText/ta94/erec1251.htm Rekomendo 1251 (1994)1 pri la konflikto en Montara Karabaĥo] fare de la [[Parlamenta Asembleo de la Konsilio de Eŭropo]]</ref>. La azera komunumo estas gvidita de Bajram Safarov, la estro de la plenuma potenco de la regiono Ŝushi. En 2006, Rusio publikigis 63-voluman [[Granda Rusia Enciklopedio|Grandan Rusian Enciklopedion]] kiu priskribis Montaran Karabaĥon kiel sendependan unuon kiu historie apartenis al la armenoj, en la enkonduko pri la regiono<ref name="en.apa.az">{{Citaĵo el la reto |url=http://en.apa.az/news.php?id=25815 |titolo=APA |alirdato=2011-07-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120325185119/http://en.apa.az/news.php?id=25815 |arkivdato=2012-03-25 }}</ref>. Azerbajĝano protestis kontraŭ tiu ''trairejo'' en la rusa enciklopedio. Ĝi donis protestleteron al la rusa ambasadoro en Azerbajĝano kaj postulis ke la enciklopedio estu konfiskita kaj ŝanĝita<ref name="en.apa.az"/>. La 14-an de marto 2008, la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj pasigis ne-devigan rezolucion de voĉdono de 39 kontraŭ 7, kun 100 sindetenoj, reasertante la teritorian integrecon de Azerbajĝano, esprimante subtenon laŭ la internacie agnoskitaj limoj de lando kaj postulante la tujan foriron de ĉiuj armenaj fortoj de la regiono. La rezolucio estis apogita plejparte de membroj de la [[Organizaĵo de la Islama konferenco]] kaj [[GUUAM]], de kiuj Azerbajĝano estas membro, same kiel aliaj nacioj turniĝante al sendependiĝaj regionoj. La rezolucio estis malakceptita de ĉiuj tri membroj de la Minska Grupo<ref>{{en}} [http://www.un.org/News/Press/docs/2008/ga10693.doc.htm UN-departemento pri publika informado: "General Assembly adopts resolution reaffirming territorial integrity of Azerbaijan, demanding withdrawal of all Armenian forces"]</ref>. La 26-an de junio 2010, la prezidantoj de la Minska Grupo kaj kunprezidantoj, Francio, Rusio kaj Usono faris komunan deklaron, reasertante la "kompromison apogi la gvidantojn de Armenio kaj Azerbajĝano, por fini la bazajn principojn por la paca solvado de la konflikto en Montara Karabaĥo"<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/g8-summit-joint-statement-nagorno-karabakh-conflict-dmitry-medvedev-president-russi |titolo="G8 Summit: Joint Statement On The Nagorno-Karabakh Conflict by Dmitry Medvedev, Barack Obama and Nicolas Sarkozy" |alirdato=2011-07-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120312170945/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/g8-summit-joint-statement-nagorno-karabakh-conflict-dmitry-medvedev-president-russi |arkivdato=2012-03-12 }}</ref>. == Homaj rajtoj == La [[milito en Montara Karabaĥo]] kondukis al delokiĝo de 528 000 (tiu cifero ne inkluzivas novajn naskitojn ekster ĝi) azeroj de armenaj teritorioj inkluzive de Montara Karabaĥo, kaj 220 000 azeroj, 18 000 kurdoj kaj 3 500 rusoj kiuj fuĝis de Armenio al Azerbajĝano de 1988 al 1989. La Azerbajĝana Registaro taksis ke 63 procentoj de internaj rifuĝintoj vivis sub la limo de malriĉeco kiel komparite kun 49% de la tuta loĝantaro. Proksimume 154,000 vivis en la ĉefurbo, [[Bakuo]]. Laŭ la [[Internacia Organizo por Migradoj]], 40,000 rifuĝintoj vivis en tendaroj, 60,000 en subteraj ŝirmiloj, kaj 20,000 en fervojaj vagonoj. Kvardek mil loĝis en setlejoj financitaj de Eŭropa Unio kaj [[Alta Komisaro pri Rifuĝintoj|AKR]] provizis ejojn por aliaj 40,000 personoj. Aliaj 5,000 rifuĝintoj vivis en forlasitaj aŭ malboniĝintaj lernejoj. Aliaj vivis en trajnoj, sur vojflankoj en duon-konstruitaj konstruaĵoj, aŭ en publikaj konstruaĵoj kiel ekzemple turismaj kaj san-instalaĵoj. Dekoj da miloj vivis en sep tendaroj kie malbona akvoprovizado kaj kloakigo kaŭzis gastro-intestajn infektojn, tuberkulozon, kaj malarion<ref>[http://news.amnesty.org.au/news/comments/hundreds_of_thousands_of_people_displaced/ "Hundreds of thousands of people displaced" (centmiloj da homoj senhejmigitaj)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070902091342/http://news.amnesty.org.au/news/comments/hundreds_of_thousands_of_people_displaced/ |date=2007-09-02 }}. ''[[Amnestio Internacia]]'', la 28-an de junio 2007.</ref>. La azerbajĝana registaro ne volas integri la rifuĝintojn kun la cetero de la loĝantaro ĉar tio povus esti interpretita kiel akcepto de la konstanta perdo de Montara Karabaĥo. La registaro postulis al la rifuĝintoj registri sian loĝlokon en la identigilo kun la intenco plibonigi la limigitan kaj plejparte neadekvatan nacian kaj internacian asistadon pro armena rekomendo ke Usono altrudu restriktojn sur humanitara helpo al Azerbajĝano. Pluraj rifuĝintoj estis el kamparaj areoj kaj trovis malfacilaĵojn integriĝi en la urba labormerkato. Multaj internaciaj humanitaraj agentejoj malpliigis aŭ tute ĉesis asistadon por la rifuĝintoj citante kreskantajn naftoenspezojn de la lando<ref name="wrs2005">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.refugees.org/countryreports.aspx?cid=1301 |titolo=World Refugee Survey: Azerbaijan report 2005 |alirdato=2011-07-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081211150755/http://www.refugees.org/countryreports.aspx?cid=1301 |arkivdato=2008-12-11 }}</ref>. La morto de infanoj inter forlokigitaj azeroj estas 3-4 fojoj pli alta ol tiu de la cetero de la loĝantaro. La indico de [[mortnasko]] estis 88.2 per 1,000 naskiĝoj inter la interne forlokigitaj homoj. La plejparto de la forlokigitoj vivis en malfacilaj kondiĉoj dum pli ol 13 jaroj<ref name="gidp">[http://www.internal-displacement.org/8025708F004BE3B1/%28httpInfoDosieros%29/84086FC6C659F7FAC125710E004D14B8/$file/Azerbaijan%20-May%202003.pdf "Global IDP Project: Profile of Internal Displacement: Azerbaijan". Majo 2003]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (en [[Portebla dokumentformo|formato PDF]])</ref>. 280 000 personoj, praktike ĉiuj etnaj armenoj kiuj fuĝis de Azerbajĝano dum la milito en 1988-1993 vivis en rifuĝint-similaj cirkonstancoj en Armenio. Multaj forlasis la landon, ĉefe al Rusio. Iliaj infanoj naskiĝintaj en Armenio akiras civitanecon aŭtomate. La kvanto de rifuĝintoj estas kondiĉigitaj de konstanta malkresko pro foriro, kaj pro la forigado de karabaĥa identigado. El tiuj, proksimume 250 000 fuĝis de Azerbajĝano (areoj ekster Montara Karabaĥo); ĉirkaŭ 30 000 venis el Montara Karabaĥo. Ĉiuj estis registritaj kiel rifuĝintoj en la fino de la jaro<ref name="wrs2001">[http://www.refugees.org/countryreports.aspx?__VIEWSTATE=dDwxMTA1OTA4MTYwOztsPENvdW50cnlERDpHb0J1dHRvbjs%2BPrImhOOqDI29eBMz8b04PTi8xjW2&cid=558&subm=&ssm=&map=&_ctl0%3ASearchInput=+KEYWORD+SEARCH&CountryDD%3ALocationList= US Committee for Refugees and Immigrants. World Refugee Survey; Armenia Country Report. 2001.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080107111423/http://www.refugees.org/countryreports.aspx?__VIEWSTATE=dDwxMTA1OTA4MTYwOztsPENvdW50cnlERDpHb0J1dHRvbjs%2BPrImhOOqDI29eBMz8b04PTi8xjW2&cid=558&subm=&ssm=&map=&_ctl0%3ASearchInput=+KEYWORD+SEARCH&CountryDD%3ALocationList= |date=2008-01-07 }}. Laŭ informoj de la registaro de Montara Karabaĥo, proksimume 350 000 armenoj estis forpelitaj el Azerbajĝano kaj pli-malpli 36 000 el ili venis al Montara Karabaĥo. Aldone pli-malpli 71 000 armenoj de Montara Karabaĥo estis enlande senhejmigitaj ([http://www.nkrusa.org/nk_conflict/assets/Fact_Sheet_on_Refugees_&_IDP_2006-05-16.pdf La oficejo de Montara Karabaĥo en Usono: "Fact sheet: refugees and internally displaced persons in Nagorno Karabakh", majo 2006]</ref>. == Geografio == [[Dosiero:Artsakh Republic 1994-2020.svg|alternative=Mapo de Arcaĥa Respubliko kaj ĉirkaŭaj teritorioj. La areo ĉirkaŭita de ruĝaj limoj korespondas al teritorio reale kontrolita de la Respubliko de Arĉaĥo de 1994 ĝis 2020. Flavaj regionoj korespondas al la iama soveta Aŭtonoma Provinco de Montara Karabaĥo ('oblast' NKAO), kun flavaj striaj regionoj kontrolitaj de Azerbajĝano sed asertitaj de la Arcaĥa Respubliko. Verdstriaj regionoj korespondas al teritorioj ekster la eksa NKAO sub la regado de la arcaĥa respubliko ĝis la fino de la milito en Montara Karabĥo en 2020.|eta|330x330ra|Mapo de Arcaĥa Respubliko kaj ĉirkaŭaj teritorioj. La areo ĉirkaŭita de ruĝaj limoj korespondas al teritorio reale kontrolita de la Respubliko de Arĉaĥo de 1994 ĝis 2020. Flavaj regionoj korespondas al la iama soveta Aŭtonoma Provinco de Montara Karabaĥo ('oblast' NKAO), kun flavaj striaj regionoj kontrolitaj de Azerbajĝano sed asertitaj de la Arcaĥa Respubliko. Verdstriaj regionoj korespondas al teritorioj ekster la eksa NKAO sub la regado de la arcaĥa respubliko ĝis la fino de la milito en Montara Karabĥo en 2020.]] La Respubliko Montara Karabaĥo estas tre montara, pro kio ĝi estas nomata "Montara Karabaĥo". Ĝi etendiĝas sur areo de 11,500 km2, landlime kun [[Armenio]], [[Azerbajĝano]], kaj [[Irano]]. La plej alta pinto de la lando estas [[Monto Mrav]], kun 3.340 kaj [[Monto Kirs]] kun 2.725. La plej granda akvujo estas la akvorezervujo [[Sarsang]], kaj la plej gravaj riveroj estas ''Terter'' kaj ''Ĥaĉeno''.<ref name="Overview">http://www.nkrusa.org/country_profile/overview.shtml</ref> La lando situas en ebenaĵo kiu kliniĝas malsupren, orienten kaj sudorienten, kun mezuma alteco de 3 600 metroj super la marnivelo. La plimulto de ĝiaj riveroj fluas al la valo Arcaĥo.<ref name="geografio">http://www.nkrusa.org/country_profile/geography.shtml</ref> La klimato estas milda kaj subtropika. La mezuma temperaturo estas {{GdC|11}}, kiu varias jare inter 22 gradoj en julio kaj -1 gradoj en januaro. La mezuma pluvado povas atingi 71&nbsp;cm en kelkaj regionoj, kaj estas 10 nebulaj tagoj jare. Pli ol 2000 specoj de plantoj ekzistas en Montara Karabaĥo, kaj pli ol 36% de la landa teritorio estas arbarigata. == Administraj dividoj == [[Dosiero:BergachtigK123.jpg|200ra|eta|Mapo de Montara Karabaĥo montrante la provincojn.<br />1: [[Ŝahumjan]], 2: [[Martakerto]],<br />3: [[Askeran]], 4: [[Martuni (Montara Karabaĥo)|Martuni]], 5: [[Hadrut]],<br />6: [[Ŝuŝi (provinco)|Ŝuŝi]], 7: [[Kaŝatag]].<br />[[Stepanakerto]] ne estas montrata.]] [[Dosiero:Republic of Artsakh map.png|eta|dekstra|200ra]] La Respubliko Montara Karabaĥo havas ok administrajn dividojn. Ĝia teritorio inkluzivas la kvin distriktojn de la iama [[Aŭtonoma Provinco Montara Karabaĥo]], la distrikton [[Ŝahumjan]] en la SSR Azerbajĝano sub azera regado, kaj sep rajonojn ĉirkaŭ la iama aŭtonoma provinco kiuj nun estas sub posedo de la karabaĥa armeo. Post la deklaro de sendependeco de la Respubliko Montara Karabaĥo, la azerbajĝana registaro forigis la Aŭtonoman Provincon Montara Karabaĥo kaj kreis azerajn rajonojn en tiu loko. Kiel rezulto, kelkaj administraj dividoj de la RMK respondas al la azeraj rajonoj, dum aliaj havas malsamajn limojn. Sekve, kompartabelo kun la dividoj de Montara Karabaĥo kaj la azeraj rajonoj:<ref name="azerbregions">[http://www.travel-files.com/az-karabakh.html Azerb.com&nbsp;— Regions]{{404|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! # ! Divido ! Rajono(j) ! Sahar (urbo) ! Antaŭe [[Aŭtonoma Provinco Montara Karabaĥo]] |- | 3 | [[Askerano|Askeran]] | [[Ĥoĝali]], parto de [[Agdamo|Agdam]] | [[Askerano|Askeran]] | Jes |- | 5 | [[Hadrut]] | Sude [[Ĥoĝavend]], [[Jabrajil]], parto de [[Fizuli]] | [[Hadrut (urbo)|Hadrut]] | Parte |- | 2 | [[Martakerto]] | Oriente [[Karvaĉaro|Kalbaĝaro]], okcidente [[Tartar (rajono)|Tartar]], parto de Agdam | [[Martakerto (urbo)|Martakerto]] | Parte |- | 4 | [[Martuni (Montara Karabaĥo)]] | Norde [[Ĥoĝavend|Khojavend]], parto de Agdam | [[Martuni (urbo)|Martuni]] | Parte |- | 7 | [[Kaŝatag]] | [[Laĉino|Laĉin]], [[Qubadli]], [[Zangilan]] | [[Berdzor]] | Ne |- | 1 | [[Ŝahumjan]] | Sude [[Goranboy]], Okcidenta Kalbaĝaro | [[Aşağı Ağcakənd|Ŝahumjan]] | Ne |- | 6 | [[Ŝuŝi (provinco)|Ŝuŝi]] | [[Ŝuŝi (provinco)|Ŝuŝa]] | [[Ŝuŝi]] | Jes |- | 8 | [[Stepanakerto]] (ĉefurbo) | Ĥoĝali | [[Stepanakert]] | Jes |-class="sortbottom" !colspan="2"|Montara Karabaĥo<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://census.stat-nkr.am/nkr/1-4.pdf |titolo=NKR: censo de 2005 (mapo de dividoj) |alirdato=2011-07-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090306035735/http://census.stat-nkr.am/nkr/1-4.pdf |arkivdato=2009-03-06 }}</ref> !colspan="3"|Azerbajĝano |} La Respubliko Montara Karabaĥo postulas Ŝahumjanon, kiu ne estis parto de la Aŭtonoma Provinco Montara Karabaĥo. Reprezentantoj de Ŝahumjan deklaris la sendependecon kune kun Montara Karabaĥo, kaj la proklamado de la Respubliko Montara Karabaĥo inkluzivis la regionon Ŝahumjan en ĝiaj limoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.nkr.am/eng/deklaraciya209.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-07-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080103020828/http://www.nkr.am/eng/deklaraciya209.html |arkivdato=2008-01-03 }}</ref> Male al la cetero de Montara Karabaĥo, Ŝahumjan restas sub azerbajĝana regado. Aldone, rajonoj de Azerbajĝano sub militista karabaĥa posedo kaj nun parto de la Respubliko Montara Karabaĥo: [[Laĉino]], [[Qubadli]], [[Zangilan]], [[Jabrajil]], [[Karvaĉaro]] kiel ankaŭ partoj de [[Agdamo|Agdam]] kaj [[Fizuli]]. Aliflanke, la oriento de Martakerto kaj Martuni estas sub regado de Azerbajĝano, kaj tuta Ŝahumjan. {| class="wikitable" ! colspan="4" style=="background:#efefef;" | Iama [[Aŭtonoma Provinco Montara Karabaĥo]] |- ! Distrikto (Rajono) ! Areo (km²) ! Sub regado de Karabaĥo (km²) ! % |- | [[Askerano]] | 928 | 928 | 100 |- | [[Hadrut (rajono)|Hadrut]] | 679 | 679 | 100 |- | [[Martakerto (rajono)|Martakerto]] | 1,705 | 1,305 | 76.5 |- | [[Martuni (rajono)|Martuni]] | 792 | 632 | 79.8 |- | [[Ŝuŝa (rajono)|Ŝuŝa]] | 280 | 280 | 100 |- ! [[Aŭtonoma Provinco Montara Karabaĥo]] ! 4,384 ! 3,824 | 87.2 |- ! colspan="4" style=="background:#efefef;" | Rajonoj de [[Azerbajĝana Soveta Socialisma Respubliko|SSR Azerbajĝano]] en Respubliko Montara Karabaĥo |- | [[Ŝahumjan]] | 558 | 0 | 0 |- | [[Kelbaĝara distrikto|Kelbaĝar]] | 1,936 | 1,936 | 100 |- | [[Laĉino]] | 1,835 | 1,835 | 100 |- | [[Qubadli|Kubatli]] | 802 | 802 | 100 |- | [[Jabrajil]] | 1,050 | 1,050 | 100 |- | [[Zangilan|Zangelan]] | 707 | 707 | 100 |- | [[Agdamo|Aghdam]] | 1,150 | 842 | 73.2 |- | [[Fizuli]] | 1,390 | 462 | 33.2 |- ! [[Azerbajĝano]] ! 8,870 ! 7,634 ! 86.1 |- |} == Loĝantaro == [[Dosiero:Stepanakert in fall.jpg|Stepanakerta vidaĵo|eta|250ra]] En 2001, la raportita loĝantaro de la Respubliko Montara Karabaĥo estis 95 % armena, kaj aliaj 5 % estis [[asirianoj]], [[grekoj]], kaj [[kurdoj]]. En marto 2007, la loka administracio sciigis ke ĝia loĝantaro kreskis al 138,000. La ĉiujara naskofteco estis registrita ĉe 2.200–2.300 jare, pliiĝo de preskaŭ 1.500 en 1999. Ĝis 2000, la elmigrado de la lando estis minimuma<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.regnum.ru/english/793359.html |titolo=Ĉefministro de Montara Karabaĥo: "We need to have at least 300 000 population", retejo Regnum, la 9-an de marto 2007 |alirdato=2011-07-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080905181618/http://www.regnum.ru/english/793359.html |arkivdato=2008-09-05 }}</ref>. Por la unua duono de 2007, 1 010 naskiĝoj kaj 659 mortoj estis raportitaj, kaj 27 elmigrintoj<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0297/panorm01.php Евразийская панорама]</ref>. Laŭ aĝo: 15 700 (0–6), 25 200 (7–17) 75 800 (18–59) kaj 21 000 (60–) Proksimuma loĝantaro laŭ provincoj (2006): * [[Stepanakerto]] 53 000 (2007) * [[Askeran]] 17 400 (2007) * [[Hadrut]] 12 300 (2009) * [[Martakerto]] 19 000 * [[Martuni]] 23 200 * [[Ŝahumjan]] 2 800 * [[Ŝuŝi (provinco)|Ŝuŝi]] 5 000 (2009) * [[Kaŝatag]] 9 800 '''La loĝantaro de Respubliko Montara Karabaĥo'''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.stat-nkr.am/2000_2006/05.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2008-09-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080911024449/http://www.stat-nkr.am/2000_2006/05.pdf |arkivdato=2008-09-11 }}</ref><ref>http://stat-nkr.am/files/yearbooks/2002_2008/5_bnakchut.pdf</ref> {| class="wikitable" border="1" |- !Jaro !Loĝantaro !Urbe !Kampare !Naskiĝoj !Mortoj !NGR !Elmigrado |- |2000 |134.4 |68.4 |66.0 |16.6 |8.8 |7.7 |16.1 |- |2001 |135.7 |68.7 |67.0 |17.0 |7.9 |9.1 |11.5 |- |2002 |136.6 |69.3 |67.3 |16.0 |9.1 |6.9 |4.9 |- |2003 |137.0 |69.1 |67.9 |15.0 |9.0 |6.0 |1.3 |- |2004 |137.2 |69.8 |67.4 |15.3 |9.5 |5.8 | -2.6 |- |2005 |137.7 |70.5 |67.2 |14.6 |9.2 |5.4 |1.7 |- |2006 |137.7 |70.8 |66.9 |15.3 |9.0 |6.3 | -3.2 |- |2007 |138.8 |71.6 |67.2 |15.4 |8.8 |6.6 | -1.4 |- |2008 |139.9 |72.7 |67.2 |17.3 |9.4 |7.9 |2.6 |} === Religio === [[Dosiero:Gandzasar2.jpg|eta|maldekstra|[[Monaĥejo Gandzasar]]]] [[Dosiero:Ghazanchetsots Double Rainbow.jpg|maldekstra|eta|[[Katedralo Gazanĉecoc]]]] [[Dosiero:Dadil.jpg|eta|[[Monaĥejo Dadivank]]]] [[Dosiero:Amaras-church.jpeg|eta|[[Monaĥejo Amaras]]]] La plej granda parto el la armena loĝantaro de Montara Karabaĥo estas kristanoj apartenantaj al la [[Armena Apostola Eklezio]] kiu estas la armena nacia eklezio. Kelkaj kristanaj ortodoksuloj kaj evangelianoj ankaŭ ekzistas; aliaj religioj inkludas [[judismo]]n. En la regiono de Montara Karabaĥo situas gravaj riĉaj monaĥejoj kiuj estas la ĉefaj spiritaj centroj de la karabaĥaj armenoj kaj la turisma allogaĵo por vizitantoj. Ili ĉiuj apartenas al la Armena Apostola Eklezio. La [[monaĥejo Gandzasar]] ("Գանձասար" en la armena) estas historia monaĥejo en Arcaĥo (Montara Karabaĥo). Alia estas Dadivank (armene: Դադիվանք ) ankaŭ Ĥutavank (armene: Խութավանք - Monaĥejo sur la Monteto) kiu estis konstruita inter la 9-a kaj 13-a jarcentoj. La celo de la registaro de Montara Karabaĥo estas la enlistigo de monaĥejo Gandzasar en la gvidlibro pri la [[Monda heredaĵo de Unesko]]. La katedralo Gazanĉecoc, konstruita en 1868-1888, ("Ղազանչեցոց Եկեղեցի" en la armena), ankaŭ konata kiel la Katedralo de Kristo la Savanto estas katedralo en [[Ŝuŝi (provinco)|Ŝuŝi]]. Ĝi estas ĉefkatedralo kaj ĉefsidejo de la diocezo de la Armena Apostola Eklezio en Arcaĥo. Tuj proksime de la katedralo en Ŝuŝi estas la preĝejo Kanaĉ Ĵam (armene Կանաչ Ժամ եկեղեցի ''Verda preĝejo'') konstruita en 1847. [[Monaĥejo Amaras]] (4-a jarcento) estis monaĥejo establita de la ĉefa armena sanktulo, Sankta Gregoro la Iluminanto, kiu baptis Armenion kiel la unuan kristanan ŝtaton de la mondo en la jaro 301. Amaras ankaŭ gastigis la unuan lernejon kie [[Mesrop Maŝtoc]], la inventinto de la [[armena alfabeto]], instruis la novan alfabeton al lernantoj, en la [[5-a jarcento]]. La loko de la monaĥejo Amaras troviĝas en la distrikto Martuni. [[Monaĥejo]] [[Cicernavank]] (4-a jarcento) estas la plej bone konservita ekzemplo de armena baziliko kun tri navoj. La monaĥejo estas en la distrikto [[Kaŝatag]]. La [[monaĥejo Sankta Jeghiŝe Arakjal]] (5a - 13a jarcentoj) dediĉata al Sankta Jeghiŝe, la fama evangelizianto de la orientaj teroj de Armenio. La preĝejo funkcias kiel tombejo de la reĝo de la 5-a jarcento Vaĉagan la 2-a la Pia, la plej bone konata reprezentanto de la orientaj armenaj monarkoj. La monaĥejo estas en la distrikto Martakerto. [[Monaĥejo Dadivank]] (13-a jarcento) estas laŭdire la plej granda armena monaĥejo en [[Kaŭkazio]]. La okcidenta fasado de la Katedralo de Dadivank portas unu el la plej ampleksaj armenlingvaj surŝtonaj tekstoj. Dadivank estas nomita tiel pro Sankta Dadi, disĉiplo de la apostolo Tadeo kiu predikis la Sanktan Evangelion en [[Arcaĥo]] en la unua jarcento. La tombo de Dadi estis malkovrita de arkeologoj en 2007. La monaĥejo estas en la distrikto Ŝahumjan. Monaĥejo [[Gtiĉavank]] (13-a jarcento) havas komunan dizajnon kun la arkitektura stilo de la ĉefurbo de mezepoka Armenio, [[Anio (urbo)|Anio]]. La monaĥejo situas en la distrikto Hadrut. Bri Jeghtze (13-a jarcento) kiu estas ĉirkaŭata de ĥaĉkaroj, unikaj ŝtonomonumentoj el Armenio kun gravuritaj krucoj. La monaĥejo estas situanta en distrikto Martuni. [[Monaĥejo Jeric Mankanc]] (17-a jarcento) ("tri beboj" en la armena) estas konata pro gastigado de la sidejo de la pastraro de Arcaĥo rivala al la Gandzasara Apostola Seĝo. La monaĥejo estas situanta en la distrikto Martakerto. [[Preĝejo Sankta Nerses la Granda]], estas situanta en centro de Martuni, Karabaĥo. Ĝi estas dediĉata al la fama [[katolikoso de Armenio|armena katolikoso]], [[Sankta Nerses la Granda]]. == Ekonomio == La sociekonomia situacio de la Respubliko Montara Karabaĥo estis tre influita de la konflikto. Ankoraŭ, eksterlandaj investoj komencas veni. La origino de la plej granda parto de la enspezoj venas de la armenoj el Armenio, Rusio, Usono, Francio, Aŭstralio, Irano, kaj Proksima Oriento. Indas diri ke la sektoro pri telekomunikadoj estis evoluigitaj per Karabaĥa Telecom investanta milionojn da dolaroj en portebla telefonio, gvidita de libana firmao. [[Dosiero:Stepanakert Airport Daytime.JPG|alternative=Aviadilejo Stepanakert|eta|220x220ra|Flughaveno Stepanakert]] Alia estas la fabriko Gorna Abakatinieni Combinat (metaloj kaj oro), situanta en la regiono Martakert kaj mastrumita de Artur Makartumjan. Ĝi laborigas pli ol 400 lokajn laboristojn. La banko-sistemo ankaŭ prosperas kun Arcaĥbank (la ŝtata banko). La respubliko nuntempe uzas la armenan valuton.[[Dosiero:Karintak-IMG 1445.JPG|eta|Sekcio de Ĝanapar-vojo]] === Turismo === [[Dosiero:Karmir-shuka.jpeg|eta|Karmir Ŝuka]] La Respubliko ankaŭ interesiĝas pri evoluigado de turisma industrio adaptita al [[Armenio]] kaj la [[armena diasporo]]. Hotelo Nairi estas ekzemplo de tiu strategio. Ekzistas 8 hoteloj en Stepanakerto, la landa ĉefurbo. La Arcaĥa evoluagentejo diris ke 4,000 turistoj vizitis Montara Karabaĥon en 2005. La vizitantoj pliiĝis al 4500 en 2006. En la jaro 2010 estis kalkulitaj 8000 turistoj sen kalkuli la armenojn de Armenio.<ref>{{ru}} [http://nkr.am/ru/news/2011-01-24/329/ Ministerio pri eksteraj rilatoj de Montara Karabaĥo: В мире растет интерес к Арцаху, la 24-an de januaro 2011] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110526162252/http://www.nkr.am/ru/news/2011-01-24/329/ |date=2011-05-26 }}, [http://translate.google.com/translate?js=n&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=2&eotf=1&sl=ru&tl=en&u=http%3A%2F%2Fnkr.am%2Fru%2Fnews%2F2011-01-24%2F329%2F gugla traduko al la angla].</ref> La agentejo kunlaboras kun la Armenia Turismo-Evoluagentejo ĉar nur tra Armenio la turistoj (plejparte armenaj) povas aliri Karabaĥon. La "Turisma Evoluagentejo de Montara Karabaĥo" estis establita en Erevano kiel Neregistara Organizaĵo Respubliko Armenio por antaŭenigi turismon en Karabaĥo. Ĝi preparas ĉion por vojaĝ-organizantoj, vojaĝagentejoj kaj ĵurnalistoj kaj alvokas hotelo-servojn, butikumadon, manĝoprovizon, distro-centrojn<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.nkr.am/en/news/2008-12-18/117/ |titolo=Ministerio pri eksteraj rilatoj de Montara Karabaĥo: "Geography of the visitors to the NKR keeps on expanding", la 18-an de decembro 2008 |alirdato=2011-07-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110927154833/http://www.nkr.am/en/news/2008-12-18/117/ |arkivdato=2011-09-27 }}</ref>. Inter la vidindaĵoj troviĝas: * [[Monaĥejo Gandzasar]], ĉefa vidindaĵo * [[Katedralo Gazanĉecoc]] * [[Preĝejo Kanaĉ Ĵam]] * [[Monaĥejo Amaras]] * [[Cicernavank]] * [[Monaĥejo Sankta Jeghiŝe Arakjal]] * [[Monaĥejo Dadivank]] * [[Ĝanaparo]] (piedmigra vojo) * [[Gtiĉavank]] * [[Bri Yeghtzi]] * [[Jeric Mankanc]] - inter aliaj. === Aliaj vidindaĵoj === * La pratempa urbo Tigranakerto, unu el kvar urboj kiuj estis fonditaj en la unua jarcento a.K. en la [[Armena reĝlando]] kaj nomitaj laŭ la reĝo [[Tigrano la Granda]], reganto de la mallongdaŭra Armena Imperio. Tigranakerto situas en Mardakerto. * Fortikaĵo Majraberd (10a - 18a jarcentoj) funkciis kiel la unua bastiono kontraŭ tjurk-nomadaj trudeniroj de la orienta stepo. La fortikaĵo troviĝas en la oriento de la ĉefurbo de la regiono Stepanakerto. * Moskeo Govharagha (18-a jarcento), moskeo situanta en la urbocentro de Ŝuŝi. * [[Ĝanaparo]] estas piedmigra vojo kun indikiloj tra montoj, valoj kaj vilaĝoj de Montara Karabaĥo, kun monaĥejoj kaj fortikaĵoj survoje. La pado estas organizita en unutagaj ekskursoj, kiuj alportos vin al malsama vilaĝo ĉiun nokton. La padoj ekzistis dum jarcentoj, sed nun estas markitaj specife por piedirantoj. La Himnakan Ĝanaparo (spino-pado), markita en 2007, kondukas de la nordokcidenta regiono Ŝahumjan al la suda urbo Hadrut. La gravaj ejoj vizitataj pere de la Ĝanapar-pado inkluzivas Dadivank, Gandzasar, Ŝuŝi, la Karkar Kanjonon kun ĝiaj altaj klifoj, kaskadon Zontik kaj ruinojn de Hunot kaj Gtiĉavank. == Kulturo == [[Dosiero:Gandzasar-inscription5.jpg|eta|200ra|Skulptaĵoj sur la muro de la Katedralo sankta Johano la Baptisto en '''[[monaĥejo Gandzasar]]''' (1216-1238)]] Hodiaŭ, Respubliko Montara Karabaĥo heredis la plimulton el la kultura heredaĵo de la iama [[Arcaĥo]], la deka provinco de la [[Armena Reĝlando]]. Ĝi estis nomita subĉiela trezorejo de diversaj formoj de la armena arkitekturo. Ĝenerale ĝi gastigas plurajn milojn da arkitekturaĵoj kaj historiaj monumentoj en pli vasta senco. Aldone al ekleziaj strukturoj, tiu nombro inkluzivas ekzemplojn de civila arkitekturo, antikvaj kasteloj kaj fortikaĵoj same kiel multaj tradiciaj mezepokaj [[ĥaĉkaro]]j. La arto kaj arkitekturo kreita en Montara Karabaĥo progresis tra la samaj gravaj stadioj kiel la armena arto faris en pli granda vasto. Ili komencis evolui en la antaŭ-kristanaj tempoj, daŭrigis post la adopto de [[Kristanismo]] frue en la [[4-a jarcento]], kaj eniris la epokon de moderneco post florado en la [[Mezepoko]]. La ĉefesprimo de la arto de Arcaĥo en la Mezepoko estis tra eklezia arkitekturo: [[preĝejo]]j, [[katedralo]]j, [[kapelo]]j kaj [[monaĥejo]]j. La plej multaj aliaj formoj de arto en tiu periodo, inkluzive de [[manuskripto|lumigitaj manuskriptoj]], [[ĥaĉkaro]]j (ŝtonkruco) kaj murpentraĵoj estis same ligitaj al arcaĥa eklezia vivo kaj ĝia ĉefa institucio, la [[Armena Apostola Eklezio]]. Arkitekturaj verkoj en Arcaĥo estas konstruitaj laŭ similaj principoj kaj per la uzo de la samaj teknikoj kiel tiuj de la resto de Armenio. Kalkoŝtono estas la ĉefa konstrumaterialo kiu formas la kernon por la muroj. Ili tiam estas kovritaj per tegaĵo kaj slaboj el vulkanaj rokoj. Ĉe la grandaj konstruaĵoj en la urboj aŭ en monaĥejoj, la eksteraĵo povas konsisti el zorgeme tranĉitaj blokoj el [[tofo]]. La monaĥejoj Gandzasar kaj Dadivank estas la unuaj ekzemploj de tiu stilo. Por pli modestaj strukturoj, kiel ekzemple parokaj provincaj preĝejoj, estis kutime uzataj malpli zorgeme tranĉitaj ŝtonoj, praktiko kiu donas pli rustikan aspekton. Nomoj de monaĥejoj en [[Montara Karabaĥo]], kiel en la cetero de historia Arcaĥo kaj Armenio, kutime inkluzivas la armenan vorton "vank" (վանք ''monaĥejo'' ). Ekzemploj de tiuj monaĥejoj estas: Dadivank, Gtiĉavank, Ĥunisavank, Ĥadavank, Ĥatravank, Jeric Mankanc Vank, ktp. La monaĥejoj ofte estas situantaj proksime de setlejoj kiuj portas la nomon Vank; la plej rimarkindaj kazoj inkluzivas la monaĥejon Dadivank, monaĥejon Gandzasar kaj monaĥejon Spitak Ĥaĉ Vank. Nomoj de kasteloj kaj fortikaĵoj en Montara Karabaĥo samkiel la resto de Armenio, kutime inkluzivas la armenan vorton "berd" (բերդ) kiu signifas "fortikaĵo". Ekzemploj: Jraberd, Handaberd, Majraberd, Ĥoĥanaberd, ktp.[[Dosiero:StMary-Dadivank.jpg|eta|maldekstra|200ra|Fresko de la 13-a jarcento pri la Virgulino Maria en la monaĥejo Dadivank]] "[[Ni Estas Niaj Montaroj]]" (armene:Menk enk mer sarerê) de Sargis Baghdasarjan estas monumento situanta en [[Stepanakerto]]<ref>''Artsakh: A Photographic Journey'' fare de Hrair Khatcherian, p. 49. ISBN 0-9697620-0-7</ref>. La skulptaĵo estas vaste rigardita kiel simbolo de la fakta sendependa Respubliko Montara Karabaĥo. Ĝi estas granda monumento de tofo de maljuna armena viro kaj virino hakita de roko, reprezentante la montohomojn de Karabaĥo. Ĝi ankaŭ estas konata kiel "Avnjo kaj Avĉjo". La skulptaĵo estas starigita sur la blazonŝildo de Montara Karabaĥo. Arcaĥa Ŝtata Muzeo estas la historia muzeo de la Respubliko Montara Karabaĥo. Situante en la numero 4 de la strato Sasunci David, en Stepanakert, la muzeo ofertas montradon de diversaj objektoj el antikvaj epokoj kaj kristanaj manuskriptoj. Ĝi ankaŭ havas pli modernajn objektojn, de la 19-a jarcento ĝis la Dua Mondmilito kaj de la okazintaĵoj de la Respubliko Montara Karabaĥo. Karabaĥo havas sian propran stilon de populara muziko. Ĉar Karabaĥo iĝis tut-armena afero, la karabaĥa muziko estis multe pli reklamita tutmonde en la armena diasporo. Ankaŭ kiel rezulto de la karabaĥa konflikto, ankaŭ ekzistis serioj de naciismaj kantoj faritaj de armen-karabaĥaj artistoj same kiel artistoj de Armenio kaj la armena diasporo kiuj kolektis subtenon por la karabaĥa sendependecmovado akompanita de videofilmo de karabaĥaj kampanjoj. Tiuj povas esti trovataj abunde en popularaj retaj ejoj kiel ekzemple YouTube ktp, kun viglaj diskutoj pro kaj kontraŭkarabaĥaj, kiujn tiuj filmoj preskaŭ ĉiam generas. === Fresko-arto === [[Dosiero:Jengyal roll — Ժենգյալով հաց.jpg|alternative=Bulkoj Jengial - Ժենգյալով հաց|eta|Bulkoj Jengial - Ժենգյալով հաց]] Malmultaj el la murpentraĵoj de [[Arcaĥo]] estis konservitaj, sed tiuj kiuj pluvivis estas gravaj por la historio de la armena fresko-arto pro siaj unikaj komponaĵoj kaj kolorskemoj. La plej granda kolekto de la freskoj de Arcaĥo troviĝas en la Monumenta Katedralo (1214), ĉe la [[Monaĥejo Dadivank]]. La Monumenta Katedralo estis konstruita sub la ordonoj de la reĝino Arzu de Haterk. La pentraĵoj prezentas la [[Dipatrino]]n, Jesuon Kriston kaj Sanktan Nikolaon, kun grupo de anĝeloj kaj kredantoj. La fresko ĉisekcie prezentita montras la Sanktan Virgulinon kun longa robo kun ruĝa kaptuko ligita ĉirkaŭ ŝia kapo. Ŝi aranĝas bendon ornamita per krucoj. === Kuirarto === Ĝengalbulkoj (ar: ''Zjengalow hats)'' === Lumigitaj manuskriptoj === La pli ol tridek konataj mezepokaj manuskriptoj kreitaj en [[Arcaĥo]] havas konsiderindan nombron da lumigitaj [[manuskripto]]j, precipe en la 13-a kaj 14-a jarcentoj. Tiuj manuskriptoj troviĝis en Gandzak, same kiel en la monaĥejoj de Arcaĥo de Gandzasar, Ĥoranaŝat, Targmanĉatz, Sankta Virgulino kaj Jeric Mankanc. Aro da lumigitaj verkoj estas specifaj por la regionoj de Arcaĥo kaj Utiko; en ilia linia kaj senornama stilo ili similas al la miniaturoj de la skoloj de Sjuniko kaj Vaspurakano. Tiuj kunmetaĵoj estas simplaj kaj monumentaj, ofte kun ikonografio kiu estas origina kaj klara de bizanca modelo. Krom prezentado de bibliaj rakontoj, pluraj el la manuskriptoj de Arcaĥo provas bildigi la regantojn de la regiono kiuj ofte ordigis la reverkadon kaj lumon de la tekstoj. La rimarkinda kolekto n-ro. 115, konservita en [[Matenadarano]], enhavas miniaturan portreton de Princo Vaĥtang Tangik, senjoro de Haterk. Dum la 12a - 15a jarcentoj pluraj dekoj de bonkonataj manuskriptoj troviĝis en Arcaĥo kaj najbara [[Utiko]]. La plej bona periodo de la miniatur-pentrado de Arcaĥo povas esti dividita en du ĉefajn epokojn. La unua inkludas la duan duonon de la 12-a kaj la komencon de la 13-a jarcento. La dua epoko inkludas la duan duonon de la [[13-a jarcento]] al la komenco de la [[14-a jarcento]]. === Tapiŝoj kaj tapiŝetoj === Tapiŝoj kaj tapiŝetoj estas formo de arto kiu estas kerno de la arta identeco de la regiono. Estas konate ke en la [[10-a jarcento]] tinkturfarbitaj ŝtofoj kaj tapiŝetoj de Arcaĥo estis altagrade valoraj en la araba mondo. Du klarigoj de la historiisto Kirakos Gandzakeci mencias brodaĵojn kaj kurtenojn de preĝejaj altaroj manfaritaj de liaj samtempuloj Arzu kaj Ĥoriŝah, du princinoj de la nobela domo Haterk (Հաթերք) de Ĥaĉeno, por la [[monaĥejo Dadivank]]. En la [[19-a jarcento]], lokaj tapiŝetoj kaj provaĵoj de natura silko-produktado iĝis parto de internaciaj ekspozicioj kaj arto-foiroj en [[Moskvo]], [[Filadelfio]] kaj [[Parizo]]. La abundo de tapiŝetoj produktitaj en la nuntempo estas enradikiĝinta en tiu brila antikva tradicio. Efektive, lastatempa esplorado komencis elstarigi la gravecon de la armena regiono Arcaĥo en la historio de pli larĝa grupo de tapiŝetoj klasifikitaj kiel "kaŭkaziaj". La historiaj verkoj de la armenoj de Arcaĥo estas plurstilaj. Tapiŝetoj kiel "aglobendoj" (armene:արծվագորգ artzvagorg) aŭ "sunradio" (armena:արևագորգ arevagorg), subtipo da armena tapiŝeto havanta drakojn, kies centra produktejo en la [[18-a jarcento]] estis la distrikto Jraberd. Aliaj tapiŝetoj havas ornamaĵojn similajn al serpentoj aŭ nuboj kun okangulaj medaljonoj konsistantaj el kvar paroj de serpentoj en "S"-formo, kaj tapiŝetojn kun serio de okangulaj, kruc-formaj aŭ romboidaj medaljonoj, ofte limigitaj per ruĝa bendo<ref name="manuelian1984">Lucy Der Manuelian kaj Murray Eiland: "Weavers, Merchants and Kings: The Inscribed Rugs of Armenia", arta muzeo Kimbell, [[Fort Worth]], 1984</ref>. Arcaĥo/Montara Karabaĥo ankaŭ estas la fonto de kelkaj el la plej aĝaj tapiŝetoj portante armenajn surskribojn: la tapiŝeto kun tri niĉoj de la urbo de Bananc ([[1602]]), la tapiŝeto de la katolikoso Nerses de Aghvank ([[1731]]), kaj la fama tapiŝeto Guhar (Gohar) ([[1700]])<ref name="manuelian1984"/>. Aldonendas ankaŭ ke la plej multaj tapiŝetoj kun armenaj surskriboj venas de Montara Karabaĥo<ref name="manuelian1984"/> . === Publikaĵoj === ''[[Azat Arcaĥ]]'' estas la oficiala tagĵurnalo de la Respubliko Montara Karabaĥo. == Sportoj == Sportoj en la Respubliko Montara Karabaĥo estas organizitaj de la Arcaĥa Ministro de Kulturo kaj Junularo. [[Piedpilko]] estas tre populara en Montara Karabaĥo. [[Stepanakerto]] havas bonkvalitan stadionon. Komence de la 1990-aj jaroj, Karabaĥaj teamoj partoprenis en kelkaj turneoj kaj maĉoj de Respubliko Armenio. Ankaŭ ekzistas interesiĝo pri aliaj sportoj, inkluzive de [[korbopilko]]. [[Velado]] estas praktikata en [[Martakerto]]. Karabaĥaj teamoj kaj unuopaj sportistoj ankaŭ partoprenas la [[Tut-Armenaj Ludoj|Tut-Armenajn Ludojn]] organizitajn en la armena ĉefurbo [[Erevano]]. == Feriotagoj == {| class="wikitable" |- ! Dato<ref name="Overview"/> ! Esperanta nomo ! Loka nomo ! Rimarkoj |- | 31-a dec.–1-a januaro | [[Novjaro]] | | |- | 6-a de januaro | [[Kristnasko]] | | |- | 20-a februaro | [[Arcaĥa Reviviga Tago]] | | |- | 8-a de marto | [[Tago de la Virinoj]] | | |- | 7-a de aprilo | [[Tago de Patrinujo kaj Beleco]] | | |- | 24-a de aprilo | Memortago pri la [[Armena Genocido]] | | |- | 1-a de majo | [[Tago de Solidareco kun Laboristoj]] | | |- | 9-a de majo | [[Tago de la Venko, Armitaj Fortoj kaj Liberigo de Ŝuŝi]] | | |- | 28-a de majo | Tago de la [[Armena Demokratia Respubliko|Unua Armena Respubliko]] | | |- | 1-a de junio | [[Tago de la Infanoj]] | | |- | 29-a de junio | [[Memortago de Falintaj Soldatoj kaj Misiistoj]] | | |- | 2-a de septembro | [[Tago de Sendependeco]] | | |- | 7-a de decembro | [[Memortago de Armena Tertremo]] | | |- | rowspan=2 | 10-a de decembro | [[Tago de la Sendependiĝ-referendumo]] | | |- | [[Tago de la Konstitucio]] | | |} == Edukado == Edukado en Montara Respubliko estas senpaga kaj deviga por ĉiuj ĝis la 18-jariĝo. La eduksistemo sekvas la modelon de la soveta epoko.<ref>http://www.nkrusa.org/country_profile/education.shtml</ref> La lernejoj de Karabaĥo estis severe damaĝataj pro la pasinta konflikto. Tamen, la registaro de Respubliko Karabaĥo ricevis multan helpon de la Respubliko Armenio kaj donacojn de la [[Armena diasporo]] per kiuj ĝi sukcesis rekonstrui kaj modernigi multajn lernejojn. La Respubliko havas ĉ. 250 lernejojn diversgradaj, kun pli ol 200 en la regionoj. La studenta loĝantaro estas kalkulata pli ol 20,000 studentoj, la plimulto en la landa ĉefurbo Stepanakerto. [[Arcaĥa Ŝtata Universitato]] ([[d:Q4801547]]) estis fondita per la penoj de la registaroj de Montara Karabaĥo kaj Armenio. Ĝia ĉefa kampuso troviĝas en [[Stepanakerto]]. La Erevana Administrad-Universitato ankaŭ havas filion en [[Stepanakerto]]. == Vidu ankaŭ == * [[Montara Karabaĥo]] * [[Milito en Montara Karabaĥo]] (1992-1994) * [[Milito en Montara Karabaĥo (2020)]] * [[blokado de la Arcaĥa Respubliko en 2022]] * [[Komunumo de Neagnoskitaj Ŝtatoj]] * [[Post-sovetaj ŝtatoj]] * [[Diocezo de Arcaĥo]] * [[Ĝanaparo]] (piedmigra vojo) == Eksteraj ligiloj == * {{citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.com/2020/10/kio-okazas-en-montara-karabaho.html | titolo = Kio okazas en Montara Karabaĥo? | titolo-aldono = | alirdato = 2020-10-06 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2020-10-06 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = https://web.archive.org/web/20201006054257/http://stanobelov.blogspot.com/2020/10/kio-okazas-en-montara-karabaho.html | arkivdato = 2020-10-06 | citaĵo = }} ''(skizo de la konflikto, ĝiaj partoprenantoj kaj eksteraj fortoj)'' * Filip Noubel, [https://eo.globalvoices.org/2020/10/9566/ Internaciaj konfliktoj koncernas ankaŭ nomojn: la kazo de Montara Karabaĥo], Global Voices Esperanto, la 12-an de oktobro 2020. * Filip Noubel, [https://eo.globalvoices.org/2020/10/9620/ Montara Karabaĥo: Malnova konflikto en nova geopolitika kunteksto, diras fakulo pri Suda Kaŭkazo, Tom de Waal], Global Voices Esperanto, la 20-an de oktobro 2020. == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Projektoj|n=Kategorio:Respubliko Montara Karabaĥo}} {{Elstara}} {{ADLS|2011|33}} [[Kategorio:Montara Karabaĥo| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1991]] [[Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 2023]] [[Kategorio:Movadoj pri sendependeco]] [[Kategorio:Movadoj de nacia liberigo]] e8je824kk8hupyredtgksfkkmtyiokl 0 367815 9367618 9143019 2026-05-06T11:45:37Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367618 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Røyk frå Statsministerens Kontor cropped.jpg|eta|dekstra|300px|La ministeria kvartalo en Oslo nelonge post la eksplodo]] [[Dosiero:Norvegio Oslo1-Utøya2-Buskerud mapo.png|eta|dekstra|300px|Lokoj de la atakoj (la helege flava parto estas la [[provinco Buskerud]])]] La '''Atakoj en Norvegio (2011)''' estis du kunordigitaj [[Terora ago|teroraj]] atakoj okazintaj en [[Oslo]] kaj la proksima insuleto [[Utøya]] en vendredo, la [[22-an de julio|22-a de julio]], [[2011]]. La unua estis [[Bombo|bomba]] eksplodo en ''Regjeringskvartalet'', la ministeria kvartalo de [[Oslo]], je proksimume 26 minutoj post la 15-a horo, ekster la oficejo de la [[Ĉefministro de Norvegio|ĉefministro]] [[Jens Stoltenberg]] kaj aliaj registaraj konstruaĵoj.<ref>{{cite news |title=Norway attacks suggest political motive | location = UK | first=Peter |last=Beaumont |url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/22/oslo-bomb-suspicion-islamist-militants |newspaper=[[The Guardian]] |date=22 julio 2011 |accessdate=22 julio 2011}}</ref> La eksplodo mortigis sep homojn kaj vundis plurajn aliajn. La dua atako okazis ĉ. 2 horojn poste ĉe junula tendarejo de Arbeidernes ungdomsfylking (AUF - Laborista Junulara Ligo), la junulara filio de la socidemokratia partio [[Arbeiderpartiet]] (AP - Laborista Partio) sur la insuleto [[Utøya]] en [[Tyrifjorden]], [[Buskerud]]. Armito en polica uniformo ekpafis al la tendumantoj, mortigante 69 el ili kaj vundante pli ol 100 aliajn.<ref>{{cite news | newspaper = The Wall Street Journal | date=23 julio 2011 | accessdate=23 julio 2011 | first1 = Charles | last1 = Duxbury | first2 = Kjetil | last2 = Hovland | url = http://online.wsj.com/article/SB10001424053111903461104576461862078291234.html?mod=WSJ_hp_LEFTTopStories | title = Savage Terror Attacks | quote = ...at Least 87 Dead}}</ref><ref>{{cite news | date=22 julio 2011 | accessdate=23 julio 2011 | first = Michael | last = Birnbaum | newspaper = The New York Times | url = http://www.nytimes.com/2011/07/23/world/europe/23oslo.html | title = At Least 80 Are Dead in Norway Shooting | first1 = Elisa | last1 = Mala | first2 = J David | last2 = Goodman}}</ref><ref>{{cite news | date=22 julio 2011 | accessdate=23 julio 2011 | newspaper = The Washington Post | title = Norway attacks: At least 87 dead in shootings at youth conference, Oslo explosion | url = http://www.washingtonpost.com/world/europe/norways-capital-shaken-by-bomb-blast/2011/07/22/gIQABA6dTI_story.html | quote = ...at least 80 people shot to death at a youth political conference outside Oslo after a massive explosion in the capital’s government district killed at least seven people, according to Norwegian police}}</ref> Polico arestis la 32-jaraĝan norvegon [[Anders Behring Breivik]], akuzante lin pri la pafado ĉe Utøya<ref name="VG-Storberget">{{cite news | lingvo = norvega | location = NO | first1=Erlend |last1=Skevik |first2=Atle |last2=Jørstad |first3=Stein-Erik |last3=Stormoen |url=http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=10080602 |title=Storberget: - Den pågrepne er norsk|newspaper=[[Verdens Gang|VG Nett]] |date=22-a de julio 2011|accessdate=22 julio 2011}}</ref>. Breivik poste konfesis, ke li sola respondecis pri ambaŭ atakoj.<ref name="BBC-1">{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14259356|titolo=Scores killed in Norway attack|alirdato=23 julio 2011|dato=23 julio 2011|verkaĵo=BBC}}</ref> Eŭropa Unio, NATO, kaj registaroj ĉirkaŭ la mondo esprimis kondamnon pri la atakoj, kaj kondolencojn kaj solidaron kun Norvegio. == Bombeksplodo en Oslo == [[Dosiero:2011 Oslo attacks map.svg|eta|maldekstra|170px|Mapo pri la ĉirkaŭaĵo de la eksplodo. {{Priskribo|#fe1717|Registara konstruaĵo.}} {{Priskribo|#fc9e27|Situo de ruinigita aŭto, ne tiu de la eksplodo mem.}} {{Priskribo|#6867f5|Konstruaĵo de la naftoministerio.}} ]] [[Dosiero:Statsministers kontor Office of the prime minister.jpg|eta|Oficejo de la Ĉefministro kun forblovitaj fenestroj nelonge post la eksplodo.]] [[Dosiero:Redningsmannskap, regjeringskvartalet..jpg|eta|[[Integra savsistemo|Krizrespondistoj]] respondas al la eksplodo]] Je la 15h26 (mezeŭropa somera zono), la 22-an de julio, 2011, fortega eksplodo okazis en la strato ''Grubbegata'', inter ''H-blokka'' kaj ''R4'' en la ministeria kvartalo, proksime de la oficejoj de la norvegia ĉefministro (''H-blokka'') kaj pluraj aliaj registaraj konstruaĵoj, kiel la Ministerio de Nafto kaj Energio kaj la Ministerio de Financo.<ref>{{cite news|title=Youth camp shooting after Oslo bomb|date=22 julio 2011|first=Andrew|last=Ward|work=Financial Times|location=Stockholm|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/24346904-b46c-11e0-9eb8-00144feabdc0.html | accessdate=22 julio 2011}}</ref> ''(Vidu mapon)'' La strato ĉirkaŭ la loko de la eksplodo pleniĝis je vitraj kaj alispecaj rubaĵoj post la eksplodo. Ruinigita aŭtomobilo videblis apud unu el la damaĝitaj konstruaĵoj. Grandega nubo el blanka fumo raportiĝis dum fajro plu brulis ĉe la naftoministeriejo. La eksplodon oni aŭdis ĝis distanco de almenaŭ 7 kilometroj. Post la eksplodo, la polico forigis la homojn el la ĉirkaŭaĵo kaj serĉis eventualajn aliajn eksplodilojn.<ref name="nyt">{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.nytimes.com/2011/07/23/world/europe/23oslo.html|titolo=Big Blast Hits Government Buildings in Central Oslo|dato=23 julio 2011|eldoninto=The New York Times}}</ref> Polico klopodis per amaskomunikiloj instigi la urbanojn evakui la mezan parton de Oslo.<ref>{{Cite web | url = http://blogs.reuters.com/events/2011/07/22/explosion-rocks-oslo/ | title = Explosion rocks Oslo &#124; Events | work = Blogs | publisher = Reuters | date = | accessdate = 22 julio 2011 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2011-07-23 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110722233601/http://blogs.reuters.com/events/2011/07/22/explosion-rocks-oslo/ | arkivdato = 2011-07-22 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110722233601/http://blogs.reuters.com/events/2011/07/22/explosion-rocks-oslo/ | archivedate = 2011-07-22 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://blogs.reuters.com/events/2011/07/22/explosion-rocks-oslo/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-07-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110722233601/http://blogs.reuters.com/events/2011/07/22/explosion-rocks-oslo/ |arkivdato=2011-07-22 }}</ref> === Mortoj kaj vundoj === Sep mortigitoj konfirmiĝis pro la eksplodo<ref name=bbc>{{cite news | location = UK | title=Oslo: Bomb blast near Norway prime minister's office |first= |last= |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14252515 |newspaper=[[BBC News]] |date=22 julio 2011 |accessdate=22 julio 2011}}</ref> kun 15 vunditoj,<ref>{{cite news|location=UK|last=Hough|first=Andrew|title=Oslo explosion: 'several' dead, dozens injured after Norway city blast|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/norway/8655120/Oslo-explosion-several-dead-dozens-injured-after-Norway-city-blast.html|accessdate=22 julio 2011|newspaper=The Telegraph|date=22 julio 2011|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2011-07-23|arkivurl=https://archive.today/20120529125756/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/norway/8655120/Oslo-explosion-several-dead-dozens-injured-after-Norway-city-blast.html|arkivdato=2012-05-29}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://english.aljazeera.net/news/europe/2011/07/2011722135232705239.html|titolo=Explosion hits Norwegian PM's office&nbsp;— Europe|alirdato=22 julio 2011|eldoninto=Al Jazeera English}}</ref> el kiuj 11 grave vundiĝis.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Explosion-At-Oslo-Government-Building-Containing-Prime-Ministers-Office-According-To-Reuters/Article/201107416035628?lpos=World_News_First_Home_Article_Teaser_Region_0&lid=ARTICLE_16035628_Explosion_At_Oslo_Government_Building_Containing_Prime_Ministers_Office%2C_According_To_Reuters|titolo=Explosion In Oslo Government Building|alirdato=22 julio 2011|verko=News|eldoninto=Sky}}</ref> Kuracisto ĉe la hospitalo de la Universitato de Oslo informis, ke la hospitala stabo kuracas vundojn al kapoj, torakoj kaj abdomenoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://content.usatoday.com/communities/ondeadline/post/2011/07/blast-in-oslo-blows-out-government-office-building-windows/1|titolo=17 dead in Oslo bombing, shootings; Norwegian held - On Deadline - USATODAY.com|alirdato=23 julio 2011|dato=23 julio 2011|eldoninto=Content.usatoday.com}}</ref> Ĉefministro Jens Stoltenberg ne vundiĝis en la eksplodo. La ministro pri financoj, ''Sigbjørn Johnsen'', estis ferianta en Danio.<ref>{{cite news | title=Sigbjørn Johnsen til forsvar for euroen|url= http://www.aftenposten.no/okonomi/innland/article4178054.ece| location = NO | publisher = ''[[Aftenposten]]''|accessdate=22 julio 2011}}</ref> Malpli multaj homoj estis en la regiono ol kutime, ĉar la eksplodo okazis dum julio, la ĉefa feria monato por norvegoj,<ref>{{Cite web|url=http://www.forskningsradet.no/en/Newsarticle/Norway_on_summer_vacation1253960829916|title=Norway on summer vacation|publisher=''The Research Council of Norway'' (la esplora konsilio de Norvegio)|date=1-a de julio 2010|accessdate=22-a de julio 2011|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2011-07-24|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120107211604/http://www.forskningsradet.no/en/Newsarticle/Norway_on_summer_vacation1253960829916|arkivdato=2012-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107211604/http://www.forskningsradet.no/en/Newsarticle/Norway_on_summer_vacation1253960829916|archivedate=2012-01-07}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.forskningsradet.no/en/Newsarticle/Norway_on_summer_vacation1253960829916 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-07-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120107211604/http://www.forskningsradet.no/en/Newsarticle/Norway_on_summer_vacation1253960829916 |arkivdato=2012-01-07 }}</ref> kaj post la normaj laborhoroj por civilaj postenuloj, kio eble malplimultigis la nombron de mortoj. === Efikoj al transporta reto === La landa sekureca instanco fermis ĉiujn vojojn en la urbcentron de Oslo, dum oni evakuis homojn el la regiono kaj avertis la oslanojn resti for de la urbcentro kaj laŭeble eviti uzadon de poŝtelefonoj pro zorgoj pri eventuala dua terora atako.<ref name= Duxbury>{{cite news|last= Duxbury|first= Charles|title= Deadly Attacks Shake Norway|url= http://online.wsj.com/article/SB10001424053111903461104576461862078291234.html?mod=googlenews_wsj | accessdate=22-a de julio 2011| newspaper= The Wall Street Journal|date=22-a de julio 2011}}</ref> Ankaŭ la publikan transporton al kaj el la urbo oni haltigis.<ref>{{cite news|title= Oslo Bomb Attack&nbsp;— Eyewitness Reports|date= 22-a de julio 2011|first= Jillian|last= Rayfield|work= LiveWire|url= http://tpmlivewire.talkingpointsmemo.com/2011/07/oslo-bomb-attack---eyewitness-reports.php|accessdate= 22-a de julio 2011|publisher= Talking Points Memo|titolo= Arkivita kopio|alirdato= 2011-07-23|arkivurl= https://web.archive.org/web/20110724070344/http://tpmlivewire.talkingpointsmemo.com/2011/07/oslo-bomb-attack---eyewitness-reports.php|arkivdato= 2011-07-24}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110724070344/http://tpmlivewire.talkingpointsmemo.com/2011/07/oslo-bomb-attack---eyewitness-reports.php |date=2011-07-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://tpmlivewire.talkingpointsmemo.com/2011/07/oslo-bomb-attack---eyewitness-reports.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-07-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110724070344/http://tpmlivewire.talkingpointsmemo.com/2011/07/oslo-bomb-attack---eyewitness-reports.php |arkivdato=2011-07-24 }}</ref> Retmesaĝo al [[BBC]] de vojaĝanto indikis, ke policaj kontrolpunktoj funkcias ĉe la ŝoseo al la osla flughaveno <ref>{{cite news| title = Oslo bomb — latest updates| date=22-a de julio 2011| publisher = BBC | location = UK | work = News| url= http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14254705 |accessdate=22-a de julio 2011}}</ref>; la flughaveno mem ne fermiĝis, dum policanoj traserĉis aŭtojn tie.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://rt.com/news/oslo-explosion-pm-headquarters/|titolo=Bomb blast rocks downtown Oslo|alirdato=22-a de julio 2011|dato=22-a de julio 2011|verkaĵo=RT}}</ref><ref>{{cite news| title= Oslo-trikken:&nbsp;– Det er normal drift, ingen grunn til bekymring|date=22-a de julio 2011|work=TV 2| location = NO | language= no |url=http://www.tv2.no/nyheter/innenriks/oslotrikken-det-er-normal-drift-ingen-grunn-til-bekymring-3544402.html|accessdate=22-a de julio 2011}}</ref> Oni fermis la fervojlinion inter Lillestrøm kaj la flughaveno de Oslo post ektrovo de suspektata pakaĵo apud la reloj.<ref>{{cite news| title= All trains shut down after suspicious package|date=22-a de julio 2011|work=Dagbladet| location = NO | url=http://www.dagbladet.no/2011/07/22/nyheter/innenriks/flytog/17418881/|accessdate=22-a de julio 2011}}</ref> Same okazis ĉe la oficejoj de TV2, la dua ŝtat a televida kanalo de Norvegio, kiujn oni evakuis post trovi suspektatan pakaĵon ekster la konstruaĵo.<ref>{{cite news|url=http://www.dagbladet.no/2011/07/22/nyheter/innenriks/eksplosjon/regjeringskvartalet/17416403/| title = Disse områdene er evakuert| work= Dagbladet| location = NO | language = no | accessdate=22-a de julio 2011| date=22-a de julio 2011|last1=Lofstad|first1=Ralf|last2= Haraldsen|first2=Stian|last3=Badi|first3=Diana}}</ref> == Pafmortiga atako en insuleto Utøya == Proksimume du horojn post la eksplodo en Oslo, '''Anders Behring Breivik'''<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2017851/Norwegian-massacre-gunman-Anders-Behring-Breivik-right-wing-extremist-hated-Muslims.html |titolo=Norwegian massacre gunman was a right-wing extremist who hated Muslims, 23 July 2011 | eldoninto=Dailymail.co.uk |dato= |alirdato=2011-07-23}}</ref> vestita per polic-oficira kostumo vojaĝis per pramŝipeto al la insuleto [[Utøya]],<ref>{{citaĵo el novaĵo|titolo= Police: 91 youth campers dead in mass shooting, bombing in Norway ("polico: 91 junaj kampaduloj mortaj en amasa pafado kaj bombado en Norvegio")|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/07/22/norway.explosion/index.html?iref=NS1|accessdate=23-a de julio 2011|ĵurnalo= [[CNN]]| loko = US | dato=2011-97-23}}</ref>, la loko de la de jardekoj ĉiujara tradicia tendaro de la junulara sekcio de la [[Arbeiderpartiet|Laborista Partio]]. Atinginte la insulon, li ŝajne kunvokis la tendumantojn kaj ekmortigis ilin per siaj pafiloj.<ref>{{citaĵo el novaĵo|titolo= Twin terror attacks shock Norway|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14256712|accessdate=22 July 2011|newspaper= [[BBC News]]| location = UK | date=22-a de julio 2011}}</ref> La pafonto sin prezentis kiel polican oficiron, kiu venis por rutina kontrolado post the bombado en Oslo. Li signalis petante la homoj kungrupiĝi ĉirkaŭ li<ref>{{citaĵo el novaĵo |titolo= Flere unge skutt og drept på Utøya | url= http://www.nrk.no/nyheter/norge/1.7723132 |agency= [[Norwegian Broadcasting Corporation]] | date=22-a de julio 2011|accessdate=22-a de julio 2011}}</ref> kaj poste ekpafis sendistinge,<ref>{{cite news | lingvo = norvega | title= Vi er under angrep! |first= Jarle |last= Brenna | url= http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=10080590 |newspaper=[[VG Nett]] | location = NO |date=22-a de julio 2011|accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{Cite web| publisher = ''[[NRC Handelsblad|NRC]]'' |url=http://www.nrc.nl/nieuws/2011/07/22/gewonden-bij-explosie-in-overheidsgebouw-in-oslo/| location = NL | language = nl | title = LIVE: Doden bij bomexplosie in Oslo&nbsp;– schietpartij op jongerenkamp}}</ref> mortigante kaj vundante multajn homojn. Komence li pafis homojn en la insulo, kaj poste pafis al homoj provantaj eskapi per naĝado en la lago.<ref>{{citaĵo el gazeto |titolo=Nine, perhaps 10, killed in Norway shooting |url= http://www.reuters.com/article/2011/07/22/us-norway-shooting-idUSTRE76L5E120110722 |dato=2011 -07-22|alirdato=22 July 2011}}</ref> La Nacia Polica Direktorejo sub la Ministerio de Justico kaj Polico informis, ke plej multaj pafitoj estis gejunuloj ĉ. 15- aŭ 16-jaraĝaj.<ref>{{citaĵo el gazeto |titolo= ''At Least 80 Dead in Norway Shooting'' ("almenaŭ 80 mortaj en norvegia pafado")|url=http://www.nytimes.com/2011/07/23/world/europe/23oslo.html?_r=1 | gazeto= [[The New York Times]] |dato=2011.07.22 |alirdato=2011-07-22}}</ref> == Reagoj enlande == Ĉe gazetara konferenco en la mateno post la atakoj, ĉefministro Jens Stoltenberg kaj justicministro Knut Storberget parolis al la lando. Stoltenberg diris ke la atako estis "nacia tragedio" kaj la plej terura okazaĵo en Norvegio depost la [[dua mondmilito]].<ref>{{cite news|url=http://www.nrk.no/nyheter/norge/1.7723633|title=– Som et mareritt|last=Wernersen|first=Camilla|date=23 julio 2011|eldonis=NRK|lingvo=norvega|accessdate=23 julio 2011}}</ref> Stoltenberg plu ĵuris, ke la atakoj ne damaĝos la norvegan demokration, kaj diris ke la konvena respondo al perfortado estas "pli da demokratio, pli da malfermeco, sed ne naiveco." <ref>{{Cite web|url=http://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/article4180951.ece|title=- Vi er alle rystet av ondskapen|last=Gimse|first=Lars Martin|date=23 julio 2011|eldonis=Aftenposten|lingvo=norvega|accessdate=23 julio 2011}}</ref> Eskil Pedersen de la Laborista Junulara Ligo votis "repreni Utøya-n" kaj persekuti tiujn, kiuj respondecas.<ref>{{cite news|url=http://www.fvn.no/nyheter/innenriks/article885654.ece|title=- I dag er vi alle AUF-ere|last=Ervik|first=Marthe Rosenvinge|date=23 julio 2011|publisher=Fædrelandsvennen|language=no|accessdate=23 julio 2011|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2011-07-23|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110928223618/http://www.fvn.no/nyheter/innenriks/article885654.ece|arkivdato=2011-09-28}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110928223618/http://www.fvn.no/nyheter/innenriks/article885654.ece |date=2011-09-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.fvn.no/nyheter/innenriks/article885654.ece |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-07-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110928223618/http://www.fvn.no/nyheter/innenriks/article885654.ece |arkivdato=2011-09-28 }}</ref> [[Harald V|Reĝo Harald]] sendis siajn kondolencojn al la viktimoj kaj iliaj familioj, kaj petis unuecon.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.vg.no/nyheter/innenriks/oslobomben/artikkel.php?artid=10080609|titolo=Kongen om terrorangrepet: - Våre tanker går til ofrene|alirdato=23 julio 2011|familia nomo=Murtnes|persona nomo=Sindre|dato=23 julio 2011|eldoninto=''[[Verdens Gang]]''|lingvo=no}}</ref> Ĉiuj aliaj gravaj politikaj partioj sendis kondolencojn al la viktikmoj. * Kristin Halvorsen de la [[Sosialistisk Venstreparti|Socialista Maldekstra Partio]] diris "Kun profunda bedaŭro ni finfine konscias la grandecon de la suferoj, kiujn la hieraŭa teroro trudis al multaj homoj, la familioj, kaj la tutan norvegan komunumon.".<ref>{{Cite web|url=http://sv.no/Forside/Siste-nytt/Nyhetsarkiv/En-ufattelig-tragedie|title=En ufattelig tragedie|date=23-a de julio 2011|publisher=SV|language=no|accessdate=23-a de julio 2011|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2011-07-23|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120323104607/http://sv.no/Forside/Siste-nytt/Nyhetsarkiv/En-ufattelig-tragedie|arkivdato=2012-03-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120323104607/http://sv.no/Forside/Siste-nytt/Nyhetsarkiv/En-ufattelig-tragedie|archivedate=2012-03-23}} {{Citaĵo el la reto |url=http://sv.no/Forside/Siste-nytt/Nyhetsarkiv/En-ufattelig-tragedie |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-07-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120323104607/http://sv.no/Forside/Siste-nytt/Nyhetsarkiv/En-ufattelig-tragedie |arkivdato=2012-03-23 }}</ref> * Liv Signe Navarsete de la [[Senterpartiet|Centra Partio]] nomis la eventojn trista tago por tuta Norvegio. Ŝi vokis al unueco por konservi la malferman demokration kaj la daŭran lukton kontraŭ perfortado.<ref>{{Cite web|url=http://www.senterpartiet.no/meny-forside/ein-trist-dag-for-noreg-article71618-12919.html|title=Ein trist dag for Noreg|date=23-a de julio 2011|publisher=Senterpartiet|accessdate=23-a de julio 2011|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2011-07-23|arkivurl=https://archive.is/20120527090759/http://www.senterpartiet.no/meny-forside/ein-trist-dag-for-noreg-article71618-12919.html|arkivdato=2012-05-27|archiveurl=https://archive.is/20120527090759/http://www.senterpartiet.no/meny-forside/ein-trist-dag-for-noreg-article71618-12919.html|archivedate=2012-05-27}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.senterpartiet.no/meny-forside/ein-trist-dag-for-noreg-article71618-12919.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-07-23 |arkivurl=https://archive.is/20120527090759/http://www.senterpartiet.no/meny-forside/ein-trist-dag-for-noreg-article71618-12919.html |arkivdato=2012-05-27 }}</ref> Amaskomunikila poststrio de tiu ĉi tragedio estis la populariĝo de la kanto ''Mitt lille land<ref>[http://no.wikipedia.org/wiki/Mitt_lille_land Norvega Vikipedio - ''Mitt lille land'']</ref>'' (''Landeto mia<ref>[http://www.liberafolio.org/2009/leonard-orban-predikis-pri-multlingvismo-en-la-angla#1325172897 Traduko en Libera Folio - ''Landeto mia'']{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>'') de ''Ole Paus''. Tiu ĉi kanteto kantata de ''Maria Mena'' iĝis speco de dua Norvega nacia himno kaj prezentiĝadis kun bildoj de la tragedio.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=HpgjzGuHYFY Jutubo - ''Mitt lille land]''</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/article4180673.ece Stor eksplosjon i Oslo sentrum], ''Aftenposten'', novaĵraporto en la [[norvega]], kun bildoj. * [http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=83&artikel=4613900 Allvarligt bombattentat skakar Oslo], Sveda Radio ''(Sveriges Radio)'', novaĵraporto en la [[sveda]], kun bildoj. * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14254705 LIVE: Oslo explosion], ''[[BBC|BBC News]]'', dumokaza dissendaĵo pri la bombado en Oslo. === Bildoj === * [http://www.life.com/gallery/63101/oslo-attacks-a-bloody-aftermath#index/0 Oslo Attacks: A Bloody Aftermath] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110726044919/http://www.life.com/gallery/63101/oslo-attacks-a-bloody-aftermath#index/0 |date=2011-07-26 }} — fotaro de ''[[Life (gazeto)|Life magazine]]'' pri la bombado en Oslo * [http://www.life.com/gallery/63121/norway-massacre-island-under-siege#index/0 Norway Massacre: Island Under Siege] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110808101307/http://www.life.com/gallery/63121/norway-massacre-island-under-siege#index/0 |date=2011-08-08 }} — diapozitivaro de ''[[Life (gazeto)|Life magazine]]'' pri la atako al Utøya. {{bibliotekoj}} La Esperanta artikolo estas bazita sur la anglalingva artikolo [[:en:2011 Norway attacks]] laŭ la stato de "[http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2011_Norway_attacks&oldid=441031189 versio de la 23-a de julio je 17:31]" [[Kategorio:Atakoj en Norvegio (2011)| ]] [[Kategorio:2011 en Norvegio]] [[Kategorio:Masakroj de la 21-a jarcento|Norvegio 2011]] mlbvbfwjrk52ba00j87slx5fekftog2 0 370299 9367477 8988434 2026-05-06T04:59:41Z Tirolischleioans 254019 9367477 wikitext text/x-wiki {{informkesto muzeo |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = DE | situo sur mapo = Centra Berlino |tipo1 = reliefo |zomo=13 }} [[Dosiero:Berlin Aussicht vom Humboldt Forum asv2023-02 img03.jpg|eta|<center>elaera foto de 2023]] [[Dosiero:Berlin, Mitte, Hinter dem Zeughaus, Ausstellungshalle Deutsches Historisches Museum.jpg|eta|moderna aldona alo de la muzeo de [[I. M. Pei]], en 2009]] la '''Germana Historia Muzeo''' ('''GHM''', {{lang-de|Deutsches Historisches Museum)}}, mallonge '''DHM''') estas muzeo pri la [[historio de Germanio]] en [[Berlino]]. Laŭ sia memkompreno, la muzeo difiniĝas loko de "klerigo kaj interkompreniĝo pri la kuna historio de germanoj kaj eŭropanoj".<ref> [[germanlingve]] ''Ort der „Aufklärung und Verständigung über die gemeinsame Geschichte von Deutschen und Europäern“''</ref> La GHM situas en la historia konstruaĵo ''[[Zeughaus de Berlino|Zeughaus]]'' [prononco ''COJKhaŭs''], reprezenta [[arsenalo]] de la reĝlando [[Prusio]], nun la plej malnova konservita konstruaĵo rande de la bulvardo [[Unter den Linden]] en Berlino. La historiajn ejojn kompletigas moderna aldona ekspozicia alo, kiun konceptis la ĉina-usona arkitekto [[I. M. Pei]]. Laŭjure la GHM estas fondaĵo portata de la ŝtato Germanio. Plej alta organo estas estraro (germanlingve nomata ''Kuratorium'') kun reprezentantoj de la [[registaro de Germanio]], de la nacia parlamento [[Bundestag]] kaj de la 16 [[federacia lando (Germanio)|federaciaj landoj de Germanio]]. == Historio de la muzeo == La GHM estis oficiale fondita la 28-an de oktobro 1987, okaze de la 750-jara jubileo de la urbo Berlino. Post granda sukceso de ekspozicio de 1981 pri la historia ŝtato Prusio, la tiama ĉeurbestro de Berlino, [[Richard von Weizsäcker]], taskigis kvar konatajn germanajn historiistojn – ''Hartmut Boockmann, Eberhard Jäckel, Hagen Schulze'' kaj ''Michael Stürmer'' – krei antaŭkoncepton, kiu estis publikigita en januaro 1982. La germana kanceliero [[Helmut Kohl]], kiu jam en prelego de februaro 1985 tre postulis la kreon de tia muzeo kaj nomis ĝin "nacia tasko de eŭropa dimensio", amplekse subtenis la planon. Faka komisiono el dek ses gvidaj historiistoj, arthistoriistoj kaj muzeaj direktoroj en 1985 kaj 1986 kreis muzean koncepton, kaj publike diskutigis ĝin en 1986. La fina versio de la koncepto iĝis la enhava fundamento de la muzea fondo. Kerno de la muzea tasko iĝis, "prezenti la germanan historion en internacia kunteksto". Plurperspektivaj prezentoj ebligu komprenon de la vidpunktoj de kontraŭuloj, por atingi pli altan nivelon de historia prezento en epoko de internaciigo de la ĉiutaga vivo kaj la tutmondiĝo de ekonomio kaj laboro, historio kaj kulturo. La 28-an de julio 1987 aubskribiĝis kontrakto inter la ŝtato [[Federacia Respubliko Germanio]] kaj la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Okcidenta Berlino| (Okcidenta) Berlino]] pri starigo de Germana Historia Muzeo. Origine la libera areo "Spreebogen", borde de la rivero [[Spree]], lime en la okcidenta urboparto kaj tutproksime de la [[Reichstag (konstruaĵo)|historia nacia parlamentejo Reichstag]], estis antaŭvidita kiel loko de la muzeo. La arkitektan konkurson por muzea konstruaĵo tie gajnis la italo ''[[Aldo Rossi]]''. Kiam en novembro 1989 "falis" la [[Berlina Muro]], la planoj estis ŝanĝitaj. En la tago de la [[reunuiĝo de Germanio]], la 3-an de oktobro 1990 la registaro de Germanio transdonis al la nova muzeo la ejon kaj kolekton de la "Muzeo por Germana Historio" (1952-1990), la centra historia muzeo de [[GDR]]. Tiel la historia konstruaĵo [[Zeughaus de Berlino|Zeughaus]] de 1695, la plej malnova konstruaĵo rande de la urbocentra bulvardo [[Unter den Linden]], iĝis la sidejo de la nova muzeo. En septembro 1991 la unuaj ekspozicioj montriĝis en la muzeejo. == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Deutsches Historisches Museum}} * [http://www.dhm.de/ muzea retejo (germanlingve)] * [http://www.dhm.de/lemo/ paĝo de la reta projekto LeMO, "Lebendiges virtuelles Museum Online" aŭ en Esperanto "viva reta muzeo" (same germanlingve)] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Muzeoj en Berlino]] [[Kategorio:Historiaj muzeoj en Germanio]] 4nl4as1dh2exzxg1gqp6cp2wzo50phy 0 377822 9367576 9300141 2026-05-06T09:34:36Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367576 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Asaf Jah la 7-a''' aŭ '''Sir Mir Osman Ali Khan Siddiq''' ({{lang-ur| آصف جاہ }}), naskiĝis kiel '''Mir Osman Ali Khan Siddiqi Bahadur''' ({{lang-ur| عثمان علی خان بہادر }} la [[6-an de aprilo]] [[1886]]; mortis la [[24-an de februaro]] [[1967]]) estis la lasta reganto (''Nizam'') de la [[Hajderabado (princlando)|princa ŝtato de Hajderabado]] kaj de [[Berar]]. Li regis Hajderabadon de [[1911]] ĝis [[1948]], kiam ĝi iĝis parto de [[Barato]]. Oni nomis lin ''His Exalted Highness The Nizam of Hyderabad'' (''Lia Ekzaltita Alteca Moŝto la Nizamo de Hajderabado'').<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,770599,00.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-09-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070524114531/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,770599,00.html |arkivdato=2007-05-24 }}</ref>[[Dosiero:Usman_Ali_Khan.jpg|dekstra|270px]]Dum siaj tagoj de regantoj li estis taksita la plej riĉa homo en la tuta mondo, kies riĉeco estis ĉirkaŭ 2 bilionoj da {{J|usona dolaro}} en la komenco de [[1940-aj jaroj]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,868973,00.html?iid=chix-sphere |titolo=''His Fortune on TIME'' |alirdato=2011-09-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090203010704/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,868973,00.html?iid=chix-sphere |arkivdato=2009-02-03 }}</ref>, kio korespondis al 2 % de la tiama [[usona ekonomio]]. En tiu epoko la ĉiujara enspezo de la ĵus sendependiĝinta hinda unio korespondis al nur unu bilionoj da usonaj dolaroj jare. Li aperis sur la kovrilo de ''TIME-magazine''.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.time.com/time/covers/0,16641,1101370222,00.html |titolo=The Nizam on the cover of Time Magazine |alirdato=2011-09-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130813011143/http://www.time.com/time/covers/0,16641,1101370222,00.html |arkivdato=2013-08-13 }}</ref> Oni ĝenerale supozas, ke li restis la plej riĉa homo en suda Azio ĝis kiam li mortis en [[1967]], kvankam lia riĉeco tiam atingis nur 1 bilionon da usonaj dolaroj kaj iĝis la celo de akraj leĝaj disputoj inter la heredantoj. Li konstruis la ''Hyderabad House'' en [[Delhio]], kiu utilas nun por diplomataj kunvenoj de la registaro de Barato. == Referencoj == {{Referencoj}} * [https://web.archive.org/web/20030107054442/http://www.uq.net.au/~zzhsoszy/ips/h/hyderabad.html University of Queensland] == Bibliografio == * ''The Splendour of Hyderabad : The Last Phase of an Oriental Culture (1591-1948 A.D.)'' By M.A. Nayeem ISBN 81-85492-20-4 * ''The Nocturnal Court: The Life of a Prince of Hyderabad '' By Sidq Jaisi * ''Developments in Administration Under H.E.H. the Nizam VII'' By Shamim Aleem, M. A. Aleem [http://books.google.com/books?id=nWYeAAAAMAAJ&q=jubilee+hall+hyderabad&dq=jubilee+hall+hyderabad&pgis=1] * ''Jewels of the Nizams (Hardcover)'' by Usha R. Krishnan (Author) ISBN 81-85832-15-3 * ''Fabulous Mogul: Nizam VII of Hyderabad'' By Dosoo Framjee Karaka Published 1955 D. Verschoyle, Original from the University of Michigan [http://books.google.com/books?id=oSg-AAAAMAAJ&q=king+kothi+palace&dq=king+kothi+palace&pgis=1] * ''The Seventh Nizam: The Fallen Empire'' By Zubaida Yazdani, Mary Chrystal ISBN 0-9510819-0-X * ''The Last Nizam: The Life and Times of Mir Osman Ali Khan'' By V.K. Bawa, Basant K. Bawa ISBN 0-670-83997-3 * ''The Seventh Nizam of Hyderabad: An Archival Appraisal'' By Sayyid Dā'ūd Ashraf [http://books.google.com/books?id=nYhMGQAACAAJ&dq=The+seventh+Nizam+of+Hyderabad+:+an+archival+appraisal] * ''Photographs of Lord Willingdon's visit to Hyderabad in the early 1930s'' By Raja Deen Dayal & Sons [http://worldcat.org/oclc/33453066&referer=brief_results] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090202135033/http://www.worldcat.org/oclc/33453066%26referer%3Dbrief_results |date=2009-02-02 }} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.hyderabadplanet.com/mir-osman-ali-khan-asaf-jah-vii-nizam.html Photos of Mir Osman Ali Khan (Asaf Jah Ruler - Nizam VII)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160211224900/http://www.hyderabadplanet.com/mir-osman-ali-khan-asaf-jah-vii-nizam.html |date=2016-02-11 }} * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,770599,00.html TIME Cover Story 1937] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070524114531/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,770599,00.html |date=2007-05-24 }} * [http://www.rediff.com/news/2001/aug/21jewl.htm Nizam's fabled jewels dazzle Delhi] * [[Jacob Diamond]] - [http://famousdiamonds.tripod.com/victoriadiamond.html The Jacob Diamond of the Nizam] * [http://www.hindu.com/2004/01/21/stories/2004012103940500.htm Nizam's cabinet - a real whodunit] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040302182400/http://www.hindu.com/2004/01/21/stories/2004012103940500.htm |date=2004-03-02 }} * [http://www.hindu.com/2006/07/27/stories/2006072723360200.htm The enigma that was Mir Osman Ali Khan] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130207132621/http://www.hindu.com/2006/07/27/stories/2006072723360200.htm |date=2013-02-07 }} * [http://narendralutherarchives.blogspot.com/2006/12/last-days-of-last-nizam.html Last days of last Nizam - Narendra Luther] * [http://www.1911encyclopedia.org/Sir_Mir_Osman_Ali_Khan_Hyderabad 1911 Encyclopedia] * [http://www.guardian.co.uk/weekend/story/0,,2222979,00.html The lost world] Article by historian [[William Dalrymple (historian)|William Dalrymple]], of ''[[The Guardian]]'' - Dec' 2007 {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Asaf Jah}} [[Kategorio:Hinduoj]] [[Kategorio:Reĝoj]] 0rhngn2febtt5ugd3x1mesyd3qjjfxu 0 382898 9367242 8869438 2026-05-05T15:28:30Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367242 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Andělská Hora (apartigilo)}} {{Geokesto | burgo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Andělská Hora | devena_nomo = Engelsburg | alia_nomo = | kategorio = burgo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Andělská Hora | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Andělská Hora 2017-07-21 Celkový pohled.jpg | dosiero_priskribo = Monteto kun la ruino de burgo <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Regiono Karlovy Vary | distrikto = Distrikto Karlovy Vary | municipo = [[Andělská Hora (distrikto Karlovy Vary)|Andělská Hora]] | municipo_tipo = | histregiono = Bohemio | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = | rivero_tipo = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵo | memorindaĵo = | memorindaĵo_noto = | ŝoseo = | montaro = Slavkova arbaro | orogenezo = | orogenezo_tipo = | stilo = [[gotika arkitekturo|gotika]] <!-- *** Situo *** --> | situo = Andělská Hora | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 50 | lat_m = 12 | lat_s = 21 | lat_NS = N | long_d = 12 | long_m = 57 | long_s = 51 | long_EW = E <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = antaŭ la jaro 1402 | establita_tipo = Konstruado | establita1 = | establita1_tipo = | dato = | ĉefulo = Boreš z Rýzmburka | ĉefulo_tipo = Konstruinto <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = Castle Andělská Hora | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} [[Dosiero:Andělská Hora 2017-07-21 Hradní jádro.jpg|eta|maldekstra|Burga kerno; de maldekstre: dua pordego, palaco]] '''Andělská Hora''' (devene nomata germane ''Engelsburg'') estas ruino de [[burgo]] sur monteto Andělská hora en municipo [[Andělská Hora (distrikto Karlovy Vary)|Andělská Hora]], proksimume 8.5 km sudoriente de urbo [[Karlovy Vary]]. [[Dosiero:Andělská Hora 2017-07-21 První brána.jpg|eta|maldekstra|Unua pordego]] [[Dosiero:Andělská Hora 2017-07-21 Druhá brána - nádvoří.jpg|eta|maldekstra|Kortuma flanko de konstruaĵo de la dua pordego]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.pamatkyaprirodakarlovarska.cz/hrad-andelska-hora-engelsburg/ Burgo Andělská Hora rete sur Památky a příroda Karlovarska] * [http://www.hrady.cz/index.php?OID=101 Andělská Hora rete sur Hrady.cz]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Burgoruinoj en distrikto Karlovy Vary]] [[Kategorio:Burgoj en Slavkova arbaro]] [[Kategorio:Andělská Hora (distrikto Karlovy Vary)]] [[Kategorio:Kulturaj memorindaĵoj en distrikto Karlovy Vary]] 33viambehc39g2p3c3ftbe15x2gadjj 0 387386 9367440 8363461 2026-05-06T02:41:52Z Filozofo 3592 Lingva alĝustigo 9367440 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rolulo}}En la [[helena mitologio]], '''Menelao''' ([[antikva greka lingvo|greke]]: Μενέλαος) estis legenda reĝo de [[Mikena civilizacio|mikena]] [[Sparto]], edzo de [[Helena de Trojo]], kaj tiel centra figuro en la [[Troja milito]]. Li estis frato de [[Agamemnono]], reĝo de [[Mikeno]] kaj ĉefo de la grekaj trupoj. Elstara figuro en la [[Iliado]] kaj la [[Odiseado]], Menelao ankaŭ estis populara en la [[greka tragedio]]. En la Odiseado oni vidas lin pli kiel heroo de la troja milito ol kiel membro de la kondamnita familio de [[Atreo]].[[Dosiero:Menelaus pushkin.JPG|dekstra|eta|200px|Busto de Menelao.]]Menelao iĝis reĝo de Sparto post sia geedziĝo kun Helena, kiu estos forkaptita por [[Pariso]], filo de [[Priamo]], reĝo de [[Trojo]], okazigante tiel la [[troja milito|militon de Trojo]]. Sub la komando de Agamemnono, Menelao kaj la aliaj grekaj reĝoj vojaĝis al Trojo por liberigi Helenan. Ĉe la fino de la milito, Menelao estis unu el la grekoj kiu kaŝis sin en la [[troja ĉevalo (mitologio)|troja ĉevalo]]. Post la milito, Helena kaj Menelao reunuiĝis kaj ili klopodis reveni al Grekio, sed estis devigitaj fari tranavigadon kiu daŭris ok jarojn. Finfine, Menelao kaj Helena povis reveni al Sparto. [[Hermiono]] (helene Ἑρμιόνη) ) estas en la helena mitologio filino de sparta reĝo Menelao kaj lia edzino Helena. Hermiono fianĉiniĝis al [[Oresto]], filo de mikena reĝo Agamemnono. Sed antaŭ milito kontraŭ Trojo ŝia patro promesis ŝin edziniĝi al Neoptolemos, filo de granda heroo kaj batalanto [[Aĥilo]]. {{Ĝermo}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} [[Kategorio:Roluloj de la Iliado]] [[Kategorio:Roluloj de la Odiseado]] [[Kategorio:Batalantoj en la Troja milito]] ncyd3bo82xp1pkcj15xrpz708drunir 0 408887 9367524 9359228 2026-05-06T06:52:00Z Lingvano 730 9367524 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio | koloro = pink | nomo = Lajsana albatroso | dosiero = Laysan Albatross RWD2.jpg | dosiero larĝo = 300px | priskribo de dosiero = Lajsana albatroso | statuso = NT | regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' | filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' | klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' | ordo = [[Procelarioformaj]] ''Procelariiformes'' | familio = [[Diomedeedoj]] ''Diomedeidae'' | genro =''[[Phoebastria]]'' | dunomo =''Phoebastria immutabilis'' | dunomo aŭtoritato = ([[Lionel Walter Rothschild|Rothschild]], [[1893]]) |specioj de subdivizio = subspecioj |subdivizio2 = |mapo de vivoteritorioj =Phoebastria immutabilis map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Lajsana albatroso''', ''Phoebastria immutabilis'', estas granda [[marbirdo]] kiu loĝas en la [[Norda Pacifiko]]. Tiu malgranda albatroso (kompare kun samfamilianoj de la [[familio (biologio)|familio]] de [[Diomedeedoj]]) nome dukolora meveca membro de la grupo de la [[albatrosoj]] estas la dua plej ofta marbirdo en [[Havajo]], kun ĉirkaŭkalkulata populacio de 2.5 milionoj da birdoj, kaj estas nune pliiganta (aŭ eble re-pliiganta) sian teritorion al novaj [[insulo]]j. La Lajsana albatroso estis dekomence priskribata kiel ''Diomedea immutabilis'' fare de [[Lionel Walter Rothschild]], en [[1893]], baze sur specimeno el la [[Lajsana Insulo]].<ref name = "Robertson">Robertson, C. J. R. (2003)</ref> == Etimologio == Ĝi estas tiele nomata pro [[Lajsano]], unu el ties reproduktaj kolonioj en la [[Nordokcidentaj havajaj insuloj]]. == Aspekto == La Lajsana albatroso estas averaĝe 81&nbsp;cm longa,<ref name="BLI">BirdLife International (2008)(a)</ref> kaj havas enverguron de 195 al 203&nbsp;cm.<ref name="Dunn">Dunn, J. L. & Alderfer, J. (2006)</ref> Maskloj, kiuj pezas 2.4 al 4.1&nbsp;kg, estas pli grandaj ol inoj, kiuj pezas 1.9 al 3.6&nbsp;kg.<ref name="Floyd"/><ref name = "CRC">''CRC Handbook of Avian Body Masses'' de John B. Dunning Jr. (Editor). CRC Press (1992), ISBN 978-0-8493-4258-5.</ref> Tiu albatroso havas nigrec-grizajn supraflugilojn, dorson, supran pugon, kaj voston, kaj ties kapo, malsupra pugo, kaj subaj partoj estas blankaj. Ĝi havas nigran makulon ĉirkaŭ la okulo, kaj ties subflugila bildo varias inter individuoj, ĉar kelkaj havas pli mallarĝajn nigrajn bordojn kaj varieblajn kvantojn de nigro en subflugilaj [[kovrilo]]j. Fine ties [[beko]] estas rozkoloreca kun malhela pinto. Junuloj havas grizan bekon kaj malhelan supran pugon.<ref name="BLI"/> Ili ne havas reproduktan plumaron.<ref name="Floyd"/> La Lajsana albatroso estas kutime facile identigebla, en la Norda Pacifiko estas simple separi ĝin el la aliaj relative komunaj albatrosoj, nome la nigra [[Nigrapieda albatroso]]. Ĝi povas esti distingita el la tre rara [[Mallongvosta albatroso]] pro ties tutmalhela dorso kaj plia malgrando. La [[plumaro]] de la Lajsana albatroso estis komparata al tiu de [[mevo]], nome dukolora kun malhelgrizaj dorso kaj flugiloj, kaj blankaj subaj partoj kaj kapo. == Distribuado kaj habitato == La Lajsana albatroso havas ampleksan teritoriojn tra la Norda Pacifiko kun 16 nestolokoj. Ĉirkaŭ 99.7% el la populacio troviĝas en la [[Nordokcidentaj Havajaj Insuloj]]. Ties ĉefaj reproduktaj kolonioj estas en la [[Havajaj Insuloj]], nome ĉe la insuloj de [[Midvejinsuloj|Midvejo]] kaj [[Lajsano]]. Malgrandaj populacioj troviĝas en la [[Boninoj]] ĉe [[Japanio]], la [[Francfregataj Sablejoj]], kaj ili ekkoloniigis insulojn ĉe [[Meksiko]], kiaj la [[Insulo Guadalupe]]<ref name="BLI"/> kaj aliaj en la [[Insuloj Revillagigedoj]].<ref name="Dunn"/> For de la reproduktaj areoj ili teritorias amplekse el Japanio al la [[Beringa Maro]] kaj sude ĝis 15°N.<ref name="BLI"/> En 2010, la nombro de specimenoj tutmonde estis 1 180 000.<ref>James McQuilken: ''Die Nebel der Zeit'' ("La Nebuloj de Tempo"). Redaktita de Rolf Stange. 1-a eldono, eldonejo ''Spitzbergen.de'', 2012, ISBN 978-3-937903-15-6, paĝo 137 ({{de}}).</ref> == Kutimaro == [[Dosiero:Laysanchick.jpg|eta|Lajsana albatroso kun ido en Midvejo.]] [[Dosiero:Laysan albatross fws.JPG|eta|La almenaŭ 62-jaraĝa ino "Wisdom" kun sia ido, en marto 2011. Ŝi ankoraŭ reproduktiĝis en 2026 estante ĉirkaŭ 75-jaraĝa (prie vidu sube fine de Reproduktado).]] La Lajsana albatroso estas kutime silentema birdo, sed foje ili povas esti observataj elsendantaj longajn sonojn kiel "muu", descendajn henojn, aŭ krakadoj.<ref name="Floyd"/> Inoj de Lajsana albatroso pariĝas porvive, tiele ili povas kunlabori por idozorgado.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.theregister.co.uk/2009/06/17/animal_research/|titolo=Gay animals going at it like rabbits|dato=17a de Junio 2009|eldoninto=''The Register''}}</ref> Ino de Lajsana albatroso konata kiel "Wisdom" (saĝo) estas la plej aĝa konata natura birdo en Usono aŭ eĉ la [[Norda Hemisfero]]. "Wisdom" estis ringita de priserĉisto de [[United States Geological Survey]] en [[1956]], kaj en Februaro de 2013 ĝi estis vidata idozorgade novan idon en Midvejo (prie vidu sube fine de Reproduktado). Ĉar Lajsanaj albatrosoj ne povas reproduktiĝi ĝis ili estas kvinjaraĝaj, ĉe 2013 "Wisdom" estis ĉirkaŭkalkulita kiel almenaŭ 62-jaraĝa kaj la plej aĝa konata natura birdo en la mondo (prie vidu sube fine de Reproduktado).<ref name=npr13>{{cite news|last=Memott|first=Mark|title=Oh, Mama! World's 'Oldest' Bird Has Another Chick|url=http://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2013/02/06/171290097/oh-mama-worlds-oldest-bird-has-another-chick|accessdate=8a Februaro 2013|newspaper=NPR - The Two-Way|date=6 February 2013}}</ref><ref name="cnn11">{{cite news | title= America's oldest wild bird is a new mom | url= http://news.blogs.cnn.com/2011/03/09/americas-oldest-wild-bird-is-a-new-mom | publisher= [[CNN]] | date= 9a Marto, 2011 | accessdate= 2011-03-09 | citaĵo= The bird was first identified and banded by a USGS researcher in 1956 when she was incubating an egg, according to the USGS. As the Laysan albatross can't breed before age 5 – and spends much of its life before that at sea – scientists estimate Wisdom is at least 60 years old. She may be even older, though, as most Laysan albatrosses don't breed until age 8 or 9 after an extended courtship... }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110310183127/http://news.blogs.cnn.com/2011/03/09/americas-oldest-wild-bird-is-a-new-mom/ |date=2011-03-10 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://news.blogs.cnn.com/2011/03/09/americas-oldest-wild-bird-is-a-new-mom/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-05-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110310183127/http://news.blogs.cnn.com/2011/03/09/americas-oldest-wild-bird-is-a-new-mom/ |arkivdato=2011-03-10 }}</ref> === Reproduktado === La Lajsana albatroso estas kolonia, kaj nestumas sur disaj malgrandaj insuloj kaj [[atolo]]j, ofte en grandaj nombroj, kaj konstruas diferencajn stilojn de nestoj depende el la ĉirkaŭoj, game el simplaj truoj en sablo<ref name="Ud"/> al nestoj uzante vegetaĵaron.<ref name="BLI"/> Lajsanaj albatrosoj havas longdaŭran reproduktan ciklon, kaj reproduktiĝas ĉiujare, kvankam kelkaj birdoj saltas jarojn.<ref name="BLI"/> Junuloj revenas al la kolonio tri jarojn post [[elnestiĝo]], sed ili ne pariĝas la unuan fojon ĝis ili estas sep aŭ ok jarojn aĝaj. Dum tiuj kvar aŭ kvin jaroj ili formas parligojn kun partnero kiujn ili retenos porvive. Pariĝado konsistas ĉefe en prilaboritaj 'dancoj' kiuj havas ĝis 25 ritajn movojn. Foje la birdoj formas samseksajn parojn konsistajn el du inoj. Tio estis observita en la kolonio de la havaja insulo Oahu, kie la seksa proporcio de maskloj al inoj estas 2 al 3. Nepariĝintaj inoj pariĝas inter ili kaj reproduktiĝas sukcese. Tiuj ovoj estas ofte patrigitaj de pariĝintaj maskloj, kiuj "trompas sian edzinon".<ref>Lindsay C. Young et al., 2008, Successful same-sex pairing in Laysan albatross. Biol. Lett. 4, 323-325.</ref> La ununura ovo estas blankeca,<ref name ="Ud">Udvardy, M. D. F. (1994)</ref> kaj povas havi punktetojn.<ref name="Peterson">Peterson, Roger Troy (1961)</ref> Ambaŭ birdoj kovas la [[ovo]]n; la masklo la unua. [[Kovado]] daŭras ĉirkaŭ 65 tagojn, kaj estas sekvata de kelkaj semajnoj de plua kovado, post kio ambaŭ gepatroj estas for ĉe la [[maro]] por havigi manĝon por la kreskonta ido. La idoj postulas ĉirkaŭ 160 tagojn antaŭ [[elnestiĝo]]. Tiu tempinvestado fare de la gepatroj povus klarigi la longan pariĝadon; ambaŭ gepatroj volas esti certaj ke ankaŭ la alia estas serioza. La ido estas nutrata per [[stomakoleo]] fare de la gepatroj. [[Dosiero:Laysan albatross chick remains.jpg|eta|maldekstra|Restoj de Lajsana albatroso enhavanta ingestitan [[marrubo]]n kiu plenigis ĝian [[stomako]]n kaj ne permesis la birdon plumanĝi.]] Oni scias, ke la Lajsana albatroso kaj la [[Nigrapieda albatroso]] povas [[Hibrido (biologio)|hibridiĝi]].<ref name="Dunn"/><ref name="Floyd">Floyd, Ted (2008)</ref> Kiel ĉe ĉiuj albatrosoj, ankaŭ la Lajsana albatroso estas longviva birdo. La plej aĝa konata vivanta birdo, nome ino Wisdom, estas almenaŭ 62-jaraĝa. Ŝi ĵus elovigis sanan idon kiu eble estas ŝia 35a.<ref name="Dell'Amore">{{cite news|last=Dell'Amore|first=Christine|title=Oldest Known Wild Bird Hatches Chick at 62|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2013/02/130221-birds-albatrosses-oldest-wisdom-midway-science-animals/?utm_source=Twitter&utm_medium=Social&utm_content=link_tw20130303news-oldbird2&utm_campaign=Content|accessdate=3 March 2013|newspaper=National Geographic Daily News|date=21a Februaro 2013}}</ref> La plej longa vivodaŭro konfirmita por natura marbirdo estis reprodukta masklo de Lajsana albatroso kiu estis ringita antaŭ 53 jaroj. Aliaj albatrosoj povus egali aŭ eĉ superi tiun rekordon sed estas malmultaj konfirmoj de tre aĝaj albatrosoj.<ref name = "Wood">{{Citaĵo el libro|titolo=The Guinness Book of Animal Facts and Feats|aŭtoro=Wood, Gerald|jaro=1983|ISBN=978-0-85112-235-9}}</ref> Lastatempa esploro malkovris, ke Wisdom, supozeble almenaŭ 62-jaraĝa estas vere jam 75-jara kaj ankoraŭ reproduktiĝas. Ŝia dumjara partnero Akeakamai malaperis ĉirkaŭ 2022, sed Wisdom plue partoprenis en pariĝceremonioj kun aliaj maskloj. Tiel ĝis 2026 Wisdom demetis inter 50 kaj 60 ovojn, el kiuj ĉirkaŭ 30 idoj atingis ekflugon. Tio estis gravega atingo por tiu tiom minacata birdospecio.<ref>Joan Lluís Ferrer, [https://www.elperiodicoextremadura.com/medio-ambiente/2026/03/19/wisdom-ave-vieja-mundo-sigue-128159946.html Wisdom, el ave más vieja del mundo, sigue procreando a sus 75 años] ''[[El Periódico]]'', la 19-an marto 2026, konsultita la 19-an de marto 2026. </ref> === Manĝo === La Lajsana albatroso manĝas ĉefe [[cefalopodo]]jn,<ref name="Pittman">Pittman, et al. (2004)</ref> sed ankaŭ povas manĝi fiŝojn, [[krustulo]]jn, kaj aliajn senvertebrulojn.<ref name="Tickell">Tickell (2000)</ref> == Konservado == {|class="wikitable" style="float: right;" |+'''Reprodukta Populacio kaj Tendencoj'''<ref name="BLI"/> |- ! Reprodukta Loko !! Reproduktaj Paroj !! Tendenco |- |[[Midvejo]] ||441,178 paroj || Stabila el 1992 al 2005 |- | [[Lajsano]] || 103,689 || Stabila el 1992 al 2005 |- || [[Francfregataj Sablejoj]] || || Stabila el 1992 al 2005 |- ||Aliaj nordokcidentaj [[Havajo|Havajaj Insuloj]] || || |- | [[Insulo Toriŝima]] || 1,218 || Nekonata |- | [[Boninoj]] || 23 || Nekonata |- |[[Insulo Guadalupe|Insuloj Guadalupe]] || 337 || Pliiĝanta |- || Aliaj ĉebordaj insuloj de [[Meksiko]]|| 63 || Pliiĝanta |- |'''Totalo''' || '''590,926''' ||'''-30 al 49% dum 85 jaroj''' |} La [[IUCN]] klasis la Lajsanan albatroson kiel [[Vundebla specio|vundebla]] pro drastaj malpliiĝoj en populacioj; tamen ĵusaj studoj montris, ke la populacio eble rekuperiĝas.<ref name=IUCN2012>{{IUCN|id=106003958 |title=''Phoebastria immutabilis'' | assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16a Julio 2012}}</ref> La Lajsana albatroso, nome komuna [[specio]], ne ankoraŭ rekuperiĝis el ampleksa ĉasado kiu okazis komence de la [[1900-aj jaroj]],<ref name="BLI"/> kiam plumokolektantoj mortigis multajn centojn da miloj, kaj forigis iin el la [[Vejkinsulo]] kaj el la [[Jonstonatolo]].<ref>Harrison (1990)(a), p. 57</ref> Tiu amasbuĉado kondukis al klopodoj por protekti la specion (kaj aliajn) kio kondukis eventuale al la protektado de la Nordokcidentaj Havajaj Insuloj.<ref>Harrison (1990)(b), pp. 36–37</ref> La specio estas ankoraŭ vundebla por [[multhokado|multhokadaj fiŝkaptejoj]], kaj la ingesto de flosantaj plastaĵoj. Sovaĝiĝintaj [[kato]]j predas nestantajn birdojn kaj idojn ĉe kelkaj el la novkoloniigitaj insuloj. En kelkaj lokoj [[formiko]]j el la genro ''Pheidole'' estas minaco al junaj albatrosoj. La Lajsana albatroso havas loĝan teritorion de 38,800,000&nbsp;km² kaj reproduktan teritorion de 3,500&nbsp;km² kun populacio de 1,180,000 maturuloj ĉirkaŭkalkulitaj en 2006.<ref name="BLI"/> [[Midvejo]], [[Lajsano]], kaj la [[Francfregataj Sablejoj]] havas pli ol 90% de la reproduktaj paroj nome 551,940.<ref name="Flint"/> [[Boninoj]] havas 23 parojn kaj en ĉebordaj insuloj de [[Meksiko]] estas ĉirkaŭ 400 paroj nome 337 paroj en [[Insulo Guadalupe]].<ref name="Naughton">Naughton, et al. (2007)</ref> La nordokcidentaj [[Havajaj Insuloj]] suferis malpliiĝon de 32% ĉe reproduktuloj el 1992 al 2002.<ref name="Flint">Flint, B. (2003)</ref><ref name="Gilman">Gilman & Freifeld (2003)</ref> Tamen, la lastaj tri jaroj vidis rekuperon kiu stabiligis la periodon inter 1992 kaj 2005.<ref name="Naughton"/> Tiu specio estis [[formortigita]] el [[Vejkinsulo]], la [[Jonstonatolo]], kaj [[Insulo Toriŝima]]. La populacio de [[Meksiko]] pliiĝantis el ties komenco.<ref name="BLI"/> Iam plumokolektado estis ĉefa minaco, kun altamaraj trenretoj; tamen ambaŭ haltiĝis, scepte kelkaj malgrandaskalaj kontraŭleĝaj trenretaj agadoj. Nunaj minacoj estas la [[multhokado|multhokadaj fiŝkaptejoj]]. === Midvejo === [[Dosiero:US Navy 100602-N-7498L-021 More than a million Laysan Albatrosses occupy the entire Midway atoll.jpg|maldekstra|eta|[[Birdarejo]] de Lajsana albatroso en Midvejo]] [[Besta plumbovenenigo|Plumbovenenado]] estas mortiganta milojn da Lajsanaj albatrosoj ĉiujare en Midvejo, parto de la Nacia Marmonumento de Nordokcidentaj Havajaj Insuloj kreita de Prezidento [[George Bush]] en Junio de 2006, kaj nune konata kiel Nacia Marmonumento Papahanaumokuakea. La Lajsana albatroso estis tutmonde listita kiel vundebla al [[formorto]] fare de la [[Internacia Unio por la Konservo de Naturo]], kaj estas speciala speciejo en Midveja Nacia Naturrifuĝejo en la ĵus starigita Nacia Monumento. "Lajsanaj albatrosidoj nestumantaj ĉe 90 konstruaĵoj lasitaj tie de la [usona] mararmeo ingestas plumbo-bazajn farberojn. Tio kaŭzas rimarkindajn altajn plumbokoncentrojn en ties [[sango]], konduke al drastaj neŭrologiaj malsanoj, kaj eventuale morto," diris George Fenwick, Prezidento de ''American Bird Conservancy''. "Necesas federalaj fondusoj urĝe por purigi tiun venenon por protekti la Lajsanan albatroson same kiel estontajn vizitantojn al la nova Nacia Marmonumento."<ref>Environmental News Service (12a Decembro 2006)</ref> Sciencaj studoj montris ke la idoj de Lajsana albatroso manĝas plumbo-bazajn farberojn elpelitajn el 95 malnovaj konstruaĵoj de la insulo; kaj ĝis 10,000 idoj, aŭ 5 % el la elnestiĝantaj idoj, povas mortiĝi ĉiujare pro ekspono al plumbo-bazaj [[farbo]]. Multaj Lajsanaj albatrosidoj kiuj nestumas je kvin metroj de la konstruaĵaj strukturoj montras kondiĉon referencita kiel "droopwing" (flugilfalo) kiu komune manifestiĝas pro la albatrosida nekapablo por levi siajn flugilojn, kiu pluas surgrunde rezulte en rompitaj ostoj kaj malfermaj vundoj. Albatrosidoj kun flugilfalo neniam kapablos flugi, kaj mortiĝos pro [[malsatego]] aŭ senakvigo. Ankaŭ aliaj albatrosidoj en proksimeco al la konstruaĵoj suferas damaĝajn efikojn el la plumboekspono. Tiuj idoj havas sangajn plumbokoncentrojn kiuj kaŭzas imunologiajn, neŭrologiajn, kaj renajn malkapablojn, signife en malpliiĝo de ties eblojn survivi. La [[Usona Ministerio pri Enlandaj Aferoj]] (DOI en [[angla]]) ĉirkaŭkalkulas je 5.6 milionoj da usonaj dolaroj estas necesaj por purigi la venenan plumbofarbon el Midvejo. La 95 konstruaĵoj, posedo de la federala registaro, devas esti forigitaj el ĉiu plumbobaza [[farbo]], kaj la sablareoj ĉirkaŭ tiuj malnovaj konstruaĵoj devas esti zorgege kribrita por forigi la plumbobazajn farberojn. Kiam la stabanaro de [[American Bird Conservancy]] prezentis la danĝeregon de tiu kreskanta minaco al jam endanĝerita birdospecio al funkciuloj de DOI, tiuj respondis, ke la nova Nacia Marmonumento de la Nordokcidentaj Havajaj Insuloj ne havas federalajn fondusojn dediĉitajn al tiu operaco. Plie la funkciuloj de DOI asertis, ke la nuna federala [[buĝeto]] por la tuta nacia naturrifuĝeja sistemo estus nesufiĉa por eviti la kontinuan ingeston de plumbobazaj farberoj fare de la Lajsanaj albatrosidoj. == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="150"> Dosiero:LAAL adult sky call.jpg|Alvokanta plenkreskulo Dosiero:Laysan Albatross RWD3.jpg|Ĉe Kilauea, [[Kauai]], [[Havajo]] Dosiero:Laysan Albatross RWD1.jpg|Ĉe Kilauea, [[Kauai]], [[Havajo]] Dosiero:Laysan Albatross RWD4a.jpg|Ĉe Kilauea, [[Kauai]], [[Havajo]] Dosiero:Laysan Albatross RWD5.jpg|Ĉe Kilauea, [[Kauai]], [[Havajo]] Dosiero:Laysan Albatross RWD8a.jpg|Ĉe Princeville, [[Kauai]], [[Havajo]] Dosiero:Laysan Albatross RWD8c.jpg|Ĉe Princeville, [[Kauai]], [[Havajo]] Dosiero:Laysan_pair_and_chick.jpg </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=3958&m=0|titolo=Laysan Albatross - BirdLife Species Factsheet|alirdato=22 Feb 2009|aŭtoro=BirdLife International|jaro=2008(a)|verko=Data Zone}} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.taxonomy.nl/TaxonTree.aspx?id=523232|titolo=Systema Naturae 2000 / klasifiko - Phoebastria immutabilis|alirdato=23-a de marto 2026|verko=Project: The Taxonomicon}} ({{en}}) * del Hoyo, J.; Elliot, A.; Sargatal, J., eds (1992) Handbook of the Birds of the World, ''Volume One Ostrich to Ducks'', ISBN 84-87334-10-5 * {{cite book |last1=Dunn |first1=Jon L. |last2=Alderfer |first2=Jonathan |editor1-first=Barbara |editor1-last=Levitt |title=National Geographic Field Guide to the Birds of North America|edition= fifth|year=2006 |publisher=National Geographic Society |location=Washington D.C. |isbn=978-0-7922-5314-3|page=78 |pages= |chapter=Albatrosses }} * {{cite web |url=http://www.ens-newswire.com/ens/dec2006/2006-12-12-09.asp |author=Environmental News Service |publisher=Environmental News Service |date=12 December 2006 |accessdate=4 July 2009 |title=Lead Paint Killing Birds in New Marine National Monument |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-05-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120313012347/http://www.ens-newswire.com/ens/dec2006/2006-12-12-09.asp |arkivdato=2012-03-13 }} * Flint, E. (2007). "Hawaiian Islands National Wildlife Refuge and Midway Atoll National Wildlife Refuge - annual nest counts through hatch year 2007". * {{cite book |last1=Floyd|first1=Ted |editor1-first=Paul |editor1-last=Hess | editor2-first = George|editor2-last = Scott|title=Smithsonian Field Guide to the Birds of North America (gvidilo de [[Smithsonian Institution|Smithsonian]] al la Birdoj de Nordameriko)|edition=First |year=2008|publisher=eldonejo [[HarperCollins]] |location=Novjorko |isbn=978-0-06-112040-4|page=81 |pages= |chapter=''Tubenoses: Albatrosses, Shearwaters & Petrels, and Storm-petrels'' (Tubenazoj ([[procelarioformaj birdoj]]): Albatrosoj, Pufinoj kaj Petreloj, kaj Petreletoj)}} * {{cite journal |last1=Gilman |first1=E. |last2=Freifeld |first2=H. |author= |authorlink= |coauthors= |date= |year=2003 |month= |day= |title=Seabird mortality in North Pacific longline fisheries|journal=Endangered Species Update |volume= |series= |issue=20 |page= |pages=35–46 |publisher= |location= |issn= }} * {{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/?id=d02YectzRDkC&pg=PA52&lpg=PA52&dq=%22seabirds+of+hawaii%22+harrison|titolo=Seabirds of Hawaii|familia nomo=Harrison|persona nomo=Craig S.|jaro=1990|eldoninto=Cornell University Press|ISBN=0-8014-9722-1}} * Naughton, M. B.; Romano, M. D.; Zimmerman, T. S. (2007). "A Conservation Action Plan for Black-footed Albatross (Phoebastria nigripes) and Laysan Albatross (P. immutabilis)" (1.0 ed.). * {{cite book |last1=Peterson |first1=Roger T. |authorlink1= Roger Tory Peterson|title=A Field Guide to Western Birds |edition=Second |series=Peterson Field Guide |volume=2 |year=1961|origyear=1941 |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston, MA |isbn=0 395 13692|page=8 |chapter= Albatrosses: Diomedeidae}} * {{cite journal |last1=Pitman |first1=R. L. |last2=Walker |first2=W. A. |last3=Everett |first3=W. T. |last4=Gallo-Reynoso |first4=J. P. |author= |authorlink= |coauthors= |date= |year=2004 |month= |day= |title=Population status, foods and foraging of Laysan Albatrosses Phoebastria immutabilis nesting on Guadalupe Island, Mexico |journal=Marine Ornithology |issue=32 |page= |pages= 159–165|issn= }} * Robertson, C. J. R. (2003). "Albatrosses (Diomedeidae)". In Hutchins, Michael; Jackson, Jerome A.; Bock, Walter J. et al. Grzimek's Animal Life Encyclopedia. 8 Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins. Joseph E. Trumpey, Chief Scientific Illustrator (2 ed.). Farmington Hills, MI: Gale Group. pp.&nbsp;113–122. ISBN 0-7876-5784-0. * {{Citaĵo el libro|titolo=Albatrosses|familia nomo=Tickell|persona nomo=W. L. N.|jaro=2000|loko=Robertsbridge, UK|eldoninto=Pica Press}} * {{cite book |last1=Udvardy |first1=Miklos, D. F. |authorlink1=Miklos Udvardy |last2=Farrand Jr. |first2=John |editor1-first=Edie |chapter=Species Account|editor1-last=Locke |title=National Audubon Society Field Guide to North American Birds|edition= 2nd |series=National Audubon Field Guide Series|volume=Birds (Western Region) |year = 1994|origyear=1977 |publisher=Alfred A. Knopf|location=New York, NY |isbn=0-679-42851-8|pages=356–357}} * Waid, Robert, 2005 ed. ''The Majestic Albatross - Images of Kauai's Beloved Seabird'' * Whittow, G. Causey. (1993). Laysan Albatross (Diomedea immutabilis). In The Birds of North America, No. 66 (A. Poole and F. Gill, Eds.). Philadelphia: The Academy of Natural Sciences; Washington, D.C.: The American Ornithologists’ Union. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}}{{Portalo Birdoj}} * [http://www.tsuru-bird.net/a_species/albatross_laysan Bildoj de Lajsanaj albatrosoj] http://tsuru-bird.net/image.htm Copyright 2009 Monte M. Taylor * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=3958&m=0 BirdLife International: Lajsana albatroso] * [http://www.jostimages.com/galerie/seabirds/laysan-albatross.html Bildoj de Lajsanaj albatrosoj ĉe jostimages.com] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130426003816/http://www.jostimages.com/galerie/seabirds/laysan-albatross.html |date=2013-04-26 }} * [http://albatross.darcypattison.com Wisdom, la Midveja Albatrosa historio, nome la plej aĝa konata natura birdo en la mondo.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140413153615/http://albatross.darcypattison.com/ |date=2014-04-13 }} {{Leginda|2026|4|13}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Diomedeedoj]] [[Kategorio:Albatrosoj]] [[Kategorio:Procelarioformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Oceanio]] [[Kategorio:Birdoj de Pacifiko]] k6xjs2yagnr5vnbz3i7ol8yl1vh24mf 0 410278 9367326 8745775 2026-05-05T19:19:58Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367326 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Anselm Huettenbrenner.jpg|eta|Anselm Hüttenbrenner, litografio de Josef Eduard Teltscher, 1825]] '''Anselm Hüttenbrenner''' (naskiĝinta la [[13-an de oktobro]] [[1794]] en [[Graz]]; mortinta la [[5-an de junio]] [[1868]] en [[Graz|Graz-Oberandritz]]) estis [[aŭstra]] [[komponisto]] kaj [[muzikkritikisto]]. [[Dosiero:Teltscher-drei-freunde.jpg|eta|[[Johann Baptist Jenger]], Hüttenbrenner kaj Schubert, litografio de Teltscher]] == Vivo == Hüttenbrenner ricevis jam dum sia lerneja tempo en [[Graz]] muzikan edukadon pri pianado kaj orgenado. Dum sia jurstudo en Graz kaj [[Vieno]] li fariĝis en 1815 lernanto de [[Antonio Salieri]] en Vieno, de kiu li lernis kantadon kaj kompozicion. Ĉe Salieri li ankaŭ konatiĝis kun [[Franz Schubert]], kun kiu li kore amikiĝis kaj kun kiu li foje ankaŭ publike prezentis. En 1821 li revenis al Graz, kie li – intertempe geedziĝinta kun Elise von Pichler – laboris kiel komponisto kaj muzikrecenzisto. Ekde 1824 ĝis 1839 li estis estro de la Stiria Muzikasocio en Graz. Post la morto de sia edzino li transloĝiĝis en 1852 al Radkersburg kaj vivis ankaŭ en tiama Malsupra Stirio (nun [[Slovenujo]]), nome en [[Ptuj|Pettau (nun Ptuj)]], [[Maribor|Marburg (nun Maribor)]] kaj Cilli (nun Celje) samkiel en Ober-Andritz ĉe Graz. La lastajn dek kvin vivojarojn li pasigis en trankvila retiriteco, okupiĝante pri mistikaj-teologiaj meditadoj sekve de intima amikeco kun mistikisto [[Jakob Lorber]] kaj ties tiam preskaŭ nekonata monumenta revelacio. Por la muzikhistorio Hüttenbrenner estas interesiga, ĉar li onisdire ĉeestis je la mortado de Beethoven, al kiu li post la morto fermpremis la okulojn. Hüttenbrenner posedis ankaŭ la originalan partituron de la [[simfonio b-minora (Schubert)|simfonio b-minora]] de Schubert, kiun li ĝis 1865 tenis forŝlosita kaj kiu nur post tio povis esti prezentata. Unu versio diras, ke Schubert donacis al li ĉi tiun partituron danke pro la honormembreco ĉe la Stiria Muzikasocio perita de Hüttenbrenner. La preteksta dediĉodokumento de Schubert tamen jam antaŭ jardekoj estis senmaskigita kiel mallerta falsaĵo. La rekviemo en c-minoro estis muzikata kiel funebromeso okaze de la mortoj de Salieri (1825), [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] (1827) kaj Schubert (1828). Menciindas el familio Hüttenbrenner ankaŭ la fratoj de Anselm, Joseph Vinzenz (1796-1873), la pretertempa urbestro de Graz Andreas (1797-1869) samkiel la literature ambicia Heinrich (1799-1830). Intensan kontakton al Schubert havis nur la du pli aĝaj fratoj, Anselm estis krom [[Franz Lachner]], Ignaz Aßmayer kaj Benedikt Randhartinger unu el la malmultaj cidiro-amikoj. Joseph tamen, kiun la Schubert-rondo neniam ciumis, funkciis pli malpli lerte kiel iaspeca sekretario, pretigis verkkopiojn kaj aktivis kiel mesaĝanto. Liaj provoj, labori trans Schubert ankaŭ kiel ĵurnalisto, ne estis fruktodonaj. En la jaro 1907 en Vieno strateto estis baptita ''Hüttenbrennergasse'' laŭ la komponisto. == Verkoj == [[Dosiero:Anselm hüttenbrenner.jpg|eta|Anselm Hüttenbrenner]] Kelkaj el la verkoj de Hüttenbrenner perdiĝis, la plimulto tamen restis familia posedaĵo de lia idaro kaj estas deponata ekde 2007 en la universitata biblioteko de la Universitato por Musik kaj Prezentaj Artoj je [[Graz]], kie ĝi estas uzebla surloke; ĉiuj titoloj estas serĉeblaj en la reta katalogo de la universitata biblioteko. Liaj verkoj estas ege melodiriĉaj, iomete operecaj kaj foje proksimaj al la muzika lingvaĵo de [[Carl Maria von Weber|Webers]]. Ĝis nun la verkaro de Hüttenbrenner atendas ekzaktan muzikan traserĉadon kaj taksadon. * 27 ekleziaj verkoj: inter ili 6 [[meso (muziko)|mesoj]], 3 [[rekviemo]]j * 4 operoj: inter ili „Lenore“ kaj „Oedip zu Colonos“ komplete konserviĝintaj * 258 [[lido]]j ** Hüttenbrenner, Anselm: Lidoj por kantvoĉo kun pianakompanaĵo: vol. 1, eldonitaj de Ulf Bästlein, Alice und Michael Aschauer, 2008, Accolade Musikverlag (www.accolade.de): ACC.1209a ** Hüttenbrenner, Anselm: Lidoj por kantvoĉo kun pianakompanaĵo: vol. 2, eldonitaj de Ulf Bästlein, Alice kaj Michael Aschauer, 2008, Accolade Musikverlag (www.accolade.de): ACC.1209b * 133 virkantaj kvartetoj * 159 virĥoraĵoj * 20 orkestroverkoj: inter ili 2 simfonioj * 13 ĉambromuzikaj verkoj: inter ili 2 arĉkvartetoj, 1 arĉkvinteto * 60 verkoj por piano je 2 manoj * 23 verkoj por piano je 4 manoj * 8 aranĝaĵoj de fremdaj verkoj == Literaturo == * Dieter Glawischnig: ''Anselm Hüttenbrenner 1794-1868, sein musikalisches Schaffen'', ADEVA, Graz 1969 * T. G. Waidelich: ''Joseph Hüttenbrenners Entwurf eines Aufsatzes mit der ersten biographischen Skizze Schuberts (1823) und zwei Fragmente seines ungedruckten Schubert-Nachrufs (1828).'' En: Schubert : Perspektiven 1 (2001), pj. 37–73. * Michael Aschauer: ''Die Klaviersonaten Anselm Hüttenbrenners und ihr stilistischer Kontext.'' – En: Schubert : Perspektiven 1 (2001), pj. 154–189. * Michael Kube: ''"… lieber in Grätz der Erste, als in Wien der zweyte." Zu den Streichquartetten von Anselm Hüttenbrenner.'' En: W. Aderhold, M. Kube, W. Litschauer: ''Schubert und das Biedermeier […] Festschrift für [[Walther Dürr]] zum 70. Geburtstag.'' Kassel 2002, pj. 147–159. * Manfred Tillmanns: ''Anselm Hüttenbrenner (1794-1868). Das von Gottes Führungen zeugende Leben eines Suchenden'', Lorber-Verlag, Bietigheim-Bissingen 2002, ISBN 3-87495-608-3 {{Portalo Muziko}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{DNB portal|118554492|TYP=Werke von und über}} * [http://www.huettenbrennerfoerderverein.at/ Anselm Hüttenbrenner Förderverein für junge Künstler]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Hüttenbrenner, Anselm}} [[Kategorio:Aŭstraj romantikaj komponistoj]] [[Kategorio:Aŭstraj komponistoj]] [[Kategorio:Aŭstraj muzikaj kritikistoj]] 9ntftvg0i7jq13it678592w0l8oz7bx 0 431220 9367227 8456775 2026-05-05T13:58:51Z Kh0708 169500 Ĝisdatigita al la plej nova bildo 9367227 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Hiranai Station 202604.jpg|eta|dekstre|Stacio Hiranaj]] '''Stacio Hiranaj''' (平内駅 [hiranai-eki]) estas stacio de [[Orient-Japania Fervoja Kompanio]]. Ĝi lokiĝas en Taneiĉi, en urbeto [[Hirono]], [[Gubernio Iŭate]], [[Japanio]]. == Linioj == * [[Orient-Japania Fervoja Kompanio]]: ** [[Linio Haĉinohe]] {{Projektoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Hiranaj}} [[Kategorio:Fervojaj stacioj en Gubernio Iŭate]] [[Kategorio:Stacioj de JR en Gubernio Iŭate]] de3ld0eqsu0q9puwaprroq80ypj0y4h 0 431223 9367232 8463781 2026-05-05T14:21:33Z Kh0708 169500 Ĝisdatigita al la plej nova bildo 9367232 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Tamagawa Station 202604.jpg|eta|dekstre|Stacio Tamagaŭa]] '''Stacio Tamagaŭa''' estas stacio de [[Orient-Japania Fervoja Kompanio]]. Ĝi lokiĝas en [[Hirono]], [[Japanio]]. == Linio == * [[Linio Haĉinohe]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Fervojo en Japanio]] rxiqh6qqjneynz2r9o3cv0r2zea3js7 0 431224 9367238 6670208 2026-05-05T14:58:35Z Kh0708 169500 Ĝisdatigita al la plej nova bildo 9367238 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Syukunohe Station 202604.jpg|eta|dekstre]] '''Stacio Ŝukunohe''' estas stacio de [[Orient-Japania Fervoja Kompanio|JR-Oriento]]. Ĝi lokiĝas en [[Hirono]], [[Japanio]]. == Linio == * [[Linio Haĉinohe]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Fervojo en Japanio]] oyox3wrtv6457gz6zwkfpwx5e0ca0fr 0 441130 9367276 9359545 2026-05-05T16:51:31Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367276 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Puffinus puffinus -Iceland -flying-6 cropped.jpg|eta|upright=1.5|[[Nordmara pufino|Nordmaraj pufinoj]] povas flugi rekte hejmen post liberigo, kaj navigos milojn da kilometroj super tero aŭ maro.]] '''Animala navigado''' estas la kapablo de multaj bestoj por trovi sian vojon akurate sen uzi kompreneble mapojn aŭ aliajn ilojn. Birdoj kiaj la [[Arkta ŝterno]], insektoj kiaj la [[w:en:Monarch butterfly|monarka papilio]] kaj fiŝoj kiaj la [[salmo]] regule [[Bestomigrado|migras]] milojn da kilometroj al kaj el ties reproduktejaj teritorioj,<ref name="DingleDrake">{{cite journal |author = Dingle, Hugh; Drake, V. Alistair |year = 2007 |title = What is migration? |journal = BioScience |volume = 57 |pages = 113–121 |url= http://www.bioone.org/doi/abs/10.1641/B570206 |doi=10.1641/B570206}}</ref> kaj multaj aliaj specioj navigas efike dum pli mallongaj distancoj. Ĉirkaŭkalkule, navigado el konata loko uzante nur informadon pri la propra rapido kaj direkto, estis jam sugestita de [[Charles Darwin]] en 1873 kiel ebla mekanismo. En la 20a jarcento, [[Karl von Frisch]] montris, ke [[mielabelo]]j povas navigi laŭ la suno, pro la polusa bildo de la blua ĉielo, kaj pro la [[tera magneta kampo]]; el tiuj, ili fidas pri la suno se eblas. [[w:en:William Keeton|William Tinsley Keeton]] montris, ke [[leterkolombo]]j povas simile fari per la uzon de gamoj da navigaj ŝlosiloj, inklude la sunon, la teran magnetan kampon, flarado kaj vidkapablo. [[Ronald Lockley]] demonstris, ke specio de malgranda marbirdo, nome la [[Nordmara pufino]], povas orientiĝi kaj flugi hejmen rapidege, post liberigo ege for el hejmo, se estas videblaj aŭ suno aŭ steloj. Kelkaj specioj de animaloj povas integri ŝlosilojn de diferencaj tipoj por orientiĝi kaj navigi efike. Insektoj kaj birdoj kapablas kombini lernitajn indikojn kun senca direkto (el la tera magneta kampo aŭ el la ĉielo) por identigi kie ili estas kaj tiele kiel navigi. Internaj 'mapoj' estas ofte formitaj uzante vidkapablon, sed ankaŭ aliaj sencoj inklude flaradon kaj ekolokigon povas esti uzataj. La kapablo de naturaj animaloj por navigi povas esti negative tuŝita de produktoj el homa agado. Ekzemple, estas pruvaro ke [[pesticido]]j povas interrompi abelan navigadon, kaj ke la lumoj povas disorientigi la testudan navigadon kaj le akiron de kelkaj marbirdidoj. ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Literaturo== * Gauthreaŭ, Sidney A. (1980). Animal Migration, Orientation, and Navigation. Academic Press. * Keeton, William (1972). Effects of magnets on pigeon homing. pages 579–594 in Animal Orientation and Navigation. NASA SP-262. Washington, D.C. * Keeton, William (1974). The orientational and navigational basis of homing in birds. pages 47–132 in Advances in the Study of Behavior, Vol. 5. Academic Press. * Keeton, William (1977). Magnetic Reception (biology). In Encyclopedia of Science and Technology, 2nd Ed. McGraw-Hill. * Keeton, William (1979). Pigeon Navigation. pages 5–20 in Neural Mechanisms of Behavior in the Pigeon. (A. M. Granda and J. H. Maxwell, Eds.). Plenum Publishing. * Lockley, Ronald M. (1967). Animal Navigation. Pan Books. * Lockley, Ronald M. (1942). Shearwaters. J. M. Dent. * Redish, A David (1999). Beyond the Cognitive Map. MIT Press. PDF * Tinbergen, Nico (1984). Curious Naturalists (Revised ed.). University of Massachusetts Press. * von Frisch, Karl (1953). The Dancing Bees. Harcourt, Brace & World. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://science.howstuffworks.com/environmental/life/zoology/all-about-animals/animal-migration4.htm How Stuff Works: Animal Navigation] * [http://www.staff.uni-oldenburg.de/henrik.mouritsen Oldenburg University: Animal Navigation] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130625051527/http://www.staff.uni-oldenburg.de/henrik.mouritsen/ |date=2013-06-25 }} * [http://education.nationalgeographic.com/education/activity/animal-navigation/?ar_a=1 National Geographic: Animal Navigation] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120618130339/http://education.nationalgeographic.com/education/activity/animal-navigation/?ar_a=1 |date=2012-06-18 }} [[Kategorio:Etologio]] [[Kategorio:Migrado]] [[Kategorio:Marbirdoj]] 5yvt3sywykpg3z0td7djt76d7xsn945 0 443192 9367515 9197713 2026-05-06T06:46:11Z Sj1mor 12103 9367515 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Anacreon Louvre.jpg|150px|eta|<center>[[Anakreono]]</center>]] '''Anakreonesko''' aŭ '''Anakreonaĵo''' estas mallonga poezia komponaĵo plej ofte en mallonga verso kiu kantas la plezurojn de la vivo, kia [[vino]] kaj [[amo]]. Ties kreinto estis la greka poeto [[Anakreono]] (6-a jarcento a.K.), pro kio ĝi ricevas tiun nomon. Tiu koncepto respondas, ĝenerale, al tio akceptita kiel '''Anakreona''', kvankam la temoj traktataj estas universalaj kaj troviĝas en multaj aliaj tipoj de lirikaj poemoj, kio faras, ke la subĝenro interkomunikiĝas kuna aliaj temoj kiaj bukolismo, simpozio, specifa amo kiu troviĝas ankaŭ en aliaj poezitipoj kaj kun la plej variaj formoj kaj poeziaj kaj metrikaj. La ĝenro fariĝis fama en la 18-a jarcento, kaj multaj poetoj de tiu tempo en diversaj landoj kaj lingvoj verkis kompaonaĵojn laŭ tiu stilo. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Poeziaj subĝenroj]] dlhbd880jsz0ykpir142vzakwy9tbs9 0 446814 9367565 9366322 2026-05-06T08:53:38Z Crosstor 3176 /* M */ 9367565 wikitext text/x-wiki Jen listo de famuloj naskiĝintaj en [[Vieno]]: {{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * '''[[Albreĥto la 2-a (Sankta Romia Imperio)]],''' [[reĝo]] de [[hungaroj]], [[ĉeĥoj]] kaj [[germanoj]] * [[Albreĥto la 2-a (Sankta Romia Imperio)]] * [[Gábor Andreánszky (politikisto)]] * [[Albert Apponyi]], hungara [[politikisto]] * [[Klotild Apponyi]], aŭstrohungara diplomato * [[Tivadar Alconière]], hungara [[pentristo]] * [[Leon Askin]], [[aktoro]] == B == * [[Ernő Baloghy]], politikisto * [[Róbert Bárány]], Nobelpremiita kuracisto * [[Emil Baré]], violonisto * [[Fülöp Batthyány-Strattmann]], hungara ĉambelano, [[duko]] * [[József Batthyány]], hungara [[kardinalo]] * [[Henrik Benedict]], hungara internisto * [[Alban Berg]], [[komponisto]] * [[Lajos Bíró (verkisto)|Lajos Bíró]], hungara [[verkisto]] kaj [[scenaristo]] * [[Zsigmond Bürger]], aŭstrohungara [[violonĉelisto]] == C == * [[Federico Campilli]], itala-aŭstra-hungara koreografo * [[Anna Carina]], aŭstra-hungara operkantisto * [[Hieronymus von Colloredo]], lasta salcburga princĉefepiskopo * [[Farkas Cserey (pli juna)]], hungara ĉambelano == D == * [[Géza Károly Doby]], hungara [[biologo]] * [[János Doktor]], hungara aktoro == E == * [[Ferenc Esterházy]], hungara kanceliero * [[Miklós Esterházy (oficiro)]], imperiestra duko * [[Miklós József Esterházy]], hungara duko * [[Miksa Esterházy]], hungara diplomato * [[Pál Antal Esterházy]], [[politikisto]] == F == * [[Joseph Christian Fengler]], aŭstrohungara episkopo * [[Ferdinando la 1-a de Aŭstrio]], [[imperiestro]] * '''[[Ferdinando la 4-a (Sankta Romia Imperio)]]''', imperiestro * [[Károly Ferenczy]], hungara [[pentristo]] * [[György Festetics (politikisto)|György Festetics]], hungara politikisto * [[Rezső Francé]], aŭstrohungara biologo * [[Lajos Frey]], aŭstrohungara arkitekto == G == * [[Félix Gál]], hungara ginekologo * [[Augustin Josef Gruber]], teologo kaj salcburga ĉefepiskopo * [[Henrik Geduly]], hungara luterana [[episkopo]] * [[Vincenz Grimm]], aŭstra-hungara grafikisto * [[Johann Gyimothy]], [[bestokuracisto]] == H == * [[Enrica von Handel-Mazzetti]], verkistino * [[Friedrich August von Hayek]], [[ekonomikisto]] * [[Fritz von Herzmanovsky-Orlando]], verkisto kaj desegnisto * [[Fülöp Ferenc Herzog]], hungara arkitekto * [[Albert Hetényi-Heidelberg]], hungara komponisto * [[Miklós Horn (instruisto)|Miklós Horn]], hungara instruisto * [[Friedensreich Hundertwasser]], [[arkitekto]] == J == * aktoro [[Antonie Janisch]] * botanikisto [[Viktor Janka]] * pentristo [[Georg Janny]] (1864-1935) * [[inĝeniero]] [[Karl Jenny]] * '''[[Jozefo la 2-a]],''' imperiestro == K == * [[Karolo la 6-a (Sankta Romia Imperio)]], imperiestro * [[Alajos Károlyi]], aŭstrohungara diplomato * [[György Károlyi]], hungara politikisto * [[József Károlyi]], hungara ĉambelano * [[Lajos Károlyi]], hungara politikisto * [[Félix Kassowitz]], hungara karikaturisto * [[István Keglevich]], hungara politikisto * [[Albert Kemény]], hungara dentkuracisto * [[Egon Kemény]], hungara komponisto * [[Ferenc Kiss (arkeologo)|Ferenc Kiss]], hungara [[arkeologo]] * [[László Kollonich]], hungara [[ĉefepiskopo]] * [[Frida Konstantin]], hungara pentristo * [[Gyula Kulich]], hungara [[esperantisto]] == L == * [[Artúr Lakatos]], hungara pentristo * [[Leopoldo la 1-a (Sankta Romia Imperio)]], imperiestro * [[Leopoldo la 2-a (Sankta Romia Imperio)]], imperiestro * [[Ernesztin Lohwag]], hungara pentristo * '''[[Konrad Lorenz]],''' Nobel-premiito == M == * [[Marie-Antoinette]], [[franca]] reĝino * '''[[Maria Tereza de Aŭstrio]],''' imperiestro * [[Matiaso la 1-a (Sankta Romia Imperio)]] * [[Andreas Mayer]], muziksciencisto * [[Gustav Meyrink]], verkisto * [[Ludwig Mooser]], aŭstrohungara orgenfaristo * [[Ottó Mosshammer]], aŭstrohungara harpisto * [[Román Mosshammer]], aŭstrohungara harpisto * [[Zoltán Morlin]], hungara kristalografo == N == * [[Ferenc Nádasdy (ĉefepiskopo)]] (hungaro) * [[Lipót Nádasdy]], [[terposedanto]] == P == * [[Ferdinánd Pálffy]], hungara episkopo * [[Miklós Pálffy (reĝa juĝisto)|Miklós Pálffy]], hungara [[reĝa juĝisto]] * [[Lipót Pálffy-Daun]], hungara oficiro * [[Wolfgang Pauli]], [[fizikisto]], Nobel-premiito * [[Ferenc Pázmán]], hungara aktoro * [[Emmi Pikler]], hungara kuracisto * [[Kari Polanyi Levitt]], kanada [[profesoro]] * [[Mihály Pollack]], hungara arkitekto * [[Józef Poniatowski]], [[pola]] [[generalo]] * [[Károly Preis]], hungara hebreisto * [[Ágost Pulszky]], hungaraj politikisto == R == * [[István Rakovszky (parlamentestro)|István Rakovszky (hungara parlamentestro)]] * [[György Pál Rédei]], hungara biologo * [[Ferenc Romagnoli]], hungara [[kornisto]] * [[Rudolfo la 2-a (Sankta Romia Imperio)]], imperiestro == S == * [[Károly Schaffer]], hungara [[kuracisto]] * [[Géza Schay]], hungara [[kemiisto]] * [[Romy Schneider]], aktoro * [[Erwin Schrödinger]], Nobel-premiito * '''[[Franz Schubert]]''', [[komponisto]] * [[Amand von Schweiger-Lerchenfeld]], privojaĝa verkisto (1846-1910) * [[Simon Sina]], [[greka]] [[mecenato]] * [[Hans Werner Sokop]], poeto kaj tradukisto * [[René Spitz]], aŭstrohzngara [[psikoanalizisto]] * [[Johann Strauß (patro)]], komponisto * '''[[Johann Strauß (filo)]],''' komponisto * [[György Striker]], hungara fizikisto * [[Imre Szalay (muzeologo)|Imre Szalay]], hungara muzeestro * [[Emil Széchenyi]], hungara [[magnato]] * [[Imre Széchényi (komponisto)]] == T == * [[Rezső Temesváry]], hungara ginekologo * [[Berta Türk]], aŭstra-hungara kantisto == U == * [[Károly Jenő Ujfalvy]], hungara-[[franca]] [[lingvisto]] * [[Katalin Uray-Kőhalmi]], hungara orientalisto * [[Ferenc Ürményi]], hungara [[guberniestro]] == V == * [[Károly Vajkay]], hungara [[juristo]] * [[István Végh (krongardisto)|István Végh]], hungara [[krongardisto]] * [[János Volkra]], aŭstra-hungara episkopo == W == * [[kemiisto]] [[Theodor Wertheim]] * [[Ludwig Wittgenstein]], [[filozofo]] == Z == * [[Domonkos Zichy]], hungara episkopo * [[Edmund Zichy]], hungara-aŭstra terposedanto * [[Károly Zichy (ĉambelano)]] * [[Károly Zipernowsky]], hungara [[inventisto]] * [[Emil Zsigmondy]], aŭstria hungara [[montgrimpanto]] * [[Karl Zsigmondy]], aŭstria hungara [[matematikisto]] * [[Otto Zsigmondy]], aŭstria hungara montgrimpanto * [[Richard Adolf Zsigmondy]], Nobelpremiita kemiisto * [[Stefan Zweig]], verkisto == Vidu ankaŭ == * [[Listo de famuloj mortintaj en Vieno]] == Fontoj == * biografioj aperintaj en Vikipedio {{Projektoj}} [[Kategorio:Listoj de homoj|famuloj naskiĝintaj en Vieno]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Vieno| ]] t05kykinmrgtui7pmj81rqskduit3ss 0 449628 9367279 6911302 2026-05-05T17:01:27Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367279 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Anita Włodarczyk''' (naskiĝis la 8-an de aŭgusto 1985 en [[Rawicz]]) – pola [[atletiko|atletikistino]] specialiĝanta pri [[martelĵeto]]. Konsiderata plej eminenta sportistino en sia kategorio. Ŝi partoprenis [[Somera Olimpiko 2008|Someran Olimpikon]] en [[Pekino]] (la 6-a loko) kaj gajnis arĝentan medalon dum [[Somera Olimpiko 2012|Olimpiko]] en [[Londono]]. Ora medalistino de [[Somera Olimpiko 2016]] en [[Rio-de-Ĵanejro]]. == Sporta kariero == Mondĉampionino de 2009, vicĉampionino de 2013, la ora medalistino por [[virino|virina]] martelĵetado dum Ĉampioneco de Eŭropo pri Atletiko en [[Helsinko]] (2012) kaj bronza medalistino de la 20-a Ĉampioneco de [[Eŭropo]] pri Atletiko en [[Barcelono]] (2010). Ŝi venkis en Eŭropa Teama Ĉampioneco pri Atletiko (2009) kaj dufoje en Vintra [[Pokalo]] de Eŭropo pri Ĵetado (2008 kaj 2009). Aŭguste 2009 en [[Berlin]] dum Atletika Mondĉampioneco kun rezulto 77,96 m fiksis la mondrekordon. Junie 2010 ŝi korektis sian rezulton atingante 78,30. Ŝia vivrekordo estas 78,46 (la 16-an de aŭgusto 2013, [[Moskvo]]) – la aktuala rekordo de [[Pollando]]. La 1-an de aŭgusto 2015 iĝis la unua virino, kiu transpasis 80 m, kun la rezulto 81,08 m. La 15-an de aŭgusto 2016 en [[Brazilo]] akiris laŭvican mondrekordon (82,29 m), kiu validis nur dum 13 tagoj. Ĝi estis plibonigita de ŝi mem la 28-an de aŭgusto 2016 dum Memorialo al Kamila Skolimowska en [[Varsovio]] kaj nun egalas al 82,98 m. == Distingoj == Septembre 2009 Anita Włodarczyk estis distingita de pola prezidento [[Lech Kaczyński]] per Kavalira Kruco de la Ordeno ''Polonia Restituta''. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.anitawlodarczyk.com Oficjalna strona internetowa Anity Włodarczyk]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Oficiala retpaĝo de Anita Włodarczyk en la pola kaj angla {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Polaj sportistoj]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] lvb8hzjffb0dnglf77u8rj70yqmv50p 0 453608 9367431 8971047 2026-05-06T02:19:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367431 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} La organizaĵo '''Arbeitsgemeinschaft Neue Demokratische Jugendverbände''' ([[germane]], mallongigo '''ANDJ''', traduko "Laborkomunumo Novaj Demokratiaj Junularaj Asocioj") ekestis en februaro [[1991]] kiel kunligo de origine kvin junularaj asocioj.<ref>[https://web.archive.org/web/20071223084408/http://www.esperanto.de/dej/asocio/konkero.php paĝo pri la rilatoj de la Germana Esperanto-Junularo al aliaj asocioj kaj interalie pri la ekesto de la [[tegmenta organizaĵo|tegmenta asocio]] ANDJ (arkivigita)] {{de}}</ref>. El tiuj kvin asocioj unu, la [[Germana Esperanto-Junularo]], kiel translima kaj en okcidenta samkiel orienta Eŭropo aktiva junulara asocio antaŭ la reunuigo de Germanio ekzistis same en okcidenta Germanio kaj - malpli formale - kiel [[GDREJ]] en orienta Germanio, kaj la aliaj kvar ekestis sur la teritorio de la rapide ŝanĝiĝanta ŝtato GDR tuj post la falo de la [[Berlina Muro]] kaj la komplezo de la registaro de GDR ektoleri pliajn junularajn asociojn krom la ŝtatan junularon [[Freie Deutsche Jugend|FDJ]]. Plej multajn membrojn el tiuj kvar novaj GDR-aj junularaj asocioj havis la asocio ''Jugendnetzwerk Lambda'' de junaj samseksemuloj kaj samseksemulinoj, kiu rapide ekspansiis ankaŭ al okcidenta Germanio, kie junaĝaj samseksemuloj kaj samseksemulinoj kompreneble same ekzistis, sed ĝis tiam ne estis organizitaj en kadro de junulara asocio. [[Dosiero:Berlin, Mitte, Unter den Linden 36-38, Zollernhof 02.jpg|eta|<center>la konstruaĵego ''Zollernhof'' ĉe la bulvardo [[Unter den Linden]] en [[Berlin-Mitte]], inter la jaroj 1991 kaj 1993 unua sidejo de la asocia ligo ANDJ]] La asocia ligo fakte daŭrigis la laboron de la "Ronda Tablo de la Junularo" en GDR - demokratia kunlabora forumo de diversaj junularaj iniciatoj, kiu fondiĝis en novembro 1989 kaj krom la kvin pli postaj membroasocioj de ANDJ ampleksis ankoraŭ pliajn junularajn asociojn, kiuj en GDR ekestis tuj post la falo de la muro kaj la ligita liberaligo de la socio. Multaj el tiuj pliaj asocioj tamen aŭ kadre de la reunuigo de la du germanaj ŝtatoj rapide integriĝis en samtemajn organizaĵojn de okcidenta Germanio (ekzemple la "junaj socialistoj" aŭ ''Jusos'', la junulara branĉo de la politika partio [[SPD]] aŭ la "junaj liberaluloj" aŭ germane ''Junge Liberale'', en okcidenta Germanio mallongigitaj ''Julis'', en orienta Germanio ''Julia'', la junulara branĉo de la politika partio [[F.D.P.]]), aŭ temis pri iniciatoj kiuj pro la fortaj sociaj ŝanĝoj de la [[Novaj Federaciaj Landoj]] post vivo de nur malmultaj monatoj disfalis kaj malfondiĝis. En februaro 1990 la "novaj" junularaj asocioj de la "Ronda Tablo de la Junularo" okupis la sidejon de la antaŭa centra oficejo de la ŝtata junulara organizaĵo [[Freie Deutsche Jugend|FDJ]] ĉe la adreso [[Unter den Linden]] 36–38, la konstruaĵegon ''Zollernhof'' en [[Berlin-Mitte]]; en tiu konstruaĵego post sia fondiĝo ankaŭ la asocia ligo ANDJ havis sian sidejon. En aprilo 1991 la asocia ligo ANDJ iĝis membroasocio de la [[tegmenta organizaĵo]] de germaniaj junularaj asocioj, nomata [[Deutscher Bundesjugendring]] (DBJR); en oktobro 1993 ĝi laŭ propra deziro ŝanĝis sian statuson al "alligita asocio" de la tegmenta organizaĵo DBJR. Unua reprezentanto de ANDJ en la asembleo de la tegmenta organizaĵo en 1991 kaj 1992 iĝis membro de la junulara asocio ''Jugendnetzwerk Lambda'', dua reprezentanto en 1993 kaj 1994 iĝis la esperantisto [[Thomas Pusch]], kiu do estis la unua oficiala reprezentanto de GEJ en la gvidantaro de la tegmenta organizaĵo de germaniaj junularaj asocioj. En la tempo inter 1991 kaj 1993 tri el la kvin membroasocioj de ANDJ - inter ili kontraŭrasisma futbalema asocio ĉirkaŭ la futbalklubo [[Union Berlin]] - iom post iom malaktiviĝis kaj fine malaperis,<ref>[https://books.google.de/books?id=vooh5FiD6kEC&pg=PA249 ĉapitro pri ANDJ en la libro de ''Die Esperanto-Jugend in der DDR'' de [[Torsten Bendias]]] ({{de}})</ref> tiel ke la ligo inter la jaroj 1993 kaj 2011 nur konsistis el la du membroasocioj [[Germana Esperanto-Junularo]] kaj ''Jugendnetzwerk Lambda'', kies membraroj malgraŭ malsamaj laboraj fokusoj estis decidintaj plu kune reprezentiĝi en la kunsidoj de la tegmenta organizaĵo DBJR. == Ekde 2011 == En 2011 ankaŭ la samseksemula asocio ''Jugendnetzwerk Lambda'' forlasis la asocian ligon kaj iĝis memstara alligita asocio de la tegmenta asocio DBJR. Do restis unu seĝo en la komitataj kunsidoj por la "Arbeitsgemeinschaft Neue Demokratische Jugendverbände" kiun ĉiam havas Germana Esperanto-Junularo. Principe la nomo "Arbeitsgemeinschaft Neue Demokratische Jugendverbände" nun estas nur historia, ĉar fakte Germana Esperanto-Junularo - la nun sola membro de la "asocia ligo" - facile povus peti ŝanĝon de la nomo "ANDJ" al sia propra asocia nomo. Ĝis septembro 2013 tia ŝanĝo tamen ne okazis, en la Jarlibro 2013 de la konsilio GEJ ankoraŭ listiĝas kiel membroasocio,<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.religio-altenberg.de/export/sites/religio-altenberg/.content/.galleries/downloads/Dokumente-fuer-Bibliothek/handlungsfelder/jugendverbaende/DBJR_Handbuch_2013.pdf |titolo=Jarlibro 2013 de la konsilio: GEJ listiĝas sur paĝo 159 per prezento, sur paĝo 155 per la centra oficeja adreso kaj sur paĝo 53 per la reprezentanto en la konsilio DBJR |alirdato=2023-02-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20230208162322/https://www.religio-altenberg.de/export/sites/religio-altenberg/.content/.galleries/downloads/Dokumente-fuer-Bibliothek/handlungsfelder/jugendverbaende/DBJR_Handbuch_2013.pdf |arkivdato=2023-02-08 }}</ref> kaj formale la unu-membra laborkomunumo plu ekzistis: Laŭ supozo de la eks-reprezentanto Thomas Pusch, kialo por tia neŝanĝemo eble estas, ke historie multaj reprezentantoj de la "plej grandaj" junularaj asocioj en la tegmenta organizaĵo DBJR pledis por laŭebla malgrandigo de la nombro de membraj asocioj aŭ almenaŭ forte kontraŭis ajnan pligrandigon de la membraro - la membreco estu privilegio de malmultaj "amasmembraj" organizaĵoj, kiuj estu en publika fokuso, estu la (laŭ tiuj reprezentantoj laŭeble solaj) ricevantoj de ŝtataj subvencioj kaj privatulaj donacoj, kaj en kazo de bontrovo pludonu monhelpon al aliaj, pli malgrandaj asocioj. Povas esti, ke transformo de la membreco de ANDJ al membreco de GEJ en la tegmenta asocio formale konsideriĝus unua malaliĝo de ANDJ kaj posta aliĝpeto de GEJ, kaj la asembleo de DBJR povus jesi al la unua peto kaj nei al la dua. Tamen fine de la jardeko GEJ ĉiukaze ne plu aperas en publikaĵoj. Supozeble la fakto ke la ministerio meze de la 2010-aj jaroj postulis pruvojn de plia membrokresko al signife pli ol 5000 membroj kaj forprenis la rajton de universala subvencieblo, kiam ne montriĝis sufiĉe multaj membroj de GEJ, kaŭzis ke konsekvence GEJ ankaŭ perdis sian membrecon en la konsilio. Lasta reprezentanto de GEJ en la konsilia asembleo estis [[Ulrich Farrenkopf]]. == Eksteraj ligiloj == * [https://www.dbjr.de/der-dbjr/dbjr/mitgliedsorganisationen/detail.html?tx_wtdirectory_pi1%5Bshow%5D=62&tx_rggooglemap_pi1%5Bpoi%5D=62&cHash=694936aec50485890db097613ecab49e konciza informo en la retejo de la tegmenta organizaĵo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130609035503/http://www.dbjr.de/der-dbjr/dbjr/mitgliedsorganisationen/detail.html?tx_wtdirectory_pi1%5Bshow%5D=62&tx_rggooglemap_pi1%5Bpoi%5D=62&cHash=694936aec50485890db097613ecab49e |date=2013-06-09 }} ''[[Deutscher Bundesjugendring]]'' {{de}} * [http://www.esperanto.de/dej/ retejo de Germana Esperanto-Junularo] {{de}} <small>kaj</small> {{eo}} == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Junularaj organizaĵoj en Germanio]] [[Kategorio:Germanaj asocioj]] [[Kategorio:Germana Esperanto-Junularo]] cxu9iris8dyod6bul5r6dmy6nz62e4s 2 457859 9367520 9362806 2026-05-06T06:49:38Z ThomasPusch 1869 /* Orfoj */ 9367520 wikitext text/x-wiki [[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Pri saĝa apliko de vikidatumaro en esperantlingvaj paĝoj vidu ankaŭ [[Uzanto:ThomasPusch/provejo2|provejon2]]. :[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Kaj pri Quickstatements kaj Petscan por iom aŭtomatigite plibonigi vikidatumojn [[Uzanto:ThomasPusch/provejo3|provejon3]] ::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [https://commonshelper.toolforge.org/?interface=eo&image=Karte_Otzberg.jpg&lang=eo komuneja helpilo] :::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [[:Kategorio:Vikipedio:Forigoj]] ::::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]] [2025 12 21] ! :::: «Ĉiuj konsentas ke ruĝa ligilo devas ne ekzisti, se ĝi ne estas bluigebla laŭ vikipediaj reguloj. Tio signifas ke la temo de ruĝa ligilo devas esti [[Vikipedio:Menciindeco|menciinda]] kaj [[Vikipedio:Kontrolebleco|kontrolebla]].» Tamen, ĉu ruĝa ligilo estas tia, senespera, estas en duba kazo diskutenda. - cetere: noto pri misa ruĝa ligilo troveblas en [[diskuto:Aŝkelon]]. :::::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Landonoma barakto en Vikipedio kadre de la tielnomata "[[Io-ujo-batalo]]": [[Vikipedio:Baloto/Landonoma unueco]] - fina rezulto de la diskuto, baloto en 2009. == Notoj por mi mem == :2024-05-10: tagaj listoj reviziitaj ĝis la [[13-a de majo]] (lundo) <!--Rémi sim ankaŭ kontribuas, ekz. pri 7-a de julio--> :{{ŝ|ruĝaj ligiloj}} :La multegaj fuŝaj anonciloj pri neekzistaj portaloj parte menciiĝas en [[Vikipedio:Lua/Petoj/Arkivo]] :ŝanĝi kolorojn en germana GIMP: Ferben, Abbilden kaj Farbvertauschung. :Pliaj listoj forigindaj [[Alfabeta listo de la deputitoj de la 14-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|1]] [[Listo de la francaj parlamentaj periodoj|2]], [[Listo de la deputitaj distriktoj de Loire-Atlantique|3]], [[Listo de la deputitaj distriktoj de Loire-Atlantique|4]] Ekzemplaj ĝermaj artikoloj pri Italio [[Muggiò]] kaj [[Arese]]<!-- dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} alto = {{Vikidata ero|p-kodo=P2044}}, CO ĝis Colonno --> (por frakcio elturniĝo laŭ [[Camo]]), pri Francio [[Chanaz]] aŭ [[Geloux]] (por nova paĝo de franca komunumo: [[Flassigny]] en Mozio), [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tresques&action=edit&oldid=8354148 Tresques simple] aŭ [[Civrac-en-Médoc]] por Ĝirondio (kaj [[Bonnay]] por apartigilo), pri Rusio [[Orsko]], pri Skotlando [[Ayr]], pri Anglio ekz. [[Bathford]] kaj pri Usono [[Daytona Beach]], [[Evanston]] aŭ nun ĝerme [[Alturas]] (kantono minimuma ekz. [[kantono Yolo]], censa retejo ekz. [[Hollister]])- pri Rumanio [[Sânandrei]].<!--{{Ĉi tiu artikolo|temas pri la rumania komunumo [[Letea Veche]]. Atentu ke ankaŭ ekzistas tre similnoma [[---]].}} --> Pri la tre katolika Italio: en [[Barzio]] patronas '''Alessio''' Bergama, en [[Basiliano]] '''Andreo''', en [[Crandola Valsassina|Crandola]] '''Antonio''' la Granda, en [[Barzago]] '''Bartolo''', en [[Cesana Brianza|Cesana]] Firmo+Rustiko, en [[Cremeno]] '''Georgo''', en [[Azzano d'Asti|Azzano]] '''Jakobo pli aĝa''', en [[Bulciago]] '''Johano Ev.''', en [[Cernusco Lombardone|Cernusco]] '''Johano Bapt.''', en [[Castions di Strada|Castions]] '''Jozefo''', en [[Castello di Brianza]] '''Laŭrenco''', en [[Cusio]] '''Margareta''', en [[Entratico]] '''Marteno''', en [[Costa Masnaga]] la levo de '''Maria''', en [[Colle Brianza]] '''Miĥaelo''', en [[Cividate al Piano]] '''Nikolao''', en [[Ampezzo]] '''Petro+Paŭlo''', en [[Viale]] '''Roĥo''', en [[Terno]] '''Valenteno''', en [[Missaglia]] '''Viktoro''' kaj en [[Barzanò]] '''Vito''' ktp. p417: [[Montiglio Monferrato]] "Kristana patrono estas la sanktulo [[{{#invoke:Wikidata|claim|P417}}]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago." : referencoj por patrono (kopiu en redakta modo): <ref name="patrono1">[https://www.santodelgiorno.it/patroni/valle-salimbene/ informoj en la retejo ''santodelgiorno.it''] ({{it}})</ref><ref name="patrono2">[http://www.comuni-italiani.it/018/169/ informoj en la retejo ''comuni-italiani.it''] ({{it}})</ref> :... [[]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago.<ref name="patrono1"/><ref name="patrono2"/> p47: La teritorio havas komunan limon kun <nowiki>{{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj|parameter=link}}</nowiki>. Informkeste: <pre> | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} | blazono = {{#invoke:Wikidata|claim|P94}} | najbaraj_komunumoj = {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}} | nomo_de_loĝantoj = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P1549}}'' | patrono = {{#invoke:Wikidata|claim|P417|parameter=link}} | festo = | tipo1= reliefo | zomo = 10 </pre> Ekzemplo por aldono de sendependa ekstera mapo por paĝoj en kiuj mankas ĉiaj bildoj: [[Gonnoscodina]]. Por senespere malplenaj tekstoj pri {{Brazilo}}: [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/ekzemplo Brazilo MG]]. Ankaŭ tiam ankoraŭ necesas a) adapti mikroregionon kaj se necese mezoregionon, kontroli kaj en kazo de vikidatuma vakuo nevidigi la retejon, c) en vikidatumoj aldoni priskribon kaj ĉ) adapti la nombron de loĝantoj al la plej lasta indiko. Rilate al tio: d: TiagoLubiana ‎ →‎ Municipalities of Minas-Gerais/Brazil... Ĝenerale: apartigilo ekz. [[Saint-Just]]. En 2022 funkcianta ligilo al la ANB en Vieno: [[Ellen Gregory]] ([[Peasedown St. John]]). Kantista ĝermo ekzemple [[Katrina Leskanich]] kun grupo [[Katrina and the Waves]]. Por ne devi tajpi ĝin permane aŭ elserĉi ĝin pli komplike, jen por mi mem la ligilo pri la [[Specialaĵo:Protokolo/delete|protokolo de forigoj]]. * Noto ekzempla <small>''bildo tiom aĝa ke probable ĝi estas jam sen-kopirajta, sed tiom malbonkvalita, ke ne indas konservi ĝin aŭ transporti al la vikimedia komunejo''</small> Rumanio, <ref: [https://web.archive.org/web/20130613102945/http://exonyme.bplaced.net/Board/Thread-Siebenb%C3%BCrgen-Banat-Kreischgebiet-Marmarosch-Maramuresch-Neue-korrekte-ON-Liste germanlingvaj loknomoj, listo arkivigita je junio 2013] ({{de}})</ref> * [[Scornicești]] aŭ [[Giurgiu]] por ne montri la grafike tre modestan situomapon el vikidatumaro * [[Vikipedio:Vikidatumoj/Ĵusmortintoj]] * Pri Panĝabo / Panĝabio ŝajne ĝis printempo 2023 la difino de vortaro.net kaj de papera PIV en la eldonoj de 1970 ĝis 2020 ankoraŭ estis lando = Panĝabo, sed almenaŭ en 2026 estas lando = Panĝabio. Ĉar Didcorn jam je l' 23 jun. 2023 notis la novan PIV-an difinon en la paĝo [[Panĝabo (Barato)]], mi konjektas ke jam tiam B. Wennergren ŝanĝis la kapvorton en la reta PIV-datumaro. Domaĝe ke tio ne sincere dokumentiĝis, sed ĉiukaze nun kun bona konscienco eblas varbi por tutnova landonomo "Panĝabio". 00:40, 13 feb. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) === Krome teknike: === * {{ŝ|Post diskuto ne forigita}} ekzemplo [[Diskuto:Jacob Schwartz]] * [[:Vikipedio:Mallongaj paĝoj kiuj ne estas ĝermoj]] * [[:Kategorio:Nun en Komunejo]] * [[:Kategorio:Tujforigendaj artikoloj]] ([[Ŝablono:Forigu tuj|ŝ]]) * [[Specialaĵo:Neuzataj bildoj]] * [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Alinomendaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Problemaj uzantoj]] * [[Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj]] ::>> ATENTU Mesa, Arizono {{uzanto2|~2025-53015-3}} 2025 9 7, ĝis nun nenio plu, ĉiuj saĝaj redaktoj ::>> KAJ Luksemburgio {{uzanto2|~2025-56511-3}} 2025 9 9, same ĝis nun nenio plu, ĉiuj saĝaj redaktoj ** [https://eo.wikipedia.org/wiki/Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj?wpOptions&#91;&#93;=userblocks&wpOptions&#91;&#93;=autoblocks forbaritaj IP-adresoj] ** [https://eo.wikipedia.org/wiki/Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj?wpOptions&#91;&#93;=userblocks&wpOptions&#91;&#93;=autoblocks&wpOptions&#91;&#93;=tempblocks porĉiam forbaritaj IP-adresoj (estu malplena)] * [[Vikipedio:Markitaj versioj/reviziantoj‎]] * [[Vikipedio:Roboto/Permespeto]] ** {{UzuloKontilo|Taylorbot}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Taylorbot|rajtigo]] ĝis 2024-04-08 14:48 ** {{UzuloKontilo|Taylor 49}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Taylor_40|rajtigo]] ĝis 2024-04-08 14:48 ** {{UzuloKontilo|Ĉaŭ-ĉaŭ-bot}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Ĉaŭ-ĉaŭ-bot|rajtigo]] * [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]] * [https://xtools.wmcloud.org/adminstats/eo.wikipedia.org/2022-12-01/2023-12-01 Administraj agoj] * [[Uzanto:ThomasPusch/emblemoj|emblemoj je justa uzo]] ({{ŝ|Librokovrilo}} kaj {{ŝ|emblemo}}) * [http://tekstaro.com tekstaro.com] - elektronika lingvoscienca tekstaro (AKK korpuso) de Esperanto * [https://viewer.onb.ac.at/10045F99/ historia Jarlibro 1923] kiel ekzemplo * koncizeco de artikolaj titoloj: ekz. [[Raduĵnij (Ĥanta-Mansio)]] * [[Uzanto:Jura1/articles with Wikidata item without statements]] * [[Vikipedio:Listo de artikoloj kiuj ekzistas en multaj lingvoj kaj forestas en la esperanta Vikipedio]] * naciaj himnoj: loka alŝuto necesis por la [[nacia himno de la Demokratia Respubliko Kongo]] (por [[Sieraleono]] tamen ne) {{ŝ|apartigila paĝo}} {{apartigila paĝo|provejo}} {{ŝ|aliaj signifoj}} {{aliaj signifoj|provejo}} {{Kategoria alidirekto|provejo}} * {{ŝ|Malneŭtraleco}} {{ŝ|sen fontoj}} Ĉiuj pensas {{Kiu?}} '''Ŝablonoj''' por marki dubendajn teksterojn: {{kiuj?|tekstero}} [[Vikipedio:Kontrolebleco]] aŭ {{laŭ kiu?|tekstero}} pri [[Vikipedio:Evitu nebulajn vortojn]]. Kaj <s>streki</s> tiel ĉi. === Kelkaj pliaj ekzemploj === * Multkolumna: <nowiki>{{multkolumna}} {{kolumnorompo}} {{finmultkolumna}}</nowiki> * film[[afiŝo]]: [[:Dosiero:SW - Empire Strikes Back.jpg]], [[:Dosiero:Mes héros afiŝo.jpg]] * <code><nowiki>span style="color:red"> </span></nowiki></code> Vidu: [[Helpo:Evitindaj HTML-etikedoj]]. * Komento pri kapricaj pseŭdovortoj meminventitaj: "Bonvolu ne simple inventi iujn pseŭdovortojn kaj nomi ilin "esperantaj". Ekzemple la vorto "..." en '''Esperanto''' simple ne ekzistas. Similforma vorto ekzistas en la antikvgreka, sed la malnovgreka klare estas alia lingvo. Sed en Esperanto oni decidis kontraŭ propra vorto por tiu aĵo, kaj simple nomas ĝin "...". Koncize: se vi ne scias kiel nomiĝas iu vorto en Esperanto, iru al alilingva teksto pri la temo, tie en la listo pri lingvoj maldekstre elektu la vorton Esperanto kaj sekvu la tekston tie. Kaj se vi volas proponi iun alternativan nomigon, nepre faru tion nur citante elstarajn esperantlingvajn fontojn kiel referencoj kaj prefere prezentu viajn esperantlingvajn referencojn unue en la diskutpaĝo. " * bonaj vortumoj pri lingve problemaj paĝoj estas <nowiki>{{polurinda|kelkaj frazoj sufiĉe strangas lingve, eble pro iu lingva interfero|listigi=ne}} (ne forgesu la finaĵon "|listigi=ne", tre gravan se oni jam en la paĝo notis la problemon) kaj {{pluraj problemoj|gramatiko|ligiloj}} resp. {{pluraj problemoj|esperantigu referencojn}}</nowiki>. * [[Vikipedio:Ne faru originalan esploradon]], mallongigite [[VP:NOE]] - krome entute ligilon al la listo [[Vikipedio:Kio Vikipedio ne estas|Kio Vikipedio ne estas]] * [[Henriko la Birdisto]] estas bona ekzemplo, kiel bone meti en vikidadumaron neprecizan naskiĝdaton ("ĉirkau") kaj historian landon de naskiĝ- kaj mortodato. * [[Diskuto:Delfo]] estas modelo de konciza noto, ke ne eblas simple ŝanĝi landonomojn en tekstoj laŭ persona bontrovo. * [[Auckland]] estas modelo de pluraj bildoj en informkesto, sen atento de tio kio estas en vikidatumoj. :Navigilon per simpla listo: |bodyclass = hlist, vd. [[Alta Savojo]]. * Ekzempla bildo por ĝustigo de antaŭe fuŝa nomo en la komunejo [[:dosiero:Ŝraŭbeco dekstra maldekstra.png]] * Ekzemplo pri bona referenco al PIV estas en [[Moliso]]. :Krome [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/testo pri Hungario|jen ŝablona testejo]] kaj [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Jap SO 60|modelo olimpika]] <!-- En [[Ĝirondio]] ĉio pretasas, en [[Nord]] nur mankas 60/64 en ar. Douai. En Ĉarento nur ar. Confolans pretis je 23-04-17, Pri Kaleza Markolo bonus almenaŭ havi ar.-paĝojn. Indre (preta je 23-04-17) + Ardennes (3 23) kompletas. :La pola urbeto Dębica jam havas loĝantaron laŭ dato fine de 2020 ... --> :Jen ankoraŭ monto da fuŝetoj en [[Projekto:Korektado de parametroj de ŝablonoj/11]], ankaŭ kun aliaj finaj nombroj kompreneble :Pri olimpikoj: [[:dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png|jen ekzempla NOK-emblemo]]. Ĉe la anglalingvanoj, <nowiki>{{Infobox country Olympics}} forĵetiĝis, rekomendatas {{Infobox country at games}}</nowiki>. Povus esti plisimpligo... <!--Ampleksa listo resuma estas tiu de Turkio.--> :La ukraina [[Kalush Orchestra]] estas ekzemplo por <nowiki>{{vikidatuma listo|p-kodo=P527|modo=kaj}}</nowiki>. [[kantono Delta (Miĉigano)]], plej frua versio, kiel modelo de nova kantono-ĝermo. [ + <nowiki>|nomo_laŭ= ''{{#invoke:Wikidata|claim|P138}}''</nowiki> ] [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/tutnova biografia ĝermo|tutnova biografia ĝermo]], NO: [[Karasjok]], frua versio... : {{Norvegio}}: ekzempla mikroĝermo lago: [[Evangervatnet]]. : {{Finnlando}}: [[Ceditaj areoj (Finnlando)]] - <nowiki>{{pluraj problemoj|informkesto|iwiki|vikiigu}} {{ĝermeto}}</nowiki> : {{Francio}}: por postrevoluciaj variaj loknomoj: Post la [[franca revolucio]] de [[1789]], kiam oni volis plene elradikigi ĉiujn kristanajn loknomojn, la loĝloko por kelkaj jaroj ricevis la fantazian nomon ''..'' (".."). : ekzemplo de mallibera emblemo: [[:Dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png]] : [[Uzanto-Diskuto:Badak Jawa|pri dubindaj ruĝaj ligiloj]] : konvencioj de Monato (https://www.monato.be/konvencioj.php) : p971: kategorio kombinas temojn : p4566: vikimedia enprena retligilo : banderoloj super paĝoj: se ne taŭgas, subpremu per ":|sen banderolo= jes". <!-- eltondita kaj rektigita taillé et redressé cropped and and straightened geschnitten und begradigt https://unalengua.com/ipa-translate +++ ... Oficiala paĝo en la retejo] ''[[facebook]]'' ({{fr}}) Modelo por transpreno de pliaj informoj el vikidatumoj | latitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}} | longitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} justa uzo ekzemple: [[Nacia Muzeo de Bosnio kaj Hercegovino]] nurteksta emblemo: [[Somera Olimpiko 1992]] Kaj flanke: Moutichou supozeble estas Eŭropa volontula servo NURMAJUSKLO=KRIADO [de:Diskussion:Spielercharakter] Veljavoj: UN 14 jul. 2022 Kwamikagami Breslaŭo de: subteno fare de Wietek. ia: [[sesdekuma sistemo]] Arno, [[tunela efiko]] Narv., [[tombejo ĉe Kettwiger Tor]] Longh., [[Randal Kolo Muani]] kma. Domin., [[Oleata acido]] Pino. Por la 4-a ĝis 8-a de aprilo '23: Plenigindas ankoraŭ unuavice la navigiloj pri departemento Kaleza Markolo, Nordo, Aisne, Oise, Somme, Ĝirondio, Haut-Rhin kaj Drôme (intertempe ĉio pretas, ĉu?) --> Kaj fine, la ordo fine de paĝo estas: :1. Notoj :2. Referencoj :3. Literaturo :4. Vidu ankaŭ :5. Eksteraj ligiloj :6a Navigiloj :6b ŝablono bibliotekoj :6c sablono vivtempo :6ĉ ĉiuj kategorioj IHD de 2000, bona ligilo: [[Santo Antônio do Retiro]] LV: noto - Suda Kuronio aŭ Dienvidkurzeme havas bonajn vikidatumajn etikedojn. Forpreno de centoj da kestoj pri neekzistaj portaloj: mi matene la 12-an de sept. 2023 metis indignitan noton al sume 49 diskutpaĝoj, kaj en ĉiuj 49 tri tagojn pli poste, vespere la 15-an diplomatigis la lingvaĵon kaj pli konkretigis mian proteston. Vikidatumoj: kialoj pri evitindeco: ekzemple informfonto ne klaras ([[d:Q130285291]]), bildo de malbona kvalito ([[d:Q132769746]]), la fonto indikas ke la informo ne precize konatas ([[d:Q130285298]]), malpli preciza indiko ([[d:Q42727519]]), konfirmo de la referenco ne eblas ([[d:Q21655367]]), konate nefidinda fonto ([[d:Q22979588]]) -- [[d:Q52105174|listo]] Ŝablono "CURRENTYEAR" jam funkcias en Esperanto: <nowiki>{{LOKAMONATONOMO}} {{LOKAJARO}}</nowiki> == Listo de farindaĵoj == * plenigi ruĝajn ligilojn en [[Louis-Nicolas Clérambault]] kaj krei paĝon [[Jacques Berthier]] (ne Jacques Bergier, GL 154, 156, 168.1, 286, 321, 345.2, 445, 446, 386, 390, 618.2, 634.2, 657.6). Noteto: [https://gov.genealogy.net/item/show/TPKKOVJN79TB Ŝtepkov Stepkau], [https://mapcarta.com/de/18499296 Dolny Lazany Unter Losau] [https://www.wikidata.org/wiki/Q77034024 Oponešice Oponeschitz] [https://gov.genealogy.net/item/show/OPOICEJN79TA *] : Uzanto arbarulo, usonano ''Silvio Curtis'', mis"ĝustigis" la tekston [[Delfo]] en okt. 2023. * Mutichou multe aktivis por marborda Ĉarento proks. en 2014, sed poste ne plu, evidente ĉar la montego pri aliaj mankaj komunumaj artikoloj en Francio aspektis supergranda... == Ĉu aŭ kiel uzanto registris sian sekson en vikipedio == Multaj uzantoj ne aparte elektas biologian aŭ [[Socia sekso|"socian" sekson]] en vikipedio - fakte temas nur pri la lingva, [[gramatika sekso]] - kaj aŭtomate estas senseksaj. Sed se indikiĝas biologia sekso, tiam la ŝablono {{ŝ|GENDER:nomo|li|ŝi|ŝi aŭ li}} malkaŝas kion la uzanto notis en siaj teknikaj preferoj. <!-- {{GENDER:x|li|ŝi|ŝi aŭ li}} --> == Vandalaĵoj == [[:de:Wikipedia:Vandalismusmeldung/Archiv/2023/09/23|germane je 2023 09 23]] == mapo de SAT-amikaro == La esperanta mapo de SAT-amikaro pri eŭropa franclingvio en arkivigita formo, kiel notita en la paĝo [[Metz]]: [https://web.archive.org/web/20230423070506/https://satesperanto.org/eldonkooperativo/IMG/jpg/Mapo201107.jpg artikolo "Esperanta mapo de Eŭropa franclingvio"] en retejo de la asocio [[SAT-Amikaro]], la franclingva branĉo de [[Sennacieca Asocio Tutmonda]], arkivigite laŭ stato de aprilo 2023. == Kaj mapoj sendepende de informkesto == Pri sendependa skaligebla mapo vidu [[Gonnoscodina]] en Sardio, kaj pri sendependa reliefa mapo la vilaĝeton [[Woolsthorpe-by-Colsterworth]] de Newton: <pre> {{Situo sur mapo|Anglio|Floso=left|Titolo=|Teksto= | Lat-g = 52 | Lat-m = 48 | Lat-s = 35 | Lat-dir=N | Lon-g = 0 | Lon-m = 37 | Lon-s = 43 | Lon-dir=U | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} </pre> Uzata en teksto [[Mangone]], pri kiu ne ekzistas ajna bildo en la komunejo, rezultas {{Situo sur mapo |Italio Kalabrio |Floso=left |Titolo={{centre|situo de Mangone en [[Kalabrio]]}} | Lat-g = 39 | Lat-m = 12 | Lat-s = 0 | Lat-dir=N | Lon-g = 16 | Lon-m = 20 | Lon-s = 0 | Lon-dir=E | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} <pre> {{Situo sur mapo |Italio Kalabrio |Floso=left |Titolo={{centre|situo de {{paĝonomo}} en [[Kalabrio]]}} | Lat-g = 39 | Lat-m = 28 | Lat-s = 0 | Lat-dir=N | Lon-g = 16 | Lon-m = 20 | Lon-s = 0 | Lon-dir=E | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} </pre> kun ebla noto <pre> <!-- la sekva aldona mapo precipe metiĝas ĉar absolute mankas iuj uzeblaj bildoj en la komunejo --> </pre> <span style="font-family: Papyrus; font-size: 12pt"><font style="color: black"> Bela tekstero en literaro "Papiro" </span> <hr> {{ŝ|Ludovica}} {{ŝ|polurinda|la teksto parte malfacile kompreneblas. Aparte pri temo tiom esotera necesas plejeble klara lingvaĵo. Ĝeneralan noton vidu diskutpaĝe|listigi=ne}} == Tabelomodelo == : {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! rowspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | lando ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | loĝantaro ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | MEP ([[Malneta Enlanda Produkto|nominala]]) ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | MEP ([[Aĉetpova egaleco]]) ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | [[indico de homa disvolviĝo]] 2021 |- ! en milionoj!! en la mondo ! en milionoj da [[USD]]!! en la mondo ! en milionoj da [[USD]]!! en la mondo ! indico!! loko |- |} pri koreaj latinliterigoj Yale/McCune/RT vd. [[:de:Diskussion:Yoon Suk-yeol|Yoon Suk-yeol]] == Listo de biografioj, forigataj el la ĝenerala spaco laŭ decido de [[VP:FA]] == La listo teknike ankoraŭ utilas por iom-post-ioma revizio de ĉiuj notitaj biografioj. Post revizio eblas forviŝi la titolojn el la listoj, kiuj do laŭgrade malgrandiĝos.... {| cellspacing="0" |- |- bgcolor="#ffeebb" |&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - A|A]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - B|B]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - C|C]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĉ|Ĉ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - D|D]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - E|E]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - F|F]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - G|G]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĝ|Ĝ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - H|H]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĥ|Ĥ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - I|I]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - J|J]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĵ|Ĵ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - K|K]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - L|L]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - M|M]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - N|N]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - O|O]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - P|P]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Q|Q]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - R|R]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - S|S]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ŝ|Ŝ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - T|T]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - U|U]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ŭ|Ŭ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - V|V]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - W|W]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - X|X]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Y|Y]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Z|Z]]''' |} Noto pri Hans Wingen, jen intersavite http://www.ipernity.com/blog/bernardo/137656 Propra verko alŝutita al eo-vikio, sen premo nepre ŝovi ĝin al la komunejo, kiu ne en ĉiu kazo estas bona ŝovo: {{ŝ|Propra|GFDL|NK=1|cc-by-sa-3.0}}. Vidu ankaŭ [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Migrado de la licencoj GFDL al GFDL + krea komunaĵo 3.0 por loke stokataj bildoj diskuton de sept. 2024 pri granda projekto realigi migradon de GFDL al GFDL+CC en eo-vikio]]. == Taglibro == :7-a de decembro 2023: vastigoj de la komunumoj de [[distrikto Höxter]] :8-a kaj 9-a de decembro 2023: vastigoj de la komunumoj de [[provinco Leĉo]], [[Apulio]], kun loĝantaroj de 2023, ankaŭ metitaj ĉie en vikidatumoj, kaj metoj de bildoj :10-a de decembro: 2/3 pri komunumoj de [[provinco Salerno]], [[Kampanio]], nur kontrolo ĉu ĉiuj ecoj de kontentiga ĝermo estas, kaj adapto de bildoj; kontrolo de bildoj sub justa uzo :11-a de decembro: lasta triono pri komunumoj de [[provinco Salerno]]; :12-a ĝis 17-a de decembro: finoj de diskutoj pri alinomendaj artikoloj :18-a de decembro: kelkaj urboj kaj kantonoj de Usono :19-a de decembro: aktualaj loĝantaroj de ĉiuj komunumoj de Germanio al stato fine de 2022 :20-a kaj 21-a de decembro: alinomendaj artikoloj - vasta arkivigo :22-a kaj 23-a de decembro: diskuto pri forigendaĵoj, romanco kaj romantikismo :24-a de decembro: Hungario kaj orienta Pollando :25-a de decembro: informkestoj pri futbalo :26-a de decembro: diversaj, i.a. Volodimir Pacjurko kaj Himno de Ukrainio, Kromsigno :27-a de decembro 2023: temoj pri Kolombio :28-a kaj 29-a de decembro: [[ILEI]], branĉoj kaj aktivuloj, britaj/francaj esperantistoj ‎ :29-a ĝis 30-a de decembro 2023: komunumoj de graflando [[Surrey]] (GB) kaj [[provinco Romo]] (IT) :31-a de decembro 2023: komunumoj de la [[provinco Latino]] (IT) :1-a ĝis 2-a de januaro 2024: komunumoj de la [[provinco Frozinono]] (IT) :3-a ĝis 4-a de januaro 2024: komunumoj de la [[provinco Viterbo]] (IT), multaj paĝoj komenciĝantaj per "Sant'Angelo..." :5-a de januaro 2024: komunumoj de la [[arondismento Rouen]] (FR) komencitaj, [[Komitato de UEA 1980-1983]] kaj ĉirkaŭaj temoj :6-a ĝis 7-a de januaro: komunumoj de [[distrikto Neunkirchen]] (AT), aŭstraj/svisaj/nederlandaj esperantistoj :7-a ĝis 10-a de januaro: komunumoj de la [[arondismento Rouen]] (FR) finitaj, sume estas 216 artikoloj :10-a kaj 11-a de januaro: malaperintaj komunumoj de [[Manche]] (FR), komunumoj de la arondismento Dieppe (A-E) :11-a ĝis 12-a de januaro: komunumoj de la provinco Rieti finitaj (O-Z), nun ĉiuj komunumoj pri [[Latio]] (IT) aktualas :12-a ĝis 14-a de januaro: komunumoj de la arondismento Dieppe (F-Z) finitaj, sume estas 343 artikoloj ... :23-a ĝis 26-a de februaro: 200 artikoloj pri [[provinco Pavia]] ektraktitaj, la kampo neniel pretas, sed pluajn levojn al artikolaj ĝermoj mi faros ne per kampanoj de tutaj tagoj, sed iom post iom, en grupoj de eble dek paĝoj - la ne jam traktitaj artikoloj jam estas sen eraroj, nur estas ĝermetoj kun tro malmulta enhavo. samtempe: paĝoj pri dulingvaj Esperanto-vortaroj samtempe: multaj malatentataj tekstoj de la listo [[Uzanto:RBT/Enkategoriigoj/Naskiĝintoj kaj mortintoj/Listo2|'''"listo2"''']]. ... :fine de aŭgusto 2024 [[provinco Gvadalaĥaro]] ĝis A-P, pretaj, Q-T nur parte, aktualaj loĝantoj sube mankas (T sen kontrolo de poŝtkodo), U-Z nur baze ektraktita informkeste... === Atentindaj paĝoj 2025 === * [[Ĝardenoj de Herrenhausen]] (2925-8-27) == Subpaĝo ankoraŭ == * [[Uzanto:ThomasPusch/olimpikaj teamoj liste]] * tre dubindaj alidirektigoj: [[Specialaĵo:Kontribuoj/Yeagvr]] (ĝis 2019 je nomo Mvvnlightbae), naciisma italo, laŭ propra aserto ne komprenanta Esperanton, sed la homo sukcesas verki kompreneblajn redaktoresumojn, do tamen iomete regas la lingvon * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Prettau&diff=prev&oldid=8552591 foje indas bremsi casteloboton (jen fine de 2023)]. * pri novaj aktoraj biografioj modeloj povas esti [[Grayson Perry]] aŭ [[Trevor Noah]] de 2024-09-39. * unua resumo dum revizio de jaraj listoj povas esti "enpaĝigo laŭ la aliaj listoj - ĉiuj eventoj de sama jaro al unu linio, kaj komenco de koncizigo" * [[/Ukr]] * polaj distriktoj: plej bone ekhavi norman historian ĉapitron, surbaze de [[Tuchola]], sed kun konsidero de [[reĝa Prusio]] == Referencoj == {{referencoj}} == Fonto == * La unua versio de tiu-ĉi teksto ekestis surbaze de la germana koresponda vikipedia artikolo laŭ la stato de la 16-a de oktobro 2024. <ref name="PIV">[https://vortaro.net/#aedo_kd artikolo ''aedo'' en la] [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] (PIV), eldono de 2020, reta versio, ankaŭ jam en la eldono de 2002, presita eldono, paĝo 50</ref> {{referencoj}} {{ŝ|polurinda|mankas ĉia informkesto, iuj grafikaĵoj, eksteraj ligiloj, referencoj: tiel ĉi la malmultaj frazoj donas malmultajn informojn|listigi=ne}} == Atentendaj diskutoj == [[dosiero:Kontakto 1987 - la kvar kategorioj de facileco.png|eta|5ra|<!--la dokumenta eltondaĵo ĉiukaze estu en uzo, tial mi jen metas ĝin ankaŭ ĉi-tien-->]] * [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj/Arkivo/2021#Kategorio:Urboj de Germanio laŭ alfabeto]] * [[Kategorio-Diskuto:Malfermaj stelamasoj]] {{farite}} 2024-11-01 * {{flago|Italio}} [[Kategorio-Diskuto:Komunumoj de Italio]] * {{flago|Japanio}} [[Kategorio-Diskuto:Gubernioj de Japanio]], [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]] :: Resume: Aparte problemaj estas '''Aiĉi''' 0 kun [[Nagojo]], '''[[Diskuto:Gubernio Ĉiba|Ĉiba]]''' 1 ([https://www.monato.be/2003/008142.html Monato 2003]), '''[[Diskuto:Gubernio Hiogo|Hiogo]]''' 0 kun [[Kobeo]], '''[[Diskuto:Gubernio Ivate|Ivate]]''' 0 kun [[Morioka]], '''[[Diskuto:Gubernio Jamaguĉi|Jamaguĉi]]''' 0 kun [[Ŝimonoseko]], '''[[Diskuto:Gubernio Jamanaŝi|Jamanaŝi]]''' 2 (E-domo, blog), '''[[Diskuto:Gubernio Kagavo|Kagavo]]''' 0 kun [[Takamacu]], '''[[Diskuto:Gubernio Mijagi|Mijagi]]''' 0 kun [[Sendajo]], '''Sajtama > [[Diskuto:Gubernio Saitama|Saitama]]''' 0, '''[[Diskuto:Gubernio Ŝiga|Ŝiga]]''' 1 (JEK 2016) kun [[Ocu]], '''[[Diskuto:Gubernio Ŝimane|Ŝimane]]''' 2x (Monato + ES Kebekia) kun [[Macuo]] kaj '''[[Diskuto:Gubernio Toĉigi|Toĉigi]]''' 2. * [[Ribelo de Grandpolujo]], [[komisiono por trovo de loknomoj]] * [[/redaktoresumoj]] * noto pri miks-lingvaj fantaziaj "pseŭdovortoj" en la diskuto pri [[Zábřeha montetaro]]. * Ĉiba, budhisma templo en [[Jocukaidō]] * por eble postaj paĝoj: [[/stacio Omija|stacio Omija]] * dubindaj orfoj/ĝermetoj/malaktualaj: [[aglomeraĵo de Kielce]], [[aglomeraĵo de Poznano]] * Kial [[Holon]], ne Ĥolon kiel estas skribite? * Roberto kaj Narvalo pri [[Theodore von Kármán]] * Petr: kio pri [[Fervojlinio Šumperk–Krnov]] * strangaj ligiloj en paĝo [[Sidamoj]] * kion fari per {{ŝ|Laŭĝenro}} de Airon90... * [[/gazetejo.org]] * [[/uzanto pruno]] * Ekzemplo [[Rehden]]: {{Tiu ĉi artikolo|temas pri la komunumo ''Rehden'' en nordokcidenta Germanio. Samnoma komununumo ĝis 1945 ankaŭ ekzistis en nordorienta Germanio: sekve de la [[dua mondmilito]] ĝi doniĝis al la komunisma [[Pola Popola Respubliko]], la germana loĝantaro estis forigita kaj nun la loĝloko nomiĝas [[Radzyń Chełmiński]].}} * [[/ne sovaĝan esperantigon]] == Plia kopiebla atentiga kesto == {{polurinda|en la paĝo listiĝis amase tro da fotoj kaj grafikaĵoj, kompare al la malgranda teksto. Necesus elekto, aparte al tiuj fotoj kiuj vere temas pri tiu ĝi loko kaj ne montriĝas ankaŭ en aliaj paĝoj. Ankaŭ eblas meti iujn 4-5 fotojn al vikipedia galerio (tiun trukon ĉi tie jam aplikas la 4 fotoj ĉiuj nomataj "plaĝo en Ustka")...|listigi=ne}} {{polurinda|la informoj ĉi tie estas de 2006, de antaŭ 19 jaroj! Ĉu ankaŭ la indiko pri la estro tiom aĝas? Ĉiukaze aktualigo nepras|listigi=ne}} == Aktualigenda == Tia ŝablono ne estas esperante, sed jes ja angle [[:en:Template:Update]], france [[:fr:Modèle:Mettre à jour]], hispane [[:es:Plantilla:Desactualizado]] ktp - tial la ŝablonoj por enkopiado en tiujn vikipediojn estu ĉi tie. == Agendo == Necesus kontroli la fonton de [[Vladimir Sutkovoj]] se ĝi denove legeblos. 2025 09 16 :Ankoraŭ la fonto ne relegeblas, eble ĝi definitive mortis. 2025 09 27 TP Oktobre, novembre, decembre same. Sendube ĝi definitive mortis, ankaŭ la itala baza datumbaza retejo everk.it, kaj ankaŭ sendepende de tio propra retejo de ALE. 2026 01 12 TP * [[Diskuto:Adidas Al Rihla (pilko)]] 2026 01 12 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno * [[Diskuto:Peskaro]] temo "fotomuntaĵo", tasko por roboto, 2026 01 13 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno * [[Uzanto-Diskuto:Super nabla#Naskis v naskiĝis]] 2026 01 16 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno == Sporto == Jen unua ekzempla teksto pri plej bona turnira manpilkistino: [[Linnea Torstenson]] en 2010. [...] ", post kiam la antaŭajn 4 jarojn li jam estis membro en la nacia teamo de sub-17-jaruloj kaj aliaj junulaj naciaj teamoj" == Modeloj == Por ĝemelaj komunumoj en Germanio ekzemple [[Bad Honnef]] (kutime kun franca kaj orientgermana partnero kaj ankoraŭ iuj aliaj) Por uzo de "informkesto monto" vidu la ekzemplan paĝon [[Mount Bartle Frere]], kie ankaŭ estas ekzempla teksto kun uzo de pluraj vikidatumaj parametroj. == NRV == Plene ne ekuziĝis ĝis nun la navigiloj * {{ŝ|urba regiono Aachen}} - jam {{farite}} 2026-01-24 * {{ŝ|distrikto Ennepe-Ruhr}} * {{ŝ|distrikto Euskirchen}} * {{ŝ|distrikto Gütersloh}} * {{ŝ|distrikto Herford}} * {{ŝ|distrikto Hochsauerland}} * {{ŝ|distrikto Kleve}} * {{ŝ|distrikto Lippe}} * {{ŝ|distrikto Mark}} * {{ŝ|distrikto Minden-Lübbecke}} * {{ŝ|distrikto Mettmann}} * {{ŝ|distrikto Neuss}} * {{ŝ|distrikto Oberberg}} * {{ŝ|distrikto Olpe}} * {{ŝ|distrikto Recklinghausen}} * {{ŝ|distrikto Rhein-Erft}} * {{ŝ|distrikto Rhein-Sieg}} - jam {{farite}} 2026-01-24 kaj * {{ŝ|distrikto Wesel}}. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:21, 24 jan. 2026 (UTC) == NDS == Por la somero: en [[Rastdorf]] ĉe Werlte kaj [[Stavern]] ĉe Sögel ankoraŭ tre mankas fotoj... == Taksonomio == Ekzemple por informkesto vidu la paĝon [[Gerbero]]. == {{ŝ|orfa}} == [[:kategorio:Orfaj artikoloj pri Ĉeĥio]]: post malorfigo de kelkaj tekstoj ankoraŭ restas tie kvar paĝoj je 2026-01-31: : [[Bierfarejo U Fleků]]: TRI ligiĝoj : [[Domo de Faŭst]]: UNU : [[Ekspoziciejo Ĉe Hibernoj]]: UNU : [[Gastejo Ĉe Kaliko]]: UNU : [[Hiberna strato]]: TRI : [[Iama Doganejo "Na Výtoni"]]: UNU : [[Jungmann-placo]]: TRI : [[Meza industria lernejo Ostrava-Vítkovice]]: NUL : [[Nacia Avenuo]]: TRI : [[Slava Domo]]: DU : [[Vilao Ameriko]]: UNU Permane forigi la ŝablonon, sen ke io ŝanĝiĝis pri la situacio, estus neakcepteble. === Aktuala diskuto === * [[Ŝablono-Diskuto:Oficiala retejo]] 2026 2 3 * pri ruĝaj ligloj de 9 2005 de mirmal en [[Čestmír Vidman]] - vidu diskutpaĝan noton de 2026 3 5. * kaj pri tre dubindaj pseŭdovortoj "Schwarzenbergoj", "Schwarzenbergidoj", "Rožmberkidoj", teksto fakte ĝuste kreita en 2008 de Pavla D kiel [[Rožmberk (familio)]], kaj "Eggenbergidoj" vidu en [[Diskuto:Schwarzenberg (dinastio)]]. La uzoj de la pseŭdovortoj estas forprenitaj. - Cetere: Petr jam ekz. dum 2009 en [[diskuto:Fratoj Mašín]] disputis kontraŭ Narvalo kaj Paul P pri nepra volo enkonduki arbitrajn esperantajn vortojn sen vortaraj referencoj kaj kun neesperantaj literoj, sed ne konvinkis ilin ambaŭ - kompreneble. * ne forgesi: en teksto [[Sylla Chaves]] ankoraŭ la librotitoloj devos nigriĝi, se ne okazos miraklo 2026 3 12 === Problemaj orfoj kaj ĝermetoj === * [[Transigo de flu-kvanto]] 2026 2 27 * [[TERYT]] nur ĝermeto, ne orfo * [[/listoj de probable forigendaj dosieroj]] === Orfoj === * kaj barata retejo [[Anmol Ratan]] pri la malorfigo Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj kaj diskutpaĝoj ne kalkuliĝas). Mi ne havas ideon pri iu paĝo, de kiu eblus konstrui ligilon ĉi tien. Ĉu iu alia havas iun ideon? :Ĉi tiu teksto pri kino estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia artikolo ligis al ĝi. Nun jam estas tri ligiĝoj. Se estus kvar, pli bone kvin, estus sufiĉe. ::Ĉi tiu artikolo pri Rusio ankoraŭ estas [[vikipedio:orfo|orfa]], ĉar malmultaj aliaj artikoloj ligas al ĝi: nun estas du ligiloj de aliaj artikoloj kolektitaj (atentu ke diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkulkiĝas kiel artikoloj): se estos 4 aŭ 5 ligiloj, eblos forpreni la ŝablonon {{ŝ|orfa}}. :::La hodiaŭ farita teksto jam estas ligata el '''kvar''' aliaj artikoloj. Tio sufiĉas por ne esti [[vikipedio:orfo|artikola orfo]]. ::::Nun 12 aliaj artikoloj ligas al la teksto - la ŝablono {{ŝ|orfa}} povas forpreniĝi. '''Orfoj pri kino''': reĝisoro {{ŝ|vikidatuma listo|p-kodo=P57|modo=kaj|parameter=link}}, aktoroj p161 - pli detalan liston de la aktoroj vidu en la informkesto. == Ĝermoj kaj ĝermetoj == * ne jam trovitaj: [[Vikipedio:Mallongaj paĝoj kiuj ne estas ĝermoj]] == Italio kaj Francio == * Italio: [[provinco Grosseto]] - principe la 18 paĝoj de A ĝis M estas ampleksigitaj, la restaj 10 paĝoj de O ĝis Z ankoraŭ ne; [[provinco Mantova]] - pri ĉiuj 70 paĝoj la unua ŝtupo de riparo informkesto estas farita, krome nenio. * [[Francio]]: pri [[arondismento Poitiers]] la unuaj 44 paĝoj de entute 83 estas finfaritaj. (ĉ. la 14-a de febraro, la valentena tago) Stato de 2026 03 08, la komunisma tago de virinoj. == Antaŭ nia erao == En la 4-a jc. a.n.e. mi vidis paĝojn 300-360, en iuj sukcesis pli, en aliaj malpli aldoni, sed 361-399 tute ne jam vidis. === Referenco poŝatlaso === :[[dosiero:Pictogram_voting_delete.svg|20ra]] Ekz. [[Batumi]]: La referenca esperantlingva "[[Poŝatlaso de la mondo]]", Prago 1971, en siaj mapoj esperantigas iujn kaj latinliterigas aliajn loknomojn, kies originaj nacilingvaj formoj estas ne-latinlingvaj. En la mapo 20 ĝi indikas la urbon je la origina nomo "Batumi", nur latinigita. :[[dosiero:Pictogram_voting_delete.svg|20ra]] Ekz. [[Irkutsk]]: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed nomas la urbon ''Irkutsk'' en la mapo 15 kaj 15b - latinlitere, sed ne esperantigite. :[[dosiero:Symbol_confirmed.svg|20ra]] Ekz. [[Osako]]: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, dokumentigas esperantigon "Osako" en la vasta, du-paĝa mapo 24, kaj same en listo en paĝo antaŭ tiu du-paĝa mapo. ..., via demando estas tute pravigita. [[PIV]] 1970-2020 kaj [[Reta Vortaro]] ne mencias la lokan monton, ankaŭ en neniu alia du-lingva vortaro mi trovis indikon pri esperantigo ''xxx'', la esperantlingva literatura kaj gazetara serĉilo ''tekstaro.com'' ne trovas ĝin kaj eĉ la ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, kiuj dokumentigas multajn esperantigojn, sed ne esperantigas ĉiujn urbojn/lagojn/montojn ktp, ne mencias ĝin. Tial ĝis iu trovas konvinkajn ekstervikipediajn referencojn pri ekzisto de esperantlingva formo "xxx" devas esti la hipotezo ke tiu esperantigo probable tute ne dokumentiĝas kaj ne ekzistas. Esperanto '''ne''' funkcias tiel ke oni simple prenas ĉiujn vortojn de ĉiuj lingvoj, al ĉiuj substantivoj algluas o-finaĵon, al ĉiuj adjektivoj a-finaĵon ktp. kaj rezultas vortotrezoro kiu estas 10 000-foje pli granda ol ĉiu vortotrezoro de nacia lingvo. Tia lingvo estus koŝmare nekomprenebla. Do, tute klare - ĝis trovo de konvinkaj referencoj - la monto itale nomiĝas ''aaa''. Salutas == Enhavtabeloj == {{ŝ|TOC-dekstre}}, ekzemple, kaj <nowiki>__NOTOC__</nowiki> por subpremi enhavtabelon. Noto: [[uzanto:Chojus321]] Noto1: baza informkesto en la komunejo: <nowiki>{{Wikidata Infobox}}</nowiki> == Diversaĵoj == Claudio Pistilli: [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/listoj de probable forigendaj dosieroj]] en la [[:Kategorio:Tujforigendaj artikoloj]] AI: [[:de:Wikipedia:WikiProjekt KI und Wikipedia/Erkennung KI-Einsatz]] Fari vikidatumerojn pri neesperantistaj usonanoj pri kiuj wiki.en kaj vikidatumoj ne interesiĝas: ĉe [[Joseph F. Foster]] eblis, ĉe [[Bruce Wilson]] ne. Minuskloj de i.a. universitatoj en francaj titoloj de vikidatumoj, ĉi tie pri [[universitato Cornell]] la 26 mar. 2026: ''(1) La minuscule ici est une convention typographique franco-française non adoptée par les autres pays francophones, lesquels mettent une majuscule pour leurs propres universités, et Wikidata en français n'est pas destinée à l’usage exclusif de la France; (2) le choix typographique d’une majuscule dans la langue d’origine appelle tout naturellement sa traduction par une majuscule également en français.'' Tiun argumentadon mi povas facile sekvi. Pri elegantaj navigiloj vidu la paĝon [[Diskuto:Schwarzenberg (Aŭstrio)]]. Episkopujo Majenco > [[diocezo Majenco]]. Dogmoteologio > [[Dogma teologio]] {{ŝ|aŭt}} faras {{aŭt|Majuskletojn}}. <nowiki>{{teksto en skatolo - komenco|1=temo}}{{teksto en skatolo - fino}}</nowiki> == Medicinaj temoj == Inter la vario de drogoj produktitaj de [[Novartis]], [[metilfenidato]] vere meritus propran artikolon. Teorie nova esperanta teksto ankaŭ malforte bonvenus por la [[borso]] de [[Mumbajo]], do [[borso de Mumbajo]], kaj pri la du antaŭaj firmaoj, [[Sandoz]] kaj [[Ciba-Geigy]]... La nova teksto [[Ĥirurgia operacio]] ankoraŭ bezonas tekstojn [[incizo]] kaj [[traŭmato]], kaj aldona teksto [[traumata ĥirurgio]] ankaŭ estus bonvena. cukt7p3rhhklgh3szxpdbr4566zjx6s 9367523 9367520 2026-05-06T06:51:53Z ThomasPusch 1869 9367523 wikitext text/x-wiki [[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Pri saĝa apliko de vikidatumaro en esperantlingvaj paĝoj vidu ankaŭ [[Uzanto:ThomasPusch/provejo2|provejon2]]. :[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Kaj pri Quickstatements kaj Petscan por iom aŭtomatigite plibonigi vikidatumojn [[Uzanto:ThomasPusch/provejo3|provejon3]] ::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [https://commonshelper.toolforge.org/?interface=eo&image=Karte_Otzberg.jpg&lang=eo komuneja helpilo] :::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [[:Kategorio:Vikipedio:Forigoj]] ::::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]] [2025 12 21] ! :::: «Ĉiuj konsentas ke ruĝa ligilo devas ne ekzisti, se ĝi ne estas bluigebla laŭ vikipediaj reguloj. Tio signifas ke la temo de ruĝa ligilo devas esti [[Vikipedio:Menciindeco|menciinda]] kaj [[Vikipedio:Kontrolebleco|kontrolebla]].» Tamen, ĉu ruĝa ligilo estas tia, senespera, estas en duba kazo diskutenda. - cetere: noto pri misa ruĝa ligilo troveblas en [[diskuto:Aŝkelon]]. :::::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Landonoma barakto en Vikipedio kadre de la tielnomata "[[Io-ujo-batalo]]": [[Vikipedio:Baloto/Landonoma unueco]] - fina rezulto de la diskuto, baloto en 2009. == Notoj por mi mem == :2024-05-10: tagaj listoj reviziitaj ĝis la [[13-a de majo]] (lundo) <!--Rémi sim ankaŭ kontribuas, ekz. pri 7-a de julio--> :{{ŝ|ruĝaj ligiloj}} :La multegaj fuŝaj anonciloj pri neekzistaj portaloj parte menciiĝas en [[Vikipedio:Lua/Petoj/Arkivo]] :ŝanĝi kolorojn en germana GIMP: Ferben, Abbilden kaj Farbvertauschung. :Pliaj listoj forigindaj [[Alfabeta listo de la deputitoj de la 14-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|1]] [[Listo de la francaj parlamentaj periodoj|2]], [[Listo de la deputitaj distriktoj de Loire-Atlantique|3]], [[Listo de la deputitaj distriktoj de Loire-Atlantique|4]] Ekzemplaj ĝermaj artikoloj pri Italio [[Muggiò]] kaj [[Arese]]<!-- dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} alto = {{Vikidata ero|p-kodo=P2044}}, CO ĝis Colonno --> (por frakcio elturniĝo laŭ [[Camo]]), pri Francio [[Chanaz]] aŭ [[Geloux]] (por nova paĝo de franca komunumo: [[Flassigny]] en Mozio), [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tresques&action=edit&oldid=8354148 Tresques simple] aŭ [[Civrac-en-Médoc]] por Ĝirondio (kaj [[Bonnay]] por apartigilo), pri Rusio [[Orsko]], pri Skotlando [[Ayr]], pri Anglio ekz. [[Bathford]] kaj pri Usono [[Daytona Beach]], [[Evanston]] aŭ nun ĝerme [[Alturas]] (kantono minimuma ekz. [[kantono Yolo]], censa retejo ekz. [[Hollister]])- pri Rumanio [[Sânandrei]].<!--{{Ĉi tiu artikolo|temas pri la rumania komunumo [[Letea Veche]]. Atentu ke ankaŭ ekzistas tre similnoma [[---]].}} --> Pri la tre katolika Italio: en [[Barzio]] patronas '''Alessio''' Bergama, en [[Basiliano]] '''Andreo''', en [[Crandola Valsassina|Crandola]] '''Antonio''' la Granda, en [[Barzago]] '''Bartolo''', en [[Cesana Brianza|Cesana]] Firmo+Rustiko, en [[Cremeno]] '''Georgo''', en [[Azzano d'Asti|Azzano]] '''Jakobo pli aĝa''', en [[Bulciago]] '''Johano Ev.''', en [[Cernusco Lombardone|Cernusco]] '''Johano Bapt.''', en [[Castions di Strada|Castions]] '''Jozefo''', en [[Castello di Brianza]] '''Laŭrenco''', en [[Cusio]] '''Margareta''', en [[Entratico]] '''Marteno''', en [[Costa Masnaga]] la levo de '''Maria''', en [[Colle Brianza]] '''Miĥaelo''', en [[Cividate al Piano]] '''Nikolao''', en [[Ampezzo]] '''Petro+Paŭlo''', en [[Viale]] '''Roĥo''', en [[Terno]] '''Valenteno''', en [[Missaglia]] '''Viktoro''' kaj en [[Barzanò]] '''Vito''' ktp. p417: [[Montiglio Monferrato]] "Kristana patrono estas la sanktulo [[{{#invoke:Wikidata|claim|P417}}]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago." : referencoj por patrono (kopiu en redakta modo): <ref name="patrono1">[https://www.santodelgiorno.it/patroni/valle-salimbene/ informoj en la retejo ''santodelgiorno.it''] ({{it}})</ref><ref name="patrono2">[http://www.comuni-italiani.it/018/169/ informoj en la retejo ''comuni-italiani.it''] ({{it}})</ref> :... [[]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago.<ref name="patrono1"/><ref name="patrono2"/> p47: La teritorio havas komunan limon kun <nowiki>{{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj|parameter=link}}</nowiki>. Informkeste: <pre> | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} | blazono = {{#invoke:Wikidata|claim|P94}} | najbaraj_komunumoj = {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}} | nomo_de_loĝantoj = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P1549}}'' | patrono = {{#invoke:Wikidata|claim|P417|parameter=link}} | festo = | tipo1= reliefo | zomo = 10 </pre> Ekzemplo por aldono de sendependa ekstera mapo por paĝoj en kiuj mankas ĉiaj bildoj: [[Gonnoscodina]]. Por senespere malplenaj tekstoj pri {{Brazilo}}: [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/ekzemplo Brazilo MG]]. Ankaŭ tiam ankoraŭ necesas a) adapti mikroregionon kaj se necese mezoregionon, kontroli kaj en kazo de vikidatuma vakuo nevidigi la retejon, c) en vikidatumoj aldoni priskribon kaj ĉ) adapti la nombron de loĝantoj al la plej lasta indiko. Rilate al tio: d: TiagoLubiana ‎ →‎ Municipalities of Minas-Gerais/Brazil... Ĝenerale: apartigilo ekz. [[Saint-Just]]. En 2022 funkcianta ligilo al la ANB en Vieno: [[Ellen Gregory]] ([[Peasedown St. John]]). Kantista ĝermo ekzemple [[Katrina Leskanich]] kun grupo [[Katrina and the Waves]]. Por ne devi tajpi ĝin permane aŭ elserĉi ĝin pli komplike, jen por mi mem la ligilo pri la [[Specialaĵo:Protokolo/delete|protokolo de forigoj]]. * Noto ekzempla <small>''bildo tiom aĝa ke probable ĝi estas jam sen-kopirajta, sed tiom malbonkvalita, ke ne indas konservi ĝin aŭ transporti al la vikimedia komunejo''</small> Rumanio, <ref: [https://web.archive.org/web/20130613102945/http://exonyme.bplaced.net/Board/Thread-Siebenb%C3%BCrgen-Banat-Kreischgebiet-Marmarosch-Maramuresch-Neue-korrekte-ON-Liste germanlingvaj loknomoj, listo arkivigita je junio 2013] ({{de}})</ref> * [[Scornicești]] aŭ [[Giurgiu]] por ne montri la grafike tre modestan situomapon el vikidatumaro * [[Vikipedio:Vikidatumoj/Ĵusmortintoj]] * Pri Panĝabo / Panĝabio ŝajne ĝis printempo 2023 la difino de vortaro.net kaj de papera PIV en la eldonoj de 1970 ĝis 2020 ankoraŭ estis lando = Panĝabo, sed almenaŭ en 2026 estas lando = Panĝabio. Ĉar Didcorn jam je l' 23 jun. 2023 notis la novan PIV-an difinon en la paĝo [[Panĝabo (Barato)]], mi konjektas ke jam tiam B. Wennergren ŝanĝis la kapvorton en la reta PIV-datumaro. Domaĝe ke tio ne sincere dokumentiĝis, sed ĉiukaze nun kun bona konscienco eblas varbi por tutnova landonomo "Panĝabio". 00:40, 13 feb. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) === Krome teknike: === * {{ŝ|Post diskuto ne forigita}} ekzemplo [[Diskuto:Jacob Schwartz]] * [[:Vikipedio:Mallongaj paĝoj kiuj ne estas ĝermoj]] * [[:Kategorio:Nun en Komunejo]] * [[:Kategorio:Tujforigendaj artikoloj]] ([[Ŝablono:Forigu tuj|ŝ]]) * [[Specialaĵo:Neuzataj bildoj]] * [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Alinomendaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Problemaj uzantoj]] * [[Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj]] ::>> ATENTU Mesa, Arizono {{uzanto2|~2025-53015-3}} 2025 9 7, ĝis nun nenio plu, ĉiuj saĝaj redaktoj ::>> KAJ Luksemburgio {{uzanto2|~2025-56511-3}} 2025 9 9, same ĝis nun nenio plu, ĉiuj saĝaj redaktoj ** [https://eo.wikipedia.org/wiki/Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj?wpOptions&#91;&#93;=userblocks&wpOptions&#91;&#93;=autoblocks forbaritaj IP-adresoj] ** [https://eo.wikipedia.org/wiki/Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj?wpOptions&#91;&#93;=userblocks&wpOptions&#91;&#93;=autoblocks&wpOptions&#91;&#93;=tempblocks porĉiam forbaritaj IP-adresoj (estu malplena)] * [[Vikipedio:Markitaj versioj/reviziantoj‎]] * [[Vikipedio:Roboto/Permespeto]] ** {{UzuloKontilo|Taylorbot}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Taylorbot|rajtigo]] ĝis 2024-04-08 14:48 ** {{UzuloKontilo|Taylor 49}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Taylor_40|rajtigo]] ĝis 2024-04-08 14:48 ** {{UzuloKontilo|Ĉaŭ-ĉaŭ-bot}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Ĉaŭ-ĉaŭ-bot|rajtigo]] * [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]] * [https://xtools.wmcloud.org/adminstats/eo.wikipedia.org/2022-12-01/2023-12-01 Administraj agoj] * [[Uzanto:ThomasPusch/emblemoj|emblemoj je justa uzo]] ({{ŝ|Librokovrilo}} kaj {{ŝ|emblemo}}) * [http://tekstaro.com tekstaro.com] - elektronika lingvoscienca tekstaro (AKK korpuso) de Esperanto * [https://viewer.onb.ac.at/10045F99/ historia Jarlibro 1923] kiel ekzemplo * koncizeco de artikolaj titoloj: ekz. [[Raduĵnij (Ĥanta-Mansio)]] * [[Uzanto:Jura1/articles with Wikidata item without statements]] * [[Vikipedio:Listo de artikoloj kiuj ekzistas en multaj lingvoj kaj forestas en la esperanta Vikipedio]] * naciaj himnoj: loka alŝuto necesis por la [[nacia himno de la Demokratia Respubliko Kongo]] (por [[Sieraleono]] tamen ne) {{ŝ|apartigila paĝo}} {{apartigila paĝo|provejo}} {{ŝ|aliaj signifoj}} {{aliaj signifoj|provejo}} {{Kategoria alidirekto|provejo}} * {{ŝ|Malneŭtraleco}} {{ŝ|sen fontoj}} Ĉiuj pensas {{Kiu?}} '''Ŝablonoj''' por marki dubendajn teksterojn: {{kiuj?|tekstero}} [[Vikipedio:Kontrolebleco]] aŭ {{laŭ kiu?|tekstero}} pri [[Vikipedio:Evitu nebulajn vortojn]]. Kaj <s>streki</s> tiel ĉi. === Kelkaj pliaj ekzemploj === * Multkolumna: <nowiki>{{multkolumna}} {{kolumnorompo}} {{finmultkolumna}}</nowiki> * film[[afiŝo]]: [[:Dosiero:SW - Empire Strikes Back.jpg]], [[:Dosiero:Mes héros afiŝo.jpg]] * <code><nowiki>span style="color:red"> </span></nowiki></code> Vidu: [[Helpo:Evitindaj HTML-etikedoj]]. * Komento pri kapricaj pseŭdovortoj meminventitaj: "Bonvolu ne simple inventi iujn pseŭdovortojn kaj nomi ilin "esperantaj". Ekzemple la vorto "..." en '''Esperanto''' simple ne ekzistas. Similforma vorto ekzistas en la antikvgreka, sed la malnovgreka klare estas alia lingvo. Sed en Esperanto oni decidis kontraŭ propra vorto por tiu aĵo, kaj simple nomas ĝin "...". Koncize: se vi ne scias kiel nomiĝas iu vorto en Esperanto, iru al alilingva teksto pri la temo, tie en la listo pri lingvoj maldekstre elektu la vorton Esperanto kaj sekvu la tekston tie. Kaj se vi volas proponi iun alternativan nomigon, nepre faru tion nur citante elstarajn esperantlingvajn fontojn kiel referencoj kaj prefere prezentu viajn esperantlingvajn referencojn unue en la diskutpaĝo. " * bonaj vortumoj pri lingve problemaj paĝoj estas <nowiki>{{polurinda|kelkaj frazoj sufiĉe strangas lingve, eble pro iu lingva interfero|listigi=ne}} (ne forgesu la finaĵon "|listigi=ne", tre gravan se oni jam en la paĝo notis la problemon) kaj {{pluraj problemoj|gramatiko|ligiloj}} resp. {{pluraj problemoj|esperantigu referencojn}}</nowiki>. * [[Vikipedio:Ne faru originalan esploradon]], mallongigite [[VP:NOE]] - krome entute ligilon al la listo [[Vikipedio:Kio Vikipedio ne estas|Kio Vikipedio ne estas]] * [[Henriko la Birdisto]] estas bona ekzemplo, kiel bone meti en vikidadumaron neprecizan naskiĝdaton ("ĉirkau") kaj historian landon de naskiĝ- kaj mortodato. * [[Diskuto:Delfo]] estas modelo de konciza noto, ke ne eblas simple ŝanĝi landonomojn en tekstoj laŭ persona bontrovo. * [[Auckland]] estas modelo de pluraj bildoj en informkesto, sen atento de tio kio estas en vikidatumoj. :Navigilon per simpla listo: |bodyclass = hlist, vd. [[Alta Savojo]]. * Ekzempla bildo por ĝustigo de antaŭe fuŝa nomo en la komunejo [[:dosiero:Ŝraŭbeco dekstra maldekstra.png]] * Ekzemplo pri bona referenco al PIV estas en [[Moliso]]. :Krome [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/testo pri Hungario|jen ŝablona testejo]] kaj [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Jap SO 60|modelo olimpika]] <!-- En [[Ĝirondio]] ĉio pretasas, en [[Nord]] nur mankas 60/64 en ar. Douai. En Ĉarento nur ar. Confolans pretis je 23-04-17, Pri Kaleza Markolo bonus almenaŭ havi ar.-paĝojn. Indre (preta je 23-04-17) + Ardennes (3 23) kompletas. :La pola urbeto Dębica jam havas loĝantaron laŭ dato fine de 2020 ... --> :Jen ankoraŭ monto da fuŝetoj en [[Projekto:Korektado de parametroj de ŝablonoj/11]], ankaŭ kun aliaj finaj nombroj kompreneble :Pri olimpikoj: [[:dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png|jen ekzempla NOK-emblemo]]. Ĉe la anglalingvanoj, <nowiki>{{Infobox country Olympics}} forĵetiĝis, rekomendatas {{Infobox country at games}}</nowiki>. Povus esti plisimpligo... <!--Ampleksa listo resuma estas tiu de Turkio.--> :La ukraina [[Kalush Orchestra]] estas ekzemplo por <nowiki>{{vikidatuma listo|p-kodo=P527|modo=kaj}}</nowiki>. [[kantono Delta (Miĉigano)]], plej frua versio, kiel modelo de nova kantono-ĝermo. [ + <nowiki>|nomo_laŭ= ''{{#invoke:Wikidata|claim|P138}}''</nowiki> ] [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/tutnova biografia ĝermo|tutnova biografia ĝermo]], NO: [[Karasjok]], frua versio... : {{Norvegio}}: ekzempla mikroĝermo lago: [[Evangervatnet]]. : {{Finnlando}}: [[Ceditaj areoj (Finnlando)]] - <nowiki>{{pluraj problemoj|informkesto|iwiki|vikiigu}} {{ĝermeto}}</nowiki> : {{Francio}}: por postrevoluciaj variaj loknomoj: Post la [[franca revolucio]] de [[1789]], kiam oni volis plene elradikigi ĉiujn kristanajn loknomojn, la loĝloko por kelkaj jaroj ricevis la fantazian nomon ''..'' (".."). : ekzemplo de mallibera emblemo: [[:Dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png]] : [[Uzanto-Diskuto:Badak Jawa|pri dubindaj ruĝaj ligiloj]] : konvencioj de Monato (https://www.monato.be/konvencioj.php) : p971: kategorio kombinas temojn : p4566: vikimedia enprena retligilo : banderoloj super paĝoj: se ne taŭgas, subpremu per ":|sen banderolo= jes". <!-- eltondita kaj rektigita taillé et redressé cropped and and straightened geschnitten und begradigt https://unalengua.com/ipa-translate +++ ... Oficiala paĝo en la retejo] ''[[facebook]]'' ({{fr}}) Modelo por transpreno de pliaj informoj el vikidatumoj | latitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}} | longitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} justa uzo ekzemple: [[Nacia Muzeo de Bosnio kaj Hercegovino]] nurteksta emblemo: [[Somera Olimpiko 1992]] Kaj flanke: Moutichou supozeble estas Eŭropa volontula servo NURMAJUSKLO=KRIADO [de:Diskussion:Spielercharakter] Veljavoj: UN 14 jul. 2022 Kwamikagami Breslaŭo de: subteno fare de Wietek. ia: [[sesdekuma sistemo]] Arno, [[tunela efiko]] Narv., [[tombejo ĉe Kettwiger Tor]] Longh., [[Randal Kolo Muani]] kma. Domin., [[Oleata acido]] Pino. Por la 4-a ĝis 8-a de aprilo '23: Plenigindas ankoraŭ unuavice la navigiloj pri departemento Kaleza Markolo, Nordo, Aisne, Oise, Somme, Ĝirondio, Haut-Rhin kaj Drôme (intertempe ĉio pretas, ĉu?) --> Kaj fine, la ordo fine de paĝo estas: :1. Notoj :2. Referencoj :3. Literaturo :4. Vidu ankaŭ :5. Eksteraj ligiloj :6a Navigiloj :6b ŝablono bibliotekoj :6c sablono vivtempo :6ĉ ĉiuj kategorioj IHD de 2000, bona ligilo: [[Santo Antônio do Retiro]] LV: noto - Suda Kuronio aŭ Dienvidkurzeme havas bonajn vikidatumajn etikedojn. Forpreno de centoj da kestoj pri neekzistaj portaloj: mi matene la 12-an de sept. 2023 metis indignitan noton al sume 49 diskutpaĝoj, kaj en ĉiuj 49 tri tagojn pli poste, vespere la 15-an diplomatigis la lingvaĵon kaj pli konkretigis mian proteston. Vikidatumoj: kialoj pri evitindeco: ekzemple informfonto ne klaras ([[d:Q130285291]]), bildo de malbona kvalito ([[d:Q132769746]]), la fonto indikas ke la informo ne precize konatas ([[d:Q130285298]]), malpli preciza indiko ([[d:Q42727519]]), konfirmo de la referenco ne eblas ([[d:Q21655367]]), konate nefidinda fonto ([[d:Q22979588]]) -- [[d:Q52105174|listo]] Ŝablono "CURRENTYEAR" jam funkcias en Esperanto: <nowiki>{{LOKAMONATONOMO}} {{LOKAJARO}}</nowiki> == Listo de farindaĵoj == * plenigi ruĝajn ligilojn en [[Louis-Nicolas Clérambault]] kaj krei paĝon [[Jacques Berthier]] (ne Jacques Bergier, GL 154, 156, 168.1, 286, 321, 345.2, 445, 446, 386, 390, 618.2, 634.2, 657.6). Noteto: [https://gov.genealogy.net/item/show/TPKKOVJN79TB Ŝtepkov Stepkau], [https://mapcarta.com/de/18499296 Dolny Lazany Unter Losau] [https://www.wikidata.org/wiki/Q77034024 Oponešice Oponeschitz] [https://gov.genealogy.net/item/show/OPOICEJN79TA *] : Uzanto arbarulo, usonano ''Silvio Curtis'', mis"ĝustigis" la tekston [[Delfo]] en okt. 2023. * Mutichou multe aktivis por marborda Ĉarento proks. en 2014, sed poste ne plu, evidente ĉar la montego pri aliaj mankaj komunumaj artikoloj en Francio aspektis supergranda... == Ĉu aŭ kiel uzanto registris sian sekson en vikipedio == Multaj uzantoj ne aparte elektas biologian aŭ [[Socia sekso|"socian" sekson]] en vikipedio - fakte temas nur pri la lingva, [[gramatika sekso]] - kaj aŭtomate estas senseksaj. Sed se indikiĝas biologia sekso, tiam la ŝablono {{ŝ|GENDER:nomo|li|ŝi|ŝi aŭ li}} malkaŝas kion la uzanto notis en siaj teknikaj preferoj. <!-- {{GENDER:x|li|ŝi|ŝi aŭ li}} --> == Vandalaĵoj == [[:de:Wikipedia:Vandalismusmeldung/Archiv/2023/09/23|germane je 2023 09 23]] == mapo de SAT-amikaro == La esperanta mapo de SAT-amikaro pri eŭropa franclingvio en arkivigita formo, kiel notita en la paĝo [[Metz]]: [https://web.archive.org/web/20230423070506/https://satesperanto.org/eldonkooperativo/IMG/jpg/Mapo201107.jpg artikolo "Esperanta mapo de Eŭropa franclingvio"] en retejo de la asocio [[SAT-Amikaro]], la franclingva branĉo de [[Sennacieca Asocio Tutmonda]], arkivigite laŭ stato de aprilo 2023. == Kaj mapoj sendepende de informkesto == Pri sendependa skaligebla mapo vidu [[Gonnoscodina]] en Sardio, kaj pri sendependa reliefa mapo la vilaĝeton [[Woolsthorpe-by-Colsterworth]] de Newton: <pre> {{Situo sur mapo|Anglio|Floso=left|Titolo=|Teksto= | Lat-g = 52 | Lat-m = 48 | Lat-s = 35 | Lat-dir=N | Lon-g = 0 | Lon-m = 37 | Lon-s = 43 | Lon-dir=U | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} </pre> Uzata en teksto [[Mangone]], pri kiu ne ekzistas ajna bildo en la komunejo, rezultas {{Situo sur mapo |Italio Kalabrio |Floso=left |Titolo={{centre|situo de Mangone en [[Kalabrio]]}} | Lat-g = 39 | Lat-m = 12 | Lat-s = 0 | Lat-dir=N | Lon-g = 16 | Lon-m = 20 | Lon-s = 0 | Lon-dir=E | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} <pre> {{Situo sur mapo |Italio Kalabrio |Floso=left |Titolo={{centre|situo de {{paĝonomo}} en [[Kalabrio]]}} | Lat-g = 39 | Lat-m = 28 | Lat-s = 0 | Lat-dir=N | Lon-g = 16 | Lon-m = 20 | Lon-s = 0 | Lon-dir=E | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} </pre> kun ebla noto <pre> <!-- la sekva aldona mapo precipe metiĝas ĉar absolute mankas iuj uzeblaj bildoj en la komunejo --> </pre> <span style="font-family: Papyrus; font-size: 12pt"><font style="color: black"> Bela tekstero en literaro "Papiro" </span> <hr> {{ŝ|Ludovica}} {{ŝ|polurinda|la teksto parte malfacile kompreneblas. Aparte pri temo tiom esotera necesas plejeble klara lingvaĵo. Ĝeneralan noton vidu diskutpaĝe|listigi=ne}} == Tabelomodelo == : {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! rowspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | lando ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | loĝantaro ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | MEP ([[Malneta Enlanda Produkto|nominala]]) ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | MEP ([[Aĉetpova egaleco]]) ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | [[indico de homa disvolviĝo]] 2021 |- ! en milionoj!! en la mondo ! en milionoj da [[USD]]!! en la mondo ! en milionoj da [[USD]]!! en la mondo ! indico!! loko |- |} pri koreaj latinliterigoj Yale/McCune/RT vd. [[:de:Diskussion:Yoon Suk-yeol|Yoon Suk-yeol]] == Listo de biografioj, forigataj el la ĝenerala spaco laŭ decido de [[VP:FA]] == La listo teknike ankoraŭ utilas por iom-post-ioma revizio de ĉiuj notitaj biografioj. Post revizio eblas forviŝi la titolojn el la listoj, kiuj do laŭgrade malgrandiĝos.... {| cellspacing="0" |- |- bgcolor="#ffeebb" |&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - A|A]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - B|B]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - C|C]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĉ|Ĉ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - D|D]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - E|E]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - F|F]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - G|G]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĝ|Ĝ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - H|H]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĥ|Ĥ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - I|I]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - J|J]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĵ|Ĵ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - K|K]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - L|L]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - M|M]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - N|N]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - O|O]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - P|P]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Q|Q]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - R|R]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - S|S]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ŝ|Ŝ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - T|T]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - U|U]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ŭ|Ŭ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - V|V]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - W|W]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - X|X]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Y|Y]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Z|Z]]''' |} Noto pri Hans Wingen, jen intersavite http://www.ipernity.com/blog/bernardo/137656 Propra verko alŝutita al eo-vikio, sen premo nepre ŝovi ĝin al la komunejo, kiu ne en ĉiu kazo estas bona ŝovo: {{ŝ|Propra|GFDL|NK=1|cc-by-sa-3.0}}. Vidu ankaŭ [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Migrado de la licencoj GFDL al GFDL + krea komunaĵo 3.0 por loke stokataj bildoj diskuton de sept. 2024 pri granda projekto realigi migradon de GFDL al GFDL+CC en eo-vikio]]. == Taglibro == :7-a de decembro 2023: vastigoj de la komunumoj de [[distrikto Höxter]] :8-a kaj 9-a de decembro 2023: vastigoj de la komunumoj de [[provinco Leĉo]], [[Apulio]], kun loĝantaroj de 2023, ankaŭ metitaj ĉie en vikidatumoj, kaj metoj de bildoj :10-a de decembro: 2/3 pri komunumoj de [[provinco Salerno]], [[Kampanio]], nur kontrolo ĉu ĉiuj ecoj de kontentiga ĝermo estas, kaj adapto de bildoj; kontrolo de bildoj sub justa uzo :11-a de decembro: lasta triono pri komunumoj de [[provinco Salerno]]; :12-a ĝis 17-a de decembro: finoj de diskutoj pri alinomendaj artikoloj :18-a de decembro: kelkaj urboj kaj kantonoj de Usono :19-a de decembro: aktualaj loĝantaroj de ĉiuj komunumoj de Germanio al stato fine de 2022 :20-a kaj 21-a de decembro: alinomendaj artikoloj - vasta arkivigo :22-a kaj 23-a de decembro: diskuto pri forigendaĵoj, romanco kaj romantikismo :24-a de decembro: Hungario kaj orienta Pollando :25-a de decembro: informkestoj pri futbalo :26-a de decembro: diversaj, i.a. Volodimir Pacjurko kaj Himno de Ukrainio, Kromsigno :27-a de decembro 2023: temoj pri Kolombio :28-a kaj 29-a de decembro: [[ILEI]], branĉoj kaj aktivuloj, britaj/francaj esperantistoj ‎ :29-a ĝis 30-a de decembro 2023: komunumoj de graflando [[Surrey]] (GB) kaj [[provinco Romo]] (IT) :31-a de decembro 2023: komunumoj de la [[provinco Latino]] (IT) :1-a ĝis 2-a de januaro 2024: komunumoj de la [[provinco Frozinono]] (IT) :3-a ĝis 4-a de januaro 2024: komunumoj de la [[provinco Viterbo]] (IT), multaj paĝoj komenciĝantaj per "Sant'Angelo..." :5-a de januaro 2024: komunumoj de la [[arondismento Rouen]] (FR) komencitaj, [[Komitato de UEA 1980-1983]] kaj ĉirkaŭaj temoj :6-a ĝis 7-a de januaro: komunumoj de [[distrikto Neunkirchen]] (AT), aŭstraj/svisaj/nederlandaj esperantistoj :7-a ĝis 10-a de januaro: komunumoj de la [[arondismento Rouen]] (FR) finitaj, sume estas 216 artikoloj :10-a kaj 11-a de januaro: malaperintaj komunumoj de [[Manche]] (FR), komunumoj de la arondismento Dieppe (A-E) :11-a ĝis 12-a de januaro: komunumoj de la provinco Rieti finitaj (O-Z), nun ĉiuj komunumoj pri [[Latio]] (IT) aktualas :12-a ĝis 14-a de januaro: komunumoj de la arondismento Dieppe (F-Z) finitaj, sume estas 343 artikoloj ... :23-a ĝis 26-a de februaro: 200 artikoloj pri [[provinco Pavia]] ektraktitaj, la kampo neniel pretas, sed pluajn levojn al artikolaj ĝermoj mi faros ne per kampanoj de tutaj tagoj, sed iom post iom, en grupoj de eble dek paĝoj - la ne jam traktitaj artikoloj jam estas sen eraroj, nur estas ĝermetoj kun tro malmulta enhavo. samtempe: paĝoj pri dulingvaj Esperanto-vortaroj samtempe: multaj malatentataj tekstoj de la listo [[Uzanto:RBT/Enkategoriigoj/Naskiĝintoj kaj mortintoj/Listo2|'''"listo2"''']]. ... :fine de aŭgusto 2024 [[provinco Gvadalaĥaro]] ĝis A-P, pretaj, Q-T nur parte, aktualaj loĝantoj sube mankas (T sen kontrolo de poŝtkodo), U-Z nur baze ektraktita informkeste... === Atentindaj paĝoj 2025 === * [[Ĝardenoj de Herrenhausen]] (2925-8-27) == Subpaĝo ankoraŭ == * [[Uzanto:ThomasPusch/olimpikaj teamoj liste]] * tre dubindaj alidirektigoj: [[Specialaĵo:Kontribuoj/Yeagvr]] (ĝis 2019 je nomo Mvvnlightbae), naciisma italo, laŭ propra aserto ne komprenanta Esperanton, sed la homo sukcesas verki kompreneblajn redaktoresumojn, do tamen iomete regas la lingvon * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Prettau&diff=prev&oldid=8552591 foje indas bremsi casteloboton (jen fine de 2023)]. * pri novaj aktoraj biografioj modeloj povas esti [[Grayson Perry]] aŭ [[Trevor Noah]] de 2024-09-39. * unua resumo dum revizio de jaraj listoj povas esti "enpaĝigo laŭ la aliaj listoj - ĉiuj eventoj de sama jaro al unu linio, kaj komenco de koncizigo" * [[/Ukr]] * polaj distriktoj: plej bone ekhavi norman historian ĉapitron, surbaze de [[Tuchola]], sed kun konsidero de [[reĝa Prusio]] == Referencoj == {{referencoj}} == Fonto == * La unua versio de tiu-ĉi teksto ekestis surbaze de la germana koresponda vikipedia artikolo laŭ la stato de la 16-a de oktobro 2024. <ref name="PIV">[https://vortaro.net/#aedo_kd artikolo ''aedo'' en la] [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] (PIV), eldono de 2020, reta versio, ankaŭ jam en la eldono de 2002, presita eldono, paĝo 50</ref> {{referencoj}} {{ŝ|polurinda|mankas ĉia informkesto, iuj grafikaĵoj, eksteraj ligiloj, referencoj: tiel ĉi la malmultaj frazoj donas malmultajn informojn|listigi=ne}} == Atentendaj diskutoj == [[dosiero:Kontakto 1987 - la kvar kategorioj de facileco.png|eta|5ra|<!--la dokumenta eltondaĵo ĉiukaze estu en uzo, tial mi jen metas ĝin ankaŭ ĉi-tien-->]] * [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj/Arkivo/2021#Kategorio:Urboj de Germanio laŭ alfabeto]] * [[Kategorio-Diskuto:Malfermaj stelamasoj]] {{farite}} 2024-11-01 * {{flago|Italio}} [[Kategorio-Diskuto:Komunumoj de Italio]] * {{flago|Japanio}} [[Kategorio-Diskuto:Gubernioj de Japanio]], [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]] :: Resume: Aparte problemaj estas '''Aiĉi''' 0 kun [[Nagojo]], '''[[Diskuto:Gubernio Ĉiba|Ĉiba]]''' 1 ([https://www.monato.be/2003/008142.html Monato 2003]), '''[[Diskuto:Gubernio Hiogo|Hiogo]]''' 0 kun [[Kobeo]], '''[[Diskuto:Gubernio Ivate|Ivate]]''' 0 kun [[Morioka]], '''[[Diskuto:Gubernio Jamaguĉi|Jamaguĉi]]''' 0 kun [[Ŝimonoseko]], '''[[Diskuto:Gubernio Jamanaŝi|Jamanaŝi]]''' 2 (E-domo, blog), '''[[Diskuto:Gubernio Kagavo|Kagavo]]''' 0 kun [[Takamacu]], '''[[Diskuto:Gubernio Mijagi|Mijagi]]''' 0 kun [[Sendajo]], '''Sajtama > [[Diskuto:Gubernio Saitama|Saitama]]''' 0, '''[[Diskuto:Gubernio Ŝiga|Ŝiga]]''' 1 (JEK 2016) kun [[Ocu]], '''[[Diskuto:Gubernio Ŝimane|Ŝimane]]''' 2x (Monato + ES Kebekia) kun [[Macuo]] kaj '''[[Diskuto:Gubernio Toĉigi|Toĉigi]]''' 2. * [[Ribelo de Grandpolujo]], [[komisiono por trovo de loknomoj]] * [[/redaktoresumoj]] * noto pri miks-lingvaj fantaziaj "pseŭdovortoj" en la diskuto pri [[Zábřeha montetaro]]. * Ĉiba, budhisma templo en [[Jocukaidō]] * por eble postaj paĝoj: [[/stacio Omija|stacio Omija]] * dubindaj orfoj/ĝermetoj/malaktualaj: [[aglomeraĵo de Kielce]], [[aglomeraĵo de Poznano]] * Kial [[Holon]], ne Ĥolon kiel estas skribite? * Roberto kaj Narvalo pri [[Theodore von Kármán]] * Petr: kio pri [[Fervojlinio Šumperk–Krnov]] * strangaj ligiloj en paĝo [[Sidamoj]] * kion fari per {{ŝ|Laŭĝenro}} de Airon90... * [[/gazetejo.org]] * [[/uzanto pruno]] * Ekzemplo [[Rehden]]: {{Tiu ĉi artikolo|temas pri la komunumo ''Rehden'' en nordokcidenta Germanio. Samnoma komununumo ĝis 1945 ankaŭ ekzistis en nordorienta Germanio: sekve de la [[dua mondmilito]] ĝi doniĝis al la komunisma [[Pola Popola Respubliko]], la germana loĝantaro estis forigita kaj nun la loĝloko nomiĝas [[Radzyń Chełmiński]].}} * [[/ne sovaĝan esperantigon]] == Plia kopiebla atentiga kesto == {{polurinda|en la paĝo listiĝis amase tro da fotoj kaj grafikaĵoj, kompare al la malgranda teksto. Necesus elekto, aparte al tiuj fotoj kiuj vere temas pri tiu ĝi loko kaj ne montriĝas ankaŭ en aliaj paĝoj. Ankaŭ eblas meti iujn 4-5 fotojn al vikipedia galerio (tiun trukon ĉi tie jam aplikas la 4 fotoj ĉiuj nomataj "plaĝo en Ustka")...|listigi=ne}} {{polurinda|la informoj ĉi tie estas de 2006, de antaŭ 19 jaroj! Ĉu ankaŭ la indiko pri la estro tiom aĝas? Ĉiukaze aktualigo nepras|listigi=ne}} == Aktualigenda == Tia ŝablono ne estas esperante, sed jes ja angle [[:en:Template:Update]], france [[:fr:Modèle:Mettre à jour]], hispane [[:es:Plantilla:Desactualizado]] ktp - tial la ŝablonoj por enkopiado en tiujn vikipediojn estu ĉi tie. == Agendo == Necesus kontroli la fonton de [[Vladimir Sutkovoj]] se ĝi denove legeblos. 2025 09 16 :Ankoraŭ la fonto ne relegeblas, eble ĝi definitive mortis. 2025 09 27 TP Oktobre, novembre, decembre same. Sendube ĝi definitive mortis, ankaŭ la itala baza datumbaza retejo everk.it, kaj ankaŭ sendepende de tio propra retejo de ALE. 2026 01 12 TP * [[Diskuto:Adidas Al Rihla (pilko)]] 2026 01 12 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno * [[Diskuto:Peskaro]] temo "fotomuntaĵo", tasko por roboto, 2026 01 13 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno * [[Uzanto-Diskuto:Super nabla#Naskis v naskiĝis]] 2026 01 16 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno == Sporto == Jen unua ekzempla teksto pri plej bona turnira manpilkistino: [[Linnea Torstenson]] en 2010. [...] ", post kiam la antaŭajn 4 jarojn li jam estis membro en la nacia teamo de sub-17-jaruloj kaj aliaj junulaj naciaj teamoj" == Modeloj == Por ĝemelaj komunumoj en Germanio ekzemple [[Bad Honnef]] (kutime kun franca kaj orientgermana partnero kaj ankoraŭ iuj aliaj) Por uzo de "informkesto monto" vidu la ekzemplan paĝon [[Mount Bartle Frere]], kie ankaŭ estas ekzempla teksto kun uzo de pluraj vikidatumaj parametroj. == NRV == Plene ne ekuziĝis ĝis nun la navigiloj * {{ŝ|urba regiono Aachen}} - jam {{farite}} 2026-01-24 * {{ŝ|distrikto Ennepe-Ruhr}} * {{ŝ|distrikto Euskirchen}} * {{ŝ|distrikto Gütersloh}} * {{ŝ|distrikto Herford}} * {{ŝ|distrikto Hochsauerland}} * {{ŝ|distrikto Kleve}} * {{ŝ|distrikto Lippe}} * {{ŝ|distrikto Mark}} * {{ŝ|distrikto Minden-Lübbecke}} * {{ŝ|distrikto Mettmann}} * {{ŝ|distrikto Neuss}} * {{ŝ|distrikto Oberberg}} * {{ŝ|distrikto Olpe}} * {{ŝ|distrikto Recklinghausen}} * {{ŝ|distrikto Rhein-Erft}} * {{ŝ|distrikto Rhein-Sieg}} - jam {{farite}} 2026-01-24 kaj * {{ŝ|distrikto Wesel}}. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:21, 24 jan. 2026 (UTC) == NDS == Por la somero: en [[Rastdorf]] ĉe Werlte kaj [[Stavern]] ĉe Sögel ankoraŭ tre mankas fotoj... == Taksonomio == Ekzemple por informkesto vidu la paĝon [[Gerbero]]. == {{ŝ|orfa}} == [[:kategorio:Orfaj artikoloj pri Ĉeĥio]]: post malorfigo de kelkaj tekstoj ankoraŭ restas tie kvar paĝoj je 2026-01-31: : [[Bierfarejo U Fleků]]: TRI ligiĝoj : [[Domo de Faŭst]]: UNU : [[Ekspoziciejo Ĉe Hibernoj]]: UNU : [[Gastejo Ĉe Kaliko]]: UNU : [[Hiberna strato]]: TRI : [[Iama Doganejo "Na Výtoni"]]: UNU : [[Jungmann-placo]]: TRI : [[Meza industria lernejo Ostrava-Vítkovice]]: NUL : [[Nacia Avenuo]]: TRI : [[Slava Domo]]: DU : [[Vilao Ameriko]]: UNU Permane forigi la ŝablonon, sen ke io ŝanĝiĝis pri la situacio, estus neakcepteble. === Aktuala diskuto === * [[Ŝablono-Diskuto:Oficiala retejo]] 2026 2 3 * pri ruĝaj ligloj de 9 2005 de mirmal en [[Čestmír Vidman]] - vidu diskutpaĝan noton de 2026 3 5. * kaj pri tre dubindaj pseŭdovortoj "Schwarzenbergoj", "Schwarzenbergidoj", "Rožmberkidoj", teksto fakte ĝuste kreita en 2008 de Pavla D kiel [[Rožmberk (familio)]], kaj "Eggenbergidoj" vidu en [[Diskuto:Schwarzenberg (dinastio)]]. La uzoj de la pseŭdovortoj estas forprenitaj. - Cetere: Petr jam ekz. dum 2009 en [[diskuto:Fratoj Mašín]] disputis kontraŭ Narvalo kaj Paul P pri nepra volo enkonduki arbitrajn esperantajn vortojn sen vortaraj referencoj kaj kun neesperantaj literoj, sed ne konvinkis ilin ambaŭ - kompreneble. * ne forgesi: en teksto [[Sylla Chaves]] ankoraŭ la librotitoloj devos nigriĝi, se ne okazos miraklo 2026 3 12 === Problemaj orfoj kaj ĝermetoj === * [[Transigo de flu-kvanto]] 2026 2 27 * [[TERYT]] nur ĝermeto, ne orfo * [[/listoj de probable forigendaj dosieroj]] === Orfoj === * kaj barata retejo [[Anmol Ratan]] pri la malorfigo Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Mi ne havas ideon pri iu paĝo, de kiu eblus konstrui ligilon ĉi tien. Ĉu iu alia havas iun ideon? :Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). :Ĉi tiu teksto pri kino estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia artikolo ligis al ĝi. Nun jam estas tri ligiĝoj. Se estus kvar, pli bone kvin, estus sufiĉe. ::Ĉi tiu artikolo pri Rusio ankoraŭ estas [[vikipedio:orfo|orfa]], ĉar malmultaj aliaj artikoloj ligas al ĝi: nun estas du ligiloj de aliaj artikoloj kolektitaj (atentu ke diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkulkiĝas kiel artikoloj): se estos 4 aŭ 5 ligiloj, eblos forpreni la ŝablonon {{ŝ|orfa}}. :::La hodiaŭ farita teksto jam estas ligata el '''kvar''' aliaj artikoloj. Tio sufiĉas por ne esti [[vikipedio:orfo|artikola orfo]]. ::::Nun 12 aliaj artikoloj ligas al la teksto - la ŝablono {{ŝ|orfa}} povas forpreniĝi. '''Orfoj pri kino''': reĝisoro {{ŝ|vikidatuma listo|p-kodo=P57|modo=kaj|parameter=link}}, aktoroj p161 - pli detalan liston de la aktoroj vidu en la informkesto. == Ĝermoj kaj ĝermetoj == * ne jam trovitaj: [[Vikipedio:Mallongaj paĝoj kiuj ne estas ĝermoj]] == Italio kaj Francio == * Italio: [[provinco Grosseto]] - principe la 18 paĝoj de A ĝis M estas ampleksigitaj, la restaj 10 paĝoj de O ĝis Z ankoraŭ ne; [[provinco Mantova]] - pri ĉiuj 70 paĝoj la unua ŝtupo de riparo informkesto estas farita, krome nenio. * [[Francio]]: pri [[arondismento Poitiers]] la unuaj 44 paĝoj de entute 83 estas finfaritaj. (ĉ. la 14-a de febraro, la valentena tago) Stato de 2026 03 08, la komunisma tago de virinoj. == Antaŭ nia erao == En la 4-a jc. a.n.e. mi vidis paĝojn 300-360, en iuj sukcesis pli, en aliaj malpli aldoni, sed 361-399 tute ne jam vidis. === Referenco poŝatlaso === :[[dosiero:Pictogram_voting_delete.svg|20ra]] Ekz. [[Batumi]]: La referenca esperantlingva "[[Poŝatlaso de la mondo]]", Prago 1971, en siaj mapoj esperantigas iujn kaj latinliterigas aliajn loknomojn, kies originaj nacilingvaj formoj estas ne-latinlingvaj. En la mapo 20 ĝi indikas la urbon je la origina nomo "Batumi", nur latinigita. :[[dosiero:Pictogram_voting_delete.svg|20ra]] Ekz. [[Irkutsk]]: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed nomas la urbon ''Irkutsk'' en la mapo 15 kaj 15b - latinlitere, sed ne esperantigite. :[[dosiero:Symbol_confirmed.svg|20ra]] Ekz. [[Osako]]: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, dokumentigas esperantigon "Osako" en la vasta, du-paĝa mapo 24, kaj same en listo en paĝo antaŭ tiu du-paĝa mapo. ..., via demando estas tute pravigita. [[PIV]] 1970-2020 kaj [[Reta Vortaro]] ne mencias la lokan monton, ankaŭ en neniu alia du-lingva vortaro mi trovis indikon pri esperantigo ''xxx'', la esperantlingva literatura kaj gazetara serĉilo ''tekstaro.com'' ne trovas ĝin kaj eĉ la ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, kiuj dokumentigas multajn esperantigojn, sed ne esperantigas ĉiujn urbojn/lagojn/montojn ktp, ne mencias ĝin. Tial ĝis iu trovas konvinkajn ekstervikipediajn referencojn pri ekzisto de esperantlingva formo "xxx" devas esti la hipotezo ke tiu esperantigo probable tute ne dokumentiĝas kaj ne ekzistas. Esperanto '''ne''' funkcias tiel ke oni simple prenas ĉiujn vortojn de ĉiuj lingvoj, al ĉiuj substantivoj algluas o-finaĵon, al ĉiuj adjektivoj a-finaĵon ktp. kaj rezultas vortotrezoro kiu estas 10 000-foje pli granda ol ĉiu vortotrezoro de nacia lingvo. Tia lingvo estus koŝmare nekomprenebla. Do, tute klare - ĝis trovo de konvinkaj referencoj - la monto itale nomiĝas ''aaa''. Salutas == Enhavtabeloj == {{ŝ|TOC-dekstre}}, ekzemple, kaj <nowiki>__NOTOC__</nowiki> por subpremi enhavtabelon. Noto: [[uzanto:Chojus321]] Noto1: baza informkesto en la komunejo: <nowiki>{{Wikidata Infobox}}</nowiki> == Diversaĵoj == Claudio Pistilli: [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/listoj de probable forigendaj dosieroj]] en la [[:Kategorio:Tujforigendaj artikoloj]] AI: [[:de:Wikipedia:WikiProjekt KI und Wikipedia/Erkennung KI-Einsatz]] Fari vikidatumerojn pri neesperantistaj usonanoj pri kiuj wiki.en kaj vikidatumoj ne interesiĝas: ĉe [[Joseph F. Foster]] eblis, ĉe [[Bruce Wilson]] ne. Minuskloj de i.a. universitatoj en francaj titoloj de vikidatumoj, ĉi tie pri [[universitato Cornell]] la 26 mar. 2026: ''(1) La minuscule ici est une convention typographique franco-française non adoptée par les autres pays francophones, lesquels mettent une majuscule pour leurs propres universités, et Wikidata en français n'est pas destinée à l’usage exclusif de la France; (2) le choix typographique d’une majuscule dans la langue d’origine appelle tout naturellement sa traduction par une majuscule également en français.'' Tiun argumentadon mi povas facile sekvi. Pri elegantaj navigiloj vidu la paĝon [[Diskuto:Schwarzenberg (Aŭstrio)]]. Episkopujo Majenco > [[diocezo Majenco]]. Dogmoteologio > [[Dogma teologio]] {{ŝ|aŭt}} faras {{aŭt|Majuskletojn}}. <nowiki>{{teksto en skatolo - komenco|1=temo}}{{teksto en skatolo - fino}}</nowiki> == Medicinaj temoj == Inter la vario de drogoj produktitaj de [[Novartis]], [[metilfenidato]] vere meritus propran artikolon. Teorie nova esperanta teksto ankaŭ malforte bonvenus por la [[borso]] de [[Mumbajo]], do [[borso de Mumbajo]], kaj pri la du antaŭaj firmaoj, [[Sandoz]] kaj [[Ciba-Geigy]]... La nova teksto [[Ĥirurgia operacio]] ankoraŭ bezonas tekstojn [[incizo]] kaj [[traŭmato]], kaj aldona teksto [[traumata ĥirurgio]] ankaŭ estus bonvena. e8t81iudu18vi7zqloc385k933a03xw 0 465497 9367436 8307042 2026-05-06T02:36:11Z Filozofo 3592 Lingva alĝustigo 9367436 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Biberach-esel.jpg|eta|Skulptaĵo de Peter Lenk (laŭ historio de [[Christoph Martin Wieland]]) sur la foirejo de [[Biberach (Riß)|Biberach]]]] '''La ombro de la azeno''' estas historio pri absurda juĝproceso en [[Abdero]], fifamigita kiel hejmurbo de stultaj naivuloj. La plej malnova versio de la historio devenas el la antikvo kaj estas atribuata al [[Demosteno]], kiu estus transdoninta la faman parolturnon ''lukti pro la ombro de azeno'' sur la juĝejan retorikon.<ref>La plej frua atesto por la parolturno estas ''la vespoj'' 191 de [[Aristofano]] el la jaro 422 a.k..</ref> == Demosteno == La antikva retoro [[Demosteno]] parolis antaŭ la atenanoj kaj estis malhelpata fini sian paroladon. Jen li komencis paroladi pri atenano, kiu estis luinta azenon kaj dum la tagmeza varmego volis ripozi en la ombro de la azeno. La azenposedanto tamen malhelpis lin pri tio, ĉar li ja estas ludoninta la azenon, sed ne ties ombron. La atenanon tamen asertis, ke li ankaŭ luas la ombron. Post tio Demosteno ĉesis paroladi. Kiam la atenanoj postulis, ke li finu sian paroladon, li diris al ili: :„''Do vi ja volas aŭdi pri la ombro de azeno, sed pri seriozaĵoj paroli vi ne volas aŭdi min!''“<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.gottwein.de/grueb/gr034_ueb2.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-01-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140109190912/http://www.gottwein.de/grueb/gr034_ueb2.php |arkivdato=2014-01-09 }}</ref> '''Tekstofonto''': La teksto devenas el la 3-a/4-a jc. p.K., la aŭtoro estas nekonata. Ĝi troviĝas en la ''vitae decem oratorum'' = vivo de la dek retoroj, kiu iam estis atribuata al [[Plutarĥo]] kaj kunportita en lia traktaĵaro ''Moralia'', tial do ankaŭ nomata Ŝajn-Plutarĥo. Do jen la tekstofonto: Plutarĥo (Ŝajn-Plutarĥo), Moralia 848A/B (= vitae decem oratorum, ĉapitro 8, Demosteno). '''Originala teksto''', Plutarĥo, Moralia, 848A/B: λέγειν δέ ποτε κωλυόμενος ὑπὸ Ἀθηναίων ἐν ἐκκλεσίᾳ, βραχὺ ἒφη βούλεσθαι πρὸς αὐτοὺς εἰπεῖν. τῶν δὲ σιωπησάντων, νεανίας, εἶπε, θέρους ὥρᾳ ἐμισθώσατο ἐξ ἄστεος ὂνον Μεγάραδε· μεσούσης δὲ τῆς ήμέρας καὶ σφοδρῶς φλέγοντος τοῦ ἡλίου ἑκάτερος αὐτῶν ἐβούλετο ὑποδύεσθαι ὑπὸ τὴν σκιάν· εἷργον δὲ ἀλλήλους, ὁ μὲν μεμισθωκέναι τὸν ὄνον οὐ τἠν σκιἀν λέγων, ὁ δἐ μεμισθωμένος τὴν πᾶσαν ἒχειν ἐξουσίαν. καὶ ταῦτα εἰπών ἀπῄει. τῶν δὲ Ἀθηναίων ἐπισχόντων καὶ δεομένων πέρας ἐπιθεῖναι τῷ λόγῳ, εἶθ' ὑπὲρ μὲν ὂνου σκιᾶς, ἒφη, βούλεσθε ἀκούειν, λέγοντος δὲ ὑπὲρ μὲν σπουδαίων οὐ βούλεσθε. '''Tradukaĵo''', Plutarĥo, Moralia, 848A/B: Iam tamen malhelpata paroladi antaŭ la atenanoj en la popolrenkontiĝo, li (Demosteno) diris, ke li volas rakonti al ili ion mallongan. Kiam ili nun silentis, li rakontis: "Junulo luis en la tempo de somero azenon el la urbo (Ateno) al Megaro. Sed je la mezo de la tago kaj kiam la suno treege brulis, ĉiu el la du volis sidiĝi en ombron (de la azeno). Ili premegis unu kontraŭ la alian, la unua tamen diris, ke li estas ludoninto la azenon, ne la ombron, la alia tamen, ke li luis la rajton, teni ĉion." Kaj post kiam li (Demosteno) tion estis rakontinta, li foriris. Kiam tamen la atenanoj detenis lin kaj postulis, ke li almetu la finon de la historio, li diris: "Ho, pri la ombro de la azeno vi volas aŭdi ion, se mi tamen parolas pri gravaj ŝtataferoj, vi ne volas (aŭskulti)." == Wieland == La saman historion rakontas [[Christoph Martin Wieland]] en sia verko ''[[Die Abderiten]]''. Dentkuracisto luas por vojaĝo [[azeno]]n por unu tago. Kiam li ekripozas en la ombro de la azeno, la posedanto, kiu lin akompanas, postulas kroman lupagon por la ombro. Pri la sekvanta proceso ĝojas la advokatoj: :«Nu, sinjoro, kion vi faras tie», diris la azenposedanto, «kion signifas tio?» - «Mi eksidas iomete en la ombron», respondis Struthion, «ĉar la suno netolerema puŝas sur la kranion.» - «Ne, kara sinjoro» rediris la alia, «tiel ni ne negocis! Mi ludonis al vi la azenon, sed pri la ombro per neniu vorto estis pensata.»<ref>http://gutenberg.spiegel.de/buch/4638/1</ref> Tiel Wieland skizas per ekzakta priskribo de la antikva socio satiran bildon de samtempaj politikaj evoluoj en la 18-a jarcento.<ref>Peter Blickle: Das Eigentum am Schatten des Esels – Wielands oberdeutsche Erfahrung als politische Theorie. En: Lese-Zeichen, Festschrift für Peter Rusterholz zum 65. Geburtstag, Francke 1999, pj. 143-160.</ref> Pri la teksto de Wieland [[Richard Strauss]] komponis [[kantteatraĵo]]n.<ref>http://www.klassika.info/Komponisten/Strauss_R/Oper/TrV_294/index.html</ref> == Dürrenmatt == [[Friedrich Dürrenmatt]] verkis la [[radiodramo]]n ''Der Prozeß um des Esels Schatten'' (La proceso pro la azena ombro), per kiu li unuafoje prezentis en 1951 je la Svisa Radio kiel radiodrama verkisto. El la disputo Dürrenmatt faris proceson, kiu fariĝas politikaĵo, el kiu evoluas enlanda milito, kiu ruinigas la urbon Abdero. Dürrenmatt volis per tio montri, kiajn absurdajn konsekvencojn povas havi la „''pliriĉiĝo-avido''“. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20080126235302/http://www.study-in-germany.de/german/4.21.3.1843.html La azeno sur la biberaĥa foirejo kaŭzas diskutojn] * [http://www.weberberg.de/abc/texte/esel.html La azeno en Biberach] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130909165922/http://www.weberberg.de/abc/texte/esel.html |date=2013-09-09 }} * [http://www.biberach-tourismus.de/_ccms/download.php?attachment=prospekt-din-lang-internet.pdf La ombro de la azeno – pri nekutima monumento] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190501125456/https://www.biberach-tourismus.de/_ccms/download.php?attachment=prospekt-din-lang-internet.pdf |date=2019-05-01 }} * [http://www.culturasuiza.info/docs/Der%20Prozess%20um%20des%20Esels%20Schatten.doc Der Prozess um des Esels Schatten]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, radiodramo * [http://www.peter-lenk.de/skulpturen/baden-wuerttemberg/biberach.html Bildoj pri la azeno sur la foirejo je Biberach de Peter Lenk] {{DEFAŬLTORDIGO:Ombro De La Azeno, La}} [[Kategorio:Literaturaj verkoj]] [[Kategorio:Literaturo de Grekio]] [[Kategorio:Literaturo de Germanio]] [[Kategorio:Fikciaj azenoj]] mjwdmbtflh927hqnvrzne17h8i7dvh9 0 476344 9367563 9247909 2026-05-06T08:40:55Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367563 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} [[Dosiero:Illia_y_Ongania_(1963).jpg|eta|280ra|dekstra|Arturo Umberto Illia ricevas la prezidentecon de Argentino la 12a de oktobro de 1963. Liaflanke akompanas la estroj de la Argentina Mararmeo, Eladio Modesto Vázquez kaj de la [[Argentina Armeo]], [[Juan Carlos Onganía]], kiu elpostenigos lin.]] [[Dosiero:Illia banda presidencial.jpg|eta|200ra|Arturo Illia kun prezidenta bendo.]] [[Dosiero:Museo del Bicentenario - "Asunción del Presidente Arturo Illia".jpg|eta| ''Asunción del Presidente Arturo Illia'' de Rafael A. Del Zoppo, 1963, inko kaj krajono]] [[Dosiero:illiadegaulle.jpg|eta|200ra|dekstra|Arturo Illia ricevas la Prezidenton de [[Francio]], [[Charles de Gaulle]]. (Foto publikita en ''Clarín'' la [[4-a de oktobro]] de [[1964]]).]] [[Dosiero:Illia.jpg|eta|Arturo U. Illia.]] [[Dosiero:IlliaFrei.JPG|eta|400ra|dekstra|Arturo Illia ricevas la Prezidenton de [[Ĉilio]], [[Eduardo Frei Montalva]].]] [[Dosiero:Basta Illia.jpg|250ra|eta|Manifestacio kontraŭ Illia. La argentinaj amaskomunikiloj ludis gravan rolon por la malstabiligo de lia regotempo (foto de la gazeto ''Panorama'').]] [[Dosiero:Arturo Illia.jpg|eta|220ra|dekstra|Arturo Illia abandonante la registarejon post sia elpostenigo. (Foto de la Revuo ''Gente'').]] [[Dosiero:Illia es depuesto.jpg|eta|190ra|Homamaso akompanas Illia en lia elpostenigo.]] '''Arturo Umberto Illia''' ([[Pergamino (Bonaero)|Pergamino]], [[Provinco Bonaero]], [[4-a de aŭgusto]] de [[1900]] - [[Kordobo (Argentino)|Kordobo]], [[Provinco Kordobo (Argentino)|Provinco Kordobo]], [[18-a de januaro]] de [[1983]]) estis [[kuracisto]] kaj [[politikisto]] [[Argentina|argentina]] membro de la [[Unión Cívica Radical]]. Li iĝis [[deputito]], vic[[guberniestro]] de Kordobo kaj la unua demokratie elektita [[Prezidento de Argentino]] je la [[12-a de oktobro]] [[1963]] ĝis la [[28-a de junio]] [[1966]]. Dum lia regado oni nuligis la prinaftajn kontraktojn subskribitajn de [[Arturo Frondizi|Frondizi]] kun eksterlandaj entreprenoj, oni helpis la ekspluatadon el [[nafto]] kaj la strategiajn resursojn fare de la [[ŝtato]], oni helpis la enlandan [[industrio]]n, oni dediĉis la 23% el la [[ŝtata buĝeto]] al la edukado (la plej alta en la historio de la lando)<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ucrcapital.org.ar/biblioteca_h4.php?p=1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140330112803/http://www.ucrcapital.org.ar/biblioteca_h4.php?p=1 |arkivdato=2014-03-30 }}</ref> <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.clarin.com/politica/Illia-ejemplo-modestia-principios_0_849515106.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160315032920/http://www.clarin.com/politica/Illia-ejemplo-modestia-principios_0_849515106.html |arkivdato=2016-03-15 }}</ref> <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lanacion.com.ar/534787-arturo-illia-40-anos-br-mitos-falacias-y-verdades |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140330112822/http://www.lanacion.com.ar/534787-arturo-illia-40-anos-br-mitos-falacias-y-verdades |arkivdato=2014-03-30 }}</ref>, la [[Malneta enlanda produkto|MEP]] kaj la Industria Ekstera Produkto kreskis (tiu lasta je vertiĝa 19% en [[1964]]), malaltiĝis la [[sendungeco]], malaltiĝis la [[ekstera ŝuldo]], progresis plano de [[Legoscio|legosciado]] kaj oni aprobis leĝojn pri [[minimuma salajro]] kaj pri [[medicino]]j<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://ricardo.cofa.org.ar/wp-content/uploads/2012/07/Ley-16463-medicamentos.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131005004022/http://ricardo.cofa.org.ar/wp-content/uploads/2012/07/Ley-16463-medicamentos.pdf |arkivdato=2013-10-05 }}</ref>. Unu el ĉefaj karakteroj kiujn indikas la partianoj de Illia estas lia honesteco, ekzemple Illia vivis preskaŭ sian tutan vivon en mezklasa domo de [[Cruz del Eje]], kie li dediĉis sin al la [[medicino]], kaj neniam uzis sian influon siafavore, kaj tiele eĉ devis vendi sian aŭton dum regado kaj ne uzis publikajn monojn por financi sian kuracadon. Post sia regado, li pluaktivis politike, malakceptis la emeritigon kaj vivtenis sin laborante en [[panfarejo]] de amiko. <ref>http://www.continental.com.ar/opinion/bloggers/blogs/alfredo-leuco/illia-en-pijamas/blog/1385338.aspx {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140407064419/http://www.continental.com.ar/opinion/bloggers/blogs/alfredo-leuco/illia-en-pijamas/blog/1385338.aspx |date=2014-04-07 }} ''Illia en pijamas'' de Alfredo Leuco</ref> Tamen, lia aŭstera kaj trankvila personeco malhelpis lin dum lia regado, ĉar estis uzita de la opoziciantaj sektoroj kiuj akuzis lin per falsa bildo de "malrapida" prezidento. Por enketo kiu serĉis rangordon pri honesteco, Illia estis la unua argentina politikisto kaj la tria en listo de pli ol 100 personoj. <ref>http://www.clarin.com/politica/Ranking-honestidad-argentinos-votados-muertos_0_986901558.html{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Biografio == Li naskiĝis el italaj gepatroj. En 1918 ekstudis [[Medicino]]n en la [[Universitato de Bonaero]]. Samjare eksplodis en Kordobo la studenta movado konata kiel Universitata Reformo, kiu bazigis la principojn de la senpaga universitato, libera kaj kunregata kaj modifis profunde la koncepton kaj administradon de la alta edukado kaj en Argentino kaj en granda parto de Latinameriko. En 1928 li parolis kun la tiama Prezidento de Argentino, nome Dro. [[Hipólito Yrigoyen]], al kiu li proponis siajn servojn kiel kuracisto. Yrigoyen proponis al li labori kiel fervoja kuracisto en diversaj lokoj kaj Arturo Illia decidis baziĝi en Cruz del Eje, Kordobo. Tie li estis kuracisto el 1929 al 1963, interrompe la tri jarojn (1940-1943) kiam li estis vicguberniestro de Kordobo. Li estis nomita la Apostolo de la Malriĉuloj, pro sia dediĉo al malriĉaj malsanuloj, kiujn li vizitis veturinte surĉevale aŭ perpiede, por alporti kuracilojn kiujn li mem aĉetis. De 1963 al 1966 li iĝis la Prezidento de Argentino, kaj post la militista puĉo de la 28a de junio de 1966, konata kiel ''Revolución Argentina'', li translokiĝis al Martínez, Provinco Bonaero, kie li loĝis alterne kun veturoj al Kordobo. Li pluigis intensivan politikan agadon ene de la Unión Cívica Radical, ĝis sia morto, la 18an de januaro de 1983. == Politika agado == Arturo U. Illia aliĝis al la radikala partio [[Unión Cívica Radical]] tre juna en [[1918]], tre influita de la aktiva radikala agado de siaj patro kaj frato Italo. Samjare li ekis en universitato meze de la studenta movado de la Universitata Reformo. En 1935 estis elektita Provinca Senatano por la Departemento Cruz del Eje en la elektado okazinta la [[17an de novembro]]. En la Provinca Senato li partoprenis aktive en la aprobo de la Leĝo de Agrara Reformo, kiu estis aprobita en Kordobo sed malaprobita en la ŝtata parlamento. Li dediĉis sin al Buĝeta Komisiono kaj helpis al la konstruigo de la [[akvobaraĵo]]j Nuevo San Roque, La Viña, Cruz del Eje kaj Los Alazanes. En la balotado de 10a de marto de 1940 estis elektita Vicguberniestro de Kordobo, kun la Guberniestro Santiago del Castillo, kio li iĝis la 17an de majo de 1940, ĝis la interveno de la Provinco la 19an de junio de 1943. La 20an de aprilo de 1948 li iĝis ŝtata deputito, kio li estis ĝis la 30a de aprilo de 1952. Li formis parton de komisionoj pri Publikaj Verkoj kaj Higieno kaj Medicina Helpo. == Prezidenteco == Post la puĉo de 16a de septembro de 1955 kiu elpostenigis la Prezidenton [[Juan Domingo Perón]] rekomencis longa periodo de nestabileco ĉefe politika en Argentino. La militistoj malpermesis la [[peronismo]]n kaj ties simpatiantoj turnis sin al [[malplena voĉdonado]] por esprimi malakcepton de la elektado kunvokita sen sia partopreno. Aliflanke la Unión Cívica Radical duoniĝis, laŭ la sinteno de ĉiu sektoro ĉe la [[peronismo]], unu netoleremaj radikaluloj kiuj malakceptis axu popolaj radikaluloj kiuj akceptis ties malpermeson. En 1961, la Prezidento [[Arturo Frondizi]] (netolerema) legalizis la peronismon, kiu sekve venkis amplekse en la elekto al guberniestro de la [[18a de marto]] de [[1962]]. Post dekunu tagoj la Prezidento Frondizi estis elpostenigita kaj arestita de la puĉistoj de la [[29a de marto]] de 1962, kio rezultis en enpovigo de [[José María Guido]], kiu nuligis la elektadon, remalpermesis la peronismon, malmuntis la parlamenton kaj kunvokis novan elektadon limigitaj kaj kontrolitaj de la militistoj. Illia estis elektita guberniestro de Kordobo en tiu balotado, sed ne enpoviĝis pro la puĉo. Tiam, kun la peronismo malpermesita kaj la eksprezidento Frondizi arestita kontraŭleĝe, okazis la balotado de la [[7a de julio]] de [[1963]] en kiuj estis elektita Arturo Umberto Illia kun tre malalta elekta apogo nome de la 25,14% de voĉdonoj dum nur la malplenaj voĉdonoj estis 21,20%. Ĉiukaze li formis registaron. === Lia politiko === Arturo Illia enpoviĝis la 12an de oktobro de 1963. Lia unua decido estis levi la malpermeson de la peronismo kaj kontraŭ la komunisma partio. Pri la prinafta politiko, li permesis pluadon de la elfosadon al privataj entreprenoj, sed rezervis la komercadon de la produkto al la ŝtata entrepreno YPF. En novembro de 1963 li nuligis kontraktojn pri koncesioj al privataj entreprenoj, kio vekis internaciajn kritikojn, kio sumiĝis al la opoziciantoj. La [[15an de junio]] de [[1964]] oni publikigis en la ŝtata gazeto ''Boletín Oficial'' la Leĝon 16.459, pri minimuma salajro kaj en la sama direkto aperis decidoj por protektado de laboristoj kontraŭ ekspluatado kaj de emerituloj kaj la familia kapablo por baza aĉetado. La [[28an de aŭgusto]] de 1964 aprobiĝis la leĝo pri kuraciloj, kiu intencis malaltigi ties prezojn, sed denove sumis interesitojn al la aro da opoziciantoj. Lia registaro same publikigis decidojn favore al disvolvigo de la [[brutobredado]], la eduksistemo kaj la ekonomio ĝenerale, ekzemple per limigo de la publika elspezo, malaltigo de la publika ŝuldo kaj industriigo. === Elpostenigo === Krom la diversaj opoziciantoj, la kerno de la kritikantoj estis la peronismo, kiu akuzis lin esti enpovigita per nelibera balotado kun malpermeso de la peronismo. Krome la laborpolitiko estis decidita sen konsultado al la [[sindikato]]j. Tiele la montroj de opozicio kreskiĝis. En 1965 la registaro kunvokis baeotadon sen ia malpermeso kontraŭ la peronismo, kiu prezentis proprajn listojn de kandidatoj kaj venkis amplekse per 3.278.434 voĉdonoj kontraŭ 2.734.970 de la Unión Cívica Radical del Pueblo. La venko de la peronismo agitis la internan situacion la Armitaj Fortoj. La asocioj de agrikulturistoj kaj privata industrio kritikis la protektadon de la ŝtato al la publikaj entreprenoj kaj ties kontrolon de varprezoj. La sindikatoj kaj la amaskomunikiloj aliĝis al la opoziciantaj kritikoj kiuj akuzis al la registaro de malrapideco kaj manko de energio. Internacie formiĝis fortoj kiuj same deziris la elpostenigon de la registaro, nome la [[Doktrino de nacia sekureco]] disvastigita de la registaro de [[Usono]] pere de la [[Instituto de la Okcidenta Hemisfero por la Kunlaborado en Sekureco|Lernejo de la Amerikoj]] jam klopodis la anstataŭon de registaroj nefavoraj al siaj interesoj per militistaj puĉoj, unu el kiuj jam estis ŝanĝinta la registaron en [[Brazilo]]. Tiu [[puĉo]] estis apogita ankaŭ de ampleksaj sektoroj de la civila socio. === La puĉo === La 28an de junio de 1966 okazis la puĉo antaŭ la indiferento de la civitanaro. La generalo Julio Rodolfo Alsogaray, la stabanestro Rodolfo Pío Otero, la kolonelo Luis Perlinger kaj grupo de oficiroj prezentiĝis en la prezidenta oficejo por peti al Illia lian retiron el la prezidentejo, kun promeso de fizika netuŝebleco. Tiu absolute malakceptis kaj la militistoj abandonis la oficejon. Sed kelkaj revenis kun armiloj, dum trupoj ĉirkaŭis la Rozkoloran Domon. Perlinger repetis al la prezidento lian retiron, sen garantio kaze de malakcepto por la sekureco de la akompanantaj personoj (mortominaco). Tiam Illia decidis abandoni la lokon. Ĉirkaŭita de siaj kunlaborantoj eliris kiel privatulo surstrate kaj ĉar li ne havis propran aŭton foriris per [[taksio]]. Venonttage [[Onganía]] enpoviĝis per la puĉo memnomita «Revolución Argentina». == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Arturo Illia, su vida, principios y doctrina, de Ricardo Illia, Ediciones Corregidor. * La caída de Illia, de Mario Antonio Verone, Editorial Coincidencia. * Historia del radicalismo, de Mario Monteverde, GAM Ediciones. * La presidencia de Illia, de Pedro Sánchez, CEAL. * Historia del Radicalismo * Poder militar y sociedad política en Argentina (Tomo II, 1943-1973), de Alan Rouquié, EMECE. * ¿Qué es el radicalismo?, de [[Raúl R. Alfonsín]], Editorial Sudamericana. * Arturo Illia. Un sueño breve. El rol del peronismo y de los Estados Unidos en el golpe militar de 1966, de César Tcach. * Lanata, Jorge (2003). Argentinos 2. Ediciones B. 950-15-2259-8. * El viejo maestro. Biografio de Juan Carlos Pugliese, de Eduardo Zanini. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{Vikicitaro}} * [http://ricardobalbin.tripod.com/illia.htm Biografio kaj artikoloj pri Arturo Illia] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110703070224/http://ricardobalbin.tripod.com/illia.htm |date=2011-07-03 }} * [http://ar.groups.yahoo.com/group/Bastion_Illiaista_Don_Arturo_BIDA/ Bastión Illiaista Don Arturo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131006090052/http://ar.groups.yahoo.com/group/Bastion_Illiaista_Don_Arturo_BIDA/ |date=2013-10-06 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Illia, Arturo Umberto}} [[Kategorio:Argentinaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Argentino]] l8te0eor1vr6ew3rb0267ti8vakq783 0 477345 9367606 7845933 2026-05-06T11:31:52Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367606 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Asztrik [[Ladislao|László]] Gábriel''' [astrik lAslO gAbriel], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Gábriel Asztrik László''' estis [[hungara]] [[pastro]], [[monaĥo]], literaturhistoriisto, [[profesoro]], [[instruisto]], [[membro]] (honora en [[1983]]) de [[Hungara Scienca Akademio]], membro de Bavara Scienca Akademio ([[1971]]). Asztrik László Gábriel [http://www.tudosportal.hu/egy.php?id=4684] naskiĝis la {{daton|10|decembro}} [[1907]] en [[Pécs]]. Li mortis la {{daton|16|majo}} [[2005]] en [[Notre Dame (Indianao)]]. == Biografio == Asztrik László Gábriel abiturientis en sia naskiĝurbo en [[1926]], en la sama jaro li aliĝis al la [[premonstratoj]]. Li pastriĝis en [[1931]], en la sekva jaro li estis en [[Parizo]] helpe de [[stipendio]]. Li akiris [[diplomo]]n en [[Universitato de Budapeŝto|Universitato Pázmány Péter]] en [[1936]], poste li instruis en [[gimnazio]] en [[Gödöllő]], sed inter [[1941]]-[[1947]] li estis privata profesoro en universitato Pázmány Péter. En 1947 li migris al [[Ameriko]], li instruis en kanada, brita kaj usonaj universitatoj. En [[1982]] li iĝis titulara [[preposto]]. Li okupiĝis ekzemple pri eklezia historio. Li ricevis [[premio]]jn en [[1950]], [[1962]], [[1976]]. == Elektitaj publikaĵoj == * ''A római index és a francia romantika'' (1936, ankaŭ [[france]]) * ''A debreceni könyvtár középkori kéziratai'' (Mezepokaj manuskriptoj de la [[biblioteko]] en [[Debrecen]]), (1942) * ''Virágos Pannonia. A magyar szentek élete.'' (Flora [[Panonio]]. Vivo de la hungaraj sanktoj), (1954) * ''Motivation of the Founders at Mediaeval Colleges'' (1964) * ''The Ideal Master of the Mediaeval University'' (1974) * ''The University of Paris and Its Hungarian Students and Masters during the Reign of Louis XII and François I.'' (1986) * ''Jacques Maritain, vatikáni követ'' (1996) == Fontoj == * [http://lexikon.katolikus.hu/G/Gábriel.html hungarlingva biografio (la teksto estas legebla pli malsupre)] * [http://www.tudosportal.hu/egy.php?id=4684 hungarlingva biografio] * [http://mek.niif.hu/04000/04038/html/g.htm hungarlingva biografio (la teksto estas legebla pli malsupre)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250123085914/http://mek.niif.hu/04000/04038/html/g.htm |date=2025-01-23 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gabriel, Asztrik Laszlo}} [[Kategorio:Hungaraj pastroj]] [[Kategorio:Hungaraj premonstrataj monaĥoj]] [[Kategorio:Hungaraj historiistoj]] [[Kategorio:Hungaraj profesoroj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] [[Kategorio:Hungaraj akademianoj]] [[Kategorio:Hungaraj prepostoj]] apwrekak2ngznos8uq7g8sjpzg16eec 0 478976 9367435 9320417 2026-05-06T02:33:53Z Filozofo 3592 Lingva alĝustigo 9367435 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filozofo}} [[Dosiero:J_C_Scaliger_Poetices_libri_septem_1561.jpg|alternative=Frontispico de la libro "Poetices libri septem", 1561|eta|Frontispico de la libro "Poetices libri septem", 1561]] '''Julio Cezaro Skaliĝero''' (1484-1558) (* [[Riva del Garda]], en la [[23-a de aprilo]] [[1484]] - [[Agen]], [[Lot-et-Garonne]], en la [[21-a de oktobro]] [[1558]]) estis itala humanisto, poeto, naturalisto, erudiciulo, kuracisto, filozofo kaj botanikisto. Kvankam li estas italdevena, li pasis la plejan parton de sia vivo en [[Francio]] kaj uzadis la teknikojn kaj malkovrojn de la [[Renesanca humanismo]] por defendi la [[Aristotelo|Aristotelismo]] kontraŭ la novajn konojn. Malgraŭ sia aroganta kaj polemikema dispozicio, lia reputacio laŭ siaj samtempuloj estis alta, kaj oni juĝis lin tiel distingita dank'al lia konoj kaj talentoj, kiu, laŭopinie de [[Jacques Auguste de Thou]]<ref>[http://tools.wmflabs.org/persondata/p/Jacques-Auguste_de_Thou Personensuche]</ref>, neniu el la antikvuloj povus esti metita super lin, kaj en la epoko kiam li vivis, ne estis alia egalulo. Li estis patro de la itala humanisto [[Joseph Justus Scaliger]]. == Biografio == Lia origina nomo estis Giulio Bordone Della Scala. Li estis devenanto de la familio Della Scalla, kiu, dum 150 jaroj, estis la regnantoj de [[Verono]]. Li eble estis filo de Niccolò della Scalla, kaj nepo de Vilhelmo della Scalla (1350-1404), Lordo de Verono.<ref>[http://www.genealogieonline.nl/de/genealogie-spaan/I503740.php GenealoogieOnline]</ref>. Kiam li estis dekdujara, lia protektanto, la imperiestro [[Maksimiliano la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Maksimiliano la 1-a]] lin nomumis unu el siaj paĝioj. Li restis deksep jarojn serve de la imperiestro, kie li distingiĝis unue kiel soldato, kaj poste kiel kapitano. Sed, li tute ne lasis la kultivadon eĉ de la beletristiko, eĉ de la artoj, kiujn li studis kun konsiderinda sukceso sub la direktado de [[Albrecht Dürer|Alberto Durero]]. Li lernis ĉe [[Giovanni Giocondo]]. Poste multe da vojaĝoj, Giulio Cesare Scaliĝero foriris al [[Francio]] (1525) kune kun la episkopo de [[Agen]], Antonio de La Rovere<ref>Antonio de La Rovere fariĝis episkopo de [[Agen]] en la [[23-a de marto]] [[1519]] (kie li restis ĝis 1538), ĉar Leonardo Grosso della Rovere (1464-1520) estis eksiĝinta. Antonio estis nomumita papa legato en la [[13-a de februaro]] [[1506]].</ref>, kaj tie ekloĝis dum tridekdu jarojn kiel kuracisto, kaj kie li akiris la rajtojn por nacianiĝi. Principe li faris kritikojn kontraŭ la tiamaj plej saĝaj kleruloj, kaj ekis krei reputacion kie lia saĝo kaj liaj multenombraj verkoj treege ekkreskis. Li estis renome universala homo kaj liaj konoj ĉirkaŭprenis ĉiujn sciencojn, tamen, li akiris sian famecon dank'al siaj prigramatikaj konoj. Li faris amikecon kun [[Nostradamus|Miĥaelo de Notredamo]], kiu iam asertis, ke Scaliĝero "estis perfekta geniulo, kaj povas esti komparata nur al [[Plutarĥo]]". En 1531, li publikigas siajn unuajn satiraĵojn kontraŭ [[Erasmo de Roterdamo]], defende de [[Cicerono]] kaj de la ciceronianoj. Ofendita kun la silento de Erasmo, pli vigle li leviĝis, per nova satiraĵo en 1536, sed la kontraŭulo simple estis malaperinta. En 1538, li estis akuzita pri [[herezo]], tamen liaj juristaj amikoj lin absolvis, inter ili estis Arnoul Le Ferron (1515-1563)<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.cervantesvirtual.com/obras/autor/20302/Le%20Ferron,%20Arnoul%20(1515-1563) |titolo=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes |alirdato=2014-04-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140424192356/http://www.cervantesvirtual.com/obras/autor/20302/Le%20Ferron,%20Arnoul%20(1515-1563) |arkivdato=2014-04-24 }}</ref>, ankaŭ konata kiel Arnoldi Ferroni Burdigalensis. == Verkaro == * "Adversus D. Erasmum orationes duae eloquentiae romanae vindices cum auctoris opusculis" ([[Tuluzo]], [[1621]]). * ''Adversus Desiderii Erasmi Roterodami dialogum Ciceronianum oratio secunda''. [[1537]] * ''Aristotelis liber, qui decimus historiarum inscribitur''. Ms. [[1538]], [[Liono]] [[1584]], [[Tuluzo]] [[1619]] * ''Commentarii et animadversiones in VI libros de causis plantarum Theophrasti (…)''. [[Liono]] [[1566]] * "De causis linguae latinae libri XIII" ([[Liono]], 1540; [[Ĝenevo]], 1580), [[Heidelberg]] 1597, 1609, 1623 * '"De comicis dimensionibus" ([[Liono]], [[1539]]); * ''De sapientia et beatitudine libri VIII, quos Epidorpides inscripsit''. [[Ĝenevo]] [[1573]] * "Ed.: Hippokrates: Liber de somniis, cum Iulii Caesaris Scaligeri commentariis." [[1539]], Erw. [[Ĝenevo]] [[1561]] * "Epistolae et Orationes " (Lejdeno, [[1600]]) * ''Exotericarum exercitationum liber XV, De subtilitate, ad Hieronymum Cardanum''. ([[Parizo]], 1537; [[Bazelo]], [[1560]]) * ''Heroes''. [[1539]] * ''In duos Aristotelis libros de plantis libri duo''. [[Parizo]], [[1556]]; [[Marburg]] [[1598]] * ''In luctu filii oratio''. [[Liono]], [[1538]] * "Ital. Teilübers.: [[Plutarĥo]]: La dua kaj lasta parto de la vivoj" (…). [[Venecio]] [[1525]] * ''Iulii Bordoni Patauini liberalium disciplinarum cultoris ad lectorem Epigrammata''. In: Antonius de Fanti: Tabula generalis ac mare magnum Scoticae subtilitatis (…). [[Venecio]] [[1516]] * ''Lacrymae''. 1534. * ''Liber de comicis dimensionibus''. [[Liono]], [[1539]] * Natura Historio de [[Aristotelo]], [[Tuluzo]], [[1619]] * ''Nemesis, una cum duobus hymnis''. [[1535]] * ''Nova epigrammata, liber unicus. Hymni duo. Diva Ludovica Sabaudia''. [[1533]] * ''Oratio pro Cicerone contra Ciceronianum Erasmi''. [[1531]] * ''Oratio pro Marco Tullio Cicerone contra Desiderium Erasmum''. [[Parizo]], [[1531]] * ''Poemata sacra''. [[Kolonio]], [[1600]] * "Poemata" (Ĝenevo), [[1574]]; [[Heidelberg]], [[1600]]) * ''Poematia, ad illustrissimam Constantiam Rangoniam''. [[1546]], [[Liono]], [[1566]] [[Marburg]], [[1598]] * "Poetices libri octo" ([[Liono]], 1561; [[Leiden|Lejdeno]], 1581; [[Heidelberg]], 1607) * ''Poetices libri VII. [[Liono]], [[Ĝenevo]], [[1561]]''. (postum veröff., Nachdr. 1581, 1586, 1594, 1607, 1617) * ''Primi tomi miscellaneorvm De Rervm causis & successibus atq. secretiori methodo ibidem expressa''. [[Kolonjo]] 1570 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Julius_Caesar_Scaliger Catholic Encyclopedia] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/RechercheEquation;jsessionid=5AE9D60C75D6AA01AF728E4E9335E824?TexteCollection=HGARSTUVWXYZ1DIECBMJNQLOKP&TexteTypeDoc=DESNFPIBTMCJOV&Equation=IDP%3Dcb120604254&host=catalogue Bibliothèque Nationale de France] * [https://viaf.org/viaf/61567549/ Virtual International Authority File] * [https://www.worldcat.org/identities/lccn-n88-631189/ WorldCat Identities] * [http://warburg.sas.ac.uk/research/projects/scaliger/scaligers-correspondents/ Korespondantoj de Scaliĝero] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151222141527/http://warburg.sas.ac.uk/research/projects/scaliger/scaligers-correspondents/ |date=2015-12-22 }} * [http://www.treccani.it/enciclopedia/scaligero_res-d766cf56-8bb6-11dc-8e9d-0016357eee51_(Enciclopedia-Italiana)/ Treccani.it] == Vidu ankaŭ == * [[Joseph Justus Scaliger]] * [[Gerolamo Cardano]] (1501-1576)<ref>[https://tools.wmflabs.org/persondata/p/Gerolamo_Cardano Personensuche]</ref> * [[Plateno]] == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Portalo|Homoj|varianto=longa}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Scaliger, Julius Caesar}} [[Kategorio:Italaj renesancaj humanistoj]] [[Kategorio:Italaj natursciencistoj]] [[Kategorio:Italaj erudiciuloj]] [[Kategorio:Italaj kuracistoj]] [[Kategorio:Italaj filozofoj]] [[Kategorio:Italaj botanikistoj]] [[Kategorio:Italaj romkatolikoj]] [[Kategorio:Italaj antikvologoj]] [[Kategorio:Katolikaj filozofoj]] [[Kategorio:Filozofoj de la 16-a jarcento]] 2tcf7rwbrkdjhwljdrglz2iz202mmfg 0 488259 9367253 9255814 2026-05-05T16:07:49Z Tirolischleioans 254019 9367253 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzeo | nomo = Muzeo Lindenau (Altenburg) | bildo = Lindenau-Museum.jpg | bildograndeco = | bildoteksto = | latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} | longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} | regiono-ISO = DE-TH | zomo = 17 | tersituo = Centra Altenburg/Altenburg | lando = Germanio | regiono = | urbo = [[Altenburg]] | kolektoj = Italaj pentraĵoj de la malfrua gotika kaj frua renesanca epoko | verkoj = | surfaco = | malfermdato = 11-a julio 1876 | vizitantoj = | adreso = | url = }} [[Dosiero:20 Andrea di Bartolo Triptych Madonna with Child and Saints Lindenau, Altenburg.jpg|eta|Triptiko de Andrea di Bartolo kun la Dipatrino, ekzemplo de la riĉaj renesancaĵoj de la muzeo.]] [[Dosiero:Urnetta cineraria etrusca da chiusi, III-II sec. ac. 01.JPG|eta|Urno etruska.]] La '''Lindenau-muzeo''' (germane: ''Lindenau-Museum'') estas fama artmuzeo en [[Altenburg]]. Ekde 1998 aljuĝatas ĉiun duan jaron fare la muzeo la premio ''Gerhard-Altenbourg-Preis'' por elstaraj agadoj de nuntempaj artistoj kaj disdonatas Lindenau-stipendioj al studintoj de mezgermanaj arto-altlernejoj. == Priskribo == La muzeo originis kiel la domo-muzeo de la politikisto kaj kolektanto [[Bernhard von Lindenau]]. En la unua muzeo de ĉe [[Pohlhof]], kiu konstruitis laŭ planoj de la lepsika universitata ĉefarkitekto Geutebrück de 1844-46, estis krome artlernejo. Tiu lernejo ekzistis ĝis la inflacia jaro 1923. La en 1971 aranĝita ''Studio Bildende Kunst am Museum'' iomete reprenis tian tradicion (kursoj por junuloj kaj maturuloj, ankaŭ dum ferioj; kreivaj semajnfinoj; laborado kun artistoj ktp.) Sed jam dum la vivo de la fondinto la elektika loko ĉe Pohlhof evidentiĝis esti tro malgranda. Tial necesis fari alikonstruaĵojn jam en 1851. De 1873-75 finfine faritis tute nova konstruaĵo, kies stilo similas tre al la [[Gottfried Semper|Semper]]-galerio en [[Dresden]]. La muzeo estas membro de la ''Konferenz Nationaler Kultureinrichtungen'', unio de pli ol 20 kulturaj institucioj de la eksa [[GDR]]. == Kolektoj == === Frua itala pentrado === La italaj artistoj de la 13-a ĝis la 15-a jarcentoj, danke al la biografioj de [[Giorgio Vasari]] neniam forgesitis - kontraŭe al la malnovgermanaj artistoj. Por muzeoj de la 19-a jarcento la akiro de verkoj el la floranta renesanco estis devego. Tre multas ene de la Lindenau-kolektaro verkoj de fruaj italaj majstroj el [[Florenco]] kaj [[Sieno]]. La plej malnovaj havas ankoraŭ bizancstilan influon, ekzemple tri predelaj bildoj de [[Guido da Siena]]. Tabuloj de [[Masaccio]], [[Fra Angelico]] kaj [[Fra Filippo Lippi]] estas ege valoraj ekzemploj de florenca arto. Inter la plej konataj pentraĵoj de la galerio nombriĝas profilbildo de nobelino fare de [[Sandro Botticelli]], verŝajne bildo de [[Caterina Sforza]], unu el la plej elstaraj virinoj de [[Renesanco]]. Danke al verkoj de [[Marco Zoppo]], [[Lorenzo Costa]] kaj [[Pietro Perugino]] eblas postflari la evoluon de la arto de Supra Italio kaj de [[Umbrio]]. Lindenau entreprenis vojaĝon al Italio en 1843/44 akirante 40 bildojn estantajn tre ofte eroj de pli grandaj altaroj. La sekvontajn jarojn peris al li Emil Braun, unua sekretario de la Germana Arkeologia Instituto en Romo, la akiron de multaj aliaj verkoj. Hodiaŭ ĉ. 180 verkoj konsistigas la kolekton, kiu internaciigis la famon de la muzeo. === Antikvaj ceramikaĵoj kaj kopioj === De ceramikaĵoj la kolekto entenis ĉ. 500 ekzemplojn el la 7-a ĝis la 2-a jarcento a.K. Al ties plej malnovaj ujoj apartenis tiaj el [[Korinto]] kun surpentroj pri fremdaj bestoj kaj fabelaĵoj. Multas [[Atiko|atikaj]] vazoj el la 6-a kaj 5-a jarcentoj a.K., periodo de ekonomia ekfloro de [[Ateno]] kaj de ĝiaj ĉirkaŭaĵoj. Malfruan ekfloron de propra stilo konis la vazopentrado en Suda Italio. Multaj el la lindenau-aj vazoj elfositis en la nekropoloj de [[Vulci]] kaj [[Chiusi]], en Apulio, Kampanio kaj Sicilio. Krome videblas maketoj de gravaj konstruaĵoj el korko. Lindenau ege prizorgis la kompletigon de siaj kolektoj de kopioj, kio atestas ke li konsideris la muzeon ĉefe instituto de (plu)klerigado por ĉiuj. Komencante per la [[Egiptujo|egipta]] arto li antaŭ ĉio okupiĝis pri la alvenigo de verkoj respektive kopioj de verkoj de la [[Helena civilizo|Klasika helena civilizo]], de la itala Renesanco kaj de [[klasicismo]]. Tiu ĉi kolekto ankoraŭ hodiaŭ daŭre pligrandiĝas. La kopioj el la klasika antikveco jenas (kun germana titoloj): Venus von Milo, Torso und Apoll vom Belvedere, Barberinischer Faun, Parthenonreliefs, Reliefs des Apollontempels in Bassae-Phigalia, Kore vom Erechteion. El la Renesanco troviĝas surloke kopioj de Donatello kaj Michelangelo. Raraĵo estas la kopio de la bronza paradizopordo de Lorenzo Ghiberti (el la baptisterio en [[Florenco]]). Lindenau krome venigis kopiojn de verkoj de klasikismaj artistoj kiel [[Bertel Thorvaldsen]], Antonio Canova, Christian Daniel Rauch, Ludwig Schwanthaler kaj Ernst Rietschel. === Verkoj de la 17-a ĝis la 21-a jarcentoj === Kiam la muzeo reinaŭguritis post la [[Dua mondmilito]] en 1949, ekresponsis Hanns-Conon von der Gabelentz, fakulo, kolektanto kaj amiko de [[Conrad Felixmüller]]. Lia koncepto estis ligi la partojn eksmodajn de la kolektaro vive kun la estanteco. Ekzemploj de la eŭropa pentradoarto el la 17-a kaj la 18-a jarcentoj (i.a. bildoj de [[Jan Brueghel la malpliaĝa]], Louis le Nain, Antoine Pesne, Maurice Quentin de la Tour) kondukas la vizitantojn lerte kaj pripensite al pli malfruaj similaĵoj el la 19-a jarcento. Fokuso tie ĉi metitis sur la germana arto reprezentita ĉefe per la artistaj skoloj de München, Dresden kaj [[Vajmaro]]. La aĉetitaj verkoj de la 20-a jarcento estas ankoraŭ nun en la centro. Sep pentraĵoj de Conrad Felixmüller formis la bazon de vasta felixmüller-a sekcio en la muzeo. Ferdinand Dorsch, Carl Bantzer, Peter August Böckstiegel kaj [[Otto Dix]] ĉeestas per fruaj verkoj. Atestas la forman variecon de la ''Dresdena Nov-Realismo'' ''(Dresdner Neue Sachlichkeit)'' de la 1920-aj jaroj bildoj de Hans Grundig, [[Wilhelm Lachnit]], Curt Querner kaj [[Bernhard Kretzschmar]]. La evoluo de germana plastikarto en la 20-a jarcento ankaŭ bonege postsekveblas. Aĉetoj de verkoj de samtempuloj koncentriĝis pri la regiono de [[Turingio]] kaj [[Saksio]], de Berlino kaj Dresdeno kaj poste ankaŭ de najbara [[Lepsiko]]. Dum la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj la lepsikanoj emancipiĝis kaj metis proprajn signojn formalajn kaj ensociajn. Kiel ĉe la lepsika sekcio elmontratas ankaŭ ĉe la dresdena verkoj de fruaj majstroj kaj de la nuntempaj paralele. === Listo de la artistoj kun verkoj en la muzeo (ekster Italio) === * Videblas en la muzeoj verkoj de la sekvantaj artistoj (ĝis la 18-a jarcento): Lucas Cranach la Malplijuna, Hans Rottenhammer, Michiel van Mierevelt, Louis Le Nain, Jan Brueghel la malpliaĝa, Abraham Storck, Louis de Silvestre, Antoine Pesne, August Querfurt, Johann Heinrich August Tischbein. * Videblas en la muzeoj verkoj de germanoj kaj francoj (el la 19-a kaj la 20-a jarcentoj) la sekvantaj artistoj: Carl Gustav Carus, Franz von Lenbach, Théodore Rousseau, Hans Thoma, Max Klinger, Walter Leistikow, Gotthardt Kuehl, Max Liebermann, Lovis Corinth, Max Slevogt. * Jen la germanaj majstroj el la 20-a kaj la 21-a jarcentoj reprezentitaj en la muzeo! ''Ĉirkaŭ 1900:'' Carl Bantzer, Otto Scholderer Hans Unger, Alber Weisgerber --- ''Skolo de Vajmaro:'' Christian Rohlfs, Theodor Hagen, Karl Buchholz --- ''Malfrua ekspresionismo, Nova realismo, konstruktivismo:'' Peter August Böckstiegel, Walter Jacob, Otto Gußmann, Otto Dix, Paul Fuhrmann, Otto Nerlinger, Conrad Felixmüller --- ''Arto post 1945 el Berlin, Chemnitz, Dresden, Leipzig:'' Lothar Böhme, Hartwig Ebersbach, Hermann Glöckner, Josef Hegenbarth, [[Bernhard Heisig]], Walter Libuda, Wolfgang Mattheuer, Michael Morgner, Neo Rauch, Christine Schlegel, Volker Stelzmann, Strawalde, Max Uhlig, Elisabeth Voigt, Willy Wolff == Lindenau-biblioteko kaj kolekto pri grafikaĵoj == La biblioteko de [[Bernhard von Lindenau]] bonege dokumentas ties multflankajn interesojn kaj la bazojn spiritajn-kultursciencajn. Kvazaŭ senmanke troviĝas tie ĉi enciklopedioj kaj leksikonoj pri arto kaj artistoj de la tiama tempo. Eblas fari arkon disde la germana arthistorio de [[Johann Joachim Winckelmann]] tra [[Carl Friedrich von Rumohr]] ĝis [[Franz Theodor Kugler]]. Altvaloraj verkoj pri galerioj kovras ĉiujn tiam konatajn eŭropajn artokolektojn. Krome ekzistas literaturo pri Italio kaj pri ekstereŭropaj kulturspacoj. Troviĝas en la biblioteko, en kies centro staras granda tablo kun komfortaj seĝoj, belegaj volumoj kun akvafortoj de [[Giovanni Battista Piranesi]] aŭ gravuraĵoj laŭ temoj el la [[Iliado]] kaj el tragedioj de [[Esĥilo]] fare de [[John Flaxman]]. Menciindas inter la altvaloraĵoj la volumoj ''Description de l'Egypte'' kun la esplorrezultoj faritaj dum la Kampanjo de Egipto de la [[Napoleono Bonaparte|napoleonaj trupoj]] aŭ, de [[Alexander von Humboldt]], ''Voyages aŭ régions équinoxiales du Nouveau Continent''. Koncerne la kolektadon de grafikaĵoj Lindenau limigis sin ĉefe al la kunmetado de grafiko reproduktita. Koncerne tion ĉi la sistema kolektako komenciĝis nur post 1950 kun du fokusoj: unue germana presita grafikaĵaro (pleje: foliujaĵoj) de la 1920-aj jaroj; due grafikaĵoj de [[GDR]]. Ampleksaj kolektoj de Conrad Felixmüller, [[Gerhard Altenbourg]], Wolfgang Mattheuer aŭ Rolf Münzner elstaras inter la sume ĉ. 50000 folioj. En 1994/95 la muzeo aĉetis kolekton de Alfred Hoh (el [[Fürth]]) kun verkoj de malfrua ekspresionismo kaj nova realismo. == Literaturo == * Klaus Jena, Ingeborg Titz-Matuszak, Miklos Boskovits: ''150 Jahre Lindenau-Museum Altenburg'', 1998, ISBN 3-86104-032-8 * Ruth Gleisberg, Barbara John, Margit Mahn: ''Frühe italienische Malerei im Lindenau-Museum Altenburg'', 1998 ISBN 3-363-00688-8 * Eberhard Paul: ''Antike Keramik im Lindenau-Museum. Die Sammlungen des Staatlichen Lindenau-Museums Altenburg'', 1992, ISBN 3-86104-015-8 * Museumsverband Thüringen (eld.): ''Museen in Thüringen'', Edition Leipzig 2006, ISBN 978-3-361-00612-6, p. 15-17 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.lindenau-museum.de/ Retpaĝaro de la muzeo.] * [http://www.museum-digital.de/thue/index.php?t=institution&instnr=15 Objektoj de la muzeo interrete videblaj.] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Muzeoj en Altenburg|LIndenau]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Altenburg]] [[kategorio:Artmuzeoj en Turingio|Altenburg]] nrw0tpkvj9v76tsoqjvhuluyozalc2c 0 490803 9367622 9317717 2026-05-06T11:55:41Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367622 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kleriko |dosiero=OroszAtanazFotoThalerTamas.JPG |priskribo=Atanáz Orosz en [[2014]] }} '''Atanáz Orosz''' [oros], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Orosz Atanáz''' estas [[Hungario|hungara]] grekokatolika [[pastro]], [[monaĥo]], [[episkopo]], eklezia verkisto, [[profesoro]]. Atanáz Orosz [http://uj.katolikus.hu/cikk.php?h=1605]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} naskiĝis la {{daton|11|majo}} [[1960]] en [[Nyíregyháza]]. == Biografio == Atanáz Orosz lernis [[filozofio]]n kaj [[teologio]]n en katolika [[universitato]]. Li doktoriĝis en [[1984]], li pastriĝis en la sekva jaro en [[Budapeŝto]]. Inter [[1985]]-[[1987]] li plulernis en [[Romo]]. Li nelonge estis pastro en [[Máriapócs]] kaj Budapeŝto. En [[1989]] li estis [[prefekto]] en grekokatolia [[instituto]] en sia naskiĝurbo. En [[1991]] li vojaĝis al [[Chevetogne]] por lerni la monaĥecon. Post 2 jaroj li hejmenvenis por esti [[rektoro]] en [[altlernejo]]. En [[1995]] li revenis al monaĥejo Chevetogne, kie li monaĥiĝis en [[1996]]. Li fondis monaĥejon en [[1999]] en [[Dámóc]], kie li vivis sola ekde [[2008]]. Post 2 jaroj li ricevis taskojn en eklezia edukejo. En [[2011]] li episkopiĝis. Lia [[slogano]] estas: „Szeretlek téged, Uram!”. == Liaj elektitaj libroj == * ’’Isten a szeretet’’ (Dio estas la amo). (2002) * ’’Pentekosztárion avagy Húsvét-Pünkösdi Énektár’’ (2002) * ’’Hetvenes-bibliás és patrisztikus tanulmányok’’ (2004) - studoj == Fontoj == * [http://uj.katolikus.hu/cikk.php?h=1605 hungarlingva biografio kun foto]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gorogkatolikus.hu/?muv=hir&hir_id=1119 1605 hungarlingva biografio kun foto] * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/borosz.html] {{Projektoj}} {{Vivtempo|Orosz, Atanáz}} [[Kategorio:Hungaraj grekokatolikaj episkopoj]] [[Kategorio:Hungaraj profesoroj]] [[Kategorio:Hungaraj grekokatolikaj monaĥoj]] 1wb2o7k4j9kkzde0wf46vwe7m9a08qm 0 493962 9367549 9278563 2026-05-06T07:40:08Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367549 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo =Arthur Aikin<br />(1773-1854) |dosiero =ArthurAikin2.jpg |priskribo =Angla kemiisto kaj mineralogo |dato de naskiĝo =[[19-a de majo]] [[1773]] |loko de naskiĝo =[[Warrington]], [[Lancashire]], {{ENG}} |dato de morto =[[15-a de aprilo]] [[1854]] |loko de morto =[[Londono|Hoxton]], {{ENG}} | alma_mater =Geologia Societo de Londono }} '''Arthur AIKIN''' (n. en [[Warrington]], [[Lancashire]], {{ENG}}, en la [[19-a de majo]] [[1773]] - m. en [[Londono|Hoxton]], {{ENG}}, en la [[15-a de aprilo]] [[1854]]) estis angla kemiisto, mineralogo, kaj scienca verkisto, kiu apartenis al distingiĝa beletra familio de elstaraj [[Unitarismo|unitarianoj]]. Li estis kunfondinto de la Geologia Societo de Londono, en 1807. == Biografio == Arthur Aikin studis kemion kun [[Joseph Priestley]] en la Nova Kolegio de Hachney, [[Londono]], kaj donis specialan atenton al la praktika aplikado de la scienco. Dum iom da tempo li aktivis kiel unitarista ministro, sed pli malfrue li instruis kemion tridekjarojn en Guy's Hospital, en la centro de Londono. Inter 1803 kaj 1808 li estis eldonisto de la Annual Review<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_19th-century_British_periodicals Listo de britaj periodaĵoj de la 19-a jarcento]</ref>, de li fondita. Li ankaŭ estis kunfondinto de la Geologia Societo de Londono, en 1807, kaj ties honora sekretario inter 1812 kaj 1817. Poste li fariĝis sekretario de la Reĝa Societo de Artoj. En 1841, li fondis la Kemian Societon de Londono, kie li estis ĝia unua [[trezoristo]] kaj dua [[prezidanto]]. Li estis tre estimata kiel komprenema kaj korekta homo krom lia ampleksa konado. == Elektita verkaro == * Journal of a Tour through North Wales and Part of Shropshire with Observations in Mineralogy and Other Branches of Natural History (Londono, [[1797]]) * A Manual of Mineralogy ([[1814]] kaj [[1815]]) * A Dictionary of Chemistry and Mineralogy (kun lia frato C. R. Aikin), 2 volumoj. (Londono, [[1807]], [[1814]]). == Literaturo == * [https://tools.wmflabs.org/persondata/p/Arthur_Aikin Personensuche] * [http://viaf.org/viaf/69999076/ Virtual International Authority File] * [http://www.worldcat.org/identities/lccn-n84-140083/ WorldCat Identities] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/RechercheEquation;jsessionid=052A99375FAC4880495F19D1A1D292CD?TexteCollection=HGARSTUVWXYZ1DIECBMJNQLOKP&TexteTypeDoc=DESNFPIBTMCJOV&Equation=IDP%3Dcb16296121w&host=catalogue Bibliothèque Nationale de France] * [http://www.mywarrington.me.uk/people.htm#Arthur Aikin Warrington people] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140621072908/http://www.mywarrington.me.uk/people.htm#Arthur |date=2014-06-21 }} == Vidu ankaŭ == * [[John Aikin (Unitaristo)]] (1713-1780) * [[Joseph Priestley]] (1733-1804) * [[Anna Laetitia Barbauld]] (1743-1825)<ref>[https://tools.wmflabs.org/persondata/p/Anna_Laetitia_Barbauld Personensuche]</ref> * [[John Aikin]] (1747-1822) * [[William Babington]] (1756-1833) * [[Charles Rochemont Aikin]] (1775-1847) * [[Humphry Davy]] (1778-1829) * [[George Bellas Greenough]] (1778-1855) * [[Lucy Aikin]] (1781-1864) == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Aikin, Arthur}} [[Kategorio:Anglaj kemiistoj]] [[Kategorio:Anglaj mineralogoj]] [[Kategorio:Anglaj verkistoj]] {{Ĝermo|kemiisto|verkisto}} {{Portalo|Homoj|varianto=longa}} 0dlyckjlqezwln0nntnxye74rzpoz6q 0 495376 9367561 9055181 2026-05-06T08:26:44Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367561 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzeo |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = DE-TH |tipo1 = reliefo |tipo2 = reliefo |tersituo = Centra Nordhausen/Nordhausen |zomo = 13 |estro = |vizitantoj = }} [[Dosiero:Kunsthaus Meyenburg.jpg|eta|Kunsthaus Meyenburg]] La '''Artodomo Meyenburg''' (germane: ''Kunsthaus Meyenburg'') troviĝas en [[Nordhausen]], Germanujo (Alexander-Puschkin-Straße 31). == Priskribo == La en 1907 laŭ la stiloj de [[Secesio (stilo)|Secesio]] kaj historiismo konstruita vilao jam en 1927 ŝanĝitis en muzeon pri stilmebloj okaze de la 1000-datreveno urbofonda. En 2002 iĝis profundaj restaŭradlaboroj de la interno de muzeo nomita laŭ la reformanto kaj urbestro [[Michael Meyenburg]]. Tiam ĝi ankaŭ faritis artodomo, kiu servas hodiaŭ kiel sidejo de la ''Fondaĵo Ilsetraut-Glock-Grabe'' kaj de la urbaj artokolektoj. La ekspoziciejoj nove faritis en intensaj secesistilaj koloroj laŭ historiaj modeloj kaj liveras al la prezentitaj grafikaĵoj nekutiman fonon. == Kolektoj == Ilsetraut Glock, artistino naskita en Nordhausen, donacis en la 1998-a jaro al la urbo ampleksan kolekton da presitaj grafikaĵoj de elstaraj artistoj de la 19-a kaj la 20-a jarcento: de [[Ernst Barlach]], [[Max Klinger]], [[Max Slevogt]], [[Alfred Kubin]], [[Lyonel Feininger]], [[A. R. Penck]], [[Jörg Immendorff]], [[Andy Warhol]], [[Horst Janssen]]. Tiel la kolekto donas sufiĉe kompletan enrigardon en la grafika artista agado en tuta Eŭropo. Fokuso kuŝas pri verkoj de la klasika moderna arto, reprezentita i.a. de [[Max Ernst]], [[Joan Miró]] aŭ [[Henri Matisse]]. La artodomo prezentas alterne la verkojn el la menciita fondaĵo kaj de aliaj konataj artistaj grupoj, kiel ekz. de [[Käthe Kollwitz]] kaj Ernst Barlach, de la artista kolonio de [[Worpswede]] aŭ de [[Friedensreich Hundertwasser]]. Ampleksaj nedaŭraj ekspozicioj okazigite en la tuta domo substrekis aliajn aspektojn de la arta kaj kultura historioj. En la centro de la temaro estas la [[vidaj artoj]] konsiderotaj ĉiam en konekto kun la kulturhistoriaj temoj el la literaturo, muziko kaj dezajno. La vilao kun sia belega parko, kie okazas regulaj aranĝoj, gastigas ankaŭ la Junularan artlernejon de Nordhausen ''(Jugendkunstschule)''. == Literaturo == *Claudia Ehser, Rainer Hellberg: ''Festschrift – 125 Jahre Museum Nordhausen.'' Nordhausen 2001 * ''Kulturelle Entdeckungen THÜRINGEN. Landkreis Eichsfeld, Kyffhäuserkreis, Landkreis Nordhausen, Unstrut-Hainich-Kreis.'' Band 1, Verlag Schnell & Steiner, Regensburg 2009, ISBN 978-3-7954-2249-3, p. 182-183 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} [http://www.kunsthaus-meyenburg.de Hejmpaĝo malnova] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141217154823/http://kunsthaus-meyenburg.de/ |date=2014-12-17 }} *[https://www.nordhausen.de/news/kunsthaus/kunsthaus.php informoj sur municipa paĝaro]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Muzeoj en Nordhausen]] [[kategorio:Artmuzeoj en Turingio|Nordhausen]] [[Kategorio:Lernejoj en Germanio|Nordhausen]] ptp4eqx39wazbicrvh1ata38bzkn8rl 0 498669 9367430 8919141 2026-05-06T02:10:44Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367430 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:DBP 1985 1253 Rettet den Wald.jpg|eta|Kampanjo „Savu la arbaron“: poŝtmarko de la Germana Poŝto de 1985]] [[Dosiero:Waldschaeden Erzgebirge 3.jpg|eta|mortitaj piceoj en la [[Ercmontaro]] (1998)]] La esprimo '''arbarmortado''' respegulas la grandajn zorgojn de multaj homoj en la [[1980]]aj jaroj, precipe en [[Okcidenta Germanio]], ke la arbaroj estas endanĝerigitaj kaj germanaj arbaroj post nelonge formortos grandskale.<ref>Hans Jörg Küster: ''Geschichte des Waldes.'' C.H. Beck, 1998, ISBN 3-406-50279-2, Kapitel 22, "Waldsterben"</ref> La zorgoj ne rilatis al novaj [[arbara damaĝo|arbaraj damaĝoj]], sed al la cirkonstancoj, ke la simptomoj videblis for de grandaj emisiaj fontoj, ampleksis tra grandaj teritorioj kaj videblias ĉe pluraj arbospecioj.<ref name="Willimann" /> Tion oni rimarkis meze de la 1970aj jaroj kaj estis diskutata publike precipe en meza kaj norda Eŭropo.<ref name="Willimann">Ivo Willimann, Helena Egli-Broz: ''Ökologie: Einführung in die Wechselwirkungen zwischen Mensch und Natur.'' Compendio Bildungsmedien 2010, ISBN 978-3-7155-9446-0, S. 140; [http://books.google.de/books?id=WvsH0xXV00EC&lpg=PA140&dq=Waldsterben&hl=de&pg=PA140#v=onepage&q=Waldsterben&f=false rete] en [[Guglo-libroj]]</ref> En la 1980aj jaroj la temo arbarmortigado estis la plej grava okcidentgermana medi-temo. La debato havis gravajn politikajn, industripolitikajn kaj sociajn konsekvencojn en la federacia respubliko Germanio kaj verŝajne estis unu el la kialoj por la pligraviĝo de la partio [[Alianco '90/La Verduloj]]. En la unua duono de la 1980aj jaroj estis vasta konkordo tra la socio kaj tra la politikaj partioj pri la graveco kaj urĝeco de tiu temo.<ref>Roland Schäfer, Birgit Metzger: ''Was macht eigentlich das Waldsterben?'' In: Patrick Masius, Ole Sparenberg, Jana Sprenger (Hrsg.): ''Umweltgeschichte und Umweltzukunft. Zur gesellschaftlichen Relevanz einer jungen Disziplin.'' Göttingen 2009, S. 201-228, S. 206/208.</ref> Kiel kaŭzo staris la [[acida pluvo]] en la centro de la publikaj diskutoj. Aliaj eblaj kaŭzoj kiel monkulturo kaj partatempa sekeco oni longe ne diskutis. Sekve de la debato oni faris paŝojn kiuj reduktis la emisiojn draste. Hodiaŭ ne eblas diri, kiel evoluiĝis la sanstato de la arbaro sen tiaj paŝoj. La rigardo de la forstaj fakuloj estis multe pli diferencigita.<ref>Roland Schäfer, Birgit Metzger, in Patrick Masius, Ole Sparenberg, Jana Sprenger (Hrsg.): [http://webdoc.sub.gwdg.de/univerlag/2009/umweltgeschichte_umweltzukunft.pdf ''Was macht eigentlich das Waldsterben? Zur gesellschaftlichen Relevanz einer jungen Disziplin.''] (PDF; 4,3&nbsp;MB), Graduiertenkolleg Interdisziplinäre Umweltgeschichte, Umweltgeschichte und Umweltzukunft (2009)</ref> == Fono == [[Dosiero:Waldschaeden Erzgebirge 2.jpg|eta|komplete senarbigita arbara deklivo en la ĉeĥa [[ercmontaro]] 1998 – kialo por la grandarea mortigado estis fulmo el malnoviĝinta [[lignito|lignitaj]] energicentraloj.]] Laŭ rezultoj de esplorprojekto, gvidita de [[Roderich von Detten]], la eksterordinare granda intensenco ne koincidas kun la forstbotanika realeco. Kelkaj kritikantoj jam tiam nomis la fenomenon <ref>Das sogenannte Waldsterben. Rudi Holzberger. Verlag: Eppe 2002, ISBN 3-89089-750-9, Erstauflage 1995 als Dissertation in Konstanz</ref> pura amaskomunikila fenomeno, kiu provokis troigitan apokalipsan scenaron kaj [[alarmismo]]n. == Evoluado == == Internacieco == Kvankam la arbomortigado ne estis limigita al Germanio, sed okazis preskaŭ ĉie en Eŭropo kaj nordameriko, ĝi estis diskutita en okcidenta Germanio, Aŭstrio kaj la germanlingva parto de Svislando plej intensive.<ref>[http://www.beobachter.ch/natur/flora-fauna/lebensraeume/artikel/waldsterben_panikstimmung-im-forst/ www.beobachter.ch: ''Panikstimmung im Forst]</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=vRo0PMqNX28 ''Was wurde aus dem Waldsterben?'' - Österreich – Report (ORF) – 5. Juli 2011]</ref> En la najbaraj landoj ĝi estis malpligranda temo. En Francio okazis ankaŭ damaĝoj, sed ili estis malpli gravaj.<ref>Vgl Laurent Schmit: [http://www.waldsterben.uni-freiburg.de/projekt/teilstudie-5 ''"Le Waldsterben". Die Debatte über Sauren Regen und Waldschäden in Frankreich.``] Teilstudie 5 des DFG-Projekts "Und ewig sterben die Wälder".</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Franz Bauer: Die Sache mit dem Wald, BLV eldonejo, München/ Wien/ Zürich, 1985, |ISSN=0002-5860, en „Allgemeine Forstzeitschrift“, Speciala volumo * Martin Bemmann, Birgit Metzger, Roland Schäfer: Das deutsche Waldsterben als historisches Phänomen, „Revue d'Allemagne et des Pays de langue allemande“, jareldono 39, 2007 , kajero 3, paĝoj423–436 * Roderich von Detten: ''Umweltpolitik und Unsicherheit. Zum Zusammenspiel von Wissenschaft und Umweltpolitik in der Debatte um das Waldsterben der 1980er-Jahre''. In: ''[Archiv für Sozialgeschichte'' 50, 2010, S. 217–269. * Wolfram Elling, Ulrich Heber, Andrea Polle, Friedrich Beese: Schädigung von Waldökosystemen, Auswirkungen anthropogener Umweltveränderungen und Schutzmaßnahmen, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg/ Berlin/ Oxford, 2007, ISBN=978-3-8274-1765-7 * Günter Hartmann, Franz Nienhaus, Heinz Butin|: Farbatlas Waldschäden, Diagnose von Baumkrankheiten, dua eldono, eldonejo Ulmer, Stuttgart (Hohenheim), 1995, ISBN=3-8001-3351-2 * Rudi Holzberger: Das sogenannte Waldsterben, Zur Karriere eines Klischees. Das Thema Wald im journalistischen Diskurs, eldonejo Eppe, Bergatreute, 1995, ISBN=3-89089-750-9 * Stefan Kunze, Heinz Ruppertshofen: Praxis Waldschutz, Strategien gegen das Waldsterben, eldonejo Landbuch, Hannover, 1995, ISBN 3-7842-0520-8 , * Claudia Kurz: Kausalanalyse und Bioindikation der neuartigen Waldschäden anhand des Polyamin- sowie Phenolstatus am Beispiel von Picea abies (Fichte), Abies alba (Weißtanne) und Quercus Petraea (Eiche)|. okulare Bonitur versus Bioindikation? Mainz, 1999, disertacio ĉe [[Johannes Gutenberg-Universität Mainz]], 958433380 * Hartmut K. Lichtenthaler, Claus Buschmann: Das Waldsterben aus botanischer Sicht, eldonejo Braun, Karlsruhe, 1984, ISBN=3-7650-2035-4 * Ministerium für Umwelt, Raumordnung und Landwirtschaft des Landes Nordrhein-Westfalen: Abschlussdokumentation zum Forschungsschwerpunkt „Luftverunreinigungen und Waldschäden“ des Landes Nordrhein-Westfalen : Ziele, Ergebnisse, Schlussfolgerungen. Eine Bilanz neunjähriger Waldschadensforschung im Land Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf, eldonejo Ministerium für Umwelt, Raumordnung und Landwirtschaft NRW, 1993, |DNB 940119927 [[Dosiero:Waldschaeden06.gif|eta|650px|dekstre|evoluo de la arbardamaĝoj en la Federacia Respubliko Germanio]] * Burkhard Müller-Ullrich: Das Waldsterben – ein Holzweg. Medienmärchen. Gesinnungstäter im Journalismus, eldonejo Blessing, München, 1996, ISBN 3-89667-002-6, paĝoj 24–34, komentaro [http://www.zeit.de/1996/49/maerchen.txt.19961129.xml?page=all Rezension DIE ZEIT] * Zeno Nöthig (eldonanto Institut für Kraftfahrwesen, RWTH Aachen: Das Waldsterben. Literaturauswertung zum Stand der Kenntnisse und zu den Erklärungshypothesen eldonejo Forschungsgesellschaft Kraftfahrwesen, Aachen, 1986, ISBN 3-925194-05-3. Technische Hochschule Aachen: IKA-Schriftenreihe Automobiltechnik, volumo 7 * Peter Schütt k.a.: Der Wald stirbt an Stress. Vollständig überarbeitete und aktualisierte Ausgabe, eldonejo Ullstein Taschenbuch 34471 Reihe Ullstein-Sachbuch, 1988, Frankfurt am Main / Berlin, ISBN=3-548-34471-2 * Peter Schütt u. a.: So stirbt der Wald. Schadbilder und Krankheitsverlauf, München/ Wien/ Zürich, 1986, eldonejo BLV , ISBN=3-405-13101-4 * Horst Stern: Rettet den Wald. eldonejoKindler, München, 1989,ISBN=3-463-40107-X * Gerhard Voss, Uwe Arndt: Was wir über das Waldsterben wissen, eldondejo Deutscher Instituts-Verlag, Köln, 1985, 3-602-14158-6 * Karl F. Wentzel: Was bleibt vom Waldsterben?. Bilanz und Denkanstöße zur Neubewertung der derzeitigen Reaktion der Wälder auf Luftschadstoffe, Aachen/ Hamburg/ Freiburg im Breisgau, 2001eldonejo HochschulVerlag, ISBN=3-8107-6805-7, el Schriftenreihe des Instituts für Forstpolitik der Albert-Ludwigs-Universität Freiburg im Breisgau|, volumo 5 * Ernst-Detlef Schulze, Otto Ludwig Lange: Die Wirkungen von Luftverunreinigungen auf Waldökosysteme el Chemie in unserer Zeit, volumo 24, kajero 3, 1990 paĝoj 117–130, ISSN=009-2851 == Vidu ankaŭ == * [[Verdaj Partioj]] * [[Senarbarigo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * Grafik: [http://www.bpb.de/wissen/0XZOJP Weltweite Änderung der Waldbestände], aus: [http://www.bpb.de/wissen/Y6I2DP Zahlen und Fakten: Globalisierung], Bundeszentrale für politische Bildung/bpb * [http://www.bmelv.de/SharedDocs/Standardartikel/Landwirtschaft/Wald-Jagd/WaldBodenZustand/Waldzustand2009.html Übersicht Waldzustandsberichte] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110604054836/http://www.bmelv.de/SharedDocs/Standardartikel/Landwirtschaft/Wald-Jagd/WaldBodenZustand/Waldzustand2009.html |date=2011-06-04 }} de la [[registaro de Germanio|germana ministerio]] pri nutrado, agrikulturo kaj protekto de konsumantoj ''(Bundesministerium für Ernährung, Landwirtschaft und Verbraucherschutz)''' * [http://www.forst.bayern.de/gefahren-fuer-den-wald/waldzustand/index.php Bayerische Waldzustandsberichte]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.zeit.de/2004/51/N-Waldsterben/komplettansicht „Chronik einer Panik“], Die Zeit, 2004/51 * [http://www.bayern.de/lfu/umwberat/data/chem/stoff/ammoniak_2004.pdf Bay. Landesamt für Umweltschutz] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070204011355/http://www.bayern.de/lfu/umwberat/data/chem/stoff/ammoniak_2004.pdf |date=2007-02-04 }} (PDF) * [http://www.mitwelt.org/waldsterben.html Waldsterben: Proteste und ökologischer Fortschritt] * [http://www.waldsterben.uni-freiburg.de/ DFG-Forschungsprojekt ''Und ewig sterben die Wälder'' an der Albert-Ludwigs-Universität Freiburg im Breisgau] * [http://www.berliner-zeitung.de/archiv/es-gibt-viele-gruende--warum-die-ddr-unterging--einer-lag-in-der-luft--die-katastrophale-umweltverschmutzung--obwohl-vor-40-jahren-ein-ministerium-fuer-umweltschutz-eingerichtet-wurde--war-die-ddr-einer-der-groessten-naturvernichter-europas-ueber-allen-wipfeln-ist-russ,10810590,10950858.html Über allen Wipfeln ist Ruß] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141011143949/http://www.berliner-zeitung.de/archiv/es-gibt-viele-gruende--warum-die-ddr-unterging--einer-lag-in-der-luft--die-katastrophale-umweltverschmutzung--obwohl-vor-40-jahren-ein-ministerium-fuer-umweltschutz-eingerichtet-wurde--war-die-ddr-einer-der-groessten-naturvernichter-europas-ueber-allen-wipfeln-ist-russ,10810590,10950858.html |date=2014-10-11 }} [[Berliner Zeitung]] vom 27. August 2011 zum Waldsterben in der DDR [[Kategorio:Klimata ŝanĝo]] [[Kategorio:Arbara mastrumado]] [[Kategorio:Senarbarigo]] [[Kategorio:Arbaroj]] jmd1llfdh8eqv4hmz67n8bpx77tr4bc 0 501007 9367293 8908457 2026-05-05T17:45:18Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367293 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Anna Elissa RADKE''' (naskiĝinta en [[Hamburg]] en la jaro 1940) estas germana filologino, teologino kaj ŝatata latinlingva poetino. == Biografio == Unue en Hamburg, poste en [[Marburg]] ŝi studis filozofion kaj la lingvojn latinan kaj helenan. Krome ŝi okupiĝis pri teologiaĵoj kristanaj laŭ la doktrinoj de [[Martin Luther]]. Magistriniĝinte ŝi ekkomencis skribi verkojn/poemojn kaj latinajn kaj germanajn. Ŝi estas la patrino de profesorino [[Gyburg Uhlmann]] (nask. en 1975) kiu estis distingita en 2006 per la Leibnitz-premio. == Poemo omaĝe al la poetino == La belga latinlingva poeto [[Alain van Dievoet]] verkis la sekvantan poemon honore al ŝi: "Miles indefessa Novem Sororum / Montibus quae sunt et erunt canentes / Deliis, reddant tibi mille grates, / carmina propter. // Nam quis ausit, liberior poeta, / te altius Parnassi ad acumen ire, / ebrio non lassus aquas equinas / ebibere haustu. // Aut quis ascendet glaciale culmen, / candido passu, propius, viator/ frigidum scandens Helicona solus, / alite verbo?"<ref>Traduko: ''Ho, nelacigebla soldatino de la Naŭ fratinoj kiuj estas kaj estos kantantaj sur la montoj de Deloso dankante vin pro la poemoj. Kiu do - pli libera poeto - aŭdacis grimpi sur pli altan Parnaso-pinton ol vi? Por eltrinki per unu tiro de ebriulo la akvojn por la ĉevaloj? // Aŭ kia migranto supreniros la glacian supron pli proksimen sole grimpanta sur la malvarman Helikonon, kun brilaj paŝoj dum kantas la Birdo?''</ref> == Verkaro == * 1982: ''Musa exsul'', 1982. * 1990: ''Mein Marburger Horaz'', 1990. * 1992: ''Katulla'', 1992. * 1992: ''Harmonica vitrea'', 1992. * 1995: ''In reliquiis Troiae'', 1995. * 1998: ''Ars paedagocica'', 1998. * 2000: "Ad Ingam Pessarra sexagenariam" (carmen), in ''Melissa'', n° 95, anno 2000, p.&nbsp;13. * 2000: "Ad Patrem Caelestem morbo diabetae laborantem" (carmen), in ''Melissa'', n° 95, anno 2000, p.&nbsp;13. * 2000: "Ad Franciscam" (carmen), in ''Melissa'', n° 95, anno 2000, p.&nbsp;13. * 2000: "Carmen consolatorium Alano dedicatum", in ''Melissa'', n° 99, anno 2000, p.&nbsp;5. * 2000: "Vertumnus et Pomona. Carmen Valahfrido et Soniae dedicatum", in ''Melissa'', n° 99, anno 2000, p.&nbsp;5. * 2000: ''Hoc praedicat sol oriens''. Hymni oecumenici in Latinum versi ab Anna Elissa Radke, Moguntiae (Mainz), ed. Septimana Latina Amoeneburgensis et L.V.P.A, 2000, 24 pp. * 2001: "Ad merulam quandam Brŭellensem" (carmen), in ''Melissa'', n° 101, anno 2001, p.&nbsp;15. * 2001: "Pour Madame le Professeur Jacqueline Hamesse", (carmen) in ''Melissa'', n° 103, anno 2001, p.&nbsp;14. * 2001: "Discipulis lingua Latina non colenda est, sed linguae Latinae discipuli!", in ''Melissa'', n° 104, anno 2001, pp.&nbsp;8–12. * 2001: "De pugna contra terrorismum" (carmen), in ''Melissa'', n° 104, anno 2001, p.&nbsp;16. * 2002: "Ad festum Nativitatis Christi in Bactria celebratum a. MMI" (carmen), in ''Melissa'', n° 106, anno 2002, p.&nbsp;9. * 2008: "Ad Norbertum Thiel obiit d. 15. m. jul. a. 2008 / Idibus Juliis a. MMVIII°", (carmen), in ''Melissa'', n° 145, anno 2008, p.&nbsp;6. * 2009: ''Cantica spiritualia. Geistliche Lieder'', Ökumenische Kirchenlieder in lateinischer Übersetzung, Melodien gesetzt von Vinfridus Czapiewski, Oberhausen, Verlag Karl Maria Laufen, 2009, 115 pp. * 2009: ''Iubila natalicia vel antithreni'' (''contra threnos Iohannis Cochanovii''), Fundacja Nauki i Kultury na Slasku, Opoliae, 2009. * 2010: ''O Täler weit... O valles patulae''..., Florilegium Eichendorffianum, carmina selecta Josephi de Eichendorff transtulit in linguam latinam Anna Elysia Radke, Opoliae-Lubovitii, ed. Fundacja Nauki i Kultury na Slasku/Joseph von Eichendorff-Oberschlesisches Kultur-und Begegnungszentrum in Lubowitz, 2010. * 2011: "Ad nationem Aegyptiam (11.02.2011)" (carmen), in ''Melissa'', n° 161, Brŭellis, 2011, p.&nbsp;15. * 2012 : "Epitaphium Marco, fratri Alani Van Dievoet, dedicatum, qui obiit 21.04.2012" (Epitaphium Marco Van Dievoet dicatum), in ''Melissa'', n° 168, Bruxelles, 2012, p.&nbsp;16. * 2012 : ''Finis amorum / Letzte Liebe'', praefationem scribebat Gerardus Alesius, Vindobonae, Praesens Verlag, 2012 (ISBN 978-3-7069-0655-5). * ''Laudes Ucrainae. Gedichte''. Würzburg: Verlag Königshausen & Neumann, 2023 (ISBN 978-3-8260-7875-0). Avec les  traductions : en allemand par Anna Elissa Radke,  en français par [[:la:Alaenus Divutius|Alain van Dievoet]], en polonais par [https://pl.wikipedia.org/wiki/Joanna_Rostropowicz Joanna Rostropowicz], en espagnol par [http://www.filologiaclasicacadiz.com/sandra-i-ramos-maldonado Sandra I. Ramos Maldonado]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (avec la collaboration de quatre étudiants) et en ukrainien par Ludmyla Shevchenko. == Piednotoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{PND|109955773}} * [http://www.geisteswissenschaften.fu-berlin.de/we02/institut/mitarbeiter/Professoren/uhlmann/index.html Informoj pri ŝia filino Gyburg sur la retpaĝaro de la berlina universitato.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141027152924/http://www.geisteswissenschaften.fu-berlin.de/we02/institut/mitarbeiter/Professoren/uhlmann/index.html |date=2014-10-27 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Radke, Anna Elissa}} [[Kategorio:Latinlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Germanaj verkistoj]] [[Kategorio:Germanaj teologoj]] [[Kategorio:Germanaj filologoj]] eb1dxzcidugedf4zudu32tbyz34xght 0 501064 9367438 8905712 2026-05-06T02:37:48Z Filozofo 3592 Lingvaj alĝustigoj 9367438 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:AchaemenidMapBehistunInscription.png|eta|300px|La Akemenida Imperio je ties plej granda etendo laŭ la [[Behistun-surskribo]]]] [[Dosiero:Map Greco-Persian Wars-en.svg|eta|dekstra|300px|Mapo montranta eventojn de la unuaj fazoj de la Grek-persaj militoj]] [[Dosiero:AGMA Hérodote.jpg|eta|180px|[[Herodoto]], ĉefa historia fonto por tiu konflikto.]] [[Dosiero:Thucydides-bust-cutout ROM.jpg|180px|eta|[[Tucidido]] pluigis la rakonton de Herodoto.]] La '''Grekaj-persaj militoj''' (ofte ankaŭ '''Persaj militoj''', en [[greka lingvo|greka]]: '''τά Μηδικά'''; en [[Persa lingvo|moderna persa]]: '''جنگهای یونان و پارس''' aŭ '''جنگهای یونان وایران''') estis serio de konfliktoj inter la [[Aĥemenida dinastio]] de [[Persio]] kaj [[urboŝtato]]j de la [[Klasika Grekio|helena mondo]] kiu komencis en 499 a.K. kaj daŭris ĝis 449 a.K. La kolizio inter la nefacile regebla politika mondo de la grekoj kaj la grandega imperio de la persoj komenciĝis kiam [[Kiro la 2-a (Persio)|Kiro la 2-a]] konkeris la grek-loĝatan regionon [[Ionio]]n en 547 a.K. Luktante por la sendepend-inklinajn [[Poliso (urboŝtato)|grandurbojn]] de Ionio, la persoj nomumis [[tirano]]jn por regi ĉiun el ili. Tio pruvus esti la fonto de multe da problemo por la grekoj kaj por la persoj egale. == Disvolviĝo == En 499 a.K., la tirano de [[Mileto]], [[Aristagoro de Mileto|Aristagoro]], komencis ekspedicion por konkeri la insulon [[Naksoso]], kun persa subteno;<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=From Solon to Socrates: Greek History and Civilization During the 6th and 5th Centuries BC|familia nomo=Ehrenberg|persona nomo=Victor|aŭtoroligilo=Victor Ehrenberg (historian)|jaro=2011|eldono=3|loko=Abingdon, England|eldoninto=Routledge|ISBN=978-0-41558487-6|paĝoj=99–100}}</ref> tamen, la ekspedicio estis fiasko kaj, antaŭprenante sian malakcepton, Aristagoro incitis ĉion el helena [[Malgranda Azio]] en ribelon kontraŭ la persoj. Tio estis la komenco de la Ionia Ribelo, kiu daŭrus ĝis 493 a.K., laŭstadie tirante pli da regionoj de Malgranda Azio en la konflikton. Aristagoro certigis armean subtenon de [[Ateno]] kaj Eretrio, kaj en 498 a.K. tiuj fortoj helpis kapti kaj bruligi la persan regionan ĉefurbon [[Sardeso]]. La persa reĝo [[Dario la 1-a]] ĵuris havi venĝon sur Ateno kaj Eretria pro tiu ago. La ribelo pluestis, kun la du flankoj daŭre efike blokitaj ĉie en 497-495 a.K. En 494 a.K., la persoj regrupiĝis, kaj atakis la epicentron de la ribelo en Mileto. Ĉe la [[Batalo de Lade]], la ionianoj suferspertis decidan malvenkon, kaj la ribelo kolapsis, kaj la finaj membroj estis finvenkitaj la sekvan jaron. === Unua persa invado en Grekion === Serĉante sekurigi lian imperion disde pliaj ribeloj kaj de la interfero de la eŭropaj grekoj, Dario komencis skemon konkeri Grekion kaj puni Atenon kaj Eretrion por la forbruligo de Sardeso. La unua persa invado de Grekio komenciĝis en 492 a.K., kiam la persa generalo Mardonio konkeris [[Trakio]]n kaj [[Makedonio]]n antaŭ pluraj malbonŝancoj kaŭzis fruan finon al la kampanjo. En 490 a.K. dua forto estis sendita al Grekio, tiun fojon trans la [[Egea Maro]], sub la estreco de Datis kaj Artafernes. Tiu ekspedicio subigis la [[Cikladoj]]n, antaŭ [[Sieĝo|sieĝado]], kaptado kaj detruo de Eretrio. Tamen, survoje al atako kontraŭ Ateno, la persa trupo estis decide venkita fare de la atenanoj ĉe la [[Batalo de Maratono]], finigante persajn klopodojn por la momento. Dario tiam komencis plani konkeri la tutan Grekion, sed mortis en 486 a.K. kaj respondeco por la konkero pasis al lia filo [[Kserkso la 1-a (Persio)|Kserkso la 1-a]]. === Dua persa invado en Grekion === En 480 a.K., Kserkso propre gvidis la duan persan invadon de Grekio kun unu el la plej grandaj antikvaj armeoj iam kunvenitaj. Venko super la aliancaj grekaj urbo-ŝtatoj (gviditaj fare de [[Sparto]] kaj Ateno) ĉe la fama [[Batalo de Termopiloj]] permesis al la persoj forbruligi [[Evakuado|evakuitan]] Atenon kaj transkuri la plej grandan parton de Grekio. Tamen, serĉante detrui la kombinitan grekan floton, la persoj suferspertis severan malvenkon ĉe la [[Batalo de Salamino]]. La sekvan jaron, la konfederitaj grekoj iris sur la ofensivon, venkante la persan armeon ĉe la [[Batalo de Plateo]], kaj tiel decide finigante la invadon de Grekio. La aliancitaj grekoj daŭrigis sian sukceson detruante la reston de la persa floto ĉe la [[Batalo de Mikale]], antaŭ forpelado de persaj [[garnizono]]j de Sestos (479 a.K.) kaj [[Bizanco]] (478 a.K.). La agoj de la generalo [[Paŭzanio]] ĉe la sieĝo de Bizanco malamikigis multajn el la grekaj ŝtatoj disde la spartanoj, kaj la kontraŭ-persa alianco estis tial rekonstruita ĉirkaŭ atena gvidado, kiel la tielnomita [[Delia Ligo]]. La Delia Ligo daŭre kampanjis kontraŭ Persio dum la venontaj tri jardekoj, komenciĝante kun la elpelo de la ceteraj persaj garnizonoj de Eŭropo. Ĉe la [[Batalo de la Eŭrimedono]] en 466 a.K., la Ligo venkis en duobla venko kiu finfine certigis liberecon por la grandurboj de Ionio. Tamen, la implikiĝo de la Ligo en [[Antikva Egipto|egipta]] ribelo (de 460-454 a.K.) rezultigis katastrofan malvenkon, kaj plia kampanjado estis suspendita. Floto estis sendita al [[Kipro]] en 451 a.K., sed atingis malmulte, kaj kiam ĝi retiriĝis, la Grek-Persaj Militoj venis al ilia fino. Kelkaj historiaj fontoj sugestas ke la fino de malamikecoj estis markita per [[packontrakto]] inter Ateno kaj Persio, la tielnomita [[Paco de Kaliaso]]. == Referencoj == {{Referencoj|30em}} == Bibliografio == === Antikvaj fontoj === * [[Herodoto]], ''Historioj'' (Godley traduko, 1920) ** Komentario: {{Citaĵo el libro|titolo=A commentary on Herodotus|familia nomo=W.W. How, J. Wells|jaro=1990|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=0-19-872139-0}} * [[Tucidido]], ''Historio de la Peloponeza Milito'' * [[Ksenofono]], ''Anabasis'', ''Hellenica'' * [[Plutarĥo]], ''Paralelaj vivoj''; Temistoklo, Aristido, Periklo, Cimono * [[Diodoro Sicilia]], ''[[Historia biblioteko]]'' * [[Neposo]], ''Vivoj de elstaraj militestroj''; Miltiado, Temistoklo === Modernaj fontoj === * {{Citaĵo el libro|titolo=The Cambridge Ancient History, vol. 5|familia nomo=Boardman J, Bury JB, Cook SA, Adcock FA, Hammond NGL, Charlesworth MP, Lewis DM, Baynes NH, Ostwald M & Seltman CT|jaro=1988|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=0-521-22804-2}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The Cambridge History of Iran, Volume 2: The Median and Achaemenid Periods The Cambridge Ancient History, vol. 5|familia nomo=Burn|persona nomo=A.R.|jaro=1985|ĉapitro=Persia and the Greeks|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=0-521-22804-2|redaktinto=Ilya Gershevitch, ed.}} * {{Citaĵo el libro|titolo=A political history of the Achaemenid empire (tradukita de Willem Vogelsang)|familia nomo=Dandamaev|persona nomo=M. A.|jaro=1989|eldoninto=BRILL|ISBN=90-04-09172-6}} * de Souza, Philip (2003). ''The Greek and Persian Wars'', 499–386 BC. Osprey Publishing, (ISBN 1-84176-358-6) * {{Citaĵo el libro|titolo=Shadows in the Desert: Ancient Persia at War|familia nomo=Farrokh|persona nomo=Keveh|jaro=2007|eldoninto=Osprey Publishing|ISBN=1-84603-108-7}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The ancient Greeks: a critical history|familia nomo=Fine|persona nomo=John Van Antwerp|jaro=1983|eldoninto=Harvard University Press|ISBN=0-674-03314-0}} * {{cite book | last=Finley | first=Moses | title=Thucydides – History of the Peloponnesian War (translated by Rex Warner)| chapter = Introduction | publisher=Penguin | year=1972 | ISBN = 0-14-044039-9}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Diodorus Siculus – Greek history 480–431 BC: the alternative version (translated by Peter Green)|familia nomo=Green|persona nomo=Peter|jaro=2006|eldoninto=University of Texas Press|ISBN=0-292-71277-4}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The Greco-Persian Wars|familia nomo=Green|persona nomo=Peter|jaro=1996|eldoninto=University of California Press|ISBN=0-520-20573-1}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Hellenicity: between ethnicity and culture|familia nomo=Hall|persona nomo=Jonathon|jaro=2002|eldoninto=University of Chicago Press|ISBN=0-226-31329-8}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The Lindian Chronicle and the Greek Creation of their Past|familia nomo=Higbie|persona nomo=Carolyn|jaro=2003|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=0-19-924191-0}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West|familia nomo=Holland|persona nomo=Tom|jaro=2006|eldoninto=Abacus|ISBN=0-385-51311-9}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The Outbreak of the Peloponnesian War|familia nomo=Kagan|persona nomo=Donald|jaro=1989|eldoninto=Cornell University Press|ISBN=0-8014-9556-3}} * {{Citaĵo el gazeto|titolo=Studien zur Geschichte des Antikes Seewesens|familia nomo=Köster|persona nomo=A.J.|jaro=1934|gazeto=Klio Belheft|volumo=32}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The Defence of Greece 490–479 BC|familia nomo=Lazenby|persona nomo=JF|jaro=1993|eldoninto=Aris & Phillips Ltd|ISBN=0-85668-591-7}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Greece in the making, 1200–479 BC|familia nomo=Osborne|persona nomo=Robin|jaro=1996|eldoninto=Routledge|ISBN=0-415-03583-X}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Cornelius Nepos – Three Lives|familia nomo=Roebuck|persona nomo=R|jaro=1987|eldoninto=Bolchazy-Carducci Publishers|ISBN=0-86516-207-7}} * {{Citaĵo el libro|titolo=War and peace in ancient and medieval history|familia nomo=Rung|persona nomo=Eduard|jaro=2008|ĉapitro=Diplomacy in Graeco–Persian relations|eldoninto=University of California Press|ISBN=0-521-81703-X|redaktinto=de Souza, P & France, J}} * {{Citaĵo el libro|titolo=A history of the Greek city states, ca. 700-338 B.C.|familia nomo=Sealey|persona nomo=Raphael|jaro=1976|eldoninto=University of California Press|ISBN=0-520-03177-6}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The dark age of Greece: an archaeological survey of the eleventh to the eighth centuries BC|familia nomo=Snodgrass|persona nomo=Anthony|jaro=1971|eldoninto=Routledge|ISBN=0-415-93635-7}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Citadel to City-State: The Transformation of Greece, 1200–700 B.C.E.|aŭtoro=Carol G. Thomas, Craig Conant|jaro=2003|eldoninto=Indiana University Press|ISBN=0-253-21602-8}} * {{Citaĵo el libro|titolo=From polis to empire, the ancient world, c. 800 B.C.–A.D. 500: a biographical dictionary|familia nomo=Traver|persona nomo=Andrew|jaro=2002|eldoninto=Greenwood Publishing Group|ISBN=0-313-30942-6}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.iranchamber.com/history/articles/persian_wars1.php The Persian Wars at History of Iran on Iran Chamber Society] * [http://tovima.dolnet.gr/print_article.php?e=B&f=13917&m=Y08&aa=1 Article in Greek about Salamis, includes Marathon and Xerxes's campaign] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071020061207/http://tovima.dolnet.gr/print_article.php?e=B&f=13917&m=Y08&aa=1 |date=2007-10-20 }} * [http://edsitement.neh.gov/view_lesson_plan.asp?id=735 EDSITEment Lesson 300 Spartans at the Battle of Thermopylae: Herodotus' Real History] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101011194523/http://edsitement.neh.gov//view_lesson_plan.asp?id=735 |date=2010-10-11 }} * Batchelor, J. [http://cliojournal.wikispaces.com/The+Graeco-Persian+Wars+Compared The Graeco–Persian Wars Compared] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160928053607/http://cliojournal.wikispaces.com/The+Graeco-Persian+Wars+Compared |date=2016-09-28 }}. Clio History Journal, 2009. {{Projektoj}} [[Kategorio:Grek-persaj militoj| ]] [[Kategorio:Militoj en la antikva Grekio]] [[Kategorio:Persio]] [[Kategorio:Historio de Irano]] [[Kategorio:Antikvaj bataloj]] [[Kategorio:Militoj en Eŭropo]] [[Kategorio:Militoj de la 5-a jarcento a.K.]] d7i40s8foczs7r84nis8z5cs95vbrjt 0 524800 9367206 7437242 2026-05-05T12:42:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367206 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro |nomo = Andrey Batt |dosiero = Andrey Batt Avengers 2 Moscow Premiere 2015.jpg |grandeco de dosiero = 250px |priskribo de dosiero = |naskonomo = Andrey Sergeevich Batychko |dato de naskiĝo = 6-a de Aŭgusto [[1985]] |loko de naskiĝo = {{Flago|Estonio}}, [[Talino]], [[Estonio]], <br /> {{Flago|Sovetunio}} [[Sovetunio]] |aktivaj jaroj = 2009 - nuntempo |oficiala ttt = [http://www.andreybatt.com/ www.andreybatt.com] }} '''Andrey Batt''' ([[rusa lingvo|ruse]] Андре́й Ба́тт, naskiĝis la {{daton|6|Aŭgusto|1985}} en [[Talino]], [[Estonio]], [[Sovetunio]]) estas [[aktoro]], [[produktoro]] kaj repkantisto. == Listo de filmoj == * 2017: ''Hero'' ([[Rusio]]) * 2013: ''Fighting Spirit'' ([[Usono]] / [[Japanio]]) * 2010-2013: ''The Walking Dead'' ([[Usono]]) * 2011-2013: ''The Killing'' ([[Usono]] / [[Kanado]]) * 2010-2013: ''Justified'' ([[Usono]]) * 2008-2011: ''Obrychalnoe Koltso'' ([[Rusio]]) * 2010: ''Stolitsa Grekha'' ([[Rusio]] / [[Ukrainio]]) * 2010: ''Griaznaya Rabota'' ([[Rusio]]) * 2010: ''Vi Zakazivali Ubiystvo'' ([[Rusio]]) * 2009: ''Gorod Soblaznov'' ([[Rusio]] / [[Ukrainio]]) == Diskaro == ===Sola=== * 2013: ''Love Above The Clouds'' * 2014: ''Letniy…'' (feat. Dasha Melnikova) == Eksteraj ligiloj == {{projektoj|commonscat=Andrey Batt}} * [http://www.batychko.ru Oficiala retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150518093039/http://batychko.ru/ |date=2015-05-18 }} * [http://www.twitter.com/AndreyBatt Oficiala konto]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[Tvitero]] * [http://www.youtube.com/AndreyBatt Oficiala konto] de [[YouTube]] * [http://www.imdb.com/name/nm4262199/ IMDb (angle)] {{Portalo|Filmo}} {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|Batt, Andrey}} [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] [[Kategorio:Rusiaj aktoroj]] [[Kategorio:Rusiaj kantistoj]] [[Kategorio:Repkantistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Estonio]] 93izjrlh6uzzk47jx0oxt1rw2qpczoq 0 528253 9367389 9158832 2026-05-05T23:14:31Z ThomasPusch 1869 9367389 wikitext text/x-wiki '''Armavir''' estas loknomo ({{lang-hy|Արմավիր}} — valo de ventoj): == Armenio == * [[Armavir (antikva urbo)|Armavir]] estis unu el la historiaj ĉefurboj de Armenio. La nuna arkeologia loko situas en la moderna samnoma provinco. * [[Armaviro (urbo)|Armaviro]] — urbo en Armenio, centro de la samnoma provinco. * [[Armaviro (provinco)|Armaviro]] — provinco en Armenio. * [[Armavir (vilaĝo)|Armavir]] — vilaĝo en Armenio. * [[Armaviro (stacio)|Armaviro]] — stacio de la [[Armena fervojo]]. * [[Armavir (futbala klubo)|Armavir]] — futbala klubo, ekzistis en la urbo Armaviro en 1965—2003. * [[Nor-Armavir]] — vilaĝo en Armenio. == Rusio == * [[Armavir]] — urbo en Krasnodara regiono. * [[Municipo Armavir]] — urboteritorio en Krasnodara regiono, kun administra centro en la urbo Armavir. * [[Armavir-1]] (Armavir-Rostovskij) — fervoja stacio en la urbo Armavir. * [[Armavir-2]] (Armavir-Tuapsinskij) — fervoja stacio en la urbo Armavir. * [[Armavir (aerodromo)|Armavir]] — [[armea aerbazo]] ĉe la suda urborando de Armavir. * [[Armavir (flughaveno)|Armavir]] — loka [[flughaveno]] de la urbo Armavir, troviĝas norde ekster la urbo. == Alio == * [[Armavir (filmo)|Armavir]] — sovetia filmo de 1991. {{apartigilo}} rc34whcvlmi78kpvv3wtgg31hcvmb4k 0 542046 9367285 8725774 2026-05-05T17:32:00Z ThomasPusch 1869 9367285 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Distrikto de Moskvo |lando = Rusio |regiono = Centra federacia regiono |regiono1 = Moskvo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36}} |regiono-ISO = RU-MOW |mapo1 lokumilo = iso |kodo = |kodo tipo = |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 12 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = }} La urbodistrikto '''Krasnoselskij ''' ({{lang-ru|Красносельский район}}, latinliterigite ''rajon Krasnoselskij '') situas en la [[Centra administra arondismento]] ({{lang-ru|Центральный административный округ}}, latinliterigite ''Centralnij administrativnij okrug'') de [[Moskvo]], en la centra urboparto. La distrikto kovras areon de 496 [[hektaro]]j. En 2010 tie vivis {{nombro|43300}} loĝantoj, tio korespondas al loĝdenso de po {{nombro|9939}} homoj laŭ kvadrata kilometro. == Vidu ankaŭ == * [[konstruaĵo Centrosojuz]] {{Projektoj}} {{Ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Distrikto Krasnoselskij (Moskvo)| ]] nl48y2km2i7f53n6gg2nr7m16n2ri4t 9367286 9367285 2026-05-05T17:35:24Z ThomasPusch 1869 9367286 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Distrikto de Moskvo |lando = Rusio |regiono = Centra federacia regiono |regiono1 = Moskvo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36}} |regiono-ISO = RU-MOW |mapo1 lokumilo = iso |kodo = |kodo tipo = |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 12 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = }} La urbodistrikto '''Krasnoselskij ''' ({{lang-ru|Красносельский район}}, latinliterigite ''rajon Krasnoselskij '') situas en la [[Centra administra arondismento]] ({{lang-ru|Центральный административный округ}}, latinliterigite ''Centralnij administrativnij okrug'') de [[Moskvo]], en la centra urboparto. La distrikto kovras areon de 496 [[hektaro]]j. En 2010 tie vivis {{nombro|43300}} loĝantoj, tio korespondas al loĝdenso de po {{nombro|9939}} homoj laŭ kvadrata kilometro. == Vidu ankaŭ == * [[konstruaĵo Centrosojuz]] * [[Ilja Jaŝin]] kaj [[Aleksej Gorinov]], kiuj ekde 2017 kiel sendependuloj estis elektitaj deputitoj de la distrikta parlamento {{Projektoj}} {{Ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Distrikto Krasnoselskij (Moskvo)| ]] e8zhekxg6js0xiegaygnel5ag8szyun 9367287 9367286 2026-05-05T17:37:18Z ThomasPusch 1869 9367287 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Distrikto de Moskvo |lando = Rusio |regiono = Centra federacia regiono |regiono1 = Moskvo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36}} |regiono-ISO = RU-MOW |mapo1 lokumilo = iso |kodo = |kodo tipo = |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 12 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = }} La urbodistrikto '''Krasnoselskij ''' ({{lang-ru|Красносельский район}}, latinliterigite ''rajon Krasnoselskij '') situas en la [[Centra administra arondismento]] ({{lang-ru|Центральный административный округ}}, latinliterigite ''Centralnij administrativnij okrug'') de [[Moskvo]], en la centra urboparto. La distrikto kovras areon de 496 [[hektaro]]j. En 2010 tie vivis {{nombro|43300}} loĝantoj, tio korespondas al loĝdenso de po {{nombro|9939}} homoj laŭ kvadrata kilometro, kaj en {{WikidataLoĝantaroDato}} estis {{WikidataLoĝantaro}}. == Vidu ankaŭ == * [[konstruaĵo Centrosojuz]] * [[Ilja Jaŝin]] kaj [[Aleksej Gorinov]], kiuj ekde 2017 kiel sendependuloj estis elektitaj deputitoj de la distrikta parlamento {{Projektoj}} {{Ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Distrikto Krasnoselskij (Moskvo)| ]] 2a7gxnoduv113epfz9crfejd7mzij9d 9367289 9367287 2026-05-05T17:38:12Z ThomasPusch 1869 9367289 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Distrikto de Moskvo |lando = Rusio |regiono = Centra federacia regiono |regiono1 = Moskvo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36}} |regiono-ISO = RU-MOW |mapo1 lokumilo = iso |kodo = |kodo tipo = |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 12 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = }} La urbodistrikto '''Krasnoselskij ''' ({{lang-ru|Красносельский район}}, latinliterigite ''rajon Krasnoselskij '') situas en la [[Centra administra arondismento]] ({{lang-ru|Центральный административный округ}}, latinliterigite ''Centralnij administrativnij okrug'') de [[Moskvo]], en la centra urboparto. La distrikto kovras areon de 496 [[hektaro]]j. En 2010 tie vivis {{unuo|43300}} loĝantoj, tio korespondas al loĝdenso de po {{nombro|9939}} homoj laŭ kvadrata kilometro, kaj en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} loĝantoj. == Vidu ankaŭ == * [[konstruaĵo Centrosojuz]] * [[Ilja Jaŝin]] kaj [[Aleksej Gorinov]], kiuj ekde 2017 kiel sendependuloj estis elektitaj deputitoj de la distrikta parlamento {{Projektoj}} {{Ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Distrikto Krasnoselskij (Moskvo)| ]] k60d81sy7fac79cbuznt07bup72piwf 9367290 9367289 2026-05-05T17:40:16Z ThomasPusch 1869 /* Vidu ankaŭ */ 9367290 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Distrikto de Moskvo |lando = Rusio |regiono = Centra federacia regiono |regiono1 = Moskvo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36}} |regiono-ISO = RU-MOW |mapo1 lokumilo = iso |kodo = |kodo tipo = |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 12 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = }} La urbodistrikto '''Krasnoselskij ''' ({{lang-ru|Красносельский район}}, latinliterigite ''rajon Krasnoselskij '') situas en la [[Centra administra arondismento]] ({{lang-ru|Центральный административный округ}}, latinliterigite ''Centralnij administrativnij okrug'') de [[Moskvo]], en la centra urboparto. La distrikto kovras areon de 496 [[hektaro]]j. En 2010 tie vivis {{unuo|43300}} loĝantoj, tio korespondas al loĝdenso de po {{nombro|9939}} homoj laŭ kvadrata kilometro, kaj en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} loĝantoj. == Vidu ankaŭ == * [[altlernejo de belartoj (Rusio)]] * [[Rusia Akademio de pentrarto, skulpturo kaj arkitekturo]] * [[konstruaĵo Centrosojuz]] * [[Ilja Jaŝin]] kaj [[Aleksej Gorinov]], kiuj ekde 2017 kiel sendependuloj estis elektitaj deputitoj de la distrikta parlamento {{Projektoj}} {{Ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Distrikto Krasnoselskij (Moskvo)| ]] hxfzk7632z8ssib0vcgla7ngrc1v5uz 0 547792 9367255 9176831 2026-05-05T16:11:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367255 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Map of the Legal systems of the world (en).png|eta|300px|Ĉi tie montriĝas la juraj sistemoj de la mondo.<ref>[http://www.juriglobe.ca/eng/syst-onu/index-alpha.php Alphabetical Index of the 192 United Nations Member States and Corresponding Legal Systems], Retejo de la Jura Altlernejo de la Universitato de Otavo</ref> Anglosaksa juro estas ruĝa.]] '''Anglasaksa juro''' (nomata de la propraj uzantoj kiel '''komuna juro''' (''common law'')) estas [[juro]] disvolvita de [[juĝisto]]j, [[tribunalo]]j kaj similaj juraj organismoj, asertita en [[leĝo|juraj decidoj]], kiuj nome decidas super individuaj kazoj sed kiuj aldone havas [[antecedento|antecedentajn]] efikojn super estontaj kazoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.duhaime.org/LegalDictionary/C/CommonLaw.aspx|titolo=Common Law Legal Definition|aŭtoro=Lloyd Duhaime|verko=duhaime.org|alirdato=2016-01-16|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120524001041/http://www.duhaime.org/LegalDictionary/C/CommonLaw.aspx|arkivdato=2012-05-24}}</ref><ref name="Black's Definition Common Law">{{Citaĵo el libro|titolo=Black's Law Dictionary - Common law|dato=2014|eldono=10|citaĵo=The body of law derived from judicial decisions, rather than from statutes or constitutions}}</ref> La tiel nomata ''komuna juro'' estas la tria branĉo de juro, kontraste al kaj sur sama grundo kiel la [[Leĝo|statutaj leĝoj]], kiuj estas adoptataj pere de leĝofara procezo, kaj [[Leĝo|delegitaj aŭ regulantaj leĝoj]], kiuj estas promulgitaj de la [[Plenuma povo]]. == Referencoj== {{Referencoj}} ==Literaturo== * Elaine Forman Crane, ''Witches, Wife Beaters, and Whores: Common Law and Common Folk in Early America.'' Ithaca, NY: Cornell University Press, 2011. * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=JndnEiydTiYC&pg=PR19|titolo=A History of American Law|familia nomo=Friedman|persona nomo=Lawrence Meir|jaro=2005|eldono=3|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Simon and Schuster|ISBN=978-0-7432-8258-1|referenco=harv}} * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=35dZpfMmxqsC&pg=PA178|titolo=A Dictionary of Modern Legal Usage|familia nomo=Garner|persona nomo=Bryan A.|jaro=2001|eldono=2|loko=Nov-Jorko|eldoninto=[[Oxford University Press]]|ISBN=978-0-19-514236-5|referenco=harv}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Legal Traditions of the World|familia nomo=Glenn|persona nomo=H. Patrick|jaro=2000|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=0-19-876575-4|referenco=harv}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Common Law and Ius Commune|familia nomo=Ibbetson|persona nomo=David John|aŭtoroligilo=David John Ibbetson|jaro=2001|eldoninto=Selden Society|ISBN=978-0-85423-165-2|referenco=harv}} * {{cite book | title = Outlines of Indian Legal and Constitutional History|first=M.P.|last=Jain|year=2006 |edition=6th|publisher=Wadhwa & Co | place = Nagpur | isbn = 978-81-8038-264-2 | ref = harv}} * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Si0lupMPrEoC&pg=PA23|titolo=Fundamentals of American Law|familia nomo=Morrison|persona nomo=Alan B.|jaro=1996|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=978-0-19-876405-2|referenco=harv}} * {{Citaĵo el libro|url=http://de.scribd.com/doc/204061491/Dominik-Nagl-No-Part-of-the-Mother-Country-but-Distinct-Dominions-Rechtstransfer-Staatsbildung-und-Governance-in-England-Massachusetts-und-South-C|titolo=No Part of the Mother Country, but Distinct Dominions - Law, State Formation and Governance in England, Massachusetts and South Carolina, 1630-1769|familia nomo=Nagl|persona nomo=Dominik|jaro=2013|loko=Berlino|eldoninto=LIT|ISBN=978-3-643-11817-2|referenco=harv}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Law, Liberty and the Constitution: a Brief History of the Common Law|familia nomo=Potter|persona nomo=Harry|jaro=2015|loko=[[Woodbridge]]|eldoninto=Boydell and Brewer|ISBN=978-1-78327-011-8|referenco=harv}} * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=i2gaAAAAYAAJ&pg=PA32|titolo=Jurisprudence: The Theory of the Law|familia nomo=Salmond|persona nomo=John William|aŭtoroligilo=John William Salmond|jaro=1907|eldono=2|loko=Londono|eldoninto=Stevens and Haynes|OCLC=1384458|referenco=harv}} == Vidu ankaŭ == * [[Natura Justeco]] * [[Romiĝermana juro]] * [[Ĵurio]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://biotech.law.lsu.edu/Books/Holmes/claw_c.htm ''The Common Law''] de Oliver Wendell Holmes, Jr. * {{Gutenberg|no=2449|name=The Common Law by Oliver Wendell Holmes Jr.}} * [http://www.bdlawservice.com/books/the_history.pdf The History of the Common Law of England by Matthew Hale] * [http://ausicl.com The Australian Institute of Comparative Legal Systems] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110128190050/http://ausicl.com/ |date=2011-01-28 }} * [http://www.iilss.org The International Institute for Law and Strategic Studies (IILSS)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180809173356/http://iilss.org/ |date=2018-08-09 }} * [http://legislation.nsw.gov.au ''New South Wales Legislation''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210507004922/http://legislation.nsw.gov.au/ |date=2021-05-07 }} * [http://xml.lib.hku.hk/gsdl/db/oelawhk/search.shtml Historical Laws of Hong Kong Online] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070628162957/http://xml.lib.hku.hk/gsdl/db/oelawhk/search.shtml |date=2007-06-28 }} – University of Hong Kong Libraries, Digital Initiatives * [http://www.lawfulpath.com/ref/bouvier/maxims.shtml Maxims of Common Law] from Bouvier's 1856 Law Dictionary {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Anglasaksa juro| ]] [[Kategorio:Juraj sistemoj]] dwr4cxyi3z92idtu3qtngx5c3blxtx7 0 557530 9367596 9306327 2026-05-06T11:12:46Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367596 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:M42rmax.jpg|eta|La granda [[nebulozo de Oriono]] estas tre ŝatata de la astrofotistoj.]] La '''astrofotografio''' (mallongigita en '''astrofoto''') estas fako de la [[astronomio]] kaj de la [[fotarto]], kiu konsistas en la [[fotado]] de [[astro|ĉielaj objektoj]]. == Historio == === [[19-a jarcento]] === La [[astronomio]] estis unu el la unuaj fakoj, kiu ekkomprenis la [[scienco|sciencan]] intereson de la fotografio ekde la invento de la [[dagerotipio]] : En [[1839]], [[François Arago]], [[astronomo]] direktoro pri la observadoj ĉe la [[Observatorio de Parizo]] proponis al la [[ĉambro de la deputitoj (Julia monarkio)|ĉambro de la deputitoj]] aĉeti la procedon de [[Louis Daguerre]] por fari ĝin disponebla por [[Francio]] kaj [[Mondo]].<ref>[https://www.obspm.fr/archives-photographiques.html?lang=fr Fotaj arkivoj, el la paĝaro de la Observatorio de Parizo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160427070137/https://www.obspm.fr/archives-photographiques.html?lang=fr |date=2016-04-27 }} {{lingvokodo|fr}} {{lingvokodo|en}}</ref> La unua kreditita astrofotografio estas dagerotipo de la [[Luno]] fare de la [[britio|britdevena]] [[usono|usona]] [[fotisto]] [[John William Draper]] la {{daton|23|marto|1840}}<ref>[http://time.com/3805947/the-first-photograph-of-the-moon/ La Unua Fotisto de La Luno ; el la paĝaro de ''Time'' ] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160426145232/http://time.com/3805947/the-first-photograph-of-the-moon/ |date=2016-04-26 }} {{lingvokodo|en}}</ref> ; la unua fotografio de [[stelo]] estis tiu de [[Vego (stelo)|Vego]] ([[alfo]] [[Liro (konstelacio)|Lira]]) fare de [[William Cranch Bond]] kaj [[John Adams Whipple]] dum la nokton de la [[16-a de julio|16-a]] ĝis la {{Dato|17|julio|1850}} per la [[refraktoro]] de la [[observatorio de la Universitato Harvard]]. [[Dosiero:Orion 1880.jpg|eta|200px|La unua fotografio de la [[nebulozo de Oriono]] fare de [[Henry Draper]] [[1880]].]] La unua fotita objekto de la [[profunda ĉielo]] estis la [[nebulozo de Oriono]] (M42), la {{daton|30|septembro|1880}} fare de [[Henry Draper]] (filo de John William Draper) per instrumento de 28 cm de diametro. La {{daton|24|junio|1881}}, fotoj montranta ambaŭe la [[kometa kerno|kernon]] kaj la [[kometa vosto|voston]] de la [[Granda Kometo]] [[Granda Kometo de 1881|C/1881 K1]] estis farita de Henry Draper kaj [[Andrew Ainslie Common|Andrew Common]]. Kelkaj tagoj pli malfrue, [[Jules Janssen]] fotis la saman [[kometo]]n elde la situejo de [[Meudon]] de la Observatorio de Parizo per [[teleskopo]] de 51 cm kun [[eksponperiodo (fotado)|ekspono]] de 30 [[minuto]]j.<ref>[http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1999IrAJ...26...33O Forgesita Granda Kometo de la 19-a Jarcento ; el ''Irish Astronomical Journal'', Januaro 1999] {{lingvokodo|en}}</ref> Je sama epoko, en [[Britio]], Andrew Common fotis la nebulozon de Oriono la {{daton|28|februaro|1883}} elde sia observatorio de [[Ealing]], proksime de [[Londono]]. Tiu fotografio, kiu montris pli da detaloj, ol tiuj, kiun la [[homa okulo]] povas percepti, rezultas de ekspono de 60 minutoj per [[teleskopo#Specoj de optikaj teleskopoj|neŭtona teleskopo]] de 91 cm. Common ricevis pro tio la [[Ora Medalo de la Reĝa Astronomia Societo|Oran Medalon de la Reĝa Astronomia Societo]] en [[1884]]. En [[Francio]], sub la influo de la fratoj [[Paul kaj Prosper Henry]],<ref>[http://www.mylorraine.fr/article/les-freres-henry-pionniers-de-l-astronomie-et-de-l-astro-photographie/21537 La Fratoj Henry, pionoroj de la astronomio kaj astrofotografio ; el ''Mylorraine.fr''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160506083636/http://www.mylorraine.fr/article/les-freres-henry-pionniers-de-l-astronomie-et-de-l-astro-photographie/21537 |date=2016-05-06 }} {{lingvokodo|fr}}</ref> la 56 anoj de la Internacia Kongreso de Astronomio, kiu okazis en [[Parizo]] en [[aprilo]] [[1887]], decidis krei la ''[[Carte du Ciel]]'' (Mapo de la Ĉielo). Al tiu tasko, komencita en [[1889]], partoprenis 18 [[observatorio]]j tra la mondo. La projekto kovris la preskaŭ tutan ĉielon en sesdeko da jaroj kaj oficiale finis en [[1970]]. <gallery> dosiero:1851 07 28 Berkowski.jpg|Unua dagerotipo de plena [[suna eklipso]] fare de Berkowski la {{daton|28|julio|1851}} en [[Kenigsbergo]]. dosiero:Grande comète de 1881.tif|[[Granda Kometo de 1881|C/1881 K1]] fotita de [[Jules Janssen]] elde la [[Observatorio de Parizo|Observatorio de Meudon]] la {{daton|30|junio|1881}}. dosiero:Orion-Nebula A A Common.jpg| [[Nebulozo de Oriono]] fare de [[Andrew Ainslie Common|Andrew Common]] en [[1883]] dosiero:Galaxie du Tourbillon (M51) 30 juillet 1897.tif|[[NGC 5194]] la {{daton|30|julio|1897}} elde la Observatorio de Meudon. dosiero:Lune 16 février 1899.tif|Duona [[Luno]], {{dato|16|februaro|1899}} elde la Observatorio de Parizo. dosiero:Couronne solaire 28 mai 1900.tif|[[suno|Suna]] [[korono]] dum plena [[suna eklipso]] en [[Wadesboro (Suda Karolino)|Wadesboro]] ([[Usono]]) {{dato|28|majo|1900}} fare de [[Samuel Pierpont Langley]]. </gallery> === Ekde la [[20-a jarcento]] === En [[1909]] ekfunkcias la [[teleskopo]] de 1,52 m (60 [[colo]]j) de la [[Observatorio de Monto Wilson]]. Provizita per novtipaj fotografiaj [[fota plato|platoj]], ĝi kapablis foti [[stelo]]jn centoble pli malhelaj ol antaŭ, kun [[eksponperiodo (fotado)|eksponperiodo]] de deko da [[horo]]j disdonitaj sur pluraj [[nokto]]j. En [[1918]], alia teleskopo de 2,54 m (100 coloj) estis instalita en la sama observatorio. Ambaŭ instrumentoj, tiam plej potencaj en la mondo, permesis pruvi ke la tiam tiel nomataj "[[spirala galaksio|spiralaj nebulozoj]]" estis fakte [[galaksio]]j eksteraj de nia [[lakta vojo|Lakta Vojo]]. Per tiaj teleskopoj, [[Edwin Hubble]] pruvis tion, malkovrinte [[cefeido]]jn en la [[Andromeda galaksio|Andromeda Galaksio (M31)]], la [[M33|Galaksio de la Triangulo (M33)]] kaj la [[NGC 6822|Galaksio de Barnard (NGC 6822)]]. <gallery> Dosiero:HaleTelescope-MountPalomar.jpg|[[Teleskopo Hale (Palomar)|Teleskopo Hale]] de la [[Observatorio de la Monto Palomar|Monto Palomar]] Dosiero:P48 1994 Jean Large.jpg| [[Schmidt-teleskopo]] [[Teleskopo Samuel Oschin|Samuel Oschin]] de la Monto Palomar </gallery> En [[1949]] en la [[Observatorio de la Monto Palomar]], estis instalitaj du revoluciaj instrumentoj : la [[Teleskopo Hale (Palomar)|Teleskopo Hale]] de 5,08 metroj kaj la [[Schmidt-teleskopo]] [[Teleskopo Samuel Oschin|Samuel Oschin]] de 1,22 metroj, fama pro la « ''[[Palomar Observatory Sky Survey]]'' » de [[1949]] ĝis [[1958]].<ref>[http://www.astro.caltech.edu/palomar/about/telescopes/oschin.html#surveys La Teleskopo Samuel Oschin de 48 coloj, el la paĝaro de la Observatorio de la Monto Palomar] {{lingvokodo|en}}</ref> Ili permesis, kun eksponperiodoj de nur 30 minutoj, fotografiaĵojn de tiom granda precizo, ke tiuj-ĉi estas ankoraŭ uzitaj nuntempe. Tamen, en la [[1970-aj jaroj]] depost la eltrovo de la {{J|ŝargkuplita aparato}} fare de la [[Laboratorio Bell]] en [[1969]], la {{J|fota plato}} iom post iom malaperis ĉe la profesiaj [[observatorio]]j. == Kategorio == * La luna astrofotografio, kiu koncernas la [[Luno]]n ; * La planeda astrofotografio, kiu koncernas la [[sunsistemo|sunsistemajn]] [[planedo]]jn kaj ties [[natura satelito|satelitojn]] ; * La astrofotografio de la [[profunda ĉielo]], kiu koncernas la malbrilajn [[astro|ĉielajn objektojn]] : [[galaksio]]j, [[nebulozo]]j ; * La astrofotografio kun larĝa [[vidkampo]], kiu celas la serĉo de [[kometo]]j, [[asteroido]]j aŭ la fotado de tutaj [[konstelacio]]j ; * La suna astrofotografio, kiu studas la ŝanĝojn ĉe la [[fotosfero]] kaj la [[kromosfero]] de la [[Suno]], la evoluon de la [[sunmakulo]]j kaj {{J|suna protuberanco}}. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{en}} [http://digitalcollections.ucsc.edu/cdm/landingpage/collection/p265101coll10/ Fotaj Arkivoj de la Observatorio Lick] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140702181630/http://digitalcollections.ucsc.edu/cdm/landingpage/collection/p265101coll10 |date=2014-07-02 }} * {{en}} [http://www.astropix.com/HTML/I_ASTROP/toc_ap.html Teknikoj de Astrofotografio] * {{en}} [http://www.skyandtelescope.com/astronomy-resources/astrophotography-tips/ Astrofotografio Konsiloj kaj teknikoj ; el ''Sky & Telescope''] * {{en}} [http://www.astrosurf.com/re/projects.html Historio de la Astrofotografio, el ''Astrosurf''] * {{en}} [http://www.astrosurf.com/re/history_astrophotography_timeline.pdf Historio de la Astrofotografio : Ĉefaj Datoj] * {{fr}} [http://www.astronomic.fr/ amatora astrofotografio, de Cédric Thomas] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110720204846/http://www.astronomic.fr/ |date=2011-07-20 }} * {{fr}} [http://www.fermedesetoiles.com/documents/supports/histoire-de-la-photographie-stellaire.pdf Historio de la stela fotografio ; el ''la Ferme des étoiles'']{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{fr}} [http://www.mont-darbois-astronomie.org/#!lastrophotographie/c1ekg La astrofotografio, kio estas ? el ''Association Mont d'Arbois Astronomie'] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160731124145/http://www.mont-darbois-astronomie.org/#!lastrophotographie/c1ekg |date=2016-07-31 }} {{Portalo Astronomio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Fotado]] [[Kategorio:Astronomio]] hkn5pmae8nzfe6t504k9bolwu3x0c5k 0 560212 9367248 8018424 2026-05-05T15:49:05Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367248 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Angelos TSIRIMOKOS''' (Άγγελος Τσιριμώκος, naskiĝis {{naskiĝdato|1952|11|8}} en [[Ateno]], do nun {{aĝo|1952|11|8}}-jara) estas greka esperantisto kaj matematikisto. Li estas filo de la verkisto [[Yannis Maris|Yannis Tsirimokos]]. Li studis matematikon en la universitatoj [[universitato Princeton|Princeton]] kaj [[universitato Harvard|Harvard]], kaj poste laboris por la [[Konsilio de la Eŭropa Unio]] en [[Bruselo]].<ref>Laŭ la [https://www.facebook.com/atsirimokos/about Facebook-paĝo] de Angelos Tsirimokos, alirita la 18-an de decembro 2018</ref> Intertempe<!-- stato de junio 2016--> li emeritiĝis kaj daŭre vivas en la [[Brusela Ĉefurba Regiono]]. Foje li kontribuas esperantlingvajn artikolojn interalie al ''[[Libera Folio]]''. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.liberafolio.org/2008/euekspo/ ''Ekspozicio pri Esperanto en Eŭropa Parlamento'']{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, artikolo publikigita en ''[[Libera Folio]]'' la 31-an de januaro 2008 == Referencoj == {{referencoj}} {{bibliotekoj}} {{vivtempo|Tsirimokos, Angelos}} [[Kategorio: Belgaj esperantistoj]] [[Kategorio: Grekaj esperantistoj]] [[Kategorio:Eŭropaj oficistoj]] qufsm57xhst7gp20pt7ngv4hqhsiy0w 0 566055 9367612 9226075 2026-05-06T11:36:55Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367612 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Atahualpa Yupanqui en Cosquín.jpg|eta|Atahualpa Yupanqui en la Festivalo de Cosquín. En 1967 li atingis la unuan premion de la festivalo kaj en 1972 oni donis lian nomon al la scenejo.]] '''Atahualpa YUPANQUI''' [juPANki] [[pseŭdonimo]] de '''Héctor Roberto Chavero'''<ref> Lia patrina familinomo estis Aramburu, sed en Argentino tiu nek uzatas nek aperas en la oficiala identigilo.</ref><ref> Intervjuo al la ĵurnalisto Joaquín Soler Serrano, en programo ''A fondo''. [[Televisión Española]]. 1977.</ref>(Juan A. de la Peña, [[31a de januaro]] de [[1908]] – [[Nîmes]], [[23a de majo]] de [[1992]]), estis [[Argentino|argentina]] [[kantaŭtoro]], [[gitaristo]], [[poeto]] kaj [[verkisto]]. Li estas konsiderata la plej grava muzikisto argentina de [[folklora muziko]]. En 1986 en Francio estis al li atribuita la ''[[Ordre des Arts et des Lettres]]''. == Komponisto == [[Dosiero:Caminito del indio - Atahualpa Yupanqui (1936).jpg|eta|Flanko A de la disko en 78 [[Rivolua nombro|RPM]]. Diskentrepreno Odeón-El Mangruyo 00001 (1936).]] Liaj komponaĵoj formas parton de la repertorio de sennombraj artistoj ― kaj en Argentino kaj en diversaj partoj de la mondo ―, estas jenaj: {{Div col|cols = 2}} * [[Los Chalchaleros]], * [[Los Fronterizos]], * [[Los Tucu Tucu]], * [[Horacio Guarany|Horacio Guaraný]], * [[Mercedes Sosa]], * [[Dúo Salteño]], * [[Facundo Cabral]], * [[Jorge Cafrune]], * [[Alfredo Zitarrosa]], * [[José Larralde]], * [[Víctor Jara]], * [[Ángel Parra]], * [[Juan Carlos Baglietto]], * [[Alberto Cortez]], * [[Pedro Aznar]], * [[Liliana Herrero]], * [[Jairo]], * [[Soledad Pastorutti]], * [[Divididos]], * [[Marie Laforêt]], * [[Mikel Laboa]], * [[Federico Pecchia]] kaj * [[Enrique Bunbury]]. {{Div col end}} Lia edzino Nenette kunverkis komponaĵojn kaj foje eĉ rekte ŝi mem komponis vortumadojn kiujn Atahualpa Yupanqui poste kantis kiel verkoj de supozata poeto Pablo del Cerro. Ekzemple la jenaj: {{Div col|cols = 3}} * Baguala del pobrecito, * Chacarera de las piedras, * Coplas del caminador, * Cuando duerme la guitarra, * De aquellos cerros vengo, * De tanto dir y venir, * El alazán, * El arriero va, * El cielo está dentro de mí, * El coyita, * El niño duerme sonriendo, * Flor del cerro, * Guitarra dímelo tú, * Indiecito dormido, * La montaraza, * Luna tucumana, * Me gusta mirarlo al hombre, * Mi pago viejo, * Milonga del paisano, * Payo Solá, * Sin caballo y en Montiel, * Vidalita tucumana, * Yo quiero un caballo negro, * Zamba del ayer feliz, * Zamba del otoño'' kaj * Zambita del buen amor.<ref>[http://www.sadaic.org.ar/index.php?titulo=&nro_obra=&autor=pablo+del+cerro&area=busqueda&subarea=resultados&capitulo=B%EF%BF%BDsqueda+de+Obras+y+autores&tipo=abierta Registro de 65 canciones de Antonietta Paula Pepín]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} en la retejo de [[Sadaíc]] (Sociedad Argentina de Autores y Compositores).</ref> {{Div col end}} == Kantisto == El 325 kantoj registritaj oficiale kiel liaj,<ref>[http://www.sadaic.org.ar/?capituloid=32&capitulotitulo=Base%20de%20Obras&subcapituloid=&subcapitulotitulo=&load=obras.base SADAIC-Búsqueda en la base de datos de obras registradas]{{404|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> citendas kiel plej konataj la jenaj: {{Div col|cols = 3}} * Basta ya * Cachilo dormido * Camino del indio * Coplas del payador perseguido * El arriero * El poeta * Indiecito dormido * La alabanza * La añera * Las preguntitas * Le tengo rabia al silencio * '''Los ejes de mi carreta''' * Los hermanos * Luna tucumana * Milonga del solitario * Nada más * Piedra y camino * Sin caballo y en Montiel * Tú que puedes, vuélvete * Viene clareando * Zamba del grillo. {{Div col end}} == Libroj == [[Dosiero:Don Atahualpa.JPG|eta|250px|Atahualpa Yupanqui trinkante [[mateo (teo)|mateo]]n.]] * 1939: ''Piedra sola''. * 1943: ''Aires indios''. * 1953: ''Cerro Bayo''. * 1960: ''Guitarra''. * 1965: ''El canto del viento''. * 1965: ''El payador perseguido''. * 1977: ''Del algarrobo al cerezo''. * 1984: ''Confesiones de un payador'' (Ediciones Galerna). * 1989: ''La palabra sagrada ''. * 1992: ''La capataza''. * ''La canción triste'' * 2007: ''Coplas del payador perseguido'' (Rama Lama Music España). == Filmoj == Li partoprenis en 9 [[filmo]]j el 1956 al 1981. Foje kiel kantisto foje kiel muzikisto. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{Vikicitaro}} * [https://web.archive.org/web/20140915184939/http://www.atahualpayupanqui.org.ar/ «Atahualpa Yupanqui»], Biografio * Pellegrino, Guillermo (2012): [http://www.clarin.com/espectaculos/musica/profunda-relacion-Atahualpa-Yupanqui-Uruguay_0_707329509.html «La profunda relación de Atahualpa Yupanqui con Uruguay»]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, artikolo de [[26a de marto]] de [[2012]] en ''Clarín'' (Buenos Aires). Konsultita la [[29an de majo]] de 2012. * [https://www.youtube.com/user/AtahualpaYupanquiOk oficiala kanalo de Atahualpa Yupanqui] en [[YouTube]]. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Yupanqui, Atahualpa}} [[Kategorio:Argentinaj kantistoj]] [[Kategorio:Argentinaj muzikistoj]] [[Kategorio:Argentinaj komponistoj]] e1bodn5q83bnxnyr2u1n7xbujfxtic4 0 572644 9367328 7659955 2026-05-05T19:34:53Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367328 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''[[Antonio|Antal]] Bejczy''' [bejci], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Bejczy Antal''' estis [[Hungario|hungara]]-[[Usono|usonana]] [[inĝeniero]], [[fizikisto]], [[Kosmoesploro|kosmoesploristo]], [[inventisto]]. Antal Bejczy [http://stoffangyorgy.blogspot.hu/2015/07/in-memoriam-prof-dr-bejczy-antal.html] naskiĝis la {{daton|16|januaro|1930}} en ekstera parto de [[Ercsi]], li mortis la {{daton|25|junio|2015}} en [[Kalifornio]] en [[Arcadia]]. == Biografio == Antal Bejczy frekventis jezuitan [[gimnazio]]n en [[Kalocsa]], poste li ne havanta ŝancon al la universitato pro la tiama politiko li eklaboris en [[fabriko]]. Baldaŭ li studis laŭ vespera kurso en [[Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto|Teknikuniversitato de Budapeŝto]]. Post falo de la [[Hungara revolucio de 1956]] li interrompis la lernadon kaj disidis al [[Norvegio]]. En [[1963]] li finis la lernadon, post la [[diplomo]] li estis [[asistanto]] en universitato en [[Oslo]]. En [[1966]] li ricevis [[stipendio]]n en Kalifornio, kie li okupiĝis pri [[roboto]]j kaj spacoveturadoj. En [[1971]] li kreis gravan parton de spacveturiloj "Pathfinder" kaj "Sojourner". En [[1983]] li estis katedrestro en [[St. Louis]]. Li kreis resume 6 [[patento]]jn, en [[1969]] li pensiuliĝis. Li ricevis hungarajn kaj usonajn [[premio]]jn inter 1987-1991. == Fontoj == * [http://www.magtudin.org/Cuth_Janos_Magyarsagtudatunk_forrasvidekei_mtf_11.pdf hungarlingva biografio (la koncerna teksto estas legebla en la 67-a paĝo)] * [http://www.merleg-digest.eu/elhunyt-bejczy-antal-professzor/ hungarlingva biografio kun foto]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.szellemitulajdon.hu/cikkek/arcok-a-multbol/bejczy-antal/1080/bejczy-antal.html hungarlingva biografio kun foto] * [http://www.urvilag.hu/almuk_a_vilagur/20150705_bejczy_antal_1930_2015 hungarlingva biografio kun foto] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bejczy Antal}} [[Kategorio:Hungaraj elektroinĝenieroj]] [[Kategorio:Hungaraj fizikistoj]] [[Kategorio:Usonaj fizikistoj]] kxm409sog9dlpc60srir6t4viuobnfi 0 574786 9367605 9315030 2026-05-06T11:28:26Z Crosstor 3176 /* Elektitaj studentoj */ 9367605 wikitext text/x-wiki {{Informkesto akademio |priskribo de bildo= |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = HU |zomo = 14 }} La '''Ĉefepiskopa [[Juro|Jura]] [[Akademio]]''' (latine ''Collegium Juridicum'' aŭ ''Foglarianum'', hungare ''Egri Érseki Jogakadémia'') estis altnivela [[lernejo]] en [[Eger]]. == Historio == [[György Foglár]] fondis ĝin en [[1740]], la studjaro estis 2 jaroj. La celo estis tio, ke estu ankaŭ katolikaj [[juristo]]j en Hungarlando. En la sekva jaro ankaŭ la hungara [[parlamento]] akceptis ĝin. En [[1754]] la akademio funkciis jam en nova [[konstruaĵo]], samtempe jam 3 [[fakultato]]j funkciis pro agado de [[Ferenc Barkóczy]]. Inter [[1762]]-[[1766]] ne okazis instruado pro vivdanĝero de la konstruaĵo. Ekde [[1774]] la instruado okazis en konstruaĵo de la [[liceo]]. Inter [[1785]]-[[1790]] pro malpermeso de [[Jozefo la 2-a (Sankta Romia Imperio)]] denove estis paŭzo en la instruado. Dum la [[Hungara revolucio de 1848]] ne estis instruado, en la domego armea [[hospitalo]] funkciis, poste pro malpermeso ne okazis instruado ĝis [[1861]]. Ekde [[1862]] en la akademio jam oni lernis 3 jarojn. En [[1874]] [[ministro]] [[Ágoston Trefort]] levis la lernojarojn al 4, samtempe la instrunivelo estis samvalora al la universitata nivelo. Dum la [[Hungara sovetrespubliko]] ŝtatiĝo okazis, en [[1923]] la ŝtato transprenis la rajtojn al la katolika [[eklezio]]. Post jaroj ofte okazis [[kampanjo]]j krei el la akademio universitaton, sed tio ne sukcesis. Foje la oficiala nomo estis Hungara Katolika Jura Akademio. Komence de la [[socialismo]] la akademio ĉesis. == Elektitaj akademiestroj == * ''György Foglár'' (fondinto) * [[János Danielik]] * [[Pál Szmrecsányi]] * András Bezegh * János Durcsák * Miklós Dobronyay * János Frimm == Elektitaj instruistoj == * [[István Székely (juristo)]] * [[Dezső Falcsik]] * [[István Kiss (advokato)]] * [[Valér Ignác Maczki]] * [[Nándor Óriás]] * [[Sámuel Pápay]] * [[József Perbíró]] * [[Hugó Szolcsányi]] * [[József Vida]] == Elektitaj studentoj == * [[József Aszalay]] * [[Miklós Balassa]] * [[György Bárándy]] * [[Gyula Endrey]] * [[Gyula Isaák (pli aĝa)]] * [[Gyula Isaák (pli juna)]] * [[László Kálnoky]] * [[Jakab Ferdinánd Miller]] * [[János Nedeczey]] * [[Albert Németh]] * [[Béla Palasovszky]] * [[Sámuel Pápay]] * [[Antal Reményi]] * [[János Károly Széky]] * [[Endre Tóth (poeto)]] * [[Gyula Werner]] == Fontoj == * [http://lexikon.katolikus.hu/E/Egri%20%C3%89rseki%20Jogakad%C3%A9mia.html] * [https://uni-eszterhazy.hu//public/uploads/az-egri-liceumi-iskolak-tortenete_56959015c1d77.pdf (la koncerna teksto estas legebla ekde la 98-a paĝo)] * [http://lexikon.katolikus.hu/E/egri%20l%C3%ADceum.html] {{Unua|kat=ne}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Altlernejoj en Hungario]] [[Kategorio:Eger]] an0zc4dz7m41pd6qjryqbuo658ai5ki 0 586681 9367541 9324756 2026-05-06T07:05:12Z ThomasPusch 1869 9367541 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto |nomo = Alsou |dosiero = Alsou.jpg |priskribo de dosiero = |grandeco de dosiero = 260px |larĝa dosiero = |fono = sola kantisto |naskonomo = Safina |alie nomata = Alsou Ralifovna Abramova |kromnomo = |naskiĝo = {{naskiĝdato kaj aĝo|1983|6|27}} |morto = |deveno = [[USSR]] |instrumento = |tipo de voĉo = |ĝenro = Rusa [[Pop-muziko|pop]] |profesio = [[Kantisto|Kantistino]], [[Komponisto|komponistino]], [[Pianisto|pianistino]], [[Aktoro|aktorino]] |aktivaj jaroj = 1998 - nun |eldoninto = Universal Music |parencaj temoj = |ttt = http://www.alsou.ru |signifa instrumento = }} '''Alsou''' '''Abramova''', realnome '''Alsou Ralifovna Abramova''' ({{Lang-ru|Алсу Ралифовна Абрамова}}), naskonome '''Safina''' ({{Lang-ru|Сафина}}) (naskiĝis {{naskiĝdato|1983|6|27}} en [[Bugulma]], [[Tatarstano]], [[Sovetunio]]) estas [[Rusio|rusa]] [[Kantisto|kantistino]] de [[pop-muziko]] kaj [[Aktoro|aktorino]]. Ŝi nun loĝas en [[Unuiĝinta Reĝlando]], do en [[Britio]]. Ŝi estis [[Artisto por Paco de Unesko]]. Ŝia patro estas entreprenisto de [[Tataroj|tatara]] deveno kaj li estis nomita unu el la plej riĉaj viroj en Rusio fare de la revuo ''[[Forbes]]''. Ŝia patrino estas arĥitekto. Apenaŭ dek ses-jaraĝa ŝi partoprenis en [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2000]] en [[Stokholmo]] per la kanto ''Solo'' restante en dua vico, kio eklanĉis ŝian karieron ĝis la sukceso. En la jaro [[2001]] ŝi gajnis la [[Eŭropaj Muzikaj Premioj de MTV|Eŭropan premion de MTV]] por la plej bona rusa artisto. Ŝi ankaŭ eldonis unuopaĵon kun [[Enrique Iglesias]]. Ŝi estas tre konata en [[Germanio]], [[Usono]], [[Kanado]], [[Aŭstralio]] kaj en la plej multaj ekssovetiaj respublikoj. La {{daton|18|3|2006}} ŝi edziniĝis kun la milionulo Jan Abramov. Ŝi prezentis la finalon de [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2009]] okazanta en [[Moskvo]] kune kun [[Ivan Urgant]]. Ŝi estis [[Artisto por Paco de Unesko|artisto por paco de Unesko]]. == Diskaro == * 1999: ''Алсу'' * 2001: ''Alsou'' (angla eldono) * 2002: ''Мне приснилась осень'' * 2003: ''19'' * 2007: ''Inspired'' * 2008: ''Самое главное'' == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo|http://www.alsou.ru}} {{Sinsekvo |antaŭ = ''"Primadonna"''<br />[[Alla Pugaĉova]] |dosiero = EuroRusia.svg |post = ''"Lady Alpine Blue"''<br />[[Mumiy Troll]] |titolo = Rusoj en [[Eŭrovido-Kantokonkurso]] |periodo = [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2000|2000]] |titolfono = }} == Tradukfonto == {{Trad|es|Alsou|95004131}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Alsou}} [[Kategorio:Tataroj]] [[Kategorio:Rusiaj popkantistoj]] [[Kategorio:Rusiaj kantistoj]] [[Kategorio:Rusiaj aktoroj]] [[Kategorio:Eŭrovido-Kantokonkurso 2000]] [[Kategorio:Baŝkirlingvaj profesiuloj]] [[Kategorio:Tatarlingvaj profesiuloj]] [[Kategorio:Ritmenblusaj muzikistoj]] [[Kategorio:Artistnomoj]] [[Kategorio:Unesko]] fuxn2kpkjpwfz4jbr0626khtsrbx75e 9367543 9367541 2026-05-06T07:06:04Z ThomasPusch 1869 9367543 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto |nomo = Alsou |dosiero = Alsou.jpg |priskribo de dosiero = |grandeco de dosiero = 260px |larĝa dosiero = |fono = sola kantisto |naskonomo = Safina |alie nomata = Alsou Ralifovna Abramova |kromnomo = |naskiĝo = {{naskiĝdato kaj aĝo|1983|6|27}} |morto = |deveno = [[Sovetunio]] |instrumento = |tipo de voĉo = |ĝenro = Rusa [[Pop-muziko|pop]] |profesio = [[Kantisto|Kantistino]], [[Komponisto|komponistino]], [[Pianisto|pianistino]], [[Aktoro|aktorino]] |aktivaj jaroj = 1998 - nun |eldoninto = Universal Music |parencaj temoj = |ttt = http://www.alsou.ru |signifa instrumento = }} '''Alsou''' '''Abramova''', realnome '''Alsou Ralifovna Abramova''' ({{Lang-ru|Алсу Ралифовна Абрамова}}), naskonome '''Safina''' ({{Lang-ru|Сафина}}) (naskiĝis {{naskiĝdato|1983|6|27}} en [[Bugulma]], [[Tatarstano]], [[Sovetunio]]) estas [[Rusio|rusa]] [[Kantisto|kantistino]] de [[pop-muziko]] kaj [[Aktoro|aktorino]]. Ŝi nun loĝas en [[Unuiĝinta Reĝlando]], do en [[Britio]]. Ŝi estis [[Artisto por Paco de Unesko]]. Ŝia patro estas entreprenisto de [[Tataroj|tatara]] deveno kaj li estis nomita unu el la plej riĉaj viroj en Rusio fare de la revuo ''[[Forbes]]''. Ŝia patrino estas arĥitekto. Apenaŭ dek ses-jaraĝa ŝi partoprenis en [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2000]] en [[Stokholmo]] per la kanto ''Solo'' restante en dua vico, kio eklanĉis ŝian karieron ĝis la sukceso. En la jaro [[2001]] ŝi gajnis la [[Eŭropaj Muzikaj Premioj de MTV|Eŭropan premion de MTV]] por la plej bona rusa artisto. Ŝi ankaŭ eldonis unuopaĵon kun [[Enrique Iglesias]]. Ŝi estas tre konata en [[Germanio]], [[Usono]], [[Kanado]], [[Aŭstralio]] kaj en la plej multaj ekssovetiaj respublikoj. La {{daton|18|3|2006}} ŝi edziniĝis kun la milionulo Jan Abramov. Ŝi prezentis la finalon de [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2009]] okazanta en [[Moskvo]] kune kun [[Ivan Urgant]]. Ŝi estis [[Artisto por Paco de Unesko|artisto por paco de Unesko]]. == Diskaro == * 1999: ''Алсу'' * 2001: ''Alsou'' (angla eldono) * 2002: ''Мне приснилась осень'' * 2003: ''19'' * 2007: ''Inspired'' * 2008: ''Самое главное'' == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo|http://www.alsou.ru}} {{Sinsekvo |antaŭ = ''"Primadonna"''<br />[[Alla Pugaĉova]] |dosiero = EuroRusia.svg |post = ''"Lady Alpine Blue"''<br />[[Mumiy Troll]] |titolo = Rusoj en [[Eŭrovido-Kantokonkurso]] |periodo = [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2000|2000]] |titolfono = }} == Tradukfonto == {{Trad|es|Alsou|95004131}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Alsou}} [[Kategorio:Tataroj]] [[Kategorio:Rusiaj popkantistoj]] [[Kategorio:Rusiaj kantistoj]] [[Kategorio:Rusiaj aktoroj]] [[Kategorio:Eŭrovido-Kantokonkurso 2000]] [[Kategorio:Baŝkirlingvaj profesiuloj]] [[Kategorio:Tatarlingvaj profesiuloj]] [[Kategorio:Ritmenblusaj muzikistoj]] [[Kategorio:Artistnomoj]] [[Kategorio:Unesko]] hc3w72n8syxbzhljs9bzkrgbidaxj5v 9367544 9367543 2026-05-06T07:07:01Z ThomasPusch 1869 9367544 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto |nomo = Alsou |dosiero = Alsou.jpg |priskribo de dosiero = |grandeco de dosiero = 260px |larĝa dosiero = |fono = sola kantisto |naskonomo = Safina |alie nomata = Alsou Ralifovna Abramova |kromnomo = |naskiĝo = {{naskiĝdato kaj aĝo|1983|6|27}} |morto = |deveno = [[Tatarstano]], [[Sovetunio]] |instrumento = |tipo de voĉo = |ĝenro = Rusa [[Pop-muziko|pop]] |profesio = [[Kantisto|Kantistino]], [[Komponisto|komponistino]], [[Pianisto|pianistino]], [[Aktoro|aktorino]] |aktivaj jaroj = 1998 - nun |eldoninto = Universal Music |parencaj temoj = |ttt = http://www.alsou.ru |signifa instrumento = }} '''Alsou''' '''Abramova''', realnome '''Alsou Ralifovna Abramova''' ({{Lang-ru|Алсу Ралифовна Абрамова}}), naskonome '''Safina''' ({{Lang-ru|Сафина}}) (naskiĝis {{naskiĝdato|1983|6|27}} en [[Bugulma]], [[Tatarstano]], [[Sovetunio]]) estas [[Rusio|rusa]] [[Kantisto|kantistino]] de [[pop-muziko]] kaj [[Aktoro|aktorino]]. Ŝi nun loĝas en [[Unuiĝinta Reĝlando]], do en [[Britio]]. Ŝi estis [[Artisto por Paco de Unesko]]. Ŝia patro estas entreprenisto de [[Tataroj|tatara]] deveno kaj li estis nomita unu el la plej riĉaj viroj en Rusio fare de la revuo ''[[Forbes]]''. Ŝia patrino estas arĥitekto. Apenaŭ dek ses-jaraĝa ŝi partoprenis en [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2000]] en [[Stokholmo]] per la kanto ''Solo'' restante en dua vico, kio eklanĉis ŝian karieron ĝis la sukceso. En la jaro [[2001]] ŝi gajnis la [[Eŭropaj Muzikaj Premioj de MTV|Eŭropan premion de MTV]] por la plej bona rusa artisto. Ŝi ankaŭ eldonis unuopaĵon kun [[Enrique Iglesias]]. Ŝi estas tre konata en [[Germanio]], [[Usono]], [[Kanado]], [[Aŭstralio]] kaj en la plej multaj ekssovetiaj respublikoj. La {{daton|18|3|2006}} ŝi edziniĝis kun la milionulo Jan Abramov. Ŝi prezentis la finalon de [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2009]] okazanta en [[Moskvo]] kune kun [[Ivan Urgant]]. Ŝi estis [[Artisto por Paco de Unesko|artisto por paco de Unesko]]. == Diskaro == * 1999: ''Алсу'' * 2001: ''Alsou'' (angla eldono) * 2002: ''Мне приснилась осень'' * 2003: ''19'' * 2007: ''Inspired'' * 2008: ''Самое главное'' == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo|http://www.alsou.ru}} {{Sinsekvo |antaŭ = ''"Primadonna"''<br />[[Alla Pugaĉova]] |dosiero = EuroRusia.svg |post = ''"Lady Alpine Blue"''<br />[[Mumiy Troll]] |titolo = Rusoj en [[Eŭrovido-Kantokonkurso]] |periodo = [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2000|2000]] |titolfono = }} == Tradukfonto == {{Trad|es|Alsou|95004131}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Alsou}} [[Kategorio:Tataroj]] [[Kategorio:Rusiaj popkantistoj]] [[Kategorio:Rusiaj kantistoj]] [[Kategorio:Rusiaj aktoroj]] [[Kategorio:Eŭrovido-Kantokonkurso 2000]] [[Kategorio:Baŝkirlingvaj profesiuloj]] [[Kategorio:Tatarlingvaj profesiuloj]] [[Kategorio:Ritmenblusaj muzikistoj]] [[Kategorio:Artistnomoj]] [[Kategorio:Unesko]] ee1z0v9g7cdt3oukoicc85rvxxlp3tk 0 592775 9367199 9366670 2026-05-05T12:20:35Z Baba79 118684 9367199 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | nomo = | dosiero =Guillaume Meurice à La Dernière 03.jpg| priskribo = Guillaume Meurice en [[2025]].| grandeco de dosiero = | dato de naskiĝo = | loko de naskiĝo = }} '''Guillaume MEURICE''' (naskiĝis la {{daton|14|junio|1981}} en [[Chenôve]], [[Francio]]) estas franca humuristo kaj radioprograma felietonisto. Li estis ĉefe fama pro sia partopreno al la radioelsendo ''Par Jupiter!'' (Je Jupitero!), en la radiostacio [[France Inter]] kaj sia radioelsendo ''La dernière'' (La lasta) en la radiostacio [[Radio Nova]]. == Biografio == === Infanaĝo kaj studioj === Naskiĝinta en [[Chenôve]]<ref> [http://www.bienpublic.com/edition-dijon-ville/2015/11/03/un-envoye-un-peu-special « Dijon : Guillaume Meurice (France Inter), un envoyé “un peu” spécial »] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.bienpublic.com%2Fedition-dijon-ville%2F2015%2F11%2F03%2Fun-envoye-un-peu-special [archive<nowiki>]</nowiki>,] sur Le Bien public.com, 3 novembre 2015 (consulté le 18 janvier 2016).</ref> sed devenanta el [[Vesoul]]<ref>Rossana Di Vincenzo, [http://www.telerama.fr/sortir/charlie-hebdo-restos-du-coeur-avec-guillaume-meurice-on-peut-rire-de-tout-sur-france-inter,128774.php « Charlie Hebdo, Restos du cœur... Avec Guillaume Meurice, on peut rire de tout sur France Inter »] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.telerama.fr%2Fsortir%2Fcharlie-hebdo-restos-du-coeur-avec-guillaume-meurice-on-peut-rire-de-tout-sur-france-inter%2C128774.php [archive<nowiki>]</nowiki>] sur telerama.fr, 7 juillet 2015 (consulté le 17 novembre 2015).</ref>, Guillaume Meurice estas filo de fervojisto kaj de hejma virino<ref>« [https://www.guillaumemeurice.fr/biographie-guillaume-meurice Biographie] » [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.guillaumemeurice.fr%2Fbiographie-guillaume-meurice [archive<nowiki>]</nowiki>,] sur guillaumemeurice.fr (consulté le 17 novembre 2015).</ref>. Lia familio transloĝiĝis al [[Jussey]] ([[Haute-Saône]]) en [[1987]]<ref>Jérôme Lefilliâtre, « [http://next.liberation.fr/images/2016/12/28/guillaume-meurice-d-extreme-gausse_1537888 Guillaume Meurice : D’extrême gausse] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161231181005/http://next.liberation.fr/images/2016/12/28/guillaume-meurice-d-extreme-gausse_1537888 |date=2016-12-31 }} » [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fnext.liberation.fr%2Fimages%2F2016%2F12%2F28%2Fguillaume-meurice-d-extreme-gausse_1537888 [archive<nowiki>]</nowiki>] Libération.fr, 28 décembre 2016</ref>. Li studis administrajn sciencojn en [[Besançon]], studis mallonge en [[Aix-en-Provence]], kaj poste studis komedion en la [[Cours Florent]] en [[Parizo]] inter 2002 kaj 2005. === Kariero === En novembro 2007, Guillaume Meurice kreis sian unuan soloan programon, dekomence titolitan ''Annulé'' ("Nuligata") poste renomitan ''Mort de rire'' ("Mortinta pro rido") en 2008 kaj denove renomitan ''Tout le monde y passe'' samjare.<ref>[https://www.guillaumemeurice.fr/biographie-guillaume-meurice «Biographie»] [arkivo], ĉe guillaumemeurice.fr (konsultita la 19an de oktobro 2017).</ref> En [[junio]] [[2012]], li publikigis libron titolitan ''Guillaume Meurice chronique la société'' ("Guillaume Meurice kronikas la socion") antaǔparolate de [[François Morel]]. En septembro 2012, li iĝis humura kronikisto en la radioprogramo "On va tous y passer" ĉe [[France Inter]] ĝis la fino de la programo en junio 2014. En marto 2014, li kreis sian duan spektaklon: ''Que demande le peuple?'' ("Kion petas la popolo?") Li denove laboris en [[France Inter]] de septembro [[2014]] dum la matena programo ''Le Cinq sept'' ("La kvin sep") ĝis junio [[2015]] kaj pri la radioprogramo "Par Jupiter!" (prae ''Si tu écoutes j'annules tout'' ("Se vi aŭskultas, mi nuligas ĉion")) kun [[Charline Vanhoenacker]] kaj [[Alex Vizorek]], por la kroniko "Le moment Meurice" (La Meurice-a momento) mem-kvalifikita kiel "comique d'investigation" ("komikeco de enketeco") kaj farita el pikemaj popolintervjuoj. En 2017, li publikigis libron verkitan kun la gazetara desegnisto [[Marc Large]] titolitan ''On n'est pas sérieux quand on a 2017 ans'' ("Oni ne seriozas kiam 2017-jaraĝas"). La [[1-an de marto]] [[2018]], kune kun [[Charline Vanhoenacker]] kaj [[Alex Vizorek]], li parodie kandidatiĝis por la prezidanteco de [[Radio France]]. Ilia humura programo enhavis interalie "la [[eŭtanazio]] de [[France Info]]", la renomigo de programoj, kaj "kvin-stelaj sistemo de notoj por la parolistoj, laŭ la modelo de la ŝoforoj de [[Uber]]"<ref>Mariel Bluteau, https://www.radiofrance.fr/franceinter/les-belges-candidats-a-la-presidence-de-radio-france-candidature-veritable-ou-canular-8180273</ref>. Lia unua romano ''Cosme'' estis publikata la [[7-an de marto]] [[2018]]<ref>https://www.guillaumemeurice.fr/le-livre-guillaume-meurice</ref>. La 29-an de oktobro 2023, dum la [[Israel-hamasa milito de 2023|milito en Gazao]], li startis polemikon priskribante la israelan ĉefministron [[Benjamin Netanjahu]] kiel ''"specon de nazio, sed sen prepucio"'' dum humura kroniko en la programo ''Le Grand Dimanche soir'', elsendita ĉe [[France Inter]]<ref>« [https://www.arcom.fr/nos-ressources/espace-juridique/decisions/emission-le-grand-dimanche-soir-diffusee-le-29-octobre-2023-france-inter-mise-en-garde Émission "Le Grand Dimanche soir" diffusée le 29 octobre 2023 : France Inter mise en garde] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.arcom.fr%2Fnos-ressources%2Fespace-juridique%2Fdecisions%2Femission-le-grand-dimanche-soir-diffusee-le-29-octobre-2023-france-inter-mise-en-garde arkivo]), arcom.fr</ref>. Multaj retuzantoj tiam akuzis la komikiston pri [[antisemitismo]]<ref>J.D., « [https://www.lefigaro.fr/actualite-france/polemique-apres-la-chronique-de-guillaume-meurice-comparant-netanyahou-a-un-nazi-sans-prepuce-20231031 Netanyahou «nazi sans prépuce» : Guillaume Meurice évoque Georges Brassens après sa chronique polémique »] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lefigaro.fr%2Factualite-france%2Fpolemique-apres-la-chronique-de-guillaume-meurice-comparant-netanyahou-a-un-nazi-sans-prepuce-20231031 arkivo], Le Figaro, 31-a de oktobro 2023</ref>.La ĵurnalisto [[Daniel Schneidermann]] denuncis pri tio, kion li konsideras misuzan kunfandon inter ŝerco pri la "supremacisto Netanjahu" kaj atako kontraŭ la juda popolo<ref> « [https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/netanyahou-sorte-de-nazi-sans-prepuce-polemique-apres-une-chronique-de-guillaume-meurice-sur-france-inter-31-10-2023-RPRZIICRNNEBPI43JSJ3IGWEDY.php Netanyahou, sorte de nazi sans prépuce » : France Inter recadre Guillaume Meurice après sa chronique polémique]» ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.leparisien.fr%2Fculture-loisirs%2Fnetanyahou-sorte-de-nazi-sans-prepuce-polemique-apres-une-chronique-de-guillaume-meurice-sur-france-inter-31-10-2023-RPRZIICRNNEBPI43JSJ3IGWEDY.php arkivo]), Le Parisien, 31-a de oktobro 2023</ref>. Adèle Van Reeth, la direktorino de France Inter, distancigis sin de la diraĵoj de Meuris. Laŭ ŝi, en kunteksto de ''"revigliĝo de antisemitaj agoj en nia lando, ĉi tiu elekto de vortoj ŝajnas aparte malkonvena."'' Li ricevis averton de sia dunganto, Radio France, kiun li kontestis per jura ago<ref>Aude Dassonville, « [https://www.lemonde.fr/economie/article/2023/11/06/france-inter-guillaume-meurice-recoit-un-avertissement-qu-il-va-contester-en-justice%206198556%203235.html France Inter : Guillaume Meurice reçoit un avertissement qu'il va contester en justice] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Feconomie%2Farticle%2F2023%2F11%2F06%2Ffrance-inter-guillaume-meurice-recoit-un-avertissement-qu-il-va-contester-en-justice_6198556_3235.html arkivo]), Le Monde, 6-a de novembro 2023</ref>. Radio France poste anoncis, ke la sekva programo escepte estos registrita sen publiko pro mortminacoj kontraŭ Guillaume Meurice<ref>AFP, « [https://www.nouvelobs.com/societe/20231108.OBS80572/menaces-de-mort-envers-guillaume-meurice-la-prochaine-emission-du-grand-dimanche-soir-sera-enregistree-sans-public.html Menaces de mort envers Guillaume Meurice : la prochaine émission du « Grand Dimanche soir » sera enregistrée sans public]» ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.nouvelobs.com%2Fsociete%2F20231108.OBS80572%2Fmenaces-de-mort-envers-guillaume-meurice-la-prochaine-emission-du-grand-dimanche-soir-sera-enregistree-sans-public.html arkivo]), L'Obs, 8-a de novembro 2023</ref>. La 21-an de novembro, li estis alvokita de la Brigado por la Subpremo de Krimoj Kontraŭ Personoj en Parizo, post plendo prezentita de la Eŭropa Juda Organizo (EJO) pro "incito al malamo" kaj "pligravigita publika insulto" komence de novembro<ref>« [https://www.lemonde.fr/actualite-medias/article/2023/11/21/guillaume-meurice-entendu-en-audition-libre-par-la-police-apres-son-sketch-polemique-sur-benyamin-netanyahou%206201549%203236.html Guillaume Meurice entendu en audition libre par la police à la suite de son sketch polémique sur Benyamin Nétanyahou]» ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Factualite-medias%2Farticle%2F2023%2F11%2F21%2Fguillaume-meurice-entendu-en-audition-libre-par-la-police-apres-son-sketch-polemique-sur-benyamin-netanyahou_6201549_3236.html arkivo]), Le Monde, 21-a novembro 2023</ref>. La 22-an de aprilo 2024, la prokurorejo de Nanterre anoncis, ke la plendoj estis malakceptitaj, ĉar la du supozeblaj deliktoj ''"ne estis pruvitaj"''<ref>« [https://www.ouest-france.fr/medias/radio/les-plaintes-pour-incitation-a-la-haine-contre-lhumoriste-guillaume-meurice-classees-sans-suite-30ca1a22-00aa-11ef-b295-c2640ef35bd2 Les plaintes pour « incitation à la haine » contre l'humoriste Guillaume Meurice classées sans suite] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.ouest-france.fr%2Fmedias%2Fradio%2Fles-plaintes-pour-incitation-a-la-haine-contre-lhumoriste-guillaume-meurice-classees-sans-suite-30ca1a22-00aa-11ef-b295-c2640ef35bd2 arkivo]), Ouest-France, 22-a de aprilo 2024 </ref>. Raportante tion dum la elsendo "Le Grand Dimanche Soir", kiun li prezentis la sekvan dimanĉan vesperon, la 28-an de aprilo, li ripetis la koncernan frazon laŭvorte<ref>« [https://www.radiofrance.fr/franceinter/podcasts/le-grand-dimanche-soir/le-grand-dimanche-soir-du-dimanche-28-avril-2024-4137342 Corinne Masiero et Rebeka Warrior avec Claire Ottaway en live] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.radiofrance.fr%2Ffranceinter%2Fpodcasts%2Fle-grand-dimanche-soir%2Fle-grand-dimanche-soir-du-dimanche-28-avril-2024-4137342 arkivo]), Le Grand Dimanche soir, sur radiofrance.fr, France Inter, 28-a de aprilo 2024 </ref>. La 2-an de majo 2024, li anoncis en sociaj retoj, ke li estis alvokita de Radio France por ''"kunveno pri ebla disciplina ago, kiu povus konduki al la fino de [lia] fiksdaŭra kontrakto"'' kaj ke li estas suspendita kiel antaŭzorga rimedo<ref>Brice Laemle, « [https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/05/02/l-humoriste-guillaume-meurice-convoque-a-un-entretien-prealable-au-licenciement-par-radio-france%206231223%203234.html L'humoriste Guillaume Meurice convoqué à un entretien préalable au licenciement par Radio France] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Feconomie%2Farticle%2F2024%2F05%2F02%2Fl-humoriste-guillaume-meurice-convoque-a-un-entretien-prealable-au-licenciement-par-radio-france_6231223_3234.html arkivo]), Le Monde, 2-a de majo 2024 </ref>. Kondamnante ĉi tiujn rimedojn, la redakcio de France Inter, per gazetara komuniko de la ĵurnalistaj asocioj (SDJ) kaj la produktantoj (SDPI), esprimis sian subtenon por tio, kion ili nomis "neakceptebla alvoko"<ref> « [https://www.liberation.fr/economie/medias/france-inter-la-redaction-soutient-guillaume-meurice-et-sinquiete-des-evolutions-dans-la-grille-des-programmes-20240503%204LOLRWXT3RFUXIPL7PZ5QGNYQI/ France Inter : la rédaction soutient Guillaume Meurice et s'inquiète des évolutions dans la grille des programmes] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.liberation.fr%2Feconomie%2Fmedias%2Ffrance-inter-la-redaction-soutient-guillaume-meurice-et-sinquiete-des-evolutions-dans-la-grille-des-programmes-20240503_4LOLRWXT3RFUXIPL7PZ5QGNYQI%2F arkivo]), Libération, 3-a de majo 2024</ref>. [[Charline Vanhoenacker]], kune kun aliaj komikistoj, dediĉis la sekvan elsendo al li, ripetante la polemikan ŝercon. Komikisto Djamil Le Shlag elektis anonci sian foriron de la elsendo tujelsende<ref>« [https://www.mediapart.fr/journal/fil-dactualites/050524/vanhoenacker-consacre-son-emission-meurice-un-humoriste-claque-la-porte-d-inter-en-direct Vanhoenacker consacre son émission à Meurice, un humoriste claque la porte d'Inter en direct] »([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.mediapart.fr%2Fjournal%2Ffil-dactualites%2F050524%2Fvanhoenacker-consacre-son-emission-meurice-un-humoriste-claque-la-porte-d-inter-en-direct arkivo]) Mediapart, 5-a de majo 2024</ref>. La estraro de Radio France rifuzis komenti<ref>Klara Durand et Caroline Sallé, « [https://www.lefigaro.fr/medias/guillaume-meurice-suspendu-par-radio-france-apres-avoir-repete-ses-propos-sur-netanyahu-20240502 L'humoriste Guillaume Meurice suspendu par Radio France après avoir répété ses propos sur Netanyahou] » [https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lefigaro.fr%2Fmedias%2Fguillaume-meurice-suspendu-par-radio-france-apres-avoir-repete-ses-propos-sur-netanyahu-20240502 arkivo]), Le Figaro, 2-a de majo 2024 </ref>. Pluraj peticioj kondamnis lian suspendon de France Inter<ref>Lukas Lourel, « [https://www.ladepeche.fr/2024/05/03/ne-touchez-pas-a-guillaume-meurice-plusieurs-petitions-en-soutien-a-lhumoriste-emergent-apres-sa-suspension-de-france-inter-11928778.php "Ne touchez pas à Guillaume Meurice" : plusieurs pétitions en soutien à l'humoriste émergent après sa suspension de France Inter] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.ladepeche.fr%2F2024%2F05%2F03%2Fne-touchez-pas-a-guillaume-meurice-plusieurs-petitions-en-soutien-a-lhumoriste-emergent-apres-sa-suspension-de-france-inter-11928778.php arkivo]), La Dépêche du Midi, 3-a de majo 2024.</ref>, kaj kelkaj el la dungitoj de la stacio strikis<ref> « [https://www.lemonde.fr/actualite-medias/article/2024/05/12/guillaume-meurice-suspendu-de-radio-france-les-programmes-de-france-inter-perturbes-par-la-greve-en-soutien-a-l-humoriste%206232798%203236.html Guillaume Meurice suspendu de Radio France : les programmes de France Inter perturbés par la grève en soutien à l'humoriste] » [https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Factualite-medias%2Farticle%2F2024%2F05%2F12%2Fguillaume-meurice-suspendu-de-radio-france-les-programmes-de-france-inter-perturbes-par-la-greve-en-soutien-a-l-humoriste_6232798_3236.html arkivo]), Le Monde, 12-a de majo 2024</ref>. La 22-an de majo 2024, la estraro de Radio France kunvokis disciplinan komitaton la 30-an de majo[105] por pripensi la eblan maldungon de Guillaume Meurice, en la formo de frua maldungo pro grava miskonduto[106]. La sekvan tagon, li ricevis la subtenon de la sindikatoj de Radio France kontraŭ ĉi tiu ebleco[107]. La 30-an de majo, li estis aŭdita de la disciplina komitato de la stacio dum preskaŭ du horoj[108]. En junio 2024, li estis maldungita de Radio France pro grava miskonduto pro ripetado de siaj diraĵoj. Sibyle Veil, prezidantino de Radio France, pravigis ĉi tiun decidon citante lian ''"ripetatan mallojalecon"''[109]. Komentante pri lia maldungo, Guillaume Meurice skribis en malferma letero: ''"La 'liberaluloj' transdonas la landon al la [[Dekstra ekstremismo]], ofertante al ili hodiaŭ ankoraŭ plian ideologian venkon."'' Li ankaŭ atakis tiujn, kiuj estris France Inter, nomante ilin ''"senskrupulaj animoj"'' kaj kritikante ilian ''"soifon je obeemo"'' kaj ''"brutalecon"''.[110] Subtene al Meuris, pluraj aliaj komentistoj de France Inter anoncis siajn demisiojn, inkluzive de Thomas VDB, Aymeric Lompret, GiedRé kaj Laélia Véron.[110] Baldaŭ poste, Guillaume Meurice estis dungita de [[Radio Nova]] por lanĉi la programon ''La Dernière'', kie lin akompanis multaj iamaj kolegoj de France Inter, plej precipe Juliette Arnaud kaj Aymeric Lompret. == Opinioj kaj engaĝiĝoj == Guillaume Meurice estas ofte difinata sur la amaskomunikiloj kiel maldekstremulo eĉ ekstrema maldekstremulo. Dum la kampanjo por la [[Prezidanta baloto de 2007 en Francio|franca prezidanta baloto de 2017]], li deklaris ke li voĉdonus por [[Jean-Luc Mélenchon]] aǔ [[Philippe Poutou]]. En 2015, Guillaume Meurice deklaris dum radioprograma kroniko esti [[Vegetarismo|vegetarano]]<ref>« [https://www.franceinter.fr/emissions/le-moment-meurice/le-moment-meurice-26-aout-2015 Repas de substitution du 26 août 2015] » [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.franceinter.fr%2Femissions%2Fle-moment-meurice%2Fle-moment-meurice-26-aout-2015 archive] sur [http://France%20Inter.fr France Inter.fr], 26-an de aǔgusto 2015</ref>. En 2018 Guillaume Meurice voĉe partoprenis al video de la asocio [[Amnestio Internacia]] pri [[Homaj rajtoj]]<ref>https://www.amnesty.fr/actualites/voir-pour-comprendre-la-declaration-universelle-des-droits-de-lhomme?utm_campaign=vpc_dudh&utm_medium=email&utm_source=emailing-don{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Verkaro == * Guillaume Meurice (ilustraĵoj de Marc Large), ''On n'est pas sérieux quand on a 2017 ans'', el. Un point c'est tout !, 2017, 96 p. (ISBN 979-1092115079) * Guillaume Meurice, ''Cosme'' (romano), Paris, Arthaud, 2018, 304 p. (ISBN 978-2-08-142562-0) * Guillaume Meurice kaj Charline Vanhoenacker (ilustraĵoj de Cami), ''Le cahier de vacances de Manu : monsieur le président de la République'', Paris, Flammarion, 2019, 96 p. (ISBN 978-2-08-148144-2) * Guillaume Meurice (ilustraĵoj de Aurore Damant), ''Le renard et le poulailler'', Michel Lafon, 2020, 32 p. (ISBN 9782749944104) * Guillaume Meurice, ''Le roi n'avait pas ri'', JC Lattès, coll. « Littérature française », 2021, 300 p. (ISBN 978-2709667289) == Ligiloj == * Retejo de Guillaume Meurice (franclingva): https://www.guillaumemeurice.fr/ * La "Meurice-aj momentoj" (franclingva): https://www.franceinter.fr/emissions/le-moment-meurice == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Meurice, Guillaume}} [[Kategorio:Francaj humuristoj]] [[Kategorio:Francaj radio-kunlaborantoj]] [[Kategorio:Homoj de Haute-Saône]] [[Kategorio:Francaj vegetaranoj]] [[Kategorio:Francaj verkistoj de la 21-a jarcento]] ipksu6a2ss4ggvzq3efx6ralcvxflag 9367200 9367199 2026-05-05T12:23:03Z Baba79 118684 /* Ligiloj */ 9367200 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | nomo = | dosiero =Guillaume Meurice à La Dernière 03.jpg| priskribo = Guillaume Meurice en [[2025]].| grandeco de dosiero = | dato de naskiĝo = | loko de naskiĝo = }} '''Guillaume MEURICE''' (naskiĝis la {{daton|14|junio|1981}} en [[Chenôve]], [[Francio]]) estas franca humuristo kaj radioprograma felietonisto. Li estis ĉefe fama pro sia partopreno al la radioelsendo ''Par Jupiter!'' (Je Jupitero!), en la radiostacio [[France Inter]] kaj sia radioelsendo ''La dernière'' (La lasta) en la radiostacio [[Radio Nova]]. == Biografio == === Infanaĝo kaj studioj === Naskiĝinta en [[Chenôve]]<ref> [http://www.bienpublic.com/edition-dijon-ville/2015/11/03/un-envoye-un-peu-special « Dijon : Guillaume Meurice (France Inter), un envoyé “un peu” spécial »] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.bienpublic.com%2Fedition-dijon-ville%2F2015%2F11%2F03%2Fun-envoye-un-peu-special [archive<nowiki>]</nowiki>,] sur Le Bien public.com, 3 novembre 2015 (consulté le 18 janvier 2016).</ref> sed devenanta el [[Vesoul]]<ref>Rossana Di Vincenzo, [http://www.telerama.fr/sortir/charlie-hebdo-restos-du-coeur-avec-guillaume-meurice-on-peut-rire-de-tout-sur-france-inter,128774.php « Charlie Hebdo, Restos du cœur... Avec Guillaume Meurice, on peut rire de tout sur France Inter »] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.telerama.fr%2Fsortir%2Fcharlie-hebdo-restos-du-coeur-avec-guillaume-meurice-on-peut-rire-de-tout-sur-france-inter%2C128774.php [archive<nowiki>]</nowiki>] sur telerama.fr, 7 juillet 2015 (consulté le 17 novembre 2015).</ref>, Guillaume Meurice estas filo de fervojisto kaj de hejma virino<ref>« [https://www.guillaumemeurice.fr/biographie-guillaume-meurice Biographie] » [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.guillaumemeurice.fr%2Fbiographie-guillaume-meurice [archive<nowiki>]</nowiki>,] sur guillaumemeurice.fr (consulté le 17 novembre 2015).</ref>. Lia familio transloĝiĝis al [[Jussey]] ([[Haute-Saône]]) en [[1987]]<ref>Jérôme Lefilliâtre, « [http://next.liberation.fr/images/2016/12/28/guillaume-meurice-d-extreme-gausse_1537888 Guillaume Meurice : D’extrême gausse] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161231181005/http://next.liberation.fr/images/2016/12/28/guillaume-meurice-d-extreme-gausse_1537888 |date=2016-12-31 }} » [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fnext.liberation.fr%2Fimages%2F2016%2F12%2F28%2Fguillaume-meurice-d-extreme-gausse_1537888 [archive<nowiki>]</nowiki>] Libération.fr, 28 décembre 2016</ref>. Li studis administrajn sciencojn en [[Besançon]], studis mallonge en [[Aix-en-Provence]], kaj poste studis komedion en la [[Cours Florent]] en [[Parizo]] inter 2002 kaj 2005. === Kariero === En novembro 2007, Guillaume Meurice kreis sian unuan soloan programon, dekomence titolitan ''Annulé'' ("Nuligata") poste renomitan ''Mort de rire'' ("Mortinta pro rido") en 2008 kaj denove renomitan ''Tout le monde y passe'' samjare.<ref>[https://www.guillaumemeurice.fr/biographie-guillaume-meurice «Biographie»] [arkivo], ĉe guillaumemeurice.fr (konsultita la 19an de oktobro 2017).</ref> En [[junio]] [[2012]], li publikigis libron titolitan ''Guillaume Meurice chronique la société'' ("Guillaume Meurice kronikas la socion") antaǔparolate de [[François Morel]]. En septembro 2012, li iĝis humura kronikisto en la radioprogramo "On va tous y passer" ĉe [[France Inter]] ĝis la fino de la programo en junio 2014. En marto 2014, li kreis sian duan spektaklon: ''Que demande le peuple?'' ("Kion petas la popolo?") Li denove laboris en [[France Inter]] de septembro [[2014]] dum la matena programo ''Le Cinq sept'' ("La kvin sep") ĝis junio [[2015]] kaj pri la radioprogramo "Par Jupiter!" (prae ''Si tu écoutes j'annules tout'' ("Se vi aŭskultas, mi nuligas ĉion")) kun [[Charline Vanhoenacker]] kaj [[Alex Vizorek]], por la kroniko "Le moment Meurice" (La Meurice-a momento) mem-kvalifikita kiel "comique d'investigation" ("komikeco de enketeco") kaj farita el pikemaj popolintervjuoj. En 2017, li publikigis libron verkitan kun la gazetara desegnisto [[Marc Large]] titolitan ''On n'est pas sérieux quand on a 2017 ans'' ("Oni ne seriozas kiam 2017-jaraĝas"). La [[1-an de marto]] [[2018]], kune kun [[Charline Vanhoenacker]] kaj [[Alex Vizorek]], li parodie kandidatiĝis por la prezidanteco de [[Radio France]]. Ilia humura programo enhavis interalie "la [[eŭtanazio]] de [[France Info]]", la renomigo de programoj, kaj "kvin-stelaj sistemo de notoj por la parolistoj, laŭ la modelo de la ŝoforoj de [[Uber]]"<ref>Mariel Bluteau, https://www.radiofrance.fr/franceinter/les-belges-candidats-a-la-presidence-de-radio-france-candidature-veritable-ou-canular-8180273</ref>. Lia unua romano ''Cosme'' estis publikata la [[7-an de marto]] [[2018]]<ref>https://www.guillaumemeurice.fr/le-livre-guillaume-meurice</ref>. La 29-an de oktobro 2023, dum la [[Israel-hamasa milito de 2023|milito en Gazao]], li startis polemikon priskribante la israelan ĉefministron [[Benjamin Netanjahu]] kiel ''"specon de nazio, sed sen prepucio"'' dum humura kroniko en la programo ''Le Grand Dimanche soir'', elsendita ĉe [[France Inter]]<ref>« [https://www.arcom.fr/nos-ressources/espace-juridique/decisions/emission-le-grand-dimanche-soir-diffusee-le-29-octobre-2023-france-inter-mise-en-garde Émission "Le Grand Dimanche soir" diffusée le 29 octobre 2023 : France Inter mise en garde] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.arcom.fr%2Fnos-ressources%2Fespace-juridique%2Fdecisions%2Femission-le-grand-dimanche-soir-diffusee-le-29-octobre-2023-france-inter-mise-en-garde arkivo]), arcom.fr</ref>. Multaj retuzantoj tiam akuzis la komikiston pri [[antisemitismo]]<ref>J.D., « [https://www.lefigaro.fr/actualite-france/polemique-apres-la-chronique-de-guillaume-meurice-comparant-netanyahou-a-un-nazi-sans-prepuce-20231031 Netanyahou «nazi sans prépuce» : Guillaume Meurice évoque Georges Brassens après sa chronique polémique »] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lefigaro.fr%2Factualite-france%2Fpolemique-apres-la-chronique-de-guillaume-meurice-comparant-netanyahou-a-un-nazi-sans-prepuce-20231031 arkivo], Le Figaro, 31-a de oktobro 2023</ref>.La ĵurnalisto [[Daniel Schneidermann]] denuncis pri tio, kion li konsideras misuzan kunfandon inter ŝerco pri la "supremacisto Netanjahu" kaj atako kontraŭ la juda popolo<ref> « [https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/netanyahou-sorte-de-nazi-sans-prepuce-polemique-apres-une-chronique-de-guillaume-meurice-sur-france-inter-31-10-2023-RPRZIICRNNEBPI43JSJ3IGWEDY.php Netanyahou, sorte de nazi sans prépuce » : France Inter recadre Guillaume Meurice après sa chronique polémique]» ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.leparisien.fr%2Fculture-loisirs%2Fnetanyahou-sorte-de-nazi-sans-prepuce-polemique-apres-une-chronique-de-guillaume-meurice-sur-france-inter-31-10-2023-RPRZIICRNNEBPI43JSJ3IGWEDY.php arkivo]), Le Parisien, 31-a de oktobro 2023</ref>. Adèle Van Reeth, la direktorino de France Inter, distancigis sin de la diraĵoj de Meuris. Laŭ ŝi, en kunteksto de ''"revigliĝo de antisemitaj agoj en nia lando, ĉi tiu elekto de vortoj ŝajnas aparte malkonvena."'' Li ricevis averton de sia dunganto, Radio France, kiun li kontestis per jura ago<ref>Aude Dassonville, « [https://www.lemonde.fr/economie/article/2023/11/06/france-inter-guillaume-meurice-recoit-un-avertissement-qu-il-va-contester-en-justice%206198556%203235.html France Inter : Guillaume Meurice reçoit un avertissement qu'il va contester en justice] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Feconomie%2Farticle%2F2023%2F11%2F06%2Ffrance-inter-guillaume-meurice-recoit-un-avertissement-qu-il-va-contester-en-justice_6198556_3235.html arkivo]), Le Monde, 6-a de novembro 2023</ref>. Radio France poste anoncis, ke la sekva programo escepte estos registrita sen publiko pro mortminacoj kontraŭ Guillaume Meurice<ref>AFP, « [https://www.nouvelobs.com/societe/20231108.OBS80572/menaces-de-mort-envers-guillaume-meurice-la-prochaine-emission-du-grand-dimanche-soir-sera-enregistree-sans-public.html Menaces de mort envers Guillaume Meurice : la prochaine émission du « Grand Dimanche soir » sera enregistrée sans public]» ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.nouvelobs.com%2Fsociete%2F20231108.OBS80572%2Fmenaces-de-mort-envers-guillaume-meurice-la-prochaine-emission-du-grand-dimanche-soir-sera-enregistree-sans-public.html arkivo]), L'Obs, 8-a de novembro 2023</ref>. La 21-an de novembro, li estis alvokita de la Brigado por la Subpremo de Krimoj Kontraŭ Personoj en Parizo, post plendo prezentita de la Eŭropa Juda Organizo (EJO) pro "incito al malamo" kaj "pligravigita publika insulto" komence de novembro<ref>« [https://www.lemonde.fr/actualite-medias/article/2023/11/21/guillaume-meurice-entendu-en-audition-libre-par-la-police-apres-son-sketch-polemique-sur-benyamin-netanyahou%206201549%203236.html Guillaume Meurice entendu en audition libre par la police à la suite de son sketch polémique sur Benyamin Nétanyahou]» ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Factualite-medias%2Farticle%2F2023%2F11%2F21%2Fguillaume-meurice-entendu-en-audition-libre-par-la-police-apres-son-sketch-polemique-sur-benyamin-netanyahou_6201549_3236.html arkivo]), Le Monde, 21-a novembro 2023</ref>. La 22-an de aprilo 2024, la prokurorejo de Nanterre anoncis, ke la plendoj estis malakceptitaj, ĉar la du supozeblaj deliktoj ''"ne estis pruvitaj"''<ref>« [https://www.ouest-france.fr/medias/radio/les-plaintes-pour-incitation-a-la-haine-contre-lhumoriste-guillaume-meurice-classees-sans-suite-30ca1a22-00aa-11ef-b295-c2640ef35bd2 Les plaintes pour « incitation à la haine » contre l'humoriste Guillaume Meurice classées sans suite] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.ouest-france.fr%2Fmedias%2Fradio%2Fles-plaintes-pour-incitation-a-la-haine-contre-lhumoriste-guillaume-meurice-classees-sans-suite-30ca1a22-00aa-11ef-b295-c2640ef35bd2 arkivo]), Ouest-France, 22-a de aprilo 2024 </ref>. Raportante tion dum la elsendo "Le Grand Dimanche Soir", kiun li prezentis la sekvan dimanĉan vesperon, la 28-an de aprilo, li ripetis la koncernan frazon laŭvorte<ref>« [https://www.radiofrance.fr/franceinter/podcasts/le-grand-dimanche-soir/le-grand-dimanche-soir-du-dimanche-28-avril-2024-4137342 Corinne Masiero et Rebeka Warrior avec Claire Ottaway en live] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.radiofrance.fr%2Ffranceinter%2Fpodcasts%2Fle-grand-dimanche-soir%2Fle-grand-dimanche-soir-du-dimanche-28-avril-2024-4137342 arkivo]), Le Grand Dimanche soir, sur radiofrance.fr, France Inter, 28-a de aprilo 2024 </ref>. La 2-an de majo 2024, li anoncis en sociaj retoj, ke li estis alvokita de Radio France por ''"kunveno pri ebla disciplina ago, kiu povus konduki al la fino de [lia] fiksdaŭra kontrakto"'' kaj ke li estas suspendita kiel antaŭzorga rimedo<ref>Brice Laemle, « [https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/05/02/l-humoriste-guillaume-meurice-convoque-a-un-entretien-prealable-au-licenciement-par-radio-france%206231223%203234.html L'humoriste Guillaume Meurice convoqué à un entretien préalable au licenciement par Radio France] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Feconomie%2Farticle%2F2024%2F05%2F02%2Fl-humoriste-guillaume-meurice-convoque-a-un-entretien-prealable-au-licenciement-par-radio-france_6231223_3234.html arkivo]), Le Monde, 2-a de majo 2024 </ref>. Kondamnante ĉi tiujn rimedojn, la redakcio de France Inter, per gazetara komuniko de la ĵurnalistaj asocioj (SDJ) kaj la produktantoj (SDPI), esprimis sian subtenon por tio, kion ili nomis "neakceptebla alvoko"<ref> « [https://www.liberation.fr/economie/medias/france-inter-la-redaction-soutient-guillaume-meurice-et-sinquiete-des-evolutions-dans-la-grille-des-programmes-20240503%204LOLRWXT3RFUXIPL7PZ5QGNYQI/ France Inter : la rédaction soutient Guillaume Meurice et s'inquiète des évolutions dans la grille des programmes] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.liberation.fr%2Feconomie%2Fmedias%2Ffrance-inter-la-redaction-soutient-guillaume-meurice-et-sinquiete-des-evolutions-dans-la-grille-des-programmes-20240503_4LOLRWXT3RFUXIPL7PZ5QGNYQI%2F arkivo]), Libération, 3-a de majo 2024</ref>. [[Charline Vanhoenacker]], kune kun aliaj komikistoj, dediĉis la sekvan elsendo al li, ripetante la polemikan ŝercon. Komikisto Djamil Le Shlag elektis anonci sian foriron de la elsendo tujelsende<ref>« [https://www.mediapart.fr/journal/fil-dactualites/050524/vanhoenacker-consacre-son-emission-meurice-un-humoriste-claque-la-porte-d-inter-en-direct Vanhoenacker consacre son émission à Meurice, un humoriste claque la porte d'Inter en direct] »([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.mediapart.fr%2Fjournal%2Ffil-dactualites%2F050524%2Fvanhoenacker-consacre-son-emission-meurice-un-humoriste-claque-la-porte-d-inter-en-direct arkivo]) Mediapart, 5-a de majo 2024</ref>. La estraro de Radio France rifuzis komenti<ref>Klara Durand et Caroline Sallé, « [https://www.lefigaro.fr/medias/guillaume-meurice-suspendu-par-radio-france-apres-avoir-repete-ses-propos-sur-netanyahu-20240502 L'humoriste Guillaume Meurice suspendu par Radio France après avoir répété ses propos sur Netanyahou] » [https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lefigaro.fr%2Fmedias%2Fguillaume-meurice-suspendu-par-radio-france-apres-avoir-repete-ses-propos-sur-netanyahu-20240502 arkivo]), Le Figaro, 2-a de majo 2024 </ref>. Pluraj peticioj kondamnis lian suspendon de France Inter<ref>Lukas Lourel, « [https://www.ladepeche.fr/2024/05/03/ne-touchez-pas-a-guillaume-meurice-plusieurs-petitions-en-soutien-a-lhumoriste-emergent-apres-sa-suspension-de-france-inter-11928778.php "Ne touchez pas à Guillaume Meurice" : plusieurs pétitions en soutien à l'humoriste émergent après sa suspension de France Inter] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.ladepeche.fr%2F2024%2F05%2F03%2Fne-touchez-pas-a-guillaume-meurice-plusieurs-petitions-en-soutien-a-lhumoriste-emergent-apres-sa-suspension-de-france-inter-11928778.php arkivo]), La Dépêche du Midi, 3-a de majo 2024.</ref>, kaj kelkaj el la dungitoj de la stacio strikis<ref> « [https://www.lemonde.fr/actualite-medias/article/2024/05/12/guillaume-meurice-suspendu-de-radio-france-les-programmes-de-france-inter-perturbes-par-la-greve-en-soutien-a-l-humoriste%206232798%203236.html Guillaume Meurice suspendu de Radio France : les programmes de France Inter perturbés par la grève en soutien à l'humoriste] » [https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Factualite-medias%2Farticle%2F2024%2F05%2F12%2Fguillaume-meurice-suspendu-de-radio-france-les-programmes-de-france-inter-perturbes-par-la-greve-en-soutien-a-l-humoriste_6232798_3236.html arkivo]), Le Monde, 12-a de majo 2024</ref>. La 22-an de majo 2024, la estraro de Radio France kunvokis disciplinan komitaton la 30-an de majo[105] por pripensi la eblan maldungon de Guillaume Meurice, en la formo de frua maldungo pro grava miskonduto[106]. La sekvan tagon, li ricevis la subtenon de la sindikatoj de Radio France kontraŭ ĉi tiu ebleco[107]. La 30-an de majo, li estis aŭdita de la disciplina komitato de la stacio dum preskaŭ du horoj[108]. En junio 2024, li estis maldungita de Radio France pro grava miskonduto pro ripetado de siaj diraĵoj. Sibyle Veil, prezidantino de Radio France, pravigis ĉi tiun decidon citante lian ''"ripetatan mallojalecon"''[109]. Komentante pri lia maldungo, Guillaume Meurice skribis en malferma letero: ''"La 'liberaluloj' transdonas la landon al la [[Dekstra ekstremismo]], ofertante al ili hodiaŭ ankoraŭ plian ideologian venkon."'' Li ankaŭ atakis tiujn, kiuj estris France Inter, nomante ilin ''"senskrupulaj animoj"'' kaj kritikante ilian ''"soifon je obeemo"'' kaj ''"brutalecon"''.[110] Subtene al Meuris, pluraj aliaj komentistoj de France Inter anoncis siajn demisiojn, inkluzive de Thomas VDB, Aymeric Lompret, GiedRé kaj Laélia Véron.[110] Baldaŭ poste, Guillaume Meurice estis dungita de [[Radio Nova]] por lanĉi la programon ''La Dernière'', kie lin akompanis multaj iamaj kolegoj de France Inter, plej precipe Juliette Arnaud kaj Aymeric Lompret. == Opinioj kaj engaĝiĝoj == Guillaume Meurice estas ofte difinata sur la amaskomunikiloj kiel maldekstremulo eĉ ekstrema maldekstremulo. Dum la kampanjo por la [[Prezidanta baloto de 2007 en Francio|franca prezidanta baloto de 2017]], li deklaris ke li voĉdonus por [[Jean-Luc Mélenchon]] aǔ [[Philippe Poutou]]. En 2015, Guillaume Meurice deklaris dum radioprograma kroniko esti [[Vegetarismo|vegetarano]]<ref>« [https://www.franceinter.fr/emissions/le-moment-meurice/le-moment-meurice-26-aout-2015 Repas de substitution du 26 août 2015] » [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.franceinter.fr%2Femissions%2Fle-moment-meurice%2Fle-moment-meurice-26-aout-2015 archive] sur [http://France%20Inter.fr France Inter.fr], 26-an de aǔgusto 2015</ref>. En 2018 Guillaume Meurice voĉe partoprenis al video de la asocio [[Amnestio Internacia]] pri [[Homaj rajtoj]]<ref>https://www.amnesty.fr/actualites/voir-pour-comprendre-la-declaration-universelle-des-droits-de-lhomme?utm_campaign=vpc_dudh&utm_medium=email&utm_source=emailing-don{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Verkaro == * Guillaume Meurice (ilustraĵoj de Marc Large), ''On n'est pas sérieux quand on a 2017 ans'', el. Un point c'est tout !, 2017, 96 p. (ISBN 979-1092115079) * Guillaume Meurice, ''Cosme'' (romano), Paris, Arthaud, 2018, 304 p. (ISBN 978-2-08-142562-0) * Guillaume Meurice kaj Charline Vanhoenacker (ilustraĵoj de Cami), ''Le cahier de vacances de Manu : monsieur le président de la République'', Paris, Flammarion, 2019, 96 p. (ISBN 978-2-08-148144-2) * Guillaume Meurice (ilustraĵoj de Aurore Damant), ''Le renard et le poulailler'', Michel Lafon, 2020, 32 p. (ISBN 9782749944104) * Guillaume Meurice, ''Le roi n'avait pas ri'', JC Lattès, coll. « Littérature française », 2021, 300 p. (ISBN 978-2709667289) == Ligiloj == * Retejo de Guillaume Meurice (franclingva): https://www.guillaumemeurice.fr/ == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Meurice, Guillaume}} [[Kategorio:Francaj humuristoj]] [[Kategorio:Francaj radio-kunlaborantoj]] [[Kategorio:Homoj de Haute-Saône]] [[Kategorio:Francaj vegetaranoj]] [[Kategorio:Francaj verkistoj de la 21-a jarcento]] 7etcjgb60dslyymc5qe0u8ypv8ie43p 9367207 9367200 2026-05-05T12:46:11Z Baba79 118684 9367207 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | nomo = | dosiero =Guillaume Meurice à La Dernière 03.jpg| priskribo = Guillaume Meurice en [[2025]].| grandeco de dosiero = | dato de naskiĝo = | loko de naskiĝo = }} '''Guillaume MEURICE''' (naskiĝis la {{daton|14|junio|1981}} en [[Chenôve]], [[Francio]]) estas franca humuristo kaj radioprograma felietonisto. Li estis ĉefe fama pro sia partopreno al la radioelsendo ''Par Jupiter!'' (Je Jupitero!), en la radiostacio [[France Inter]] kaj sia radioelsendo ''La dernière'' (La lasta) en la radiostacio [[Radio Nova]]. == Biografio == === Infanaĝo kaj studioj === Naskiĝinta en [[Chenôve]]<ref> [http://www.bienpublic.com/edition-dijon-ville/2015/11/03/un-envoye-un-peu-special « Dijon : Guillaume Meurice (France Inter), un envoyé “un peu” spécial »] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.bienpublic.com%2Fedition-dijon-ville%2F2015%2F11%2F03%2Fun-envoye-un-peu-special [archive<nowiki>]</nowiki>,] sur Le Bien public.com, 3 novembre 2015 (consulté le 18 janvier 2016).</ref> sed devenanta el [[Vesoul]]<ref>Rossana Di Vincenzo, [http://www.telerama.fr/sortir/charlie-hebdo-restos-du-coeur-avec-guillaume-meurice-on-peut-rire-de-tout-sur-france-inter,128774.php « Charlie Hebdo, Restos du cœur... Avec Guillaume Meurice, on peut rire de tout sur France Inter »] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.telerama.fr%2Fsortir%2Fcharlie-hebdo-restos-du-coeur-avec-guillaume-meurice-on-peut-rire-de-tout-sur-france-inter%2C128774.php [archive<nowiki>]</nowiki>] sur telerama.fr, 7 juillet 2015 (consulté le 17 novembre 2015).</ref>, Guillaume Meurice estas filo de fervojisto kaj de hejma virino<ref>« [https://www.guillaumemeurice.fr/biographie-guillaume-meurice Biographie] » [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.guillaumemeurice.fr%2Fbiographie-guillaume-meurice [archive<nowiki>]</nowiki>,] sur guillaumemeurice.fr (consulté le 17 novembre 2015).</ref>. Lia familio transloĝiĝis al [[Jussey]] ([[Haute-Saône]]) en [[1987]]<ref>Jérôme Lefilliâtre, « [http://next.liberation.fr/images/2016/12/28/guillaume-meurice-d-extreme-gausse_1537888 Guillaume Meurice : D’extrême gausse] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161231181005/http://next.liberation.fr/images/2016/12/28/guillaume-meurice-d-extreme-gausse_1537888 |date=2016-12-31 }} » [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fnext.liberation.fr%2Fimages%2F2016%2F12%2F28%2Fguillaume-meurice-d-extreme-gausse_1537888 [archive<nowiki>]</nowiki>] Libération.fr, 28 décembre 2016</ref>. Li studis administrajn sciencojn en [[Besançon]], studis mallonge en [[Aix-en-Provence]], kaj poste studis komedion en la [[Cours Florent]] en [[Parizo]] inter 2002 kaj 2005. === Kariero === En novembro 2007, Guillaume Meurice kreis sian unuan soloan programon, dekomence titolitan ''Annulé'' ("Nuligata") poste renomitan ''Mort de rire'' ("Mortinta pro rido") en 2008 kaj denove renomitan ''Tout le monde y passe'' samjare.<ref>[https://www.guillaumemeurice.fr/biographie-guillaume-meurice «Biographie»] [arkivo], ĉe guillaumemeurice.fr (konsultita la 19an de oktobro 2017).</ref> En [[junio]] [[2012]], li publikigis libron titolitan ''Guillaume Meurice chronique la société'' ("Guillaume Meurice kronikas la socion") antaǔparolate de [[François Morel]]. En septembro 2012, li iĝis humura kronikisto en la radioprogramo "On va tous y passer" ĉe [[France Inter]] ĝis la fino de la programo en junio 2014. En marto 2014, li kreis sian duan spektaklon: ''Que demande le peuple?'' ("Kion petas la popolo?") Li denove laboris en [[France Inter]] de septembro [[2014]] dum la matena programo ''Le Cinq sept'' ("La kvin sep") ĝis junio [[2015]] kaj pri la radioprogramo "Par Jupiter!" (prae ''Si tu écoutes j'annules tout'' ("Se vi aŭskultas, mi nuligas ĉion")) kun [[Charline Vanhoenacker]] kaj [[Alex Vizorek]], por la kroniko "Le moment Meurice" (La Meurice-a momento) mem-kvalifikita kiel "comique d'investigation" ("komikeco de enketeco") kaj farita el pikemaj popolintervjuoj. En 2017, li publikigis libron verkitan kun la gazetara desegnisto [[Marc Large]] titolitan ''On n'est pas sérieux quand on a 2017 ans'' ("Oni ne seriozas kiam 2017-jaraĝas"). La [[1-an de marto]] [[2018]], kune kun [[Charline Vanhoenacker]] kaj [[Alex Vizorek]], li parodie kandidatiĝis por la prezidanteco de [[Radio France]]. Ilia humura programo enhavis interalie "la [[eŭtanazio]] de [[France Info]]", la renomigo de programoj, kaj "kvin-stelaj sistemo de notoj por la parolistoj, laŭ la modelo de la ŝoforoj de [[Uber]]"<ref>Mariel Bluteau, https://www.radiofrance.fr/franceinter/les-belges-candidats-a-la-presidence-de-radio-france-candidature-veritable-ou-canular-8180273</ref>. Lia unua romano ''Cosme'' estis publikata la [[7-an de marto]] [[2018]]<ref>https://www.guillaumemeurice.fr/le-livre-guillaume-meurice</ref>. La 29-an de oktobro 2023, dum la [[Israel-hamasa milito de 2023|milito en Gazao]], li startis polemikon priskribante la israelan ĉefministron [[Benjamin Netanjahu]] kiel ''"specon de nazio, sed sen prepucio"'' dum humura kroniko en la programo ''Le Grand Dimanche soir'', elsendita ĉe [[France Inter]]<ref>« [https://www.arcom.fr/nos-ressources/espace-juridique/decisions/emission-le-grand-dimanche-soir-diffusee-le-29-octobre-2023-france-inter-mise-en-garde Émission "Le Grand Dimanche soir" diffusée le 29 octobre 2023 : France Inter mise en garde] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.arcom.fr%2Fnos-ressources%2Fespace-juridique%2Fdecisions%2Femission-le-grand-dimanche-soir-diffusee-le-29-octobre-2023-france-inter-mise-en-garde arkivo]), arcom.fr</ref>. Multaj retuzantoj tiam akuzis la komikiston pri [[antisemitismo]]<ref>J.D., « [https://www.lefigaro.fr/actualite-france/polemique-apres-la-chronique-de-guillaume-meurice-comparant-netanyahou-a-un-nazi-sans-prepuce-20231031 Netanyahou «nazi sans prépuce» : Guillaume Meurice évoque Georges Brassens après sa chronique polémique »] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lefigaro.fr%2Factualite-france%2Fpolemique-apres-la-chronique-de-guillaume-meurice-comparant-netanyahou-a-un-nazi-sans-prepuce-20231031 arkivo], Le Figaro, 31-a de oktobro 2023</ref>.La ĵurnalisto [[Daniel Schneidermann]] denuncis pri tio, kion li konsideras misuzan kunfandon inter ŝerco pri la "supremacisto Netanjahu" kaj atako kontraŭ la juda popolo<ref> « [https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/netanyahou-sorte-de-nazi-sans-prepuce-polemique-apres-une-chronique-de-guillaume-meurice-sur-france-inter-31-10-2023-RPRZIICRNNEBPI43JSJ3IGWEDY.php Netanyahou, sorte de nazi sans prépuce » : France Inter recadre Guillaume Meurice après sa chronique polémique]» ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.leparisien.fr%2Fculture-loisirs%2Fnetanyahou-sorte-de-nazi-sans-prepuce-polemique-apres-une-chronique-de-guillaume-meurice-sur-france-inter-31-10-2023-RPRZIICRNNEBPI43JSJ3IGWEDY.php arkivo]), Le Parisien, 31-a de oktobro 2023</ref>. Adèle Van Reeth, la direktorino de France Inter, distancigis sin de la diraĵoj de Meuris. Laŭ ŝi, en kunteksto de ''"revigliĝo de antisemitaj agoj en nia lando, ĉi tiu elekto de vortoj ŝajnas aparte malkonvena."'' Li ricevis averton de sia dunganto, Radio France, kiun li kontestis per jura ago<ref>Aude Dassonville, « [https://www.lemonde.fr/economie/article/2023/11/06/france-inter-guillaume-meurice-recoit-un-avertissement-qu-il-va-contester-en-justice%206198556%203235.html France Inter : Guillaume Meurice reçoit un avertissement qu'il va contester en justice] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Feconomie%2Farticle%2F2023%2F11%2F06%2Ffrance-inter-guillaume-meurice-recoit-un-avertissement-qu-il-va-contester-en-justice_6198556_3235.html arkivo]), Le Monde, 6-a de novembro 2023</ref>. Radio France poste anoncis, ke la sekva programo escepte estos registrita sen publiko pro mortminacoj kontraŭ Guillaume Meurice<ref>AFP, « [https://www.nouvelobs.com/societe/20231108.OBS80572/menaces-de-mort-envers-guillaume-meurice-la-prochaine-emission-du-grand-dimanche-soir-sera-enregistree-sans-public.html Menaces de mort envers Guillaume Meurice : la prochaine émission du « Grand Dimanche soir » sera enregistrée sans public]» ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.nouvelobs.com%2Fsociete%2F20231108.OBS80572%2Fmenaces-de-mort-envers-guillaume-meurice-la-prochaine-emission-du-grand-dimanche-soir-sera-enregistree-sans-public.html arkivo]), L'Obs, 8-a de novembro 2023</ref>. La 21-an de novembro, li estis alvokita de la Brigado por la Subpremo de Krimoj Kontraŭ Personoj en Parizo, post plendo prezentita de la Eŭropa Juda Organizo (EJO) pro "incito al malamo" kaj "pligravigita publika insulto" komence de novembro<ref>« [https://www.lemonde.fr/actualite-medias/article/2023/11/21/guillaume-meurice-entendu-en-audition-libre-par-la-police-apres-son-sketch-polemique-sur-benyamin-netanyahou%206201549%203236.html Guillaume Meurice entendu en audition libre par la police à la suite de son sketch polémique sur Benyamin Nétanyahou]» ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Factualite-medias%2Farticle%2F2023%2F11%2F21%2Fguillaume-meurice-entendu-en-audition-libre-par-la-police-apres-son-sketch-polemique-sur-benyamin-netanyahou_6201549_3236.html arkivo]), Le Monde, 21-a novembro 2023</ref>. La 22-an de aprilo 2024, la prokurorejo de Nanterre anoncis, ke la plendoj estis malakceptitaj, ĉar la du supozeblaj deliktoj ''"ne estis pruvitaj"''<ref>« [https://www.ouest-france.fr/medias/radio/les-plaintes-pour-incitation-a-la-haine-contre-lhumoriste-guillaume-meurice-classees-sans-suite-30ca1a22-00aa-11ef-b295-c2640ef35bd2 Les plaintes pour « incitation à la haine » contre l'humoriste Guillaume Meurice classées sans suite] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.ouest-france.fr%2Fmedias%2Fradio%2Fles-plaintes-pour-incitation-a-la-haine-contre-lhumoriste-guillaume-meurice-classees-sans-suite-30ca1a22-00aa-11ef-b295-c2640ef35bd2 arkivo]), Ouest-France, 22-a de aprilo 2024 </ref>. Raportante tion dum la elsendo "Le Grand Dimanche Soir", kiun li prezentis la sekvan dimanĉan vesperon, la 28-an de aprilo, li ripetis la koncernan frazon laŭvorte<ref>« [https://www.radiofrance.fr/franceinter/podcasts/le-grand-dimanche-soir/le-grand-dimanche-soir-du-dimanche-28-avril-2024-4137342 Corinne Masiero et Rebeka Warrior avec Claire Ottaway en live] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.radiofrance.fr%2Ffranceinter%2Fpodcasts%2Fle-grand-dimanche-soir%2Fle-grand-dimanche-soir-du-dimanche-28-avril-2024-4137342 arkivo]), Le Grand Dimanche soir, sur radiofrance.fr, France Inter, 28-a de aprilo 2024 </ref>. La 2-an de majo 2024, li anoncis en sociaj retoj, ke li estis alvokita de Radio France por ''"kunveno pri ebla disciplina ago, kiu povus konduki al la fino de [lia] fiksdaŭra kontrakto"'' kaj ke li estas suspendita kiel antaŭzorga rimedo<ref>Brice Laemle, « [https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/05/02/l-humoriste-guillaume-meurice-convoque-a-un-entretien-prealable-au-licenciement-par-radio-france%206231223%203234.html L'humoriste Guillaume Meurice convoqué à un entretien préalable au licenciement par Radio France] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Feconomie%2Farticle%2F2024%2F05%2F02%2Fl-humoriste-guillaume-meurice-convoque-a-un-entretien-prealable-au-licenciement-par-radio-france_6231223_3234.html arkivo]), Le Monde, 2-a de majo 2024 </ref>. Kondamnante ĉi tiujn rimedojn, la redakcio de France Inter, per gazetara komuniko de la ĵurnalistaj asocioj (SDJ) kaj la produktantoj (SDPI), esprimis sian subtenon por tio, kion ili nomis "neakceptebla alvoko"<ref> « [https://www.liberation.fr/economie/medias/france-inter-la-redaction-soutient-guillaume-meurice-et-sinquiete-des-evolutions-dans-la-grille-des-programmes-20240503%204LOLRWXT3RFUXIPL7PZ5QGNYQI/ France Inter : la rédaction soutient Guillaume Meurice et s'inquiète des évolutions dans la grille des programmes] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.liberation.fr%2Feconomie%2Fmedias%2Ffrance-inter-la-redaction-soutient-guillaume-meurice-et-sinquiete-des-evolutions-dans-la-grille-des-programmes-20240503_4LOLRWXT3RFUXIPL7PZ5QGNYQI%2F arkivo]), Libération, 3-a de majo 2024</ref>. [[Charline Vanhoenacker]], kune kun aliaj komikistoj, dediĉis la sekvan elsendo al li, ripetante la polemikan ŝercon. Komikisto Djamil Le Shlag elektis anonci sian foriron de la elsendo tujelsende<ref>« [https://www.mediapart.fr/journal/fil-dactualites/050524/vanhoenacker-consacre-son-emission-meurice-un-humoriste-claque-la-porte-d-inter-en-direct Vanhoenacker consacre son émission à Meurice, un humoriste claque la porte d'Inter en direct] »([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.mediapart.fr%2Fjournal%2Ffil-dactualites%2F050524%2Fvanhoenacker-consacre-son-emission-meurice-un-humoriste-claque-la-porte-d-inter-en-direct arkivo]) Mediapart, 5-a de majo 2024</ref>. La estraro de Radio France rifuzis komenti<ref>Klara Durand et Caroline Sallé, « [https://www.lefigaro.fr/medias/guillaume-meurice-suspendu-par-radio-france-apres-avoir-repete-ses-propos-sur-netanyahu-20240502 L'humoriste Guillaume Meurice suspendu par Radio France après avoir répété ses propos sur Netanyahou] » [https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lefigaro.fr%2Fmedias%2Fguillaume-meurice-suspendu-par-radio-france-apres-avoir-repete-ses-propos-sur-netanyahu-20240502 arkivo]), Le Figaro, 2-a de majo 2024 </ref>. Pluraj peticioj kondamnis lian suspendon de France Inter<ref>Lukas Lourel, « [https://www.ladepeche.fr/2024/05/03/ne-touchez-pas-a-guillaume-meurice-plusieurs-petitions-en-soutien-a-lhumoriste-emergent-apres-sa-suspension-de-france-inter-11928778.php "Ne touchez pas à Guillaume Meurice" : plusieurs pétitions en soutien à l'humoriste émergent après sa suspension de France Inter] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.ladepeche.fr%2F2024%2F05%2F03%2Fne-touchez-pas-a-guillaume-meurice-plusieurs-petitions-en-soutien-a-lhumoriste-emergent-apres-sa-suspension-de-france-inter-11928778.php arkivo]), La Dépêche du Midi, 3-a de majo 2024.</ref>, kaj kelkaj el la dungitoj de la stacio strikis<ref> « [https://www.lemonde.fr/actualite-medias/article/2024/05/12/guillaume-meurice-suspendu-de-radio-france-les-programmes-de-france-inter-perturbes-par-la-greve-en-soutien-a-l-humoriste%206232798%203236.html Guillaume Meurice suspendu de Radio France : les programmes de France Inter perturbés par la grève en soutien à l'humoriste] » [https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Factualite-medias%2Farticle%2F2024%2F05%2F12%2Fguillaume-meurice-suspendu-de-radio-france-les-programmes-de-france-inter-perturbes-par-la-greve-en-soutien-a-l-humoriste_6232798_3236.html arkivo]), Le Monde, 12-a de majo 2024</ref>. La 22-an de majo 2024, la estraro de Radio France kunvokis disciplinan komitaton la 30-an de majo<ref>« [https://www.lemonde.fr/actualite-medias/article/2024/05/22/guillaume-meurice-humoriste-de-france-inter-convoque-en-vue-d-une-rupture-anticipee-pour-faute-grave%206234827%203236.html Guillaume Meurice, humoriste de France Inter, convoqué en vue d'une « rupture anticipée pour faute grave »] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Factualite-medias%2Farticle%2F2024%2F05%2F22%2Fguillaume-meurice-humoriste-de-france-inter-convoque-en-vue-d-une-rupture-anticipee-pour-faute-grave_6234827_3236.html arkivo]), Le Monde, 22-a de majo 2024 </ref> por pripensi la eblan maldungon de Guillaume Meurice, en la formo de frua maldungo pro grava miskonduto<ref>Adrien Franque, « [https://www.liberation.fr/economie/medias/prepucegate-une-commission-de-discipline-convoquee-pour-guillaume-meurice-pour-etudier-un-eventuel-licenciement-20240522%20KBBDQM36HVFYDBQLLDQEOF55F4/ «Prépucegate» : une commission de discipline convoquée pour Guillaume Meurice pour étudier un éventuel licenciement] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.liberation.fr%2Feconomie%2Fmedias%2Fprepucegate-une-commission-de-discipline-convoquee-pour-guillaume-meurice-pour-etudier-un-eventuel-licenciement-20240522_KBBDQM36HVFYDBQLLDQEOF55F4%2F arkivo] , Libération, 22-a de majo 2024 </ref>. La sekvan tagon, li ricevis la subtenon de la sindikatoj de Radio France kontraŭ ĉi tiu ebleco<ref> [https://www.liberation.fr/economie/medias/affaire-guillaume-meurice-les-syndicats-de-radio-france-demandent-a-leur-direction-de-ne-pas-licencier-lhumoriste-20240523%20ZGKP3DUGI5HBHKBTPCQKY34CSE/ « Affaire Guillaume Meurice : les syndicats de Radio France demandent à leur direction de ne pas licencier l'humoriste] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.liberation.fr%2Feconomie%2Fmedias%2Faffaire-guillaume-meurice-les-syndicats-de-radio-france-demandent-a-leur-direction-de-ne-pas-licencier-lhumoriste-20240523_ZGKP3DUGI5HBHKBTPCQKY34CSE%2F arkivo]), Libération</ref>. La 30-an de majo, li estis aŭdita de la disciplina komitato de la stacio dum preskaŭ du horoj<ref>Benjamin Meffre, « [https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/tv/affaire-meurice-sur-france-inter-la-direction-a-maintenu-ses-griefs-en-commission-de-discipline-30-05-2024-6MZFOMY5U5APVNDMK63JNR2YOM.php Affaire Meurice sur France Inter : la direction a « maintenu ses griefs » en commission de discipline] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.leparisien.fr%2Fculture-loisirs%2Ftv%2Faffaire-meurice-sur-france-inter-la-direction-a-maintenu-ses-griefs-en-commission-de-discipline-30-05-2024-6MZFOMY5U5APVNDMK63JNR2YOM.php arkivo]), Le Parisien, 30-a de majo 2024</ref>. En junio 2024, li estis maldungita de Radio France pro grava miskonduto pro ripetado de siaj diraĵoj. Sibyle Veil, prezidantino de Radio France, pravigis ĉi tiun decidon citante lian ''"ripetitan mallojalecon"''<ref> « [https://www.liberation.fr/economie/medias/guillaume-meurice-licencie-par-radio-france-20240611%2034M7JTFIERDQ5D7C3MVC66A5VM/ Guillaume Meurice licencié par Radio France] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.liberation.fr%2Feconomie%2Fmedias%2Fguillaume-meurice-licencie-par-radio-france-20240611_34M7JTFIERDQ5D7C3MVC66A5VM%2F arkivo]), Libération, 11-a de junio 2024</ref>. Komentante pri lia maldungo, Guillaume Meurice skribis en malferma letero: ''"La 'liberaluloj' transdonas la landon al la [[Dekstra ekstremismo]], ofertante al ili hodiaŭ ankoraŭ plian ideologian venkon."'' Li ankaŭ atakis tiujn, kiuj estris France Inter, nomante ilin ''"senskrupulaj animoj"'' kaj kritikante ilian ''"soifon je obeemo"'' kaj ''"brutalecon"''<ref> « [https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/06/12/guillaume-meurice-interprete-son-licenciement-comme-une-victoire-ideologique-de-l-extreme-droite%206239107%203234.html Guillaume Meurice interprète son licenciement comme une « victoire idéologique » de « l'extrême droite »] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Feconomie%2Farticle%2F2024%2F06%2F12%2Fguillaume-meurice-interprete-son-licenciement-comme-une-victoire-ideologique-de-l-extreme-droite_6239107_3234.html arkivo]), Le Monde, 12-a de junio 2024</ref>. Subtene al Meuris, pluraj aliaj komentistoj de France Inter anoncis siajn demisiojn, inkluzive de Thomas VDB, Aymeric Lompret, GiedRé kaj Laélia Véron. Baldaŭ poste, Guillaume Meurice estis dungita de [[Radio Nova]] por lanĉi la programon ''La Dernière'', kie lin akompanis multaj iamaj kolegoj de France Inter, plej precipe Juliette Arnaud kaj Aymeric Lompret. == Opinioj kaj engaĝiĝoj == Guillaume Meurice estas ofte difinata sur la amaskomunikiloj kiel maldekstremulo eĉ ekstrema maldekstremulo. Dum la kampanjo por la [[Prezidanta baloto de 2007 en Francio|franca prezidanta baloto de 2017]], li deklaris ke li voĉdonus por [[Jean-Luc Mélenchon]] aǔ [[Philippe Poutou]]. En 2015, Guillaume Meurice deklaris dum radioprograma kroniko esti [[Vegetarismo|vegetarano]]<ref>« [https://www.franceinter.fr/emissions/le-moment-meurice/le-moment-meurice-26-aout-2015 Repas de substitution du 26 août 2015] » [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.franceinter.fr%2Femissions%2Fle-moment-meurice%2Fle-moment-meurice-26-aout-2015 archive] sur [http://France%20Inter.fr France Inter.fr], 26-an de aǔgusto 2015</ref>. En 2018 Guillaume Meurice voĉe partoprenis al video de la asocio [[Amnestio Internacia]] pri [[Homaj rajtoj]]<ref>https://www.amnesty.fr/actualites/voir-pour-comprendre-la-declaration-universelle-des-droits-de-lhomme?utm_campaign=vpc_dudh&utm_medium=email&utm_source=emailing-don{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Verkaro == * Guillaume Meurice (ilustraĵoj de Marc Large), ''On n'est pas sérieux quand on a 2017 ans'', el. Un point c'est tout !, 2017, 96 p. (ISBN 979-1092115079) * Guillaume Meurice, ''Cosme'' (romano), Paris, Arthaud, 2018, 304 p. (ISBN 978-2-08-142562-0) * Guillaume Meurice kaj Charline Vanhoenacker (ilustraĵoj de Cami), ''Le cahier de vacances de Manu : monsieur le président de la République'', Paris, Flammarion, 2019, 96 p. (ISBN 978-2-08-148144-2) * Guillaume Meurice (ilustraĵoj de Aurore Damant), ''Le renard et le poulailler'', Michel Lafon, 2020, 32 p. (ISBN 9782749944104) * Guillaume Meurice, ''Le roi n'avait pas ri'', JC Lattès, coll. « Littérature française », 2021, 300 p. (ISBN 978-2709667289) == Ligiloj == * Retejo de Guillaume Meurice (franclingva): https://www.guillaumemeurice.fr/ == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Meurice, Guillaume}} [[Kategorio:Francaj humuristoj]] [[Kategorio:Francaj radio-kunlaborantoj]] [[Kategorio:Homoj de Haute-Saône]] [[Kategorio:Francaj vegetaranoj]] [[Kategorio:Francaj verkistoj de la 21-a jarcento]] qmb84zcsdc9qr5wfk11osnwmlx9xxu4 0 595652 9367540 8561682 2026-05-06T07:02:58Z ThomasPusch 1869 9367540 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro |kesteroj= {{Informkesto kantisto |subŝablono=jes | nomo = Fats Domino | dosiero = Fats Domino 1977.jpg | priskribo de dosiero = Fats Domino (1977) | grandeco de dosiero = 250 | larĝa dosiero = jes | fono = soloa kantisto | naskonomo = Antoine Dominique Domino | alie nomata = Fats | kromnomo = | naskiĝo = [[26-a de februaro]] [[1928]] | morto = [[24-a de oktobro]], [[2017]] | deveno = | instrumento = [[piano]] | tipo de voĉo = | ĝenro = [[ritmenbluso]], [[roknrolo]], [[bluso]], [[popmuziko]], [[pianobluso]] | profesio = [[Kantisto]], kantverkisto, muzikisto | aktivaj jaroj = [[1949]]-[[2017]] | eldoninto = [[Imperial Records|Imperial]], [[London Records|London]], [[ABC Records|ABC]], [[Mercury Records|Mercury]] | parencaj temoj = | ttt = | nuntempaj membroj = | antaŭaj membroj = | signifa instrumento = [[kantado]], [[piano]] }} }} '''Fats DOMINO''', naskiĝis kiel '''Antoine Dominique DOMINO''' (n. en [[New Orleans]] la [[26-an de februaro]] [[1928]], m. la Harvey, [[Luiziano]] la [[24-an de oktobro]] [[2017]]<ref>[https://www.nu.nl/muziek/4978919/zanger-fats-domino-89-overleden.html Zanger Fats Domino (89) overleden], NU.nl, 25-an de oktobro 2017</ref><ref>{{en}}[https://www.nytimes.com/2017/10/25/obituaries/fats-domino-89-one-of-rock-n-rolls-first-stars-is-dead.html Fats Domino, 89, One of Rock ’n’ Roll’s First Stars, Is Dead], New York Times, 25-an de oktobro 2017</ref>), estis usona kantisto-pianisto de [[ritmenbluso]]. == Biografio == La kariero de Fats Domino komenciĝis en 1949 per ''The Fat Man'' (La grasa viro), unu el la unuaj [[Roknrolo|roknroldiskoj]] kaj la kaŭzo de lia kromnomo. Tiu kanto kaj la furoraj kiuj sekvis li verkis kune kun [[Dave Bartholomew]], bandestro kaj [[Produktado|produktisto]] de diversaj ritmenblus-artistoj el New Orleans. La kantoj dum la [[1950-aj jaroj]] ĉiuj estis surdiskigitaj en la studio de Cosimo Matassa en New Orleans kaj eldonitaj sub la Imperial-etikedo. Vendiĝis pli ol unu miliono da diskoj de ''The Fat Man''. Post nombro da furoretkantoj Fats Domino en 1955 definitive trarompis ĉe la granda publiko per ''Ain't That a Shame'', kiu en [[Usono]] atingis la pintdekon. Sekve li faris plurajn kantojn inter kiuj ''Whole Lotta Loving'', ''Blue Monday'' kaj ''Blueberry Hill''. Li ankaŭ rolis en la filmoj ''[[Shake, Rattle & Rock! (1956)|Shake, Rattle & Rock!]]''<ref> {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0049749/ IMDb - Shake, Rattle & Rock]</ref> kaj ''[[The Girl Can't Help It]]''<ref> {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0049263/ IMDb - The Girl Can't Help It]</ref>. Dum la [[1970-aj jaroj]] li ankoraŭ daŭre aktivis, sed ne tiel kiel dum la [[1950-aj jaroj|1950-aj]] kaj [[1960-aj jaroj]]. En 1980 li por la unua fojo aperis ĉe la [[North Sea Jazz Festival]] (Norda-Mara Ĵaz-Festivalo) en [[Hago]], [[Nederlando]]. Post kiam en 2005 la uragano Katrina transpasis lian naskiĝurbon, Fats Domino mallongtempe estis netrovebla, ĝis kiam lia filino rekonis lin sur foto de [[evakuado|evakuitoj]]. Fats Domino perdis dum tiu naturkatastrofo ankaŭ siajn [[Ora disko|orajn diskojn]]. De la diskokompanio li pro tio ricevis [[Kopio|reproduktaĵo]]jn<ref>[http://www.cbc.ca/news/entertainment/fats-domino-receives-gold-record-replacements-in-new-orleans-1.654114 Fats Domino receives gold record replacements in New Orleans], CBC News, 14-an de aŭgusto 2007</ref>. Fats Domino aperis por la lasta fojo je la 19-a de majo 2006 en [[Tipitina's]], [[ĵazo]]- kaj [[bluso]]klubo en [[New Orleans]]. Tiu apero estis surbendigita en 2008 por la dokumenta filmo ''Walking Back to New Orleans'' (Retroiro al New Orleans).[[Dosiero:Fats Domino 1956.png|eta|Fats Domino estis en 1956 gasto ĉe ''[[Alan Freed|The Alan Freed Show]]'', kie li disaŭdigis la kanton "Blueberry Hill"]][[Dosiero:RIPFatsYouWillBeMissedLow9.jpg|eta|[[Grafitio]] sur la domo de Fats Domino post onidiro ke li mortis pro la [[uragano Katrina]] en 2005]] [[Dosiero:President George W. Bush shakes the hand of legendary Fats Domino, wearing a National Medal of Arts.jpg|eta|Fats Domino (maldekstra) manpremas kun la usona prezidento [[George W. Bush]], post kiam li ricevis medalon (29-an de aŭgusto 2006)]] == Oraj diskoj == Diskoj de kiuj pli ol unu miliono da ekzempleroj estas venditaj: {| |- | style="vertical-align:top;" | * 1951 - The Fat Man (1949) * 1952 - Going Home * 1953 - Going to the River * 1953 - Please Don't Leave Me * 1953 - You Said You Love Me * 1953 - Don't Leave Me This Way * 1955 - Ain't That a Shame * 1955 - All by Myself * 1955 - I Can't Go On (Rosaly) * 1956 - Don't Blame It on Me / Bo Weevil * 1956 - My Blue Heaven / I'm in Love Again * 1956 - So Long / When My dreamboat Comes Home * 1956 - Blueberry Hill / Honey Chile | style="vertical-align:top;" | * 1956 - Blue Monday * 1957 - I'm Walkin' * 1957 - It's You I Love / Valley of Tears * 1958 - Whole Lotta Lovin' * 1959 - I'm Ready / Margie * 1959 - I'm Gonna Be a Wheel Someday * 1959 - Be My Guest * 1960 - Walkin' to New Orleans * 1960 - Three Nights a Week * 1960 - My Girl Josephine * 1961 - Shurah / Fell in Love on Monday * 1961 - Let the Four Winds Blow |} :<small>Fonto: ''Fats Domino: Big Beat Blues'' de Paul MacPhail</small> == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Domino, Fats}} [[Kategorio:Usonaj blusaj pianistoj]] [[Kategorio:Usonaj pianistoj]] [[Kategorio:Usonaj kantistoj]] [[Kategorio:Usonaj ritmenblusaj kantistoj]] [[Kategorio:Usonaj ritmenblusaj muzikistoj]] [[Kategorio:Usonaj rokkantistoj‎]] [[Kategorio:Usonaj kantverkistoj]] [[Kategorio:Bugiopianistoj]] [[Kategorio:Grammy-laŭreatoj]] mqaczchez981e6msepm5nmu6m3nvot0 0 602521 9367271 9005586 2026-05-05T16:29:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367271 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = FR |situo sur mapo = Angoulême |zomo = 14 }} [[Dosiero:FIBD2017.jpg|eta|Bildoj de la Angulema Internacia Komiksa Festivalo.]] La '''Angulema Internacia Komiksa Festivalo''' ({{lang-fr|Festival international de la bande dessinée d'Angoulême}}) estas la dua plej granda komiksa festivalo en Eŭropo post la foiro ''Lucca Comics & Games'' de Italio, kaj la tria plej granda en la mondo post ''Lucca Comics & Games'' kaj la ''Comiket'' de Japanio.<ref> "Angoulême BD". [http://www.bdangouleme.com/] Alirita la 30an de Januaro 2012.</ref><ref> "Honoured at Angoulême, Spiegelman tries to turn the page on 'Maus'". France 24. 2012-01-27. [http://www.france24.com/en/20120127-honoured-angouleme-spiegelman-tries-turn-page-%E2%80%98maus%E2%80%99] Alirita la 30an de Januaro 2012.</ref><ref> Lancel, Xavier. "Seven Hours Till Angoulême". Scarce/Bleeding Cool. [https://www.bleedingcool.com/2012/01/25/seven-hours-till-angoulme/] Alirita la 30an de Januaro 2012.</ref> Ĝi okazis ĉiun jaron ekde 1974 en [[Angulemo]], [[Francio]], en la monato Januaro. == Historio == La Angulema Internacia Komiksa Festivalo estis fondita de la francaj verkistoj kaj eldonistoj Francis Groux kaj Jean Mardikian, kaj la [[bildliteraturisto]] kaj fakulo Claude Moliterni. Moliterni estis kunorganizanto de la festivalo laŭlonge de 2005.<ref>Pasamonik, Didier. "Disparition de Claude Moliterni, fondateur du Festival d’Angoulême ,"ActuaBD (Jan. 21, 2009). [http://www.actuabd.com/Disparition-de-Claude-Moliterni-fondateur-du-Festival-d-Angouleme] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230404011321/https://www.actuabd.com/Disparition-de-Claude-Moliterni-fondateur-du-Festival-d-Angouleme |date=2023-04-04 }} Alirita la 30an de Januaro 2012.</ref> Pli ol 200,000 vizitantoj<ref> Delcroix, Olivier (2012-01-29). "Angoulême: la BD en pleine forme". Le Figaro. [http://www.lefigaro.fr/bd/2012/01/29/03014-20120129ARTFIG00159-angouleme-la-bd-en-pleine-forme.php] Alirita la 30an de Januaro 2012.</ref> venas ĉiujare al la foiro, inklude inter 6,000 kaj 7,000<ref> "professionals". Festival International de la bande dessinée d'Angoulême. [http://www.bdangoulemepro.com/page-professionnels,marche-des-droits-et-du-licensing,7.html] Alirita la 30an de Januaro 2012.</ref> profesiuloj kaj 800 ĵurnalistoj.<ref> "Angoulême BD". [http://www.bdangouleme.com/] Alirita la 30an de Januaro 2012.</ref> == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Angulema Internacia Komiksa Festivalo| ]] [[Kategorio:Festivaloj en Francio]] [[Kategorio:Kulturo de Francio]] [[Kategorio:Bildliteraturo]] [[Kategorio:Angulemo|Internacia Komiksa Festivalo]] [[Kategorio:Aperis en 1974]] sdy0jqcp5v1sqzt8s0xw2a16fcng72r 0 603640 9367579 8879554 2026-05-06T09:48:56Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367579 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Asemic3.jpg|dekstra|eta|Asema skribo de Marco Giovenale]] '''Asema skribo''' estas [[Vorto|senvorta]] malferma [[Semantiko|semantika]] formo de [[skribo]].<ref>[http://twentyfourhoursonline.org/2015/01/13/talking-about-asemic-writing-with-michael-jacobson/ "TwentyFourHours Michael Jacobson interview"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160407075347/http://twentyfourhoursonline.org/2015/01/13/talking-about-asemic-writing-with-michael-jacobson/ |date=2016-04-07 }}. ''TwentyFourHoursOnline''.</ref><ref>[http://www.asemic.net/ "Tim Gaze. Asemic Magazine"]. ''Asemic Magazine''</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.fullofcrow.com/prate/2009/11/tim-gaze/ |titolo="Full Of Crow Tim Gaze interview" |alirdato=2018-02-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200506165659/http://www.fullofcrow.com/prate/2009/11/tim-gaze/ |arkivdato=2020-05-06 }}</ref>  La vorto ''asema'' signifas "havanta neniun specifan semantikan enhavon" aŭ "sen la plej malgranda unuo de signifo."<ref>de la greka : asemos (αόεμoβ) = sen signo, obskura.</ref> Kun la nespecifeco de la asema skribo venas signifovakuo kiu restas plenigenda kaj interpretneda por la leganto. Ĉio tio estas simila al la maniero oni deduktus signifon de [[Abstraktismo|abstrakta]] artaĵo. Aseme skribo estas hibrida arta formo kiu miksas [[Skribo|tekston]] kaj [[bildo]]n en unueco kaj tiam fiksas ĝin libere al arbitraj subjektivaj interpretoj. La malferma naturo de asemaj verkaĵoj ebligas ke signifo povas okazi trans lingva kompreno. Asema teksto povas esti "legata" en simila maniero sendende de la natura [[Lingvistiko|lingvo]] de la leganto.<ref>(angla) [http://scriptjr.nl/issues/1.1/satu-kaikkonen-1-1.php "Satu Kaikkonen intervjuo"].</ref> Multoblaj signifoj por la sama [[Simbolo|simboleco]] estas alia ebleco por asema artaĵo,tiu signifas ke asema skribo povas esti multsemantika aŭ havi [[Nulo|nulan]] signifon, senlimaj signifoj aŭ ĝia signifo povas evolui super la tempo.<ref>[http://samplekanon.com/?p=1946/ "Samplekannon intervjuo kun Michael Jacobson"]. ''Samplekannon''.</ref> Asemaj artaĵoj lasas la leganton decidi kiel [[Traduko|traduki]] kaj [[Esplorado|esplori]] aseman tekston; en ĉi tiu senco, la leganto fariĝas kun-kreinto de la asema artaĵo. Multoblaj signifoj por la sama simboleco estas alia ebleco por asema verko. En 1997 [[Poezio vida|vidaj poetoj]] Tim Gaze kaj Jim Leftwich unue uzis la vorton ''asema ''por nomi iliajn kvazaŭ-kaligrafajn skribgestojn. Ili tiam komencis distribui ilin al poeziorevuoj kaj rete kaj en presaĵo. Ekde la malfruaj 1990-aj jaroj, asema skribo floris en tutmonda literatura/artmovadon. Ĝi aparte kreskis en la frua parto de la 21-a jarcento, kvankam ekzistas agnosko de longa kaj kompleksa historio kiu antaŭas la agadojn de la nuna asema movado, precipe koncerne abstraktan kaligrafion, senparola skribon, kaj vorta skribo difektis preter la punkto de legebleco. [[Dosiero:Crazyzhangxu.jpg|eta|Ekzemplo de [[kaligrafio]] de ''Zhang Xu'' ([[8-a jarcento]], [[dinastio Tang]])]] En 1997 vidaj poetoj Tim Rigardo kaj Jim Leftwich unue aplikis la vorton ''asema'' por nomi ilian kvazaŭan-kaligrafiajn skribgestojn. Ili tiam komencis distribui ilin al [[Poezio|poeziaj]] [[revuo]]j ambaŭ enrete kaj papereldone.  Ekde la 1990aj jaroj, asema skribo floris en la tutmonda literatura/arta movado kaj precipe kreskis en la frua komenco de la 21a jarcento. Jim Leftwich ĵus deklaris ke ne eblas krei arton/literaturan verkon tute sen signifo. Li komencis uzi la terminon "pansema" por priskribi ĉi tiun tipon de laboro.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://slowforward.wordpress.com/2016/03/13/jim-leftwich-asemic-writing-definitions-and-contexts-1998-2016/|titolo=Jim Leftwich: “asemic writing definitions and contexts, 1998-2016”}}</ref> Aliaj kiel la aŭtoro Travis Jeppesen trovis la terminon ''asema'' iel problema, ĉar "ĝi ŝajnas signifi skribadon kun neniu signifo."<ref>{{Cite web|url=http://www.sleek-mag.com/2016/12/02/hans-ulrich-obrist-zhang-jeppesen-miralda/|title=Hans Ulrich Obrist in Conversation About Inventing New Languages|work=Sleek Magazine|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2018-02-17|arkivurl=https://web.archive.org/web/20180202162152/http://www.sleek-mag.com/2016/12/02/hans-ulrich-obrist-zhang-jeppesen-miralda/|arkivdato=2018-02-02|accessdate=2018-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180202162152/http://www.sleek-mag.com/2016/12/02/hans-ulrich-obrist-zhang-jeppesen-miralda/|archivedate=2018-02-02}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.sleek-mag.com/2016/12/02/hans-ulrich-obrist-zhang-jeppesen-miralda/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2018-02-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180202162152/http://www.sleek-mag.com/2016/12/02/hans-ulrich-obrist-zhang-jeppesen-miralda/ |arkivdato=2018-02-02 }}</ref> Satu Kaikkonen, nuntempa asema artista/verkisto, asertis jenon pri asema skribo : ''"Kiel kreinto de asemoj, mi konsideras min esploristo kaj tutmonda rakontisto. Asema arto reprezentas antaŭ ĉio specon de lingvo, kiu estas universala kaj nestiĝita profunde ene de niaj senkonsciaj mensoj. Malgraŭ lingva identeco, ĉiu komenca provo de homaj krei skribitan lingvon aspektas tre simila kaj, ofte, sufiĉe asema. Tiele asema arto povas servi kiel specon de komuna lingvo - kvankam abstrakta, post-literata, kiun ni povas uzi por kompreni unu la alian sendepende de fono aŭ nacieco. Por ĝia ĉiakripla funkciado, semantika lingvo tro ofte dividas kaj asimetrie fortigas, kvankam la tekstoj asemaj ne povas aliel ol helpi meti homojn el ĉiuj niveloj de legoscio kaj identecoj en egalrajta pozicio."'' '''Por obteni detalan artikolon surbaze de la angla versio de la sama artikolo, uzu''' [https://gramtrans.com/gt/url/?url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FAsemic_writing&pair=eng2qax&domain=none&x-form-id=translate_url '''GramTrans''']. == Falsaj skribsistemoj == '''Falsaj skribsistemoj''' estas artefarite konstruitaj [[alfabeto]]j aŭ skriboj uzataj (foje ene de la kunteksto de falsa dokumento) transporti gradon de realeco. Ekzemploj de tio ĉi inkluzivas eksterteranan dialogon en [[Bildostrio|bildstrioj]] ([[Bildliteraturo|komiksoj]]), [[Kartuno|karikaturoj]] kaj [[Grafika novelo|plendetalaj romanoj]] (kiel ''La Ligo de Eksterordinaraj Sinjoroj de ''Alan Moore kaj la serio ''Valérian kaj Laureline''). La skribo en la ''[[Codex Seraphinianus|Kodekso Seraphinianus]]'' de Luigi (1981) estis konfirmita de la aŭtoro por ne havi okultan signifon. La [[Voynich-manuskripto|Voynich manuskripto]], mistera laboro sur kiu la ''Kodekso Seraphinianus'' estis probable bazita, uzas maldeĉifiritan skribsistemon ke iuj konjektis esti falsa. == Influoj, antaŭuloj kaj rilataj formoj == [[Dosiero:2013_Parla_working_at_Barclays_Center.jpg|eta| José Parlá pentranta [[murpentraĵo]] ĉe la Centro Barclay]] * De la intervjuo kun Tim Rigarda ĉe The Commonline Journal: "vi povus diri ke [[naturo]], depost tempo komencis, estis montranta aseman skribon. Ĝi nur bezonas  homon por vidi la skribon kaj rekoni ĝin."<ref>(angla) [http://www.commonlinejournal.com/2008/12/interview-tim-gaze.html "The Commonline Journal: Without Words: An Interview with Tim Gaze"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131022214030/http://www.commonlinejournal.com/2008/12/interview-tim-gaze.html |date=2013-10-22 }}, Commonlinejournal.com.</ref> * Apophenia * [[Artista libro]] * Marian Bijlenga, Written Weed (s''kribita trudherbo)'', libro de branĉetoj kaj semoj elmetitaj kiel teksto. * Irma Malplenaĵo, radikalaj skriboj <ref>(itala) [http://gammm.org/index.php/2007/07/18/blank-dorfles/ "Gammm: le scritture asemantiche di irma blank / gillo dorfles. 1974"]. Marco Giovenale, kun angla traduko de Nerida Newbigin, 2014.</ref>. * Jean Degottex * Christian Dotremont, [[Vorterosigno|logogramo]]<nowiki/>j. * Timothy Ely; "La laboro de Ely elvokas serion de laŭtema materialo: arkana scio, sekretoj kaj [[Kriptologio|kriptografio]], [[tempo]] kaj sentempeco. Li evoluigis privatan skriban lingvon uzanta 366 individuajn signojn aŭ "idiographic cyphers." * [[Glosolalio|Glossolalio]] aŭ parolante en lingvoj. * Rachid Koraïchi * Wosene Worke Kosrof * Ungno Lee, leteraj resumoj. * [[Literismo|Leterismo]], la literistoj ofte inventis novajn simbolojn por iliaj artaĵoj kaj skribado kaj sintezis skribadon kun aliaj eblecoj sub la termino hipografio. * Mumble Rapmuziko * John Bunion Murray (JB Murray), propra spirita skribo. * Absurdaĵo * José Parlá, abstrakta [[grafito]]. * Poemo brut/Steven J Fowler<ref>[https://www.poembrut.com/ "Poem Brut"]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Steven J. Fowler</ref> * Prince (muzikisto), nomŝanĝo al neprononcebla simbolo. * Retna, AKA Marquis Lewis, estas grafita artisto kiu inventis sian propran skribon. * [[Skatkantado]] * [[Konstruita lingvo]] [[Marso (planedo)|Marsano]] de [[Hélène Smith]]. * Solida poezio * Austin Osman Spare * Un Coup de Dés Jamais N'Abolira Le Hasard (Broodthaers) * Fabienne Verdier * [[Poezio vida|Vida poezio]] * La [[Voynich-manuskripto|Voynich manuskripto]], eble proto-asema teksto. * Farita Wianta, kaligrafia periodo. * Ulfert Wilke kaj [[Abstrakta ekspresionismo|Abstrakta Ekspresionismo]]. == Galerio == [[Dosiero:Asemic writing.gif|dekstra|eta|Asemic [[GIF|gif]] viveco de Tony Burhouse kaj Mikaelo Jacobson]] <gallery widths="180" heights="180"> Dosiero:KLIK59b.jpg|Asema skribo de Jean-Christophe Giacottino Dosiero:AsemicwritingEmilyDickinson.jpg|Asema skribo de Emily Dickinson de 1859. Dosiero:Concrete Asemic Federici.jpg|Kaligrafiaĵo kaj sismografiaĵo de Federico Federici. Dosiero:Asemic graffiti.jpg|Asema poŝtografito de Nuno de Matos. Dosiero:The Wheels of Transformation .jpg|La radoj de transformado - Asema skribo de Tatiana Roumelioti </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Grafologio]] * [[Historio de skribo]] * [[Lorem ipsum]] * [[Rorŝaĥ-testo]] * [[Skribisto]] * [[Universala lingvo]] * [[Variablo|Variablo (matematiko)]] * [[Fikcilingvo]] == Literaturo == * mIEKAL aND, ''Hypok Changs Trees''. Asemic Editions, 2012. [http://asemic-editions.blogspot.com/2012/12/hypok-changs-trees-by-miekal-and.html] * Rosaire Appel, ''Zinc Zanc Zunc: An Asemic Conjugation''. Post-Asemic Press, 2017 {{ISBN|978-1545301821}} * Anneke Baeten, ''Translating Paint (Tradukanta Farbon)''. Post-Asemic Press, 2017{{ISBN|978-1548080860}} * Derek Beaulieu, ''Flatland''. York: Information as Material, 2007 {{ISBN|978-0-9553092-5-0}} * Volodymyr Bilyk, ''Codex Abyssus''. Post-Asemic Press, 2017 {{ISBN|978-1545599594}} * ''Xu Bing'' (Artisto),John Cayley (aŭtoro), Lydia Liu (aŭtoro), Katherine Spears (redaktoro), Xu Bing: Tianshu: ''Passages in the Making of a Book (''Trairejoj en la Farado de Libro). Bernard Quaritch Ltd.; Dulingva eldono, 2012. {{ISBN|978-0955085291}} * Sam-Roxas Chua, ''Echolalia in Script: A Collection of Asemic Writing,'' Orison Books, 2017 {{ISBN|978-0-9964397-4-9}} * ''Mirtha Dermisache'' (artisto), Daniel Owen (redaktoro), Lisa Pearson (redaktoro), ''Mirtha Dermisache: Selected Writings.'' Siglio/Ugly Duckling Presse, 2018 {{ISBN|978-1938221170}} [https://www.theparisreview.org/blog/2018/01/30/mirtha-dermisache-limits-language/] * [[Max Ernst]] (artisto), [[Peter Schamoni]] (aŭtoro), ''Maximiliana: The illegal practice of astronomy : hommage à Dorothea Tanning''. New York Graphic Society (La kontraŭleĝa praktiko de astronomio : omaĝo al ''Dorothea Tanning''. New York Graphic Society, 1974 {{ISBN|978-0821206553}} * Federico Federici, ''The way I discovered the Berlin Wall has fallen (La maniero kiel mi eltrovis ke la Berlina Muro falis)'', [[LaTeX|LaTex]] produktita asema libro, 2017 {{ISBN|978-0244930172}} * Tim Gaze, ''The Oxygen Of Truth (La Oksigeno De Vero), Vol. 1 & 2''. Broken Boulder, 1999–2000 [http://www.brokenboulder.com/books/tg1-book.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160416134851/http://www.brokenboulder.com/books/tg1-book.pdf |date=2016-04-16 }} * Tim Gaze, Jim Leftwich, Louise Tournay, Abdourahamane Diarra, Joe Maneri, ''ASEMIA.'' Anabasis/Xtant, 2003 {{ISBN|1930259344}} * Tim Gaze, ''Writing''. xPress (eld), 2004 {{ISBN|951-9198-86-5}} * Tim Gaze, ''Noology''. Arrum Press, 2008 [http://jacketmagazine.com/37/r-gaze-rb-farrell.shtml] * Tim Gaze, ''100 Scenes''. Transgressor Press, 2010 {{ISBN|978-0-9807303-4-0}} * Tim Gaze (redaktoro), Michael Jacobson (eldonisto), ''An Anthology of Asemic Handwriting (Antologio de Asema Manskribado),'' 2013 {{ISBN|978-9081709170}} * Marco Giovenale, ''Asemic Sibyls''. Red Fox Press, 2013 [http://www.redfoxpress.com/dada-giovenale.html] * Michael Jacobson, ''The Giant's Fence (La Barilo de la Giganto)''. Eld. Ubu , 2001-2006 [http://www.ubu.com/vp/Jacobson.html] * Michael Jacobson, ''Works & Interviews''. Post-Asemic Press, 2017 {{ISBN|978-1544896854}} * Carlos Martínez Luis, ''Nomadic and Archeological Scriptures (Nomadaj kaj arkeologiaj [[skribaĵo]]j),'' Luna Bisonte Productions, 2009 {{ISBN|978-1-892280-76-3}} * Henri Michaux (artisto), Richard Sieburth (tradukisto), ''Stroke By Stroke (strekon post streko),'' Archipelago Books, 2006 {{ISBN|978-0976395058}} * [[Raymond Queneau]], ''Ecritures''. Secret Books, 2015 [https://secretbookpublishing.wordpress.com/] * Alain Satié, ''Written in Prose (Skribita en Prozo),'' Asemic Editions, 2011. * Spencer Selby, ''Unknown Message (Nekonata Mesaĝo)''. Post-Asemic Press, 2017 {{ISBN|978-1545012765}} * Luigi Serafini, ''Codex Seraphinianus''. Milano: Rizzoli, 2013, 396 pp., {{ISBN|08-47-84213-4}} * Paul A. Toth (redaktoro), ''ALPHA BET A TEST: The Eye Am Eye Asemic Anthology: Language in the Act of Disappearing''. Eye Am Eye Press, 2015 {{ISBN|978-1511706056}} * [https://www.utsanga.it/ Utsanga] - Revuo de kritiko kaj esplorlingvaĵo, ISSN 2421-3365 * ''Zoomoozophone Recenzo 8'', 2016.[http://issuu.com/zoomoozophone_review/docs/zr8] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://lemonhound.com/2014/06/13/alex-porco-in-conversation-with-kerri-pullo-loopholes-to-avoid-dying/ Lemonhound, intervjuo kun Kerri Pullo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180217203145/http://lemonhound.com/2014/06/13/alex-porco-in-conversation-with-kerri-pullo-loopholes-to-avoid-dying/ |date=2018-02-17 }} * [http://www.fullofcrow.com/prate/2009/11/tim-gaze/ Full of Crow, intervjuo kun Tim Gaze] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200506165659/http://www.fullofcrow.com/prate/2009/11/tim-gaze/ |date=2020-05-06 }} * [http://www.asymptotejournal.com/article.php?cat=Visual&id=24&curr_index=26&curPage=current Asymptote Journal, intervjuo kun Mikaelo Jacobson] * [https://sites.google.com/site/dalanbinder/blog/0664-236post-authorinterviewwithmichaeljacobsonbydavidalanbinder David Alan Binder, intervjuo kun Mikaelo Jacobson] * Revuo [http://www.3ammagazine.com/3am/maintenant-65-marco-giovenale/ 3AM, intervjuo kun Marco Giovenale] * [https://www.nytimes.com/2013/11/22/arts/design/drawing-time-reading-time-at-the-drawing-center.html Novjorkaj Tempoj: 'Kiam kiel ĝi rigardas gravas pli ol kion ĝi diras' de Ken Johnson] * [http://brightstupidconfetti.blogspot.com/2013/02/asemic-writing-international-perspective.html Bright Stupid Confetti: Asema Skribo: Internacia Perspektivo] * [http://networkcultures.org/blog/2015/03/18/asemia-and-the-gesture-of-writing/ Instituto de retaj kulturoj: 'la asema skribo kaj la gestoskribo' de Matt Beros] * [http://designobserver.com/article.php?id=38153 Design Observer: 'Asema skribo: turniro al Interpreto' de John Foster] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180218091259/https://designobserver.com/article.php?id=38153 |date=2018-02-18 }} * [http://azbukaedd.wix.com/eksakaka#!asemic-writing/c7h3 Asema Skribado & Projekto : Ekaterina Samigulina & Karen Karnak] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160414053638/http://azbukaedd.wix.com/eksakaka#!asemic-writing/c7h3 |date=2016-04-14 }} * [http://www.utsanga.it/index.php/aprile-caggiula-about-asemic-writing/ Utsanga: Aprile-Caggiula: Pri la asema skribo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160114172846/http://www.utsanga.it/index.php/aprile-caggiula-about-asemic-writing/ |date=2016-01-14 }} * [https://www.academia.edu/19875115/Asemic_Writing_Backwards_into_the_Future Asema skribo: 'Reen en La Estonteco' de Peter Schwenger] * [http://artforum.com/diary/id=60248 Artforumo: Kreiva skribo: Travis Jeppesen pri Wang Dongling] * [http://reallifemag.com/definition-not-found/ Real Life Magazine: 'Difino ne trovita' de Rahel Aima] == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj|30em}} [[Kategorio:Poezio]] [[Kategorio:Skribsistemoj]] [[Kategorio:Nuntempa arto]] [[Kategorio:Moderno]] [[Kategorio:Moderna arto]] [[Kategorio:Aperis en 1997]] ad07ul8f6jaqq7ygzrgbspvyres7vsq 0 617451 9367340 8602734 2026-05-05T20:40:47Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367340 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Antal Weber |dosiero = Weber Antal.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = Antal Weber |naskonomo = Weber Antal |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1823|10|9}} |loko de naskiĝo = {{Flago|Hungario}} [[Pest (urbo)]] ([[Hungara reĝlando]], [[Habsburga Imperio]]) |dato de morto = {{mortotago|1889|08|4}} |loko de morto = {{Flago|Hungario}} [[Budapeŝto]] ([[Hungara reĝlando]], [[Aŭstrio-Hungario]]) }} '''[[Antonio|Antal]] Weber''' [veber], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Weber Antal''' estis [[Hungario|hungara]] [[arkitekto]]. Lia familia nomo malofte estis ''Wéber''. Antal Weber <ref>http://yblegyesulet.hu/weber-antal/{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> naskiĝis la {{daton|9|oktobro|1823}} en [[Pest (urbo)]] ([[Hungara reĝlando]], [[Habsburga Imperio]]), li mortis la {{daton|4|aŭgusto|1889}} en [[Budapeŝto]] ([[Hungara reĝlando]], [[Aŭstrio-Hungario]]). [[Dosiero:Állnak balról- Wechselmann Ignác, Unger Emil, Faváry János, Neÿ Béla, Koch Henrik ülnek- Anton Baumgarten, Ybl Miklós, Wéber Antal építészek. A felvétel 1880 körül készült. Fortepan 96119.jpg|eta|maldekstre|<center>Antal Weber sidas dekstre]] == Biografio == Antal Weber frekventis piaristan bazlernejon, poste desegnan mezlernejon en sia naskiĝurbo. Li estis laboristo en [[1839]] en [[firmao]] de [[József Hild]], kiu iom poste sendis lin al arkitekta fakultato de [[Akademio de Belartoj de Vieno]]. En [[1845]] li akiris diplomon, poste li plulernis jaron en la sama urbo en la politekniko. Li hejmenvenis en [[1846]]. Li batalis dum la [[Hungara revolucio de 1848]], post la falo li kaŝiĝis. Iom poste li estis edukisto en pluraj familioj, ekzemple li instruis [[Gyula Szapáry]]-n. En [[1853]] li edziĝis kaj li jam havis arkitektajn laborojn. En [[1872]] li studvojaĝis al [[Italio]], en la sekva jaro li daŭre havis altajn [[posteno]]jn en municipo de Budapeŝto. Ekde [[1881]] li ricevis ministerian postenon. Li ricevis [[Honora legio|Honoran legion]] en 1873, post jaroj ankaŭ hungaran reĝan premion. == Elektitaj planitaj konstruaĵoj == <gallery mode=packed> Budapesti orosz nagykövetség1.jpg|Palaco, nuntempa ambasadorejo de [[Rusio]] Dessewffy Palace.jpg|Palaco Dessewffy (1875-1876) Dessewffy Mansion, balcony, Bródy Street, 2016 Budapest.jpg|Balkono de Palaco Dessewffy </gallery> * piedestalo de skulptaĵo pri [[István Széchenyi]], Budapeŝto (1876) * medicina fakultato de [[ELTE|Reĝa Universitato de Budapeŝto]] (1881-1884) * katolika kirko de [[Újszász]] (1884-1885) * lernejo en [[Kapuvár]] (1887-1889) == Memorigiloj == * premio "Weber Antal" (2014) == Fontoj == * [https://www.arcanum.hu/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/w-7870D/weber-antal-78752/ hungarlingva biografio] * [https://repozitorium.omikk.bme.hu/bitstream/handle/10890/608/tezis_hun.pdf?sequence=2&isAllowed=y hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180826150515/https://repozitorium.omikk.bme.hu/bitstream/handle/10890/608/tezis_hun.pdf?sequence=2&isAllowed=y |date=2018-08-26 }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Weber Antal}} [[Kategorio:Hungaraj arkitektoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] 0yp3dwbyw3j2yzc0zq47duqzoh6j01k 0 633768 9367571 8947337 2026-05-06T09:00:42Z Crosstor 3176 /* M */ 9367571 wikitext text/x-wiki Jen listo de elektitaj instruistoj en [[Muzikarta Universitato Ferenc Liszt]] ekde la fondo (ankaŭ en la [[filio]]): *{{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[Márta Ábrahám]] * [[Emil Ábrányi (komponisto)]] * [[Kornél Ábrányi (komponisto)]] * [[György Ádám (advokato)]] * [[Jenő Ádám]] * [[László Agócsy]] * [[Péter Andorka]] * [[István Antal (pianisto)]] * [[Dezső Antalffy-Zsiross]] * [[Georg Anthes]] == B == {{Div col|cols = 2}} * [[Gyula Babos]] * [[Mihály Bächer]] * [[György Balassa (klarnetisto)]] * [[Ádám Balázs]] * [[János Bálint (flutisto)]] * [[József Balogh (klarnetisto)]] * [[Kálmán Balogh (zimbalonisto)]] * [[Ede Banda]] * [[Lajos Bárdos]] * [[Balázs Barsi]] * [[Dénes Bartha]] * [[Béla Bartók]] * [[Gyula Beliczay]] * [[Máté Bella]] * [[Dániel Benkő (liutisto)]] * [[Tamás Berki]] * [[Károly Binder]] * [[József Bloch]] * [[Gábor Boldoczki]] * [[Mátyás Bolya]] * [[Mihály Borbély]] {{Div col end}} == C == * [[Kálmán Chován]] * [[András Csáki]] * [[Emília Csánky]] * [[Miklós Csemiczky]] * [[Gyula Csepregi]] == D == * [[Ernő Dániel (pianisto)]] * [[Gyula Dávid (komponisto)]] * [[László Dénes (instruisto)]] * [[Vera Dénes]] * [[János Devich]] * [[Sándor Devich]] * [[Béla Diósy]] * [[Borbála Dobozy]] * [[László Dobszay]] * [[Ernő Dohnányi]] * [[Béla Drahos]] * [[Ilona Durigó]] * [[Zsolt Durkó]] == E == * [[Iván Engel]] * [[József Eötvös (gitaristo)]] * [[Gyula Erkel]] * [[Péter Erdei]] == F == * [[Edit Fábry]] * [[Béla Faragó]] * [[Ferenc Farkas]] * [[Edit Farnadi]] * [[Kornél Fekete-Kovács]] * [[György Ferenczy (pianisto)]] * [[Ádám Friedrich]] * [[Antal Friss]] == G == * [[Ferenc Gábriel]] * [[Attila Garay]] * [[György Garay]] * [[Zoltán Gárdonyi]] * [[Zsolt Gárdonyi]] * [[Ferenc Gergely]] * [[Károly Gianicelli]] * [[Henrik Gobbi]] * [[Vilmos Grünfeld]] * [[Zoltán Gyöngyössy]] * [[Franciska Győry]] == H == * [[Ferenc Halász (muzikpedagogo)]] * [[Béla Halmos]] * [[Zsolt Hamar]] * [[László Hara (pli aĝa)]] * [[Géza Hargitai]] * [[József Harrach]] * [[Ferenc Hartai]] * [[Lajos Hernádi]] * [[Erzsébet Hoór Tempis]] * [[Sándor Horányi]] * [[Zoltán Horusitzky]] * [[Zoltán Horváth (reĝisoro)]] * [[Károly Huber]] == I == * [[Kálmán Isoz]] == J == * [[Jenő Jandó]] * [[Gábor Janota]] == K == {{Div col|cols = 2}} * [[Pál Kadosa]] * [[Béla Katona (violonisto)]] * [[Imre Keéri-Szántó]] * [[Rezső Kemény]] * [[Boldizsár Keönch]] * [[Jenő Kerpely]] * [[István Kertész]] * [[László Keszég]] * [[András Kiss (violonisto)]] * [[Tamás Kobzos Kiss]] * [[Rezső Kókai (komponisto)]] * [[Klára Kolonits]] * [[Imre Kőszegi]] * [[Béla Kovács (klarnetisto)]] * [[László Kovács (dirigento)]] * [[Lóránt Kovács]] * [[Géza Kresz (violonisto)]] * [[György Kroó]] * [[György Kurtág]] * [[Csaba Kutnyánszky]] {{Div col end}} == L == * [[Ágnes Lakatos]] * [[György Lakatos]] * [[István Láng (komponisto)]] * [[Attila László (gitaristo)]] * [[Miklós Laurisin]] * [[Gábor Lehotka]] * [[Ernő Lendvai]] * [[Gábor Lisznyay Szabó]] * [[Hédy Lubik]] * [[Zoltán Lubik]] * [[Pál Lukács]] == M == * [[Ervin Major]] * [[József Maklári]] * [[Oszkár Maleczky]] * [[Tibor Márkus]] * [[Rudolf Maros]] * [[Miklósné Máthé]] * [[Béla Melles]] * [[Károly Melles]] * [[Zoltán Mericske]] * [[László Mező]] * [[Antal Molnár (komponisto)]] * [[Imre Molnár (muzikologo)]] * [[Pálné Molnár C.]] * [[Géza Moravcsik]] * [[Ottó Mosshammer]], harpisto * [[Román Mosshammer]], harpisto == N == * [[Géza Nagy (pianisto)]] * [[Olivér Nagy]] * [[Magda Nádor]] * [[Katalin Nemes]] * [[Géza Németh]] * [[Bernát Ney]] * [[Sándor Nikolits]] == O == * [[Péter Oberfrank]] * [[Gusztáv Oláh]] * [[János Ónozó]] == P == * [[Máté Pálhegyi]] * [[Richárd Pauli]] * [[Sebestyén Pécsi]] * [[Eszter Perényi]] * [[András Pernye]] * [[Péter Pongrácz]] * [[Zoltán Pongrácz]] * [[Henrik Prőhle]] * [[Ilona Prunyi]] == R == * [[Aladár Rácz]] * [[Dezső Rados]] * [[Ferenc Rados]] * [[Benjámin Rajeczky]] * [[Lajos Rajter]] * [[Miklós Rékai]] * [[József Réti]] * [[Ferenc Romagnoli]] * [[Endre Rösler]] * [[Rezső Roubal]] == S == {{Div col|cols = 2}} * [[Nóra Salvi]] * [[Frigyes Sándor]] * [[Szabolcs Sándor]] * [[Adolf Schiffer]] * [[János Sebestyén]] * [[Albert Simon]] * [[Jenő Sipos]] * [[László Somogyi (dirigento)]] * [[Miklós Spányi]] * [[Imre Stefániai]] * [[Vilmos Szabadi]] * [[Bence Szabolcsi]] * [[Imre Keéri-Szántó]] * [[Anikó Szegedi]] * [[Ernő Szegedi (pianisto)]] * [[István Szelényi]] * [[László Szendrey-Karper]] * [[Árpád Szendy]] * [[Endre Szervánszky]] * [[Valéria Szervánszky]] * [[Ilona Szeverényi]] * [[Balázs Szokolay]] * [[Sándor Szokolay]] * [[András Szőllősy]] * [[Loránt Szűcs]] * [[Mihály Szűcs]] {{Div col end}} == T == * [[Ferenc Tarjáni]] * [[Ida Tarjáni Tóth]] * [[István Thomán]] * [[Zoltán Tibay]] * [[László Tihanyi]] * [[Viktor Togobickij]] * [[Rudolf Tomsits]] * [[József Török (pastro)]] == U == * [[Gábor Ugrin]] * [[Imre Ungár]] == V == * [[Katalin Váradi]] * [[Judit Varga]] * [[Dénes Várjon]] * [[Margit Varró]] * [[Zoltán Vásárhelyi]] * [[György Vashegyi]] * [[László Vidovszky]] * [[László Vikár]] * [[János Viski]] * [[Robert Volkmann]] == W == * [[Imre Waldbauer]] * [[Leó Weiner]] == Z == * [[Endre Zádor]] * [[Jenő Zádor]] * [[Aladár Zalánfy]] * [[Zoltán Závodszky]] * [[Kornél Zempléni]] == Fontoj == * La listo estas kompilado el la [[biografio]]j en Vikipedio. [[Kategorio:Listoj]] su3s7ob75gdy87w83x57qtaoif92ddw 0 641405 9367459 8893110 2026-05-06T04:39:11Z ~2026-27415-32 256407 9367459 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Margaret Zaleski-Zamenhof |dosiero = Margaret Zaleski-Zamenhof.png|<nowiki>230px]]</nowiki> |priskribo = Margaret Zaleski-Zamenhof, ano de [[Zamenhof|familio Zamenhof]] |alma mater = Faculté de Médecine Paris 7 |profesio = ĝenerala kuracisto, tabakologo, adiktologo |dato de morto = |loko de morto = |parencoj = [[Ludoviko Lazaro Zamenhof]], [[Lidja Zamenhof]] }} '''Margaret Zaleski-Zamenhof''' (denaske Małgorzata Wanda Zaleska Zamenhof, 15a de oktobro 1958, Varsovio) estas pranepino de la kreinto de [[Esperanto]] nome [[Ludoviko Lazaro Zamenhof]] kaj filino de ties nepo [[Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof]]. Ŝi naskiĝis kaj vivis ĝis sia 15-a jaraĝo en [[Varsovio]], kaj poste transloĝiĝis al [[Francio]], kie ŝi studis [[medicino]]n. Ŝi estas ĝenerala [[kuracisto]], tabakologo kaj specialisto pri dependomalsanoj. Ŝi loĝas kaj laboras en Parizo. == Esperanto == Ŝi eklernis Esperanton en [[2015]], ĵus antaŭ la [[UK 2015|UK]] en [[Lillo]], kiam ŝia patro festene transdonis al ŝi kaj al ŝia fratino [[Hanna Zaruski-Zamenhof]] la honoron reprezenti la Zamenhof-familion en la kongresoj kaj Esperanto-aranĝoj. Margaret partoprenis UK-ojn en [[Bjalistoko]] ([[UK 2009|2009]]), Lillo (2015), [[Lisbono]] ([[UK 2018|2018]]) kaj partoprenis la kongreson en [[Lahtio]] ([[UK 2019|2019]]), kie ŝi gvidis ankaŭ atelieron pri tio, kiel dekutimiĝi pri fumado. Margaret en julio 2019, dum la Nord-Amerika Somera Kursaro ([[NASK]]), sukcese trapasis la [[KER-ekzameno|KER-ekzamenon]] je nivelo C1. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://edukado.net/biblioteko/filmejo?iid=371&s=128ec7d607aedea20fe15e7f191a4f94 Prelegovideo pri tio, kiel Margaret lernis Esperanton] kun [[Katalin Kováts]]. * [https://www.youtube.com/watch?v=C-UftUa4X6g&t=342s EsKu – Epizodo 40 – Margaret Zaleski Zamenhof], [[YouTube|jutuba]] filmeto en la kanalo [https://www.youtube.com/@EskuEsperantoKulturo/videos EsKu – Esperanto-Kulturo -] aperinta la 2023-09-15 {{unua}} {{ĝermo|esperantisto}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Zaleski-Zamenhof, Margaret}} [[Kategorio:Francaj esperantistoj]] [[Kategorio:Polaj esperantistoj]] [[Kategorio:Familio Zamenhof]] ma1qa0alq7pe75x1sixdyy8qia0tklh 9367460 9367459 2026-05-06T04:39:46Z ~2026-27415-32 256407 9367460 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Margaret Zaleski-Zamenhof |dosiero = Margaret Zaleski-Zamenhof.png|<nowiki>230px]]</nowiki> |priskribo = Margaret Zaleski-Zamenhof, ano de [[Zamenhof|familio Zamenhof]] |alma mater = Faculté de Médecine Paris 7 |profesio = ĝenerala kuracisto, tabakologo, adiktologo |dato de morto = |loko de morto = |parencoj = [[Ludoviko Lazaro Zamenhof]], [[Lidja Zamenhof]] }} '''Margaret Zaleski-Zamenhof''' (denaske Małgorzata Wanda Zaleska Zamenhof, 15a de oktobro 1958, Varsovio) estas pranepino de la kreinto de [[Esperanto]] nome [[Ludoviko Lazaro Zamenhof]] kaj filino de ties nepo [[Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof]]. Ŝi naskiĝis kaj vivis ĝis sia 15-a jaraĝo en [[Varsovio]], kaj poste transloĝiĝis al [[Francio]], kie ŝi studis [[medicino]]n. Ŝi estas ĝenerala [[kuracisto]], tabakologo kaj specialisto pri dependomalsanoj. Ŝi loĝas kaj laboras en Parizo. == Esperanto == Ŝi eklernis Esperanton en [[2015]], ĵus antaŭ la [[UK 2015|UK]] en [[Lillo]], kiam ŝia patro festene transdonis al ŝi kaj al ŝia fratino [[Hanna Zaruski-Zamenhof]] la honoron reprezenti la Zamenhof-familion en la kongresoj kaj Esperanto-aranĝoj. Margaret partoprenis UK-ojn en [[Bjalistoko]] ([[UK 2009|2009]]), Lillo (2015), [[Lisbono]] ([[UK 2018|2018]]) kaj partoprenis la kongreson en [[Lahtio]] ([[UK 2019|2019]]), kie ŝi gvidis ankaŭ atelieron pri tio, kiel dekutimiĝi pri fumado. Margaret en julio 2019, dum la Nord-Amerika Somera Kursaro ([[NASK]]), sukcese trapasis la [[KER-ekzameno|KER-ekzamenon]] je nivelo C1. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://edukado.net/biblioteko/filmejo?iid=371&s=128ec7d607aedea20fe15e7f191a4f94 Prelegovideo pri tio, kiel Margaret lernis Esperanton] kun [[Katalin Kováts]]. * [https://www.youtube.com/watch?v=C-UftUa4X6g&t=342s EsKu – Epizodo 40 – Margaret Zaleski Zamenhof], [[YouTube|jutuba]] filmeto en la kanalo [https://www.youtube.com/@EskuEsperantoKulturo/videos EsKu – Esperanto-Kulturo –] aperinta la 2023-09-15 {{unua}} {{ĝermo|esperantisto}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Zaleski-Zamenhof, Margaret}} [[Kategorio:Francaj esperantistoj]] [[Kategorio:Polaj esperantistoj]] [[Kategorio:Familio Zamenhof]] 098t9hh7h0uksukvr6bvcws8za3v7y7 0 663947 9367603 9326728 2026-05-06T11:27:25Z Crosstor 3176 /* A */ 9367603 wikitext text/x-wiki Jen, listo de elektitaj famuloj, kiuj mortis en [[Eger]]: {{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[Ferenc Albert (astronomo)|Ferenc Albert]], [[astronomo]] * [[József Aszalay]], [[kartografo]] == B == * [[Sándor Babocsay]], [[prokuroro]] * [[Ferenc Bakó]], muzeologo * [[József Bakos]], pedagogo * [[Pál Balkay]], [[pentristo]] * [[Géza Bárány]], arkitekto * [[Béla Bartakovics]], [[ĉefepiskopo]] * [[Gyula Bartalos]], pastro * [[Remig Békefi]], [[abato]] * [[József Bihari (lingvisto)]] * [[János Böhm]], [[preposto]] == D == * [[János Danielik]], [[episkopo]] * [[Imre Sixtus Debreczeni]], pastro * [[Tóbiás Dirner]], [[jezuito]] == E == * [[Károly Eszterházy]], episkopo == F == * [[György Foglár]], [[titulara episkopo]] * [[Máté Fortunatus]], klasika filologo * [[Ferenc Fuchs]], ĉefepiskopo == G == * [[Géza Gáspárdy]], [[nobela juĝisto]] * [[István Genthon]], arthistoriisto * [[Jenő Grőber]], vitisto, vinfaristo * [[János Győrvári]], aktoro == H == * [[Margit Haraszti]], restaŭristo * [[Sándor Hevesi (arkitekto)]] * [[Károly Hibay]], [[kuracisto]] * [[Zsigmond Lajos Horváth]], monaĥo == I == * [[György Gábor Ihász]], pastro * [[Gyula Isaák (pli aĝa)]], politikisto == J == * [[György Jakusics]], episkopo * [[Norbert János Juhász]], monaĥo == K == * [[László Gábor Kádár]], ĉefepiskopo * [[Sándor József Karle]], monaĥo * [[Ferenc Király (vitisto)]] * [[Alajos Kiss]], pentristo * [[Mátyás Kováts]], kanoniko == L == * [[Miklós Lengyel]], episkopo == M == * [[Valér Ignác Maczki]], monaĥo * [[János Madarassy]], astronomo * [[Ferenc Markhot]], kuracisto * [[Olivér Markos]], [[ministro]] * [[Ludwig Mooser]], orgenfaristo == P == * [[József Pálmay]], genealogo * [[Dénes Pócsik]], akvopilkisto == R == * [[Rajmund Rapaics (kanoniko)|Rajmund Rapaics]], [[kanoniko]] == S == * [[Alajos Sajósy]], pentristo * [[József Samassa]], ĉefepiskopo * [[Gyula Sebestény]], [[kirurgo]] * [[Géza Szigritz]], naĝisto * [[Miklós Szmrecsányi]], arthistoriisto * [[József Szvorényi]], [[prioro]] == T == * [[Béla Tárkányi]], poeto-pastro * [[István Telekessy]], episkopo == Z == * [[József Zalár]], poeto * [[Endre Zsasskovszky]], [[komponisto]] * [[Ferenc Zsasskovszky]], komponisto == Vidu ankaŭ == * [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Eger]] [[Kategorio:Listoj de homoj|Eger]] [[Kategorio:Eger| ]] dairsf15lu88g4gqa5kgc1nm5cmbhxi 0 667761 9367445 8370497 2026-05-06T03:26:09Z LilyKitty 25129 de normiga etiko 9367445 wikitext text/x-wiki '''Morala realismo''' (nomita ankaŭ '''etika realismo''' aŭ '''morala platonismo''')<ref> Russ Shafer-Landau (eld.), Oxford Studies in Metaethics, Volume 10, Oxford University Press, 2015, p. 271. </ref> estas la [[metaetiko|metaetika]] sinteno en kiu la etikaj esprimoj esprimas referencojn kiuj aludas al karakteroj objektivoj de la [[realo|reala mondo]] (tio estas, karakteroj sendependaj el la subjektiva opinio), kelkaj el kiuj povas estis veraj laŭ gradoj laŭ kiuj ili informas tiujn karakterojn precize. Tio faras la moralan realismon formo ne-[[Neniismo|neniisma]] de [[Kogna psikologio|kogna]] [[etiko]] (kiu akceptas, ke la etika esprimo faras paroladojn, kaj pro tio, ili povas esti pritaksataj kiel veraj aŭ falsaj) kun [[ontologio|ontologia]] orientigo, male al ĉiuj formoj de morala kontraŭ-realismo kaj la morala [[skeptikismo]], inklude la etikan subjektivismon (kiu neas, ke la morala esprimado referencas al objektivaj faroj), la teorion de eraro (kiu neas ke la morala esprimado estas certa); kaj la ne-kognismo (kiu neas, ke la morala esprimado esprimas paroladon absolute). Ene de la morala realismo, la du ĉefaj subdividoj estas la etika naturalismo kaj la etika nenaturalismo. == Vidu ankaŭ == * [[Normiga etiko]] * [[Realismo]] == Notoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Etikaj teorioj]] [[Kategorio:Metaetiko]] [[Kategorio:Realismo]] 8r1c4qp5tkq1f5knv2tuwab262s2el7 0 672734 9367212 9354899 2026-05-05T13:07:23Z Crosstor 3176 /* V */ 9367212 wikitext text/x-wiki Jen listo de pli signifaj [[studento]]j en [[Universitato de Debrecen]] (nature la listo etendiĝas al pli fruaj nomoj de la universitato kun la aliĝintaj altlernejoj ekde la fondo): *{{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[Ervin Aba]], [[ĝenerala kuracisto]] * [[Erzsébet Abaffy]], [[lingvisto]] * [[László Ablonczy]], [[ĵurnalisto]] * [[Pál Ablonczy]], [[ĝenerala kuracisto]] * [[Ernő Ábrahám]], ĵurnalisto * [[Géza Aczél]], [[redaktoro]] * [[János Áfra (poeto)]] * [[Lajos Agárdi]], [[instruisto]] * [[György Ágoston (instruisto)]] * [[János Aranyosi]], anestezisto * [[Sándor Árvay (ginekologo)]] * [[Imre Aszódi (ginekologo)]] * [[Lili Aszódi]], [[hematologio|hematologo]] * [[Sándor Asztalos (redaktoro)]] == B == {{Div col|cols = 2}} * [[Jolán Babus]], instruisto * [[Jenő Bacsó (pli juna)]], juristo * [[Endre Bajomi Lázár]], redaktoro * [[József Bakos]], pedagogo * [[Iván Balassa]], etnografo * [[Péter Balczó]], [[operkantisto]] * [[János Bálint (kemiisto)]] * [[József Balla (kuracisto)]] * [[Elemér Balogh (filozofo)]] * [[Éva Balogh (dermatologo)]] * [[István Balogh (historiisto)]] * [[Kálmán Balogh (geologo)]] * [[Tamás Balogh (aktoro)]] * [[Tibor Balogh (kritikisto)]] * [[Tibor Balogh (matematikisto)]] * [[Zoltán Tibor Balogh]], matematikisto * [[Péter Bán (arkivisto)]] * [[Erzsébet Bánkiné Molnár]], muzeestro * [[Gedeon Barcza]], ŝakisto * [[István Bárdosi]], juristo * [[Gyula Barla]], [[filologo]] * [[Béla Barna (matematikisto)]] * [[József Bártfay (kemiisto)]] * [[Júlia Bartha]], turkologo * [[Ödön Barla-Szabó]], ekonomo * [[Katalin Bartha (lingvisto)]] * [[Bertalan Baskay Tóth]], agronomo * [[Imre Bata]], literaturhistoriisto * [[Ferenc Bauer]], agronomo * [[Tibor Bedő]], [[ginekologo]] * [[Miklós Béládi]], literaturhistoriisto * [[Tibor Bellon]], muzeestro * [[Pál Belohorszky]], redaktoro * [[Pál Beluszky]], [[geografo]] * [[Gáspár Benedekfalvi]], arkivisto * [[György Benkő (radiologo)]] * [[Ernő Berentey (filo)]], radiologo * [[András Béres (etnografo)]] * [[Gyula Bereznai]], matematikisto * [[Zoltán Bertha]], literaturhistoriisto * [[József Bihari (lingvisto)]] * [[Lóránt Bodnár]], ginekologo * [[Ferenc Boján]], kuracisto * [[Zsolt Boldogkői]], [[biologo]] * [[Szilárd Borbély]], redaktoro * [[Antal Borsi]], instruisto * [[Árpád István Borsos]], [[geografo]] * [[Zoltán Borsy]], geografo * [[Zoltán Böszörményi (psikiatro)]] * [[Béla Brindza]], matematikisto * [[Róbert Brósz]], juristo * [[Edit Buzás]], [[genetikisto]] {{Div col end}} == C == * [[Márta Csabai]], psikologo * [[Ervin Cséka]], juĝisto * [[János Csontos]], ĵurnalisto * [[Klára Csűrös]], literaturhistoriisto * [[Judit Czeglédy]], [[virologo]] == D == * [[Csaba Danku]], juristo * [[István Dobos]], kritikisto * [[János Dombay]], arkeologo * [[Zoltán Dövényi]], geografo * [[Károly Duló]], filmisto == E == * [[Ottó Eiben]], [[antropologo]] * [[Tibor Elek]], kritikisto == F == * [[Dóra F. Csanak]], bibliotekisto * [[Sándor F. Kovács]], politikisto * [[Eszter Faragó]], pulmonologo * [[Ibolya Fekete]], reĝisoro * [[László Filep]], matematikisto * [[Mária Filep]], arkitekto * [[Csaba Földes]], [[germanisto]] * [[Márta Fügedi]], muzeologo * [[Ferenc Fülep]], arkeologo == G == * [[Aurél Gábor]], kuracisto * [[Gyula Gál (juristo)]] * [[László Gali]], [[reĝisoro]] * [[Sándor Gardó]], ginekologo * [[János Gárdus]], instruisto * [[Ágnes Geréb]], akuŝisto * [[Endre Gáspár]], ĵurnalisto * [[Gyula Gáspár (matematikisto)]] * [[Péter Gaszner]], psikiatro * [[Artúr Gergely]], kemiisto * [[Jenő Gergely (psikologo)]] * [[Olga Geszti]], [[radiobiologio|radiobiologo]] * [[Mária Gődény]], radiologo * [[Iván Gönczi]], ekonomo * [[Béla Gróf]], agronomo * [[Sándor Gyimesi]], arkivisto * [[Endre Gyökössy (poeto)]] * [[Zoltán Györgydeák]], kemiisto * [[Csaba Gyüre]], politikisto == H == * [[István Hatvani (okulkuracisto)]] * [[András Hegedűs]], juristo * [[Gábor Herpay]], arkivisto * [[István Hoffmann]], lingvisto * [[Gábor Hollósi]], [[zoologo]] * [[József Hullay]], neŭrologo == I == * [[József Igmándy]], instruisto * [[József Ijjas (historiisto)]] * [[Nándor Ikvai]], muzeestro * [[Zsuzsanna Izsvák]], [[genetikisto]] == J == * [[Éva Jakab Tóth]], kemiisto * [[József Jámbor]], aktoro * [[Ferenc Jánosi (politikisto)]] * [[György Jánosi]], ministro * [[Károly Jenei]], arkivisto * [[Gábor Jóna]], radiologo * [[István Jóna]], radiologo * [[Árpád Juhász (sociologo)]] * [[Béla Juhász]], redaktoro == K == * [[István Káldor]], venerologo * [[Béla Kálmánfi]], pedagogo * [[Ferenc Kardos (ginekologo)]] * [[Pál Kardos (literaturhistoriisto)]] * [[Andrea Katona]], bibliotekisto * [[Anna Katona]], literaturhistoriisto * [[Mihály Kecskés]], mikrobiologo * [[Zoltán Kelemen (literaturisto)]] * [[Tibor Keresztury]], redaktoro * [[Menyhért Kéri]], meteologo * [[András Béla Kiss]], kemiisto * [[Ferenc Kiss (literaturhistoriisto)]] * [[László Tibor Kocsár]], radiologo * [[Eszter Kokas]], kuracisto * [[Mihály Komóczi]], psikologo * [[Tibor Koppányi]], biologo * [[László Kordos]], geologo * [[Gergő Kosina]], naĝila naĝisto * [[Imre Kovách]], sociologo * [[Zoltán Kőváry]], psikologo * [[János Kubassek]], geografo == L == * [[János Lakos (arkivisto)]] * [[Gábor Laurenczy]] * [[Nándor Less]] == M == * [[Pál Maday]] * [[Enikő Magyari]] * [[Béla Márkus]] * [[László Matkó]] * [[Sándor Mészáros (literaturisto)]] * [[Lajos Molnár (ministro)]] == N == * [[László Nagy (biokemiisto)]] * [[Lajos Nemes]], arkivisto * [[Norbert Németh]], kuracisto * [[Balázs Nyilasy]], poeto == P == * [[József Pálfy (prezentisto)]] * [[Márk Papp]], naĝisto * [[Katalin Péter]], historiisto * [[Sándor János Petőfi]], [[lingvisto]] * [[Ferenc Pongor]], pulmonologo == R == * [[Alfréd Rényi]], matematikisto (1921–1970) * [[Erzsébet Rózsa]], [[filozofo]] == S == * [[István Samu]], psikiatro * [[Zoltán Seregi]], reĝisoro * [[Árpád Sopsits]], reĝisoro * [[János Sőregi]], muzeestro * [[János Sugár]], patologo * [[Pál Sümegi]], geologo * [[Éva Zsuzsanna Szabó]], psikologo * [[László Szabó (skulptisto)]] * [[Magda Szabó]], verkisto * [[Mária Szatmáriné Balogh]], kuntrejnadisto * [[Tamás Székely (biologo)]] * [[Vilma Széky]], geologo * [[Tibor Szép]], ornitologo * [[Miklós Szilágyi (etnografo)]] * [[Anna Szöőr]], psikologo * [[Sándor Szűcs (etnografo)]] == T == * [[Mihály Takaró]] * [[János Tibori]] * [[István Török (teologo)]] * [[Tamás Toót-Holló]] * [[Zsombor Tóth]] * [[Zoltán Trócsányi (fizikisto)]] * [[Ferenc Túry]] == V == * [[Eszter Vágó]] * [[István Pál Vallasek]] * [[Zsuzsanna Varga (historiisto)]] * [[Balázs Vargha (bibliotekisto)]] == Z == * [[Béla Zsolnai]] == Fontoj == * ĉerpoj el la koncernaj biografioj * ''La listo havas ankaŭ tiujn studentojn, kiuj studis en universitato, se ĝi havis alian nomon!'' * La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. [[Kategorio:Listoj]] skus3xe30wdf0zs6e8w73ay09w11egv 0 690651 9367359 9295123 2026-05-05T22:12:05Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367359 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:AntonMauve.jpg|eta|Anton Mauve]] '''Anthonij (Anton) Rudolf MAUVE''' (18a de septembro 1838 - 5a de februaro 1888) estis nederlanda [[Realisma pentrarto|realisma]] [[pentristo]] kiu estis grava membro de la [[Haga skolo (pentroarto)|Haga Skolo]]. Li subskribis siajn pentraĵoj kiel 'A. Mauve' aŭ per monograma 'A.M.'. Majstra koloristo, li faris tre gravan fruan influon sur sia bokuzo [[Vincent van Gogh]]. Liaj plej bone konataj pentraĵoj priskribas kamparanoj laborantaj en kampoj. Liaj pentraĵoj de ŝafaroj estis speciale popularaj por usonaj patronoj, tiom popularaj ke eĉ ekestis prezdiferenco inter scenoj de "ŝafoj venantaj" kaj "ŝafoj irantaj".<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.vangoghmuseum.nl/vgm/index.jsp?page=4997&lang=en|titolo=Heath at Laren, 1887|alirdato=1a de marto 2012|verko=Online catalogue|eldoninto=Kröller-Müller Museum}}</ref> == Vivo kaj verkaro == [[Dosiero:Anton Mauve - Morgenrit langs het strand.jpg|eta|maldekstra|280px|''Matena rajdo surstrande'' (1876), oleo sur tolo, [[Rijksmuseum]]<ref name="rijksmuseum1">{{cite web |author=9 — 17 |url=http://www.rijksmuseum.nl/aria/aria_assets/SK-A-3602?lang=en&context_space=&context_id= |title=Morgenrit langs het strand, Anton Mauve, 1876 - Rijksmuseum |publisher=Rijksmuseum.nl |date= |accessdate=2013-07-08 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-05-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121010201720/http://www.rijksmuseum.nl/aria/aria_assets/SK-A-3602?lang=en&context_space=&context_id= |arkivdato=2012-10-10 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121010201720/http://www.rijksmuseum.nl/aria/aria_assets/SK-A-3602?lang=en&context_space=&context_id= |date=2012-10-10 }}</ref>|alt=a group of well dressed equestrians, the lady riding sidesaddle, descend at a leisurly pace from the dunes to the beach at Scheveningen towards the bathing huts, their horses leaving droppings in the sand]] Anton Mauve naskiĝis la 18an de septembro 1838 en [[Zaandam]], urbo en la [[Nederlando|nederlanda]] provinco [[Norda Holando]]. Unu jaron post lia nasko, lia patro Willem Carel Mauve, kapelano de [[Menonitoj]], estis sendita al [[Haarlem]], nome ĉefurbo de la provinco kie kreskiĝis Mauve. Li estis metilernanto kun la pentristo Pieter Frederik van Os sekvite de Wouter Verschuur.<ref>{{Cite book|last=Holme|first=Charles|url=https://books.google.com/books?id=r_oEAAAAYAAJ&pg=PA10&dq=%22anton+mauve%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjXqY-eqp_oAhXKJzQIHSDKAhoQ6AEwBHoECAAQAg#v=onepage&q=%22anton%20mauve%22&f=false|title=The International Studio|last2=Eglington|first2=Guy|last3=Boswell|first3=Peyton|last4=McCormick|first4=William Bernard|last5=Whigham|first5=Henry James|date=1907|publisher=Offices of the International Studio|language=en}}</ref> En sia plua disvolvigo li laboris kun Paul Gabriël, pentrante el la naturo, kaj ili regule restis kaj laboris kune en Oosterbeek, nome la 'nederlanda [[Skolo de Barbizon|Barbizon]]'. Li estis amiko de [[Jozef Israëls]] kaj Willem Maris kaj, kuraĝigita per ilia ekzemplo, li forlasis siajn fruajn alte finigitajn manierojn por pli libera, pli izola pentrometodo, kaj la brilan [[koloro|kolormetodo]]n de sia juna laboro por pli tenera lirika harmonio kiu estas ĝenerale limigita al delikataj grizoj, verdoj kaj helbluoj.<ref name="EB1911">Chisholm, Hugh, ed. (1911). [https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Mauve,_Anton "Mauve, Anton".] [[Encyclopædia Britannica]]. 17 (11a eld.). Cambridge University Press. p. 917.</ref> Plej el la verkoj de Mauve priskribas personojn kaj animalojn en subĉielaj scenejoj. En sia ''Matena rajdo'' en la [[Rijksmuseum]], por ekzemplo, elegantaj ĉevalrajdantoj sur la strando estas vidataj forirantaj el la vidanto. Nekonvencia detalo, ĉevalfekaĵoj surgrunde, atestas sian emon al realismo. En 1872, Mauve setliĝis en [[Hago]] kie li iĝis grava membro de la [[Haga skolo (pentroarto)|Haga Skolo]] de pentristoj kaj unu el la fondintoj de la pentristaro "Hollandsche Teekenmaatschappij" en 1876, same kiel li iĝis grava membro de la disvolvigo de la pentristaro "Pulchri Studio", nome plej influa artista societo de Hago en la epoko. En la lastaj du jaroj de sia vivo, Mauve setliĝis en la vilaĝo [[Laren (Norda Holando)|Laren]] en la regiono ĉirkaŭ [[Hilversum]] nome het Gooi. La grupo de pentristoj kiu setliĝis tie, kiel Jozef Israëls kaj Albert Neuhuys, estis konata kolektive kiel la Laren-a Skolo kaj la regiono ĉirkaŭ het Gooi estis kromnomita 'Mauve-lando' tiom for kiel ĝis Usono. Mauve influis multajn aliajn pentristojn kiel la skota pentristo, Robert McGregor (1847-1922). Mauve mortis subite en [[Arnhem]] la 5an de februaro 1888. == Rilato kun Vincent van Gogh == [[Dosiero:Mauve, Anton - A portrait of Ariëtte Mauve-Carbentus.jpg|alt= An elegant young lady wearing a fancy bonnet is sitting in the dunes dressed in her Sunday best, a black dress with a pale blue smock.|eta|300px||''Ariëtte (Jet) Carbentus, edzino de la artisto, surdune''. Ŝi estis kuzino de van Gogh je la flanko de lia patrino.<ref>{{Cite web|title=IB-nummer 117003 |url=http://ib.rkd.nl/showobject.mhtml?ib=117003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724163802/http://ib.rkd.nl/showobject.mhtml?ib=117003 |url-status=dead |archive-date=2011-07-24 |work=RKD databases |publisher=[[Instituto pri arta historio de Nederlando|Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD)]] }}</ref>]] [[Dosiero:Vincent Willem van Gogh 113.jpg|eta|upright|[[Vincent van Gogh]], ''Suveniro de Mauve'' (ĉirkaŭ 30a de marto 1888), oleo surtola, [[Muzeo Kröller-Müller]]|alt= "a dug-over patch of ground in an orchard, a wicker fence and two peach trees in full bloom, pink against a sparkling blue sky with white clouds and in sunshine" [Van Gogh letter 590 VGM] to the bottom left there is an inscription 'souvenir de Mauve']] Mauve estis edzo de la kuzino de van Gogh nome Ariëtte (Jet) Sophia Jeannette Carbentus,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.vangoghletters.org/vg/family_tree.pdf|titolo=Family tree of Vincent Van Gogh|alirdato=2013-07-08|formato=PDF|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170624091349/http://vangoghletters.org/vg/family_tree.pdf|arkivdato=2017-06-24}}</ref> kaj li estis grava influo sur van Gogh, kiu adoris lin. Li estas menciita, ĉu rekte ĉu nerekte, en 152 el la survivantaj leteroj de van.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://vangoghletters.org/vg/search/advanced?originaltext=original&term=&person_terms=Anton+Rudolf+Mauve&person_code=323&literature_terms=&literature_code=&workofart_terms=&workofart_code=&bibleref_terms=&bibleref_code=&f_number=&jh_number=&periodical=&from=1&id_range=&id_type=jlb_id&date_from=1872-09-29&date_until=1890-07-31&period=&correspondent_name=&correspondent_id=&place_name=&place_id=&order=date&search2.x=5&search2.y=3&search2=Search|titolo=Vincent van Gogh : The Letters|alirdato=2014-02-07|eldoninto=Vangoghletters.org}}</ref> Van Gogh pasigis tri semajnojn en la studio de Mauve fine de 1881 kaj dum tiu epoko li faris siajn unuajn eksperimentojn en pentrarto sub la tutorado de Mauve, unue per olepentrarto kaj komence de la venonta jaro per akvarelo (jam antaŭe li estis koncentrinta al desegnarto). Mauve plue kuraĝigis lin kaj pruntis al li monon por lui kaj aranĝi studion, sed poste li malvarmiĝis al li kaj ne respondis nombrajn leterojn.<ref>Tralbaut (1981), 96–103</ref><ref name="Letter 196 group = Letters">{{Cite web|title= Letter 196: To Theo van Gogh. The Hague, on or about Tuesday, 3 January 1882.|url= http://vangoghletters.org/vg/letters/let196/letter.html|work= Vincent van Gogh: The Letters|publisher= [[Van Gogh Museum]]|at= Paragraph 3|quote= Mauve lent me some money, 100 guilders, to rent it, furnish it and get the window and light fixed up|accessdate= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20160929181202/http://vangoghletters.org/vg/letters/let196/letter.html|archivedate= 2016-09-29}}</ref> En letero al sia amiko [[Theo van Gogh (komercisto)|Theo van Gogh]] datita en la 7a de majo 1882, van Gogh priskribas "tre bedaŭrindan konversacion" en kiu Mauve diris, ke ilia asocio estis "finfinita" aldonante klarigon ke van Gogh havas malvirtan karakteron. Van Gogh pluigis sian leteron esprimante sian doloron, kaj poste lanĉiĝas defie al pasia defendo de sia rilato kun Clasina "Sien" Maria Hornik, graveda [[prostituitino]] kun kiu li estis amikiĝinta kaj al kiu li dediĉis serion de artaĵoj.<ref name="Letter 224 group = Letters">{{Cite web|title= Letter 224: To Theo van Gogh. The Hague, on or about Sunday, 7 May 1882|url= http://www.vangoghletters.org/vg/letters/let224/letter.html|work=Vincent van Gogh: The Letters|publisher=[[Van Gogh Museum]]|at= |quote= Today I met Mauve and had a very regrettable conversation with him which made it clear to me that Mauve and I have parted ways for ever.|accessdate= }}</ref> Oni supozas, ke Mauve estis aŭdinta pri tiu rilato (kvankam la letero de van Gogh ne diras tion klare) kaj rompis la asocion pro tio. Tamen, tiu rilato jam estis damaĝita fine de januaro.<ref>Naifeh kaj Smith pp. 254-59</ref> Tamen, van Gogh plue tenis Mauve en tre alta estimo kaj dediĉis unu el liaj plej ikonaj pentraĵoj al la memoro de Mauve tuj aŭdinte pri ŝia subita morto. La patrino de Mauve nome Elisabeth Margaretha Hirschig estis [[kuzo|kuzino]] de Anton Hirschig, juna nederlanda artisto kiu estis kunloĝanto de van Gogh en la loĝejo Auberge Ravoux en la momento de la morto de van Gogh.<ref>{{cite journal |author1=C.E.G. ten Houte de Lange |title=Hirschig |journal=de Nederlandsche Leeuw |date=1994 |volume=111 |pages=206-213}}</ref> == Elektitaj verkoj == [[Dosiero:Anton Mauve - Landscape with Cattle - Google Art Project.jpg|eta|''Pejzaĝo kun bovaro''.]] [[Dosiero:Anton Mauve - The Return of the Flock, Laren - Google Art Project.jpg|eta|''La reveno de la ŝafaro, Laren''.]] * ''Enirante la ŝafejon'' (ĉirkaŭ 1885-8), desegno kaj akvarelo, [[Tate Gallery]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=9407&searchid=23259|titolo='Entering the Fold', Anton Mauve|alirdato=2013-07-08|eldoninto=Tate}}{{404|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Melkado'' (ĉirkaŭ 1875), oleo sur tolo, [[National Gallery]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/anton-mauve-milking-time|title=Anton Mauve {{!}} Milking Time {{!}} L716 {{!}} National Gallery, London|website=www.nationalgallery.org.uk|access-date=2019-01-21}}</ref> * ''Pejzaĝo kun bovaro'', kreto sur papero, Courtauld Institute of Art<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.artandarchitecture.org.uk/images/gallery/c35f4acc.html|titolo=A&A &#124; Landscape with cattle|alirdato=2013-07-08|eldoninto=Artandarchitecture.org.uk}}</ref> * ''Pejzaĝo kun bovaro'', oleo sur tolo, Museum of Fine Arts, Houston<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.mfah.org/art/detail/14332|titolo=Landscape with Cattle|alirdato=2018-09-18|eldoninto=Mfah.org|arkivurl=https://web.archive.org/web/20180918193659/https://www.mfah.org/art/detail/14332|arkivdato=2018-09-18}}</ref> * ''Paŝtistino'', oleo sur tolo, Nacia Muzeo de Kimrio<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/art/online/?action=show_item&item=1299 |title=Art Collections Online &#124; National Museum Wales |publisher=Museumwales.ac.uk |date= |accessdate=2013-07-08 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-05-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121002145744/http://www.museumwales.ac.uk/en/art/online/?action=show_item&item=1299 |arkivdato=2012-10-02 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/art/online/?action=show_item&item=1299 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-05-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121002145744/http://www.museumwales.ac.uk/en/art/online/?action=show_item&item=1299 |arkivdato=2012-10-02 }}</ref> * ''Matena rajdo surstrande'' (1876), oleo sur tolo, [[Rijksmuseum Amsterdam]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/SK-A-3602|title=Morgenrit langs het strand, Anton Mauve, 1876|website=Rijksmuseum|language=nl|access-date=2019-01-21}}</ref> * ''Rajdantoj surneĝe en Haagse Bos'' (1879), akvarelo kaj guaŝo, [[Rijksmuseum]] [[Amsterdamo]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/SK-A-2443|title=Ruiters in de sneeuw in het Haagse Bos, Anton Mauve, 1880|website=Rijksmuseum|language=nl|access-date=2019-01-21}}</ref> * ''De Torenlaan te Laren'' (1886), oleo sur tolo, Rijksmuseum, Amsterdamo<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/en/collection/SK-A-3143] En webarchive [https://web.archive.org/web/20121010234128/http://www.rijksmuseum.nl/collectie/zoeken/asset.jsp?id=SK-A-3143&lang=en] 10a de oktobro, 2012.</ref> * ''Ariëtte Carbentus, edzino de la artisto, side surdune'' (ĉirkaŭ 1876), oleo sur tolo, [[Instituto pri arta historio de Nederlando|Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie]], Hago (privata kolekto)<ref>{{Cite web|author=Echelon BV |url=http://ib.rkd.nl/showobject.mhtml?ib=117003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724163802/http://ib.rkd.nl/showobject.mhtml?ib=117003 |url-status=dead |archive-date=2011-07-24 |title=Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie - databases |publisher=Ib.rkd.nl |accessdate=2013-07-08 }}</ref> * ''Algorikolto'', oleo sur tolo, [[Musée d'Orsay]], [[Parizo]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.musee-orsay.fr/en/collections/index-of-works/notice.html?no_cache=1&zsz=5&lnum=|titolo=Musee d'Orsay|alirdato=2014-02-07|eldoninto=Musee-orsay.fr}}</ref> * ''Paŝtejŝanĝo'' (ĉirkaŭ 1880-aj), oleo sur tolo, [[Metropolitan Museum of Art]], Novjorko<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.metmuseum.org/works_of_art/collection_database/european_paintings/changing_pasture_anton_mauve/objectview_enlarge.aspx?page=23&sort=0&sortdir=asc&keyword=&fp=1&dd1=11&dd2=0&vw=1&collID=11&OID=110001486&vT=1&hi=0&ov=0|titolo=The Metropolitan Museum of Art - Changing Pasture|alirdato=2013-07-08|eldoninto=Metmuseum.org}}</ref> * ''La reveno de la ŝafaro, Laren'' (ĉirkaŭ 1886 -1887), oleo sur tolo, [[Philadelphia Museum of Art]], Philadelphia<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.philamuseum.org/collections/permanent/102977.html?mulR=21138|titolo=Philadelphia Museum of Art - Collections Object : The Return of the Flock, Laren|alirdato=2013-07-08|eldoninto=Philamuseum.org}}</ref> * ''Arbofosado'', akvarelo, [[Bostona Belarta Muzeo]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mfa.org/collections/object/digging-up-a-tree-245841|title=Digging up a Tree|date=2018-06-04|website=Museum of Fine Arts, Boston|language=en|access-date=2019-01-21}}</ref> * ''Revenante hejmen'', oleo sur ligno, Art Gallery of New South Wales<ref>{{Cite web|url=https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/works/7642/|title=Returning home: end of the day by Anton Mauve :: The Collection :: Art Gallery NSW|last=Deutsch|last2=Français|website=www.artgallery.nsw.gov.au|access-date=2019-01-21|last3=日本語|last4=中文|last5=Español|last6=Italiano|last7=한국어|last8=العربية|last9=us|first9=Contact}}</ref> ==Referencoj== {{Referencoj|2}} ==Literaturo== * Dorn, Roland, Schröder, Klaus Albrecht & Sillevis, John, ed.: Van Gogh und die Haager Schule (exh. cat. Kunstforum, Wien 1996), Skira, Milan 1996 ISBN 88-8118-072-3 * [https://books.google.com/books/about/Anton_Mauve_1838_1888.html?id=SmLrAAAAMAAJ&redir_esc=y Engel, E. P. "Anton Mauve". Academische Uitgeverij Haentjens Dekker & Gumbert, 1967 (University of Michigan)] * Naifeh, Steven; Smith, Gregory White. Van Gogh: The Life. Profile Books, 2011. ISBN 978-1-84668-010-6 * Tralbaut, Marc Edo. Vincent van Gogh, le mal aimé. Edita, Lausanne (france) & Macmillan, London 1969 (angle); reeldonita de Macmillan, 1974 kaj de Alpine Fine Art Collections, 1981. ISBN 0-933516-31-2. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Mauve, Anton}} [[Kategorio:Nederlandaj pentristoj]] [[Kategorio:Vincent van Gogh]] 4xe1yuiqvkf6wse69d8lrwrex0kwxa8 0 693088 9367337 8643704 2026-05-05T19:53:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367337 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Antal Gottgeb |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = |dato de naskiĝo = en [[1816]] |loko de naskiĝo = [[Hungara reĝlando]], [[Aŭstra Imperio]] |loko de morto = [[Budapeŝto]] }} '''[[Antonio|Antal]] Gottgeb,''' laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Gottgeb Antal''' estis [[Hungario|hungara]] [[arkitekto]], konstrumajstro. Antal Gottgeb<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM259415</ref> naskiĝis en [[1816]] en [[Hungara reĝlando]], ene de [[Aŭstra Imperio]], li mortis la {{daton|1|junio|1883}} en [[Budapeŝto]]. [[Dosiero:Műemlék, Gyulai Pál utca 13, 2017 Palotanegyed.jpg|eta|150px|maldekstre|<center>Memortabulo pri Antal Gottgeb]] [[Dosiero:Műemlék, Horánszky utca 4, 2018 Józsefváros.jpg|eta|150px|<center>Memortabulo pri Antal Gottgeb]] == Biografio == Pri studoj de Antal Gottgeb mankas informoj. Li estis aktiva arkitekto en la dua duono de la [[19-a jarcento]] en [[Pest (urbo)]] respektive en Budapeŝto. Kelkfoje li laboris kun [[Miklós Ybl]] kaj [[József Hild]]. Liaj konstruaĵoj parte estas videblaj ankaŭ nun. Li kreis komence [[klasikismo|klasikismajn]], baldaŭe [[novrenesanco|novrenesancajn]] [[palaco]]jn, domojn. == Elektitaj planitaj konstruaĵoj == * domo de Gerbeaud [ĵerbo] (1859, kun József Hild) * propra duetaĝa [[anguldomo]] (1870) * palaco Almásy [almAŝi] * pliaj aliaj domoj, palacoj: <gallery mode=packed> Gottgeb house, Gyulai Pál street, 2017 Palotanegyed.jpg|Propra domo Sarokerkély, Gyulai Pál utca 13, 2017 Palotanegyed.jpg|Propra balkono Budapest Almásy palota.jpg|Palaco Almásy A four-story, neoclassical, corner house. Around 1840. 4th fl. by Antal Gottgeb in 1867. Listed monument ID 745 - Budapest District VI. Király St., 20 & Káldy Gyula St., 2.JPG|en 1867 Nagypolgári palota (Gottgeb Antal, 1871), Horánszky Nándor utca, 2018 Józsefváros.jpg|en 1871 Vasudvar, Piarista utca 4, 2017 Budapest.jpg| Nador 14.JPG| Handles House. Monument. ID 538 - Budapest District 5, Molnar Street, 31.JPG| Listed house. - 26 Tóth Árpád Promenade, 2016 Budapest.jpg| </gallery> == Fontoj == * [http://yblegyesulet.hu/gottgeb-antal/ hungarlingvaj datenoj]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.kitervezte.hu/tervezok/gottgeb-antal/] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gottgeb Antal}} [[Kategorio:Hungaraj arkitektoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] p8jwkgpd4f9eh3ulwfnkg1z0ysls0l8 0 693333 9367219 7660425 2026-05-05T13:35:08Z Crosstor 3176 superflua bildo 9367219 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = László Gerő |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = }} '''[[Ladislao|László]] Gerő''' [lAslO gerO], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Gerő László''' estis [[Hungario|hungara]] [[arkitekto]], altlerneja [[instruisto]], arkitekturhistoriisto. László Gerő<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM55940</ref> naskiĝis la {{daton|24|majo|1909}} en [[Szombathely]], li mortis la {{daton|19|januaro|1995}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == László Gerő maturiĝis en [[gimnazio]] en Budapeŝto en [[1927]], poste li akiris arkitekturan [[diplomo]]n en [[Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto|Reĝa Teknikuniversitato József]] en [[1932]]. Li daŭris la studojn en [[Romo]] helpe de [[stipendio]], intertempe en 1938 li studvojaĝis en [[Italio]] kaj [[Grekio]]. Hejmenveninta inter 1939-1949 li laboris en ĉefurba arkitektura oficejo, sed en 1941 li doktoriĝis en la teknikuniversitato kaj li [[habilitiĝo|habilitiĝis]] en 1948. Li longe instruis en la universitato. Li specialiĝis pri la [[Monumento historia|historiaj monumentoj]], tial li laboris en koncernaj laborejoj. Li kandidatiĝis en 1955 kaj doktoriĝis en 1977 ĉe [[Hungara Scienca Akademio]]. En 1957 li fondis [[revuo]]n pri historiaj monumentoj kaj ĝismorte li redaktis ĝin. Li ricevis [[premio]]jn inter 1956–1994. Li edziĝis en 1935, lia [[edzino]] naskis 2 filojn. == Elektitaj rekonstruaj aŭ restaŭraj konstruaĵoj == * rekonstruo de fundamento de [[amfiteatro]] en [[Aquincum]] (1941) * [[Preĝejo Ĉieliro de Maria (Belváros)]] * [[Preĝejo Ĉieliro de Maria (Vár)]] * [[loĝejturo]] en [[Sárospatak]] * [[Fortikaĵo de Nagyvázsony]] * [[Preĝejo Maria Magdala (Sopron-Bánfalva)]] * hungara [[kapelo]] en Romo (escepte origina konstruaĵo, 1980) == Elektitaj publikaĵoj == * ''Róma építészete 1936-ban'' (1937) * ''A római Santo Stefano Rotondo, a magyarok nemzeti temploma'' (1940; 1944) * ''Az Óbuda- Királyhegyen feltárt római katonai amfiteátrum'' ([[disertaĵo]], 1941) * ''A Szervita tér'' (1947) * ''Magyar városépítés'' (1952; 1953) * ''Magyar építészet. A XIX. század végéig'' (redaktoro, 1954, ankaŭ germane) * ''Magyarországi várépítészet. Vázlat a magyar várépítés fejezeteiről'' (disertaĵo, 1955) * ''Az építészeti stílusok'' (1957; 1959; 1964) * ''Die charakteristischen Epochen des Burgbaues'' (1964) * ''Gotische Bürgerhäuser in Buda'' (1966; ankaŭ angle kaj france) * ''Ostromverte várak'' (1969; ankaŭ angle, germane, france kaj ruse) * ''A budai középkori királyi vár és várpalota helyreállítása 1948–1966'' (disertaĵo, 1979) * ''A Budai Várnegyed'' (1979 (ankaŭ angle, germane, ruse) * ''Műemlékről mindenkinek'' (1987) * ''Az építészeti stílusok'' (1994; 1998; 2003; 2006) == Lia ekspozicio == * Budapeŝto (1949) == Memorigiloj == * memortabulo en Budapeŝto (2009) == Fontoj == * [http://sune.hu/?p=1027 hungarlingva biografio kun foto] * [https://jelesnapok.oszk.hu/prod/unnep/gero_laszlo_szuletesnapja__1909 hungarlingva biografio] * [http://nevpont.hu/view/8493 hungarlingva biografio] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gero Laszlo}} [[Kategorio:Hungaraj arkitektoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Hungaraj arkitekturhistoriistoj]] [[Kategorio:Hungaraj redaktoroj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] 9lb54d0s6k0by8hzo97hoib6doirmqq 0 693478 9367309 9063600 2026-05-05T18:30:51Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367309 wikitext text/x-wiki {{Unua}} {{Informkesto homo |dato de morto = [[1942]] }} '''Anna WEINSTEIN-RUFF'''<ref name="plansprachen">[http://www.plansprachen.ch/Esperanto_Polen.pdf Andreas Künzli: ''Polen: Esperanto-Propaganda in eigener Sache und im Sog der Politik'']</ref> estis pola esperantistino kaj industriist-edzino loĝanta en [[Varsovio]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/48292/edition/43548/content |titolo=Biuletyn Księgi Adresowej Esperantystów Polskich i Praktyczny Informator Esperancki = Bulteno de la Adreslibro de Pollandaj Esperantistoj kaj Praktika Informilo pri Esperanto. Rok 1, zeszyt 1 (lipiec 1935) |alirdato=2020-06-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20241127094050/https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/48292/edition/43548/content |arkivdato=2024-11-27 }}</ref>. En esperanton ŝi tradukis plurajn tekstojn, interalie la novelaron ''[[Bonhumoraj Rakontoj]]'' de [[Janusz Korczak]], kiu estis amiko de ŝia familio<ref>[https://www.monato.be/1998/monato199810.pdf#page=17 Zofia Banet-Fornalowa: ''Janusz Korczak''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200605143226/https://www.monato.be/1998/monato199810.pdf#page=17 |date=2020-06-05 }}, Monato, oktobro 1998</ref><ref>[[s:Litkovrileto de pupo|Noto fine de la teksto ''Litkovrileto de pupo'']] en Vikifontaro</ref>. Ŝi estis kunlaboranto de [[Pola Esperantisto]]<ref>[https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/52703/edition/46663/content Kunlaborantoj]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} en Pola Esperantisto : esperantaj sciigoj por pollingvanoj. Jaro 32, no 12 (Decembro 1938)</ref>. Kiel veterano de la Esperanto-movado, dum [[UK 1937]] ŝi estis premiita per Arĝenta Jubilea Stelo<ref>[https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/52661/edition/46852/content Pola Esperantisto : esperantaj sciigoj por pollingvanoj. Jaro 31, no 12 (Decembro 1937)]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Anna estis la patrino de [[Halina Weinstein]]. Ŝi mortis en la [[varsovia geto]]<ref>[https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/52747/edition/46855/content ''Memore al tiuj, kiuj foriris'']{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Pola Esperantisto : esperantaj sciigoj por pollingvanoj. Jaro 34, no 4-5 (Aŭgusto-Septembro 1946)</ref>. {{Projektoj}} {{Ĝermo|esperantisto}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Vivtempo|Weinstein, Anna}} [[Kategorio:Polaj esperantistoj]] qxu8etuoaakkw8u4nzjo38t1ldkf766 0 696910 9367582 7978457 2026-05-06T09:57:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367582 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Asia Kate Dillon''' (naskiĝis la [[15-an de novembro]] [[1984]] en [[Ithaca]])<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://issuemagazine.com/asia-kate-dillon/#/|titolo=ASIA KATE DILLON|alirdato=2018-03-21|lingvo=en-US}}</ref> estas [[Usono|usona]] aktoro, kiu estas konata pro sia rolo kiel Brandy Epps en ''[[Orange Is the New Black]]'' kaj sia rolo kiel Taylor Mason en ''[[Billions]]''. Dillon estas [[Neduuma genro|neduuma]] kaj uzas en la angla la pronomojn [[ununombra they]].<ref name="hollywoodrep">{{Cite web|last1=Dowling|first1=Amber|title=Meet TV's First Non-Binary-Gender Character: Asia Kate Dillon of Showtime's 'Billions'|url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/meet-tvs-first-binary-gender-character-asia-kate-dillon-showtimes-billions-979523|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=February 24, 2017|accessdate=March 2, 2017}}</ref><ref name="refinery29">{{Cite web|last1=Todd|first1=Carolyn L.|title=Meet Billions' Asia Kate Dillon, TV's First Non-Binary Star|url=http://www.refinery29.com/2017/02/142575/kate-dillon-billions-taylor-nonbinary-gender-identity-pronouns|website=[[Refinery29]]|date=February 27, 2017|accessdate=March 2, 2017}}</ref><ref name="ESdillon">{{cite news|last1=Jones|first1=Ellen E|title=Billions star Asia Kate Dillon: 'I cried when I read the script'|url=https://www.standard.co.uk/showbiz/celebrity-news/billions-star-asia-kate-dillon-i-cried-when-i-read-the-script-a3466476.html|newspaper=[[London Evening Standard]]|date=February 14, 2017|accessdate=March 7, 2017}}</ref> Ria rolo en ''Billions'' estas la unua neduuma ĉefa rolulo en nord-amerika televido.<ref>{{Cite web|last1=Hibberd|first1=James|title='Billions' Premiere Introduces TV's First Gender Non-Binary Character|url=https://ew.com/tv/2017/02/19/billions-non-binary-asia-kate-dillon/|work=Entertainment Weekly|accessdate=September 17, 2017|date=February 19, 2017}}</ref> Ri ankaŭ ludis la rolon Adjudicator en la agadfilmo ''[[John Wick: Chapter 3 – Parabellum]]'' (2019). == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{IMDb name|3545872}} * {{Twitter}} * [http://mirrorfire.org/ MIRROR/FIRE Productions] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200721183601/http://mirrorfire.org/ |date=2020-07-21 }} {{Ĝermo|aktoro|usonano}} {{Vivtempo|Dillon, Asia Kate}} [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] t8pexg2paz572yi86z7e4b00no8kjhu 0 698387 9367504 9366730 2026-05-06T06:36:22Z ThomasPusch 1869 {{Portalstrio|Biografio}} 9367504 wikitext text/x-wiki {{orfa|Sudameriko}} {{Informkesto homo}} '''Manuel Turizo Zapata''' (n. en [[Monteria]], Kolombio; la 12-an de aprilo 2000), pli konata per sia sceneja nomo '''Manuel Turizo''', estas kolombia kantisto de [[urba muziko]] kaj [[regetono]].<ref name=":0">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.eltiempo.com/cultura/musica-y-libros/manuel-turizo-y-julian-turizo-hablan-de-su-exito-en-el-regueton-305748|titolo=Manuel Turizo, el reguetonero que le apuesta al romance|alirdato=2025-04-11|familia nomo=Rojas|persona nomo=Juan Carlos|dato=2018-12-15|verko=El Tiempo|lingvo=es}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{ĝermeto}} [[Kategorio:Kolombiaj kantistoj]] gawmnkgored4bixgqdyytvz6eh5hnco 0 705787 9367557 8728965 2026-05-06T08:12:35Z Susomoinhos 32842 /* Romanoj */ 9367557 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Rubina,_Dina_-NF_20191207_fRF06.jpg|eta|Rubina ĉe la 21-a Internacia Foiro Ne-fikcio 2019 en Moskvo.|553x553ra]] '''Dina Iljiniĉna Rubina''' ({{Lang-ru|Дина Ильи́нична Ру́бина}}, {{Lang-he|דינה רובינה}}, n. la 19-an de septembro 1953 en [[Taŝkento]]) estas rusa-israela verkistino kiu verkis ĉirkaŭ 50 verkaĵojn en la [[rusa lingvo]], kaj ĉi tiuj estis tradukitaj en pli ol 30 lingvojn. Inter ŝiaj sukcesaj libroj de la lastaj jaroj estas ''Вот идет Мессия'' ("Jen venas Mesio!") kaj ''Syndicat'' ("Sindikato"). En 1977, ŝi famiĝis post la eldono de sia novelo "Kiam finfine neĝos?" rakontanta la historion de juna knabino, kiu renkontis sian amon la tagon antaŭ tre danĝera operacio. Ĝia teksto estis adaptita por filmo, radio kaj televido. Ŝia libro ''Белая голубка Кордовы'' estis tradukita al Esperanto ([[La blanka kolombino de Kordovo]]). == Biografio == Ŝi finstudis en speciala lernejo por talentaj infanoj kaj poste studis muzikon ĉe la lernejo ''Viktor Ouspenski'' de la konservatorio de [[Taşkent|Taŝkento]], ĉefurbo de Uzbekio. Ŝi havis nur 16 jarojn kiam ŝi verkis sian tutunuan rakonton, kiu aperis en la plej grava sovetia junulara revuo “Junostj” (Juneco) kun la eldonkvanto de 3 milionoj da ekzempleroj. Meze de la [[1980-aj jaroj]], post kiam ŝi verkis teatraĵojn dum pluraj jaroj, ŝi transloĝiĝis al Moskvo. En 1990 ŝi elmigris al Israelo<ref>[http://www.rus-lit.org/authors/1213/ Russian Literature Online]{{404|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> kaj iĝis membro de [[PEN-klubo internacia|PEN-Klubo]], apartenanta al la ruslingvaj israelaj verkistoj. == Literatura kariero == Dina Rubina estas unu el la plej eminentaj ruslingvaj israelaj verkistoj.<ref>Anna Wexler Katsnelson, [https://www.jstor.org/stable/40207026 "Belated Zionism: The Cinematographic Exiles of Mikhail Kalik"], ''Jewish Social Studies'' New Series 14.3, Spring-Summer 2008, pp. 126&#x2013;49, note 24, p. 145: "arguably Israel's best-known author in the Russian language".</ref> Ŝiaj libroj estis tradukitaj en tridek lingvojn.<ref>[https://books.google.com/books?id=lcDRzEIdjPYC&pg=PA199&lpg=PA199&dq=dina+rubina+biography&source=bl&ots=LXPXDtK9BS&sig=2jRzloBqZEhZ8XLcL-nzPbvya70&hl=en&sa=X&ei=Xnn8VImgFObZywOMyoGQBQ&ved=0CEsQ6AEwCTgK#v=onepage&q&f=true Contemporary Jewish Writing in Europe: A Guide, eldonita de Vivian Liska kaj Thomas Nolden]</ref> Ŝiaj plej gravaj temoj estas juda kaj israela historioj, migrado, nomadismo kaj la nova popularigo de indiĝenaj kulturoj, mesianismo kaj metafiziko, teatro, aŭtobiografio kaj la interagado inter la judaj kulturoj israela kaj rusa kaj inter la hebrea kaj la rusa lingvoj<ref>Anna P. Ronell, [https://www.jstor.org/stable/10.2979/PFT.2008.28.2.197 "Some Thoughts on Russian-Language Israeli Fiction: Introducing Dina Rubina"], ''Prooftexts'' 28.2, Spring 2008, pp. 197&#x2013;231.</ref>. [[Dosiero:The_author_Dina_Runiba_in_Moscow,_October_2010.JPG|eta|Dina Rubina en Moskvo, 2010|350x350ra]] == Verkaro == Ŝi verkis romanojn, amason da noveloj kaj eseoj. La verkistino havas specialan talenton ĝisfunde penetri la temon, kiun ŝi prezentas – ĉu temas pri persekutado de la kuracistoj-judoj (“Ljubka”), aŭ pri la pupfarantoj (“Sindromo de Petruŝka”), aŭ pri cirkaj aktoroj (“Skribmaniero de Leonardo”) aŭ la Taŝkenton de la jaroj 1940–1960 ("''Suna flanko de la strato"''), ktp. === Romanoj === * 1996 — ''Mesio venas''! («Вот идёт Мессия!») * 1998 — ''Lasta apro de Pontevedro'' («Последний кабан из лесов Понтеведра») * 2004 — ''La Sindikato'' («Синдикат») * 2006 — ''Suna flanko de la strato'' («На солнечной стороне улицы») * 2008 — ''Letero de Leonardo'' («Почерк Леонардо»), * 2009 — [[La blanka kolombino de Kordovo|''La'' ''Blanka kolombino de Kordovo'']] («Белая голубка Кордовы»), * 2010 — ''La'' ''Sindromo de Petruŝka'' («Синдром Петрушки»). === Traduko en Esperanto === “[[La blanka kolombino de Kordovo]]” (ru: Белая голубка Кордовы), trad. [[Mikaelo Bronŝtejn]]. Bjalistoko, Świdnik, Tiĥvin, Lublin: Ars-Libri, Libro-Mondo, Bjalistoka Esperanto-Societo, 2020, 475 p., <small>(ISBN 9788363698560)</small> === Noveloj === * 1980 — «Когда же пойдёт снег…?» (''Kiam ekneĝos ...?)'' * 1982 — «Дом за зелёной калиткой» (''La'' ''domo malantaŭ la verda pordego)'' * 1987 — «Отворите окно!» (''Malfermu la Fenestron!)'' * 1990 — «Двойная фамилия» (''Duobla familia nomo)'' * 1994 — «Один интеллигент уселся на дороге» * 1996 — «Уроки музыки» (''Muzikaj lecionoj)'' * 1997 — «Ангел конвойный» * 1999 — «Высокая вода венецианцев» (''Fluso de Venecianoj)'' * 1999 — «Астральный полёт души на уроке физики» * 2002 — «Глаза героя крупным планом» * 2002 — «Воскресная месса в Толедо» (''Dimanĉa Meso enToledo)'' * 2002 — «Во вратах твоих» (''Ĉe via pordego)'' * 2003 — «Несколько торопливых слов любви» * 2004 — «Наш китайский бизнес» (''Nia ĉina komerco)'' * 2008 — «Астральный полёт души на уроке физики» * 2008 — «Итак, продолжаем!..» * 2008 — «Мастер-тарабука» * 2008 — «Чужие подъезды» * 2008 — «Холодная весна в Провансе» * 2008 — «Камера наезжает!..» повесть * 2009 — «Любка» * 2010 — «Миф сокровенный…» * 2010 — «Больно только когда смеюсь» * 2010 — «Адам и Мирьям» (''Adamo kaj Mirjamo'') * 2010 — «Фарфоровые затеи» * 2011 — «Душегубица» * 2012 — «Окна» === Eseoj === * 1999 — «Под знаком карнавала» * «Я — офеня» * «Я не любовник макарон, или кое-что из иврита» * Vokas min! («Позвони мне, позвони!») * «Дети» (Infanoj) * «А не здесь вы не можете не ходить?!» * 2001 - Kio fari? («Чем бы заняться?») * Mein pijak en weisse kletka («Майн пиджак ин вайсе клетка…») * [[Jerusalemo|Jerusalem]] aŭtobuso («Иерусалимский автобус») * Afterwords («Послесловие к сюжету») == Filmoj == Surbaze de ŝiaj verkoj en Rusio estis kreitaj ok kinofilmoj (i.a. ''Duobla familia nomo'' (''Двойная фамилия'') kaj seriaroj, du el tiuj ricevis premiojn en gravaj festivaloj. == Premioj == Ŝi estis honorigita per multaj literaturaj premioj, du el inter tiuj premioj estis aljuĝitaj en Israelo: la premio Arie Dulĉin kaj la premio de la Unio de Israelaj Verkistoj. En 2007, Rubina gajnis la rusan literaturan premion ''Большая Книга'' (Granda Libro)<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.jrtelegraph.com/2008/03/dina-rubina-i-d.html |titolo=Jewish Russian Telegraph, A Russian Cultural Patriot, interview by Dmitry Babich |alirdato=2020-10-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20201023112933/http://www.jrtelegraph.com/2008/03/dina-rubina-i-d.html |arkivdato=2020-10-23 }}</ref> pro la libro "Suna flanko de la strato" (''На солнечной стороне улицы''). * ''Mesio venas!'': premio de la Unio de israelaj verkistoj kaj premio de la israela ministrerio pri integriĝo. * ''“[[La blanka kolombino de Kordovo]]”'': rusa premio * ''La mano de Leonardo'': premio Portal * ''Adam kaj Miriam'': premio Oleg Tabakov == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.facebook.com/rubinadina Oficiala paĝo de Dina Rubina] en Facebook * [https://www.youtube.com/user/DinaRubinaChannel Oficiala kanalo de Dina Rubina] ĉe YouTube == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Rubina, Dina}} [[Kategorio:Sovetiaj verkistoj]] [[Kategorio:Rusiaj judoj]] [[Kategorio:Sovetiaj judoj]] [[Kategorio:Uzbekaj judoj]] box92yxvwrsscac4auxvi3d69xbwq4s 9367558 9367557 2026-05-06T08:13:55Z Susomoinhos 32842 /* Romanoj */ 9367558 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Rubina,_Dina_-NF_20191207_fRF06.jpg|eta|Rubina ĉe la 21-a Internacia Foiro Ne-fikcio 2019 en Moskvo.|553x553ra]] '''Dina Iljiniĉna Rubina''' ({{Lang-ru|Дина Ильи́нична Ру́бина}}, {{Lang-he|דינה רובינה}}, n. la 19-an de septembro 1953 en [[Taŝkento]]) estas rusa-israela verkistino kiu verkis ĉirkaŭ 50 verkaĵojn en la [[rusa lingvo]], kaj ĉi tiuj estis tradukitaj en pli ol 30 lingvojn. Inter ŝiaj sukcesaj libroj de la lastaj jaroj estas ''Вот идет Мессия'' ("Jen venas Mesio!") kaj ''Syndicat'' ("Sindikato"). En 1977, ŝi famiĝis post la eldono de sia novelo "Kiam finfine neĝos?" rakontanta la historion de juna knabino, kiu renkontis sian amon la tagon antaŭ tre danĝera operacio. Ĝia teksto estis adaptita por filmo, radio kaj televido. Ŝia libro ''Белая голубка Кордовы'' estis tradukita al Esperanto ([[La blanka kolombino de Kordovo]]). == Biografio == Ŝi finstudis en speciala lernejo por talentaj infanoj kaj poste studis muzikon ĉe la lernejo ''Viktor Ouspenski'' de la konservatorio de [[Taşkent|Taŝkento]], ĉefurbo de Uzbekio. Ŝi havis nur 16 jarojn kiam ŝi verkis sian tutunuan rakonton, kiu aperis en la plej grava sovetia junulara revuo “Junostj” (Juneco) kun la eldonkvanto de 3 milionoj da ekzempleroj. Meze de la [[1980-aj jaroj]], post kiam ŝi verkis teatraĵojn dum pluraj jaroj, ŝi transloĝiĝis al Moskvo. En 1990 ŝi elmigris al Israelo<ref>[http://www.rus-lit.org/authors/1213/ Russian Literature Online]{{404|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> kaj iĝis membro de [[PEN-klubo internacia|PEN-Klubo]], apartenanta al la ruslingvaj israelaj verkistoj. == Literatura kariero == Dina Rubina estas unu el la plej eminentaj ruslingvaj israelaj verkistoj.<ref>Anna Wexler Katsnelson, [https://www.jstor.org/stable/40207026 "Belated Zionism: The Cinematographic Exiles of Mikhail Kalik"], ''Jewish Social Studies'' New Series 14.3, Spring-Summer 2008, pp. 126&#x2013;49, note 24, p. 145: "arguably Israel's best-known author in the Russian language".</ref> Ŝiaj libroj estis tradukitaj en tridek lingvojn.<ref>[https://books.google.com/books?id=lcDRzEIdjPYC&pg=PA199&lpg=PA199&dq=dina+rubina+biography&source=bl&ots=LXPXDtK9BS&sig=2jRzloBqZEhZ8XLcL-nzPbvya70&hl=en&sa=X&ei=Xnn8VImgFObZywOMyoGQBQ&ved=0CEsQ6AEwCTgK#v=onepage&q&f=true Contemporary Jewish Writing in Europe: A Guide, eldonita de Vivian Liska kaj Thomas Nolden]</ref> Ŝiaj plej gravaj temoj estas juda kaj israela historioj, migrado, nomadismo kaj la nova popularigo de indiĝenaj kulturoj, mesianismo kaj metafiziko, teatro, aŭtobiografio kaj la interagado inter la judaj kulturoj israela kaj rusa kaj inter la hebrea kaj la rusa lingvoj<ref>Anna P. Ronell, [https://www.jstor.org/stable/10.2979/PFT.2008.28.2.197 "Some Thoughts on Russian-Language Israeli Fiction: Introducing Dina Rubina"], ''Prooftexts'' 28.2, Spring 2008, pp. 197&#x2013;231.</ref>. [[Dosiero:The_author_Dina_Runiba_in_Moscow,_October_2010.JPG|eta|Dina Rubina en Moskvo, 2010|350x350ra]] == Verkaro == Ŝi verkis romanojn, amason da noveloj kaj eseoj. La verkistino havas specialan talenton ĝisfunde penetri la temon, kiun ŝi prezentas – ĉu temas pri persekutado de la kuracistoj-judoj (“Ljubka”), aŭ pri la pupfarantoj (“Sindromo de Petruŝka”), aŭ pri cirkaj aktoroj (“Skribmaniero de Leonardo”) aŭ la Taŝkenton de la jaroj 1940–1960 ("''Suna flanko de la strato"''), ktp. === Romanoj === * 1996 — ''Mesio venas''! («Вот идёт Мессия!») * 1998 — ''La lasta apro de la arbaroj de Pontevedro'' («Последний кабан из лесов Понтеведра») * 2004 — ''La Sindikato'' («Синдикат») * 2006 — ''Suna flanko de la strato'' («На солнечной стороне улицы») * 2008 — ''Letero de Leonardo'' («Почерк Леонардо»), * 2009 — [[La blanka kolombino de Kordovo|''La'' ''Blanka kolombino de Kordovo'']] («Белая голубка Кордовы»), * 2010 — ''La'' ''Sindromo de Petruŝka'' («Синдром Петрушки»). === Traduko en Esperanto === “[[La blanka kolombino de Kordovo]]” (ru: Белая голубка Кордовы), trad. [[Mikaelo Bronŝtejn]]. Bjalistoko, Świdnik, Tiĥvin, Lublin: Ars-Libri, Libro-Mondo, Bjalistoka Esperanto-Societo, 2020, 475 p., <small>(ISBN 9788363698560)</small> === Noveloj === * 1980 — «Когда же пойдёт снег…?» (''Kiam ekneĝos ...?)'' * 1982 — «Дом за зелёной калиткой» (''La'' ''domo malantaŭ la verda pordego)'' * 1987 — «Отворите окно!» (''Malfermu la Fenestron!)'' * 1990 — «Двойная фамилия» (''Duobla familia nomo)'' * 1994 — «Один интеллигент уселся на дороге» * 1996 — «Уроки музыки» (''Muzikaj lecionoj)'' * 1997 — «Ангел конвойный» * 1999 — «Высокая вода венецианцев» (''Fluso de Venecianoj)'' * 1999 — «Астральный полёт души на уроке физики» * 2002 — «Глаза героя крупным планом» * 2002 — «Воскресная месса в Толедо» (''Dimanĉa Meso enToledo)'' * 2002 — «Во вратах твоих» (''Ĉe via pordego)'' * 2003 — «Несколько торопливых слов любви» * 2004 — «Наш китайский бизнес» (''Nia ĉina komerco)'' * 2008 — «Астральный полёт души на уроке физики» * 2008 — «Итак, продолжаем!..» * 2008 — «Мастер-тарабука» * 2008 — «Чужие подъезды» * 2008 — «Холодная весна в Провансе» * 2008 — «Камера наезжает!..» повесть * 2009 — «Любка» * 2010 — «Миф сокровенный…» * 2010 — «Больно только когда смеюсь» * 2010 — «Адам и Мирьям» (''Adamo kaj Mirjamo'') * 2010 — «Фарфоровые затеи» * 2011 — «Душегубица» * 2012 — «Окна» === Eseoj === * 1999 — «Под знаком карнавала» * «Я — офеня» * «Я не любовник макарон, или кое-что из иврита» * Vokas min! («Позвони мне, позвони!») * «Дети» (Infanoj) * «А не здесь вы не можете не ходить?!» * 2001 - Kio fari? («Чем бы заняться?») * Mein pijak en weisse kletka («Майн пиджак ин вайсе клетка…») * [[Jerusalemo|Jerusalem]] aŭtobuso («Иерусалимский автобус») * Afterwords («Послесловие к сюжету») == Filmoj == Surbaze de ŝiaj verkoj en Rusio estis kreitaj ok kinofilmoj (i.a. ''Duobla familia nomo'' (''Двойная фамилия'') kaj seriaroj, du el tiuj ricevis premiojn en gravaj festivaloj. == Premioj == Ŝi estis honorigita per multaj literaturaj premioj, du el inter tiuj premioj estis aljuĝitaj en Israelo: la premio Arie Dulĉin kaj la premio de la Unio de Israelaj Verkistoj. En 2007, Rubina gajnis la rusan literaturan premion ''Большая Книга'' (Granda Libro)<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.jrtelegraph.com/2008/03/dina-rubina-i-d.html |titolo=Jewish Russian Telegraph, A Russian Cultural Patriot, interview by Dmitry Babich |alirdato=2020-10-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20201023112933/http://www.jrtelegraph.com/2008/03/dina-rubina-i-d.html |arkivdato=2020-10-23 }}</ref> pro la libro "Suna flanko de la strato" (''На солнечной стороне улицы''). * ''Mesio venas!'': premio de la Unio de israelaj verkistoj kaj premio de la israela ministrerio pri integriĝo. * ''“[[La blanka kolombino de Kordovo]]”'': rusa premio * ''La mano de Leonardo'': premio Portal * ''Adam kaj Miriam'': premio Oleg Tabakov == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.facebook.com/rubinadina Oficiala paĝo de Dina Rubina] en Facebook * [https://www.youtube.com/user/DinaRubinaChannel Oficiala kanalo de Dina Rubina] ĉe YouTube == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Rubina, Dina}} [[Kategorio:Sovetiaj verkistoj]] [[Kategorio:Rusiaj judoj]] [[Kategorio:Sovetiaj judoj]] [[Kategorio:Uzbekaj judoj]] cz2amb5mdtx88ano00at8q8dxxsvj4x 0 710184 9367556 9167291 2026-05-06T08:12:31Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367556 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Flag of UNESCO.svg|dekstra|250x250ra]] '''Artisto por Paco de UNESKO''' estas honora titolo, kiun la [[Unesko|Unuiĝintaj Nacioj por Eduka, Scienca kaj Kultura Organizo (Unesko)]] donas al homoj kun kreivaj profesioj (artistoj, aktoroj, [[Muzikisto|muzikistoj]], ktp.) kies profesia agado grave kontribuas al la plifortigo de kulturaj kaj kreaj ligoj inter popoloj kaj ŝtatoj en la [[Tero|mondo]]. La oficiala [[dokumento]] diras, ke la titolo "Artisto por Paco" estas donita "''pro ies kontribuo atentigi la publikon pri la problemoj de paco, justeco, toleremo, pri la situacio de infanoj en malfacilaj situacioj, pri la batalo kontraŭ [[analfabeteco]] kaj konservado de la [[medio]]''." La titolo estis kreita en [[1995]] kaj samjare la unuaj artistoj ricevis la titolon de Artisto por Paco. Ĉi tiu titolo povas esti donita kaj al individuoj kaj al ĉiuj kreivaj [[Kolektivo|teamoj]] kiel ekzemple [[Orkestro|la orkestro]] de [[Malkapablo|handikapitoj]] el [[Germanio]] [[:de:Brenz Band|Brenz Band (de)]] (dum [[2005]]-2006) pro ties engaĝiĝo kreskigi publikan konscion pri muziko kiel forto por dialogo inter popoloj, kulturoj kaj komunumoj. == Premiitoj (elekto) == Inter tiuj premiitaj de ĉi tiu titolo estis: * (1999) [[Georges Moustaki]], [[Francio|franca]] kantisto *(1999) [[Gilberto Gil]], [[Brazilo|brazila]] etnomuzika interpretisto *(1999) [[Céline Dion]], [[Kanado|kanada]] kantistino *(2000) [[Gong Li]]<ref>(en) [http://www.unesco.org/new/fr/goodwill-ambassadors/former-goodwill-ambassadors/gong-li/ Gong Li], Unesko</ref>, [[Ĉinio|ĉina]] [[Aktoro|aktorino]] *(2000) [[Shirley Bassey]]<ref>(en) [http://www.unesco.org/new/en/goodwill-ambassadors/artists-for-peace-and-champions-for-sport/shirley-bassey/ Shirley Bassey], Unesko</ref>, [[Kimrio|kimra]] kantistino *(2003) [[Patricia Velásquez]], [[Venezuelo|venzuela]] aktorino kaj modelino *(2003) [[Valerij Gergijev|Valerij Gergiev]], rusa [[dirigento]] *(2004) [[Manu Dibango]], kameruna muzikisto kaj [[kantoverkisto]] *(2008) [[Franghiz Ali-Zadeh]], [[Azerbajĝano|azerbajĝana]] muzikisto kaj [[Komponisto|komponistino]] *(2009) [[Paul Ahyi]], [[benino]]-[[Togolando|toglanda]] [[pentristo]], [[skulptisto]], [[arkitekto]], [[dezajnisto]] kaj [[verkisto]]. *(2010) [[Márta Sebestyén]], hungara [[Kantisto|kantistino]] de [[Popolkanto|popolkantoj]] *(2010) [[Zaha Hadid|Zoha Hadid]], [[irako]]-[[Unuiĝinta Reĝlando|brita]] [[arkitekto]] * (2011) [[Alsou|Alsou Abramova]]<ref>(fr) ''[https://news.un.org/fr/story/2020/09/1078162 Le violoniste Renaud Capuçon nommé Artiste de l’UNESCO pour la paix] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201101042924/https://news.un.org/fr/story/2020/09/1078162 |date=2020-11-01 }}'', ONU Info.</ref>, [[Rusio|rusa]] aktorino kaj popmuzika [[Kantisto|kantistino]] *(2012) [[Sarah Brightman]], [[Angloj|angla]] sopranistino, aktorino kaj dancistino *(2012) [[Danilo Pérez]]<ref>(en) ''[https://www.berklee.edu/news/danilo-p%C3%A9rez-named-unesco-artist-peace Danilo Pérez Named UNESCO Artist for Peace]'', [[Unesko]]</ref>, panama [[Ĵazpianado|ĵazpianisto]] kaj [[komponisto]]. * (2016) [[Ahlam Mosteghanemi|Allem Mosteghanemi]], [[Alĝerio|alĝeria]] [[Verkisto|verkistino]] *(2017) [[Magaly Solier Romero]], [[Peruo|perua]] kantistino kaj aktorino == Referencoj == {{Referencoj|2}} * Tiu ĉi artikolo aŭ pli frua versio estas (parta) traduko de la artikolo ''Артист ЮНЕСКО во имя мира'' en la rusa vikipedio, kiu dependas de la [[creativecommons:by-sa/3.0/deed.eo|permesilo Krea Komunaĵo Nommencio/Samkondiĉe]]. Vidu la [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D0%B2%D0%BE_%D0%B8%D0%BC%D1%8F_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0&action=history prilaboran historion]. == Eksteraj ligiloj == * [https://en.unesco.org/partnerships/goodwill-ambassadors/afp-champs-list La nuna listo] [[Kategorio:Aperis en 1995]] [[Kategorio:Unesko]] 39lml5xx5ie7gcx4pmc1maqqubybvw1 0 718595 9367495 8856242 2026-05-06T06:22:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367495 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Arnaud THIRY''' [Arno Tiri] (naskiĝinta en 1988 en [[Sarrebourg]]) estas franca videisto pri [[scienca popularigo]].<br /> Li famiĝis pro siaj [[Jutubo|jutubkanaloj]]: '''AstronoGeek''' pri [[astronomio]] , kiu atingis la sojlon de 600.000 abonintoj en januaro 2020, kaj '''Le studio de poche''', per kiu li kunhavigas sian [[Fotografio|fotistan]] sperton. == Junaĝo kaj studadoj == Arnaud Thiry naskiĝis en 1988 en [[Sarrebourg]], [[Mozelo]]<ref name=senpera>(franclingve) [https://www.clubic.com/whatthetube/actualite-847418-whatthetube-astronogeek-vulgarisation-scientifique-brute.html Astronogeek: senpera scienca popularigo] ([http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.clubic.com%2Fwhatthetube%2Factualite-847418-whatthetube-astronogeek-vulgarisation-scientifique-brute.html arkivo]), ĉe ''Clubic.com'', 17-a de novembro 2018</ref>. Post akiro de scienca [[Abiturienta ekzameno|abiturienta ekzameno]] pri [[inĝenieraj sciencoj]], li komencis diplomiĝon ''HSE'' (Higieno, Sekureco, Medio) en [[Colmar]], poste akiris [[licencio]]n pri historiaj sciencoj en la [[Universitato de Strasburgo]] kaj poste [[magistro]]n pri instruado<ref name=senpera/>. Li rapide forlasis la profesion de instruisto por la fotarto, kiun li jam praktikis dum siaj studadoj<ref name=fek>(franclingve) [https://www.fabernovel.com/fr/article/cultures/astronogeek-cest-de-la-vulgarisation-scientifique-bordel-de-merde Astronogeek estas scienca popularigo, fek!] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220325083928/https://www.fabernovel.com/fr/article/cultures/astronogeek-cest-de-la-vulgarisation-scientifique-bordel-de-merde |date=2022-03-25 }} ([http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Ffabernovel.com%2Ffr%2Finsights%2Fcultures%2Fastronogeek-cest-de-la-vulgarisation-scientifique-bordel-de-merde arkivo]) ĉe ''fabernovel.com'', 27-a de februaro 2018</ref>, profesiiĝante en 2013. == Videista kariero == La [[22-an de februaro]] [[2010]], Thiry lanĉis la [[Jutubo|Jutuban]] kanalon ''Le studio de poche'' (eo: "La Poŝstudio") kie li publikigas lernilojn pri fotarto ekde 2013<ref name=senpera/>.<br /> Ĉi tiu aktiveco, kiun li plenumis paralele de fotado, igis lin krei la [[4-an de oktobro]] [[2015]] pli ĝeneralan publikan kanalon, ''AstronoGeek'' (eo: «AstronomiGik'»). Ĝia sukceso igis lin forlasi sian fotistan profesion en 2018<ref name=senpera/><ref name=abonintoj>(franclingve) [https://www.radiomelodie.com/actu/12190-astronogeek-le-youtubeur-sarrebourgeois-aux-plus-de-500000-abonnes.html Astronogeek: la Sarrebourg-a jutubisto kun pli ol 500.000 abonintoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201005033224/https://www.radiomelodie.com/actu/12190-astronogeek-le-youtubeur-sarrebourgeois-aux-plus-de-500000-abonnes.html |date=2020-10-05 }} ([http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.radiomelodie.com%2Factu%2F12190-astronogeek-le-youtubeur-sarrebourgeois-aux-plus-de-500000-abonnes.html arkivo]), ĉe '' www.radiomelodie.com'', 1-a de aŭgusto 2019</ref>, ebligante lian revenon al sektoro proksima de instruado, kiu estis grava por li.<br /> La temo de la kanalo estas astronomio sed povas emi pritrakti al tiel nomataj "senmitigaj" filmetoj pri antaŭjuĝoj kiel la videbla karaktero de [[superluno]] aŭ la ideo de la [[plata Tero]]<ref name=abonintoj/>. Kvankam la fameco de [[Konspira teorio|"kontraŭ-komplotismaj"]] filmetoj malĝojigas la kreinton<ref name=abonintoj/>, ili estas tiuj, kiuj plej disvastigas lian verkon. La temo de la kanalo estis inspirita de [[Bruce Benamran|e-penser]] kaj de [[Dr Nozman]]<ref name=fek/>. Arnaud Thiry estas konata pro sia sincereco, eĉ sia vulgareco, kaj antaŭenigas kritikan pensadon kaj ankaŭ la praktikon de la fundamentoj de [[zetetiko]] kaj [[skeptikismo]]<ref name=fek/>.<br /> Lia fameco igis lin esti invitita kiel preleganto ĉe diversaj festivaloj kiel la festivalo ''Big Bang''<ref>(franclingve) [http://www.festival-bigbang.com/programme/rencontre-avec-le-youtubeur-astronogeek/ Ĉu oni vere iris al Luno?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210511202105/http://www.festival-bigbang.com/programme/rencontre-avec-le-youtubeur-astronogeek/ |date=2021-05-11 }} ([http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.festival-bigbang.com%2Fprogramme%2Frencontre-avec-le-youtubeur-astronogeek%2F arkivo]), ĉe ''Festival Big Bang''</ref> aŭ la ''Geek Faëries'' en junio 2018<ref>(franclingve) [https://www.geekfaeries.fr/la-liste-des-participants-irl-juin-2018/ Geekfaeries: listo de partoprenantoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190314175741/https://www.geekfaeries.fr/la-liste-des-participants-irl-juin-2018/ |date=2019-03-14 }} ([http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.geekfaeries.fr%2Fla-liste-des-participants-irl-juin-2018%2F arkivo]) ĉe ''Geek Faëries''</ref> poste en junio 2019<ref>(franclingve) [https://france3-regions.francetvinfo.fr/centre-val-de-loire/loir-cher/selles-cher/aux-geek-faeries-selles-cher-festival-plie-ne-rompt-pas-devant-tempete-miguel-1682510.html La GeekFaeries-festivalo de Selles-sur-Cher kliniĝas sed ne rompas pro la ventego Miguel] ([http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Ffrance3-regions.francetvinfo.fr%2Fcentre-val-de-loire%2Floir-cher%2Fselles-cher%2Faux-geek-faeries-selles-cher-festival-plie-ne-rompt-pas-devant-tempete-miguel-1682510.html arkivo]) ĉe ''France 3 Centre-Val de Loire'', 9-a de junio 2019</ref>, same kiel ĉe la unua franca eldono de la ''Tubecon'' en [[Haute-Garonne]] la 7an de septembro 2019<ref>(franclingve) [https://www.ladepeche.fr/2019/09/08/tubecon-le-show-des-stars-du-web,8400689.php Tubecon: la sinmontro de la retfamuloj] ([http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.ladepeche.fr%2F2019%2F09%2F08%2Ftubecon-le-show-des-stars-du-web%2C8400689.php arkivo]), 8-a de septembro 2019</ref>. Ĝi ankaŭ ebligis nomi [[asteroido]]n laŭ lia nomo<ref name=minorplanet>(anglalingve) https://minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2019/MPC_20190827.pdf ([http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fminorplanetcenter.net%2Fiau%2FECS%2FMPCArchive%2F2019%2FMPC_20190827.pdf arkivo]) ĉe ''minorplanetcenter.net'', 27-a de aŭgusto 2019</ref>, laŭ propono de la astronomo Alain Maury: [[31453 Arnaudthiry]]<ref name=minorplanet/><ref>(franclingve) [http://www.spaceobs.com/en/Alain-Maury-s-Blog/De-la-catasterisation-a-la-catasteroidation El steligo al asteroidigo] ([http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.spaceobs.com%2Fen%2FAlain-Maury-s-Blog%2FDe-la-catasterisation-a-la-catasteroidation arkivo]) ĉe ''spaceobs.com''</ref>. <br /> En 2018, la [[Ministerio pri kulturo (Francio)|Franca Ministerio pri Kulturo]] listigis Astronogeek-on inter ''"350 franclingvaj kulturaj kaj sciencaj jutubaj kanaloj taŭgaj por eduka uzo, elektitaj pro la kvalito de ilia enhavo"''<ref>(franclingve) [https://www.culture.gouv.fr/Sites-thematiques/Langue-francaise-et-langues-de-France/Ressources/Ressources-pedagogiques-et-sensibilisation/350-ressources-culturelles-et-scientifiques-francophones-en-video 350 franclingvaj videaj sciencaj kaj kulturaj fontoj] ([http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.culture.gouv.fr%2FSites-thematiques%2FLangue-francaise-et-langues-de-France%2FRessources%2FRessources-pedagogiques-et-sensibilisation%2F350-ressources-culturelles-et-scientifiques-francophones-en-video arkivo]) ĉe ''www.culture.gouv.fr'', 9-a de novembro 2018</ref>. En novembro 2018, li deklaris ke li pasigas inter 50 kaj 70 horoj ĉiusemajne por sia videista aktiveco<ref name=senpera/>. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[31453 Arnaudthiry]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://astronogeek.fr/ Oficiala retejo] * [https://www.youtube.com/c/AstronoGeek/featured Jutuba kanalo] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Thiry, Arnaud}} [[Kategorio:Scienca popularigo]] [[Kategorio:Astronomio en Francio]] [[Kategorio:Francaj jutubistoj]] act1ivbvdvvdi65li66m8xxaqvbxyc8 0 722281 9367545 9247817 2026-05-06T07:08:33Z ThomasPusch 1869 /* La registaro Orpo de junio 2023 */ 9367545 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[listo de la ĉefministroj de Finnlando|Ĉefministro de Finnlando]] | dosiero = Coat of arms of Finland.svg | periodo = 2023–[[nun en 2023|nun]] | antaŭ = [[Sanna Marin]] | post = <!--''([[nun en 2023|nun]] en ofico)''--> }} }} '''Antti Petteri ORPO''' (naskiĝis la {{daton|3|novembro|1969}} en Köyliö) estas finna [[politikisto]] kaj prezidanto de [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Ekde junio de [[2023]] li estas [[listo de la ĉefministroj de Finnlando|ĉefministro de Finnlando]]. Li estas membro de [[parlamento]] ekde 2007. Antaŭe Orpo estis [[ministro]] de agrikulturo kaj arbara mastrumado en registaro de Stubb 2014–2015 kaj ministro pri internaj aferoj en registaro 2015–2016 kaj ministro de financoj 2016–2019. En la jaroj 2012–2014 Orpo estis prezidanto de parlamentogrupo de Nacia koalicio. Pri sia edukado li estas magistro de ŝtatoscienco. == La registaro Orpo de junio 2023 == [[dosiero:Orpon hallituksen nimitys 20.6.2023 (52988201597).jpg|centre|eta||330ra|{{centre|la ministraro en konsisto de junio 2023}}]] En lia registaro ekoficinta en junio 2023 krom li mem estas la sekvaj ministroj (du aldoniĝis en julio 2024): <!-- fonto: la paĝoj de la vikidatumero [[d:Q119560876]] ° Nepre ne forigu tiun liston, ĉar sen ĝi iuj povraj artikoloj pri polotikistoj iĝos "orfaj tekstoj" --> {{Div col|cols = 3}} * anstataŭa ĉefministro Riikka Purra * ministro de financo [[Riikka Purra]] * ministro por eksteraj aferoj Elina Valtonen * ministro de la interno Mari Rantanen * justicministro Leena Meri * edukministro Anders Adlercreutz * ministro de agrikulturo kaj forstado Sari Essayah * ministro de defendo [[Antti Häkkänen]] * ministro pri evolua kunlaboro kaj ekstera komerco [[Ville Tavio]] * ministro de ekonomiaj aferoj Will Rydman * ministro pri dungado Arto Satonen * ministro pri medio kaj klimata ŝanĝo [[Kai Mykkänen]] * ministro de eŭropaj aferoj kaj proprieto Joakim Strand <!-- mi ne povas pli bone traduki "eurooppa- ja omistajaohjausministeri / europa- och ägarstyringsminister" - "administrado de posedaĵoj" aŭ "de proprieto" ŝajnas al mi tro komplika vortumo --> * ministro pri loka kaj regiona registaro Anna-Kaisa Icons * ministro de scienco kaj kulturo Sari Multala * ministro pri sociaj aferoj kaj sano Kaisa Juuso * ministro de socia asekuro Sanni Grahn-Laasonen * ministro de transporto kaj komunikadoj [[Lulu Ranne]] * ministro pri junularo kaj sporto [[Sandra Bergqvist]] {{Div col end}} <!-- jen ankoraŭ listoj kun ĉiuj, ankaŭ ruĝaj ligiloj, por povi facile kontroli, ĉu ankoraŭ iu paĝo kreiĝis * anstataŭa ĉefministro Riikka Purra * ministro de financo [[Riikka Purra]] * ministro por eksteraj aferoj [[Elina Valtonen]] * ministro de la interno [[Mari Rantanen]] * justicministro [[Leena Meri]] * edukministro [[Anders Adlercreutz]] * ministro de agrikulturo kaj forstado [[Sari Essayah]] * ministro de defendo [[Antti Häkkänen]] * ministro pri evolua kunlaboro kaj ekstera komerco [[Ville Tavio]] * ministro de ekonomiaj aferoj [[Will Rydman]] * ministro pri dungado [[Arto Satonen]] * ministro pri medio kaj klimata ŝanĝo [[Kai Mykkänen]] * ministro de eŭropaj aferoj kaj proprieto [[Joakim Strand]] -- mi ne povas pli bone traduki "eurooppa- ja omistajaohjausministeri / europa- och ägarstyringsminister" - "administrado de posedaĵoj" aŭ "de proprieto" ŝajnas al mi tro komplika vortumo -- * ministro pri loka kaj regiona registaro [[Anna-Kaisa Icons]] * ministro de scienco kaj kulturo [[Sari Multala]] * ministro pri sociaj aferoj kaj sano [[Kaisa Juuso]] * ministro de socia asekuro [[Sanni Grahn-Laasonen]] * ministro de transporto kaj komunikadoj [[Lulu Ranne]] * ministro pri junularo kaj sporto [[Sandra Bergqvist]] --> <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> {{-}} {{Ĉefministroj de Finnlando}} {{Naciaj ĉefministroj en la Eŭropa Unio}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Orpo, Petteri}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj ministroj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Finnlando]] [[Kategorio:Nuntempaj naciaj ĉefministroj]] akd26smya4o6w2oxn2hjvy1akmwemq4 9367573 9367545 2026-05-06T09:30:52Z ThomasPusch 1869 9367573 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[listo de la ĉefministroj de Finnlando|Ĉefministro de Finnlando]] | dosiero = Coat of arms of Finland.svg | periodo = 2023–[[nun en 2023|nun]] | antaŭ = [[Sanna Marin]] | post = <!--''([[nun en 2023|nun]] en ofico)''--> }} }} '''Antti Petteri ORPO''' (naskiĝis la {{daton|3|novembro|1969}} en Köyliö) estas finna [[politikisto]] kaj prezidanto de [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Ekde junio de [[2023]] li estas [[listo de la ĉefministroj de Finnlando|ĉefministro de Finnlando]]. Li estas membro de [[parlamento]] ekde 2007. Antaŭe Orpo estis [[ministro]] de agrikulturo kaj arbara mastrumado en registaro de Stubb 2014–2015 kaj ministro pri internaj aferoj en registaro 2015–2016 kaj ministro de financoj 2016–2019. En la jaroj 2012–2014 Orpo estis prezidanto de parlamentogrupo de Nacia koalicio. Pri sia edukado li estas magistro de ŝtatoscienco. == La registaro Orpo de junio 2023 == [[dosiero:Orpon hallituksen nimitys 20.6.2023 (52988201597).jpg|centre|eta||330ra|{{centre|la ministraro en konsisto de junio 2023}}]] En lia registaro ekoficinta en junio 2023 krom li mem estas la sekvaj ministroj (du aldoniĝis en julio 2024): <!-- fonto: la paĝoj de la vikidatumero [[d:Q119560876]] ° Nepre ne forigu tiun liston, ĉar sen ĝi iuj povraj artikoloj pri polotikistoj iĝos "orfaj tekstoj" --> {{Div col|cols = 3}} * anstataŭa ĉefministro Riikka Purra * ministro de financo [[Riikka Purra]] * ministro por eksteraj aferoj Elina Valtonen * ministro de la interno Mari Rantanen * justicministro Leena Meri * edukministro Anders Adlercreutz * ministro de agrikulturo kaj forstado Sari Essayah * ministro de defendo [[Antti Häkkänen]] * ministro pri evolua kunlaboro kaj ekstera komerco [[Ville Tavio]] * ministro de ekonomiaj aferoj Will Rydman * ministro pri dungado Arto Satonen * ministro pri medio kaj klimata ŝanĝo [[Kai Mykkänen]] * ministro de eŭropaj aferoj kaj proprieto Joakim Strand <!-- mi ne povas pli bone traduki "eurooppa- ja omistajaohjausministeri / europa- och ägarstyringsminister" - "administrado de posedaĵoj" aŭ "de proprieto" ŝajnas al mi tro komplika vortumo --> * ministro pri loka kaj regiona registaro Anna-Kaisa Icons * ministro de scienco kaj kulturo Sari Multala * ministro pri sociaj aferoj kaj sano Kaisa Juuso * ministro de socia asekuro Sanni Grahn-Laasonen * ministro de transporto kaj komunikadoj [[Lulu Ranne]] * ministro pri junularo kaj sporto [[Sandra Bergqvist]] {{Div col end}} <!-- jen ankoraŭ listoj kun ĉiuj, ankaŭ ruĝaj ligiloj, por povi facile kontroli, ĉu ankoraŭ iu paĝo kreiĝis * anstataŭa ĉefministro Riikka Purra * ministro de financo [[Riikka Purra]] * ministro por eksteraj aferoj [[Elina Valtonen]] * ministro de la interno [[Mari Rantanen]] * justicministro [[Leena Meri]] * edukministro [[Anders Adlercreutz]] * ministro de agrikulturo kaj forstado [[Sari Essayah]] * ministro de defendo [[Antti Häkkänen]] * ministro pri evolua kunlaboro kaj ekstera komerco [[Ville Tavio]] * ministro de ekonomiaj aferoj [[Will Rydman]] * ministro pri dungado [[Arto Satonen]] * ministro pri medio kaj klimata ŝanĝo [[Kai Mykkänen]] * ministro de eŭropaj aferoj kaj proprieto [[Joakim Strand]] -- mi ne povas pli bone traduki "eurooppa- ja omistajaohjausministeri / europa- och ägarstyringsminister" - "administrado de posedaĵoj" aŭ "de proprieto" ŝajnas al mi tro komplika vortumo -- * ministro pri loka kaj regiona registaro [[Anna-Kaisa Icons]] * ministro de scienco kaj kulturo [[Sari Multala]] * ministro pri sociaj aferoj kaj sano [[Kaisa Juuso]] * ministro de socia asekuro [[Sanni Grahn-Laasonen]] * ministro de transporto kaj komunikadoj [[Lulu Ranne]] * ministro pri junularo kaj sporto [[Sandra Bergqvist]] --> <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) * [https://www.facebook.com/OrpoPetteri/ oficiala paĝo en la] [[socia retejo]] ''[[Facebook]]'' (precipe {{fi}}) <br/> {{Ĉefministroj de Finnlando}} {{Naciaj ĉefministroj en la Eŭropa Unio}} {{registaro Orpo}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Orpo, Petteri}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj ministroj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Finnlando]] [[Kategorio:Nuntempaj naciaj ĉefministroj]] nlrtuyp8yg4fqja97v4iqo0qq374j7m 9367574 9367573 2026-05-06T09:31:12Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9367574 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[listo de la ĉefministroj de Finnlando|Ĉefministro de Finnlando]] | dosiero = Coat of arms of Finland.svg | periodo = 2023–[[nun en 2023|nun]] | antaŭ = [[Sanna Marin]] | post = <!--''([[nun en 2023|nun]] en ofico)''--> }} }} '''Antti Petteri ORPO''' (naskiĝis la {{daton|3|novembro|1969}} en Köyliö) estas finna [[politikisto]] kaj prezidanto de [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Ekde junio de [[2023]] li estas [[listo de la ĉefministroj de Finnlando|ĉefministro de Finnlando]]. Li estas membro de [[parlamento]] ekde 2007. Antaŭe Orpo estis [[ministro]] de agrikulturo kaj arbara mastrumado en registaro de Stubb 2014–2015 kaj ministro pri internaj aferoj en registaro 2015–2016 kaj ministro de financoj 2016–2019. En la jaroj 2012–2014 Orpo estis prezidanto de parlamentogrupo de Nacia koalicio. Pri sia edukado li estas magistro de ŝtatoscienco. == La registaro Orpo de junio 2023 == [[dosiero:Orpon hallituksen nimitys 20.6.2023 (52988201597).jpg|centre|eta||330ra|{{centre|la ministraro en konsisto de junio 2023}}]] En lia registaro ekoficinta en junio 2023 krom li mem estas la sekvaj ministroj (du aldoniĝis en julio 2024): <!-- fonto: la paĝoj de la vikidatumero [[d:Q119560876]] ° Nepre ne forigu tiun liston, ĉar sen ĝi iuj povraj artikoloj pri polotikistoj iĝos "orfaj tekstoj" --> {{Div col|cols = 3}} * anstataŭa ĉefministro Riikka Purra * ministro de financo [[Riikka Purra]] * ministro por eksteraj aferoj Elina Valtonen * ministro de la interno Mari Rantanen * justicministro Leena Meri * edukministro Anders Adlercreutz * ministro de agrikulturo kaj forstado Sari Essayah * ministro de defendo [[Antti Häkkänen]] * ministro pri evolua kunlaboro kaj ekstera komerco [[Ville Tavio]] * ministro de ekonomiaj aferoj Will Rydman * ministro pri dungado Arto Satonen * ministro pri medio kaj klimata ŝanĝo [[Kai Mykkänen]] * ministro de eŭropaj aferoj kaj proprieto Joakim Strand <!-- mi ne povas pli bone traduki "eurooppa- ja omistajaohjausministeri / europa- och ägarstyringsminister" - "administrado de posedaĵoj" aŭ "de proprieto" ŝajnas al mi tro komplika vortumo --> * ministro pri loka kaj regiona registaro Anna-Kaisa Icons * ministro de scienco kaj kulturo Sari Multala * ministro pri sociaj aferoj kaj sano Kaisa Juuso * ministro de socia asekuro Sanni Grahn-Laasonen * ministro de transporto kaj komunikadoj [[Lulu Ranne]] * ministro pri junularo kaj sporto [[Sandra Bergqvist]] {{Div col end}} <!-- jen ankoraŭ listoj kun ĉiuj, ankaŭ ruĝaj ligiloj, por povi facile kontroli, ĉu ankoraŭ iu paĝo kreiĝis * anstataŭa ĉefministro Riikka Purra * ministro de financo [[Riikka Purra]] * ministro por eksteraj aferoj [[Elina Valtonen]] * ministro de la interno [[Mari Rantanen]] * justicministro [[Leena Meri]] * edukministro [[Anders Adlercreutz]] * ministro de agrikulturo kaj forstado [[Sari Essayah]] * ministro de defendo [[Antti Häkkänen]] * ministro pri evolua kunlaboro kaj ekstera komerco [[Ville Tavio]] * ministro de ekonomiaj aferoj [[Will Rydman]] * ministro pri dungado [[Arto Satonen]] * ministro pri medio kaj klimata ŝanĝo [[Kai Mykkänen]] * ministro de eŭropaj aferoj kaj proprieto [[Joakim Strand]] -- mi ne povas pli bone traduki "eurooppa- ja omistajaohjausministeri / europa- och ägarstyringsminister" - "administrado de posedaĵoj" aŭ "de proprieto" ŝajnas al mi tro komplika vortumo -- * ministro pri loka kaj regiona registaro [[Anna-Kaisa Icons]] * ministro de scienco kaj kulturo [[Sari Multala]] * ministro pri sociaj aferoj kaj sano [[Kaisa Juuso]] * ministro de socia asekuro [[Sanni Grahn-Laasonen]] * ministro de transporto kaj komunikadoj [[Lulu Ranne]] * ministro pri junularo kaj sporto [[Sandra Bergqvist]] --> <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) * [https://www.facebook.com/OrpoPetteri/ Oficiala paĝo en la] [[socia retejo]] ''[[Facebook]]'' (precipe {{fi}}) <br/> {{Ĉefministroj de Finnlando}} {{Naciaj ĉefministroj en la Eŭropa Unio}} {{registaro Orpo}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Orpo, Petteri}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj ministroj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Finnlando]] [[Kategorio:Nuntempaj naciaj ĉefministroj]] flb5bjkt88afxjxa7tzfzbb4h42brbz 0 722684 9367516 8260374 2026-05-06T06:46:18Z ThomasPusch 1869 {{Portalstrio|Biografio}} 9367516 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Kai MYKKÄNEN''' estas [[Finnlando|finna]] [[politikisto]]. Li estas membro de la [[finna parlamento]] ekde 22-a de aprilo 2015. Lia partio estas [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Li estis membro de finna parlamento ekde 2015. Li estis ministro pri eksterlandkomerco kaj disvolviĝo en 2016–2018. Li estis en 2018–2019 [[ministro]] pri internaj aferoj. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Vivtempo|Mykkanen, Kai}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] jxhpncozrl94kswfm5huuhsqlm4h054 9367610 9367516 2026-05-06T11:35:18Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9367610 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Kai MYKKÄNEN''' estas [[Finnlando|finna]] [[politikisto]]. Li estas membro de la [[finna parlamento]] ekde 22-a de aprilo 2015. Lia partio estas [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Li estis membro de finna parlamento ekde 2015. Li estis ministro pri eksterlandkomerco kaj disvolviĝo en 2016–2018. Li estis en 2018–2019 [[ministro]] pri internaj aferoj. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Vivtempo|Mykkanen, Kai}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] qrulo3lawvuin6643vnpqca590sii3u 9367623 9367610 2026-05-06T11:55:53Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9367623 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Kai MYKKÄNEN''' estas [[Finnlando|finna]] [[politikisto]]. Li estas membro de la [[finna parlamento]] ekde 22-a de aprilo 2015. Lia partio estas [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Li estis membro de finna parlamento ekde 2015. Li estis ministro pri eksterlandkomerco kaj disvolviĝo en 2016–2018. Li estis en 2018–2019 [[ministro]] pri internaj aferoj. Ekde junio [[2023]] li estas parto de la nacia registaro de Finnlando, gvidata de la ĉefministro [[Petteri Orpo]]. En tiu registaro li plenumas la funkcion de la ministro de medio kaj klimata ŝanĝo. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Vivtempo|Mykkanen, Kai}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 4ueih83lb8e7bwv5nuz40gfbz63xwkv 0 722840 9367223 9262878 2026-05-05T13:53:11Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367223 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | nacieco = Hungaro [[Dosiero:Flago-de-Hungario.svg|25px|border]] }} '''András KEPES''' dr-o. (prononco:[andraas kepeŝ]) ([[Budapest]], [[11an de oktobro]] [[1948]] -) hungara verkisto, ĵurnalisto, televida programisto, universitata profesoro. == Biografio == === Kvalifikoj === Li plenumis siajn bazajn kaj mezlernejajn lernejojn en [[Budapeŝto]], [[Bejruto]] kaj [[Bonaero]]. Li studentiĝis ĉe la ''Fakultato de Artoj'' de [[Scienca Universitato Loránd Eötvös|Universitato Eötvös Loránd]] en [[1973]] kun diplomo pri hungara [[estetiko]]. Li kompletigis siajn postdiplomulan studojn en [[Usono]] en la [[Sirakuza Universitato]] ([[1979]]) kaj, post gajnado de la ''Internacia Kunularo John S. Knight de la Universitato Stanford'' en Stanford (1985–1986). Li doktoriĝis kaj rajtigis doktorecojn ĉe la ''Budapeŝta Universitato de Teatro kaj Kinartoj'' (2004). === Ĵurnalisto === Liaj unuaj artikoloj aperis en la aĝo de 17 jaroj. Diplomiĝinte ĉe la universitato, li laboris por la [[Hungara Radio]] de [[1973]] kiel dungito, poste kiel estro de la kultura sekcio. Lia nomo rilatas al la lanĉo de la kultura revuo ''Gondolatjel'', kaj li redaktis interalie la artkritikan serion ''Ni vidis kaj aŭdis''. === Edukado === En ''[[Programo Fulbright|Fulbright]]'' komencis sian instruistan karieron kiel esplorinstruisto en [[Universitato de Novjorko|Novjorka Universitato]] (N.Y.U.) (1986-1987) kaj poste prelegis en aliaj usonaj universitatoj. Li uzis sian internacian sperton pri amaskomunikila edukado unue kiel docento ĉe la ''Teatro kaj Filma Arto'' (1987-1989) kaj poste kiel honora altlerneja instruisto ĉe la ''Dániel Berzsenyi Altlernejo'' en [[Szombathely]] (2004-2008). === Familio === Lia edzino estas ''Mária Dettai'' ekde 2000, liaj iamaj edzinoj ''Zsuzsanna Mester'' (1969–1986) kaj ''Lili Messmer'' (1987-1999). Patro de ses infanoj: Júlia (1974), Borbála (1975), Rozi (1990), Kata (1998), Lujza (2005), Lukács. == Libroj == Li eldonas librojn regule ekde la mezo de la 1980-aj jaroj, kaj precipe de kiam li retiriĝis de televida programado, lia laboro pli kaj pli fokusiĝis al verkado. Liaj unuaj verkoj baziĝis ĉefe sur liaj radiaj kaj televidaj raportaj turneoj kaj konversacioj. === Verkoj === * {{Citaĵo el libro|titolo=A boldog hülye és az okos depressziós|jaro=2020|eldoninto=Libri|identigilo={{ISBN|9789634338086}}}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Istenek és emberek|jaro=2018|eldoninto=Libri|identigilo={{ISBN|9789634335061}}}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Tövispuszta|jaro=2017|eldono=átdolgozott kiadás|eldoninto=Libri|identigilo={{ISBN|9789634331667}}}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Világkép|jaro=2017|eldono=bővített kiadás|eldoninto=Libri|identigilo={{ISBN|9789634332008}}}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Világkép|jaro=2016|eldoninto=Libri|identigilo={{ISBN|9789633106709}}}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Tövispuszta|jaro=2011|eldoninto=Ulpius-ház|identigilo={{ISBN|9789632544809}}}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Matt a férfiaknak!|jaro=2008|eldoninto=Alexandra|identigilo={{ISBN|9789633687420}}}} * {{cite book |author= |authorlink= |title= Könyv-jelző |subtitle= Kepes András válogatása a XX. századi világirodalomból |editor= |publisher= Park |year= 2002 |edition= |id= {{ISBN|9635306350}} }} * {{cite book |author= |authorlink= |title= Könyv-jelző |subtitle= Kepes András válogatása fiatal magyar írók novelláiból |editor= |publisher= Park |year= 2002 |edition= |id= {{ISBN|0809000161823}} }} * {{cite book |author= |authorlink= |title= Könyv-jelző |subtitle= Kepes András válogatása a magyar novellairodalomból |editor= |publisher= Park |year= 2001 |edition= |id= {{ISBN|9635305176}} }} * {{cite book |author= |authorlink= |title= Kepes Krónika |subtitle= Beszélgetések |editor= |publisher= Park |year= 2001 |edition= |id= {{ISBN|963530482X}} }} * {{cite book |author= |authorlink= |title= Kepes Krónika |subtitle= Történetek |editor= |publisher= Park |year= 2000 |edition= |id= {{ISBN|9635305931}} }} * {{cite book |author= |authorlink= |title= Kepes Krónika |subtitle= Beszélgetések |editor= |publisher= Park |year= 1999 |edition= |id= {{ISBN|963530482X}} }} * {{cite book |author= |authorlink= |title= Szerencsés útjaim |subtitle= Riportok, interjúk, tudósítások|editor= |publisher= Múzsák Közművelődési |year= 1986 |edition= |id= {{ISBN|963530482X}} }} == Gravaj televidaj programoj == * Apropó (1991–1998), Magyar Televízió - MTV * Desszert (1994–1998) * Kepes (1998), TV2 * Oázis (2000), Magyar Televízió * Könyv-jelző (2002), RTL Klub * Desszert (2005), RTL Klub * Világfalu (2005), RTL Klub * Különös történetek (2008), Magyar Televízió == Distingoj == * Táncsics Mihály-premio (1991) * Joseph Pulitzer-memorpremio (1994) * A Magyar Érdemrend tisztikeresztje Premio (1998) * Prima Primissima Premio (2011) == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20120101130847/http://www.bkf.hu/foiskolankrol/723/kommunikacios-es-muveszeti-kar.html Budapesti Kommunikációs és Művészeti Főiskola honlapja] * [https://www.artmagazin.hu/archive/872 A fény embere] == Traduko == {{Tradukita|hu|Kepes András|revizio = 23683812}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.facebook.com/Kepes-Andr%C3%A1s-hivatalos-oldala-189632431107482/ Kepes András hivatalos Facebook-oldala] * Kepes András: Világkép (Libri Könyvkiadó, Budapest, 2016) * [http://noklapja.nlcafe.hu/noklapja/2016/11/02/vegso-soron-vegig-egy-mazlista-bolcsesznek-tartottam-magam-cimlapinterju-kepes-andrassal/ Interjú a Nők Lapjában] * [https://web.archive.org/web/20170404044551/http://www.haon.hu/kepes-andras-minden-kultura-a-sajat-valsagaval-kuzd/3246661 Interjú a Hajdú Online portálon] * [http://magyarnarancs.hu/konyv/most-mar-feltunk-eleget-101745 Interjú a Magyar Narancsban] * [http://hvg.hu/kultura/20161010_Kepes_Andras_interju_eletrajz_konyvek_musorok_Vilagkep_menekultvalsag_csalad Menekültválság, interjú a HVG-ben, 2016] * [http://hvg.hu/kultura/20140613_Kepesinterju Interjú a HVG-ben, 2014] * [http://www.kepes.hu/sajtoarchivum/104-kepes-andras-a-parkapcsolatert-dolgozni-kell.html A párkapcsolatért dolgozni kell – interjú] * [http://www.kepes.hu/sajtoarchivum/101-aki-az-elte-btk-rol-jarta-be-a-magyar-mediat-es-a-vilagot.html Elteonline interjú, 2012]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.origo.hu/teve/20081002-kulonos-tortenetek-cimmel-indul-kepes-uj-musora-mtvn.html Különös történetek – interjú, 2008] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210424042353/https://www.origo.hu/teve/20081002-kulonos-tortenetek-cimmel-indul-kepes-uj-musora-mtvn.html |date=2021-04-24 }} * [http://www.kepes.hu/sajtoarchivum/92.html Kepes, a bölcsész. Trefort-kert, 2009]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.kepes.hu/sajtoarchivum/30-readers-digest-2005-szeptember.html Reader's Digest interjú, 2005]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://mediapedia.hu/kepes-andras Kepes András Médiapédia oldala] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kepes, András}} [[Kategorio:Hungaraj verkistoj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] jn7chtlvbogwfsuxxcoyfo5uahhz886 0 727037 9367517 9366612 2026-05-06T06:47:00Z ThomasPusch 1869 9367517 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{informkesto politikisto}} '''Hannes Manninen''' (naskiĝis la {{daton|20|12|1946}}) estas [[Finnlando|finna]] politikisto. Li estis membro de [[finna parlamento]] 24.3.1995–19.4.2011 kaj ministro pri areoj kaj komunumoj en 2003–2007. Lia [[politika partio]] estas [[Finnlanda Centro]]. {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Manninen, Hannes}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] a5jl83jka4mu26g03ktb7zwhbhxrjg7 0 734337 9367241 9125352 2026-05-05T15:25:24Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367241 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Andrew Taylor WEIR''' (16a de Junio, 1972) estas usona romanisto kaj iama komputprogramisto.<ref name="ew.com">{{cite web |last1=Vilkomerson |first1=Sara |title=Andy Weir on his strange journey from self-publishing to Hollywood |url=https://www.ew.com/article/2014/11/05/andy-weir-the-martian-author |website=Entertainment Weekly |access-date=25a de Junio 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200706072737/https://ew.com/article/2014/11/05/andy-weir-the-martian-author/ |archivedate=2020-07-06 }}</ref> Lia romano de 2011 nome ''The Martian'' estis adaptitaj en 2015 al [[The Martian (filmo)|filmo samnoma]] reĝisorita de [[Ridley Scott]]. Li ricevis la Premion John W. Campbell por la Plej Bonkvalita Nova Verkisto en 2016.<ref>{{Cite web|title=2016 Hugo Awards Announced|url=http://www.thehugoawards.org/2016/08/2016-hugo-awards-announced/|website=The Hugo Awards|access-date=26a de Aŭgusto 2016}}</ref> == Biografio == Lia patro estis [[fizikisto]] kaj lia patrino estis [[Elektrotekniko|elektroteknikisto]]. Li estis nur ok-jaraĝa kiam liaj gepatroj divorcis.<ref name="ew.com"/> Li tuj legis klasikan [[scienc-fikcio]]n kiel verkoj de [[Arthur C. Clarke]] kaj [[Isaac Asimov]].<ref name="mercury" >Rowe, Georgia (10a de Marto 2014). [https://www.mercurynews.com/2014/03/10/andy-weirs-self-published-the-martian-travels-through-space-to-best-sellerdom/ "Andy Weir's self-published 'The Martian' travels through space to best-sellerdom".] San Jose Mercury News. Alirita la 1an de Aŭgusto 2021.</ref> Estante 15-jaraĝa, li eklaboris kiel komputila [[programisto]] por ''Sandia National Laboratories''.<ref>{{cite web |title=The Martian |url=http://www.skepticality.com/martian/ |website=[[Skepticality]] |access-date=5a de Marto 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150214062922/http://www.skepticality.com/martian/ |archivedate=2015-02-14 }}</ref> Post mezlernejo, Weir studis [[informadiko]]n en la [[Universitato de Kalifornio ĉe San-Diego]], sed li ne gradiĝis. Li laboris kiel programisto por kelkaj programarkompanioj, kiel [[AOL]], [[Palm (PDA)|Palm]], MobileIron, kaj [[Blizzard Entertainment|Blizzard]], kie li laboris por la videoludo ''Warcraft II: Tides of Darkness''.<ref name="mercury" /><ref name="wsj1">{{cite news |url= https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304558804579375161461671196 |title=A Survival Guide to Mars |work=The Wall Street Journal |date=14a de Februaro 2014 |access-date=10a de Decembro 2014 |author=Altar, Alexandra}}</ref> == Verkado == Weir ekverkis scienc-fikcion estante dudekjarulo kaj publikigis verkojn en sia retejo dum jaroj. Li estis ankaŭ aŭtoro de humura reta bildostrion nome ''Casey and Andy''<ref>Galactanet - The Creative Writings of Andy Weir, [http://www.galactanet.com/comic/view.php?strip=1 ''Casey and Andy''] (webcomic)</ref> en kiu aperas fikciaj versioj kiel "[[Freneza sciencisto|frenezaj sciencistoj]]" de si mem kaj de siaj amikoj (kiel verkisto Jennifer Brozek) el 2001 ĝis 2008; li por mallonge laboris ankaŭ por alia bildostrio nome ''Cheshire Crossing'' kunigante ''[[Alice in Wonderland]]'', ''[[Peter Pan]]'', ''[[The Wonderful Wizard of Oz|The Wizard of Oz]]'' kaj ''[[Mary Poppins]]''.<ref>{{cite news |url= https://www.agonybooth.com/interview-with-andy-weir-6916 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170626214336/https://www.agonybooth.com/interview-with-andy-weir-6916 |url-status= dead |archive-date= 26a de Junio 2017 |title=An Interview with Andy Weir, author of Casey and Andy |work=The Agony Booth |date=2a de Oktobro 2008|author= Novelli, Michael A.}}</ref> La atento kiun li akiris je tio estis konsiderita helpilo por lanĉi sian verkistan karieron,<ref>{{cite news |url= http://www.tcj.com/the-old-masters/ |title=The Old Masters |work=The Comics Journal |date=2 May 2016 |access-date=3a de Majo 2016 |author= Garrity, Shaenon}}</ref> post la malsukceso publikigi sian unuan romanklopodon nome ''Theft of Pride''.<ref name="theftofpride">{{cite news |url=http://www.galactanet.com/books/theftofpride.doc |title=''Theft of Pride'' |work=Galactnet |date=11a de Majo 2000 |access-date=11a de Majo 2019 |author= Sharp, Jack}}</ref> La unua verko kiu atingis gravan atenton estis "The Egg" (La ovo), historieto kiu estis adaptita al nombraj jutubaj filmetoj, nome unuakta teatraĵo, kiu estas ankaŭ la koncepto de ''Everybody'', la tria albumo de la usona repisto Logic.<ref name="mercury" /><ref>{{cite news |url=http://www.vcstar.com/entertainment/moorpark-college-students-write-direct-and-stage |title=Moorpark College students write, direct and stage five intriguing one-acts |work=Ventura County Star |date=10a de Januaro 2013 |access-date=10a de Decembro 2014 |author=Moran, Rita }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150527001007/http://www.vcstar.com/entertainment/moorpark-college-students-write-direct-and-stage |date=2015-05-27 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.vcstar.com/entertainment/moorpark-college-students-write-direct-and-stage |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150527001007/http://www.vcstar.com/entertainment/moorpark-college-students-write-direct-and-stage |arkivdato=2015-05-27 }}</ref> Li verkis siaj unuan publikigitan romanon, ''The Martian'' (La marsano) plej science akurata, farinta etendan esploron pri orbita [[mekaniko]], kondiĉoj sur la planedo [[Marso (planedo)|Marso]], historio de homporta kosmoŝiparo, kaj [[botaniko]].<ref name="wsj1" /> Ĝi estis adaptita al filmo en kiu stelulis [[Matt Damon]] kaj [[Jessica Chastain]], kiu estis publikigita en 2015.<ref>{{Cite web|title=The Martian|url=http://www.foxmovies.com/movies/the-martian|website=Fox Movies|access-date=8a de Septembro 2015}}</ref> == Verkoj == La retejo de Weir listigas liajn verkojn, kun senpagaj versioj de multaj el liaj rakontoj.<ref>Galactanet - The Creative Writings of Andy Weir; [http://www.galactanet.com/writing.html Creative Writings of Andy Weir] (list)</ref> === Romanoj === * ''Theft of Pride'' (reta versio 2000<ref name="theftofpride"/>) * ''[[The Martian (romano)|The Martian]]'' (reta versio 2011; Random House 2014<ref>''[https://www.penguinrandomhouse.com/books/234102/the-martian-by-andy-weir/9780553418026/ ''The Martian''], Random House. Akirita la 13an de Februaro 2018.</ref>) {{ISBN|978-0804139021}} * ''Artemis'' (Random House 2017) {{ISBN|978-0553448122}} * ''Project Hail Mary'' (Random House 2021) {{ISBN|978-0593135204}} === Seriaj noveloj kaj aliaj historioj === * ''Detectives'' (1986)<ref>Galactanet - The Creative Writings of Andy Weir, [http://www.galactanet.com/comic/view.php?strip=631 Detectives] (rakonto)</ref> * ''Bonnie MacKenzie: The Life Story of a Mermaid'' * ''Moriarty'' ([[Sherlock Holmes|Holmesa]] * ''The Romana Chronicles''/''The Xoloans'' (''[[Doctor Who]]'' === Rakontoj === * ''Principles of Uncertainty''<ref name="inverse-2016-08-24" >Ryan Britt (24a de Aŭgusto 2016). [https://www.inverse.com/article/20139-andy-weir-tapas-app "'The Martian' Author Andy Weir's New Story Isn't a Book, It's an App".] inVERSE.</ref> (kolekto kiu inkludas la jenajn rakontojn: ** "Access" ** "Annie's Day" ** "Antihypoxiant" ** "Meeting Sarah" ** "The Midtown Butcher" ** "The Chef" ** "The Egg" ** "The Real Deal" ** "Yuri Gagarin Saves the Galaxy" * "Bored World" * "Twarrior" * "Rat" * ''Lacero'', antaŭaĵo de ''Ready Player One'' (Ernest Cline, eld.), Subterranean Press 2016 * ''Diary of an AssCan'' (2015), antaŭaĵo de "The Martian"<ref name="WHSmith-2015-09-30">{{Cite web|date=30a de Septembro 2015|title=Andy Weir: The Short Story Prequel to The Martian|url=https://blog.whsmith.co.uk/andy-weir-the-short-story-prequel-to-the-martian/|publisher=WHSmith|accessdate=2021-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181209124337/https://blog.whsmith.co.uk/andy-weir-the-short-story-prequel-to-the-martian/|archivedate=2018-12-09}}</ref> === Bildoliteraturo === * ''Casey and Andy'' (2001-2008) * ''Cheshire Crossing'' (reta versio de 2006–2008 kun arto de Weir; Tapas reta versio de 2017–2019 kaj Random House 2019 kun arto de Sarah Andersen<ref>[https://www.penguinrandomhouse.com/books/575395/cheshire-crossing-by-andy-weir-illustrated-by-sarah-andersen/ ''Cheshire Crossing''], Random House. Alirita la 5an de Junio 2019.</ref>) {{ISBN|978-0399582073}} === Sonverkoj === * ''James Moriarty, Consulting Criminal'' (Audible Studios 2017) * ''The Egg and Other Stories'' (Audible Studios 2017) === Fontoverkoj === * ''GURPS Casey and Andy'' (aro de Weir; verkita de David Morgan-Mar baze sur reta bildoliteraturo de Weir; Steve Jackson Games 2005)<ref>{{Cite web|title=Warehouse 23 - GURPS Casey & Andy|url=http://www.warehouse23.com/products/gurps-casey-and-andy|access-date=2020-10-26|website=www.warehouse23.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Daily Illuminator: GURPS Casey & Andy – Brand New For GURPS Fourth Edition!|url=http://www.sjgames.com/ill/archive/April_27_2005/GURPS_Casey_Andy_Brand_New_For_GURPS_Fourth_Edition|access-date=2020-10-26|website=www.sjgames.com}}</ref> === Aliaj verkoj === * ''Der Mars Survival Guide'', intervjuo kun Andy Weir, publikigita kiel broŝuro<ref name=B0759RS89L>{{cite book |language= de |title= Der Mars Survival Guide |author= Andy Weir |publisher= Heyne Verlag |id= ASIN B0759RS89L }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo|www.andyweirauthor.com}} * [http://www.galactanet.com/ Original site with the Creative Works of Andy Weir] * [http://scienceandfilm.org/articles/2623/exclusive-interview-the-martians-andy-weir Science & Film interview with Andy Weir about [[The Martian (filmo)|The Martian]]] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Weir, Andy}} [[Kategorio:Usonaj sciencfikciaj verkistoj]] ndks8t47pu6j1fqgvnkarkzgibs3s6m 0 734405 9367292 7939151 2026-05-05T17:41:23Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367292 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Anna Diósi |dosiero = Diósy Nusi-1916.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = Anna Diósi en 1916 |naskonomo = }} '''Anna Diósi''' [diOŝi], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Diósi Anna''' estis [[Hungario|hungara]] [[aktoro]], operetkantisto. Ŝia familia nomvarianto estis ''Diósy'', ŝia persona nomvarianto (=karesnomo) estis ''Nusi'' [nuŝi], ŝia neuzita persona nomo estis ''Gizella''. [[Dosiero:Diósy Nusi-1913.jpg|eta|{{centre|Anna Diósi en 1913}}]] Anna Diósi<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM109328;jsessionid=D3BEDDAFE1B1186DB4436CC91D95739B</ref> naskiĝis la {{daton|10|aprilo|1884}} en [[Budapeŝto]], ŝi mortis la {{daton|29|marto|1970}} en Budapeŝto. == Biografio == Anna Diósi komencis sian aktoran karieron en [[1903]] en [[Hungara Teatro en Kassa]]. Ŝiaj sekvaj stacioj estis [[Oradea|Nagyvárad]] (1908), [[Arad (urbo)]] (1909-1914), [[Gaja Teatro]] (1915–1916), ''Budai Színkör'' (1917-1918). Post la [[1-a mondmilito]] ŝi forlasis la aktoran profesion (supozeble pro la geedziĝo). Ŝi edziniĝis dufoje pro vidviniĝo en 1918, respektive en 1929. == Ŝiaj teatraj roloj (elekto) == * [[Imre Kálmán]]: ''Tatárjárás'' - Mogyoróssy * [[Hervé]]: ''Mam'zelle Nitouche'' - Denise * [[Ferenc Lehár]]: ''A víg özvegy'' - Hanna Glavári == Fontoj == * [http://mek.niif.hu/02100/02139/html/sz05/168.html hungarlingva biografio]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://mek.oszk.hu/08700/08756/html/szocikk/1027060.htm] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Diosi Anna}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Hungaraj operetkantistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] 4qs5f72wa914v39dxiodz61kqru7u7q 0 737803 9367509 7301322 2026-05-06T06:38:04Z ThomasPusch 1869 {{Portalstrio|Biografio}} 9367509 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto}} '''Petri NEITTAANMÄKI''' estas [[Finnlando|finna]] politikisto. Lia partio estas [[Finnlanda Centro]]. Li apartenis al [[parlamento de Finnlando]] de 1999 ĝis 2007. Lia patro estas profesoro Pekka Neittaanmäki. {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Neittaanmaki, Petri}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] k6wf16z89hovw22r8a9dqbggnpnv89q 9367527 9367509 2026-05-06T06:52:47Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9367527 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{informkesto politikisto}} '''Petri NEITTAANMÄKI''' estas [[Finnlando|finna]] politikisto. Lia partio estas [[Finnlanda Centro]]. Li apartenis al [[parlamento de Finnlando]] de 1999 ĝis 2007. Lia patro estas profesoro Pekka Neittaanmäki. {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{ĝermo|finno}} {{Vivtempo|Neittaanmaki, Petri}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] nlhs0nyybi02h111zaadurajbsxttgv 0 751250 9367465 9324003 2026-05-06T04:46:23Z Tirolischleioans 254019 /* Personecoj */ 9367465 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Horní Jiřetín | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-de|Obergeorgenthal}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Horní Jiřetín | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Horn%C3%AD_Ji%C5%99et%C3%ADn_-_Kostel_Nanebevzet%C3%AD_Panny_Marie.jpg | dosiero_priskribo = Preĝejo de Ĉielpreno de Virgulino Maria <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of Horní Jiřetín.svg | blazono = Znak obce Horní Jiřetín.gif <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Regiono Ústí nad Labem | distrikto = Distrikto Most | municipo = Litvínov | municipo_tipo = Administra municipo | histregiono = Bohemio | histregiono1 = Sudetio | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = [[Bílina (rivero)|Bílina]] | rivero1 = | rivero_tipo = | memorindaĵo = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo = | montaro = | orogenezo = Mosta baseno | orogenezo_tipo = Baseno <!-- *** Situo *** --> | situo = Horní Jiřetín | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 280 | lat_d = 50 | lat_m = 34 | lat_s = 23 | lat_NS = N | long_d = 13 | long_m = 32 | long_s = 50 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 39.86 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1263 | establita_tipo = Unua skribmencio | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 435 43 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = CZ042 | kodo_tipo = [[NUTS|NUTS 3]] | kodo1 = CZ0425 | kodo1_tipo = [[NUTS|NUTS 4]] | kodo2 = CZ0425 567175 | kodo2_tipo = [[NUTS|NUTS 5]] <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = 6 | libera_tipo = Katastraj teritorioj | libera1 = 5 | libera1_tipo = Partoj de urbo | libera2 = 7 | libera2_tipo = Bazaj setlejunuoj <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = Horni Jiretin MO CZ.png | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.hornijiretin.cz www.hornijiretin.cz] | commons = Horní Jiřetín | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Horní Jiřetín''' ({{lang-de|Obergeorgenthal}}) estas urbo en [[Ĉeĥio]] situanta sur montarpiedo de [[Ercmontaro]], ok kilometrojn norde de [[Most]] kaj du kilometrojn okcidente de [[Litvínov]]. Vivas en ĝi {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} ({{WikidataLoĝantaroDato}}). {{Najbaraj municipoj}} == Historio == La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro [[1263]]. La 10-an de oktobro 2006 estis al la municipo renovigita statuso de urbo. == Partoj de urbo == Horní Jiřetín membriĝas en kvin partojn, kiuj situas sur se katastraj teritorioj: * '''Horní Jiřetín''' (k. t. ''Horní Jiřetín'') * [[Černice (Horní Jiřetín)|Černice]] (k. t. ''Černice u Horního Jiřetína'') * [[Dolní Jiřetín]] (k. t. ''Dolní Jiřetín'' kaj ''[[Čtrnáct Dvorců]]'') * [[Jezeří (Horní Jiřetín)|Jezeří]] (k. t. ''Jezeří'' kaj ''[[Albrechtice (Horní Jiřetín)|Albrechtice u Mostu]]'') * [[Mariánské Údolí (Horní Jiřetín)|Mariánské Údolí]] (k. t. ''Horní Jiřetín'') Bazaj setlejunuoj estas Albrechtice, Černice, Čtrnáct Dvorců, Dolní Jiřetín, Horní Jiřetín, Jezeří kaj Mariánské Údolí. == Loĝantaro == {{Grafikaĵo de nombro de loĝantoj|tabelo=sub|rompi=6}} == Memorindaĵoj == * Sudokcidente de la urbo situas [[Jezeří (kastelo)|kastelo Jezeří]], kiu estiĝis per alikonstruo de burgo fondita post la duono de la 14-a jarcento * Baroka preĝejo de Ĉielpreno de Virgulino Maria * Baroka statuaro de sankta Georgo == Elstaruloj == * [[František Glaeser]] (1798–1861), muzika komponisto *[[Walter Womacka]], pentristo kaj grafikisto ==Rilataj artikoloj== * [[Lago Komořany]] * [[Brunkarba minejo ČSA]] == Pluaj fotoj == <gallery> Pohled na Horní Jiřetín z ochozu kostela pod věží 01.jpg|Vido al Horní Jiřetín Horni-Jiretin-1.jpg|Horní Jiřetín Jezeří02.jpg|Kastelo Jezeří </gallery> {{Horní Jiřetín}} {{Municipoj de Regiono Ústí nad Labem|Distrikto Most}} [[Kategorio:Horní Jiřetín| ]] [[Kategorio:Municipoj en distrikto Most]] [[Kategorio:Urboj en distrikto Most]] [[Kategorio:Urboj en Bohemio]] [[Kategorio:Setlejoj en Mosta baseno]] [[Kategorio:Minado de brunkarbo en Ĉeĥio]] n32u9f29urp7qbah3bny3m5yev76t87 0 756684 9367505 9366616 2026-05-06T06:36:44Z ThomasPusch 1869 {{Portalstrio|Biografio}} 9367505 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Ville NIINISTÖ''' (naskiĝinta 30-a de julio 1976 en [[Turku]]) estas finna [[politikisto]] de Verda Ligo. Lia onklo estas prezidanto de [[Finnlando]] [[Sauli Niinistö]]. Ville Niinistö estis membro de [[finna parlamento]] en 2007–2019. En 2011–2014 li estis [[ministro]] pri medio. Li estis ankaŭ prezidanto de Verda Ligo. Niinistö rakontis, ke li estas feministo. Patro de Niinistö estis Kari Niinistö, profesoro de pedagogio. Ville Niinistö havas edzinon kaj du infanojn. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Niinistö, Ville}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] mueq3xwf8a8d7brmav7z0qyb4dw8ehe 9367528 9367505 2026-05-06T06:53:18Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9367528 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Ville NIINISTÖ''' (naskiĝinta 30-a de julio 1976 en [[Turku]]) estas finna [[politikisto]] de Verda Ligo. Lia onklo estas prezidanto de [[Finnlando]] [[Sauli Niinistö]]. Ville Niinistö estis membro de [[finna parlamento]] en 2007–2019. En 2011–2014 li estis [[ministro]] pri medio. Li estis ankaŭ prezidanto de Verda Ligo. Niinistö rakontis, ke li estas feministo. Patro de Niinistö estis Kari Niinistö, profesoro de pedagogio. Ville Niinistö havas edzinon kaj du infanojn. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Niinistö, Ville}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 8fea6jkm7d3caazqhzt127dbkm4zsm9 0 759716 9367220 8947265 2026-05-05T13:49:45Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367220 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = András Kazári |dosiero = Kazári András portré.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = András Kazári |naskonomo = }} '''[[Andreo|András]] Kazári''' [andrAŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Kazári András''' estas [[Hungario|hungara]] [[aktoro]]. Kazári András<ref>https://www.imdb.com/name/nm10141493/</ref> naskiĝis la {{daton|31|aŭgusto|1991}} en [[Celldömölk]]<!--, li mortis la {{daton||o|20}} en [[]]-->. == Biografio == Kazári András jam dum la bazlernejaj jaroj aliĝis al teatra trupo. Li maturiĝis en [[gimnazio]] en sia naskiĝurbo en [[2011]], baldaŭ li akiris aktoran [[diplomo]]n en [[Universitato de Kaposvár]] en [[2019]]. Liaj plej gravaj instruistoj estis [[Károly Eperjes]] kaj [[Béla Spindler]]. Li komencis sian aktoran karieron en [[Nova Teatro (Budapeŝto)]], sed li ludis ankaŭ en aliaj teatroj. == Liaj teatraj roloj (elekto) == * [[William Shakespeare]]: [[Hamleto]] - Laertes * [[Ferenc Herczeg]]: ''Bizánc'' - Murzafosz * [[Zsigmond Móricz]]: ''Sári bíró'' - Gügye; Gedi * [[Sándor Weöres]]: ''Holdbeli csónakos'' - Memnon * [[Sándor Petőfi]]: ** ''János vitéz'' - titolrolo; franca reĝo ** ''Tigris és hiéna'' - Sülülülü * [[János Arany]]: ''Rózsa és Ibolya'' - Pipacs * [[Mihály Vörösmarty]]: ''Csongor és Tünde'' - Duzzog * [[Makiavelo]]: [[Mandragoro]] - Ligurio * [[Bertolt Brecht]]: [[Der gute Mensch von Sezuan|La Bonulo de Siĉŭano]] - Vang * [[Carlo Goldoni]]: ''Chioggiai csetepaté'' - Canocchia == Liaj filmaj roloj (elekto) == * ''My Life as a Series'' (mallonga filmo, 2018) - Áron * ''Drága örökösök'' (televida serio, 2020) - pordisto * ''Mintaapák'' (televida serio, 2021) - gasto == Fontoj == * [https://www.jegy.hu/person/kazari-andras-7569 hungarlingva membiografio kun foto] * [https://www.babitsszinhaz.hu/kazari-andras/ hungarlingva biografio kun foto]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://artszinter.hu/profile/kazari-andras/ hungarlingva biografio kun foto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220303051827/https://artszinter.hu/profile/kazari-andras/ |date=2022-03-03 }} * [https://port.hu/adatlap/szemely/kazari-andras/person-240355 roloj] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kazari Andras}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] {{Portalstrio|Biografio}} grom84dmk8gm57090e1fu1k50ixngbc 0 783081 9367488 8366458 2026-05-06T05:55:01Z Crosstor 3176 /* Biografio */ 9367488 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Miklós Rékai |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = Riedl Miklós }} '''[[Nikolao|Miklós]] Rékai''' [miklOŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Rékai Miklós''' estis [[Hungario|hungara]] [[harpo|harpisto]], [[komponisto]], altlerneja [[instruisto]]. Lia familia nomo estis ''Riedl'' ĝis 1907, lia [[patro]] estis [[Nándor Rékai]], lia [[frato]] estis [[András Rékai]]. Miklós Rékai<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM103944/a583e80a-c12d-4b9d-a6cc-36b1928e3888/solr/0/24/1/3/authorOrder/ASC</ref> naskiĝis la {{daton|9|novembro|1906}} en [[Budapeŝto]], li mortis la {{daton|21|januaro|1959}} en Budapeŝto. == Biografio == Miklós Rékai estis disĉiplo de [[Ottó Mosshammer]], ekde [[1926]] li estis harpisto de [[Budapeŝta Ŝtata Operejo|Reĝa Operejo de Budapeŝto]], ekde 1937 ankaŭ instruisto de [[Muzikarta Universitato Ferenc Liszt]] ĝis sia morto. Li ricevis signifan ŝtatan [[premio]]n en 1954. Lia edzino estis filino de Ottó Mosshammer. == Liaj komponaĵoj == * gordonkaverseny * hegedűverseny == Liaj disĉiploj (elekto) == * Hédy Lubik == Lia artikolo == * ''Zeneművészetünk érdekében'' (1939) == Fontoj == * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/r-775E4/rekai-miklos-7773A/ hungarlingva biografio] * [https://www.parlando.hu/2016/2016-1/2016-kerek.pdf hungarlingva biografio (la koncerna teksto estas legebla pli malsupre)] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Unua}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Rekai Miklos}} [[Kategorio:Hungaraj harpistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} o8dkd1ulrmsxbhmkzr5jtl6m85n8hig 0 790821 9367502 8865970 2026-05-06T06:35:36Z ThomasPusch 1869 {{Portalstrio|Biografio}} 9367502 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Lauri OINONEN''' estas finna [[pastro]] kaj konservativa [[politikisto]] de [[Finnlanda Centro]]. Li estis membro de [[finna parlamento]] pli ol 15 jarojn. Li estis ankaŭ instruisto. Laŭ li seksneŭtralan geedzecon neniam oni rajtas ebligi kaj devigan armeservon en Finnlando oni devas konservi ĉiam. Oinonen loĝas en [[Keuruu]]. Antaŭe li estis soldata pastro. Li havas du filinojn. Oinonen postulas, ke Finnlando helpu afrikajn landojn. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Vivtempo|Oinonen, Lauri}} [[Kategorio:Finnaj pastroj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 4a8ew5ssajofssrnuai3vi0lruspvrn 0 800856 9367506 9349280 2026-05-06T06:37:18Z Sj1mor 12103 9367506 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} La Societo '''Arzamas''' ({{lang-ru|Арзамас}}) estis [[literaturo|literatura]] societo en [[Sankt-Peterburgo]] en 1815–1818. La societo ricevis sian nomon laŭ humora verko de Rusia politikisto Dmitrij Bludov nomita ''Alrigardo al trinkejo en [[Arzamaso]], Publikigita de la Societo de Studentoj'' ({{lang-ru|Видение в арзамасском трактире, изданное обществом учёных людей}}). Inter membroj de tiu societo estis [[Vasilij Ĵukovskij]], [[Konstantin Batjuŝkov]], [[Pjotr Vjazemskij]], Vasilij Puŝkin (onklo de [[Aleksandr Puŝkin]]) kaj aliaj. Kiel apogantoj de la reformoj de [[Nikolaj Karamzin]], la societanoj argumentis kontraŭ la [[konservismo|konservismaj]] ideoj de la Societo Amantoj de la Rusia Parolo kaj defendis la alproksimiĝon de [[literaturo]] kaj konversaciaj parolmanieroj kaj la novajn ĝenrojn en poezio. ==Vidu ankaŭ== * [[Arzamas]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Socio de la Rusia Imperio]] [[Kategorio:Literaturo de Rusio]] [[Kategorio:Verkistaj organizaĵoj]] [[Kategorio:Literaturo de la 19-a jarcento]] [[Kategorio:Aperis en 1815]] [[Kategorio:Malaperis en 1818]] gy9atrc8a04ptvvz2sjxqwoi6dd3bcr 9367510 9367506 2026-05-06T06:39:27Z Sj1mor 12103 9367510 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} La Societo '''Arzamas''' ({{lang-ru|Арзамас}}) estis [[literaturo|literatura]] societo en [[Sankt-Peterburgo]] en 1815–1818. La societo ricevis sian nomon laŭ humora verko de Rusia politikisto Dmitrij Bludov nomita ''Alrigardo al trinkejo en [[Arzamaso]], Publikigita de la Societo de Studentoj'' ({{lang-ru|Видение в арзамасском трактире, изданное обществом учёных людей}}). Inter membroj de tiu societo estis [[Vasilij Ĵukovskij]], [[Konstantin Batjuŝkov]], [[Pjotr Vjazemskij]], [[Vasilij Puŝkin]] (onklo de [[Aleksandr Puŝkin]]) kaj aliaj. Kiel apogantoj de la reformoj de [[Nikolaj Karamzin]], la societanoj argumentis kontraŭ la [[konservismo|konservismaj]] ideoj de la Societo Amantoj de la Rusia Parolo kaj defendis la alproksimiĝon de [[literaturo]] kaj konversaciaj parolmanieroj kaj la novajn ĝenrojn en poezio. ==Vidu ankaŭ== * [[Arzamas]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Socio de la Rusia Imperio]] [[Kategorio:Literaturo de Rusio]] [[Kategorio:Verkistaj organizaĵoj]] [[Kategorio:Literaturo de la 19-a jarcento]] [[Kategorio:Aperis en 1815]] [[Kategorio:Malaperis en 1818]] 7f84zkg4uyrj3ljghcyb8bdg7tbttq1 0 801535 9367614 8916815 2026-05-06T11:40:44Z ThomasPusch 1869 9367614 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Riikka Katriina PURRA''' (naskiĝinta [[13-a de junio]] [[1977]]) estas finna [[politikisto]]. Ŝi estis elektita membro de finnlanda parlamento en 2019. Ŝi estas prezidanto de [[Veraj finnoj]]. Ŝi komencis en tiu tasko en 2021. Pli june ŝi apogis verdulojn. Same ol multaj aliaj membroj de Veraj finnoj ŝi malapogas ekzemple devigan instruon de sveda lingvo. Ŝi kritikis ankaŭ vastan emigradon. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) * [https://www.facebook.com/purrariikka/ Oficiala paĝo en la] [[socia retejo]] ''[[Facebook]]'' (precipe {{fi}}) * [https://www.instagram.com/sanrines/ Privata paĝo en la] [[socia retejo]] ''[[Instagram]]'' (precipe {{fi}}) <br/> {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Purra, Riikka}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Naciistoj]] 2mlyinfl0k1b3b0z5tgqy9k00lf1gda 9367615 9367614 2026-05-06T11:41:07Z ThomasPusch 1869 9367615 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Riikka Katriina PURRA''' (naskiĝinta [[13-a de junio]] [[1977]]) estas finna [[politikistino]]. Ŝi estis elektita membro de finnlanda parlamento en 2019. Ŝi estas prezidanto de [[Veraj finnoj]]. Ŝi komencis en tiu tasko en 2021. Pli june ŝi apogis verdulojn. Same ol multaj aliaj membroj de Veraj finnoj ŝi malapogas ekzemple devigan instruon de sveda lingvo. Ŝi kritikis ankaŭ vastan emigradon. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) * [https://www.facebook.com/purrariikka/ Oficiala paĝo en la] [[socia retejo]] ''[[Facebook]]'' (precipe {{fi}}) * [https://www.instagram.com/sanrines/ Privata paĝo en la] [[socia retejo]] ''[[Instagram]]'' (precipe {{fi}}) <br/> {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Purra, Riikka}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Naciistoj]] 4jbhkdhh9x7ckur2ltu8sxlbqlcat4e 9367616 9367615 2026-05-06T11:43:27Z ThomasPusch 1869 9367616 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Riikka Katriina PURRA''' (naskiĝinta [[13-a de junio]] [[1977]]) estas finna [[politikistino]]. Ŝi estis elektita membro de finnlanda parlamento en 2019. Ŝi estas prezidanto de [[Veraj finnoj]]. Ŝi komencis en tiu tasko en 2021. Pli june ŝi apogis verdulojn. Same ol multaj aliaj membroj de Veraj finnoj ŝi malapogas ekzemple devigan instruon de sveda lingvo. Ŝi kritikis ankaŭ vastan emigradon. Ekde junio [[2023]] ŝi estas parto de la nacia registaro de Finnlando, gvidata de la ĉefministro [[Peterri Orpo]]. En tiu registaro ŝi plenumas la funkciojn de anstataŭa ĉefministro kaj de la ministro de financo. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) * [https://www.facebook.com/purrariikka/ Oficiala paĝo en la] [[socia retejo]] ''[[Facebook]]'' (precipe {{fi}}) * [https://www.instagram.com/sanrines/ Privata paĝo en la] [[socia retejo]] ''[[Instagram]]'' (precipe {{fi}}) <br/> {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Purra, Riikka}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Naciistoj]] 05aas2kem0kad6im1evdgii4adp41yn 9367617 9367616 2026-05-06T11:43:53Z ThomasPusch 1869 9367617 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Riikka Katriina PURRA''' (naskiĝinta [[13-a de junio]] [[1977]]) estas finna [[politikistino]]. Ŝi estis elektita membro de finnlanda parlamento en 2019. Ŝi estas prezidanto de [[Veraj finnoj]]. Ŝi komencis en tiu tasko en 2021. Pli june ŝi apogis verdulojn. Same ol multaj aliaj membroj de Veraj finnoj ŝi malapogas ekzemple devigan instruon de sveda lingvo. Ŝi kritikis ankaŭ vastan emigradon. Ekde junio [[2023]] ŝi estas parto de la nacia registaro de Finnlando, gvidata de la ĉefministro [[Petteri Orpo]]. En tiu registaro ŝi plenumas la funkciojn de anstataŭa ĉefministro kaj de la ministro de financo. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) * [https://www.facebook.com/purrariikka/ Oficiala paĝo en la] [[socia retejo]] ''[[Facebook]]'' (precipe {{fi}}) * [https://www.instagram.com/sanrines/ Privata paĝo en la] [[socia retejo]] ''[[Instagram]]'' (precipe {{fi}}) <br/> {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Purra, Riikka}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Naciistoj]] 4clytp2y4cr34r88phqgv8pmk34bp0v 0 805679 9367424 8393928 2026-05-06T00:46:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367424 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto konstruaĵo |bildo=AquaDom at the Radisson Blu in Berlin, Germany - Photo by Vxla.jpg |latitudo = 52.5197|N |longitudo = 13.4028|E |regiono-ISO = DE | situo sur mapo = Berlino |zomo=13 }} '''AquaDom''' (mikse [[Latina lingvo|latine]] kaj [[Germana lingvo|Germane]], "akvokupolo" aŭ "akvokatedralo") estis rulforma [[akvario]] el [[akrila vitro]] en la Hotelo [[Radisson Collection]] en la konstruaĵaro DomAquarée en [[Karl-Liebknecht-Straße]] en [[Berlin-Mitte]], [[Berlino]], Germanujo<ref>{{Cite web|title=Radisson Collection Hotel, Berlin|url=https://www.radissonhotels.com/en-us/hotels/radisson-collection-berlin|website=Radisson Hotels|access-date=16-a de decembro 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221103190902/https://www.radissonhotels.com/en-us/hotels/radisson-collection-berlin|archive-date=3-a de novembro 2022}}</ref>. Ĝi estis 25 m alta kaj havis enan travideblan [[lifto]]n. La konstruaĵaro DomAquarée inkludas ankaŭ oficejojn, muzeon, restoracion, kaj la akvarion Berlin Sea Life Centre. Aquadom krevis la 16-an de decembro de 2022, kun detruo de la tuta strukturo kaj morto de preskaŭ ĉiuj 1500 kaptitaj fiŝoj. La akvario malfermiĝis la 2-an de decembro de 2003.<ref>{{cite news |last=Aulich|first=Uwe |date=2-a de decembro 2003 |title=Im Panoramalift durchs Fischbecken: Heute öffnet das Sea Life Berlin mit dem weltweit größten Aquarium: Fünf Minuten Karibik |url=https://www.berliner-zeitung.de/im-panoramalift-durchs-fischbecken-heute-oeffnet-das-sea-life-berlin-mit-dem-weltweit-groessten-aquarium-fuenf-minuten-karibik-li.9270 |newspaper=[[Berliner Zeitung]] |language=de |access-date=16-an de decembro 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918080652/https://www.berliner-zeitung.de/im-panoramalift-durchs-fischbecken-heute-oeffnet-das-sea-life-berlin-mit-dem-weltweit-groessten-aquarium-fuenf-minuten-karibik-li.9270|archive-date=18-an de septembro 2020|url-status=live}}</ref> Ĝi kostis proksimume 12.8 milionoj da [[eŭro]]j.<ref>{{cite news|date=24 December 2003 |title=Hotel-Aquarium in Berlin |url=https://www.welt.de/print-welt/article282078/Hotel_Aquarium_in_Berlin.html |newspaper=[[Die Welt]]|language=de|access-date=16-an de decembro 2022}}</ref> Ĝi estis farita el 41 [[Poli(Metila metakrilato)|akrilaj]] paneloj - 26 por la ekstera cilindro kaj 15 por la ena lifta cilindro - kiujn oni kunfandis surloke.<ref name=RPT>{{citation |url=https://www.reynoldspolymer.com/projects/aquadom/ |title=Aquadom |publisher=Reynolds Polymer Technology |accessdate=2022-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221219123934/https://www.reynoldspolymer.com/projects/aquadom/ |archivedate=2022-12-19 }}</ref> Ĝi estis la plej granda cilindra akvario en la mondo laŭ la [[Guinness-libro de rekordoj]].<ref>{{Cite web |title=Largest cylindrical aquarium |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/85193-largest-cylindrical-aquarium |url-status=live}}</ref> AquaDom enhavis 1 milionon da sala akvo kaj 1500 fiŝojn de pli ol 100 specioj.<ref name=RPT/> En 2020, oni faris riparojn kaj modifojn, dreninte la akvujon kaj dumtempe formovinte la fiŝojn al bredejo en la keletaĝo.<ref name="Reuters16Dec2022">{{cite news |last1=Ellrodt |first1=Oliver |last2=Schlie |first2=Tobias |title=Huge Berlin aquarium bursts, spilling 1,500 fish onto road |url=https://www.reuters.com/world/europe/massive-aquarium-bursts-berlin-leisure-complex-emergency-services-2022-12-16/ |access-date=16-an de decembro 2022 |work=Reuters |date=16-an de decembro 2022 |language=en}}</ref> La akvujo krevis je 5:45 atm. la 16-an de decembro de 2022. La akvo kaj fiŝoj verŝiĝis en la hotelon kaj sur la straton, kie preskaŭ ĉiuj fiŝoj mortis. Du homoj estis vunditaj, kaj se la katastrofo estus okazinta dumtage, verŝajne pluraj homoj estus mortintaj.<ref name="CTVNews">{{Cite web |date=2022-12-16 |title=Huge Berlin aquarium bursts, unleashing flood of devastation |url=https://www.ctvnews.ca/world/huge-berlin-aquarium-bursts-unleashing-flood-of-devastation-1.6197491 |access-date=2022-12-16 |website=CTVNews |language=en}}</ref> Ĝis enketo pliprecizigos, oni provizore kulpigis [[laciĝo (materialo)|materialan laciĝon]] pri la akcidento. AquaDom estas unu el pluraj katastrofoj kaj likoj, kiuj okazis en grandaj akrilaj akvarioj; aliaj ekzemploj estas T-Rex Café ĉe Disney Springs en Orlando, Florido, kaj la Dubajurba Akvario en la [[Dubajurba Vendejaro]].<ref>{{citation |url=https://www.plasticstoday.com/materials/when-acrylic-aquariums-fail |title=When acrylic aquariums fail |journal=Plastics Today |author=Paul J. Gramann |date=13-an de julio 2018}}</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Konstruaĵoj finitaj en 2003]] [[Kategorio:Katastrofoj en 2022]] [[Kategorio:Akvario]] 63u29ys03o2toe11uio7lknchsmj9tt 0 807329 9367503 9366897 2026-05-06T06:35:55Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9367503 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Marvin Pentz Gay Jr.''', kiu literumis sian familinomon ankaŭ '''Gaye''' (n. la 2-an de aprilo 1939, m. la 1-an de aprilo [[1984]]),{{sfn|Simmonds|2008|pp=190–192}} estis usona kantisto kaj kantoverkisto. Li helpis formi la ritmenblusan sonon ''[[Motown]]'' en la 1960-aj jaroj, unue kiel en-doma [[sesimuzikisto]] kaj poste kiel soloa artisto kun serio de sukcesoj, kio havigis al la li la kromnomojn "Princo de Motown" kaj "Princo de Soulo". ''[[Motown]]''-kantoj de Gaye estis "Ain't That Peculiar", "How Sweet It Is (To Be Loved By You)", kaj "I Heard It Through the Grapevine". Gaye ankaŭ registris duetojn kun Mary Wells, Kim Weston, Tammi Terrell kaj [[Diana Ross]]. Dum la 1970-aj jaroj, Gaye registris la albumojn ''What's Going On'' kaj ''Let's Get It On'' kaj iĝis unu el la unuaj artistoj en Motown kiuj liberiĝis el la ligiloj de produktorkompanio. Liaj postaj registroj influis kelkajn samtempajn R&B subĝenrojn, kiel ''quiet storm'' kaj ''neo soul''.<ref name="spin">Weisbard, Eric (la 10-an de oktobro 1995) Spin Alternative Record Guide (Ratings 1–10), 1‑a eldono, [[Novjorko]]: eldonejo ''Vintage Books'', paĝoj 202–205. ISBN 0-679-75574-8. [[OCLC]] 32508105</ref> "Sexual Healing", publikigita en 1982 en la albumo ''Midnight Love'', havigis al li liajn du unuajn premiojn ''[[Grammy]]''.<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/grammys/artists/marvin-gaye|title=Marvin Gaye|date=la 4-an de junio 2019|website=GRAMMY.com|language=en|access-date=la 9-an de junio 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171117101544/https://www.grammy.com/grammys/artists/marvin-gaye|archive-date=la 17-a de novembro 2017|url-status=live}}</ref> La lastaj televidaj aperoj de Gaye okazis ĉe la korbopilka spektaklo de la [[National Basketball Association|NBA]] nome ''All-Star Game'' de 1983, kie li kantis "The Star-Spangled Banner"; ''Motown 25: Yesterday, Today, Forever''; kaj ''Soul Train''.{{sfn|Batchelor|2005|pp=41–43}} La 1-an de aprilo 1984, la antaŭtago de sia 45-a datreveno, Gaye estis mortpafita fare de sia patro, nome Marvin Gay Sr., en ilia domo ĉe Hancock Park, [[Los-Anĝeleso]], post kverelo.<ref>{{cite web |url=http://www.hollywoodusa.co.uk/deathsites/marvingayehouse.htm |title=Marvin Gaye House |access-date=la 18-an de junio 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130425034718/http://hollywoodusa.co.uk/deathsites/marvingayehouse.htm |archive-date=la 25-a de aprilo 2013 |url-status=dead }}</ref><ref name="murderplace">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=oV0EAAAAMBAJ&pg=PA22|title=Dial Them For Murder|work=Los Angeles Magazine|date=januaro 1998|access-date=la 13-an de septembro 2012|last1=Communications|first1=Emmis|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705131021/http://books.google.com/books?id=oV0EAAAAMBAJ&pg=PA22|archive-date=la 5-an de julio 2014|url-status=live}}</ref> Gay Sr. poste ricevis ses jarojn de suspendita kondamno kaj kvin jarojn de [[provizora libero]]. Multaj institucioj postmorte atribuis al Gaye premiojn kaj aliajn honorojn kiel ''[[Grammy]]'' pro Vivodaŭraj Atingoj, kaj enmeto en la [[Kantoverkista Famulejo]], la [[Fam-Salono kaj Muzeo de Rokenrolo]], kaj similaj honorejoj.<ref>{{Cite web|url=http://rockhall.com/story-of-rock/timelines/marvin-gaye/|publisher=The Rock and Roll Hall of Fame|title=Marvin Gaye Timeline|access-date=la 23-an de decembro 2010|date=la 21-an de januaro 1987|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501045113/http://rockhall.com/story-of-rock/timelines/marvin-gaye/|archive-date=la 1-an de majo 2011|url-status=live}}</ref> == Studialbumoj == * ''The Soulful Moods of Marvin Gaye'' (1961) * ''That Stubborn Kinda Fellow'' (1963) * ''When I'm Alone I Cry'' (1964) * ''Hello Broadway'' (1964) * ''How Sweet It Is to Be Loved by You'' (1965) * ''A Tribute to the Great Nat "King" Cole'' (1965) == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[urba muziko]] == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{DEFAŬLTORDIGO:Gaye, Marvin}} [[Kategorio:Usonaj kantistoj]] gv1fgw0whi8nw7q8ztj7mmfo7mgw63f 0 812591 9367429 9156205 2026-05-06T01:55:25Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367429 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Stuhlfelden Waldkapelle 3.png|eta|la Arbara Kapelo]] '''Waldkapelle''' (laŭvorte: ''Arbara kapelo'') estas romkatolika kaj monumentprotektita preĝejeto apud [[Stuhlfelden]] en [[Aŭstrio]]. Ĝi situas cent metrojn pli alta ol la vilaĝo sur la monto Sonnberg kaj supre de la Kirchberg-bieno, ĉe la piedo de Dürnberg-monto malsupre de la 1805 metrojn alta Stimmelhöhe-monto. Atingeblas ĉi kaj piede kaj aŭte. == Interno == Temas pri eta, laŭ kamparana barokklasikismo farita tuto kun ŝinda tegmento kaj eta [[firstotureto]]. La interno estas malplialtigita [[barelvolbo]]; la [[apsido]] estas separita en tri pli malgrandajn barelvolbajn erojn pere de [[triumfa arko]]. Nuntempe forbaro estas farata krade. Tie ĉi pendas bildo de la [[Virgulino Maria, helpo de la kristanoj]], flanke spekteblas statuoj de [[Ruperto de Salcburgo]] kaj de [[Virgilio de Salcburgo]]. [[Dosiero:Stuhlfelden Waldkapelle 4.png|eta|apsido]] La volbon ornamas kvar [[sekpentraĵo]]j bildimitantaj pri la [[sankta familio]], [[Jozefo de Nazareto]], la [[fuĝo al Egiptio]], bildo de la financinto pri Mario-vizio kaj prezento de la madono kun Jesuo kaj ŝafido (fone estas fulmo mortiganta lupon). Ĉiuj artaĵoj estis unuece faritaj de loka majstro. Bendo ĉe la volbo tekstas jene: ''Klein ruht er in deinen Armen, // der Liebe größter Held. // Maria das Erbarmen, // Jesus der Trost der Welt.''<ref>Traduko: ''Vidu kiel eta kuŝas en viaj brakoj la plej granda amo-heroo: ĉar Mario estas kompato, Jesuo la [[konsolo]] por ĉiuj.''</ref> La forĝita krado kun orumita kruco datumas de 1973. Malantaŭvande estas tabulbildo pri la graveda Mario kaj alia kun la [[kronado de la Virgulino Maria]] kaj la [[14 helpantoj en mizero]]. == Historio == La kamparana filino Maria Deng de la Unterhaslacher-bieno starigis la kapelon post resaniĝo en 1833.<ref>[https://www.pfarre-mittersill.at/pfarre-stuhlfelden/kirĉen-kapellen/kapellen/ "Kapellen - Pfarrverband Mittersill"]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> kun la helpo de najbaraj kamparanoj. En 2002 okaze de [[uragano]] la preĝejeto estis sentegmentita. Sekvintaj restaŭradlaboroj estis modeldone bonegaj farite de la ĉarpentistoj Dankl (premio en 2004).<ref>Wirtschaftskammer Salzburg (eld.): ''Waldkapelle in neuem Glanz'' (=Meisterliches Handwerk, 39), Salzburg 2005</ref> == Literaturo == * [[Josef Lahnsteiner]]: ''Oberpinzgau von Krimml bis Kaprun. Eine Sammlung geschichtlicher, kunsthistorischer und heimatkundlicher Notizen für die Freunde der Heimat.'' Hollersbach 1956 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * ''Waldkapelle''. Ĉe: ''[https://www.pfarre-mittersill.at/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=24&Itemid=231 "Kirchen & Kapellen in Stuhlfelden"]'' == Notoj == {{Referencoj}} {{Koordinato| article=/ |NS=47.290460 |EW=12.520698 | type=landmark |elevation=899 |dim=8 |region=AT-5}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Aŭstrio|Stuhlfelden]] [[Kategorio:Pinzgau|Stuhlfelden]] 5p1zu156vscxt0yn394w56ol1uudhsf 0 813100 9367233 9366973 2026-05-05T14:21:58Z Arbarulo 135469 neklarigita forigo de enhavo 9367233 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | dosiero = 2019-05-17 Fußball, Frauen, UEFA Women's Champions League, Olympique Lyonnais - FC Barcelona StP 0836 LR10 by Stepro (cropped).jpg }} '''Alexia Putellas''' estas [[Katalunio|kataluna]] [[futbalisto|futbalistino]], kiu ekde 2013 membras en la [[hispana virina nacia teamo de futbalo]], kaj ekde 2014 ankaŭ partoprenas en la kataluna elekto. Ŝi naskiĝis {{naskiĝtago|1994|2|4}} en [[Mollet del Vallès]], do nun estas {{aĝo|1994|2|4}}-jara. Post po unu jaro da profesia partopreno en la kluboj ''Espanyol'' de Barcelono kaj ''Levante'' en la barcelona antaŭurbo [[Sant Joan Despí]], ŝi ekde 2012 membras en la unua virina teamo de la renoma klubo [[FC Barcelona]]. Kadre de la nacia teamo ŝi partoprenis en la [[Virina Futbala Mondpokalo 2015]] kaj [[Virina Futbala Mondpokalo 2015|2019]] kaj same en la [[Eŭropa Virina Futbal-Ĉampionado]] [[2013]] kaj [[2017]]. Matĉe ŝi en ĉiuj aperoj en la nacia teamo ekde la jaroj 2017 rekoneblis per la numero "11". Komence de julio 2022 ŝi estis inkludita en la fina listo de la trejnisto ''Jorge Vilda'' por reprezenti Hispanion ĉe la [[Eŭropa Virina Futbal-Ĉampionado]] 2022, sed, la 5-an de julio, la tagon antaŭ ol la ĉampionado komenciĝis, suferis ŝiriĝon de [[ligamento]] de la maldekstra [[genuo]], kiu igis ŝin ne povi aktive partopreni la ĉampionadon en [[Anglio]]. Ŝi ŝpektis la debutan matĉon de la turniro, en kiu ŝia teamo venkis je 4-1 goloj kontraŭ la finna, kaj poste revenis al Barcelono por genua operacio la 12-an de julio 2022. <!--== Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{..}})--> {{Komunejokat|Alexia Putellas|pri ŝi}} {{projektoj}} {{Ĝermo|futbalisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Putellas, A}} [[Kategorio:Hispanaj futbalistoj]] [[Kategorio:Katalunaj futbalistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Hispanio]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Katalunio]] gouz64r9n54iecgyh6qkwb0jg9lre7n 0 815114 9367498 9316088 2026-05-06T06:30:47Z ThomasPusch 1869 9367498 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Reino OITTINEN''' (1912–1978) estis finna [[politikisto]], kiu naskiĝis la 26-an de julio 1912 en Helsinko kaj mortis 65-jaraĝa la 1-an de marto 1978 en la sama urbo. Li estas memorata speciale pri tio, ke plejparte li planis modernan naŭjaran bazlernejan sistemon de Finnlando. Lia partio estis [[Finnlanda Socialdemokratia Partio]]. Li estis [[ministro]] pri instruado de Finnlando kvin fojojn. Reino Oittinen estis la ĉefo de la urba libraro de [[Tampere]] dum la 1930-aj jaroj. Poste li redaktis la gazeton ''Työn voima'' en [[Jyväskylä]]. {{Projektoj}} {{ĝermo|finno}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Oittinen, Reino}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj bibliotekistoj]] [[Kategorio:Finnaj ĵurnalistoj]] tcurdouohbjylnfyaeb3ae8d9umkkq1 9367499 9367498 2026-05-06T06:32:34Z ThomasPusch 1869 9367499 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Reino OITTINEN''' (1912–1978) estis finna [[politikisto]], bibliotekisto kaj ĵurnalisto, kiu naskiĝis la 26-an de julio 1912 en Helsinko kaj mortis 65-jaraĝa la 1-an de marto 1978 en la sama urbo. Li estas memorata speciale pri tio, ke plejparte li planis modernan naŭjaran bazlernejan sistemon de Finnlando. Lia partio estis [[Finnlanda Socialdemokratia Partio]]. Li estis [[ministro]] pri instruado de Finnlando kvin fojojn. Reino Oittinen estis la ĉefo de la urba libraro de [[Tampere]] dum la 1930-aj jaroj. Poste li redaktis la gazeton ''Työn voima'' en [[Jyväskylä]]. {{Projektoj}} {{ĝermo|finno}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Oittinen, Reino}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj bibliotekistoj]] [[Kategorio:Finnaj ĵurnalistoj]] er63cxdz098ocmi66f6yw6e5tex7vca 9367500 9367499 2026-05-06T06:33:33Z ThomasPusch 1869 9367500 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Reino OITTINEN''' estis finna [[politikisto]], bibliotekisto kaj ĵurnalisto, kiu naskiĝis la 26-an de julio 1912 en Helsinko kaj mortis 65-jaraĝa la 1-an de marto 1978 en la sama urbo. Li estas memorata speciale pri tio, ke plejparte li planis modernan naŭjaran bazlernejan sistemon de Finnlando. Lia partio estis [[Finnlanda Socialdemokratia Partio]]. Li estis [[ministro]] pri instruado de Finnlando kvin fojojn. Reino Oittinen estis la ĉefo de la urba libraro de [[Tampere]] dum la 1930-aj jaroj. Poste li redaktis la gazeton ''Työn voima'' en [[Jyväskylä]]. {{Projektoj}} {{ĝermo|finno}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Oittinen, Reino}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj bibliotekistoj]] [[Kategorio:Finnaj ĵurnalistoj]] 9octj1gndhjr85ryihbimur9lu11e7u 9367501 9367500 2026-05-06T06:35:08Z ThomasPusch 1869 {{Portalstrio|Biografio}} 9367501 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Reino OITTINEN''' estis finna [[politikisto]], bibliotekisto kaj ĵurnalisto, kiu naskiĝis la 26-an de julio 1912 en Helsinko kaj mortis 65-jaraĝa la 1-an de marto 1978 en la sama urbo. Li estas memorata speciale pri tio, ke plejparte li planis modernan naŭjaran bazlernejan sistemon de Finnlando. Lia partio estis [[Finnlanda Socialdemokratia Partio]]. Li estis [[ministro]] pri instruado de Finnlando kvin fojojn. Reino Oittinen estis la ĉefo de la urba libraro de [[Tampere]] dum la 1930-aj jaroj. Poste li redaktis la gazeton ''Työn voima'' en [[Jyväskylä]]. {{Projektoj}} {{ĝermo|finno}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{vivtempo|Oittinen, Reino}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj bibliotekistoj]] [[Kategorio:Finnaj ĵurnalistoj]] c3u2c3g7r8bi88t5k1u27gy55pyd2pb 0 818912 9367455 8729567 2026-05-06T04:16:16Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367455 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Rembrandt - Aristotle with a Bust of Homer - WGA19232.jpg|eta|dekstre|260px|''Aristotelo kun busto de Homero''.]] '''Aristotelo kun busto de Homero''' ({{lang-nl|Aristoteles bij de buste van Homerus}}), konata ankaŭ kiel '''''Aristotelo kontemplanta buston de Homero''''', estas ole-[[pentraĵo]] de la nederlanda artisto [[Rembrandt]], farita en 1653, kaj nun ekspoziciata en la [[Metropola Muzeo de Arto]], [[Novjorko]]. Ĝi montras [[Aristotelo]]n vestanta nigran antaŭtukon kontraste kun blankaj larĝaj robomanikoj kaj kun ora ĉeno kontemplanta skulptan [[busto]]n de [[Homero]]. Ĝi estis kreita je komisio por la kolekto de Don Antonio Ruffo. Ĝi estis aĉetita kaj vendita fare de kelkaj kolektantoj ĝis ĝi iĝis finfine aĉetita de la [[Metropola Muzeo de Arto]]. La mistera tono en la pentraĵo kondukis kelkajn fakulojn al diversaj interpretoj de tiu temo de Rembrandt. Estis ioma konfuzo pri la identeco de la homo en la pentraĵo ĉar Don Antonio Ruffo ne specife postulis temon por sia komisio.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://smarthistory.org/rembrandt-aristotle-homer/|title=Rembrandt, Aristotle with a Bust of Homer|last=Beranek|first=Saskia|date=25a de Januaro, 2016|website=Smart History|access-date=1a de Majo, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231130233830/https://smarthistory.org/rembrandt-aristotle-homer/|archivedate=2023-11-30}}</ref> Oni spekulativis pri [[Alberto la Granda]], [[Torquato Tasso|Tasso]], [[Ludovico Ariosto|Ariosto]], [[Virgilio]] kaj la nederlanda poeto [[Pieter Corneliszoon Hooft|Pieter Cornelisz Hooft]].<ref name=":5" /> La identeco de la pentristo estis esplorita de Simon Schama en sia libro ''Rembrandt's Eyes''. Schama prezentas gravan argumenton ke temas pri la [[Antikva Grekio|antikvgreka]] pentristo [[Apelles]].<ref>Schama, pp. 582–591.</ref> In 1969, Julius Held argumentis, ke temas pri Aristotelo analizante liajn vizaĝtrajtojn, liajn vestojn kaj la aĵojn kiujn li tenas.<ref name=":5" /> Laŭ Held, Aristotelo estas konata pro sia longaj hararo kaj barbo, luksa juvelaro kaj ekstravagancaj vestoj, kio videblas en aliaj pentraĵoj kiuj montras lin inter la 16-a kaj 17-a jarcentoj en tuta [[Eŭropo]].<ref name=":5" /> Held konektas Aristotelon ankaŭ kun la busto de Homero kaj la ĉeno de Aleksandro. Ja Aristotelo estis komentisto de Homero kaj de [[Aleksandro la Granda]], kio kondukis Held al kredo, ke estas Aristotelo en la pentraĵo.<ref name=":5" /> Laŭ Charles Mee, la ĉefa temo de la pentraĵoj de Rembrandt estas la ideo de kontemplado.<ref name=":1" /> La homoj en liaj pentraĵoj rigardas kvazaŭ ili estas perditaj en pensoj, kio faras tion lia plej ofte uzata temo.<ref name=":1" /> Por atingi tion, en ĉi pentraĵo li elektis blankan robon por aspektigi Aristotelon pli digna.<ref name=":1" /> Li pentris ankaŭ nigran antaŭtukon, ĉar la nigra koloro reprezentas [[melankolio]]n.<ref name=":1" /> Ĉiuj tiuj elementoj helpis krei senton de profunda kontemplemo.<ref name=":1" /> La [[Scienca Revolucio]] jam estis moda ĉirkaŭ la 1650-aj jaroj, kio faras la intereson de Rembrandt pri kontemplado elektinda temo.<ref name=":1" >Mee, Charles (1988). [https://archive.org/details/rembrandtsportra00meec Rembrandt's Portrait: A Biography.] Simon and Schuster.</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== {{commons category|Aristotle Contemplating a Bust of Homer}} *[http://www.thingiverse.com/thing:196042/ 3D model of ''Imaginary Portrait of the Blind Homer'' bust via photogrammetric survey of a plaster cast of the Louvre's marble] *[https://rkd.nl/en/explore/images/53707 ''Aristotle with a Bust of Homer''] en [[RKD]] * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Aristotle with a Bust of Homer|revizio=1137427575}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pentraĵoj de Rembrandt]] [[Kategorio:Aristotelo]] [[Kategorio:Homero]] 03h58p9cfjnmmmy9er6558jfn2acpzw 0 828251 9367349 9322230 2026-05-05T21:30:55Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367349 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-GC | tipo1=reliefo | situo sur mapo2=Fuerteventura | situo de2=Situa mapo de Fuerteventura |zomo=10}} '''Antigua''' [anTIgŭa] estas urbo kaj municipo apartenanta al la [[provinco Las Palmas]], en la regiono [[Kanarioj]].<ref>[https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/5/13398 «Datos del Registro de Entidades Locales».] Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas. Konsultita la 23an de aŭgusto 2021.</ref> Ĝi etendiĝas sur la nordorienta parto de la insulo [[Fuerteventura]]. La municipa teritorio inkludas la plej loĝatan loĝlokon de la municipo nome El Castillo aŭ Caleta de Fuste, kiu estas unu de la turismaj altirejoj de la insulo.<ref>«Turismo en Caleta de Fuste». Patronato de Turismo de Fuerteventura. Konsultita la 22an de novembro 2017.</ref> ==Geografio== [[Dosiero:Antigua village (Cementerio) 02 ies.jpg|eta|maldekstre|210px|Antigua.]] Antigua estas en la centr-orienta parto de la insulo Fuerteventura, je 20,5&nbsp;km de la insula ĉefurbo. Ĝi enhavas areon de 250,56&nbsp;km², kiel la antaŭlasta plej granda teritorio de la insulo. De tiu areo, la plej granda parto estas etenda rura kaj natura areo.<ref name="ISTAC1">[http://www.gobiernodecanarias.org/istac/jaxi-istac/tabla.do?uripx=urn:uuid:be60c949-2762-4bf5-9804-5ce2cdbbfb4d&uripub=urn:uuid:fbc0bdc8-cacb-43b8-a5cb-a93f745dcff6 «Superficie, perímetro, longitud de costa, altitud y distancia a la capital por municipios de Canarias».] Instituto Canario de Estadística. Konsultita la 6an de aŭgusto 2021.</ref><ref name="IDE">[https://visor.grafcan.es/visorweb/# «Visor de Grafcan».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220405175010/https://visor.grafcan.es/visorweb/ |date=2022-04-05 }} Sistema de Información Territorial de Canarias IDECanarias. Konsultita la 6an de aŭgusto 2021.</ref> La municipa teritorio limas kun tiuj de [[Puerto del Rosario]] (norde), [[Betancuria]] (okcidente) kaj [[Tuineje]] (sudokcidente).<ref name="IDE"/> La municipa ĉefurbo, nome la urba kerno de Antigua, estas je 254 m.s.m.,<ref name="ISTAC1"/> kaj la plej alta loko estas 681 m.s.m. en Morro Jorjado, en la montaro de Betancuria.<ref name="IDE"/> La municipa teritorio posedas perimetron de 76,64&nbsp;km kaj marbordan longon de 29,65&nbsp;km,<ref name="ISTAC1"/> en kiu elstaras la strandoj de Caleta de Fuste, Las Marismas, El Muellito kaj Pozo Negro.<ref name="IDE"/><ref>[https://web.archive.org/web/20210807130440/https://sig.mapama.gob.es/webservices/ClienteWS/Guia-Playas/Default.aspx?nombre=PLAYAS_WEB&claves=DGC.PLAYAS.PLY_CO_PLAYA&valores=2958 «Guía de playas. Caleta de Fuste / El Castillo».] Ministerio para la transición ecológica y el reto demográfico. Arkivita el originalo la 7an de aŭgusto 2021. Konsultita la 7an de aŭgusto 2021.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210807130440/https://sig.mapama.gob.es/webservices/ClienteWS/Guia-Playas/Default.aspx?nombre=PLAYAS_WEB&claves=DGC.PLAYAS.PLY_CO_PLAYA&valores=2959 «Guía de playas. El Muellito / Salinas».] Ministerio para la transición ecológica y el reto demográfico. Arkivita el originalo la 7an de aŭgusto 2021. Konsultita la 7an de aŭgusto 2021.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210807130440/https://sig.mapama.gob.es/webservices/ClienteWS/Guia-Playas/Default.aspx?nombre=PLAYAS_WEB&claves=DGC.PLAYAS.PLY_CO_PLAYA&valores=2960 «Guía de playas. Pozo Negro».] Ministerio para la transición ecológica y el reto demográfico. Arkivita el originalo la 7an de aŭgusto 2021. Konsultita la 7an de aŭgusto 2021.</ref> La [[flaŭro]] de la municipo estas karakterizita per dornomakiso, el kio menciindas ''Launaea arborescens'', ''Suaeda vera'' kaj la rara endemio ''Caralluma burchardii''. El la [[faŭno]] menciendas nombraj [[birdospecio]]j, kiel la estepeca kanaria [[Hubara-otido]] ''Chlamydotis undulata fuertaventurae'' kaj [[Nigraventra stepkoko|pterokloj]] ''Pterocles orientalis'',<ref>[https://fuerteventuraenimagenes.com/aves-esteparias-de-fuerteventura-la-ganga-ortega/ Ganga ortega]</ref> la kanaria [[perknoptero]] ''Neophron percnopterus majorensis'' kaj la [[turfalko]] ''Falco tuniculatus''. Alia pli malgranda birdospecio, sed ofta en la municipa teritorio estas la [[Kurbirdo|sahara kurulo]] ''Cursorius cursor''. Inter naturaj protektitaj zonoj estas menciindaj areoj de la protektita zono inkludita en la rura parko de Betancuria, de la protektita pejzaĝo de Malpaís Grande kaj de la natura monumento Cuchillos de Vigán, dum estas integre en la municipa teritorio la natura monumento Caldera de Gairía.<ref name="IDE"/> ==Historio== [[Dosiero:Yacimiento arqueológico de La Atalayita.jpg|eta|maldekstre|300px|Arkeologia kuŝejo La Atalayita.]] En tiu areo estis grava setlado de [[guanĉoj]], de kiuj restis cento da restaĵoj en la arkeologia kuŝejo La Atalayita.<ref>[http://www.gobiernodecanarias.org/boc/2007/118/011.html «Decreto 129/2007, de 24 de mayo, por el que se declara Bien de Interés Cultural, con categoría de Zona Arqueológica "El Poblado de La Atalayita", situado en el Valle de Pozo Negro, término municipal de Antigua, isla de Fuerteventura, delimitando su entorno de protección».] Boletín Oficial de Canarias. 14a de junio 2007. Konsultita la 7an de aŭgusto 2021.</ref> La konkero de Fuerteventura finis en 1405, fare de la normano [[Johano de Béthencourt]]. Apuda Betancuria estis elektita kiel ĉefurbo de la insulo en sistemo kopiita de la [[feŭdismo]]. En 1476 oni konstituis jure la teritorian senjorlandon de Fuerteventura, per kiu la [[Katolikaj Gereĝoj]] agnoskis al la konkerinto lian dominadon de la insulo. Betancuria, kiel sidejo de la konkerintoj, iĝis akso de la administracia povo. Pájara, sude de Betancuria, kaj La Oliva, norde, formis la dekomencan spinon de la insulo. Tio ŝanĝiĝis en 1742 kiam oni translokis la administracian centron al la ''Casa de los Coroneles'' (Kolonelejo) de La Oliva. Tiuj altrangaj oficiroj anstataŭis la iaman senjorojn, akaparis la tutan povon kaj iĝis veraj terposedantoj, hun heredorajto familia. Tiuepoke la loĝantaro pliiĝis pro alveno de elmigrintoj el sudo de la insulo, kie okazis vulkanaj erupcioj. Tiukadre ankaŭ la ekonomio pliiĝis. Tiukadre novaj loĝlokoj, kiel Puerto de Cabras kaj Antigua, iĝis pli burĝaj centroj, kiuj anstataŭis la iamajn terposedantojn, pere de la hegemonio pro la kultivado kaj komerco de [[Aizoacoj|aizoaco]] ''Mesembryanthemum crystallinum''. Post la koloniigo Antigua iĝis grava domaro, pro la bonkvalito de la tero taŭga por la kultivo de cerealoj kaj pro la strategia loko inter la insula ĉefurbo kaj la {{J|natura haveno}} de Caleta de Fuste kaj Pozo Negro; ĝi eĉ iĝis sidejo de la Jurisdikcia Partio (1834), sed nur dum unu jaro.<ref>[https://ayto-antigua.es/historias-contadas-de-amor-humor-y-otros-imposibles-inician-el-candil-de-cuentos-en-antigua/ «Historia».] Ayuntamiento de Antigua. Konsultita la 7an de aŭgusto 2021.</ref> Antigua ekde sia fondo en la 15-a jarcento apartenis al Betancuria, tiama ĉefurbo de la insulo. Oni kreis paroĥejon en 1785, kaj la loko sendependiĝis de la ĉefurbo en 1836.<ref>Suárez Grimón, Vicente J. (1996). «La génesis de los Ayuntamientos modernos en Canarias». Boletín Millares Carlo (15). ISSN 0211-2140. Arkivita el originalo la 21an de aŭgusto 2014. Konsultita la 7an de aŭgusto 2021.</ref> Ekde la [[1970-aj jaroj]] la urbo iĝis altirejo por [[turismo]]. ==Demografio== La municipo havis 12 972 loĝantojn je 1a de januaro 2020, estante la 21a loko de la provinco Las Palmas kaj la antaŭlasta de la insulo Fuerteventura.<ref name="PadronINE">[https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+%28la%29&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230709153643/https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+(la)&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |date=2023-07-09 }} Instituto Nacional de Estadística. Konsultita la 8an de aŭgusto 2021.</ref> Historie estis ĉirkaŭ 2 000 loĝantoj ĝis la [[1990-aj jaroj]]; poste venis kruta plialtiĝo pro altiro de [[turismo]] ĝis nunaj pli ol 12 000 loĝantoj. [[Dosiero:20141218 - Castillo Caleta de Fuste - Hotels and Beach - Air Photo by sebaso.jpg|eta|dekstre|230px|El Castillo aŭ Caleta de Fuste.]] [[Dosiero:Antigua Caleta de Fuste - Calle del Castillo - Castillo 03 ies.jpg|eta|dekstre|230px|Turo de San Buenaventura.]] [[Dosiero:Antigua Caleta de Fuste - Calle del Castillo - Castillo 01 ies.jpg|eta|dekstre|230px|Turo de San Buenaventura.]] {| class="wikitable sortable" |+ '''Loĝlokoj (2020)'''<ref name="PadronINE"/> |- style="background:#C0C0C0" ! Loĝlokoj ! Loĝantoj |- | Agua de Bueyes | align=right | 308 |- | Antigua (municipa ĉefurbo) | align=right | 2489 |- | Casillas de Morales | align=right | 372 |- | El Castillo aŭ Caleta de Fuste | align=right | 8028 |- | Triquivijate | align=right | 1076 |- | Valles de Ortega | align=right | 699 |} ==Vidindaĵoj== * Kastelo de Fuste (BIC). * Preĝejo de Antigua (BIC). * Kalkokofornoj de la Guirra (BIC). * Arkeologia Kuŝejo de La Atalayita (BIC). * Turisma Kultura Centro Molino de Antigua, pri metiistoj. * Salproduktejoj de El Carmen (1800). * Protektita pejzaĝo Malpaís Grande. * Natura monumento Cuchillos de Vigán. * Natura monumento Caldera de Gairía. ==Bildoj== <gallery> Iglesia de Nuestra Señora de la Antigua.jpg|Preĝejo de Antigua. Antigua Caleta de Fuste - Lugar Diseminado la Guirra - Hornos de cal de la Guirra 01 ies.jpg|Kalkokofornoj de la Guirra. </gallery> ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Vidu ankaŭ== * [[Listo de la municipoj de provinco La Palmoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Antigua (Fuerteventura)|revizio=152327619}} [[Kategorio:Municipoj de provinco Las Palmas]] 2zgoukztg5mkav6hwzfgujxvpmfpgvv 0 828881 9367548 9295674 2026-05-06T07:32:08Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367548 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-GC|tipo1=reliefo | situo sur mapo2=Gran Canaria | situo de2=Situa mapo de Gran Canaria }} '''Artenara''' [arteNAra] estas urbeto kaj municipo apartenanta al la [[provinco Las Palmas]], en la regiono [[Kanarioj]].<ref>[https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/5/13398 «Datos del Registro de Entidades Locales».] Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas. Konsultita la 23an de aŭgusto 2021.</ref><ref>[http://www.laguiadegrancanaria.com/mogan/ La Guía de Gran Canaria]</ref> Ĝi etendiĝas sur la okcidenta parto de la insulo [[Gran Canaria]]. La municipa ĉefurbo same nomiĝas Artenara, loknomo devena de [[guanĉoj]]. Ĝi elstaras kiel la municipa ĉefurbo kun pli alta altitudo, kaj la municipo mem kiel la malplej loĝata de la insulo.<ref>[https://www.artenara.es/ «Turismo de Artenara».] Retejo de la Municipo de Artenara. Konsultita la 2an de novembro 2018.</ref>​ ==Geografio== [[Dosiero:AcusaArtenara.jpg|eta|maldekstre|230px|Altebenaĵo Acusa, Artenara.]] Artenara estas en la okcidenta parto de la insulo Gran Canaria, je 50&nbsp;km de la provinca kaj insula ĉefurbo. Ĝi enhavas areon de 66.7&nbsp;km², kiel la oka plej granda teritorio de la insulo.<ref name="ISTAC1">[http://www.gobiernodecanarias.org/istac/jaxi-istac/tabla.do?uripx=urn:uuid:be60c949-2762-4bf5-9804-5ce2cdbbfb4d&uripub=urn:uuid:fbc0bdc8-cacb-43b8-a5cb-a93f745dcff6 «Superficie, perímetro, longitud de costa, altitud y distancia a la capital por municipios de Canarias».] Instituto Canario de Estadística. Konsultita la 6an de aŭgusto 2021.</ref><ref name="IDE">[https://visor.grafcan.es/visorweb/# «Visor de Grafcan».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220405175010/https://visor.grafcan.es/visorweb/ |date=2022-04-05 }} Sistema de Información Territorial de Canarias IDECanarias. Konsultita la 6an de aŭgusto 2021.</ref> La municipa teritorio limas kun tiuj de [[La Aldea de San Nicolás]] (okcidente), [[Tejeda]] (sude) kaj [[Agaete]] kaj [[Gáldar]] (norde). Krome [[Moya (Las Palmas)|Moya]] kaj [[Valleseco]] atingas pinton en la orienta ekstremo.<ref name="IDE"/> La teritorio estas preskaŭ interna kun nur malgranda marborda ravina areo. La municipa ĉefurbo, nome la urba kerno, estas je 1270 m.s.m., nome la plej alta en la insulo,<ref name="ISTAC1"/> kaj la plej alta loko estas 1 770.6 m.s.m. en Monto Moriscos.<ref name="IDE"/> La municipa teritorio deklivas el orientaj altaĵoj ĝis la marbordo. Tiukadre, Artenara estas unu de la municipoj de la insulo kun plej granda teritoria deklivo, ĉar ĝi malaltiĝas el 1 770 m ĝis la marnivelo. [[Miguel de Unamuno]] senmortigis la esprimon «Tempestad petrificada» (Ŝtonŝtormo) por priskribi la centran montaron de la grankanaria insulo, geologia formacio de vulkanaj rokoj gigantaspektaj.<ref>[[Miguel de Unamuno|Unamuno, Miguel de]] (1911). [https://www.cervantesvirtual.com/obra/por-tierras-de-portugal-y-de-espana-780066/ Por tierras de Portugal y de España.] Madrid: Biblioteca Renacimiento.</ref>​ Artenara posedas parton de sia teritorio protektita ene de la Kanaria Reto de Protektitaj Naturaj Areoj, nome kunhavante kun najbaraj municipoj la Naturan Parkon Tamadaba, la Ruran Parkon Nublo kaj la protektitan pejzaĝon Las Cumbres.<ref>[https://web.archive.org/web/20180904154756/http://www.gobiernodecanarias.org/politicaterritorial/temas/espaciosnaturales/informacion/grancanaria/ «Red Canaria de Espacios Naturales Protegidos - Gran Canaria».] Gobierno de Canarias. Arkivita el originalo la 4an de septembro 2018. Konsultita la 28an de novembro 2018.</ref> Tiuj lokoj estas inkluditaj en la [[Reto Natura 2000]] kiel [[Zono de speciala konservado]] (ZSK).<ref>[https://www.miteco.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx «Los espacios protegidos Natura 2000 en España».] Ministerio para la Transición Ecológica del Gobierno de España. Konsultita la 28an de novembro 2018.</ref>​ La municipa teritorio formas parton de la Rezervejo de la Biosfero de Gran Canaria kaj de la Kultura Pejzaĝo Risco Caído kaj Montañas Sagradas de Gran Canaria, deklaritaj Monda Heredaĵo de UNESKO la 7an de julio 2019.<ref>[https://web.archive.org/web/20181105202953/http://reserva-biosfera.grancanaria.com/visitala#1 «Artenara».] Gran Canaria Reserva de la Biosfera. Arkivita el originalo la 5an de novembro 2018. Konsultita la 24an de novembro 2018.</ref> Artenara posedas ankaŭ parton de la publika monto El Pinar kaj malgrandan parton de Tamadaba.<ref name="IDE"/> ==Historio== [[Dosiero:Roque Bentayga desde Artenara.jpg|eta|maldekstre|230px|Roque Bentayga kaj preĝejo de Artenara.]] En la areo estis grava setlado de [[guanĉoj]]. Ili praktikis brutobredadon kaj agrikulturon, kiel atestas pluraj restaĵoj de tiu epoko (Acusa, Artenara, Tirma kaj Risco Caído (Artevigua)). Post la konkero de Gran Canaria en 1478, la novaj kolonoj, kastilianoj kaj portugaloj, dediĉis sin al la samaj taskoj, ĉefe cele al cerealoj. Dum la 19-a kaj unua duono de la 20-a jarcentoj okazis malsatego kaj krizo ĉefe ĉar la insula registaro dediĉis agrikulturajn terojn al [[forstado]], kaj tial elmigrado celis la marbordajn turismajn areojn de Gran Canaria. En la 21-a jarcento oni klopodis por kombinado de la montaj pejzaĝoj kun la profito por [[turismo]].<ref>[https://www.artenara.es/turismo/index.php/es/cultura/historia-2 Historia]</ref> Menciendas, ke ĝis la 1930-aj jaroj apenaŭ nur kelkaj malmultaj domoj estis ĉe la preĝejo, dum la plej granda parto de la loĝantaro loĝis en groto-domoj ĉe la krutaj deklivoj en parto de la Kaldero de Tejeda. Ankoraŭ nuntempe oni uzas kutime la grotojn en la tuta municipo Artenara, ĉu kiel loĝejoj, por agrikulturo kaj eĉ por turismo, kaj estas entreprenoj kiuj ludonas tiun tipon de loĝejoj por [[rura turismo]]. Tiu loĝejoj retenas la temperaturon inter 18&nbsp;°C kaj 20&nbsp;°C la tutan jaron. ==Demografio== La municipo havis 1 046 loĝantojn je 2021, estante la malplej loĝata en la provinco kaj la 2a en la insulo.<ref name="PadronINE">[https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+%28la%29&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230709153643/https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+(la)&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |date=2023-07-09 }} Instituto Nacional de Estadística. Konsultita la 8an de aŭgusto 2021.</ref> Historie oni preskaŭ atingis 2 000 loĝantoj en la 1950-aj jaroj sed poste oni malkreskiĝis ĝis nunaj 1 000 loĝantoj. ===Teritoria organizado=== Artenara dividiĝas en la jenaj entoj kaj loĝlokoj kun korespondaj kernoj:<ref name="PadronINE"/> [[Dosiero:iglesiaartenara.JPG|eta|Preĝejo de Artenara.]] * '''Artenara (municipa ĉefurbo)'''. * '''Acusa Verde'''. * '''Acusa Seca.''' * '''Candelaria'''. * '''Ventanieves'''. * '''Mojones'''. * '''Coruña'''. * '''Las Hoyas'''. * '''Lugarejos'''. * '''Las Cuevas'''. * '''Bajalobos'''. * '''Chajunco'''. * '''Las Arbejas'''. * '''Las Peñas'''. ==Ekonomio kaj vidindaĵoj== Artenara bazigis sian ekonomion en agrikulturo (terpomo, cerealoj, vitoj, citrusoj) kaj brutobredado (kaproj) por viveltenado, malfacila pro la izoleco de la areo, malbone komunikita ŝosee.<ref name="IDE"/> Metie oni fabrikas balailojn, lanaĵojn, ceramikon kaj oni produktas oleon el migdaloj. ===Turismo=== La turisma disvolviĝo okazis ĉefe en la [[21-a jarcento]]. Nun estas granda disvolviĝo de rura turismo. Eblas montara piedirado, kultura turismo, kaj aliaj okupitecoj. Estas restoracioj kaj en Artenara kaj en Acusa. Estas multaj vidindaĵoj en la municipo.<ref>[http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 «Artenara».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241127022149/http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 |date=2024-11-27 }} Patrimonio Histórico del Cabildo de Gran Canaria. Konsultita la 26an de novembro 2018.</ref> [[Dosiero:Ermita de la Cuevita - Artenara - 01.jpg|eta|200px|Kapelo de la Virgulino de la ''Cuevita'' (groteto).]] [[Dosiero:Ermita de la Cuevita - Artenara - 03.jpg|eta|280px|Kapelo de la Virgulino de la ''Cuevita'' (interno).]] === Arkeologio === * Risco Caído (BIC). Nome 21 grotoj elfositaj en Barranco Hondo je 100 m de alto, nome loĝejoj kaj stokejoj ornamitaj per geometriaj figuroj kaj aliaj apartecoj, pro kio oni supozas, ke temas pri templo al fekundeco;<ref>[https://web.archive.org/web/20180830142320/http://www.historiadeiberiavieja.com/secciones/aqui-hay-historia/risco-caido-yacimiento-mas-asombroso-canarias «Risco Caído: el yacimiento más asombroso de Canarias».] www.historiadeiberiavieja.com. Arkivita el originalo la 30an de aŭgusto 2018. Konsultita la 30an de aŭgusto 2018.</ref> en 2019 ĝi estis deklarita Monda Heredaĵo de la UNESKO.<ref>[https://www.eldiario.es/canariasahora/sociedad/risco-caido-patrimonio-historico-unesco_1_3538335.html «El yacimiento grancanario de Risco Caído, único candidato de España a Patrimonio Histórico de la Unesco».] eldiario.es (Diario de Prensa Digital). 10a de marto 2017. Konsultita la 30an de aŭgusto 2018.</ref> * Mesa de Acusa (BIC). Altebenaĵo inter ravinoj de Tejeda kaj El Merino, strategia rigardejo kaj natura trapasejo al la marbordo. * Santuario de Tirma (BIC). Loĝejoj kaj sanktejo kien venis indiĝenoj peti pluvon. * Risco Chapín (BIC). Grotoj Caballeros kaj Los Candiles kun pli ol 300 rokgravuraĵoj, kaj stokejo en la monto de Artenara. === Religiaj kaj civilaj === * Preĝejo de Sankta Matiaso kaj Kapelo de la Virgulino de la ''Cuevita'' (groteto) * Centro Locero de Lugarejos. * Grotosetlejo de Acusa Seca. * Teksolernejo de Artenara. * Etnografia Muzeo Casas Cuevas de Artenara. * Interpretejo de la Kultura Pejzaĝo de Risco Caído kaj Montañas Sagradas de Gran Canaria. * Skulptaĵoj, Rigardejo de Unamuno, Lumturo Los Alisios, ceramika murpentraĵo. === Naturaj lokoj === * Mesa de Acusa * Pinaro de Tamadaba ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Vidu ankaŭ== * [[Listo de la municipoj de provinco La Palmoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.artenara.es oficiala retejo de la municipo de Artenara] * [http://riscocaido.grancanaria.com/ Risco Caído. UNESKO] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230805191443/https://riscocaido.grancanaria.com/ |date=2023-08-05 }} {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Artenara|revizio=152280248}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Gran Canaria]] [[Kategorio:Municipoj de provinco Las Palmas]] hksgq0urkqvpny35gcl472zmlzk2emm 0 828984 9367566 9295749 2026-05-06T08:55:14Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367566 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-GC|tipo1=reliefo | situo sur mapo2=Gran Canaria | situo de2=Situa mapo de Gran Canaria }} '''Arucas''' [aRUkas] estas urbo kaj municipo apartenanta al la [[provinco Las Palmas]], en la regiono [[Kanarioj]].<ref>[https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/5/13398 «Datos del Registro de Entidades Locales».] Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas. Konsultita la 23an de aŭgusto 2021.</ref><ref>[http://www.laguiadegrancanaria.com/mogan/ La Guía de Gran Canaria]</ref> Ĝi etendiĝas sur la norda parto de la insulo [[Gran Canaria]]. La loknomo ''Arucas'' plej verŝajne devenas de la [[guanĉoj]], sed fakuloj ne interkonsentas pri la preciza signifo. Elstaras en ĝia histori-arta heredo la preĝejo de Sankta Johano Baptisto, konata populare kiel la Katedralo de Arucas.<ref>[http://www.livingspain.es/la-iglesia-de-san-juan-bautista-en-arucas-gran-canaria/ «La Iglesia de San Juan Bautista en Arucas, Gran Canaria».] www.livingspain.es. 6a de novembro 2011. Konsultita la 10an de aprilo 2021.</ref>​ == Geografio == [[Dosiero:Panorámica de Arucas.jpg|eta|maldekstre|450ra|Arucas.]] [[Dosiero:Arucas 2016 01.jpg|eta|maldekstre|300ra|Arucas.]] Arucas estas en la norda parto de la insulo Gran Canaria, je 17&nbsp;km de la provinca kaj insula ĉefurbo, kio helpis ĝian disvolvigon. Ĝi enhavas areon de 33.01&nbsp;km², kiel unu el la 10 plej malgrandaj teritorioj de la insulo.<ref name="ISTAC1">[http://www.gobiernodecanarias.org/istac/jaxi-istac/tabla.do?uripx=urn:uuid:be60c949-2762-4bf5-9804-5ce2cdbbfb4d&uripub=urn:uuid:fbc0bdc8-cacb-43b8-a5cb-a93f745dcff6 «Superficie, perímetro, longitud de costa, altitud y distancia a la capital por municipios de Canarias».] Instituto Canario de Estadística. Konsultita la 6an de aŭgusto 2021.</ref><ref name="IDE">[https://visor.grafcan.es/visorweb/# «Visor de Grafcan».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220405175010/https://visor.grafcan.es/visorweb/ |date=2022-04-05 }} Sistema de Información Territorial de Canarias IDECanarias. Konsultita la 6an de aŭgusto 2021.</ref> La municipa teritorio limas kun tiuj de [[Teror]] (sude), [[Firgas]] (okcidente), [[Las Palmas de Gran Canaria]] (oriente) kaj [[Moya (Las Palmas)|Moya]] (nordokcidente je malgranda marborda strio). Norde estas la [[Atlantika Oceano]].<ref name="IDE"/> La municipa ĉefurbo, nome la urba kerno, estas je 240 m.s.m.,<ref name="ISTAC1"/> kaj la plej alta loko estas 757.6 m.s.m. en El Cabezo.<ref name="IDE"/> La municipa ĉefurbo estas sur valo, origine margrundo kiu pro la vulkano de la Montaña de Arucas fermiĝis formante lagunon. La municipa teritorio deklivas el sudaj altaĵoj ĝis la marbordo.<ref name="IDE"/> Arucas posedas malgrandan parton de sia teritorio protektita ene de la Kanaria Reto de Protektitaj Naturaj Areoj, havante integre la naturan monumenton de Amagro, kaj kunhavante kun najbaraj municipoj la Ruran Parkon de Doramas.<ref>[https://web.archive.org/web/20180904154756/http://www.gobiernodecanarias.org/politicaterritorial/temas/espaciosnaturales/informacion/grancanaria/ «Red Canaria de Espacios Naturales Protegidos - Gran Canaria».] Gobierno de Canarias. Arkivita el originalo la 4an de septembro 2018. Konsultita la 28an de novembro 2018.</ref> == Historio == [[Dosiero:Arucas Kathedrale.jpg|eta|maldekstre|230ra|Katedralo de Arucas.]] En la areo estis setlado de [[guanĉoj]]. Ili praktikis brutobredadon kaj agrikulturon, kiel atestas restaĵoj de tiu epoko. Post la konkero de Gran Canaria en 1478, la novaj kolonoj, kastilianoj kaj portugaloj, dediĉis sin al la samaj taskoj, ĉefe cele al cerealoj kaj fiŝkaptado. Arucas estis rekonstruita en 1480 post totala detruo en 1478. El la 15-a jarcento, la ĉefa kultivo de la zono de Arucas estis la [[sukerkano]]. Kaj de tiu industrio restis ĝis nun fabriko de [[rumo]]. En Arucas hegemoniis la produktado de [[karmino]] el [[koĉo (genro)|koĉo]] en la dua duono de la 19-a jarcento. La rimarkinda nova preĝejo ekkonstruiĝis en 1909 en stilo [[novgotiko]], kaj ekuziĝis en 1917 kun reformoj ĝis 1977. == Demografio == La municipo havis 37 367 loĝantojn je 2017, estante la 7a de la provinco Las Palmas kaj la 5a de la insulo Gran Canaria, helpite de la proksimeco al la provinca kaj insula ĉefurbo.<ref name="PadronINE">[https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+%28la%29&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230709153643/https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+(la)&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |date=2023-07-09 }} Instituto Nacional de Estadística. Konsultita la 8an de aŭgusto 2021.</ref> Historie la loĝantaro regule kreskiĝis laŭlonge de la unua duono de la 20-a jarcento ĝis 27 000 loĝantoj en 1960, poste stagnis dum pli ol tri jardekoj ĝis nova eksplodo de turismo kaj servoj kiel [[dormurbo]], kio plialtigis la loĝantaron ĝis nunaj preskaŭ 40 000 loĝantoj. === Teritoria organizado === Arucas dividiĝas en la jenaj entoj kaj loĝlokoj kun korespondaj kernoj:<ref name="PadronINE"/> [[Dosiero:Iglesia.de.San.Juan.Bautista.Arucas.JPG|eta|230ra|dekstre|Katedralo de Arucas.]] * '''Arucas (municipa ĉefurbo)''': El Angostillo, Arucas (kerno), Camino de la Cruz Alto, El Cerrillo, La Fula, La Goleta, El Hornillo Alto, Hoya de San Juan, Lomo de San Pedro, El Matadero, Montaña de Arucas, La Montañeta kaj El Terrero. * '''Bañaderos''': Bañaderos, La Cuestilla, Escaleritas kaj El Risco. * '''Cardones''': Cardones, La Dehesa, Lomo Espino, La Montaña, El Perdigón, El Carril, El Hornillo Bajo kaj El Lomito. * '''Los Castillos''': Los Altabacales, Los Castillos, Fuente del Laurel, La Pedrera, Los Peñones kaj El Picacho. * '''Juan XIII''': Hoya de Ariñez, Juan XXIII kaj Puente de Arucas. * '''Los Portales''': El Arco, Mirador de Los Portales kaj Los Portales. * '''San Andrés''': El Peñón, Quintanilla, San Andrés kaj El Tarahal. * '''Santidad''': La Guitarrilla, Lomo de Arucas, Lomo Grande, Las Palmeras, San Francisco Javier, San Gregorio, Santidad Alta, Santidad Baja kaj Urbanización San Francisco Javier. * '''Trapiche''': Lomo de Quintanilla, La Palmita, Los Palmitos kaj Trapiche. * '''Trasmontaña''': Camino de la Cruz Bajo, El Carril, Los Castillejos, Las Chorreras, El Guincho, El Hornillo Bajo, El Lomito kaj Trasmontaña. * '''Visvique''': Barreto, Santa Flora, La Solana, Virgen del Pino kaj Visvique. * '''Tinocas'''. * '''El Puertillo''': El Puertillo kaj Tanasio. * '''Tres Barrios''': Cardonal, Cruz de Pineda, Hinojal, La Hondura, Las Hoyas del Cardonal, Llano Blanco kaj Lomo Ramírez. == Ekonomio kaj vidindaĵoj == [[Dosiero:Cavendish - Plataneras Canarias.jpg|eta|dekstre|200ra|Bananejoj.]] Arucas bazis sian ekonomion en agrikulturo (unue sukerkano kaj poste bananoj, pri kio ĝi estas ĉefa loko en la insulo, ĉefe el la dua duono de la 20-a jarcento).<ref name="IDE"/> Estas ankaŭ brutobredado de kaproj kaj ŝafoj; gravas produktado de [[fromaĝo]]. Sed lastatempe [[turismo]] iĝis ĉefa ekonomia rimedo, kune kun servoj kiel [[dormurbo]].​<ref name="IDE"/> El la kultivado de sukerkano kaj posta sukerindustrio, restis la fabrikado de mielrumo en la municipo. === Turismo === [[Dosiero:Casco antiguo de Arucas, Gran Canaria.jpg|eta|dekstre|200ra|Urba kerno de Arucas.]] La turisma disvolviĝo okazis el la dua duono de la 20-a jarcento. Eblas montara piedirado, kultura turismo, marsportoj kaj aliaj okupitecoj.<ref name="IDE"/> Estas multaj vidindaĵoj en la municipo.<ref>[http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 «Arucas».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241127022149/http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 |date=2024-11-27 }} Patrimonio Histórico del Cabildo de Gran Canaria. Konsultita la 26an de novembro 2018.</ref> === Arkeologio === * Cueveras de Tenoya * La Cerera === Religiaj kaj civilaj === * Preĝejo de Sankta Johano Baptista. * Antikva kerno de la urbo Arucas (BIC), kun Urbodomo, la Domo Gourié, la Kulturdomo ktp. * Domo kaj ĝardeno de la Markizlando de Arucas (BIC) * Putoj de Malaperintoj en la hispana enlanda milito (BIC) * ''Heredad de Aguas'' de Arucas kaj Firgas (BIC) * Runfabriko Arehucas * Puto de la Pino * Ŝtonminejoj Cerrillo * Salejoj de Bufadero * Komplekso de Riquiánez, kun kotobasenoj, tegolfornoj kaj draŝejoj. == Bildoj == <gallery class="center"> El Puertillo.jpg|El Puertillo. SalinasBufadero-01.jpg|Salejoj de Bufadero en El Puertillo. Iglesia 4.jpg|Preĝejo de Arucas en 2018. BotanicGardensinArucas.JPG|Botanika Ĝardeno Markizino de Arucas. </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Listo de la municipoj de provinco La Palmoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.arucas.org/ oficiala retejo de la municipo Arucas] {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Arucas|revizio=152461978}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Gran Canaria]] [[Kategorio:Municipoj de provinco Las Palmas]] 3rwuqc3y3nsxyu58ztb24531onsj2ia 0 830079 9367427 9150729 2026-05-06T01:15:09Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367427 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-TF}} '''Arafo''' [aRAfo] estas urbo kaj municipo en la oriento de la insulo [[Tenerifo]] apartenanta al la [[provinco Sankta Kruco de Tenerifo]], en la regiono [[Kanarioj]].<ref>[https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/5/13398 «Datos del Registro de Entidades Locales».] Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas. Konsultita la 23an de aŭgusto 2021.</ref> Ĝi etendiĝas centre de la orienta ĉemarborda zono de la insulo [[Tenerifo]]. La municipa ĉefurbo estas Arafo mem, je 460 m.s.m. Temas pri municipo lima kun la municipaj teritorioj de Candelaria, Santa Úrsula, La Orotava kaj Güímar. La loknomo ''Arafo'' estas devena el la iama loĝado de [[guanĉoj]]; oni sugestis tradukon kiel kruta deklivo.<ref>Pérez Pérez, Buenaventura (2007). ''La Toponimia Guanche (Tenerife). Nueva aportación a la lingüística aborigen de las Islas Canarias''. Idea. ISBN 978-84-83823-28-6.</ref><ref>Reyes García, Ignacio (2012). ''Ínsuloamaziq. Diccionario histórico-etimológico del amaziq insular (Canarias)''. [http://insuloamaziq.blogspot.com] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160515231829/http://insuloamaziq.blogspot.com/ |date=2016-05-15 }}: Fondo de Cultura Ínsuloamaziq.</ref> ==Geografio== [[Dosiero:Tenerife municipio Arafo.svg|eta|maldekstre|230ra|Candelaria en la insulo Tenerifo.]] [[Dosiero:Barranco de Gambuesas-Arafo.JPG|eta|maldekstre|230ra|Torentejo Las Gambuesas.]] Arafo estas en la orienta parto de la insulo Tenerifo. La municipa ĉefurbo estas Arafo, je 460 m.s.m. Temas pri municipo en la nordo de la Suda Zono de la insulo, lime kun la municipaj teritorioj de Candelaria, Santa Úrsula, La Orotava kaj Güímar.<ref name="IDE"/> Arafo posedas areon de 34,27&nbsp;km², okupante la 19an plej grandan teritorion de la insulo kaj la 36an de la provinco.<ref>[https://web.archive.org/web/20160307135520/http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2Fa2009%2Fl0%2F&file=t10072.px&type=pcaxis&L=0 Población, superficie y densidad por municipios] Arkivita la 7an de marto 2016 en Wayback Machine. Fonto: Instituto Nacional de Estadística.</ref> La municipa teritorio de Arafo estas meze de la valo de Güímar. Temas pri klina areo el la marbordo ĝis 2 076 m.s.m. de la monto Ayosa, plej alta punkto de la municipo.<ref name="IDE">[https://web.archive.org/web/20150326104028/http://www.idecan.grafcan.es/idecan/ Infraestructura de Datos Espaciales de Canarias] Fonto: Consejería de Educación, Universidades y Sostenibilidad. Gobierno de Canarias.</ref> La municipo enhavas parton de la natura parko Corona Forestal kaj de la protektita pejzaĝo Las Lagunetas,<ref>[http://www.gobiernodecanarias.org/cmayot/espaciosnaturales/informacion/tf_todo.html Red Canaria de Espacios Naturales Protegidos - Tenerife] {{Wayback|url=http://www.gobiernodecanarias.org/cmayot/espaciosnaturales/informacion/tf_todo.html |date=20140212123824 }} Fonto: Consejería de Obras Públicas, Transportes y Política Territorial. Gobierno de Canarias.</ref> kiuj estas ankaŭ ''Specialaj Konservozonoj'' kaj ''Zona de Especial Protección para las Aves'' (Birdoprotektaj Zonoj), inkludita en la [[Reto Natura 2000]].<ref>[http://www.magrama.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx Los espacios protegidos Natura 2000 en España] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141223105119/http://www.magrama.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx |date=2014-12-23 }} {{Wayback|url=http://www.magrama.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx |date=20141223105119 }} Fonto: Ministerio de Agricultura, Alimentación y Medio Ambiente, Gobierno de España.</ref> Candelaria havas ankaŭ Montojn de Publika Utileco nomitajn «Gambuesa» kaj «Orticosa y Los Lomitos».<ref name="IDE"/> ==Historio== En la areo estis setlado de [[guanĉoj]], precize en la regno Güimar. Tion pruvas nombraj arkeologiaj restaĵoj. Tiuj guanĉoj estis de la tendaro kiu aliancis kun la hispanaj konkeristoj je la fino de la 15-a jarcento.<ref name="Antonio" >Rumeu de Armas, Antonio (1975). ''La Conquista de Tenerife (1494-1496)'' (1a eldono). Aula de Cultura de Tenerife. ISBN 84-500-7108-9.</ref><ref>Cuscoy, Luis Diego (1968). Publicaciones del Museo Arqueológico de Tenerife, eld. ''Los Guanches: vida y cultura del primitivo habitante de Tenerife''. Santa Cruz de Tenerife: Cabildo Insular de Tenerife.</ref> En la 16-a jarcento kreskiĝis la setlejo. Oni disdonis terojn al Gonzalo de Mejías kaj al Juan Núñez. El ili la unua transdonis siajn posedojn al la konvento de aŭgustenanoj de San Cristóbal de La Laguna, dum la dua estas konsiderata kiel fondinto de la urbo.<ref name="Ayto. Histo">[http://www.arafo.es/index.php/mod.pags/mem.detalle/idpag.24/idmenu.1104/home.html Historia del municipio] Fonto: Ayuntamiento de la Villa de Arafo.</ref>​ De la 2a de februaro ĝis la 27a de marto 1705 okazis [[erupcio]] de la vulkano Las Arenas, kio siavice okazigis translokigon de la urba kerno iom norden.<ref name="Ayto. Histo"/><ref>[http://www.arafo.es/index.php/mod.pags/mem.detalle/idpag.106/idmenu.1125/chk.08d28b86062c20aacc87d1954737a73c.html Volcán de las Arenas] Fuente: Ayuntamiento de la Villa de Arafo.</ref> En 1798 Arafo disiĝis el Candelaria.<ref name="Ayto. Histo"/> ==Demografio== La municipo havis 5 593 loĝantojn je 2020, estante la 23a plej loĝata municipo de la insulo Tenerifo kaj la 29a de la provinco.<ref name="PadronINE">[https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+%28la%29&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230709153643/https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+(la)&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |date=2023-07-09 }} Instituto Nacional de Estadística. Konsultita la 8an de aŭgusto 2021.</ref> Historie la loĝantaro regule kreskiĝis lante laŭlonge de la 20-a jarcento ĝis nunaj pli ol 5 000 loĝantoj. ===Teritoria organizado=== Arafo dividiĝas en la jenaj entoj kaj loĝlokoj kun korespondaj kernoj:<ref name="PadronINE"/> {| class="wikitable" border=1 cellpadding="2" |+ '''Distribuado laŭ loĝlokoj (2020)'''<ref name="PadronINE"/> |- bgcolor=silver ! <center>'''Loĝloko'''</center> ! <center>'''Loĝantoj'''</center> |- | Arafo (municipa ĉefurbo) | align="right" | 4&nbsp;149 |- | La Hidalga | align="right" | 1&nbsp;444 |- | align="center" | '''TOTALO''' | align="right" | '''5&nbsp;593''' |- |} ==Ekonomio kaj vidindaĵoj== La ĉefa rimedo estas servoj, ĉefe komerco kaj konstruado por nova industria zono ĉe la marbordo.<ref>[http://www.arafo.es/index.php/mod.pags/mem.detalle/idpag.102/idmenu.1132/home.html Economía del municipio] Fonto: Ayuntamiento de la Villa de Arafo.</ref>​ [[Dosiero:Iglesia de San Juan Degollado.JPG|eta|230ra|Preĝejo ''San Juan Degollado''.]] ===Turismo=== La turisma disvolviĝo okazis el la dua duono de la 20-a jarcento. Eblas montara piedirado, kultura turismo, marsportoj kaj distrado kaj aliaj okupitecoj.<ref name="IDE"/> Estas multaj vidindaĵoj en la municipo.<ref>[http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 «Arafo».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241127022149/http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 |date=2024-11-27 }} Patrimonio Histórico del Cabildo de Gran Canaria. Konsultita la 26an de novembro 2018.</ref> * Arkeologiaj restaĵoj de [[guanĉoj]], en diversaj grotoj. * Preĝejoj. * Etnologiaj lokoj El Molino (muelejo) kaj Los Lavaderos (lavejo). * Historiaj lokoj ''La Casona de la esquina de los Carros'' kaj ''Lo de Ramos''. * Aliaj naturaj lokoj, ekzemple rigardejoj Montaña Colorada, Chimague kaj La Crucita. * Strando Lima. == Bildaro == {{Bildgalerio| vicigo=centre |Dosiero:Barranco de Añavingo-Arafo.JPG |Torentejo Añavingo. |Dosiero:Barranco de Amance-Arafo.JPG |Torentejo Amance. }} ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Literaturo== * VVAA (1985). ''Geografía de Canarias''. Editorial Interinsular Canaria. ISBN 84-85543-66-1. ==Vidu ankaŭ== * [[Municipoj de provinco Sankta Kruco de Tenerifo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20051216224100/http://www.educa.rcanaria.es/usr/iesguimar/pg/arafo_00.htm Arafo en la retejo de Consejería de Educación] * [http://www.webtenerife.com/Sobre-Tenerife/La-isla/Municipios/ARAFO.htm?Lang=es Arafo en la oficiala retejo de Turismo de Tenerife] {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Arafo|revizio=152573763}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Tenerifo]] gb22tabn0yfzo0wwol3n0thgvfl4zrm 0 830195 9367453 9273021 2026-05-06T03:57:00Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367453 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-TF|zomo=9}} '''Arico''' [aRIko] estas urbo kaj municipo en la oriento de la insulo [[Tenerifo]] apartenanta al la [[provinco Sankta Kruco de Tenerifo]], en la regiono [[Kanarioj]].<ref>[https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/5/13398 «Datos del Registro de Entidades Locales».] Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas. Konsultita la 23an de aŭgusto 2021.</ref> Ĝi etendiĝas sude de la orienta ĉemarborda zono de la insulo [[Tenerifo]]. La municipa ĉefurbo estas Arico mem je 556 m.s.m. Temas pri municipo lima kun la municipaj teritorioj de [[Fasnia]] nordoriente, [[Granadilla de Abona]] (sudokcidente), kaj [[La Orotava]] nordokcidente; oriente estas la [[Atlantika Oceano]]. La loknomo ''Arico'' estas devena el la iama loĝado de [[guanĉoj]]; oni sugestis tradukojn kiel "palmido", "ĝardeno" aŭ "putrejo".<ref>Reyes García, Ignacio (2012). ''Ínsuloamaziq. Diccionario histórico-etimológico del amaziq insular (Canarias)''. [http://insuloamaziq.blogspot.com] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160515231829/http://insuloamaziq.blogspot.com/ |date=2016-05-15 }}: Fondo de Cultura Ínsuloamaziq.</ref><ref>Wölfel, Dominik Josef (1965). Monumenta Linguae Canariae. Die Kanarischen Sprachdenkmäler. Eine Studie Zur Vor- und Frühgeschichte Weißafrikas. Graz: Akademische Druc.</ref><ref> Trapero, Maximiano (2018). ''Diccionario de Toponimia de Canarias: Los guanchismos I''. Santa Cruz de Tenerife: IDEA. ISBN 978-84-17-36009-2. </ref> == Geografio == [[Dosiero:Tenerife municipio Arico.svg|eta|maldekstre|210ra|Arico en la insulo Tenerifo.]] [[Dosiero:Lighthouse of Abona.jpg|eta|maldekstre|280ra|Lumturo de Abona.]] Arico estas en la sudorienta parto de la insulo Tenerifo. La municipa ĉefurbo estas Arico mem, je 556 m.s.m. Temas pri municipo en la sudo de la Suda Zono de la insulo, lima kun la municipaj teritorioj de [[Fasnia]] nordoriente, [[Granadilla de Abona]] (sudokcidente), kaj [[La Orotava]] nordokcidente; oriente estas la [[Atlantika Oceano]].<ref name="IDE"/> Arico posedas areon de 178,76 km².<ref>[https://web.archive.org/web/20160307135520/http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2Fa2009%2Fl0%2F&file=t10072.px&type=pcaxis&L=0 Población, superficie y densidad por municipios] Arkivita la 7an de marto 2016 en Wayback Machine. Fonto: Instituto Nacional de Estadística.</ref> La municipa teritorio estas klina areo el la marbordo ĝis altaj punktoj tra krutaj areoj trairataj de torentejoj.<ref name="IDE">[https://web.archive.org/web/20150326104028/http://www.idecan.grafcan.es/idecan/ Infraestructura de Datos Espaciales de Canarias] Fonto: Consejería de Educación, Universidades y Sostenibilidad. Gobierno de Canarias.</ref> La plej alta altaĵo estas 2 572 m.s.m. en El Topo de Veno.​<ref name="IDE"/> La municipo enhavas la naturan monumenton Montaña Centinela kaj la lokon de scienca intereso Tabaibal del Porís, kaj parton de la natura parko Corona Forestal,<ref>[http://www.gobiernodecanarias.org/cmayot/espaciosnaturales/informacion/tf_todo.html Red Canaria de Espacios Naturales Protegidos - Tenerife] {{Wayback|url=http://www.gobiernodecanarias.org/cmayot/espaciosnaturales/informacion/tf_todo.html |date=20140212123824 }} Fonto: Consejería de Obras Públicas, Transportes y Política Territorial. Gobierno de Canarias.</ref> kiuj estas ankaŭ ''Specialaj Konservozonoj'' kaj ''Zona de Especial Protección para las Aves'' (Birdoprotektaj Zonoj), inkluditaj en la [[Reto Natura 2000]].<ref>[http://www.magrama.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx Los espacios protegidos Natura 2000 en España] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141223105119/http://www.magrama.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx |date=2014-12-23 }} {{Wayback|url=http://www.magrama.gob.es/es/biodiversidad/temas/espacios-protegidos/red-natura-2000/rn_espana_espacios.aspx |date=20141223105119 }} Fonto: Ministerio de Agricultura, Alimentación y Medio Ambiente, Gobierno de España.</ref> Arico havas ankaŭ Monton de Publika Utileco nome ''Contador y Cumbre''.​<ref name="IDE"/> == Historio == En la areo estis setlado de [[guanĉoj]], precize de la regno Abona. Tion pruvas nombraj arkeologiaj restaĵoj.<ref name="Antonio" >Rumeu de Armas, Antonio (1975). ''La Conquista de Tenerife (1494-1496)'' (1a eldono). Aula de Cultura de Tenerife. ISBN 84-500-7108-9.</ref><ref>Cuscoy, Luis Diego (1968). Publicaciones del Museo Arqueológico de Tenerife, eld. ''Los Guanches: vida y cultura del primitivo habitante de Tenerife''. Santa Cruz de Tenerife: Cabildo Insular de Tenerife.</ref> Hispanaj kaj portugalaj familioj setliĝis tie kaj miksiĝis kun guanĉoj, pluigante iliajn ekonomiajn dediĉojn, ĉefe por brutobredado. [[Dosiero:Iglesia de S. Juan Bautista (lateral).JPG|dekstre|eta|260ra|Preĝejo de Sankta Johano Baptisto.]] En la 16-a jarcento gravis la haveno Porís de Abona. En 1723, Fasnia estis aneksigita al Arico. Finfine, en 1795 Fasnia apartiĝis kaj la teritorio de Fasnia iĝis tio kio estas nun.​ En la dua duono de la 18-a jarcento firmiĝis la municipeco de Arico. En 1812 oni konstituis la municipon Arico per la kreado de municipoj laŭ la [[Konstitucio de Kadizo]], kaj en 1836 ĝi definitive plifirmiĝis post la alternado inter registaroj de konstituciistoj kaj absolutistoj. La krizo de [[koĉo (genro)|koĉo]] fine de la 19-a jarcento okazigis fortan migradon al Kubo, sed poste aperis novaj kultivoj per [[irigacio]] —[[tomato]]j kaj [[terpomo]]j— por eksportado.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304123102/http://81.47.130.181/?q=node%2F55 Historia] Arkivita la 4an de marto 2016 en Wayback Machine. Fonto: Ayuntamiento de Arico. Alirita la 25an de julio 2023.</ref> En 1899 oni konstruis la lumturon de Punta de Abona, oni inaŭguris ĝin en 1902 kaj oni fermis ĝin en 1978 post la konstruado de nova lumturo.<ref>[https://www.eldia.es/2014-06-23/sur/4-faro-Punta-Abona-sufre-deterioro-restauracion.htm «El faro de Punta de Abona sufre deterioro tras su restauración».]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} El Día (Leoncio Rodríguez S.A.). 23a de junio 2014. Alirita la 25an de julio 2023.</ref> Inter 1924 kaj 1927 oni movis la municipan ĉefurbon el Villa de Arico al Arico el Nuevo pli konvena strategie en la centro de la teritorio. Poste kaj dum la [[Dua Hispana Respubliko]] oni kreis lernejojn en la kvartaloj de la municipo. Samtempe oni instalis [[telegrafo]]n kaj [[telefono]]n en Arico el Nuevo kaj en Villa de Arico.<ref> Armas Núñez, Jonás (2009). Ayuntamiento de Arona, eld. ''Arquitectura municipal en Arico en el primer tercio del siglo XX'' (Llanoazur). Arona. pp. 425-440. ISBN 978-84-930898-1-8. </ref>​ Dum la [[Hispana Enlanda Milito]] frankistoj mortigis kvar lokanojn kiel maldekstrulojn.<ref>Zamora Membrado, Simón (2009). Ayuntamiento de Arona, eld. ''Testimonios del siglo XX'' (Llanoazur). Arona. pp. 285-297. ISBN 978-84-930898-1-8.</ref><ref>Álvarez Rodríguez, Nuria; Bencomo Fernández, María Laura; Calderón Ordóñez, Alejandra; Gámez Mendoza, Alejandro; Heredero Gascueña, Victorio; León Álvarez, Aarón; Ramos Pérez, Guacimara; Studer Villazán, Luana et al.. [https://www.academia.edu/5226711/_La_recuperacion_de_la_memoria_historica_en_Tenerife._Un_estudio_multidisciplinar_sobre_los_desaparecidos_durante_la_guerra_civil_ «La recuperación de la memoria histórica en Tenerife. Un estudio multidisciplinar sobre los desaparecidos durante la guerra civil».] Konsultita la 18an de aŭgusto 2014.</ref> Inter 1971 kaj 1978 la Aŭtoŝoseo plibonigis la trafikojn el la areo al la sudo de la insulo. == Demografio == La municipo havis 8 111 loĝantojn je 2020, estante la 22a plej loĝata municipo de la insulo Tenerifo kaj la 25a de la provinco.<ref name="PadronINE">[https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+%28la%29&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230709153643/https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=oliva+(la)&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |date=2023-07-09 }} Instituto Nacional de Estadística. Konsultita la 8an de aŭgusto 2021.</ref> Historie la loĝantaro regule kreskiĝis lante laŭlonge de la 20-a jarcento ĝis pli ol 5 000 loĝantoj meze de la jarcento, sed poste la loĝantaro malaltiĝis ĝis 4 000 en la 1980-aj jaroj; poste oni rekreskiĝis nunaj pli ol 8 000 loĝantoj. === Teritoria organizado === Arico dividiĝas en la jenaj entoj kaj loĝlokoj kun korespondaj kernoj:<ref name="PadronINE"/> [[Dosiero:Arico BW 1.JPG|dekstre|eta|240ra|Preĝejo en Arico el Nuevo.]] [[Dosiero:Sanatorio de Abona LP Church.JPG|eta|240ra|Nefinita preĝejo de Sanigejo de Abona.]] [[Dosiero:Villa de Arico..JPG|eta|290ra|Villa de Arico.]] {| class="wikitable" border=1 cellpadding="2" |+ '''Distribuado laŭ loĝlokoj (2020)'''<ref name="PadronINE"/> |- bgcolor=silver ! <center>'''Loĝloko'''</center> ! <center>'''Loĝantoj'''</center> |- | align="left" | Arico el Nuevo | align="right" | 140 |- | align="left" | Arico Viejo | align="right" | 1&nbsp;061 |- | align="left" | La Cisnera | align="right" | 631 |- | align="left" | Los Gavilanes | align="right" | 244 |- | align="left" | Icor | align="right" | 506 |- | align="left" | Porís de Abona | align="right" | 2&nbsp;116 |- | align="left" | El Río | align="right" | 740 |- | align="left" | San Miguel de Tajao | align="right" | 2&nbsp;040 |- | align="left" | Villa de Arico | align="right" | 633 |- | align="left" | '''TOTALO''' | align="right" | '''8&nbsp;111''' |- |} == Ekonomio kaj vidindaĵoj == Iam en la ekonomio de la municipo gravis [[agrikulturo]] por [[vivtenado]] (vitejoj, floroj, terpomoj kaj tomatoj), krom brutobredado heredita de la guanĉoj, la fiŝkaptado kaj la profito de ligno el arbaroj. Menciindas ankaŭ la ŝtonlaborado kaj la renovigeblaj energioj —ĉefe [[ventogeneratoro]]j—, la [[rura turismo]] kaj la sporta turismo —ĉefe [[montogrimpado]]—.<ref name="GEVIC">[http://www.gevic.net/info/contenidos/mostrar_contenidos.php?idcomarca=-1&idcat=69&idcap=263&idcon=1488 «Visión de conjunto del Municipio de Arico».] Gran Enciclopedia Virtual de Canarias. Konsultita la 25an de julio 2023. </ref>​ === Turismo === La turisma disvolviĝo okazis el la dua duono de la 20-a jarcento. Eblas montara piedirado, kultura turismo, marsportoj kaj distrado kaj aliaj okupitecoj.<ref name="IDE"/> Estas multaj vidindaĵoj en la municipo.<ref>[http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 «Arico».] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241127022149/http://www.grancanariapatrimonio.com/busca-el-patrimonio?p_p_id=PatrimonioHistoricoBuscadorBienes_WAR_PatrimonioHistoricoBuscadorBienesportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1 |date=2024-11-27 }} Patrimonio Histórico del Cabildo de Gran Canaria. Konsultita la 26an de novembro 2018.</ref> [[Dosiero:Caserío de Icor III.jpg|eta|230ra|Icor.]] [[Dosiero:La Caleta (Arico)2.jpg|eta|230ra|La Caleta.]] [[Dosiero:Tenerife - Villa de Arico - church 04.jpg|eta|230ra|Preĝejo de Sankta Johano Baptista.]] [[Dosiero:Camino Real Arico.JPG|eta|230ra|Reĝa Vojo.]] * Arkeologiaj restaĵoj de [[guanĉoj]], en diversaj grotoj. * Menciindas la Historia Komplekso La Villa de Arico<ref name="BIC">[http://www.gobiernodecanarias.org/boc/2005/093/005.html ''DECRETO 71/2005, de 4 de mayo, por el que se declara Bien de Interés Cultural, con categoría de Conjunto Histórico, La Villa de Arico''] Fonto: Boletín Oficial de Canarias (BOC) Nº 093. 13a de majo 2005. </ref> * Historia Komplekso Arico el Nuevo<ref>[http://www.gobcan.es/boc/2007/032/pda/008.html DECRETO 14/2007, de 5 de febrero, por el que se declara Bien de Interés Cultural, con categoría de Conjunto Histórico Arico el Nuevo] Fonto: Boletín Oficial de Canarias (BOC) 2007/032. 13a de februaro 2007.</ref> * Historia Komplekso Domaro Icor<ref>[http://www.gobiernodecanarias.org/boc/2005/103/pda/005.html ''DECRETO 76/2005, de 17 de mayo, por el que se declara Bien de Interés Cultural, con categoría de Conjunto Histórico El Caserío de Icor''] Fonto: Boletín Oficial de Canarias (BOC) 2005/103. 26a de majo 2005.</ref> * Historia Monumento Preĝejo de Sankta Johano Baptista (La Villa de Arico) * Lumturo de Punta de Abona, de la 19-a jarcento; ermitejo de ''Nuestra Señora de las Mercedes'', rekonstruita komence de la 20-a jarcento super iama konstruaĵo de 1514; ermitejo de Sankta Bartolomeo, de la 17-a jarcento kun figuroj samepokaj.<ref name="GEVIC"/> * ''Camino Real del Sur'' (Suda Reĝa Vojo) kaj agrikultura kaj kultura heredaĵo de la municipo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * VVAA (1985). ''Geografía de Canarias''. Editorial Interinsular Canaria. ISBN 84-85543-66-1. == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de provinco Sankta Kruco de Tenerifo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|Arico}} * [https://web.archive.org/web/20110721223912/http://www.arico.es/ Municipo Arico] * [http://www.webtenerife.com/Sobre-Tenerife/La-isla/Municipios/ARICO.htm?Lang=es en la oficiala retejo de Turismo de Tenerife] {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Arico|revizio=152672613}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Tenerifo]] kuu3dys17oo2f0gog7x15obal87evx4 0 832953 9367567 9179363 2026-05-06T08:55:51Z Crosstor 3176 /* Famaj iamaj studentoj */ 9367567 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo= |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |lando = Aŭstrio |situo = |establita = |speco = |gvidanto = |nombro de studentoj={{formatnum:}} |nombro de kunlaborantoj={{formatnum:}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = AT |situo sur mapo2=Vieno |zomo = 13 |retejo = |tipo1 = reliefo }} La '''Universitato de Muziko kaj Drama Arto de Vieno''' ({{lang-de|'''Universität für Musik und darstellende Kunst Wien'''}}, mallongigite kaj akronime '''MDW'''; Ĝis [[1998]] antaŭe nomata [[Muzikakademio de Vieno]]) estas [[Aŭstrio|aŭstra]] [[universitato]], kiu estis fondita en [[1819]] kaj situas en [[Vieno]]. La universitato estis fondita en 1819 de la "Societo de Muzikŝatantoj" (''Gesellschaft der Musikfreunde''). En 1909 ĝi iĝis nacia institucio kaj estis nomita la "Imperia Akademio de Muziko kaj Prezentartoj". En 1998, la universitato adoptis sian nunan nomon, kiu reflektas sian universitatan statuson, rezulton de grandskala reformo de la Aŭstraj Akademioj de Arto en 1970 <ref>[https://www.mdw.ac.at/405 mdw] ''Geschichte der Universität'', ohne Datum, abgerufen am 25. Febr. 2015.</ref>. La nombro da studentoj en la universitato, pli ol tri mil studentoj, igas ĝin la plej granda institucio de sia speco en Aŭstrio kaj unu el la plej grandaj en la mondo. En 2019, MDW estis nomita unu el la "plej bonaj prezentartaj lernejoj en la mondo" fare de la revuo ''CEOWORLD'' <ref>{{Cite web|url=https://ceoworld.biz/2019/04/16/best-performing-arts-schools-in-the-world-2019/|title=Best Performing Arts Schools In The World, 2019|first=Anna|last=Papadopoulos|date=Apr 16, 2019|website=ceoworld.biz|accessdate=Oct 24, 2022}}</ref>. == Historio == La bezono pri muzikkonservatorio en Vieno komenciĝis en 1808. En 1811, "skizo por muzika eduka institucio" estis publikigita por Vieno. Jaron poste, la "Societo de Muzikŝatantoj" estis kreita, kies ĉefa celo estis establi [[konservatorio]]n. La Viena Konservatorio estis fondita en 1817. La intenco estis projekti ĝin laŭ la modelo de la [[Pariza Konservatorio]] (''Conservatoire de Paris''), sed pro manko de financado, ĝi komenciĝis nur kiel kantlernejo. [[Antonio Salieri]] estis la unua direktoro de la [[Konservatorio]]. En 1819 la institucio dungis la [[violonisto]]n [[József Böhm]] kaj antaŭ 1827 la instruplano jam inkluzivis kursojn en la plej multaj orkestraj muzikinstrumentoj. La financaj aferoj de la konservatorio estis tre malfirmaj. kolektado de instrukotizo komenciĝis en 1829, sed en 1837 la institucio [[Bankroto|bankrotis]]. En la fino, la ŝtato financis la konservatorion de 1841 ĝis 1844 kaj de 1846 ĝis 1848. En [[1848]], [[politika agitado]] (la ''[[Printempo de Nacioj]]'') kaŭzis la subtenon ĉesi, kaj studoj ĉe la konservatorio estis suspenditaj ĝis 1851. Kun la subteno de la ŝtato kaj la municipo, la financa situacio revenis kaj stabiliĝis post 1851. Malgraŭ la pliiĝo en registara subteno, La kontrolo de la institucio restis en la manoj de la Societo de Muzikŝatantoj, la fondinto de la konservatorio, ĝis ĝi estis naciigita laŭ imperia rezolucio de la 1-an de januaro 1909 kaj la instituto iĝis la Imperia Akademio de Muziko kaj Drama Arto (''k.k.'' ''Akademie für Musik und darstellende Kunst''). Ĝis tiam la institucio estis nomita la ''Konservatorium der Gesellschaft der Musikfreunde''. Ĝis 1844, kiam Gottfried Freier, profesoro pri [[Harmoniscienco|harmonio]] kaj [[Komponado (muziko)|komponado]], estis nomumita direktoro de la konservatorio, kiu ne estis membro de la instruistaro sed de la Societo de Muzikŝatantoj. Josef Hellmesberger la maljuna estis la manaĝero de 1851 ĝis 1893. Ekde 1907, Wilhelm Bopp estis la direktoro de la konservatorio. La konservatorio daŭre estis sub la kontrolo de la maljunulaj Robert Fuchs kaj Hermann Grädener. Bopp vidis ambaŭ, kaj precipe Fuchs, kiel anakronismaj kaj eksterpaŝaj. En 1912, en provo renovigi la junecon de la konservatorio, Bopp ofertis instruajn postenojn al [[Franz Schreker]] kaj [[Arnold Schönberg]]. Schoenberg malaprobis la oferton, sed Scherker akceptis. Liaj klasoj estis tre sukcesaj kaj en januaro 1913 li ricevis la titolon de plena [[profesoro]]. Bopp ankaŭ ludis rolon en la [[ŝtatigo]] de la Konservatorio en 1909. La administrado de la akademio nun estas transdonita al la prezidanto nome de la ŝtato, la [[arta direktoro|artdirektoro]] kaj estraro de kuratoraro <ref>{{Cite book|last=Hailey|first=Christopher|title=Franz Schreker, 1878–1934: A Cultural Biography|year=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-39255-6|pages=55–57}}</ref>. Kun la fino de la [[Unua Mondmilito]], la akademio spertis alian reorganizon. Prezidanto Carl Ritter von Wiener eksiĝis kaj la instruistoj elektis [[dirigento]]n Ferdinand Löwe kiel direktoron. En 1922, [[Joseph Marx]] prenis lian lokon. Marx volis akiri la statuson de [[universitato]] al la [[akademio]]. Post la [[Anschluss]], multaj instruistoj kaj studentoj estis maldungitaj kaj forpelitaj pro rasismaj kialoj. En 1941 la akademio estas konata kiel la Universitata Akademio de la [[Nazia Germanio|Tria Regno]] (Reichshochschule). Post la [[Dua Mondmilito]], la instituto revenis al esti ŝtata akademio. En la procezo de [[sennaziigo]], kvindek naŭ instruistoj estis maldungitaj; En novembro 1945, dek ses el ili estis reinstalitaj. Nur kvin el la instruistoj kiuj estis maldungitaj en 1938 estis reinstalitaj. En virto de leĝoj pasigitaj en 1948 kaj 1949, la Instituto ricevis la statuson de "Artakademio". En 1970, la "Leĝo pri la Organizado de Artaj Altlernejoj" fakte donis al ĉiuj artakademioj la statuson de universitatoj kaj en 1998 la nomo "Artakademio" estis ŝanĝita al "Universitato de Arto". ''Institut für Komposition, Elektroakustik und TonmeisterInnen-Ausbildung'' akk ELAK estas parto de MDW kaj fokusiĝas pri [[elektroakustika muziko]], [[Improvizado]], komponado de [[Nuntempa klasika muziko|nuntempa muziko]], kaj [[sonarto]]. == Organizo == [[Dosiero:3raum.AntonVonWebernPlatz1.mdw.C.JPG|eta|Placo Anton Webern, kampuso de la Viena Universitato por Muziko]] [[Dosiero:MDW_Lothringerstrasse_18.jpg|eta|Strato Lothringer (ĉambro de Franz Liszt)]] La universitato, la plej granda de sia speco en Aŭstrio kaj la plej granda en la mondo, konsistas el 24 institutoj, inkluzive de la [[Max-Reinhardt-seminario]], la Viena Filmakademio kaj la vienaj Klangstil (sonstilaj) institutoj <ref>[https://www.mdw.ac.at/25 mdw] Liste der Standorte. Abgerufen am 8. März 2021.</ref>. Universitatkonstruaĵoj inkluzivas la teatron de la [[Palaco Schönbrunn]], la ĉambron [[Antonio Vivaldi]], la monaĥejon Salesian, la Preĝejon de Sankta Ursula, strato Lothringer (ĉambro [[Franz Liszt]]) kaj placo [[Anton Webern]] (la ĉefa kampuso de la universitato). La konstruado de modernaj filmstudioj sur la universitata kampuso estis kompletigita en 2004 kaj provizis la Vienan Filmakademion per pintnivela ekipaĵo. La universitato organizas proksimume dek konkursojn, inkluzive de la [[Ludwig van Beethoven|Betovena]] Internacia Piano-Konkurso. Ankaŭ, ĉiujn du jarojn ĝi prezentas festivalon de elstaraj studentaj filmoj. La Viena Universitato de Muziko povas esti konsiderita "manĝtubo" por ĉiuj gravaj orkestroj en Aŭstrio, kun speciala rilato al la [[Viena Filharmonio]]. === Institutoj === * 01 Institut für Komposition, Elektroakustik und TonmeisterInnen-Ausbildung (ELAK) * 02 Institut für Musikleitung * 03 Institut für Musikwissenschaft und Interpretationsforschung * 04 Institut für Konzertfach Klavier * 05 Fritz Kreisler Institut für Konzertfach Streichinstrumente, Gitarre und Harfe * 06 Leonard Bernstein Institut für Konzertfach Blas- und Schlaginstrumente * 07 Joseph Haydn Institut für Kammermusik und Neue Musik * 08 Institut für Orgel, Orgelforschung und Kirchenmusik * 09 Institut für Gesang und Musiktheater * 10 Institut für Schauspiel und Schauspielregie – ([[Max-Reinhardt-seminario]]) * 11 Institut für Film und Fernsehen – (Filmakademie Wien) * 12 Institut für musikpädagogische Forschung, Musikdidaktik und Elementares Musizieren (IMP) * 13 Institut für Musik- und Bewegungspädagogik/Rhythmik sowie Musikphysiologie (MRM) * 14 Institut für Musiktherapie * 15 Institut für Popularmusik * 16 Ludwig van Beethoven Institut für Klavier und Cembalo in der Musikpädagogik * 17 Josef Hellmesberger Institut für Streichinstrumente, Gitarre und Harfe in der Musikpädagogik * 18 Franz Schubert Institut für Blas- und Schlaginstrumente in der Musikpädagogik * 19 Antonio Salieri Institut für Gesang und Stimmforschung in der Musikpädagogik * 20 Anton Bruckner Institut für Chor- und Ensembleleitung sowie Tonsatz in der Musikpädagogik * 21 Institut für Volksmusikforschung und Ethnomusikologie * 22 Institut für musikalische Akustik – Wiener Klangstil (IWK) * 23 Institut für Musiksoziologie * 24 Institut für Kulturmanagement und Gender Studies (IKM) * 25 Institut für Alte Musik === Studado === Aldone al la arta trejnado, la instruistoj (profesoroj kaj licenciitaj [[lekciisto]]j) formas signifan parton de la universitata laboro. Speciala trajto de la MDW estas la alta nivelo de interkonektado inter studado kaj arto. Instruataj temoj estas la jenaj: * [[dramaturgio]] * filmstudoj * Genraj studoj * Historio kaj teorio de populara muziko * Gregoria ĉanto kaj liturgio * Historia muzikologio (inkl. analizo, muzikteorio kaj harmonia esplorado) * Stilista kaj agado-praktiko * interpreta esploro * kultura komerco * muzika akustiko * muzikpedagogio * muzika sociologio * muzikteorio * muzikterapio * sistema muzikologio * Popolmuzika esplorado, etnomuzikologio == Rangigoj == En la ''QS World University Rankings by Subject,'' la universitato estis vicigita dua tutmonde en la kampo de ''prezentartoj en 2016 <ref>[http://science.orf.at/stories/1768648/ ''orf.at – Spitzenplatz für Wiener Musikuni''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160322100638/http://science.orf.at/stories/1768648/ |date=2016-03-22 }}. Artikel vom 22. März 2016, abgerufen am 22. März 2016.</ref><ref>[http://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2016/performing-arts QS World University Rankings by Subject 2016 – Performing Arts]</ref>,'' kvina en 2017 kaj kvara en 2018 <ref>[https://diepresse.com/home/bildung/universitaet/5380369/FaecherRanking_Musikuni-Wien-international-auf-Platz-vier ''diepresse.com: Fächer-Ranking: Musikuni Wien international auf Platz vier'']. Artikel vom 1. März 2018, abgerufen am 2. März 2018.</ref>.  En 2019, ĝi vicigis numeron unu kun la [[Lernejo Juilliard]] <ref>''[https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2019/performing-arts QS Mondaj Rangotabeloj laŭ Temaj Prezentartoj].'' 15&nbsp;februaro 2019&nbsp;&#x2C;&nbsp;prenita 26 &nbsp;marton 2019&nbsp;(angla).</ref>. == Famaj diplomiĝintoj == * Mariss Jansons * [[Herbert von Karajan]] * Zubin Mehta * Erwin Ortner * Barbara Moser * Heinrich Schiff == Famaj iamaj instruistoj == * [[József Böhm]] * [[Anton Bruckner]] * Robert Fuch * [[Arnold Schönberg|Arnold Schoenberg]] (ne estis fakultatano, sed instruis privatan kurson en [[muzikteorio]] en 1911. * [[Franz Schreker|Franz Scherker]] * Josef Krips * Paul Weingarten == Famaj iamaj studentoj == [[Claudio Abbado]], [[Mariss Jansons]], [[Herbert von Karajan|Herbert von Karaine]], [[Jean Sibelius]], [[George Enescu|George Ensko]], [[Károly Flesch|Carl Flesch]], Fritz Kreisler, [[Gustav Mahler]], [[Ottó Mosshammer]], [[Román Mosshammer]], Zubin Mehta, Rudolf Buchbinder. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Muzikarta Universitato Ferenc Liszt]] * [[Universitato de Artoj Berlino]] * [[Altlernejo por Muziko kaj Teatro „Felix Mendelssohn Bartholdy“ Lepsiko]] * [[Muzika Universitato Fryderyk Chopin]] * [[Praga Akademio de Prezentartoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo|mdw.ac.at}} * [http://epub.oeaw.ac.at/ml/musik_H/Hochschule_fuer_Musik.xml Eniro] ĉe la Oesterreichisches Musiklexikon ENRETA {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Muziklernejoj en Aŭstrio]] [[Kategorio:Kulturo en Vieno]] [[Kategorio:Edukado en Vieno]] [[Kategorio:Koordinatoj sur Vikidatumoj]] sh7wwgopqqlnr25bd6rwkiudbm61t04 2 835615 9367210 9366982 2026-05-05T13:01:22Z Thomas Guibal 1348 9367210 wikitext text/x-wiki :''Ĉi tiu artikolo temas pri la videoluda serio. Pri la samnoma videoluda rolulo, vidu [[Duke Nukem (rolulo)]]. Pri la unua videoludo de la serio, vidu [[Duke Nukem (videoludo)]].'' {{Informkesto komputila kaj videoludo |nomo = Duke Nukem |dosiero = DukeNukemLogo.png |priskribo de dosiero = Emblemo uzata ekde ''[[Duke Nukem 3D]]'' |disvolvisto = [[3D Realms|Apogee Software/3D Realms]] |eldoninto = Apogee Software (1991–1993); [[FormGen]] (1996); [[2K Games]] (2011) |produktoro = |direktoro = |dezajnisto = |programisto = |artisto = |scenaro = |muziko = |serio = |platformo = [[MS-DOS]], [[Vindozo]], [[Mac OS]], [[Game Boy Color]], [[Game Boy Advance]], [[Sega Saturn]], [[Nintendo 64]], [[PlayStation Vita]], [[PlayStation 4]], [[PlayStation]], [[Sega Genesis]], [[Xbox Live Arcade]], [[iOS]], [[PlayStation 3]], [[Android]], [[Linux]], [[Xbox 360]], [[Nintendo DS]], [[Nintendo Switch]], [[Evercade]] |dato de lanĉo = 1-a de julio 1991 |ĝenro = |ludomaniero = }} '''''Duke Nukem''''' estas [[videoludo|videoluda]] [[serio]] kaj [[franĉizo (populara kulturo)|franĉizo]] kreita de la kompanio Apogee Software Ltd, nun [[3D Realms]]. La serio sekvas la titolan rolulon [[Duke Nukem (rolulo)|Duke Nukem]] dum li batalas kontraŭ [[armeo|armeaj]] aŭ [[Eksterteranoj|eksterteraj]] fortoj. Origine serio de videoludoj por [[Persona komputilo|personaj komputiloj]], la serio poste vastiĝis per ludoj publikigitaj por diversaj konzoloj fare de eksteraj evoluigantoj. La unuaj du ludoj en la ĉefa serio estis du-dimensiaj [[Platforma videoludo|platformaj videoludoj]], dum pli postaj ludoj estis miksaĵo de [[Pafa videoludo el mi-perspektivo|unua-]] kaj tria-personaj [[Pafa videoludo|pafaj videoludoj]]. En [[2010]], la rajtoj de la serio estis akiritaj de [[Gearbox Software]],<ref name="G4TV">{{cite web|url=http://g4tv.com/thefeed/blog/post/707337/Gearbox-Software-Announces-XXX.html |title=Gearbox Software Acquires Rights To Entire Duke Nukem Franchise, Free Level Cap Upgrade For Borderlands |last=Kelly |first=Kevin |date=September 5, 2010 |work=[[G4tv.com]] |access-date=March 27, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170622130935/http://g4tv.com/thefeed/blog/post/707337/Gearbox-Software-Announces-XXX.html |archive-date=June 22, 2017 }}</ref> kiu kompletigis la evoluigon de ''[[Duke Nukem Forever]]'' kaj publikigis ĝin la [[10-an de junio]] [[2011]] en Eŭropo kaj Aŭstralio, kaj la [[14-an de junio]] [[2011]] en Nordameriko. La franĉizo generis pli ol 1 miliardon da usonaj dolaroj en enspezoj ĝis [[2001]].<ref>{{cite web|first=Rick|last=DeMott|url=https://www.awn.com/news/threshold-dimension-team-duke-nukem-feature-film|title=Threshold & Dimension Team On Duke Nukem Feature Film|website=[[Animation World Network]]|date=March 20, 2001|access-date=January 15, 2021}}</ref> == Ludoj == === Ĉefa serio === La unuaj tri ludoj en la serio estis evoluigitaj de Apogee Software, kiu en [[1996]] renomigis sin al [[3D Realms]]. La originala ludo, ''[[Duke Nukem videoludo)|Duke Nukem]]'', estis publikigita en [[1991]]. Ĝi estas [[du-dimensia]] [[platforma videoludo]] por [[IBM PC]] kaj uzas grafikaĵojn de 320×200 kun 16 koloroj laŭ la [[EGA]]-normo, kun [[Vertikalruluma videoludo|vertikala]] kaj [[Horizontalruluma videoludo|horizontala rulumo]]. La originala ludo enhavas tri epizodojn, el kiuj la unua estis distribuita kiel [[propragaĵo]]. Kiam Apogee eksciis ke la nomo "Duke Nukem" eble jam estis varmarkita por la rolulo Duke Nukem en la [[televida serio]] ''[[Captain Planet and the Planeteers]]'', ili ŝanĝis ĝin al ''Duke Nukum'' por la versio 2.0.<ref>{{cite web|url=http://legacy.3drealms.com/duke1/index.html |title=3DRealm's Official Duke Nukem I page |access-date=2009-01-17 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110115045/http://legacy.3drealms.com/duke1/index.html |archive-date=2014-11-10 }}</ref> Poste evidentiĝis ke la nomo ne estis varmarkita, kaj la literumo ''Duke Nukem'' estis restarigita por ĉiuj postaj ludoj. La sekvaĵo, ''[[Duke Nukem II]]'', estas pli ol kvaroble pli granda kaj utiligis 256-kolorajn grafikaĵojn laŭ [[VGA]]-normo, [[MIDI]]-muzikon kaj ciferecigitan sonon. Kvankam la ludo uzas tri malsamajn 16-kolorajn paletrojn, nur 16 koloroj aperas samtempe sur la ekrano. {| style="float:right; clear:right; width:280px; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; font-size:90%; padding:4px; margin:0 0 1em 1em;" |- ! colspan="3" style="text-align:center; font-size:110%;" | Kronologio<br /><span style="font-weight:normal;">Ĉefa serio diklitere</span> |- | style="width:45px; text-align:right; padding-right:4px;" | 1991 | style="width:14px; background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | '''''[[Duke Nukem (videoludo)|Duke Nukem]]''''' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 1992 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 1993 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | '''''[[Duke Nukem II]]''''' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 1994 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 1995 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 1996 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | '''''[[Duke Nukem 3D]]''''' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 1997 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 1998 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | ''[[Duke Nukem: Time to Kill]]'' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 1999 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | ''[[Duke Nukem: Zero Hour]]'' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2000 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | ''[[Duke Nukem: Land of the Babes]]'' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2001 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2002 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | ''[[Duke Nukem: Manhattan Project]]''<br />''[[Duke Nukem Advance]]'' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2003 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2004 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | ''[[Duke Nukem Mobile]]'' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2005 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | ''[[Duke Nukem Mobile II: Bikini Project]]'' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2006 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2007 | style="background:#1b8e27;" | | style="padding-left:6px;" | ''[[Duke Nukem Arena]]'' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2008 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2009 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2010 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2011 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | ''[[Duke Nukem: Critical Mass]]''<br />''[[Duke Nukem Forever]]'' |} La tria ludo de la serio estas la [[Pafa videoludo el mi-perspektivo|unuapersona]] [[pafa videoludo]] ''[[Duke Nukem 3D]]'', publikigita en [[1996]]. Kiel plejmultaj tiutempaj ludoj de la ĝenro, ''Duke Nukem 3D'' prezentas tridimensiajn mediojn kun du-dimensiaj grafikaĵoj reprezentantaj armilojn, malamikojn kaj detrueblajn fonobjektojn. ''Duke Nukem 3D'' estis publikigita por [[MS-DOS]], [[Mac OS]], [[PlayStation]], [[Sega Saturn]], [[Sega Genesis|Sega Genesis/Mega Drive]], [[Nintendo 64]], kaj poste reeldonita en [[2008]] por [[Xbox Live Arcade]], kaj en [[2009]] por [[iOS]] kaj [[Nokia N900]]. La ludo havas pli ol dekduon da ekspansipakaĵoj. La plej freŝa parto de la ĉefa serio, ''[[Duke Nukem Forever]]'', estis [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|prokrastita dum pli ol jardeko]] post sia komenca anonco en [[aprilo]] [[1997]], kio kondukis al tio ke ĝi estis konsiderata emblema ekzemplo de fantoma ludo. La komenca evoluigo okazis ĉe [[3D Realms]], sed en [[2009]] la kompanio devis maldungi parton de sia personaro, kaj la evoluigo de ''Duke Nukem Forever'' haltis. [[Take-Two Interactive]], kiu devis eldoni la ludon, procesis kontraŭ 3D Realms pro malsukceso liveri ĝin, kaj la konflikto estis solvita en [[2010]].<ref name="shacknewscancelled">{{cite web|last=Craddock |first=David |url=http://www.shacknews.com/featuredarticle.x?id=1127|title=Duke Nukem Developer 3D Realms Shuts Down - Video Game News, Videos and File Downloads for PC and Console Games at |publisher=Shacknews.com |access-date=2013-10-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110126112813/http://www.shacknews.com/featuredarticle.x?id=1127 |archive-date=2011-01-26 }}</ref><ref name="Take-Two Sues Duke Nukem Forever Devs Over Failure To Deliver">{{cite web|author=Michael McWhertor |url=https://kotaku.com/take-two-sues-duke-nukem-forever-devs-over-failure-to-d-5255220 |title=Take-Two Sues Duke Nukem Forever Devs Over Failure To Deliver |publisher=Kotaku.com |date=2009-05-14 |access-date=2011-08-13 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111217053946/http://kotaku.com/5255220/take%2Btwo-sues-duke-nukem-forever-devs-over-failure-to-deliver |archive-date=2011-12-17 }}</ref> [[Gearbox Software]] havis proksiman kunlaboron kun multaj el la maldungitaj dungitoj de 3D Realms kaj sekrete dungis ilin por daŭrigi la evoluigon kiel Triptych Games. 3D Realms sekve vendis la rajtojn pri ''Duke Nukem'' al Gearbox en [[2010]].<ref>{{cite web | url = https://www.gamespot.com/articles/gearbox-acquires-duke-nukem-ip/1100-6275307/ | title = Gearbox acquires Duke Nukem IP | date = September 7, 2010 | access-date = February 4, 2021 | work = [[GameSpot]] }}</ref><ref>{{cite web |last=High |first=Kamau |url=https://blogs.wsj.com/speakeasy/2010/09/03/controversial-long-awaited-duke-nukem-forever-will-finally-be-released/ |title=Controversial 'Duke Nukem Forever' Will Finally Be Released |publisher=[[The Wall Street Journal]] |date=September 3, 2010 |access-date=October 22, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021040530/https://blogs.wsj.com/speakeasy/2010/09/03/controversial-long-awaited-duke-nukem-forever-will-finally-be-released/ |archive-date=October 21, 2016}}</ref> La ludo estis oficiale publikigita la [[10-an de junio]] [[2011]]. ''Duke Nukem Collection 1'', kiu inkluzivas readaptitajn versiojn de ''[[Duke Nukem (videoludo)|Duke Nukem]]'' kaj ''[[Duke Nukem II]]'' kune kun adapto de ''[[Duke Nukem: Total Meltdown]]'', estis publikigita por la retroa ludkonzolo [[Evercade]] en [[novembro]] [[2023]].<ref>{{cite web |url=https://evercade.co.uk/evercade-game-spotlight-duke-nukem-12-remastered/ |title=Evercade Game Spotlight: Duke Nukem 1+2 Remastered |first=Pete |last=Davison |date=November 28, 2023 |website=[[Evercade]] |access-date=March 5, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://evercade.co.uk/cartridges/duke-nukem-collection-1/ |title=Duke Nukem Collection 1 |website=[[Evercade]] |access-date=March 5, 2025}}</ref> === Nuligitaj ludoj === Unu el la unuaj projektoj anoncitaj post la sukceso de ''Duke Nukem 3D'' estis reveno al la du-dimensia flankruluma, platforma formato de ''Duke Nukem'' per ludo nomata ''Duke Nukem 4Ever''. La projekton direktis Keith Schuler, ĉefa dizajnisto kaj programisto de la ludoj ''[[Paganitzu]]'' kaj ''[[Realms of Chaos (video game)|Realms of Chaos]]'', kaj niveldizajnisto por la Plutonium PAK. La du-dimensia ''4Ever'' estis planita por kombini plurajn novajn ideojn de ''Duke Nukem 3D'' kun la ludstilo de la unuaj du ludoj. La aspekto, personeco kaj armilaro de Duke el la pli moderna pafa ludo estus kunigitaj kun [[Run and gun (video game)#Run and gun|kur-kaj-pafa]] platformado, kun novaj objektoj kiel [[cloaking device|nevidebliga aparato]] kaj kvinparta armilo nomata «''heavy barrel''». Ludantoj alfrontus la helpantojn de Dr. Proton, la Protonite [[cyborg|ciborgojn]], kune kun aliaj malamikoj. Ĉiu epizodo finiĝus per [[boss fight|ĉefmalamika batalo]]. Evoluigo haltis meze de [[1996]] kiam Schuler estis reasignita al ''Duke Nukem 3D''. La nuligo estis publike konfirmita en [[1997]], kaj frua versio estis likigita en [[decembro]] [[2022]].<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gaming/2022/12/leaker-posts-an-early-canceled-2d-version-of-the-infamous-duke-nukem-forever/|title=Leaker posts an early, canceled 2D version of the infamous Duke Nukem Forever|first=Andrew|last=Cunningham|date=December 27, 2022|website=Ars Technica}}</ref> ''Duke Nukem: Endangered Species'' estis anoncita en [[januaro]] [[2001]]. Ĝi estis planita kiel [[hunting|ĉasludo]] en kiu la ludanto povus ĉasi bestojn de [[dinosaur|dinosaŭroj]] ĝis [[snake|serpentoj]], uzante plibonigitan version de la motoro de la serio ''[[Carnivores (video game series)|Carnivores]]''.<ref>{{cite web|url=http://legacy.3drealms.com/press/dnesfeatures.html |title=3D Realms Site: Press Releases: Duke Nukem Endangered Species Hunter Features Unveiled |publisher=3drealms.com |date=2001-02-16 |access-date=2013-10-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110154333/http://legacy.3drealms.com/press/dnesfeatures.html |archive-date=2014-11-10 }}</ref> La ludo estis nuligita en [[decembro]] de tiu jaro.<ref>IGN Staff. [http://pc.ign.com/articles/100/100560p1.html "Endangered Species Extinct"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613023910/http://pc.ign.com/articles/100/100560p1.html |date=2011-06-13 }}. IGN.com. December 18, 2001.</ref> La evoluiganto, la ukraina studio [[Action Forms]], poste evoluigis sian propran ludon ''[[Vivisector: Beast Within]]''. En [[2023]], evolua versio kaj dezajnaj dokumentoj estis likigitaj interrete.<ref>{{cite web |last1=Yarwood |first1=Jack |title=Design Docs For Duke Nukem: Endangered Species Appear Online |url=https://www.timeextension.com/news/2023/04/design-docs-for-duke-nukem-endangered-species-appear-online |website=Time Extension |publisher=Hookshot Media |access-date=5 April 2023 |date=5 April 2023}}</ref> Kiam ''[[Duke Nukem Trilogy]]'' estis anoncita en [[2008]], ĝi estis planita por la Nintendo DS kaj [[PlayStation Portable]] (PSP). Ĉiu ludo devis havi du versiojn kun komuna rakonto: la versio por Nintendo DS estus flankruluma, dum la PSP-versio estus triapersona pafa videoludo simila al ''[[Duke Nukem: Time to Kill]]''. La PSP-versio estis priskribita kiel pli plenkreskula.<ref>{{cite news |last1=Webster |first1=Andrew |title=Duke Nukem Trilogy announced for DS, PSP |url=https://arstechnica.com/gaming/2008/07/duke-nukem-trilogy-announced-for-ds-psp/ |access-date=13 June 2022 |work=Ars Technica |date=17 July 2008 |language=en-us}}</ref> Refaro de ''Duke Nukem 3D'' titolita ''[[Duke Nukem 3D: Reloaded]]'' estis evoluigata de [[Interceptor Entertainment]], tamen [[Gearbox Software]] donis al Interceptor nur privatan licencon; ne povante akiri komercan licencon, Interceptor forlasis la projekton.<ref>{{cite web|url=https://kotaku.com/that-duke-nukem-remake-is-as-good-as-gone-5844567|title=That Duke Nukem Remake is as Good as Gone|first=Luke|last=Plunkett|website=Kotaku|date=28 September 2011 }}</ref> Interceptor laboris ankaŭ pri supra-vida agada rola videoludo nomata ''Duke Nukem: Mass Destruction'' por [[PlayStation 4]] kaj PC; tamen, pro proceso fare de Gearbox, la ĉefa rolulo estis ŝanĝita kaj la ludo renomita al ''[[Bombshell (video game)|Bombshell]]''.<ref>{{cite news|url=https://www.pcgamer.com/bombshell-a-new-arpg-borne-out-of-a-duke-nukem-lawsuit/|title=Bombshell: a new ARPG borne out of a Duke Nukem lawsuit|first=Phil|last=Savage|newspaper=Pc Gamer|date=15 May 2014}}</ref> ''Duke Nukem Begins'' estis nuligita ludo evoluigata ĉe Gearbox inter [[2007]] kaj [[2009]];<ref>{{cite web|url=https://www.networkworld.com/article/2257800/a-new--canceled--duke-nukem-game-called-duke-begins-revealed.html|title=A new (canceled) Duke Nukem game called Duke Begins revealed|first=Patrick|last=Shaw|date=22 June 2009|website=Network World|access-date=22 March 2019|archive-date=22 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322100803/https://www.networkworld.com/article/2257800/a-new--canceled--duke-nukem-game-called-duke-begins-revealed.html|url-status=dead}} </ref> kaj raportoj en malfrua [[2011]] indikis ke Gearbox planis [[reboot (fiction)|rekomenci]] la franĉizon ''Duke Nukem'' post la eldono de ''[[Aliens: Colonial Marines]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/tech/tech-news/duke-nukem-probably-coming-back-more-flna121283|title=Duke Nukem is (probably) coming back for more|website=NBC News|date=31 August 2011 }}</ref> La ekzisto de la ludo estis malkaŝita dum procesoj inter 3D Realms kaj Take-Two Interactive; la titolo devis esti [[origin story|origina rakonto]] montranta kiel Duke fariĝis la rolulo konata en pli postaj ludoj. Evoluigo komenciĝis ene de du monatoj post interkonsento en [[oktobro]] [[2007]], kun celo eldoni ĝin meze de [[2010]]. Tamen, la projekto estis nuligita en [[2009]], ĉirkaŭ la sama tempo kiam 3D Realms asertis posedon de la intelekta proprieto de ''Duke Nukem'' kontraŭ Gearbox. Juraj disputoj inter 3D Realms kaj [[Take-Two Interactive]] pri la nelivero de ''Duke Nukem Forever'' rivelis ke la du kompanioj interkonsentis pri konzola ludo ''Duke'' en [[oktobro]] [[2007]]. 3D Realms akceptis la interkonsenton kontraŭ antaŭpago de 2.5 milionoj da dolaroj en [[royalties|tantiemoj]] por financi la evoluigon de ''Duke Nukem Forever''. Poste estis rivelite ke [[Gearbox Software]] estis la evoluiganto de la ludo.<ref>{{cite web|url=https://kotaku.com/gearbox-named-as-developer-for-scrapped-duke-begins-5314491|title=Gearbox Named As Developer For Scrapped 'Duke Begins'|first=Michael|last=McWhertor|website=Kotaku|date=14 July 2009 }}</ref> Tamen, neniuj pliaj detaloj aperis kaj la ludo estis silente nuligita. Antaŭeldona videomaterialo estis publikigita en [[2021]] fare de unu el la animatoroj de la projekto.<ref>{{cite web | url = https://www.pcgamesn.com/duke-nukem-begins-cancelled | title = Here's the full trailer for the cancelled Duke Nukem Begins game | first = Chris | last = Capel | date = August 8, 2021 | accessdate = August 8, 2021 | work = [[PCGamesN]] }}</ref><ref>{{cite web|url=https://wccftech.com/a-duke-nukem-begins-cinematic-trailer-appears-online/|title=A Duke Nukem Begins Cinematic Trailer Appears Online|date=2019-08-09}}</ref> === Estonteco de la serio === En [[2015]], la ĉefoficisto de Gearbox, Randy Pitchford, deklaris ke la kompanio jam faris komencan konceptan laboron por nova ludo ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2015/07/15/gearbox-has-done-concept-development-for-new-duke-nukem-game?+hub+page+(front+page)|title=Gearbox has Done Concept Development For New Duke Nukem Game|first=Luke|last=Karmali|date=15 July 2015}}</ref> En [[2017]], reprezentanto de Gearbox diris ke ne ekzistas planoj por nova titolo ''Duke Nukem''.<ref>{{Cite web |last=Meitzler |first=Ryan |date=2017-04-03 |title=Bulletstorm: Full Clip Edition Interview — Gearbox Publishing on Bringing Back a Cult Classic |url=https://www.dualshockers.com/2017/04/03/bulletstorm-full-clip-edition-interview/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170403154935/http://www.dualshockers.com/2017/04/03/bulletstorm-full-clip-edition-interview/ |archive-date=2017-04-03 |access-date=2023-05-29 |website=DualShockers}}</ref> Fine de [[2023]], [[Zen Studios]] anoncis novan ciferecan pinball-adapton de ''Duke Nukem'', titolitan ''Duke Nukem's Big Shot Pinball'', kiel la unuan ne-hororan tablon por sia plenkreskula pinball-videoludo ''[[Pinball M]]''.<ref>{{cite web |title=Duke Nukem's Big Shot Pinball - Announcement Trailer I Pinball M |url=https://www.youtube.com/watch?v=VIZ4v5_j6aE |website=YouTube |publisher=Zen Studios |access-date=24 November 2023 |date=September 30, 2023}}</ref> == Aliaj amaskomunikiloj == === Muziko === Pluraj ludoj de ''Duke Nukem'' enhavis popularajn trakojn de konataj muzikgrupoj, kaj kompila albumo titolita ''Duke Nukem: Music to Score By'' estis publikigita en [[1999]].<ref>{{cite web|url=http://www.mobygames.com/game/dos/duke-nukem/trivia |title=Duke Nukem for DOS (1991) Trivia |publisher=MobyGames |access-date=2011-08-13 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605120334/http://www.mobygames.com/game/dos/duke-nukem/trivia |archive-date=2011-06-05 }}</ref> === Filmo === Dum la malfruaj [[1990-aj jaroj]], oni anoncis ke la filmproduktanto [[Lawrence Kasanoff]] laboris pri filmo ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web|url=http://au.gamespot.com/features/vgs/universal/duke_hist/p8_01.html |title=The History of Duke Nukem |website=[[GameSpot]] |date=1996-01-29 |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104122902/http://au.gamespot.com/features/vgs/universal/duke_hist/p8_01.html |archive-date=2011-01-04 }}</ref><ref>{{cite magazine |title=Duke Nukem: The Movie |magazine=[[GamePro]]|issue=116|publisher=[[IDG]]|date=May 1998|page=32}}</ref> La intrigo devis montri eksterteranojn invadantajn la plej ŝatatan [[strip club|striptizejon]] de Duke. La filmo de Kasanoff ne progresis preter la [[pre-production|antaŭproduktado]] pro diversaj kialoj, ĉefe financaj problemoj. Planoj estis anoncitaj en [[2001]] por [[live action|realaga]] filmo ''Duke Nukem'', produktota de la kompanio [[Threshold Entertainment]] de Kasanoff,<ref>{{cite web|url=http://www.megagames.com/news/html/movies/dukenukemthemovie.shtml |title=Duke Nukem: The Movie - MegaGames movies |access-date=2008-06-23 |date=2001-03-20 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616185216/http://www.megagames.com/news/html/movies/dukenukemthemovie.shtml |archive-date=2008-06-16 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thethreshold.com/Threshold_pub05.html |title=Premiere, The Movie Magazine, "Joystick Cinema" |access-date=2008-06-23 |date=January 2002 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080706155639/http://www.thethreshold.com/Threshold_pub05.html |archive-date=2008-07-06 }}</ref> tamen la filmo neniam estis produktita. Dum [[2008]], la produktanto de ''[[Max Payne (film)|Max Payne]]'', Scott Faye, malkaŝis al IGN.com ke li planis produkti filmon ''Duke Nukem''. Faye, kiu gvidas la produktadkompanion Depth Entertainment, deklaris ke li esperas krei «''film-scenaron pri Duke kiu konvinkos studion financi plenlongan filmon … ekzistas granda publiko kiu konas kaj amas ĉi tiun rolulon. Ni vastigas la ‘rakontan universon’ de Duke en tre grava maniero sen forlasi elementojn uzatajn por enkonduki lin al la nova generacio de platformoj''».<ref>{{cite web|title=Duke Nukem to be a Movie|url=http://movies.ign.com/articles/908/908697p1.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217115524/http://movies.ign.com/articles/908/908697p1.html|archive-date=2011-12-17}}</ref> Dum intervjuo kun Game Slice en [[2017]], la ĉefoficisto de [[Gearbox Software]], [[Randy Pitchford]], sugestis ke oni laboras pri filmo ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=o5SqEFk7qjs |title=Gearbox Developer Updates on Borderlands, Duke Nukem and Brothers In Arms. |website=[[YouTube]] |access-date=2017-06-12 |date=2017-06-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170616044247/https://www.youtube.com/watch?v=o5SqEFk7qjs |archive-date=2017-06-16 }}</ref> En [[marto]] [[2018]], estis anoncite ke [[John Cena]] ĉefrolos en filmo ''Duke Nukem'' por [[Paramount Pictures]] kaj [[Platinum Dunes]].<ref>{{cite web|first=Dave|last=McNary|title=John Cena Confirmed For Upcoming Duke Nukem Film|url=http://comicbook.com/gaming/2018/03/27/john-cena-duke-nukem-confirmed/|date=27 March 2018|website=Comicbook.com|access-date=27 March 2018}}</ref><ref>{{cite web|first=Liana|last=Ruppert|title='Duke Nukem' Movie Draws 'Assassin's Creed' Producer|url=https://variety.com/2018/film/news/duke-nukem-movie-assassins-creed-producer-1203085614/|date=December 11, 2018|website=Variety|access-date=December 11, 2018}}</ref> Tamen, en [[januaro]] [[2019]] la voĉaktoro de Duke Nukem, [[Jon St. John]], deklaris ke neniu filmo estis en evoluigo.<ref>{{cite web|url=https://screenrant.com/duke-nukem-new-game-not-happening/|title=Duke Nukem Voice Actor Claims No New Game, Movie Is Happening|date=31 January 2019|website=ScreenRant}}</ref> Tamen, en gazetara deklaro anoncanta la akiron de Gearbox fare de [[Embracer Group]], la produktado de la filmo estis rekontrolfirmita.<ref>{{cite web|url=https://embracer.com/release/embracer-group-merges-with-the-gearbox-entertainment-company-and-form-a-seventh-operating-group/|title=Embracer Group Merges with The Gearbox Entertainment Company and Form a Seventh Operating Group|date=3 February 2021|website=Embracer}}</ref> [[Legendary Entertainment]] anoncis en [[junio]] [[2022]] ke ĝi akiris la rajtojn por krei filmon ''Duke Nukem'' de Gearbox. La filmon gvidas la teamo malantaŭ ''[[Cobra Kai]]'', nome Josh Heald, [[Jon Hurwitz]] kaj [[Hayden Schlossberg]], por [[Counterbalance Entertainment]], kune kun Jean Julien Baronnet el Marla Studio.<ref>{{cite web | url = https://deadline.com/2022/06/duke-nukem-film-from-cobra-kai-creators-in-works-at-legendary-entertainment-1235043184/ | title = 'Duke Nukem' Film Produced By 'Cobra Kai' Creators In Works At Legendary Entertainment | first = Matt | last = Grobar | date = June 10, 2022 | accessdate = June 10, 2022 | work = [[Deadline Hollywood]] }}</ref> === Animacia serio === La [[18-an de junio]] [[2025]], [[Adi Shankar (producer)|Adi Shankar]] anoncis «''fidela''» vigla-serian adaptadon kiu, laŭ li, «''plaĉos al ŝatantoj''».<ref>{{cite web | url = https://www.vice.com/en/article/devil-may-cry-netflix-creator-adi-shankar-promises-to-make-faithful-duke-nukem-adaptation-that-fans-will-like/ | title = Devil May Cry Netflix Creator Adi Shankar Promises to Make Faithful Duke Nukem Adaptation Fans Will Like | first = Brent | last = Koepp | date = June 23, 2025 | access-date = June 23, 2025 | work = Vice }}</ref> === Bildstria serio === Kvarnumeroa miniserio titolita ''Duke Nukem: Glorious Bastard'' estis publikigita en [[julio]] [[2011]] fare de IDW. La rakonto prezentas Duke Nukem vojaĝantan reen en la tempon al la [[Second World War|Dua Mondmilito]], por helpi la aliancanojn venki la naziojn kaj eksterteranojn.<ref>{{Cite web|url=http://kotaku.com/#!5797179/duke-nukem-glorious-bastard |title=Duke Nukem: Glorious Bastard Sends Duke to WWII for His First Comic Book Series |publisher=[[Kotaku]] |date=2011-04-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101106085901/http://kotaku.com/ |archive-date=2010-11-06 }}</ref> Speciala bildstrio ankaŭ estis kreita por la eldono "Balls of Steel" de ''Duke Nukem Forever''. La serio ''Glorious Bastard'' kaj tiu aldona bildstrio poste estis represitaj kune en komerca broŝurformo. === Varoj === Ekde [[1997]], la nun malaperinta ludila kompanio ReSaurus komencis eldoni agfigurajn ludilojn bazitajn sur la franĉizo ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web|url=http://legacy.3drealms.com/actionfigures/index.html |title=3D Realms Action Figures |access-date=2014-11-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110112048/http://legacy.3drealms.com/actionfigures/index.html |archive-date=2014-11-10 }}</ref><ref>{{cite magazine |title=Go Figure|magazine=[[GamePro]]|issue=111 |publisher=[[IDG]]|date=December 1997|page=30}}</ref> Ĉefe fokusitaj al ''Duke Nukem 3D'', la serio inkluzivas tri versiojn de Duke, kun kvara «''nur-interreta''» versio disponebla kun CD-ROM kaj akcesoraĵo nomata frost-ĵetilo. La serio ankaŭ enhavas rolulojn kiel Pigcop, Octabrain kaj Battlelord. La ludiloj tamen estis konsiderataj fragilaj, precipe la kruroj de Duke kaj la Octabrain-modelo. Pliaj ludiloj estis planitaj por koincidi kun la eldono de ''[[Duke Nukem Forever]]'', sed la prokrasto de la ludo haltigis la produktadon kaj ReSaurus poste bankrotis. Dum Toyfair [[2011]], NECA prezentis novan serion de agfiguroj bazitaj sur ''Duke Nukem Forever'', kun pli da detaloj kaj moviĝeblo. En [[2012]], [[Sideshow Collectibles]] anoncis novan kolekteblan statuon de Duke Nukem laŭ lia apero en ''Duke Nukem Forever''.<ref>{{cite web|url=https://kotaku.com/if-you-blew-50-on-duke-nukem-forever-would-you-blow-5923386 |title=If You Blew $50 on Duke Nukem Forever, Would You Blow $300 On This? |date=4 July 2012 |publisher=Kotaku.com |access-date=2013-10-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516080601/http://kotaku.com/5923386/if-you-blew-50-on-duke-nukem-forever-would-you-blow-300-on-this |archive-date=2013-05-16 }}</ref> La statuo estis publikigita en [[aprilo]] [[2013]].<ref>{{cite web|url=http://www.sideshowtoy.com/?page_id=4489&sku=2002101 |title=Duke Nukem Polystone Statue - Sideshow Collectibles - SideshowCollectibles.com |publisher=Sideshowtoy.com |access-date=2013-10-03}}</ref> == Recenzo == La serio ĝenerale estis populara ekde sia komenco. ''Duke Nukem'' kaj ''Duke Nukem II'', kune kun ''[[Commander Keen]]'', helpis popularigi la flankruluman platforman ĝenron sur la [[personal computer|persona komputilo]], same kiel ludoj kiel ''[[Super Mario Bros.]]'' faris por [[video game console|videoludaj konzoloj]].<ref name="mastersdoom">{{cite book | last=Kushner | first=David | title=[[Masters of Doom]] | publisher=[[Random House]] | at=89 | year=2003 | isbn=0-375-50524-5 }}</ref> La ludoj transiris el la shareware-nicho al la ĉefa ludantaro per ''[[Duke Nukem 3D]]'', kiu ankaŭ fariĝis parto de [[video game controversy|videoludaj polemikoj]]. La ludo, kiel aliaj titoloj ekzemple ''[[Star Wars: Dark Forces]]'', estis inter la unuaj kompareblaj kun ''[[Doom (1993 video game)|Doom]]''. La programo [[Build engine|Build Engine]] uzata por ''Duke Nukem 3D'' fariĝis vaste uzata ilo inter evoluigantoj. La ludo estis polemika pro siaj bildigoj de [[human sexuality|homa sekseco]], [[pornography|pornografio]], [[obscenities|obscenaĵoj]], [[graphic violence|grafika perforto]] kaj [[recreational drug use|droguzo]]. Tio kaŭzis malpermeson en [[Brazil]] kaj striktajn limigojn al neplenaĝuloj en aliaj landoj, sed malgraŭ tio la ludo estis komerce kaj kritike sukcesa.<ref name="mastersdoom"/> La evoluigo de ''[[Duke Nukem Forever]]'' estis prokrastita de [[1997]] ĝis ĝia eldono la [[10-a de junio]] [[2011]], kio generis multajn ŝercojn pri ĝia longeco. Oni ofte proponis alternativajn nomojn kiel «''Never''», «''Whenever''» aŭ «''If Ever''». Fanoj ankaŭ sugestis ke la mallongigo “DNF” signifas [[wiktionary:DNF|Did Not Finish]]. La ludo eĉ mem aludas al sia longa evoluado, kiam Duke komentarias: «''Post 12 fikaj jaroj, ĝi devus esti bona!''». Ĝi ricevis ankaŭ plurajn «[[vaporware]]»-premiojn.<ref name="whenever">Kahney, Leander. [https://www.wired.com/science/discoveries/news/2000/12/40484?currentPage=all "Vaporware 2000: Missing Inaction"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213162243/http://www.wired.com/science/discoveries/news/2000/12/40484?currentPage=all |date=2013-12-13 }}. December 27, 2000. Wired News.</ref><ref>Manjoo, Farhad. [https://www.wired.com/news/technology/0,49326-1.html?tw=wn_story_page_next1 "Vaporware 2001: Empty Promises"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721171842/http://www.wired.com/news/technology/0%2C49326-1.html?tw=wn_story_page_next1 |date=July 21, 2006 }}. January 7, 2002. Wired News.</ref><ref name="ifever">Vaporware Team. [https://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2003/01/57023?currentPage=all "Vaporware 2002: Tech Up in Smoke?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213162255/http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2003/01/57023?currentPage=all |date=2013-12-13 }}. ''Wired News''. January 3, 2003.</ref> Kvankam la atendado estis granda, ''Duke Nukem Forever'' ricevis negativajn recenzojn, precipe pro malglataj kontroloj, pafmekanikoj kaj malmoderna dezajno. La PR-kompanio [[The Redner Group]] reagis per kontestata mesaĝo en Twitter, kiu ŝajnis minaci kritikajn recenzistojn. Poste la administranto [[Jim Redner]] pardonpetis kaj retiris la komenton.<ref>{{cite web |url=https://arstechnica.com/gaming/news/2011/06/duke-nukems-pr-threatens-to-punish-sites-that-run-negative-reviews.ars |title=Duke Nukem's PR threatens to punish sites that run negative reviews |first=Ben |last=Kuchera |publisher=Ars Technica |date=June 15, 2011}}</ref> Malgraŭ tio, 2K Games ĉesis kunlabori kun la kompanio.<ref>{{cite web|url=https://www.gamedeveloper.com/business/2k-games-drops-pr-firm-following-i-duke-nukem-forever-i-blackball-threats |title=2K Games Drops PR Firm Following Duke Nukem Forever Blackball Threats |first=Kyle |last=Orland |publisher=Gamasutra |date=June 15, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110819082619/http://www.gamasutra.com/view/news/35262/2K_Games_Drops_PR_Firm_Following_Duke_Nukem_Forever_Blackball_Threats.php |archive-date=August 19, 2011 }}</ref> Kelkaj kromproduktoj ricevis miksitajn rezultojn: ''[[Duke Nukem: Manhattan Project]]'' ([[2002]]) estis ĝenerale pozitive recenzita sed ne vendiĝis bone, kaj ĝia evoluiganto [[Sunstorm Interactive]] poste malaperis. ''[[Duke Nukem Advance]]'' ricevis favorajn recenzojn, dum ''[[Duke Nukem: Critical Mass]]'' ricevis negativan akcepton. == Referencoj == {{referencoj|2}} <!--- [[Kategorio:Videoludaj serioj]] [[Kategorio:Duke Nukem]] --> fxjfgo3kl2vnhi15gthf6c4qn5snnts 9367214 9367210 2026-05-05T13:10:39Z Thomas Guibal 1348 9367214 wikitext text/x-wiki :''Ĉi tiu artikolo temas pri la videoluda serio. Pri la samnoma videoluda rolulo, vidu [[Duke Nukem (rolulo)]]. Pri la unua videoludo de la serio, vidu [[Duke Nukem (videoludo)]].'' {{Informkesto komputila kaj videoludo |nomo = Duke Nukem |dosiero = DukeNukemLogo.png |priskribo de dosiero = Emblemo uzata ekde ''[[Duke Nukem 3D]]'' |disvolvisto = [[3D Realms|Apogee Software/3D Realms]] |eldoninto = Apogee Software (1991–1993); [[FormGen]] (1996); [[2K Games]] (2011) |produktoro = |direktoro = |dezajnisto = |programisto = |artisto = |scenaro = |muziko = |serio = |platformo = [[MS-DOS]], [[Vindozo]], [[Mac OS]], [[Game Boy Color]], [[Game Boy Advance]], [[Sega Saturn]], [[Nintendo 64]], [[PlayStation Vita]], [[PlayStation 4]], [[PlayStation]], [[Sega Genesis]], [[Xbox Live Arcade]], [[iOS]], [[PlayStation 3]], [[Android]], [[Linux]], [[Xbox 360]], [[Nintendo DS]], [[Nintendo Switch]], [[Evercade]] |dato de lanĉo = 1-a de julio 1991 |ĝenro = |ludomaniero = }} '''''Duke Nukem''''' estas [[videoludo|videoluda]] [[serio]] kaj [[franĉizo (populara kulturo)|franĉizo]] kreita de la kompanio Apogee Software Ltd, nun [[3D Realms]]. La serio sekvas la titolan rolulon [[Duke Nukem (rolulo)|Duke Nukem]] dum li batalas kontraŭ [[armeo|armeaj]] aŭ [[Eksterteranoj|eksterteraj]] fortoj. Origine serio de videoludoj por [[Persona komputilo|personaj komputiloj]], la serio poste vastiĝis per ludoj publikigitaj por diversaj konzoloj fare de eksteraj evoluigantoj. La unuaj du ludoj en la ĉefa serio estis du-dimensiaj [[Platforma videoludo|platformaj videoludoj]], dum pli postaj ludoj estis miksaĵo de [[Pafa videoludo el mi-perspektivo|unua-]] kaj tria-personaj [[Pafa videoludo|pafaj videoludoj]]. En [[2010]], la rajtoj de la serio estis akiritaj de [[Gearbox Software]],<ref name="G4TV">{{cite web|url=http://g4tv.com/thefeed/blog/post/707337/Gearbox-Software-Announces-XXX.html |title=Gearbox Software Acquires Rights To Entire Duke Nukem Franchise, Free Level Cap Upgrade For Borderlands |last=Kelly |first=Kevin |date=September 5, 2010 |work=[[G4tv.com]] |access-date=March 27, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170622130935/http://g4tv.com/thefeed/blog/post/707337/Gearbox-Software-Announces-XXX.html |archive-date=June 22, 2017 }}</ref> kiu kompletigis la evoluigon de ''[[Duke Nukem Forever]]'' kaj publikigis ĝin la [[10-an de junio]] [[2011]] en Eŭropo kaj Aŭstralio, kaj la [[14-an de junio]] [[2011]] en Nordameriko. La franĉizo generis pli ol 1 miliardon da usonaj dolaroj en enspezoj ĝis [[2001]].<ref>{{cite web|first=Rick|last=DeMott|url=https://www.awn.com/news/threshold-dimension-team-duke-nukem-feature-film|title=Threshold & Dimension Team On Duke Nukem Feature Film|website=[[Animation World Network]]|date=March 20, 2001|access-date=January 15, 2021}}</ref> == Ludoj == === Ĉefa serio === La unuaj tri ludoj en la serio estis evoluigitaj de Apogee Software, kiu en [[1996]] renomigis sin al [[3D Realms]]. La originala ludo, ''[[Duke Nukem videoludo)|Duke Nukem]]'', estis publikigita en [[1991]]. Ĝi estas [[du-dimensia]] [[platforma videoludo]] por [[IBM PC]] kaj uzas grafikaĵojn de 320×200 kun 16 koloroj laŭ la [[EGA]]-normo, kun [[Vertikalruluma videoludo|vertikala]] kaj [[Horizontalruluma videoludo|horizontala rulumo]]. La originala ludo enhavas tri epizodojn, el kiuj la unua estis distribuita kiel [[propragaĵo]]. Kiam Apogee eksciis ke la nomo "Duke Nukem" eble jam estis varmarkita por la rolulo Duke Nukem en la [[televida serio]] ''[[Captain Planet and the Planeteers]]'', ili ŝanĝis ĝin al ''Duke Nukum'' por la versio 2.0.<ref>{{cite web|url=http://legacy.3drealms.com/duke1/index.html |title=3DRealm's Official Duke Nukem I page |access-date=2009-01-17 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110115045/http://legacy.3drealms.com/duke1/index.html |archive-date=2014-11-10 }}</ref> Poste evidentiĝis ke la nomo ne estis varmarkita, kaj la literumo ''Duke Nukem'' estis restarigita por ĉiuj postaj ludoj. La sekvaĵo, ''[[Duke Nukem II]]'', estas pli ol kvaroble pli granda kaj utiligis 256-kolorajn grafikaĵojn laŭ [[VGA]]-normo, [[MIDI]]-muzikon kaj ciferecigitan sonon. Kvankam la ludo uzas tri malsamajn 16-kolorajn paletrojn, nur 16 koloroj aperas samtempe sur la ekrano. {| style="float:right; clear:right; width:280px; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; font-size:90%; padding:4px; margin:0 0 1em 1em;" |- ! colspan="3" style="text-align:center; font-size:110%;" | Kronologio<br /><span style="font-weight:normal;">Ĉefa serio diklitere</span> |- | style="width:45px; text-align:right; padding-right:4px;" | 1991 | style="width:14px; background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | '''''[[Duke Nukem (videoludo)|Duke Nukem]]''''' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 1992 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 1993 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | '''''[[Duke Nukem II]]''''' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 1994 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 1995 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 1996 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | '''''[[Duke Nukem 3D]]''''' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 1997 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 1998 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | ''[[Duke Nukem: Time to Kill]]'' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 1999 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | ''[[Duke Nukem: Zero Hour]]'' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2000 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | ''[[Duke Nukem: Land of the Babes]]'' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2001 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2002 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | ''[[Duke Nukem: Manhattan Project]]''<br />''[[Duke Nukem Advance]]'' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2003 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2004 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | ''[[Duke Nukem Mobile]]'' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2005 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | ''[[Duke Nukem Mobile II: Bikini Project]]'' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2006 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2007 | style="background:#1b8e27;" | | style="padding-left:6px;" | ''[[Duke Nukem Arena]]'' |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2008 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2009 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2010 | style="background:#1b8e27;" | | |- | style="text-align:right; padding-right:4px;" | 2011 | style="background:#14d83b;" | | style="padding-left:6px;" | ''[[Duke Nukem: Critical Mass]]''<br />''[[Duke Nukem Forever]]'' |} La tria ludo de la serio estas la [[Pafa videoludo el mi-perspektivo|unuapersona]] [[pafa videoludo]] ''[[Duke Nukem 3D]]'', publikigita en [[1996]]. Kiel plejmultaj tiutempaj ludoj de la ĝenro, ''Duke Nukem 3D'' prezentas tridimensiajn mediojn kun du-dimensiaj grafikaĵoj reprezentantaj armilojn, malamikojn kaj detrueblajn fonobjektojn. ''Duke Nukem 3D'' estis publikigita por [[MS-DOS]], [[Mac OS]], [[PlayStation]], [[Sega Saturn]], [[Sega Genesis|Sega Genesis/Mega Drive]], [[Nintendo 64]], kaj poste reeldonita en [[2008]] por [[Xbox Live Arcade]], kaj en [[2009]] por [[iOS]] kaj [[Nokia N900]]. La ludo havas pli ol dekduon da ekspansipakaĵoj. La plej freŝa parto de la ĉefa serio, ''[[Duke Nukem Forever]]'', estis [[Evoluigo de Duke Nukem Forever|prokrastita dum pli ol jardeko]] post sia komenca anonco en [[aprilo]] [[1997]], kio kondukis al tio ke ĝi estis konsiderata emblema ekzemplo de fantoma ludo. La komenca evoluigo okazis ĉe [[3D Realms]], sed en [[2009]] la kompanio devis maldungi parton de sia personaro, kaj la evoluigo de ''Duke Nukem Forever'' haltis. [[Take-Two Interactive]], kiu devis eldoni la ludon, procesis kontraŭ 3D Realms pro malsukceso liveri ĝin, kaj la konflikto estis solvita en [[2010]].<ref name="shacknewscancelled">{{cite web|last=Craddock |first=David |url=http://www.shacknews.com/featuredarticle.x?id=1127|title=Duke Nukem Developer 3D Realms Shuts Down - Video Game News, Videos and File Downloads for PC and Console Games at |publisher=Shacknews.com |access-date=2013-10-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110126112813/http://www.shacknews.com/featuredarticle.x?id=1127 |archive-date=2011-01-26 }}</ref><ref name="Take-Two Sues Duke Nukem Forever Devs Over Failure To Deliver">{{cite web|author=Michael McWhertor |url=https://kotaku.com/take-two-sues-duke-nukem-forever-devs-over-failure-to-d-5255220 |title=Take-Two Sues Duke Nukem Forever Devs Over Failure To Deliver |publisher=Kotaku.com |date=2009-05-14 |access-date=2011-08-13 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111217053946/http://kotaku.com/5255220/take%2Btwo-sues-duke-nukem-forever-devs-over-failure-to-deliver |archive-date=2011-12-17 }}</ref> [[Gearbox Software]] havis proksiman kunlaboron kun multaj el la maldungitaj dungitoj de 3D Realms kaj sekrete dungis ilin por daŭrigi la evoluigon kiel Triptych Games. 3D Realms sekve vendis la rajtojn pri ''Duke Nukem'' al Gearbox en [[2010]].<ref>{{cite web | url = https://www.gamespot.com/articles/gearbox-acquires-duke-nukem-ip/1100-6275307/ | title = Gearbox acquires Duke Nukem IP | date = September 7, 2010 | access-date = February 4, 2021 | work = [[GameSpot]] }}</ref><ref>{{cite web |last=High |first=Kamau |url=https://blogs.wsj.com/speakeasy/2010/09/03/controversial-long-awaited-duke-nukem-forever-will-finally-be-released/ |title=Controversial 'Duke Nukem Forever' Will Finally Be Released |publisher=[[The Wall Street Journal]] |date=September 3, 2010 |access-date=October 22, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021040530/https://blogs.wsj.com/speakeasy/2010/09/03/controversial-long-awaited-duke-nukem-forever-will-finally-be-released/ |archive-date=October 21, 2016}}</ref> La ludo estis oficiale publikigita la [[10-an de junio]] [[2011]]. ''Duke Nukem Collection 1'', kiu inkluzivas readaptitajn versiojn de ''[[Duke Nukem (videoludo)|Duke Nukem]]'' kaj ''[[Duke Nukem II]]'' kune kun adapto de ''[[Duke Nukem: Total Meltdown]]'', estis publikigita por la retroa ludkonzolo [[Evercade]] en [[novembro]] [[2023]].<ref>{{cite web |url=https://evercade.co.uk/evercade-game-spotlight-duke-nukem-12-remastered/ |title=Evercade Game Spotlight: Duke Nukem 1+2 Remastered |first=Pete |last=Davison |date=November 28, 2023 |website=[[Evercade]] |access-date=March 5, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://evercade.co.uk/cartridges/duke-nukem-collection-1/ |title=Duke Nukem Collection 1 |website=[[Evercade]] |access-date=March 5, 2025}}</ref> === Nuligitaj ludoj === Unu el la unuaj projektoj anoncitaj post la sukceso de ''Duke Nukem 3D'' estis reveno al du-dimensia [[Horizontalruluma videoludo|flankruluma]], [[Platforma videoludo|platforma formato]] de ''Duke Nukem'' per nova ludo nomata ''Duke Nukem 4Ever''. La projekton direktis Keith Schuler, ĉefa dezajnisto kaj programisto de la ludoj ''[[Paganitzu]]'' kaj ''[[Realms of Chaos (videoludo)|Realms of Chaos]]'', kaj niveldezajnisto por la pakaĵo Plutonium PAK de Duke Nukem 3D. La du-dimensia ''4Ever'' estis planita por kombini plurajn novajn ideojn de ''Duke Nukem 3D'' kun la ludstilo de la unuaj du ludoj. La aspekto, personeco kaj armilaro de Duke el la pli moderna pafa ludo estus kunigitaj kun kur-kaj-pafa platformado, kun novaj objektoj kiel [[kaŝaparato]] kaj kvinparta armilo nomata « ''heavy barrel'' ». Ludantoj alfrontus la helpantojn de D-ro Proton kaj ties [[kiborgo]]jn, kune kun aliaj malamikoj. Ĉiu epizodo finiĝus per ĉefmalamika batalo. Evoluigo haltis meze de [[1996]] kiam Schuler estis reasignita al ''Duke Nukem 3D''. La nuligo estis publike konfirmita en [[1997]], kaj frua versio estis malkaŝita en [[decembro]] [[2022]].<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gaming/2022/12/leaker-posts-an-early-canceled-2d-version-of-the-infamous-duke-nukem-forever/|title=Leaker posts an early, canceled 2D version of the infamous Duke Nukem Forever|first=Andrew|last=Cunningham|date=December 27, 2022|website=Ars Technica}}</ref> ''Duke Nukem: Endangered Species'' estis anoncita en [[januaro]] [[2001]]. Ĝi estis planita kiel [[Ĉasado|ĉasa]] videoludo en kiu la ludanto povus ĉasi variajn bestojn inkluzive de [[dinosaŭro]]j kaj [[serpento]]j, uzante plibonigitan version de la ludmotoro de la videoludo ''[[Carnivores]]''.<ref>{{cite web|url=http://legacy.3drealms.com/press/dnesfeatures.html |title=3D Realms Site: Press Releases: Duke Nukem Endangered Species Hunter Features Unveiled |publisher=3drealms.com |date=2001-02-16 |access-date=2013-10-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110154333/http://legacy.3drealms.com/press/dnesfeatures.html |archive-date=2014-11-10 }}</ref> La ludo estis nuligita en [[decembro]] de tiu jaro.<ref>IGN Staff. [http://pc.ign.com/articles/100/100560p1.html "Endangered Species Extinct"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613023910/http://pc.ign.com/articles/100/100560p1.html |date=2011-06-13 }}. IGN.com. December 18, 2001.</ref> La evoluiganto, la ukraina studio Action Forms, poste evoluigis sian propran ludon ''[[Vivisector: Beast Within]]''. En [[2023]], evolua versio kaj dezajnaj dokumentoj estis malkaŝitaj interrete.<ref>{{cite web |last1=Yarwood |first1=Jack |title=Design Docs For Duke Nukem: Endangered Species Appear Online |url=https://www.timeextension.com/news/2023/04/design-docs-for-duke-nukem-endangered-species-appear-online |website=Time Extension |publisher=Hookshot Media |access-date=5 April 2023 |date=5 April 2023}}</ref> Kiam ''[[Duke Nukem Trilogy]]'' estis anoncita en [[2008]], ĝi estis planita por [[Nintendo]] DS kaj [[PlayStation Portable]] (PSP). Ĉiu ludo devis havi du versiojn kun komuna rakonto: la versio por Nintendo DS estus flankruluma, dum la PSP-versio estus triapersona pafa videoludo simila al ''[[Duke Nukem: Time to Kill]]''. La PSP-versio estis priskribita kiel pli plenkreskula.<ref>{{cite news |last1=Webster |first1=Andrew |title=Duke Nukem Trilogy announced for DS, PSP |url=https://arstechnica.com/gaming/2008/07/duke-nukem-trilogy-announced-for-ds-psp/ |access-date=13 June 2022 |work=Ars Technica |date=17 July 2008 |language=en-us}}</ref> Refaro de ''Duke Nukem 3D'' titolita ''[[Duke Nukem 3D: Reloaded]]'' estis evoluigata de [[Interceptor Entertainment]], kvankam [[Gearbox Software]] donis al Interceptor nur privatan licencon. Ne povante akiri komercan licencon, Interceptor fine forlasis la projekton.<ref>{{cite web|url=https://kotaku.com/that-duke-nukem-remake-is-as-good-as-gone-5844567|title=That Duke Nukem Remake is as Good as Gone|first=Luke|last=Plunkett|website=Kotaku|date=28 September 2011 }}</ref> Interceptor laboris ankaŭ pri supra-vida [[Agada videoludo|agada]] kaj [[rola videoludo]] nomata ''Duke Nukem: Mass Destruction'' por [[PlayStation 4]] kaj PC. Tamen, pro proceso fare de Gearbox, la ĉefa rolulo estis ŝanĝita kaj la ludo renomita al ''[[Bombshell (videoludo)|Bombshell]]''.<ref>{{cite news|url=https://www.pcgamer.com/bombshell-a-new-arpg-borne-out-of-a-duke-nukem-lawsuit/|title=Bombshell: a new ARPG borne out of a Duke Nukem lawsuit|first=Phil|last=Savage|newspaper=Pc Gamer|date=15 May 2014}}</ref> ''Duke Nukem Begins'' estis nuligita ludo evoluigata ĉe Gearbox inter [[2007]] kaj [[2009]];<ref>{{cite web|url=https://www.networkworld.com/article/2257800/a-new--canceled--duke-nukem-game-called-duke-begins-revealed.html|title=A new (canceled) Duke Nukem game called Duke Begins revealed|first=Patrick|last=Shaw|date=22 June 2009|website=Network World|access-date=22 March 2019|archive-date=22 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322100803/https://www.networkworld.com/article/2257800/a-new--canceled--duke-nukem-game-called-duke-begins-revealed.html|url-status=dead}} </ref> kaj raportoj en malfrua [[2011]] indikis ke Gearbox planis [[reboot (fiction)|rekomenci]] la franĉizon ''Duke Nukem'' post la eldono de ''[[Aliens: Colonial Marines]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/tech/tech-news/duke-nukem-probably-coming-back-more-flna121283|title=Duke Nukem is (probably) coming back for more|website=NBC News|date=31 August 2011 }}</ref> La ekzisto de la ludo estis malkaŝita dum procesoj inter 3D Realms kaj Take-Two Interactive; la titolo devis esti [[origin story|origina rakonto]] montranta kiel Duke fariĝis la rolulo konata en pli postaj ludoj. Evoluigo komenciĝis ene de du monatoj post interkonsento en [[oktobro]] [[2007]], kun celo eldoni ĝin meze de [[2010]]. Tamen, la projekto estis nuligita en [[2009]], ĉirkaŭ la sama tempo kiam 3D Realms asertis posedon de la intelekta proprieto de ''Duke Nukem'' kontraŭ Gearbox. Juraj disputoj inter 3D Realms kaj [[Take-Two Interactive]] pri la nelivero de ''Duke Nukem Forever'' rivelis ke la du kompanioj interkonsentis pri konzola ludo ''Duke'' en [[oktobro]] [[2007]]. 3D Realms akceptis la interkonsenton kontraŭ antaŭpago de 2.5 milionoj da dolaroj en [[royalties|tantiemoj]] por financi la evoluigon de ''Duke Nukem Forever''. Poste estis rivelite ke [[Gearbox Software]] estis la evoluiganto de la ludo.<ref>{{cite web|url=https://kotaku.com/gearbox-named-as-developer-for-scrapped-duke-begins-5314491|title=Gearbox Named As Developer For Scrapped 'Duke Begins'|first=Michael|last=McWhertor|website=Kotaku|date=14 July 2009 }}</ref> Tamen, neniuj pliaj detaloj aperis kaj la ludo estis silente nuligita. Antaŭeldona videomaterialo estis publikigita en [[2021]] fare de unu el la animatoroj de la projekto.<ref>{{cite web | url = https://www.pcgamesn.com/duke-nukem-begins-cancelled | title = Here's the full trailer for the cancelled Duke Nukem Begins game | first = Chris | last = Capel | date = August 8, 2021 | accessdate = August 8, 2021 | work = [[PCGamesN]] }}</ref><ref>{{cite web|url=https://wccftech.com/a-duke-nukem-begins-cinematic-trailer-appears-online/|title=A Duke Nukem Begins Cinematic Trailer Appears Online|date=2019-08-09}}</ref> === Estonteco de la serio === En [[2015]], la ĉefoficisto de Gearbox, Randy Pitchford, deklaris ke la kompanio jam faris komencan konceptan laboron por nova ludo ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2015/07/15/gearbox-has-done-concept-development-for-new-duke-nukem-game?+hub+page+(front+page)|title=Gearbox has Done Concept Development For New Duke Nukem Game|first=Luke|last=Karmali|date=15 July 2015}}</ref> En [[2017]], reprezentanto de Gearbox diris ke ne ekzistas planoj por nova titolo ''Duke Nukem''.<ref>{{Cite web |last=Meitzler |first=Ryan |date=2017-04-03 |title=Bulletstorm: Full Clip Edition Interview — Gearbox Publishing on Bringing Back a Cult Classic |url=https://www.dualshockers.com/2017/04/03/bulletstorm-full-clip-edition-interview/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170403154935/http://www.dualshockers.com/2017/04/03/bulletstorm-full-clip-edition-interview/ |archive-date=2017-04-03 |access-date=2023-05-29 |website=DualShockers}}</ref> Fine de [[2023]], [[Zen Studios]] anoncis novan ciferecan pinball-adapton de ''Duke Nukem'', titolitan ''Duke Nukem's Big Shot Pinball'', kiel la unuan ne-hororan tablon por sia plenkreskula pinball-videoludo ''[[Pinball M]]''.<ref>{{cite web |title=Duke Nukem's Big Shot Pinball - Announcement Trailer I Pinball M |url=https://www.youtube.com/watch?v=VIZ4v5_j6aE |website=YouTube |publisher=Zen Studios |access-date=24 November 2023 |date=September 30, 2023}}</ref> == Aliaj amaskomunikiloj == === Muziko === Pluraj ludoj de ''Duke Nukem'' enhavis popularajn trakojn de konataj muzikgrupoj, kaj kompila albumo titolita ''Duke Nukem: Music to Score By'' estis publikigita en [[1999]].<ref>{{cite web|url=http://www.mobygames.com/game/dos/duke-nukem/trivia |title=Duke Nukem for DOS (1991) Trivia |publisher=MobyGames |access-date=2011-08-13 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605120334/http://www.mobygames.com/game/dos/duke-nukem/trivia |archive-date=2011-06-05 }}</ref> === Filmo === Dum la malfruaj [[1990-aj jaroj]], oni anoncis ke la filmproduktanto [[Lawrence Kasanoff]] laboris pri filmo ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web|url=http://au.gamespot.com/features/vgs/universal/duke_hist/p8_01.html |title=The History of Duke Nukem |website=[[GameSpot]] |date=1996-01-29 |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104122902/http://au.gamespot.com/features/vgs/universal/duke_hist/p8_01.html |archive-date=2011-01-04 }}</ref><ref>{{cite magazine |title=Duke Nukem: The Movie |magazine=[[GamePro]]|issue=116|publisher=[[IDG]]|date=May 1998|page=32}}</ref> La intrigo devis montri eksterteranojn invadantajn la plej ŝatatan [[strip club|striptizejon]] de Duke. La filmo de Kasanoff ne progresis preter la [[pre-production|antaŭproduktado]] pro diversaj kialoj, ĉefe financaj problemoj. Planoj estis anoncitaj en [[2001]] por [[live action|realaga]] filmo ''Duke Nukem'', produktota de la kompanio [[Threshold Entertainment]] de Kasanoff,<ref>{{cite web|url=http://www.megagames.com/news/html/movies/dukenukemthemovie.shtml |title=Duke Nukem: The Movie - MegaGames movies |access-date=2008-06-23 |date=2001-03-20 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616185216/http://www.megagames.com/news/html/movies/dukenukemthemovie.shtml |archive-date=2008-06-16 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thethreshold.com/Threshold_pub05.html |title=Premiere, The Movie Magazine, "Joystick Cinema" |access-date=2008-06-23 |date=January 2002 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080706155639/http://www.thethreshold.com/Threshold_pub05.html |archive-date=2008-07-06 }}</ref> tamen la filmo neniam estis produktita. Dum [[2008]], la produktanto de ''[[Max Payne (film)|Max Payne]]'', Scott Faye, malkaŝis al IGN.com ke li planis produkti filmon ''Duke Nukem''. Faye, kiu gvidas la produktadkompanion Depth Entertainment, deklaris ke li esperas krei «''film-scenaron pri Duke kiu konvinkos studion financi plenlongan filmon … ekzistas granda publiko kiu konas kaj amas ĉi tiun rolulon. Ni vastigas la ‘rakontan universon’ de Duke en tre grava maniero sen forlasi elementojn uzatajn por enkonduki lin al la nova generacio de platformoj''».<ref>{{cite web|title=Duke Nukem to be a Movie|url=http://movies.ign.com/articles/908/908697p1.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217115524/http://movies.ign.com/articles/908/908697p1.html|archive-date=2011-12-17}}</ref> Dum intervjuo kun Game Slice en [[2017]], la ĉefoficisto de [[Gearbox Software]], [[Randy Pitchford]], sugestis ke oni laboras pri filmo ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=o5SqEFk7qjs |title=Gearbox Developer Updates on Borderlands, Duke Nukem and Brothers In Arms. |website=[[YouTube]] |access-date=2017-06-12 |date=2017-06-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170616044247/https://www.youtube.com/watch?v=o5SqEFk7qjs |archive-date=2017-06-16 }}</ref> En [[marto]] [[2018]], estis anoncite ke [[John Cena]] ĉefrolos en filmo ''Duke Nukem'' por [[Paramount Pictures]] kaj [[Platinum Dunes]].<ref>{{cite web|first=Dave|last=McNary|title=John Cena Confirmed For Upcoming Duke Nukem Film|url=http://comicbook.com/gaming/2018/03/27/john-cena-duke-nukem-confirmed/|date=27 March 2018|website=Comicbook.com|access-date=27 March 2018}}</ref><ref>{{cite web|first=Liana|last=Ruppert|title='Duke Nukem' Movie Draws 'Assassin's Creed' Producer|url=https://variety.com/2018/film/news/duke-nukem-movie-assassins-creed-producer-1203085614/|date=December 11, 2018|website=Variety|access-date=December 11, 2018}}</ref> Tamen, en [[januaro]] [[2019]] la voĉaktoro de Duke Nukem, [[Jon St. John]], deklaris ke neniu filmo estis en evoluigo.<ref>{{cite web|url=https://screenrant.com/duke-nukem-new-game-not-happening/|title=Duke Nukem Voice Actor Claims No New Game, Movie Is Happening|date=31 January 2019|website=ScreenRant}}</ref> Tamen, en gazetara deklaro anoncanta la akiron de Gearbox fare de [[Embracer Group]], la produktado de la filmo estis rekontrolfirmita.<ref>{{cite web|url=https://embracer.com/release/embracer-group-merges-with-the-gearbox-entertainment-company-and-form-a-seventh-operating-group/|title=Embracer Group Merges with The Gearbox Entertainment Company and Form a Seventh Operating Group|date=3 February 2021|website=Embracer}}</ref> [[Legendary Entertainment]] anoncis en [[junio]] [[2022]] ke ĝi akiris la rajtojn por krei filmon ''Duke Nukem'' de Gearbox. La filmon gvidas la teamo malantaŭ ''[[Cobra Kai]]'', nome Josh Heald, [[Jon Hurwitz]] kaj [[Hayden Schlossberg]], por [[Counterbalance Entertainment]], kune kun Jean Julien Baronnet el Marla Studio.<ref>{{cite web | url = https://deadline.com/2022/06/duke-nukem-film-from-cobra-kai-creators-in-works-at-legendary-entertainment-1235043184/ | title = 'Duke Nukem' Film Produced By 'Cobra Kai' Creators In Works At Legendary Entertainment | first = Matt | last = Grobar | date = June 10, 2022 | accessdate = June 10, 2022 | work = [[Deadline Hollywood]] }}</ref> === Animacia serio === La [[18-an de junio]] [[2025]], [[Adi Shankar (producer)|Adi Shankar]] anoncis «''fidela''» vigla-serian adaptadon kiu, laŭ li, «''plaĉos al ŝatantoj''».<ref>{{cite web | url = https://www.vice.com/en/article/devil-may-cry-netflix-creator-adi-shankar-promises-to-make-faithful-duke-nukem-adaptation-that-fans-will-like/ | title = Devil May Cry Netflix Creator Adi Shankar Promises to Make Faithful Duke Nukem Adaptation Fans Will Like | first = Brent | last = Koepp | date = June 23, 2025 | access-date = June 23, 2025 | work = Vice }}</ref> === Bildstria serio === Kvarnumeroa miniserio titolita ''Duke Nukem: Glorious Bastard'' estis publikigita en [[julio]] [[2011]] fare de IDW. La rakonto prezentas Duke Nukem vojaĝantan reen en la tempon al la [[Second World War|Dua Mondmilito]], por helpi la aliancanojn venki la naziojn kaj eksterteranojn.<ref>{{Cite web|url=http://kotaku.com/#!5797179/duke-nukem-glorious-bastard |title=Duke Nukem: Glorious Bastard Sends Duke to WWII for His First Comic Book Series |publisher=[[Kotaku]] |date=2011-04-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101106085901/http://kotaku.com/ |archive-date=2010-11-06 }}</ref> Speciala bildstrio ankaŭ estis kreita por la eldono "Balls of Steel" de ''Duke Nukem Forever''. La serio ''Glorious Bastard'' kaj tiu aldona bildstrio poste estis represitaj kune en komerca broŝurformo. === Varoj === Ekde [[1997]], la nun malaperinta ludila kompanio ReSaurus komencis eldoni agfigurajn ludilojn bazitajn sur la franĉizo ''Duke Nukem''.<ref>{{cite web|url=http://legacy.3drealms.com/actionfigures/index.html |title=3D Realms Action Figures |access-date=2014-11-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110112048/http://legacy.3drealms.com/actionfigures/index.html |archive-date=2014-11-10 }}</ref><ref>{{cite magazine |title=Go Figure|magazine=[[GamePro]]|issue=111 |publisher=[[IDG]]|date=December 1997|page=30}}</ref> Ĉefe fokusitaj al ''Duke Nukem 3D'', la serio inkluzivas tri versiojn de Duke, kun kvara «''nur-interreta''» versio disponebla kun CD-ROM kaj akcesoraĵo nomata frost-ĵetilo. La serio ankaŭ enhavas rolulojn kiel Pigcop, Octabrain kaj Battlelord. La ludiloj tamen estis konsiderataj fragilaj, precipe la kruroj de Duke kaj la Octabrain-modelo. Pliaj ludiloj estis planitaj por koincidi kun la eldono de ''[[Duke Nukem Forever]]'', sed la prokrasto de la ludo haltigis la produktadon kaj ReSaurus poste bankrotis. Dum Toyfair [[2011]], NECA prezentis novan serion de agfiguroj bazitaj sur ''Duke Nukem Forever'', kun pli da detaloj kaj moviĝeblo. En [[2012]], [[Sideshow Collectibles]] anoncis novan kolekteblan statuon de Duke Nukem laŭ lia apero en ''Duke Nukem Forever''.<ref>{{cite web|url=https://kotaku.com/if-you-blew-50-on-duke-nukem-forever-would-you-blow-5923386 |title=If You Blew $50 on Duke Nukem Forever, Would You Blow $300 On This? |date=4 July 2012 |publisher=Kotaku.com |access-date=2013-10-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516080601/http://kotaku.com/5923386/if-you-blew-50-on-duke-nukem-forever-would-you-blow-300-on-this |archive-date=2013-05-16 }}</ref> La statuo estis publikigita en [[aprilo]] [[2013]].<ref>{{cite web|url=http://www.sideshowtoy.com/?page_id=4489&sku=2002101 |title=Duke Nukem Polystone Statue - Sideshow Collectibles - SideshowCollectibles.com |publisher=Sideshowtoy.com |access-date=2013-10-03}}</ref> == Recenzo == La serio ĝenerale estis populara ekde sia komenco. ''Duke Nukem'' kaj ''Duke Nukem II'', kune kun ''[[Commander Keen]]'', helpis popularigi la flankruluman platforman ĝenron sur la [[personal computer|persona komputilo]], same kiel ludoj kiel ''[[Super Mario Bros.]]'' faris por [[video game console|videoludaj konzoloj]].<ref name="mastersdoom">{{cite book | last=Kushner | first=David | title=[[Masters of Doom]] | publisher=[[Random House]] | at=89 | year=2003 | isbn=0-375-50524-5 }}</ref> La ludoj transiris el la shareware-nicho al la ĉefa ludantaro per ''[[Duke Nukem 3D]]'', kiu ankaŭ fariĝis parto de [[video game controversy|videoludaj polemikoj]]. La ludo, kiel aliaj titoloj ekzemple ''[[Star Wars: Dark Forces]]'', estis inter la unuaj kompareblaj kun ''[[Doom (1993 video game)|Doom]]''. La programo [[Build engine|Build Engine]] uzata por ''Duke Nukem 3D'' fariĝis vaste uzata ilo inter evoluigantoj. La ludo estis polemika pro siaj bildigoj de [[human sexuality|homa sekseco]], [[pornography|pornografio]], [[obscenities|obscenaĵoj]], [[graphic violence|grafika perforto]] kaj [[recreational drug use|droguzo]]. Tio kaŭzis malpermeson en [[Brazil]] kaj striktajn limigojn al neplenaĝuloj en aliaj landoj, sed malgraŭ tio la ludo estis komerce kaj kritike sukcesa.<ref name="mastersdoom"/> La evoluigo de ''[[Duke Nukem Forever]]'' estis prokrastita de [[1997]] ĝis ĝia eldono la [[10-a de junio]] [[2011]], kio generis multajn ŝercojn pri ĝia longeco. Oni ofte proponis alternativajn nomojn kiel «''Never''», «''Whenever''» aŭ «''If Ever''». Fanoj ankaŭ sugestis ke la mallongigo “DNF” signifas [[wiktionary:DNF|Did Not Finish]]. La ludo eĉ mem aludas al sia longa evoluado, kiam Duke komentarias: «''Post 12 fikaj jaroj, ĝi devus esti bona!''». Ĝi ricevis ankaŭ plurajn «[[vaporware]]»-premiojn.<ref name="whenever">Kahney, Leander. [https://www.wired.com/science/discoveries/news/2000/12/40484?currentPage=all "Vaporware 2000: Missing Inaction"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213162243/http://www.wired.com/science/discoveries/news/2000/12/40484?currentPage=all |date=2013-12-13 }}. December 27, 2000. Wired News.</ref><ref>Manjoo, Farhad. [https://www.wired.com/news/technology/0,49326-1.html?tw=wn_story_page_next1 "Vaporware 2001: Empty Promises"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721171842/http://www.wired.com/news/technology/0%2C49326-1.html?tw=wn_story_page_next1 |date=July 21, 2006 }}. January 7, 2002. Wired News.</ref><ref name="ifever">Vaporware Team. [https://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2003/01/57023?currentPage=all "Vaporware 2002: Tech Up in Smoke?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213162255/http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2003/01/57023?currentPage=all |date=2013-12-13 }}. ''Wired News''. January 3, 2003.</ref> Kvankam la atendado estis granda, ''Duke Nukem Forever'' ricevis negativajn recenzojn, precipe pro malglataj kontroloj, pafmekanikoj kaj malmoderna dezajno. La PR-kompanio [[The Redner Group]] reagis per kontestata mesaĝo en Twitter, kiu ŝajnis minaci kritikajn recenzistojn. Poste la administranto [[Jim Redner]] pardonpetis kaj retiris la komenton.<ref>{{cite web |url=https://arstechnica.com/gaming/news/2011/06/duke-nukems-pr-threatens-to-punish-sites-that-run-negative-reviews.ars |title=Duke Nukem's PR threatens to punish sites that run negative reviews |first=Ben |last=Kuchera |publisher=Ars Technica |date=June 15, 2011}}</ref> Malgraŭ tio, 2K Games ĉesis kunlabori kun la kompanio.<ref>{{cite web|url=https://www.gamedeveloper.com/business/2k-games-drops-pr-firm-following-i-duke-nukem-forever-i-blackball-threats |title=2K Games Drops PR Firm Following Duke Nukem Forever Blackball Threats |first=Kyle |last=Orland |publisher=Gamasutra |date=June 15, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110819082619/http://www.gamasutra.com/view/news/35262/2K_Games_Drops_PR_Firm_Following_Duke_Nukem_Forever_Blackball_Threats.php |archive-date=August 19, 2011 }}</ref> Kelkaj kromproduktoj ricevis miksitajn rezultojn: ''[[Duke Nukem: Manhattan Project]]'' ([[2002]]) estis ĝenerale pozitive recenzita sed ne vendiĝis bone, kaj ĝia evoluiganto [[Sunstorm Interactive]] poste malaperis. ''[[Duke Nukem Advance]]'' ricevis favorajn recenzojn, dum ''[[Duke Nukem: Critical Mass]]'' ricevis negativan akcepton. == Referencoj == {{referencoj|2}} <!--- [[Kategorio:Videoludaj serioj]] [[Kategorio:Duke Nukem]] --> nw0r3b70m18k5mi85raltfqz5nay79h 0 848067 9367365 9079194 2026-05-05T22:32:26Z ThomasPusch 1869 9367365 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo= Ĉefkonstruaĵo de la Bauman Universitato. Vido de la flanko de la rivero [[Jaŭza]] |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = ''Мужество, Воля, Труд, Упорство!''<br>"Kuraĝo, volo, laboro, persisto!" |lando = Rusio |situo = |establita = |speco = publika, teknika |gvidanto = |nombro de studentoj={{formatnum:}} |nombro de kunlaborantoj={{formatnum:}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = RU-MOW |situo sur mapo2= |zomo = 13 |retejo = |tipo1 = reliefo }} La '''Bauman Moskva Ŝtata Teknika Universitato''' ('''BMŜTU'''; ruse: Московский государственный технический университет им. Н. Э. Баумана, МГТУ им. Н. Э. Баумана), foje familiare nomita kiel la ''Bauman Lernejo''<ref>From 1868 till 1898 Bauman University was called: Imperial Moscow Technical School, and Superior Moscow Technical School</ref> aŭ ''Baumanka'' ({{Lang-ru|Бауманка}}), estas publika teknika universitato ([[politekniko]]) troviĝanta en [[Moskvo]]. La Bauman Universitato ofertas bakalaŭraj, magistraj kaj doktorecaj gradoj en diversaj [[Inĝenierarto|inĝenieristikaj]] kampoj kaj [[aplikataj sciencoj]]. Kun pli ol 18 000 studentoj, ĝi estas la plej granda teknika universitato en Rusio. La universitato estis fondita en 1830 fare de la rusa caro [[Nikolao la 1-a (Rusio)|Nikolao la 1-a]]. [[Dosiero:15611s-1.jpg|dekstra|eta|230x230ra| rusa datrevena [[poŝtmarko]] kun la Ĉefa Konstruaĵo de la Bauman Universitato, 2005]] == Historio == La institucio estis establita en [[1830]] kiel faklernejo. En [[1868]] ĝi estis reorganizita kaj ĝisdatigita al altlernejo. En [[1930]], 5 dividaĵoj estis apartigitaj de la institucio, kiuj ĝis hodiaŭ funkcias kiel sendependa instituto de alteduko. En [[1960]] nova konstruaĵo estis konstruita kie la plej multaj el la unuoj de la universitato nun estas koncentritaj. La universitato havas plurajn filiojn en urboj proksime de Moskvo. La ĉefa branĉo en Moskvo inkluzivas pli ol 20 fakultatojn. La antaŭa nomo de la universitato estas la "Supera Teknika Lernejo en Moskvo nomita laŭ N. A. Bauman" ĝi ricevis en honoro de la revoluciulo Nikolaj Ernstoviĉ Bauman, kiu estis mortigita en 1905 proksime de la ĉefa konstruaĵo en tiu tempo - la Moskva Teknika Lernejo (IMTS). La universitato estis aktive implikita en la efektivigo de la [[Bolonja Procezo]] . En 2008, ĝi ricevis la Eŭropan Kvalitan Premion "pro klopodado atingi altkvaliton de edukaj servoj laŭ internaciaj normoj". Bauman estas la ĉefa universitato de la Unio de Teknikaj Universitatoj dum pli ol 14 jaroj, kiu inkluzivas pli ol 130 rusajn universitatojn. MSTU estas la unua rusa universitato fariĝi membro de Supraj Industriaj Administrantoj por Eŭropo (angle Top Industrial Managers for Europe) . == Organizo == La Universitato konsistas el la jenaj fakultatoj kaj subfakultatoj: === Materialoj kaj teknologio === * Produkta teknologio; * Mekanika Inĝenierado; * Casting teknologio kaj ekipaĵo; * Teknologio kaj ekipaĵo por premado kaj forĝado de metaloj; * Teknologio kaj ekipaĵo por veldado; * Altnivela proceza ekipaĵo kaj teknologio; * Materiala scienco en mekanika inĝenierado; * Metalurgia maŝinaro kaj ekipaĵo; * Metrologio kaj proceza kontrolo; * Elektrotekniko. === Radio Elektroniko kaj Lasera Teknologio === * Bioteknologio, medicina ekipaĵo kaj sistemoj; * Optoelektronikaj ekipaĵoj kaj sistemoj; * Radio-elektronikaj sistemoj (elsendaj ekipaĵoj). === Komputado kaj Kontrolsistemoj === * Aŭtomataj kontrolsistemoj en aviado; * Giroskopoj, orientiĝo, navigado kaj stabiligaj sistemoj; * Informoj kaj mezuraj ekipaĵoj kaj teknologio; * Dezajno kaj teknologio de radioelektronika ekipaĵo. === Teknologio === * komputilaj sistemoj kaj retoj; * Aŭtomataj informpretigo kaj kontrolo-sistemoj; * programaro por komputiloj kaj komputilaj sistemoj; * Komputila dezajno kaj teknologio. === Specialaj Maŝinaroj === * Raketo teknologio; * Aŭtomatigitaj Sistemoj kaj Robotiko; Kosmoŝipo kaj Gravito; * Flugdinamiko kaj movkontrolo; * Spuritaj kaj aliaj veturiloj; * Dezajno kaj fabrikado de objektoj el kunmetaĵoj. === Robotiko kaj kompleksa aŭtomato === * Dinamiko kaj fortteorio de maŝinoj; * Levado, transporto kaj (voja) konstrua ekipaĵo kaj veturiloj; * Aŭtomatigi produktadajn procezojn; Robotoj kaj Robotiko; * CAD-sistemoj. === Potenca inĝenierado === * Raketmotoroj; * Malalttemperatura fiziko kaj teknologio (Kriogeniko); * Bruligaj motoroj; * Turbomaŝinoj; * Vakupumpiloj kaj kompresoroj; * Hidraŭlikaj maŝinoj, veturado kaj kontrolo; * Elektraj motoroj, * Tokamaks kaj teknologio; * Elektrocentraloj; * Nekutimaj energifontoj kaj daŭrigebla energio; * Mediprotektado kaj konscia uzo de naturaj rimedoj; * Persona sekureco. === Baza scienca esplorado === * Aplika matematiko === Inĝenieristiko kaj administrado === * Ekonomio * Komerca Administrado En Orevo, ĉirkaŭ 80&nbsp;km norde de Moskvo, la Moskva Ŝtata Teknika Universitato funkciigas esplor- kaj trejnan centron por inĝenieroj kun fokuso pri raketo kaj ekstertera teknologio. == Rangigoj == En 2011/2012 QS Mondaj Universitataj rangotabeloj, BMSTU rangis 379a entuta kaj 229a en Inĝenieristika kaj IT <ref>{{cite web|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2011?page=7|title=QS World University Rankings 2011/12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111222061906/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2011?page=7|archive-date=22 December 2011|df=dmy}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.topuniversities.com/institution/bauman-moscow-state-technical-university/wur|title=Bauman Moscow State Technical University. QS World University Rankings 2011/12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111223092110/http://www.topuniversities.com/institution/bauman-moscow-state-technical-university/wur|archive-date=23 December 2011|df=dmy}}</ref>. En 2023, ''US News & World Report'' rangis ĝin #1,758 en la mondo <ref name="auto12">[https://www.usnews.com/education/best-global-universities/russia Best Global Universities in Russia]</ref>. == Unuopaj diplomiĝintoj == <small>[Sencas tiu listigo, ne nur por superrigardo ĉi tie, sed ankaŭ por pli enplekti unuopajn biografiojn en la vikipedian paĝaron]</small> * [[Vladimir Ŝuĥov]] (1853-1939) * [[Andrej Tupolev]] (1888-1972) * [[Vladimir Klimov]] (1892-1962) * [[Alfred Rosenberg]] (1893-1946) * [[Aleksandr Mikulin]] (1895-1985) * [[Pavel Suĥoj]] (1895-1975) * [[Georgij Malenkov]] (1902-1988) * [[Sergej Korolov]] (1906-1966) * [[Vladimir Vetrov]] (1932-1985) * [[Vladimir Grammatikov]] (1942-) * [[Igor Sisojev]] (1970-) == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[11787 Baumanka]], asteroido nomata honore al la universitato == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{ru}} kaj {{en}}) * [http://inter.bmstu.ru Oficiala retejo de internaciaj aktivecoj (ruse kaj angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220303101312/http://inter.bmstu.ru/ |date=2022-03-03 }} * [http://baumanki.net/ Neoficiala retejo por studenta (ruse)] * [https://web.archive.org/web/20070823041126/http://shkola254.narod.ru/bmstu.htm Historio de BMSTU (ruse)] * Pintaj Industriaj Manaĝeroj por Eŭropo {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Sovetunio]] [[Kategorio:Edukado en Sovetunio]] [[Kategorio:Universitatoj kaj altlernejoj en Moskvo]] gmsb6cvpfqi87sp453419xdeb1tdoyv 0 849947 9367489 9149414 2026-05-06T06:00:05Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367489 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} La '''Barataj Armitaj Fortoj''' ('''BAF''', [[Nagario|devanagari]] {{lang-hi|भार्टिया शास्तर सेनाअं|t= ''Bhāratīya Saśastra Sēnāēn''}}, {{Lang-en|'''The Indian Armed Forces'''}}, akronime konata '''IAF''') estas la nomo de ĉiuj militfortoj de la [[Respubliko]] [[Barato]]. La BAF estas gvidita fare de la Ĉefkomandanto, la [[Prezidento de Barato|Prezidento de la lando]], kaj administrita fare de la Defendministro <ref>{{Cite web|title=ABOUT THE MINISTRY {{!}} Ministry of Defence|url=https://www.mod.gov.in/about--ministry|access-date=31 March 2022|website=www.mod.gov.in}}</ref>. La fortoj konsistas el tri ĉefaj grupoj: la [[Terarmeo de Barato|terarmeo]], la [[Aerarmeo de Barato|aerarmeo]] kaj la [[Mararmeo de Barato|mararmeo]], krome, la armetrupoj de Barato estas subtenataj de la barataj polictrupoj, la barata marbordogardistaro kaj la speciala landlima forto, diversaj komandoj kaj institucioj <ref name="iaf1">—{{cite web|title=Indian Armed Forces|url=http://knowindia.gov.in/myindia/myindia_frame.php?id=6|website=Know India Portal|publisher=NIC, GoI|access-date=17 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925101556/http://knowindia.gov.in/myindia/myindia_frame.php?id=6|archive-date=25 September 2015}}</ref>. == Ĝenerala priskribo == [[Dosiero:Equivalent-ranks-of-the-Indian-Armed-Forces.jpg|eta|298x298ra|Bildo montranta ekvivalentajn rangojn kaj insigno de BAF. (klaku por vastigi)]] La Barataj Armitaj Fortoj estas inter la plej grandaj militfortoj en la mondo, kun konstanta armeo de proksimume 1,32 milionoj da aktivaj, tute-[[Volontula servo|volontulaj]], [[Soldato|soldatoj]] kaj rezerva trupo de 2,14 milionoj da soldatoj <ref>{{cite web|url=https://inspire99.com/indian-army-largest-volunteer-army-in-the-world/|title=Indian Army : Largest Volunteer Army in The World|date=16 October 2014|access-date=10 March 2023}}</ref>, kiu aktuale en 2006 igas Baraton la tria plej granda aktiva personaro de la mondo post la [[Popola Liberiga Armeo]] kaj la [[Usonaj Armitaj Fortoj]] <ref name="Press Information Bureau">{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=(Release%2520ID%2520:148814)|title=Press Information Bureau|access-date=15 September 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915111743/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=%28Release%20ID%20%3A148814%29|archive-date=15 September 2016}}</ref>. Helpservoj inkluzivas la Baratan Marbordogardistaron, la Central Paramilitary Forces (CPF) kaj la Strategic Forces Command. La oficiala defendbuĝeto de Barato por fiskjaro 2011 staras je 36.03 miliardoj [[Usona dolaro|USD]] (aŭ 1.83% de [[MEP (ekonomio)|MEP]]), sed fakta defenda [[elspezo]] estas taksita esti multe pli alta ol tio. La Barata Defendtrupo rapide disetendiĝas kaj modernigas, kaj havas planojn establi aktivan kosmoprogramon por armeaj aplikoj <ref>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/06/18/MNRR11AJK9.DTL&type=science|work=[[The San Francisco Chronicle]]|title=India's army seeks military space program|first=Gavin|last=Rabinowitz|date=18 June 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120321084758/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F06%2F18%2FMNRR11AJK9.DTL&type=science|archive-date=21 March 2012}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120321084758/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F06%2F18%2FMNRR11AJK9.DTL&type=science |date=2012-03-21 }}</ref>. Ĝi nuntempe disvolvas raketŝildon kaj atomtriadon ([[atombomba triopo]]) <ref name="India_triad">{{Cite web|title=Now, India has a nuclear triad|url=http://www.thehindu.com/news/national/now-india-has-a-nuclear-triad/article9231307.ece|website=The Hindu|access-date=17 October 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924150111/http://www.telegraphindia.com/1110326/jsp/nation/story_13768094.jsp|archive-date=24 September 2015|df=dmy-all}}</ref>. La armetrupoj de Barato estas en posedo de [[nukleaj armiloj]] kaj funkciigas mallongdistancaj kaj mezdistancaj [[Balistika misilo|balistikaj misiloj]] same kiel [[Ĉasaviadilo|ĉasaviadilojn]] kaj marameajn ŝipojn kiuj povas porti [[Atombombo|atombombojn]] <ref>{{cite news|title=2020 Military Strength Ranking|url=https://www.globalfirepower.com/countries-listing.asp|access-date=18 June 2020|work=Global Fire Power (GFP)|language=en}}</ref>. Kun la tria plej granda defendbuĝeto en la mondo <ref name="SIPRI-2019B">{{cite web|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-04/fs_2020_04_milex_0_0.pdf|title=Trends in World Military Expenditure, 2019|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|first1=Nan|last1=Tian|first2=Aude|last2=Fleurant|first3=Alexandra|last3=Kuimova|first4=Pieter D.|last4=Wezeman|first5=Siemon T.|last5=Wezeman|date=27 April 2020|access-date=27 April 2020}}</ref>, Barato estas la plej granda importisto de [[Armilo|armiloj]] en la mondo, respondecante pri 9% de tutmondaj importado, sed la lando ankaŭ estas vicigita inter la supraj 30 armileksportantoj. Aktuale en 2011, Barato importis proksime al 70% de siaj armiloj, kun [[Israelo]], [[Rusio]] kaj [[Usono]] kiel siaj plej grandaj armeaj provizantoj <ref name="iaf22">—{{cite web|title=End of an era: Israel replaces Russia as India's top military supplier|url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2009/me_military0246_03_25.asp|work=World Tribune|access-date=18 March 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813204853/http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2009/me_military0246_03_25.asp|archive-date=13 August 2011}}</ref>. La defenda elspezo de la lando estos proksimume 112 miliardoj USD$ antaŭ 2016. La nacia tago de la armitaj fortoj estas festata la [[7-a de decembro|7-an de decembro]]. [[Armeservo]] ĉiam estis libervola kaj [[deviga militservo]] neniam okazis en la lando. Tio igas la armeon tielnomita [[profesia armeo]]. La armeo havas multan sperton en malsamaj specoj de [[tereno]], ĉar Barato kaj ĝiaj najbaraj areoj havas tre varian terenon. == Historio == Historie, Barato havas unu el la plej longaj militaj historioj, devenanta de pluraj miloj da jaroj. La unua referenco al armeoj troviĝas en la [[Vedoj]] kaj la Epopeoj, klasikaj barataj tekstoj pri [[arkpafado]] aparte, kaj [[luktosporto]] ĝenerale <ref>[http://india.gov.in/myindia/facts.php Interesting facts about India] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071206000000/https://web.archive.org/web/20071206014250/http://india.gov.in/myindia/facts.php |date=2007-12-06 }} and [http://pubweb.cc.u-tokai.ac.jp/indus/english/2_5_01.html Maritime trade with the west] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080611000000/https://web.archive.org/web/20080611152017/http://pubweb.cc.u-tokai.ac.jp/indus/english/2_5_01.html |date=2008-06-11 }}</ref>. Barato havas longan militan historion ĝis la [[Bronzepoko]]. Tamen, la modernaj armetrupoj aperis en la [[19-a jarcento]] dum la tempo kiam [[Brita Hindio]] estis [[kolonio]] de la [[Brita Imperio]]. Barato partoprenis ambaŭ [[Mondmilito|mondmilitojn]] kaj havis decidan rolon en la [[Dua Mondmilito]] kiam ili batalis kontraŭ la [[Akso Berlino-Romo-Tokio|akspotencoj]], ĉefe kontraŭ la [[Japana Imperio]] kaj ankaŭ en [[Nordafriko]] kontraŭ [[Itala Imperio|Italio]]. Notindas ke en [[1955]] la [[Konstitucio de Barato]] estis ŝanĝita tiel ke [[Prezidento de Barato|la Prezidanto de Barato]] estis la [[Ĉef-komandanto|Ĉefkomandanto]] de la Armitaj Fortoj de Barato. Ne malofte okazis [[krizostato]] ĉe unu el la landlimoj de Barato. Post 1947, la lando batalis plurajn militojn kontraŭ [[Pakistano]] kaj [[Ĉinio]], same kiel intervenis en [[Srilanko]] (vidu [[Srilanka Enlanda Milito]]). La intervena barata trupo de 60,000 soldatoj estis finfine retirita de Srilanko en 1990 <ref name="iclq">{{Cite journal|title=Ethnic Politics and Constitutional Reform: The Indo-Sri Lankan Accord|first=M. L.|last=Marasinghe|date=9 July 1988|journal=International & Comparative Law Quarterly|volume=37|issue=3|pages=551–587|doi=10.1093/iclqaj/37.3.551}}</ref>. Specife, La BAF batalis en ĉiuj la plej gravaj armeaj operacioj de la lando - inkluzive de la tri barat-pakistanaj militoj de [[Barat-Pakistana Milito de 1947|1947]], [[Barat-Pakistana Milito de 1965|1965]] kaj [[Barat-Pakistana Milito de 1971|1971]] respektive, la [[Ĉin-barata milito|Ĉin-barata-Milito]] ĉe la Linio McMahon en 1962 kaj 1967, same en la ĉin-barataj bataletoj de 1987 ([[Enrico Fermi|en]]), la [[Kargila Milito]] en 1999, kaj en aliaj konfliktoj. La venko de la BAF kontraŭ Pakistano en la 1971 milito, helpis liberigi [[Bangladeŝo]]<nowiki/>n kaj krei la sendependan najbaran ŝtaton. Ekde 2003, Barato kaj Pakistano daŭrigis [[Batalhalto|batalhalton]] kaj en stato de [[malvarma paco]] <ref>{{Cite web|title=Cold Peace between India and Pakistan - NEXT|url=https://www.nextias.com/current-affairs/08-11-2022/cold-peace-between-india-and-pakistan|access-date=3 July 2023|website=NextIAS|language=en}}</ref>. La BAF ankaŭ havas eminentan historion kiam temas pri partopreno en packonservaj operacioj de UN. Inter la [[Pacmisio|pacmisioj]] en kiuj trupoj de la BAF ĉeestis oni povas mencii tiujn en [[Kipro]], [[Libano]], [[Kongo Kinŝasa|Kongo - Kinŝaso]], [[Angolo]], [[Kamboĝo]], [[Vjetnamio]], [[Namibio]], [[Salvadoro]], [[Liberio]], [[Mozambiko]] kaj [[Somalio]]. La armeo ankaŭ kontribuis unuojn por medicina prizorgo dum la [[Korea milito]] . == Doktrino == La armetrupoj de Barato havas ses ĉefajn misiojn: <ref>{{cite web|url=http://www.slideshare.net/amitabha.ghosh/redoctrinisation-of-the-indian-armed-forces|title=Redoctrinisation of the Indian Armed Forces|publisher=Slideshare.net|access-date=1 August 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091128214946/http://www.slideshare.net/amitabha.ghosh/redoctrinisation-of-the-indian-armed-forces|archive-date=28 November 2009|date=16 July 2009}}</ref> # Por konservi la teritorian integrecon de Barato. # Defendi la landon se ĝi estos atakata de fremda nacio. # Sendi propran amfibian militekipaĵon por alporti la batalon al la marbordoj de la malamiko. # Malvarma starto, kio signifas, ke la barata defendo devus povi mobilizi kaj preni ofensivajn agojn rapide, sen devi transpasi la sojlon de la malamiko por la uzo de nukleaj armiloj. # Subteni la civilan socion dum katastrofoj (kiel [[Inundo|inundoj]] aŭ [[Tertremo|tertremoj]]). # Partopreni UN- pacoperaciojn laŭ la engaĝiĝo de Barato al [[UNo]]. Ekzistas duonoficiala libro nomita ''Customs and Etiquette in the Services'', verkita fare de emerita [[generalmajoro]] Ravi Arora, kiu pliprofundigas kiel barata personaro estas atendita konduti ĝenerale <ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=30827|title=Book on Customs & Etiquettes in the Services Released|publisher=Press Information Bureau, Government of India|date=3 September 2007|access-date=10 March 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160117183848/http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=30827|archive-date=17 January 2016|df=dmy-all}}</ref>. Arora estas la Ĉefredaktisto de ''la barata Armea Revizio <ref>{{cite web|url=http://www.idyb.com/imr/about_us.php|title=About Us|publisher=Indian Military Review|access-date=10 March 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713003215/http://www.idyb.com/imr/about_us.php|archive-date=13 July 2011|df=dmy-all}}</ref>''. == Aktualaĵoj == La barataj armefortoj estas konsideritaj modernaj kaj spertas akcelitan modernigon kun konstante kreskantaj investoj tra la jaroj en moderna ekipaĵo kaj disvolviĝo. Interalie, ekzistas ampleksa kunlaboro kun [[Rusa Aerarmeo|la Rusa Aera Forto]], kiu inkluzivas la komunan disvolviĝon de kvin-generacia ĉasaviadilo kaj universala kargoaviadilo nomita " UAC/HAL Il-214 ". Ankaŭ estas granda investo en sistemoj kiel: aktiva defenda sistemo kontraŭ [[Misilo|misiloj]] kaj [[Nuklea armilo|nukleaj armiloj]]. Milita akiro de eksterlandaj fontoj estas taksita je pli ol 25 miliardoj da dolaroj jare, ĉefe de [[Usono]], [[Israelo]], [[Rusio]] kaj [[Francio]]. Eksportaĵoj estas signife pli malgrandaj - ĉirkaŭ 180 milionoj da dolaroj jare <ref>{{Cite web|title=Indigenisation in Defence|url=https://www.theindianhawk.com/2021/03/indigenisation-in-defence-indian.html|access-date=24 April 2021|website=Defence News: Indian Defence News, IDRW, Indian Armed Forces, Indian Army, Indian Navy, Air Force|date=2 March 2021}}</ref>. Barato estas nuntempe en procezo de konstruado de diligenta optika fibro-reto kun la plej nova teknologio kaj tre alta sekureco por uzo de sia armeo, aerarmeo kaj mararmeo - je kosto de 9 970,16 [[Kroro|kroroj]] [[Rupio|rupioj]] (USD 2,2 miliardoj). Ĉi tio estos la plej granda fermita reto de la mondo por la ekskluziva uzo de la granda personaro en la barata defendo. Aktuale de [[2021]], la procentoj de virinoj servantaj trans ĉiuj rangoj en la Armeo, Mararmeo kaj Aera Forto estas 0.59%, 6.0% kaj 1.08%, respektive. Virinoj povas servi ĉe ajna rango en la Armeo kaj Aera Forto, sed nur povas servi en la Mararmeo kiel komisiita oficirojn <ref>{{cite web|title=Representation of Women In Defence Forces|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1780096|website=Press Information Bureau of India|date=15 August 2021|accessdate=11 December 2021}}</ref>. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Brithindia Armeo|Brita Hinda Armeo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://indianarmy.nic.in/ Barata Terarmeo] – Oficiala retejo * [http://indianairforce.nic.in/ Barata Aerarmeo] Oficiala retejo * [https://web.archive.org/web/20121016110244/http://www.nausena-bharti.nic.in/ Barata Mararmeo] – Oficiala retejo (enarkivigita la 16an de oktobro 2012) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Armitaj fortoj de Barato]] 2a2n59ku6u32i7bljoly4kqh7iin3sj 0 851947 9367613 8671325 2026-05-06T11:38:02Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9367613 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Antti HÄKKÄNEN''' (naskiĝinta [[16-a de januaro]] [[1985]]) estas finna [[politikisto]]. Li estas membro de finnlanda parlamento ekde 2015, estis ministro pri justico 2017–2019 kaj nuntempe estas ministro pri defendo. Lia partio estas Nacia Koalicio. Li estas vicprezidanto de la partio. Pli june li prezidantis sian junularan asocion. Laŭ li tradiciaj valoroj kiel la hejmo, sana naciismo, honesteco kaj honorado de alia homo donas bonan bazon por la vivo. Oni taksas, ke li estas konservativo, sed li mem diris, ke li ne estas tia. Li volas pliigi enmigradon, kiun peras volado ricevi laboron. Laŭ li oni devus nuligi heredimposton kaj plialtigi iujn aliajn impostojn. Li volas sekvi ekzemplon de Estonio je impostado. Häkkänen estas en geedzeco kaj havas du infanojn. Li estas unu el la plej konataj nuntempaj membroj de sia partio. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) * [https://www.instagram.com/anttihakkanen Oficiala paĝo en la] [[socia retejo]] ''[[Instagram]]'' (precipe {{fi}}) {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Häkkänen, Antti}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 93jlazkdktjykqvjpuppov933uz8m40 9367620 9367613 2026-05-06T11:54:50Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9367620 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Antti HÄKKÄNEN''' (naskiĝinta [[16-a de januaro]] [[1985]]) estas finna [[politikisto]]. Li estas membro de finnlanda parlamento ekde 2015, estis ministro pri justico 2017–2019 kaj nuntempe estas ministro pri defendo. Lia partio estas Nacia Koalicio. Li estas vicprezidanto de la partio. Pli june li prezidantis sian junularan asocion. Laŭ li tradiciaj valoroj kiel la hejmo, sana naciismo, honesteco kaj honorado de alia homo donas bonan bazon por la vivo. Oni taksas, ke li estas konservativo, sed li mem diris, ke li ne estas tia. Li volas pliigi enmigradon, kiun peras volado ricevi laboron. Laŭ li oni devus nuligi heredimposton kaj plialtigi iujn aliajn impostojn. Li volas sekvi ekzemplon de Estonio je impostado. Häkkänen estas en geedzeco kaj havas du infanojn. Li estas unu el la plej konataj nuntempaj membroj de sia partio. Ekde junio [[2023]] li estas parto de la nacia registaro de Finnlando, gvidata de la ĉefministro [[Petteri Orpo]]. En tiu registaro li plenumas la funkcion de la ministro de defendo. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) * [https://www.instagram.com/anttihakkanen Oficiala paĝo en la] [[socia retejo]] ''[[Instagram]]'' (precipe {{fi}}) {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Häkkänen, Antti}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 4s13vso9owm294dvall75v6w51nu4nb 0 851948 9367581 8903942 2026-05-06T09:56:24Z ThomasPusch 1869 9367581 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Lulu RANNE''' (naskiĝinta [[12-a de julio]] [[1971]]) en [[Kristinestad]]) estas finna [[politikisto]]. Ŝia partio estas [[Veraj finnoj]]. Ŝi estas membro de la finnlanda parlamento ekde 2019 kaj ministro pri trafiko kaj komunikado ekde 2023. Ekde 2023 ŝi estas ankaŭ prezidanto de la parlamentgrupo de sia partio. Antaŭe Ranne apartenis al [[Nacia Koalicio]]. Ŝi estis ankaŭ parlamentelekta kandidato de tiu partio en 2011. En 2012 ŝi ŝanĝis sian partion. Laŭ ŝi oni troigas timon pri la [[tutmonda varmiĝo]]. Ŝi asertis, ke la klimataj kunvenoj pli peras timon pri tutmonda varmiĝo ol malpliigas tiun varmiĝon. Ŝi apogas tradiciajn seksajn rolojn. Ŝia elektodistrikto estas Elektodistrikto [[Tavastio]]. == Eksteraj ligiloj == * [https://www2.eduskunta.fi/FI/kansanedustajat/Pages/1417.aspx prezento en la retejo ''eduskunta.fi''] ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) * [https://oikeusministerio.fi/kunta-ja-alueministeri/-/min/lulu-ranne prezento en la ministrio pri justico] ({{fi}}, {{sv}}, {{en}}, {{sme}}, do ''davvisámegiella'' kaj {{ru}}) {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Ranne, Lulu}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 7zmbp6mmd3yc7hvbxwyglxl4o78io9i 9367607 9367581 2026-05-06T11:33:39Z ThomasPusch 1869 9367607 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Lulu RANNE''' (naskiĝinta [[12-a de julio]] [[1971]]) en [[Kristinestad]]) estas finna [[politikistino]]. Ŝia partio estas [[Veraj finnoj]]. Ŝi estas membro de la finnlanda parlamento ekde 2019 kaj ministro pri trafiko kaj komunikado ekde 2023. Ekde 2023 ŝi estas ankaŭ prezidanto de la parlamentgrupo de sia partio. Antaŭe Ranne apartenis al [[Nacia Koalicio]]. Ŝi estis ankaŭ parlamentelekta kandidato de tiu partio en 2011. En 2012 ŝi ŝanĝis sian partion. Laŭ ŝi oni troigas timon pri la [[tutmonda varmiĝo]]. Ŝi asertis, ke la klimataj kunvenoj pli peras timon pri tutmonda varmiĝo ol malpliigas tiun varmiĝon. Ŝi apogas tradiciajn seksajn rolojn. Ŝia elektodistrikto estas Elektodistrikto [[Tavastio]]. == Eksteraj ligiloj == * [https://www2.eduskunta.fi/FI/kansanedustajat/Pages/1417.aspx prezento en la retejo ''eduskunta.fi''] ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) * [https://oikeusministerio.fi/kunta-ja-alueministeri/-/min/lulu-ranne prezento en la ministrio pri justico] ({{fi}}, {{sv}}, {{en}}, {{sme}}, do ''davvisámegiella'' kaj {{ru}}) {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Ranne, Lulu}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] jy3vcosc3ncnarewop960pqzsnxmh7m 9367608 9367607 2026-05-06T11:34:05Z ThomasPusch 1869 9367608 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Lulu RANNE''' (naskiĝinta [[12-a de julio]] [[1971]]) en [[Kristinestad]]) estas finna [[politikistino]]. Ŝia [[politika partio]] estas la [[Veraj finnoj]]. Ŝi estas membro de la finnlanda parlamento ekde 2019 kaj ministro pri trafiko kaj komunikado ekde 2023. Ekde 2023 ŝi estas ankaŭ prezidanto de la parlamentgrupo de sia partio. Antaŭe Ranne apartenis al [[Nacia Koalicio]]. Ŝi estis ankaŭ parlamentelekta kandidato de tiu partio en 2011. En 2012 ŝi ŝanĝis sian partion. Laŭ ŝi oni troigas timon pri la [[tutmonda varmiĝo]]. Ŝi asertis, ke la klimataj kunvenoj pli peras timon pri tutmonda varmiĝo ol malpliigas tiun varmiĝon. Ŝi apogas tradiciajn seksajn rolojn. Ŝia elektodistrikto estas Elektodistrikto [[Tavastio]]. == Eksteraj ligiloj == * [https://www2.eduskunta.fi/FI/kansanedustajat/Pages/1417.aspx prezento en la retejo ''eduskunta.fi''] ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) * [https://oikeusministerio.fi/kunta-ja-alueministeri/-/min/lulu-ranne prezento en la ministrio pri justico] ({{fi}}, {{sv}}, {{en}}, {{sme}}, do ''davvisámegiella'' kaj {{ru}}) {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Ranne, Lulu}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 4n75gq30i9oiaqtgn2sq683tgl4aud2 9367609 9367608 2026-05-06T11:34:39Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9367609 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Lulu RANNE''' (naskiĝinta [[12-a de julio]] [[1971]]) en [[Kristinestad]]) estas finna [[politikistino]]. Ŝia [[politika partio]] estas la [[Veraj finnoj]]. Ŝi estas membro de la finnlanda parlamento ekde 2019 kaj ministro pri trafiko kaj komunikado ekde 2023. Ekde 2023 ŝi estas ankaŭ prezidanto de la parlamentgrupo de sia partio. Antaŭe Ranne apartenis al [[Nacia Koalicio]]. Ŝi estis ankaŭ parlamentelekta kandidato de tiu partio en 2011. En 2012 ŝi ŝanĝis sian partion. Laŭ ŝi oni troigas timon pri la [[tutmonda varmiĝo]]. Ŝi asertis, ke la klimataj kunvenoj pli peras timon pri tutmonda varmiĝo ol malpliigas tiun varmiĝon. Ŝi apogas tradiciajn seksajn rolojn. Ŝia elektodistrikto estas Elektodistrikto [[Tavastio]]. == Eksteraj ligiloj == * [https://www2.eduskunta.fi/FI/kansanedustajat/Pages/1417.aspx prezento en la retejo ''eduskunta.fi''] ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) * [https://oikeusministerio.fi/kunta-ja-alueministeri/-/min/lulu-ranne prezento en la ministrio pri justico] ({{fi}}, {{sv}}, {{en}}, {{ru}} kaj {{sme}}, do ''davvisámegiella'') {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Ranne, Lulu}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] sjk8z4vm93ee5zph9x03vxthwksezte 9367624 9367609 2026-05-06T11:56:37Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9367624 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Lulu RANNE''' (naskiĝinta [[12-a de julio]] [[1971]]) en [[Kristinestad]]) estas finna [[politikistino]]. Ŝia [[politika partio]] estas la [[Veraj finnoj]]. Ŝi estas membro de la finnlanda parlamento ekde 2019 kaj ministro pri trafiko kaj komunikado ekde 2023. Ekde 2023 ŝi estas ankaŭ prezidanto de la parlamentgrupo de sia partio. Antaŭe Ranne apartenis al [[Nacia Koalicio]]. Ŝi estis ankaŭ parlamentelekta kandidato de tiu partio en 2011. En 2012 ŝi ŝanĝis sian partion. Laŭ ŝi oni troigas timon pri la [[tutmonda varmiĝo]]. Ŝi asertis, ke la klimataj kunvenoj pli peras timon pri tutmonda varmiĝo ol malpliigas tiun varmiĝon. Ŝi apogas tradiciajn seksajn rolojn. Ŝia elektodistrikto estas la elektodistrikto [[Tavastio]]. Ekde junio [[2023]] ŝi estas parto de la nacia registaro de Finnlando, gvidata de la ĉefministro [[Petteri Orpo]]. En tiu registaro ŝi plenumas la funkcion de la ministro de transporto kaj komunikadoj. == Eksteraj ligiloj == * [https://www2.eduskunta.fi/FI/kansanedustajat/Pages/1417.aspx prezento en la retejo ''eduskunta.fi''] ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) * [https://oikeusministerio.fi/kunta-ja-alueministeri/-/min/lulu-ranne prezento en la ministrio pri justico] ({{fi}}, {{sv}}, {{en}}, {{ru}} kaj {{sme}}, do ''davvisámegiella'') {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Ranne, Lulu}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] rki66bxdkkwezc7oroqoygct0l6jaez 0 868490 9367221 8713518 2026-05-05T13:50:20Z Juan Emilio Prades Bel 146978 9367221 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Massalfassar (stacidomo)}} {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-V|situo sur mapo2=Hispanio|zomo=11}} [[Dosiero:Municipio de Massalfassar, provincia de Valencia, España.jpg|eta|Massalfassar]] '''Massalfassar''' ({{lang-es|Masalfasar}}, [[Valencia dialekto|valencie]] ''Massalfassar'') estas komunumo en la [[Valencia Komunumo]], [[Hispanio]]. Ĝi situas en la [[provinco Valencio]], en la komarko Huerta Norte. Ĝi havas populacion de {{Unuo|2609}} loĝantoj en 2023. == Vidu ankaŭ == * [[Massalfassar (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|https://www.massalfassar.es/}} ([[Valencia dialekto|valencie]]/{{es}}) [[Kategorio:Massalfassar| ]] [[Kategorio:Municipoj de provinco Valencio]] hbi6lfjb4mzlf1lhe5b3dvw56yln9jv 0 873383 9367592 9021600 2026-05-06T10:23:08Z ThomasPusch 1869 9367592 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo | loko de naskiĝo = ''Nagu'', vilaĝo ekde 2009 en la komunumo [[Pargas]] de [[Origina Finnlando]] }} '''Sandra Ida Christina Bergqvist''' (naskiĝis la 14-an de aprilo 1980 en ''Nagu'', vilaĝo ekde 2009 en la komunumo [[Pargas]]) estas [[svedlingvaj finnlandanoj|svedlingva finna]] politikistino, kiu ekde 2019 estas parlamentano de [[Sveda Popola Partio de Finnlando]] el la balotdistrikto [[Origina Finnlando]]. Ŝi funkcias kiel la Ministro de sporto kaj junularo de la registaro de [[Petteri Orpo]] ekde la 20-a de junio 2023. Bergqvist funkcias kiel la vicprezidanto de la jura komisiono de la parlamento kaj membro de la transporto kaj komunikado-komisiono. Ŝi estis la 2-a vicprezidanto de la parlamenta grupo de la Sveda Popola Partio de Finnlando (la 7-an de junio 2019 – la 19-an de junio 2023). Bergqvist estas agrikultura entreprenistino laŭ profesio. Ŝi faris [[gimnazio]]finan ekzamenon en Sveda gimnazio de Pargas en 2000 kaj magistriĝis pri politika scienco ĉe la svedlingva universitato ''[[Åbo Akademi]]'' de [[Turkuo]] en 2005. Ŝi laboris interalie kiel sekretario de la distrikto Åboland de ''Svensk Ungdom'' (la junulara organizaĵo de [[svedlingvaj finnlandanoj|svedlingvaj finnoj]]), proparolanto de la Finna-Sveda Popola Asembleo, ĝenerala inspektoro de la Ministerio de Edukado kaj Kulturo, la projektkunordiganto de ''[[Åbo Akademi]]'', kaj antaŭ ŝia elekto ekde 2013 oficis kiel parlamentano en la servo de la Urba Konsilio. Bergqvist ankaŭ estas la prezidanto de la Finna-Sveda Nacia Asembleo ekde 2019. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{sv}} kaj {{fi}}) {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Bergqvist, Sandra}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] dcmvh5pgrp0buicuahddogvkyex5q3j 9367625 9367592 2026-05-06T11:56:56Z ThomasPusch 1869 9367625 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo | loko de naskiĝo = ''Nagu'', vilaĝo ekde 2009 en la komunumo [[Pargas]] de [[Origina Finnlando]] }} '''Sandra Ida Christina Bergqvist''' (naskiĝis la 14-an de aprilo 1980 en ''Nagu'', vilaĝo ekde 2009 en la komunumo [[Pargas]]) estas [[svedlingvaj finnlandanoj|svedlingva finna]] politikistino, kiu ekde 2019 estas parlamentano de [[Sveda Popola Partio de Finnlando]] el la balotdistrikto [[Origina Finnlando]]. Ŝi funkcias kiel la Ministro de sporto kaj junularo de la registaro de [[Petteri Orpo]] ekde la 20-a de junio 2023. Bergqvist funkcias kiel la vicprezidanto de la jura komisiono de la parlamento kaj membro de la transporto kaj komunikado-komisiono. Ŝi estis la 2-a vicprezidanto de la parlamenta grupo de la Sveda Popola Partio de Finnlando (la 7-an de junio 2019 – la 19-an de junio 2023). Bergqvist estas agrikultura entreprenistino laŭ profesio. Ŝi faris [[gimnazio]]finan ekzamenon en Sveda gimnazio de Pargas en 2000 kaj magistriĝis pri politika scienco ĉe la svedlingva universitato ''[[Åbo Akademi]]'' de [[Turkuo]] en 2005. Ŝi laboris interalie kiel sekretario de la distrikto Åboland de ''Svensk Ungdom'' (la junulara organizaĵo de [[svedlingvaj finnlandanoj|svedlingvaj finnoj]]), proparolanto de la Finna-Sveda Popola Asembleo, ĝenerala inspektoro de la Ministerio de Edukado kaj Kulturo, la projektkunordiganto de ''[[Åbo Akademi]]'', kaj antaŭ ŝia elekto ekde 2013 oficis kiel parlamentano en la servo de la Urba Konsilio. Bergqvist ankaŭ estas la prezidanto de la Finna-Sveda Nacia Asembleo ekde 2019. Ekde junio [[2023]] ŝi estas parto de la nacia registaro de Finnlando, gvidata de la ĉefministro [[Petteri Orpo]]. En tiu registaro ŝi plenumas la funkcion de la ministro pri junularo kaj sporto. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{sv}} kaj {{fi}}) {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Bergqvist, Sandra}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] rqtenby2rm9c6a5ld9rr5x5cofb6soe 0 873768 9367228 9045062 2026-05-05T14:02:48Z RG72 11847 /* Historio */ 9367228 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | kvartalo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Zajkovo | devena_nomo = Зайкова | alia_nomo = Зайково | alia_nomo1 = | kategorio = <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Зайкова | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumeno]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Kluĉi | memorindaĵo = | ŝoseo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Zajkovo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 07 | lat_s = 28.063 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 40 | long_s = 24.582 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = mikrodistrikto | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 625034 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo en la urba areo Tjumeno | mapo_lokumilo = Tjumeno (urba areo) | mapo1_priskribo = Situo en Tjumeno | mapo1_lokumilo = Tjumeno | mapo2_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo2_lokumilo = Tjumena provinco <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapligilo urbo}} }} '''Zajkovo''' ({{lang-ru|Зайкова}}, foje ankaŭ ''Зайково'') estas mikrodistrikto (kvartalo) de [[Tjumeno]], eksa vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]), parto de Bukina kampara konsilio ({{lang-ru|Букинский сельсовет}}). == Geografio == Norde Zajkovo limas al rivero Kluĉi, sude kaj okcidente al mikrodistrikto [[Gilovo (kvartalo)|Gilovo]], oriente al mikrodistrikto [[Bikovo (kvartalo)|Bikovo]]. Ĝi situas iom for de la Irkutska (Siberia) landvojo, ĉe rivero Vojnovko (Kluĉi) kaj lago Krivoje. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Zajkovo | Norde = rivero Kluĉi | Nordoriente = | Oriente = [[Bikovo (kvartalo)|Bikovo]] | Sudoriente = | Sude = strato Topolinaja | Sudokcidente = | Okcidente = [[Gilovo (kvartalo)|Gilovo]] | Nordokcidente= }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (84%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Patruŝevo | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Rosstat | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|281}} }} == Historio == La {{JULGREGDATO|12|8|1750|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} en la vilaĝo sin bruligis 14 [[malnovritanoj]]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 2 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 101 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 42 kortoj, en kiuj loĝis 113 viroj kaj 124 inoj. Vilaĝanoj kultivis 160 [[desjatino]]jn (174,8 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 250 ĉevalojn, 130 bovinojn, 100 ŝafojn, 40 kaprojn kaj 150 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 66 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri agrokulturo, fiŝkaptado, buĉado de brutoj, vendado de kanaba kaj papava oleoj, faris bastomatojn kaj ŝuojn, karbon. Dum la Irbita foiro ili vendadis etskale lanugojn, vilojn, ĉifonojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 60 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En 1911 en la vilaĝo aperis preĝodomo de martiro [[Sankta Georgo]] konstruita surbaze de kadukiĝinta kapelo; ĝi apartenis al paroĥo de la [[Dipatrina-Kristnaska monaĥejo (Tjumeno)|Elija-preĝejo]] en Tjumeno<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Купола Тюмени |lasta = Маслова |unua = Е. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Тарасова О. П. |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2002 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ООО «Опцион-ТМ Холдинг» |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 51 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref>{{citaĵo el libro |titolo = Церковь пророка Илии с приделом Покрова Пресвятой Богородицы города Тюмени. 1833 – 2022 гг. |lasta = Курмачев |unua = В. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Чернышов А. В. |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2002 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = МИ «РУТРА» |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 8 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Gilovo (kvartalo)]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Kvartaloj de Tjumeno]] [[Kategorio:Eksaj vilaĝoj de Tjumena distrikto]] cipawn3pidmwypj6mjew33z6qdvaj4i 0 873989 9367252 8780130 2026-05-05T16:07:25Z Tirolischleioans 254019 9367252 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Neo RAUCH''' (naskiĝis la [[18-an de aprilo]], [[1960]]) estas [[germanoj|germana]] [[Pentrarto|pentristo]]. Rauch estas edziĝinta al la pentristino Rosa Loy kaj vivas en Markkleeberg, proksime de [[Leipzig]]. Ili havas plenkreskan infanon. Rauch laboras ĉe la antaŭa Leipziger Baumwollspinnerei (kotonŝpinejo). Rauch studis [[pentrarto]]n ĉe la Fakultato de Grafiko kaj Arto de la Libro en Leipzig, de 1981 ĝis 1986, kun Arno Rink. De 1986 ĝis 1990 li estis majstra studento ĉe [[Bernhard Heisig]]. Li estis la asistanto de Rink ĉe la Leipzig Akademio de 1993 ĝis 1998. De 2005 ĝis 2009, li estis profesoro en la universitato kaj, de 2009 ĝis 2014, honora profesoro. Rauch apartenas al la Nova Lernejo de Leipzig. Liaj pentraĵoj estas influitaj per [[superrealismo]], precipe de [[Giorgio de Chirico]] kaj [[René Magritte]], de [[socialisma realismo]] kaj de la meksikaj murpentristoj de la mezo de la [[20-a jarcento]], subfosante la intersekciĝon de lia persona historio kun la politiko de industria fremdiĝo. Lia laboro, alte taksita en la merkato kaj prezentita en multaj internaciaj ekspozicioj, estis ekspoziciita ĉe la [[Venecia Bienalo]] en 2001. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.artcyclopedia.com/artists/rauch_neo.html Neo Rauch ĉe Artikoloj (angla)] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Rauch, Neo}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] 5e701yd1uoverkk1308gcklusa45ihs 0 874247 9367213 9359372 2026-05-05T13:09:15Z Crosstor 3176 /* Z */ 9367213 wikitext text/x-wiki Jen listo de '''signifaj instruistoj en [[Universitato Semmelweis]]''' (memoru: la fondo okazis en [[1951]]): *{{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[György Ádám (advokato)]] * [[Piroska Anderlik]] * [[Attila Árvay]] == B == * [[Elemér Balogh (filozofo)]] * [[Péter Bálint (kuracisto)]] * [[Ernő Berentey (filo)]] * [[György Berentey]] * [[Péter Pál Bucsky]] == C == * [[György Csaba]] == D == * [[Pál Deák]] == F == * [[László Farádi]] * [[János Fehér]] * [[György Fekete (kuracisto)]] == G == * [[Péter Gaszner]] * [[Erzsébet Gidai]] * [[Rezső Gimes]] * [[Judit Gönczi]] * [[Éva Gyarmathy]] * [[László Gyarmati]] == H == * [[Balázs Hankó]] * [[Zoltán Horn]] * [[Ferenc Horváth (radiologo)]] * [[Ervin Hruby]] == J == * [[Harry Jellinek]] == K == * [[Péter Kálmán (kardiologo)]] * [[Alice Károlyi]] * [[Miklós Kárpáti]] * [[Dénes Kemény (trejnisto)]] * [[Kálmán Király]] * [[Éva Kis (radiologo)]] * [[László Tibor Kocsár]] * [[Mihály Komóczi]] * [[Miklós Kun (kirurgo)]] == L == * [[Mária Lengyel]] * [[Julianna Lisziewicz]] * [[Elvira Lux]] == M == * [[Endre Mester]] * [[László Mihóczy]] == N == * [[Zoltán Zsolt Nagy]] * [[Gyula Nyírő]] == P == * [[Zoltán Papp]] * [[Ervin Paraicz]] * [[Dóra Perczel-Forintos]] * [[Klára A. Pfeifer]] * [[Péter Popper]] == R == * [[Antal Renner]] * [[Miklós Réthelyi]] * [[György Révész (kuracisto)]] * [[Zoltán Rihmer]] * [[Iván Rodé]] * [[József Romhányi (kuracisto)]] * [[Pál Rubányi]] == S == * [[László Szabó (farmaciisto)]] * [[Béla Szende (patologo)]] * [[Albert Szobor]] == T == * [[Zsolt Tulassay]] == Z == * [[Zoltán Zsebők]] * [[Béla Zsolnai]] == Vidu ankaŭ == * [[Listo de studentoj en Universitato Semmelweis]] == Fontoj == * La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. [[Kategorio:Listoj de homoj]] h1uld4ztgmpg2hnxjmcu3epwjw0wxpu 0 877857 9367225 8809727 2026-05-05T13:56:58Z RG72 11847 9367225 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | vilaĝo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Filinovo | devena_nomo = Филинова | alia_nomo = Dvorec (Palaco) | alia_nomo1 = Dvoreckaja (Palaca) | kategorio = vilaĝo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Филинова | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumena distrikto (1782-1923)|Tjumena distrikto]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = [[Turo (rivero, Rusio)|Turo]] | memorindaĵo = | ŝoseo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Filinovo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = | lat_m = | lat_s = | lat_NS = N | long_d = | long_m = | long_s = | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = statuso de vilaĝo | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo kadre de Rusio | mapo_lokumilo = Rusio | mapo1_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo1_lokumilo = Tjumena provinco | mapo2 = | mapo2_priskribo = | mapo2_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro vilaĝo}} }} '''Filinovo''' ({{lang-ru|Филинова|t=Filinova}}) estis vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]). == Geografio == Filinovo situis en la sud-okcidenta parto de Tjumena provinco kaj la respektiva parto de [[Okcident-Siberia Malaltebenaĵo]], sur la maldekstra bordo de la [[Turo (rivero, Rusio)|rivero Turo]], proksimume 41 km for de la suda rando de Tjumeno, 1 km for de la Tobolska landvojo. Ĝi situis inter vilaĝoj [[Borki (Tjumena distrikto)|Borki]] kaj [[Ŝeŝukovo]]. == Historio == En aprilo 1751, post publikigo de ordono pri duobla impostado de la [[malnovritanoj]], en la vilaĝo kolektiĝis pluraj fervoruloj, kiuj intencis sin bruligi proteste, sed oni sukcesis admoni ilin ne fari tion kaj nur kamparano Ĉikiŝov sib bruligis kun sia domo, familianoj kaj kelkaj kamaradoj, kaj kamparanino Jepanĉincova kun du infanoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 2 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 101 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 10 kortoj, en kiuj loĝis 47 viroj kaj 47 inoj. Vilaĝanoj kultivis 170 [[desjatino]]jn (185,7 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 180 ĉevalojn, 180 bovinojn, 400 ŝafojn, 70 kaprojn kaj 100 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 67 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri grenkultivado, iuj ankaŭ pri fiŝkaptado, transportado de pasaĝeroj kaj kargoj, faris bastomatojn kaj fiŝkaptajn retojn, komercis pomalgrande je lanugoj, viloj, [[stupo]]j ks<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 62 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La vilaĝo estis fondita de migrantoj el [[Eŭropa Rusio]] en la dua duono de la 19-a jarcento kaj konsistis el 20 kortoj, multaj el kiuj havis duetaĝajn domojn kaj plurajn mastrumejojn. Ĝi situis ĉe la bordo de Turo, kiu poste komencis rapide defali, vorinte unue legomejojn kaj poste minacinte kortojn. Parto de vilaĝanoj malmuntis la konstruaĵojn kaj transloĝiĝis 800 metrojn for, pli proksime al la Tobolska landvojo, apud lago Moĥovoje (Muska). Lokanoj nomis ironie la unuan translokitan domon Palaco ({{lang-ru|Дворец|t=Dvorec}}), eble ĉar loĝantoj de la nova kvartalo havis familinomon tradukeblan kiel ''Reĝoj'' ({{lang-ru|Королёвы|t=Korolovi}}). Oni komencis uzi tiun ĉi kromnomon kiel la duan nomon de la vilaĝo ĝenerale, do en ĉiuj dokumentoj kaj publikaĵoj oni menciis ambaŭ — Filinovo (Dvorec)<ref name="Деревня Филинова или Дворец">{{citaĵo el la reto | url = http://safe-rgs.ru/6322-derevnya-filinova-ili-dvorec.html | titolo = Деревня Филинова или Дворец | titolo-aldono = | alirdato = 2024-07-22 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = zampolit | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2021-08-31 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = PUTI-shestvuy | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. En la 1920-aj jaroj aperis dujara bazlernejo, post fini ĝin la infanoj daŭrigis la lernadon en [[Borki (Tjumena distrikto)|Borki]]. En 1930 estis establita kolĥozo "Ruĝa Spiko" ({{lang-ru|Красный колос|t=Krasnij kolos}}), kies unua prezidanto estis Ilja Orlov, sekvita de Nina Korolova. En la 1950-aj jaroj la kolĥozo aliĝis al la grandigita kolhozo de vilaĝo Borki<ref name="Деревня Филинова или Дворец"/>. == Vidu ankaŭ == * [[Ŝeŝukovo]] * [[Borki (Tjumena distrikto)]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Eksaj vilaĝoj de Tjumena distrikto]] po89wtvdl6nm8xtmwuzui1u7askkn8v 0 879324 9367591 9237057 2026-05-06T10:21:28Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367591 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |regiono-ISO=CA-QC |situo sur mapo=Montrealo |zomo=13 }} [[dosiero:AGENCE UNIVERSITAIRE DE LA FRANCOPHONIE.JPG|thumb|AGENCE UNIVERSITAIRE DE LA FRANCOPHONIE|283x283ra]] '''Asocio de Franclingvaj Universitatoj''' ({{Lang-fr|Agence universitaire de la Francophonie}}, akronime '''AUF''') - tutmonda [[universitata reto]] de [[Franclingvio|franclingvaj]] altlernejoj kaj sciencaj esplorinstitucioj. Fondite en [[Montrealo]], [[Kebekio]], [[Kanado]], en 1961 kiel la ''Asocio de Universitatoj de la Partoj kaj Integraloj de la Franca Lingvo'' ({{Lang-fr|l'Association des universités partiellement ou entièrement de langue française}}, akronime AUPELF) <ref name="auf.org">{{Cite web|url=http://www.auf.org/l-auf/histoire/accueil.html|title=''Agence universitaire de la Francophonie, History''|accessdate=2023-01-04|archive-date=2011-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716090619/http://www.auf.org/l-auf/histoire/accueil.html}}</ref>, la AUF estas plurflanka institucio kiu antaŭenigas kunlaboron kaj solidarecon inter franclingvaj universitatoj kaj institucioj. Ĝi funkcias en franclingvaj kaj nefranclingvaj landoj en [[Afriko]], la [[Araba mondo|Araba Mondo]], [[Sudorienta Azio]], [[Nordameriko|Norda]] kaj [[Sudameriko]] kaj [[Karibio]], [[Centra Eŭropo|Centra]], [[Orienta Eŭropo|Orienta]] kaj [[Okcidenta Eŭropo]]. Aktuale en 2020, AUF havas 1 007 membrojn (publikaj kaj privataj universitatoj, institutoj de supera edukado, esplorcentroj kaj institucioj, instituciaj retoj kaj retoj de universitataj administrantoj) distribuitaj en franclingvaj landoj sur ses kontinentoj <ref name="whoweare"><cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source"><span class="cx-segment" data-segmentid="245">[https://www.auf.org/a-propos/qui-nous-sommes/ "Qui nous sommes"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230104114351/https://www.auf.org/a-propos/qui-nous-sommes/ |date=2023-01-04 }} &#x5B;Who We Are&#x5D; (in French). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="246">Agence universitaire de la Francophonie<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="247"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2021</span>.</span></cite></ref>. Ĝi funkcias en 119 landoj kaj estas reprezentita de regionaj oficejoj kaj informcentroj sur kampusoj kaj institutoj. La asocio ricevas financadon de la Organisation Internationale de la Francophonie (OIF) kaj havas ĉefsidejon en la [[Universitato de Montrealo]], [[Kebekio]]. La AUF estas ankaŭ la funkciigisto por supera edukado kaj esplorado de la Sommet de la francophonie. Ĝi efektivigas la rezoluciojn adoptitajn de la Konferenco de Ŝtatestroj kaj Registaroj de landoj kies komuna lingvo estas la franca. La misio de la AUF estas: "la promocio de unuiĝinta universitata Frankofonio engaĝita al evoluo". == Historio == La asocio estis establita en 1961, kunigante universitatojn instruantajn parte aŭ tute en la franca (AUPELF). Unu el la iniciatintoj de tiu projekto estis la kanada ĵurnalisto Jean-Marc Léger, kiu funkciis kiel Ĝenerala Sekretario de la Asocio de 1961 ĝis 1978. == Partnerecaj rilatoj == La AUF evoluigis partnerecon kun tri celoj: * Kreu pli da universitatoj kaj donu al ili gravan rolon en evoluo * Evoluigi rilatojn inter AUF, membro-institucioj kaj evoluagentejoj (fondaĵoj, NRO-oj, teritoriaj kolektivoj, ktp.) * Oni povas pliigi disvolviĝon laŭ la sekvaj manieroj: ** Metu la scion de la asocio je dispono de koncernaj projektoj ** Kontribuu al scienca taksado ** Uzu la ilojn de universitata kaj scienca kunlaboro Inter ĝiaj partneroj, AUF inkluzivas la [[Eŭropa Unio|Eŭropan Union]], [[Unesko|Uneskon]] kaj la [[Monda Banko|Mondan Bankon]] <ref>{{Cite web|url=http://www.auf.org/l-auf/partenaires/liste-des-partenariats.html|title=''Agence universitaire de la Francophonie, List of Partnerships''|accessdate=2023-01-04|archive-date=2011-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814061616/http://www.auf.org/l-auf/partenaires/liste-des-partenariats.html}}</ref>. Ili petis helpon en: * Projekt-administrado * Teknikaj taksadoj * Informaj teknologioj kaj komunikado * Disvolvaj retoj == Eldonado == En 2001, la AUF promociis la kreadon de elektronikaj franclingvaj sciencaj revuoj <ref>{{Cite web|url=http://revues.refer.org/index.php|title=''Appui à la création de revues scientifques électroniques''|accessdate=5 травня 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110705005216/http://revues.refer.org/index.php|archivedate=5 July 2011|url-status=dead}}</ref>. Franclingvaj ciferecaj kampusoj estis kreitaj por subteni la evoluon de ICT (informado kaj komunikadoteknologioj). AUF faras seminariojn pri la prezentado kaj publikigo de sciencaj artikoloj <ref>{{Cite web|url=http://revues.refer.org/ateliers-formation.php|title=''Appui à la création de revues scientifiques électroniques, Workshops of formation''|accessdate=5 травня 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713070318/http://revues.refer.org/ateliers-formation.php|archivedate=13 July 2011|url-status=dead}}</ref>. Financa subteno disponeblas por elektitaj projektoj. == Retoj == === Esplora === * [[Leksikologio]], [[terminologio]], [[traduko]] * [[Sociolingvistiko|Socilingvistiko]] * [[Erozio]] kaj [[hidrologio]] * [[Ekonomio|Ekonomiko]] * [[Demografio]] * Entreprenemo * [[Biotekniko|Bioteknologio]] * [[Sanscienco]] === Institucia === * [[Veterinara medicino]] (AEEVTPLF) * Administrado (CIDEGEF) * [[Medicino]] (CIDMEF) * [[Farmacio]] (CIDPHARMEF) * [[Juro]] (CIFDUF) * [[Inĝenierarto|Inĝenieristiko]] (CITEF) * [[Ĵurnalismo]] (Théophraste) * [[Dentokuracado]] (CIDCDF) * Informaj sciencoj (AIESI) * Scienco kaj teknologio (CIRUISEF) * [[Urbanizado]] (APERAU) == Fonto == * Matthieu Gillabert, « La création de l’AUPELF et la conception de l’université post-impériale dans l’espace francophone africain », in ''Relations internationales'', n° 189, 2022, p. 31-50. == Vidu ankaŭ == * [[TV5 Monde|TV5Monde]] * Université Senghor ([[Aleksandrio|Alexandrio]]) * [[Asocio de Universitatoj de la Komunumo]] * EAIE (European Association for International Education) * EURODOC * Asocio de Afrikaj Universitatoj * [[Asocio de la Universitatoj de la Pacifika Bordo|Asocio de Pacifikrandaj Universitatoj]] * [[Asocio de Eŭropaj Universitatoj]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} {{PlurajLingvokodoj|fr}} * [https://web.archive.org/web/20110507150145/http://auf-50ans.org/50ans/ Retejo al la 50a-datreveno] {{PlurajLingvokodoj|fr}} * [http://www.refer.mg/general/agence.htm Retejo de ''AUPELF-UREF''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150401052754/http://www.refer.mg/general/agence.htm |date=2015-04-01 }} {{PlurajLingvokodoj|fr}} * [http://agora.qc.ca/francophonie.nsf/ ''Enciklopedio de la Francophonio''] {{PlurajLingvokodoj|fr}} * [https://www.francophonie.org/ ''oficiala retejo de la Francophonie''] {{PlurajLingvokodoj|fr}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Universitataj asocioj kaj konsorcioj]] [[Kategorio:Internacia Organizaĵo de la Franclingvio]] [[Kategorio:Koordinatoj sur Vikidatumoj]] gpyeuwoghoyxaob8e8cfb6o6g7f9uda 0 883881 9367406 8861840 2026-05-05T23:28:45Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367406 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Anura Kumara Dissanayake''' ({{Lang-si|අනුර කුමාර දිසානායක}}; {{Lang-ta|அநுர குமார திசாநாயக்க}}; naskita LA 24an de novembro [[1968]], en Thambuthegama, Anuradhapura, tiama [[Cejlono]], nuna [[Srilanko]]) estas srilanka politikisto <ref>[http://www.dailymirror.lk/news/42454-anura-kumara-dissanayakeis-new-jvp-leader.html Anura Kumara Dissanayake is new JVP leader] & National People's Power Part. Daily Mirror, Retrieved on 3 February 2014.</ref>. Li estas la elektita prezidento de Sri-Lanko, post la prezidant-elekto de la lando en 2024 <ref>{{Cite web|title=Anura Kumara Dissanayake elected President of Sri Lanka|url=https://www.adaderana.lk/news.php?nid=102197|access-date=2024-09-22|website=www.adaderana.lk|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Live Sri Lanka Presidential Election Results 2024 {{!}} Real-Time Results|url=https://results.elections.gov.lk/|access-date=2024-09-22|website=results.elections.gov.lk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191219162109/https://results.elections.gov.lk/|archivedate=2019-12-19}}</ref>. Ekde 2008, Dissayanake estas la parlamenta gvidanto de la JVP en la opozicio en Sri-Lanko . En la eksterordinara prezidant-elekto en 2022, li kuris kiel gvidanto de la JVP kaj la National People's Power (NPP) alianco. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.parliament.lk/en/members-of-parliament/directory-of-members/viewMember/112 Parlamenta profilo] * {{Cite news|title=We think what happened on October 26 is a conspiracy, says Anura Kumara Dissanayake|url=https://www.thehindu.com/news/international/full-text-of-interview-with-jvp-leader-anura-kumara-dissanayake/article25560527.ece|date=November 21, 2018|first=Meera|last=Srinivasan|newspaper=[[The Hindu]]}}{{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1968]] [[Kategorio:Srilankaj politikistoj]] 60xg5vbn8hl7smviqwx098p5oahc3f7 0 892350 9367611 9011998 2026-05-06T11:35:27Z ThomasPusch 1869 9367611 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Ville TAVIO''' (naskiĝinta [[25-a de junio]] [[1984]] en [[Lappeenranta]]) estas finna [[politikisto]]. Li estas membro de finna parlamento ekde 2015 kaj ministro pri ekstera komerco kaj evoluo ekde 2023. Antaŭe li estis prezidanto de parlamenta grupo de sia partio. Li estas juristo. Lia partio estas [[Veraj finnoj]]. Al lia familio apartenas edzino kaj du infanoj. Li loĝas en [[Turku]]. {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Tavio, Ville}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 6jco6ufheoqojrj2w2eh73tjsh630k3 9367621 9367611 2026-05-06T11:55:25Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9367621 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Ville TAVIO''' (naskiĝinta [[25-a de junio]] [[1984]] en [[Lappeenranta]]) estas finna [[politikisto]]. Li estas membro de finna parlamento ekde 2015 kaj ministro pri ekstera komerco kaj evoluo ekde 2023. Antaŭe li estis prezidanto de parlamenta grupo de sia partio. Li estas juristo. Lia partio estas [[Veraj finnoj]]. Al lia familio apartenas edzino kaj du infanoj. Li loĝas en [[Turku]]. Ekde junio [[2023]] li estas parto de la nacia registaro de Finnlando, gvidata de la ĉefministro [[Petteri Orpo]]. En tiu registaro li plenumas la funkcion de la ministro de evolua kunlaboro kaj ekstera komerco. {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Registaro Orpo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Tavio, Ville}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 9isqz39xp1lb64m1zxjopjezz0qam47 0 894787 9367339 8974880 2026-05-05T20:26:33Z CommonsDelinker 2357 Forigis la dosieron [[commons:File:Kenia_Garcia.jpg|Kenia_Garcia.jpg]] forigitan el la Komunejo de [[commons:User:Túrelio|Túrelio]]: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: 9367339 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Informkesto filmo | bildo = }} '''''The Little Prince''''' ({{lang-fr|Le Petit Prince}}, {{lang-it|Il piccolo principe}}, "La Eta Princo") estas franca [[Animacio|animacia]] filmo reĝisorita de Mark Osborne, kunverkita de Bob Persichetti kaj Irena Brignull kaj aperinta en [[2015]]. Ĝi estas adaptita laŭ la [[La Eta Princo|samnoma libro]] de [[Antoine de Saint-Exupéry]]. Tiu filmo kombinas du animaciajn teknikojn: komputilgeneritaj bildoj kaj [[haltomovo]]. En 2016, ''Le Petit Prince'' ricevis premion [[César (filmpremio)|César]] por plej bona animacia filmo. == Temo == Por sukcese eniri la prestiĝan Akademion Werth, la Eta Knabino kaj ŝia patrino translokiĝas en novan domon. La studema ferio de la Eta Knabino (serioza kaj matura por sia aĝo), ritmita de la rigora horaro establita de ŝia patrino, estos interrompita de la Aviadisto, najbaro same ekscentra kiel malavara. Kun li, ŝi malkovros eksterordinaran mondon kie ĉio eblas. Tiam komenciĝas la aventuro de la Eta Knabino en la mondo de la Eta Princo. == Vidu ankaŭ == * [[La Eta Princo]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|https://www.paramountpictures.fr/film/le-petit-prince/}} ({{fr}}) * {{Oficiala retejo|https://wwws.warnerbros.co.jp/littleprince/}} ({{ja}}) * {{Facebook|id=TheLittlePrinceMovie|nomo=The Little Prince Movie}} * {{IMDb titolo}} [[Kategorio:Francaj animaciaj filmoj]] [[Kategorio:Filmoj aperintaj en 2015]] [[Kategorio:Anglalingvaj filmoj]] q4g6lfsgkejk2pak8wo451qdtkr6z3d 0 895201 9367201 8980457 2026-05-05T12:38:05Z Sj1mor 12103 9367201 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''Urashima Taro''' ({{ja}} 浦島 太郎) estas japana popola [[fabelo]]. == Raktonto == La fabelo temas pri la 24-jaraĝa [[fiŝkaptisto]] Urashima Taro. Fiŝkaptante, li rimarkas ke grupo de infanoj ĉikanas [[testudo]]n. Li savas la testudon. Kiel rekompenco pro sia bonfaro, li venas viziti la palacon de la drakodio sub la maro. Urashima pasigas tri tagojn en la palaco kaj ricevas skatolon kiel donaco de la princino kiun li renkontas tie. Kiam Urashima revenas hejmen, estas stranga viro en la domo kiu estis lia [[hejmo]] kiam li malaperis. Urashima diras ke li vivas tie kaj prezentas sin. La fremdulo diras, ke li loĝas en la domo ĉi tiujn tagojn. Li diras ke li scias ke fiŝkaptisto nomita Urashima Taro iam vivis en la domo, sed pasis 300 jaroj ekde tiam kaj diras ke Urashima Taro ne povas vivi plu. Promenante ĉirkaŭ la vilaĝo, Urashima komencas ekkompreni ke la viro rakontas la veron. Multaj aferoj ŝanĝiĝis hejme kaj li ne povas trovi siajn konatojn. Li demandas homojn ĉu ili konas fiŝkaptiston nomitan Urashima Taro, kaj ĉiu diras ke ili aŭdis pri fiŝkaptisto nomita Urashima Taro kiu vivis antaŭ tri jarcentoj. La fakto, ke Urashima finfine rimarkas, ke la tempo, kiu estis tri tagoj en la palaco sub la maro, estis tri jarcentoj en lia hejmo, plenigas lin per teruro. Kiam Urashima malfermas la skatolon, kiun li ricevis kiel donacon de la princino, li komencas maljuniĝi kaj post iom da tempo li jam estas laca maljunulo, kvankam li estis nur 24-jara. Maljuniĝinte tiel subite, li falas teren morta. {{Projektoj}} [[Kategorio:Fabeloj]] [[Kategorio:Kulturo de Japanio]] 4u5xuzb1nyzbv2egf89gyp1u4zyk9it 0 895305 9367404 9299405 2026-05-05T23:26:49Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367404 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Frei Galvão}} {{Informkesto verkisto |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big><b>Antônio da<br/>Madre de Deus Galvão<br/>(1697-1764)</b></font></big></big></span> |dosiero =Antônio da Madre de Deus Galvão (1697-1764).png |priskribo =En la 8-a de junio [[1752]]-a, D. Frei Antônio da Madre de Deus Galvão subskribis dokumenton por la konstruo de la nova kapelo de Santo Antônio, en la urbo [[Sorocaba]].<br/>| grandeco de dosiero = 300px |dato de naskiĝo =[[26-an de majo]] [[1697]] |loko de naskiĝo =[[Lisbono]], [[Portugalio]] |dato de morto =[[19-an de marto]] [[1764]] |loko de morto =[[San-Paŭlo (urbo)|San-Paŭlo]], [[San-Paŭlo]], [[Brazilo]] | alma_mater = }} <big>'''Antônio da Madre de Deus Galvão'''</big> estis 2-a Episkopo de San-Paŭlo, franciskana monaĥo kaj portugala katolika sacerdoto. Li establis la [https://bibliotecacatolica.com.br/blog/colunistas/nossa-senhora-do-rosario-dos-homens-pretos/?srsltid=AfmBOorj00lfqS3DW86o22NIR_r-opdPg-sgRMY1ORGvIxxVc-BeSivV Fratecon de Our Sinjorino de la Rozario de la Nigruloj], [https://comeceodiafeliz.com.br/santo/santo-elesbao Sankta Elesbão] kaj [[:pt:Ifigênia da Etiópia|Sankta Ifigênia]]. Li komencis la konstruadon de la Episkopa Palaco por siaj posteuloj kaj en la 5-a de aprilo 1745 li rajtigis la unuajn reformojn de la [https://lugaresdememoria.com.br/catedral-da-se-a-matriz-de-sao-paulo/ Antikva Katedralo de San-Paŭlo] en la nuna [https://pracadase.wordpress.com/2009/06/17/igreja-da-se-a-transformacao-da-antiga-construcao-de-taipa-em-catedral/#comment-26 Praça da Sé]. Li fondis la [https://pelourinhodiaenoite.salvador.ba.gov.br/igreja-de-sao-pedro-dos-clerigos/#:~:text=A%20irmandade%20de%20S%C3%A3o%20Pedro,a%20nenhuma%20ordem%20religiosa%20espec%C3%ADfica. Ordenon de Sankta Petro de la Klerikoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20231209212025/https://pelourinhodiaenoite.salvador.ba.gov.br/igreja-de-sao-pedro-dos-clerigos/#:~:text=A%20irmandade%20de%20S%C3%A3o%20Pedro,a%20nenhuma%20ordem%20religiosa%20espec%C3%ADfica. |date=2023-12-09 }} post la elpelo de la Societo de Jesuo de la urbo de San-Paŭlo. Li estis la filo de Brás Simões kaj Maria de Santo Antônio. Li eniris en la [[:pt:Ordem dos Frades Menores|Ordenon de Minoraj Monaĥoj]], kie li instruis en la [https://www.foriente.pt/a-fundacao/convento-arrabida Monaĥejo de Nia Sinjorino da Arrábida], en la Provinco de [https://www.setubalambiente.pt/conheca/ Arrábida]. Jam monaĥo, li estis ordinita sacerdoto la 20-an de decembro 1721 . ==Episkopeco== [[Dosiero:Webysther_20190306142509_-_Catedral_Metropolitana_de_São_Paulo.jpg|eta|maldekstre|300px|<center>Arkidiocezo de San-Paŭlo.</center>]] La 24-an de novembro 1749, li estis nomumita episkopo de San-Paŭlo fare de [[Johano la 5-a (Portugalio)|Dom Johano la 5-a]]. La 16-an de marto 1750, kun la aĝo de 52, li estis konfirmita per papa dokumento de [[Benedikto la 14-a]]. Li estis konsekrita episkopo la 6-an de septembro 1750 per la manoj de Dom [[:pt:Tomás de Almeida]], Patriarko de Lisbono, kun [https://www.facebook.com/carasdeportalegre/posts/d-frei-jo%C3%A3o-de-azevedo14%C2%BA-bispo-de-portalegre-natural-de-braga-era-freire-da-ord/1794261794143498/ Dom João de Azevedo], Episkopo de la Diocezo de Portalegre kaj Castelo Branco, Portugalio, kiel konsekristo. Ĉe la Monaĥejo de [[Mafra]], li ekoficis kiel episkopo de la Diocezo de San-Paŭlo, de prokuro, la 18-an de oktobro 1750, tra la kanonikeja vikario, Mateus Lourenço de Carvalho<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/A_caminhada_da_esperan%C3%A7a/ED8VwAHNlTkC?hl=en&gbpv=1&dq=Mateus+Louren%C3%A7o+de+Carvalho&pg=PA24&printsec=frontcover A caminhada da esperança]</ref>. Li tenis tiun pozicion ĝis la 19-an de marto 1764, kiam li mortis. ==Agado kaj kontribuoj== Dom Frei Antônio da Madre de Deus trovis la Diocezan Kanonikejon de San-Paŭlo en krizo kaj kun gravaj malkonsentoj, kaŭzitaj de la Teologia Kanoniko Manuel Vilela Bueno kaj la ekleziulo Manuel de Jesus Pereira. Dom Frei Antônio saĝe alfrontis ĉi tiun krizon kaj establis pacon en la Kanonikejo. Li leĝigis siajn salajrojn kaj batalis kun reĝo [[Jozefo la 1-a (Portugalio)|Dom Jozefo la 1-a]] por pliigo de la salajroj de la kanonikoj. Li serĉis difini la limojn de la paroĥoj, konsiderante la spiritajn bezonojn de la paroĥanoj. La unua paroĥo kiun li kreis estis [[Moji Mirim]], la 1-an de novembro 1751. Li zorgis pri la nomumo de bazlernejaj instruistoj kaj instruistoj por la Koruso-Knaboj. Li entreprenis la konstruadon de la nova katedralo. En 1759, kvankam li estis kontraŭ la elpelo de la jezuitoj, Dom Frei Antônio da Madre de Deus povis fari nenion por helpi ilin. Bedaŭrante ilian foreston, ĉar ili estis la instruistoj de la sacerdotaro kaj de la popolo de San-Paŭlo, la episkopo kreis la 31-an de julio 1762 la Estimindan [https://osaopaulo.org.br/sao-paulo/irmandade-sao-pedro-dos-clerigos-realiza-assembleia-geral/#:~:text=Fundada%20em%201762%2C%20a%20Vener%C3%A1vel,tamb%C3%A9m%20chamados%20%E2%80%9CIrm%C3%A3os%20remidos%E2%80%9D. Fratecon de Sankta Petro de la Klerikoj], kun la celo antaŭenigi dian kultadon, la veneron de lia [[patronsanktulo]], la spirita, materia kaj kultura asistado de la fratoj, kaj subteno por iniciatoj favore al la teologia kaj paŝtista kulturo de la presbiteroj. == Referencoj == {{referencoj|3}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1697]] [[Kategorio:Mortintoj en 1764]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 17-a jarcento]] [[Kategorio:Mortintoj en la 18-a jarcento]] {{DEFAŬLTORDIGO:Madre de Deus Galvão, Antônio da}} [[Kategorio:Naskiĝintoj la 26-an de majo]] [[Kategorio:Mortintoj la 19-an de marto]] [[Kategorio:Brazilaj religiuloj]] [[Kategorio:Brazilaj episkopoj]] [[Kategorio:Brazilaj sacerdotoj]] [[Kategorio:Brazilaj franciskanoj]] dttmnf7gt283nyenlisu2oru4ehvh94 0 901021 9367205 9265398 2026-05-05T12:39:42Z Ziv 215355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Caravaggio 021.jpg]] → [[File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 9367205 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |regiono-ISO=MT |tersituo =La-Valeto/Malto |zomo=13 }} '''Kunkatedralo de Sankta Johano''' ({{lang-mt|Kon-Katidral ta' San Ġwann}}) estas la [[kunkatedralo]] de la Romia Katolika Esipkopujo de Malto en [[La-Valeto]]. Ĝi estas nomita kunkatedralo ĉar ĝi funkcias kiel la dua sidloko de la [[Ĉefepiskopo]] de Malto kune kun la [[Katedralo de Sankta Paŭlo (Medino)|Katedralo de Sankta Paŭlo]] en [[Mdina]] <ref name="nicpmi2">{{cite web|title=St.John's Co-Cathedral|url=http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/01130.pdf|website=National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands|date=28 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303230954/http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/01130.pdf|archive-date=3 March 2016}}</ref>. Ĝi estis konstruita fare de la [[Kavaliroj de Malto]] inter [[1573]] ĝis [[1578]] <ref>{{Cite web|title=St John's Co-Cathedral {{!}} Valletta in Malta {{!}} Attractions - Lonely Planet|url=https://www.lonelyplanet.com/malta/valletta/attractions/st-john-s-co-cathedral/a/poi-sig/447321/360142|access-date=2022-12-17|website=[[lonely planet]]|at=|language=en}}</ref>. La konstruo estis komisiita en 1572 de la Grandmajstro de la Ordeno, Jean l'Eveque de la Cassière, kaj ĝian konstruon faris la armea arkitekto Girolamo Cassar, kiu multe laboris en Malto <ref>{{Cite web|date=2020-03-27|title=St. John's Co-Cathedral: Visiting the gem of Valletta|url=https://www.maltaculture.com/places-museums-attractions/st-johns-co-cathedral/|access-date=2022-12-17|website=MaltaCulture.com|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web|date=2019-03-12|title=St John's Co-Cathedral|url=https://culturemalta.org/st-johns-co-cathedral/|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217032054/https://culturemalta.org/st-johns-co-cathedral/|url-status=usurped|archive-date=December 17, 2022|access-date=2022-12-17|website=CultureMalta|language=en-US}}</ref>. La [[katedralo]], konstruita baldaŭ post la fino de la [[Granda Sieĝo de Malto]], similas armean fortikaĵon. La abunda baroka interno kontrastas al la lakona fasado <ref name="academia">{{cite book|last1=Degiorgio|first1=Stephen|title=I Cavalieri di Malta e Caravaggio : la storia, gli artisti, i committenti|chapter=Palaces and Lodgings of the Knights of St John at Malta|location=[[Rome]]|chapter-url=https://archive.org/details/kkumulilchiannun008800/page/220|publisher=Logart Press|date=2010|pages=[https://archive.org/details/kkumulilchiannun008800/page/220 220–228]|oclc=887115351|isbn=978-88-87666-15-1|chapter-url-access=registration}}</ref>. Ĝia dezajno estis farita de la itala artisto Mattia Preti. Malsimplaj [[Ŝtonĉizado|ŝtonĉizadoj]], [[Volbo|volbita]] [[plafono]] kaj flankaj [[Altaro|altaroj]] rakontas la rakonton de la vivo de [[Johano la Baptisto]]. La katedralo enhavas ok riĉe ornamitajn [[Kapelo|kapelojn]], kiuj estas dediĉitaj al la ok [[patronsanktulo]]j de la Ordeno de la Kavaliroj de Malto kaj egalrilatas al la malsamaj regionoj de Eŭropo asociitaj kun iliaj agadoj. Unu el la altiroj de la katedralo estas la pentraĵo de [[Caravaggio]] " [[La Senkpigo de Sankta Johano la Baptisto|''La Senkapigo de Johano la Baptisto'']] " (1608). Ĉi tiu pentraĵo estas unu el la ĉefverkoj de la artisto kaj lia nura subskribita verko. Ankaŭ rimarkindaj estas la marmoraj [[Tomboŝtono|tomboŝtonoj]] super la [[Tombo|tomboj]] de eminentaj kavaliroj en la katedralo. Proksime de la ĉefenirejo al la katedralo estas la [[sarkofago]] de la 65-a Grandmajstro de la Ordeno de Malto, Marc'Antonio Zondadari de [[Sieno]], kiu estis la nevo de papo [[Aleksandro la 7-a]]. La plej grandioze ornamita tomboŝtono estas tiu de la 66-a grandmajstro, António Manuel de Vilhena. En 1775, Francisco Jiménez de Tejada, 69-a Grandmajstro de la Ordeno de Malto, estis entombigita en la Katedralo <ref name="history">{{cite web|title=History of St John's – A Legacy of the Knights of Malta|url=http://www.stjohnscocathedral.com/history-of-st-johns.html|website=St. John's Co-Cathedral|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304040605/http://www.stjohnscocathedral.com/history-of-st-johns.html|archive-date=4 March 2016}}</ref>. == Galerio == <gallery class="center"> Dosiero:Valletta_St.John's_Co-Cathedral,_1870s.jpg|La Katedralo en la 1870-aj jaroj. Dosiero:St._John's_Co-Cathedral.JPG|La fasado de la Katedralo de Sankta Johano, sub restaŭrado en 2014. Dosiero:St_Johns_Co-Cathedral_Main_Altar.JPG|Ĉefa Altaro Dosiero:Malta,_St_John's_Pro-Cathedral.jpg|Navo Dosiero:Co-Cath_-_Chapel.jpg|Kapelo de la Relikvoj de la Kavaliroj de Aragono kaj Navaro Dosiero:Malta-Valletta-StJohnChapel.jpg| Kapelo de la Relikvoj de la Kavaliroj de Italio * Dosiero:Malta_-_Valletta_-_Triq_ir-Repubblika_-_Misrah_l-Assedju_l-Kbir_-_St._John's_01_ies.jpg|Enirejo al la katedralo Dosiero:Nicola_Cottoner_-_The_Chapel_of_Aragon.JPG|Monumento al Grandmajstro Nicolás Cotoner de Domenico Gaudí en la Kapelo de la Relikvoj de la Kavaliroj de Aragonio. Dosiero:St-johns-co-cathedral-altar.jpg|Germana Kapelo Dosiero:St-johns-co-cathedral-decoration.jpg|detalo Dosiero:Malta-stjohnscathedral-tombslab-50.jpg|Detalo de unu el la entombigtabuloj Dosiero:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|La plej fama artverko en la katedralo - ''[[La Senkpigo de Sankta Johano la Baptisto]]'' de [[Caravaggio]] ([[1608]]) Dosiero:CaravaggioJeromeValletta.jpg|"Jeronimo la Verkisto" de Caravaggio (1608) Dosiero:Saint John's Co-Cathedral - Zifferblaetter Uhr.jpg|ciferdiskoj de la horloĝo sur la suda turo Dosiero:Kanzel der St. John’s Co-Cathedral.JPG|predikejo Dosiero:St-johns-co-cathedral-tombslabs-06.jpg|tomboj Dosiero:La Valletta - Organo nella Cattedrale.jpg|organo </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|30em}} == Eksteraj ligiloj == * {{official website|url=http://www.stjohnscocathedral.com}} * [http://www.maltain360.com/default.aspx?reference=110008754 maltain360.com - 360° vido de kunkatedralo Sankta Johano] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Koordinatoj sur Vikidatumoj]] [[Kategorio:Informkesto mapligilo sen OSM-rilata ID sur Vikidatumoj]] [[Kategorio:Kunkatedraloj laŭ landoj]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Malto]] [[Kategorio:La-Valeto]] r37pt6nxwupdmed18l4vvashw4n40ll 4 907453 9367590 9364518 2026-05-06T10:07:33Z ListeriaBot 119734 Wikidata list updated [V2] 9367590 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?speakers ?sitelinks WHERE { # Get items that are languages (more direct approach) {?item wdt:P31 wd:Q34770} UNION # language {?item wdt:P31 wd:Q33742} UNION # natural language {?item wdt:P31 wd:Q1288568} # modern language # Get number of speakers and sitelinks ?item wdt:P1098 ?speakers . ?item wikibase:sitelinks ?sitelinks . FILTER(?sitelinks > 2) # Exclude languages with Esperanto Wikipedia articles MINUS { ?article schema:about ?item . ?article schema:isPartOf <https://eo.wikipedia.org/> . } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "eo,en" . } } ORDER BY DESC(?speakers) LIMIT 30 |columns=label:nomo (propono),?speakers:parolantoj,?sitelinks:nombro de ligiloj,item:vikidatuma ero |thumb=200 |links=red |summary= }} {| class='wikitable sortable' ! nomo (propono) ! parolantoj ! nombro de ligiloj ! vikidatuma ero |- | [[moderna persa lingvo]] | 96308080 | 11 | [[:d:Q56356571|Q56356571]] |- | [[svahila]] | 82300000<br/>16010110 | 10 | [[:d:Q3197533|Q3197533]] |- | [[sudĉina lingvo]] | 73100000 | 66 | [[:d:Q7033959|Q7033959]] |- | [[Irana persa lingvo]] | 52800000 | 15 | [[:d:Q3513637|Q3513637]] |- | [[niĝeria piĝino]] | 47500000 | 24 | [[:d:Q33655|Q33655]] |- | [[hunana lingvo]] | 37300000 | 38 | [[:d:Q13220|Q13220]] |- | [[raĝastana lingvo]] | 36000000<br/>19972883<br/>12370010 | 60 | [[:d:Q13196|Q13196]] |- | [[sudana araba lingvo]] | 31900000 | 22 | [[:d:Q56573|Q56573]] |- | [[maroka araba lingvo]] | 27500000 | 49 | [[:d:Q56426|Q56426]] |- | [[N’Ko]] | 27000000 | 21 | [[:d:Q18546266|Q18546266]] |- | [[nordlevant-araba]] | 24600000 | 11 | [[:d:Q22809485|Q22809485]] |- | [[Saʽidi Arabic]] | 22400000 | 20 | [[:d:Q56592|Q56592]] |- | [[avadhia]] | 22000000 | 70 | [[:d:Q29579|Q29579]] |- | [[norda paŝtua]] | 20900000 | 7 | [[:d:Q12642194|Q12642194]] |- | [[magaha lingvo]] | 20700000 | 64 | [[:d:Q33728|Q33728]] |- | [[Kongu Tamil]] | 20000000 | 4 | [[:d:Q6429269|Q6429269]] |- | [[Tajvana lingvo (Q36778)|Tajvana lingvo]] | 18000000 | 42 | [[:d:Q36778|Q36778]] |- | [[chhattisgarhi]] | 16300000 | 57 | [[:d:Q33158|Q33158]] |- | [[madura lingvo]] | 15000000 | 59 | [[:d:Q36213|Q36213]] |- | [[Niĝera fulfulde]] | 14500000 | 7 | [[:d:Q36129|Q36129]] |- | [[marvari]] | 14000000 | 56 | [[:d:Q56312|Q56312]] |- | [[Sylheti]] | 13980000 | 200 | [[:d:Q2044560|Q2044560]] |- | [[sud-azerbajĝana lingvo]] | 13800000 | 13 | [[:d:Q3449805|Q3449805]] |- | [[chittagonien]] | 13000000 | 38 | [[:d:Q33173|Q33173]] |- | [[Dakni]] | 12800000 | 24 | [[:d:Q669431|Q669431]] |- | [[sud-levantena araba dialekto]] | 11600000 | 10 | [[:d:Q55633582|Q55633582]] |- | [[tunizia araba lingvo]] | 11600000 | 38 | [[:d:Q56240|Q56240]] |} {{Wikidata list end}} 6nk9esylcc6ua05ocbqlya1owgxqfq6 0 910160 9367377 9103440 2026-05-05T22:53:32Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Andreï Voznessenski]] al [[Andrej Voznessenskij]] anstataŭigante alidirektilon 9103440 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Andrej Andrejeviĉ VOZNESSENSKIJ''' ({{Lang-ru|Андрей Андреевич Вознесенский}}; naskiĝis la 12-an de majo 1933 en [[Moskvo]], Sovetunio ; mortis la 1-an de junio 2010 en Peredelkino, Rusio) estis sovetia kaj rusa poeto, publicisto, artisto, arkitekto <ref name="Russian poet Andrei Voznesensky dies aged 77">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment_and_arts/10208455.stm|title=Russian poet Andrei Voznesensky dies aged 77|date=1 June 2010|access-date=1 June 2010|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20100604170649/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment_and_arts/10208455.stm|archive-date=4 June 2010|url-status=live}}</ref>. Premiito de la Ŝtata Premio de Sovetunio (1978) kaj la Premio de la Rusa Registaro (2010, postmorte). Unu el la plej famaj poetoj de la mezo de la 20-a jarcento, la tiel nomata [[Ĥruŝĉova degelo|Degelo-periodo]] la [[1960-aj jaroj]] en Sovetunio <ref name="Venturesome poet Andrei Voznesensky dies at 77">{{cite news|author=Heintz, Jim|url=https://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2010/06/01/venturesome_poet_andrei_voznesensky_dies_at_77/|title=Venturesome poet Andrei Voznesensky dies at 77|date=1 June 2010|access-date=1 June 2010|newspaper=[[The Boston Globe]]}}</ref>. Li estas ankaŭ konata kiel [[kantverkisto]]. Kune kun [[Jevtuŝenko]], li estas konsiderata gvidanto en rusa postmilita poezio. ^{[ ''citaĵo bezonata'' ]} Post kiam [[incendio]] detruis lian finan arkitekturan ekzamenon en 1957, kaj laŭ rekomendo de [[Boris Pasternak]], li komencis labori kiel poeto. En 1959 li publikigis sian unuan verkon ''*Majstro*'' kaj en la sama jaro aperis la poemo ''*Goja*''. La sekvan jaron, liaj unuaj du kolektoj, ''*Mozaiko*'' kaj ''*Parabolo*'', estis publikigitaj. Ĉiujn kelkajn jarojn li publikigis poemarojn, kaj en 1979 li ricevis [[Ŝtata premio de Sovetunio|ŝtatan premion]] pro sia poezio. Liaj poemoj karakteriziĝas per la fakto, ke ili " esprimas nuntempan homon per modernaj kategorioj kaj bildoj, ekscentraj [[metaforo]]<nowiki/>j, kaj ankaŭ per kompleksa ritma kaj fonetika sistemo." [[Vladimir Majakovskij]] kaj [[Pablo Neruda]] estas inter la poetoj, kiuj plej influis lin <ref name="Poet of post-Stalin thaw Voznesensky dies at 77">{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-48968820100601|title=Poet of post-Stalin thaw Voznesensky dies at 77|date=1 June 2010|access-date=1 June 2010|agency=[[Reuters]] India|archive-url=https://web.archive.org/web/20100604030347/http://in.reuters.com/article/idINIndia-48968820100601|archive-date=4 June 2010|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100604030347/http://in.reuters.com/article/idINIndia-48968820100601 |date=2010-06-04 }}</ref> <ref name="Famous Russian poet Andrei Voznesensky dies at 78">{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-06/01/c_13328118.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610004355/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-06/01/c_13328118.htm|url-status=dead|archive-date=10 June 2010|title=Famous Russian poet Andrei Voznesensky dies at 78|date=1 June 2010|access-date=1 June 2010|publisher=[[Xinhua News Agency]]}}</ref>. Voznesensky ofte vojaĝis eksterlanden. La populareco de Voznesenskij, same kiel tiu de Jevgenij Jevtuŝenko kaj [[Bella Aĥmadulina]], estis montrita en multaj legadoj antaŭ miloj da aŭskultantoj en [[stadiono]]<nowiki/>j, [[koncertejo]]<nowiki/>j kaj [[universitato]]<nowiki/>j. Lia poemaro ''*Antimiry*'' (“Kontraŭ-mondoj”) servis kiel bazo por fama prezentado ĉe la Taganka Teatro en 1965 . == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[3723 Voznesenskij]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://stihipoeta.ru/andrey-voznesenskiy/ Poezio de Andrei Voznesensky] ĉe [http://stihipoeta.ru/ Stihipoeta] * [http://vagalecs.narod.ru/Rupoem.htm ''Ru'' poemo de Andrei Voznesensky tradukita al la angla fare de Alec Vagapov] {{Bibliotekoj}}{{Vivtempo|Voznessenski, Andreï}} [[Kategorio:Sovetiaj poetoj]] [[Kategorio:Rusiaj poetoj]] [[Kategorio:Sovetiaj arkitektoj]] [[Kategorio:Rusiaj arkitektoj]] [[Kategorio:Verkistoj de Moskvo]] hwznyuwvjnla7c6zhq1f4yhs1p7k2dm 9367416 9367377 2026-05-05T23:41:29Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Andrej Voznessenskij]] al [[Andrej Voznesenskij]] 9103440 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Andrej Andrejeviĉ VOZNESSENSKIJ''' ({{Lang-ru|Андрей Андреевич Вознесенский}}; naskiĝis la 12-an de majo 1933 en [[Moskvo]], Sovetunio ; mortis la 1-an de junio 2010 en Peredelkino, Rusio) estis sovetia kaj rusa poeto, publicisto, artisto, arkitekto <ref name="Russian poet Andrei Voznesensky dies aged 77">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment_and_arts/10208455.stm|title=Russian poet Andrei Voznesensky dies aged 77|date=1 June 2010|access-date=1 June 2010|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20100604170649/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment_and_arts/10208455.stm|archive-date=4 June 2010|url-status=live}}</ref>. Premiito de la Ŝtata Premio de Sovetunio (1978) kaj la Premio de la Rusa Registaro (2010, postmorte). Unu el la plej famaj poetoj de la mezo de la 20-a jarcento, la tiel nomata [[Ĥruŝĉova degelo|Degelo-periodo]] la [[1960-aj jaroj]] en Sovetunio <ref name="Venturesome poet Andrei Voznesensky dies at 77">{{cite news|author=Heintz, Jim|url=https://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2010/06/01/venturesome_poet_andrei_voznesensky_dies_at_77/|title=Venturesome poet Andrei Voznesensky dies at 77|date=1 June 2010|access-date=1 June 2010|newspaper=[[The Boston Globe]]}}</ref>. Li estas ankaŭ konata kiel [[kantverkisto]]. Kune kun [[Jevtuŝenko]], li estas konsiderata gvidanto en rusa postmilita poezio. ^{[ ''citaĵo bezonata'' ]} Post kiam [[incendio]] detruis lian finan arkitekturan ekzamenon en 1957, kaj laŭ rekomendo de [[Boris Pasternak]], li komencis labori kiel poeto. En 1959 li publikigis sian unuan verkon ''*Majstro*'' kaj en la sama jaro aperis la poemo ''*Goja*''. La sekvan jaron, liaj unuaj du kolektoj, ''*Mozaiko*'' kaj ''*Parabolo*'', estis publikigitaj. Ĉiujn kelkajn jarojn li publikigis poemarojn, kaj en 1979 li ricevis [[Ŝtata premio de Sovetunio|ŝtatan premion]] pro sia poezio. Liaj poemoj karakteriziĝas per la fakto, ke ili " esprimas nuntempan homon per modernaj kategorioj kaj bildoj, ekscentraj [[metaforo]]<nowiki/>j, kaj ankaŭ per kompleksa ritma kaj fonetika sistemo." [[Vladimir Majakovskij]] kaj [[Pablo Neruda]] estas inter la poetoj, kiuj plej influis lin <ref name="Poet of post-Stalin thaw Voznesensky dies at 77">{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-48968820100601|title=Poet of post-Stalin thaw Voznesensky dies at 77|date=1 June 2010|access-date=1 June 2010|agency=[[Reuters]] India|archive-url=https://web.archive.org/web/20100604030347/http://in.reuters.com/article/idINIndia-48968820100601|archive-date=4 June 2010|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100604030347/http://in.reuters.com/article/idINIndia-48968820100601 |date=2010-06-04 }}</ref> <ref name="Famous Russian poet Andrei Voznesensky dies at 78">{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-06/01/c_13328118.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610004355/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-06/01/c_13328118.htm|url-status=dead|archive-date=10 June 2010|title=Famous Russian poet Andrei Voznesensky dies at 78|date=1 June 2010|access-date=1 June 2010|publisher=[[Xinhua News Agency]]}}</ref>. Voznesensky ofte vojaĝis eksterlanden. La populareco de Voznesenskij, same kiel tiu de Jevgenij Jevtuŝenko kaj [[Bella Aĥmadulina]], estis montrita en multaj legadoj antaŭ miloj da aŭskultantoj en [[stadiono]]<nowiki/>j, [[koncertejo]]<nowiki/>j kaj [[universitato]]<nowiki/>j. Lia poemaro ''*Antimiry*'' (“Kontraŭ-mondoj”) servis kiel bazo por fama prezentado ĉe la Taganka Teatro en 1965 . == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[3723 Voznesenskij]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://stihipoeta.ru/andrey-voznesenskiy/ Poezio de Andrei Voznesensky] ĉe [http://stihipoeta.ru/ Stihipoeta] * [http://vagalecs.narod.ru/Rupoem.htm ''Ru'' poemo de Andrei Voznesensky tradukita al la angla fare de Alec Vagapov] {{Bibliotekoj}}{{Vivtempo|Voznessenski, Andreï}} [[Kategorio:Sovetiaj poetoj]] [[Kategorio:Rusiaj poetoj]] [[Kategorio:Sovetiaj arkitektoj]] [[Kategorio:Rusiaj arkitektoj]] [[Kategorio:Verkistoj de Moskvo]] hwznyuwvjnla7c6zhq1f4yhs1p7k2dm 9367418 9367416 2026-05-05T23:41:54Z ThomasPusch 1869 9367418 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Andrej Andrejeviĉ VOZNESENSKIJ''' ({{Lang-ru|Андрей Андреевич Вознесенский}}; naskiĝis la 12-an de majo 1933 en [[Moskvo]], Sovetunio ; mortis la 1-an de junio 2010 en Peredelkino, Rusio) estis sovetia kaj rusa poeto, publicisto, artisto, arkitekto <ref name="Russian poet Andrei Voznesensky dies aged 77">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment_and_arts/10208455.stm|title=Russian poet Andrei Voznesensky dies aged 77|date=1 June 2010|access-date=1 June 2010|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20100604170649/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment_and_arts/10208455.stm|archive-date=4 June 2010|url-status=live}}</ref>. Premiito de la Ŝtata Premio de Sovetunio (1978) kaj la Premio de la Rusa Registaro (2010, postmorte). Unu el la plej famaj poetoj de la mezo de la 20-a jarcento, la tiel nomata [[Ĥruŝĉova degelo|Degelo-periodo]] la [[1960-aj jaroj]] en Sovetunio <ref name="Venturesome poet Andrei Voznesensky dies at 77">{{cite news|author=Heintz, Jim|url=https://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2010/06/01/venturesome_poet_andrei_voznesensky_dies_at_77/|title=Venturesome poet Andrei Voznesensky dies at 77|date=1 June 2010|access-date=1 June 2010|newspaper=[[The Boston Globe]]}}</ref>. Li estas ankaŭ konata kiel [[kantverkisto]]. Kune kun [[Jevtuŝenko]], li estas konsiderata gvidanto en rusa postmilita poezio. ^{[ ''citaĵo bezonata'' ]} Post kiam [[incendio]] detruis lian finan arkitekturan ekzamenon en 1957, kaj laŭ rekomendo de [[Boris Pasternak]], li komencis labori kiel poeto. En 1959 li publikigis sian unuan verkon ''*Majstro*'' kaj en la sama jaro aperis la poemo ''*Goja*''. La sekvan jaron, liaj unuaj du kolektoj, ''*Mozaiko*'' kaj ''*Parabolo*'', estis publikigitaj. Ĉiujn kelkajn jarojn li publikigis poemarojn, kaj en 1979 li ricevis [[Ŝtata premio de Sovetunio|ŝtatan premion]] pro sia poezio. Liaj poemoj karakteriziĝas per la fakto, ke ili " esprimas nuntempan homon per modernaj kategorioj kaj bildoj, ekscentraj [[metaforo]]<nowiki/>j, kaj ankaŭ per kompleksa ritma kaj fonetika sistemo." [[Vladimir Majakovskij]] kaj [[Pablo Neruda]] estas inter la poetoj, kiuj plej influis lin <ref name="Poet of post-Stalin thaw Voznesensky dies at 77">{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-48968820100601|title=Poet of post-Stalin thaw Voznesensky dies at 77|date=1 June 2010|access-date=1 June 2010|agency=[[Reuters]] India|archive-url=https://web.archive.org/web/20100604030347/http://in.reuters.com/article/idINIndia-48968820100601|archive-date=4 June 2010|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100604030347/http://in.reuters.com/article/idINIndia-48968820100601 |date=2010-06-04 }}</ref> <ref name="Famous Russian poet Andrei Voznesensky dies at 78">{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-06/01/c_13328118.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610004355/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-06/01/c_13328118.htm|url-status=dead|archive-date=10 June 2010|title=Famous Russian poet Andrei Voznesensky dies at 78|date=1 June 2010|access-date=1 June 2010|publisher=[[Xinhua News Agency]]}}</ref>. Voznesensky ofte vojaĝis eksterlanden. La populareco de Voznesenskij, same kiel tiu de Jevgenij Jevtuŝenko kaj [[Bella Aĥmadulina]], estis montrita en multaj legadoj antaŭ miloj da aŭskultantoj en [[stadiono]]<nowiki/>j, [[koncertejo]]<nowiki/>j kaj [[universitato]]<nowiki/>j. Lia poemaro ''*Antimiry*'' (“Kontraŭ-mondoj”) servis kiel bazo por fama prezentado ĉe la Taganka Teatro en 1965 . == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[3723 Voznesenskij]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://stihipoeta.ru/andrey-voznesenskiy/ Poezio de Andrei Voznesensky] ĉe [http://stihipoeta.ru/ Stihipoeta] * [http://vagalecs.narod.ru/Rupoem.htm ''Ru'' poemo de Andrei Voznesensky tradukita al la angla fare de Alec Vagapov] {{Bibliotekoj}}{{Vivtempo|Voznessenski, Andreï}} [[Kategorio:Sovetiaj poetoj]] [[Kategorio:Rusiaj poetoj]] [[Kategorio:Sovetiaj arkitektoj]] [[Kategorio:Rusiaj arkitektoj]] [[Kategorio:Verkistoj de Moskvo]] 42m6cwwk6yb0vupusmg8rbdg2iarech 0 911159 9367547 9268575 2026-05-06T07:22:41Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367547 wikitext text/x-wiki [[File:Zamora - Plaza de Viriato, Monumento a Viriato 3.jpg|197px|thumb|right|Statuo de Viriato en Zamoro, Hispanio.]] [[Viriato]], la gvidanto de la luzitana rezisto kontraŭ la romia regado en la 2-a jarcento a.K., inspiris multajn artajn prezentojn tra la jarcentoj, precipe en [[Portugalio]] kaj [[Hispanio]]. Kiel simbolo de rezisto kaj nacia identeco, li estas ofta temo en la vidaj artoj, literaturo kaj publikaj monumentoj. Tiuj bildigoj ofte emfazas liajn virtojn kiel militisto, gvidanto kaj patrioto. == Historia fono == Viriato (ĉ. 180–139 a.K.) estis ĉefo de la [[Luzitanio|luzitanoj]], popolo indiĝena de la okcidenta [[Iberia Duoninsulo]]. Li sukcese gvidis gerilajn atakojn kontraŭ romiaj trupoj dum pluraj jaroj dum la [[Luzitanaj militoj]]. Lia perfido kaj murdo fare de liaj propraj senditoj —supozeble subaĉetitaj de la romianoj— faris lin martira figuro en la historia konscio de Iberio. == Vidaj artoj == === Pentraĵoj === [[File:Madrazo Viriatus HighRes.jpg|thumb|''La Morto de Viriato, Ĉefo de la Luzitanoj'', de [[José Madrazo|José de Madrazo y Agudo]], 1807, oleo sur tolo, 307 x 462 cm, Madrido, Prado-Muzeo.]] Viriato fariĝis elstara figuro en pentraĵoj de la romantikisma epoko, precipe dum la 19-a jarcento, kiam naciismaj kaj rezistaj temoj fariĝis popularaj en eŭropa arto. * "La morto de Viriato, gvidanto de la Luzitananoj" de [[José Madrazo|José de Madrazo y Agudo]]: Ĉi tiu pentraĵo prezentas la murdon de Viriato kun komponaĵo rememoriganta romiajn {{JN|historia pentraĵo}}, substrekante temojn de perfido kaj romia perfideco. * ''La morto de Viriato'' de José Villegas Cordero. === Skulptarto === [[File:Viriato Viseu Detail.jpg|197px|thumb|right|Statuo de Viriato en [[Viseu]], Portugalio.]] Estas pluraj skulptaĵoj de Viriato. Inter ili, la plej rimarkindaj estas: * Monumento al Viriato en [[Viseu]], Portugalio: Skulptita de [[Mariano Benlliure]] kaj inaŭgurita en 1940, ĉi tiu bronza statuo montras Viriaton kun levita brako, simbolo de defio. Ĝi estas unu el la plej ikonaj prezentoj, ofte asociata kun portugala naciismo kaj kontraŭimperiisma sento. * Statuo en [[Zamoro (Hispanio)|Zamoro]], Hispanio: Ĉi tiu monumento same honoras Viriaton kiel heroan defendanton de libereco kaj estas ofte uzata en regionaj festoj kaj edukaj kuntekstoj. === Literaturo kaj teatro === Kvankam ĉefe temigante vidan arton, prezentoj de Viriato en [[literaturo]] kaj dramo influis lian ikonografion. Teatraĵoj kaj poemoj de la Renesanco ĝis la moderna epoko prezentis lin kiel Kristo-similan figuron de rezisto. Tiuj literaturaj interpretoj ofte influis artajn bildigojn, emfazante lian moralan superecon, gvidadon kaj tragedian sorton. Kelkaj el tiuj literaturaj verkoj pri Viriato estas: * Frumodernaj kaj klasikaj verkoj ** [[Luís Vaz de Camões|Luís de Camões]], ''Os Lusíadas'' (1572): La nacia epopeo de Portugalio mencias Viriaton kiel heroan figuron de rezisto, laŭdante lian kuraĝon kaj gvidadon en Libro III. ** [[Lope de Vega|Félix Lope de Vega]], ''El Viriato'' (perdita, ĉ. 1600-aj jaroj): Kvankam la manuskripto perdiĝis, historiaj referencoj konfirmas, ke la aŭtoro verkis dramon pri Viriato. ** Brás Garcia de Mascarenhas, ''Viriato Trágico'' (17-a jarcento): Ĉi tiu portugala epika poemo levigas Viriaton al mita statuso, prezentante lin kiel noblan patrioton kaj martiron, kiu enkorpigas la spiriton de nacia rezisto.<ref>[https://www.uc.pt/fluc/eclassicos/publicacoes/ficheiros/humanitas60/16_Moniz.pdf Viriato, Herói Lusitano: o épico e o trágico]</ref> * Verkoj de la 18-a–19-a jarcentoj ** [[Almeida Garrett|João Baptista de Almeida Garrett]], ''Caverna de Viriato'' (ĉ. 1835): Fragmenta epika poemo en kiu Garrett, ĉefrolulo de portugala romantikismo, celis krei nacian eposon ĉirkaŭ Viriato.<ref>[https://purl.pt/96/1/bio/bio_03.html Um roteiro bio-bibliográfico: 1823-1828: «Terra, mas terra estranha, de exílio»]</ref> * Verkoj de la 20-a jarcento ** [[Miguel Torga]], diversaj poemoj kaj eseoj: Torga ofte aludis al Viriato kiel simbolo de rezisto kaj individua digno, precipe en liaj verkoj pri la portugala enlanda regiono. Rimarkinda estas lia libro ''Poemas Ibéricos'', kie la heroo aperas inter aliaj historiaj figuroj.<ref>[https://www.espaciofronteira.eu/la-sentida-mirada-iberica-de-miguel-torga/ La sentida mirada ibérica de Miguel Torga]</ref> * Verkoj de la 21-a jarcento ** [[Vicente Costalago]], ''Euris estremeñus i sotras poemas'' (2025): Rakonta poemo en ekstremadura lingvo priskribanta la vivon de pluraj ekstremaduraj herooj, inter kiuj estas Viriato.<ref>[https://www.canalextremadura.es/a-la-carta/la-corrobra/audios/la-corrobra-130525 La Corrobra (13/05/25)]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Modernaj prezentoj == En nuntempaj tempoj, Viriato plu estas prezentata en grafikaj romanoj, edukaj materialoj kaj eĉ en videoludoj kiel simbolo de iberia rezisto. Lia bildo ankaŭ estis uzata de diversaj politikaj kaj kulturaj movadoj en Portugalio kaj Hispanio. == Kultura influo == Arta bildigo de Viriato reflektas evoluantajn naciajn rakontojn en la Iberia Duoninsulo. En Portugalio, li ofte estas akceptata kiel pra-nacia heroo antaŭ la romiigo de la regiono. En Hispanio, li same estas honorata en luzitaninfluitaj areoj kiel en parto de Ekstremaduro. En ĉiuj formoj, lia bildo enkorpigas temojn de libereco, rezisto, perfido kaj la komplikecoj de kolonia historio. == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Smith, William. ''Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology''. London: John Murray, 1870. * Oliveira, Ana Maria. ''"Viriato: Herói ou Mito?"'' Revista de História da Arte, Universidade Nova de Lisboa, 2009. * Pérez, Marta. ''Iconografía de la resistencia: Viriato en el arte español del siglo XIX''. Madrid: CSIC Press, 2011. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Historio de Portugalio]] [[Kategorio:Historio de Hispanio]] [[Kategorio:Naciismo]] 60h8ddwifbw1jabzmtvps350ap94a9a 0 913407 9367343 9129188 2026-05-05T21:14:08Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367343 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Anthony GIDDENS, [[Barono]] Giddens''' (naskita la 18-an de januaro 1938 en Edmonton, [[Londono]]) estas angla [[sociologo]] kaj dumviva nobelo. <ref>{{Cite web|title=Giddens, Baron, (Anthony Giddens) (born 18 Jan. 1938)|url=https://www.ukwhoswho.com/display/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-17074|access-date=2024-10-04|website=WHO'S WHO & WHO WAS WHO|date=2007|language=en|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u17074}}</ref> Li laboris ĉe la [[Universitato de Leicester]], la [[Universitato de Kembriĝo]]; direktoro de la [[Londona Lernejo de Ekonomiko]] kaj Politika Scienco (1997-2003), kie li nuntempe estas honora profesoro. Premiito de la [[Premio Princo de Asturio]] (2002, sociaj sciencoj). Giddens estas konsiderata unu el la plej signifaj nuntempaj sociologoj, kaj estas la aŭtoro de 34 libroj publikigitaj en 29 lingvoj. En 2007, Giddens estis rangita kvina en la listo de la plej cititaj akademiuloj en la humanismaj sciencoj. <ref>Gill, J. (2009) [http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storycode=405925&encCode=184949851BC54459875JTBS737226611 Giddens trumps Marx but French thinkers triumph], ''Times Higher Education'', 26 March 2009</ref><ref>Times Higher Education [http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=405956 Most cited authors of books in the humanities, 2007], ''Times Higher Education'', 26 March 2009.</ref> Li estas konata pro sia [[struktura teorio]] kaj sia holisma originala koncepto pri modernaj socioj. La scienca agado de Giddens povas esti dividita en tri periodojn. La unua karakteriziĝas per la kreado de nova vizio de sociologio, ĉefe en la kampo de teorio kaj metodaro, bazita sur kritika kompreno de la klasikaĵoj. La ĉefaj verkoj de ĉi tiu periodo estas ''Capitalism and Modern Social Theory'' ("Kapitalismo kaj Moderna Socia Teorio", 1971) kaj ''New Rules of Sociological Method'' ("Novaj Reguloj de Sociologia Metodo", 1976). En la dua etapo, Giddens evoluigis la teorion de strukturado, sintezante strukturan funkciismon kaj mikrosociologion. La libroj ''Central Problems in Social Theory'' ("Centraj Problemoj de Socia Teorio", 1979) kaj ''[[:en:The_Constitution_of_Society|The Constitution of Society]]'' ("La Strukturo de la Socio", 1984) alportis al li internacian sciencan famon. La tria periodo inkluzivas la intereson de Giddens pri la problemoj de [[moderneco]], [[tutmondiĝo]] kaj [[politiko]], ĉefe la influon de moderneco sur la socian kaj politikan ĉiutagan vivon. Li kritikas postmodernismon kaj analizas la eblecon de "tria vojo"  en politiko. La ĉefaj verkoj de ĉi tiu periodo estas: ''The Consequences of Modernity'' ("La Sekvoj de Moderneco", 1990), ''Modernity and Self-Identity'' ("Moderneco kaj Mem-Identeco", 1991), ''Beyond Left and Right'' ("Preter Maldekstro kaj Dekstro", 1994) kaj ''The Third Way'' ("La Tria Vojo: Renovigante Socialdemokration", 1998). En ĉi tiuj verkoj, Giddens revizias [[Socia teorio|socian teorion]] kaj alirojn al la disvolviĝo kaj ŝanĝoj de moderneco. En la politika sfero, li agis kiel teoriulo de " nova laborismo " kaj la " tria vojo ". En junio 2004, pro siaj servoj, Giddens ricevis dumvivan nobelecon, fariĝante [[Lordo]] kaj Barono Southgate. <ref>{{cite web|url=http://www.unisa.edu.au/Media-Centre/Releases/2016-Media-releases/UniSA-honours-influential-social-theorist-Professor-Lord-Anthony-Giddens/#.Vw-njXodZ1g|title=UniSA honours influential social theorist Professor Lord Anthony Giddens|work=unisa.edu.au|access-date=19 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180925142005/http://www.unisa.edu.au/Media-Centre/Releases/2016-Media-releases/UniSA-honours-influential-social-theorist-Professor-Lord-Anthony-Giddens/#.Vw-njXodZ1g|archivedate=2018-09-25}}</ref> Ekde 2005, li sidas kiel membro de la [[Ĉambro de lordoj|Ĉambro de Lordoj]] de la [[Brita Parlamento]], reprezentante la [[Laborista Partio (Britio)|Laboristan Partion]]. Li estas estrarano de diversaj publikaj organizaĵoj, inkluzive de la Instituto por Publika Politika Esploro en Britio. Ekde 1985, li estas kunfondinto de unu el la plej grandaj akademiaj sciencaj eldonejoj de Britio, Polity Press Ltd. <ref>{{Cite web|url=https://opensyllabus.org/|title=Open Syllabus|website=opensyllabus.org}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.lse.ac.uk/sociology/whoswho/academic/Giddens.aspx Nuna LSEa profilo] * [https://web.archive.org/web/20110823154103/http://old.lse.ac.uk/collections/meetthedirector.20031001/ Giddens enarkivigita LSEa paĝo] * [https://web.archive.org/web/20120418062306/http://www.policy-network.net/content/350/socialdemocracyobservatory Socia Demokratia Observatorio] * [http://www.inspiringalley.com/anthony-giddens-quotes/2018/06/13/ Elekto de citaĵoj de Giddens] {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Giddens, Anthony }} [[Kategorio:Moderneco]] [[Kategorio:Moderno]] [[Kategorio:Verkistoj pri tutmondiĝo]] [[Kategorio:Esploristoj de naciismo]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Politikaj filozofoj]] [[Kategorio:Britaj politikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1938]] [[Kategorio:Britaj ekonomikistoj]] jnpj2546imvw476n0wgrfbydlgn4oga 0 914329 9367458 9257712 2026-05-06T04:38:01Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367458 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzeo|bildo priskribo=Fronta vido de la Arkeologia Muzeo de Sparto|regiono-ISO=GR|tersituo=|zomo=13}} La '''Arkeologia Muzeo de Sparto''' ({{lang-el|Αρχαιολογικό Μουσείο Σπάρτης|t=''Archeologiko Musio Sparts''}}) estas [[arkeologia muzeo]] en [[Sparto]], [[Lakonio]], [[Grekio]], kiu enhavas milojn da [[artefakto]]<nowiki/>j el la antikva [[akropolo]] de Sparto kaj la cetero de la regiono Lakonio. Ĝi estas unu el la plej malnovaj arkeologiaj muzeoj en Grekio. <ref name="approval2">{{cite news|publisher=Greek Reporter|title=New Archaeological Museum Approved for Ancient City of Sparta|first=Stavros|last=Anastasiou|date=la 15-an de julio 2020|accessdate=la 16-an de julio 2020July 2020|url=https://greece.greekreporter.com/2020/07/15/new-archaeological-museum-approved-for-ancient-city-of-sparta/}}</ref> Ĝi laŭdire estas "la unua greka muzeo konstruita en provinca urbo" (1874–76). Ĝin desegnis la arkitekto G. Katsaros. La eroj de la kolekto datiĝas de la [[Neolitiko]] ĝis la malfrua [[romia epoko]]. Estas sep ĉambroj, kun areo de proksimume 500 kvadrataj metroj, kiuj montras nur malgrandan parton de la kolekto. == Kolekto == [[Dosiero:Statue_of_a_hoplite,_known_as_“Leonidas.”_5th_cent._B.C.jpg|maldekstre|eta|La laŭdira ''Leonidas'' statuo de la kolekto de la muzeo (5ajarcenta a.n.E)]] La muzeo gastigas trovaĵojn el elfosadoj ĉirkaŭ la prefektejo Lakonio, kondiĉe ke ili ne estas ekspoziciitaj en la kolektoj de la arkeologia muzeo de Gythio aŭ Napolo. La jenaj haloj troviĝas en la sep ĉambroj de la konstruaĵo: <ref>[http://odysseus.culture.gr/h/1/gh151.jsp?obj_id=3305 Themos Ath. Archaeological Museum Of Sparta, on ''Odysseus''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090926000000/https://web.archive.org/web/20090926050125/http://odysseus.culture.gr/h/1/gh151.jsp?obj_id=3305 |date=2009-09-26 }} en la greka.</ref> * Halo I: [[Steleo]]<nowiki/>j el la romia epoko. * Halo II: Trovoj de la Sanktejo de Artemis Orthia. * Halo III: Monumenta skulptaĵo kaj portretpentraĵo de la romia epoko. * Ĉambro IV: Prahistoriaj trovaĵoj el la tuta Lakonio. * Halo V: Ekzemploj de romiaj mozaikoj. * Ĉambro VI: Arkitekturaj partoj de la Templo de Apolono ĉe Amyclae ([[d:Q13074886]]), kiuj ankaŭ formas pli grandan sekcion de la kolekto * Ĉambro VII: Lakoniaj skulptaĵoj kaj iliaj partoj. == Ekspozicio == En la halo, kie komenciĝas la muzeo-turneo, estas kolonoj, kiuj devenas de la Sanktejo de Orteia Artemiso. La plej malnovaj datiĝas de la 4-a jarcento a.K. kaj prezentas kvin serpojn. Dekstre de la muzeo, en la unua ĉambro, troviĝas arkaikaj surskriboj kaj kolonoj. En la dua ĉambro, estas ekzemploj de relieflaboroj devenantaj de la arkaika kaj romia periodoj. En la tria ĉambro, estas diversaj trovaĵoj, kiel ekzemple mikenaj iloj kaj kuirilaro, bronza statueto de [[Atena]] devenanta de ĉirkaŭ 450 a.K., kaj [[busto]] de spartana [[hoplito]] el la dua duono de la 5-a jarcento a.K., kiu supozeble prezentas reĝon [[Leonidaso la 1-a|Leonidaso]]. Maldekstre de la muzeo en la unua ĉambro, la vizitanto havas la ŝancon vidi malgrandajn oferaĵojn de la antikvaj grekaj pastroj el la sanktejoj, kiel ekzemple argilajn kaj bronzajn objektojn el la sanktejoj de Artemiso, Atena [[Ĥalkiko]], [[Menelao]] kaj Amburgo. Precipe interesaj estas la argilaj maskoj el la sanktejo de Artemiso Orthia, kiuj estas gravaj ekzemploj de lakona arto el la 7-a kaj 6-a jarcentoj. Ili estas imitaĵoj de lignaj aŭ ledaj objektoj portataj de tiuj, kiuj partoprenis religiajn dancojn en sanktaj lokoj. Fine, la dua halo montras trovaĵojn el la helenisma kaj romia periodoj, same kiel trovaĵojn el la kaverno Alepotyrypa. == Galerio == <gallery mode="packed-hover"> dosiero:Helmed_Hoplite_Sparta.JPG|La tiel nomata busto de reĝo Leonidas el la muzeokolekto (5-a jarcento a.K.). dosiero:Stele_with_Kore,_Sparta.JPG|Steleo, Sparto. dosiero:200607281122_DSC04046.JPG dosiero:Relief_from_Geraki.JPG dosiero:Europa_Mosaikfussboden.JPG|La forkapto de Eŭropo fare de Zeŭso. dosiero:Relief,_Archaeological_Museum_Sparta_505.JPG dosiero:Trireme2.jpg|Miniaturbildo de [[Triremo]]. dosiero:Sparta_mosaic_Achilles_at_Skyros.JPG|Spartana mozaiko. </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20120318074614/http://odysseus.culture.gr/h/1/eh152.jsp?obj_id=3305 Helena Ministerio de Kulturo kaj Turismo] / [https://web.archive.org/web/20090926050125/http://odysseus.culture.gr/h/1/gh151.jsp?obj_id=3305 en la greka] * [http://www.planetware.com/sparta/sparta-archeological-museum-gr-pel-spmus.htm www.planetware.com] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100128063744/http://www.planetware.com/sparta/sparta-archeological-museum-gr-pel-spmus.htm |date=2010-01-28 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Arkeologiaj muzeoj en Grekio|Sparto]] [[Kategorio:Sparto]] fc9rxir9qlaeb3g475g11vqkra6pkna 0 920573 9367243 9349788 2026-05-05T15:30:00Z Mirmal 58244 en Esperanto aperis 9367243 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Christina Ellen STEAD''' (n. la 17-an de julio 1902 en Rockdale, [[Novsudkimrio]] ; m. la 31-an de marto 1983 en [[Sidnejo]]) estis aŭstralia verkisto, konata pro sia [[Satiro|satira]] [[Spritaĵo|spriteco]] kaj [[Psikologio|psikologia]] komprenemo en ŝiaj roluloj. <ref name="bwcs">{{cite web|url=http://www.kirjasto.sci.fi/cstead.htm|title=Christina Stead|website=Books and Writers (kirjasto.sci.fi)|first=Petri|last=Liukkonen|publisher=[[Kuusankoski]] Public Library|location=Finland|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306122301/http://www.kirjasto.sci.fi/cstead.htm|archive-date=6 March 2008|url-status=dead}}</ref> Stead estis edukita instruistino kaj loĝis en Usono kaj Eŭropo de 1928 ĝis 1974. Ŝi havis rilaton kun la usona aŭtoro William James Blake kaj edziniĝis al li de 1952 (ĝis lia morto en 1968). <ref>{{Cite book|last=Sedneva|first=Olga|url=https://www.bayside.nsw.gov.au/sites/default/files/2023-11/Sedneva_Olga_Entry_Between_the_Lines_Behind_the_Doors.pdf|title=Between the Lines. Behind the Doors|year=2023|isbn=978-0-6487449-7-9}}</ref> La temo de ŝiaj romanoj kaj noveloj estas la homa serĉado de [[persona libereco]] kaj [[amo]]. Ŝia studo pri infanaĝo el 1940, ''The Man Who Loved Children (La viro kiu amis infanojn)'', bazita sur aŭtobiografia materialo, fariĝis aparte konata. La revuo ''[[Time]]'' inkluzivis la romanon en sia listo de la [[TIME 100|Time 100]] plej bonaj ''anglalingvaj romanoj de 1923 ĝis 2005.''  En 1982, ŝi estis elektita honora membro de la Usona Akademio de Artoj kaj Literaturo . == Verkaro == === Romanoj === * ''[[:en:Seven_Poor_Men_of_Sydney|Seven Poor Men of Sydney]]'' (1934) * ''[[:en:The_Beauties_and_Furies|The Beauties and Furies]]'' (1936) * ''[[:en:House_of_All_Nations|House of All Nations]]'' (1938) * ''[[:en:The_Man_Who_Loved_Children|The Man Who Loved Children]]'' (1940) * ''[[:en:For_Love_Alone_(novel)|For Love Alone]]'' (1945) * ''[[:en:Letty_Fox:_Her_Luck|Letty Fox: Her Luck]]'' (1946) * ''[[:en:A_Little_Tea,_a_Little_Chat|A Little Tea, a Little Chat]]'' (1948) * ''[[:en:The_People_with_the_Dogs|The People with the Dogs]]'' (1952) * ''[[:en:Dark_Places_of_the_Heart|Dark Places of the Heart]]'' (1966) (akk ''Cotters' England'') * ''[[:en:The_Little_Hotel|The Little Hotel]]'' (1973) * ''[[:en:Miss_Herbert_(The_Suburban_Wife)|Miss Herbert (The Suburban Wife)]]'' (1976) * ''[[:en:I'm_Dying_Laughing:_The_Humourist|I'm Dying Laughing: The Humourist]]'' (1986) === Mallongaj rakontoj === * ''The Salzburg Tales'' (1934) * ''The Puzzleheaded Girl: Four Novellas'' (1965) (inkluzivante ''The Puzzleheaded Girl'', ''The Dianas'', ''The Rightangled Creek'' and ''Girl from the Beach'') * ''A Christina Stead Reader'' (1978) redaktita de Jean B. Read * ''Ocean of Story: The Uncollected Stories of Christina Stead'', redaktita de R. G. Geering (1985) == En Esperanto == * ''Sep malriĉujoj en Sidnejo'' (Aŭstralia antologio, 1988, p. 208-218, tr. [[Donald Broadribb]]) == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.middlemiss.org/lit/authors/steadc/steadc.html Prinotita bibliografio kaj biografia skizo de Perry Middlemiss] {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Stead, Christina}} [[Kategorio:Aŭstraliaj komunistoj]] [[Kategorio:Aŭstraliaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] i0m3pneedxthisflp6bjw8sgkj3fw99 9367244 9367243 2026-05-05T15:30:54Z Mirmal 58244 /* En Esperanto */ 9367244 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Christina Ellen STEAD''' (n. la 17-an de julio 1902 en Rockdale, [[Novsudkimrio]] ; m. la 31-an de marto 1983 en [[Sidnejo]]) estis aŭstralia verkisto, konata pro sia [[Satiro|satira]] [[Spritaĵo|spriteco]] kaj [[Psikologio|psikologia]] komprenemo en ŝiaj roluloj. <ref name="bwcs">{{cite web|url=http://www.kirjasto.sci.fi/cstead.htm|title=Christina Stead|website=Books and Writers (kirjasto.sci.fi)|first=Petri|last=Liukkonen|publisher=[[Kuusankoski]] Public Library|location=Finland|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306122301/http://www.kirjasto.sci.fi/cstead.htm|archive-date=6 March 2008|url-status=dead}}</ref> Stead estis edukita instruistino kaj loĝis en Usono kaj Eŭropo de 1928 ĝis 1974. Ŝi havis rilaton kun la usona aŭtoro William James Blake kaj edziniĝis al li de 1952 (ĝis lia morto en 1968). <ref>{{Cite book|last=Sedneva|first=Olga|url=https://www.bayside.nsw.gov.au/sites/default/files/2023-11/Sedneva_Olga_Entry_Between_the_Lines_Behind_the_Doors.pdf|title=Between the Lines. Behind the Doors|year=2023|isbn=978-0-6487449-7-9}}</ref> La temo de ŝiaj romanoj kaj noveloj estas la homa serĉado de [[persona libereco]] kaj [[amo]]. Ŝia studo pri infanaĝo el 1940, ''The Man Who Loved Children (La viro kiu amis infanojn)'', bazita sur aŭtobiografia materialo, fariĝis aparte konata. La revuo ''[[Time]]'' inkluzivis la romanon en sia listo de la [[TIME 100|Time 100]] plej bonaj ''anglalingvaj romanoj de 1923 ĝis 2005.''  En 1982, ŝi estis elektita honora membro de la Usona Akademio de Artoj kaj Literaturo . == Verkaro == === Romanoj === * ''[[:en:Seven_Poor_Men_of_Sydney|Seven Poor Men of Sydney]]'' (1934) * ''[[:en:The_Beauties_and_Furies|The Beauties and Furies]]'' (1936) * ''[[:en:House_of_All_Nations|House of All Nations]]'' (1938) * ''[[:en:The_Man_Who_Loved_Children|The Man Who Loved Children]]'' (1940) * ''[[:en:For_Love_Alone_(novel)|For Love Alone]]'' (1945) * ''[[:en:Letty_Fox:_Her_Luck|Letty Fox: Her Luck]]'' (1946) * ''[[:en:A_Little_Tea,_a_Little_Chat|A Little Tea, a Little Chat]]'' (1948) * ''[[:en:The_People_with_the_Dogs|The People with the Dogs]]'' (1952) * ''[[:en:Dark_Places_of_the_Heart|Dark Places of the Heart]]'' (1966) (akk ''Cotters' England'') * ''[[:en:The_Little_Hotel|The Little Hotel]]'' (1973) * ''[[:en:Miss_Herbert_(The_Suburban_Wife)|Miss Herbert (The Suburban Wife)]]'' (1976) * ''[[:en:I'm_Dying_Laughing:_The_Humourist|I'm Dying Laughing: The Humourist]]'' (1986) === Mallongaj rakontoj === * ''The Salzburg Tales'' (1934) * ''The Puzzleheaded Girl: Four Novellas'' (1965) (inkluzivante ''The Puzzleheaded Girl'', ''The Dianas'', ''The Rightangled Creek'' and ''Girl from the Beach'') * ''A Christina Stead Reader'' (1978) redaktita de Jean B. Read * ''Ocean of Story: The Uncollected Stories of Christina Stead'', redaktita de R. G. Geering (1985) == En Esperanto == * ''Sep malriĉuj loj en Sidnejo'' (Aŭstralia antologio, 1988, p. 208-218, tr. [[Donald Broadribb]]) == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.middlemiss.org/lit/authors/steadc/steadc.html Prinotita bibliografio kaj biografia skizo de Perry Middlemiss] {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Stead, Christina}} [[Kategorio:Aŭstraliaj komunistoj]] [[Kategorio:Aŭstraliaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] bngco18rtdfyesddthevd10xq6ao927 9367245 9367244 2026-05-05T15:31:20Z Mirmal 58244 /* En Esperanto */ 9367245 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Christina Ellen STEAD''' (n. la 17-an de julio 1902 en Rockdale, [[Novsudkimrio]] ; m. la 31-an de marto 1983 en [[Sidnejo]]) estis aŭstralia verkisto, konata pro sia [[Satiro|satira]] [[Spritaĵo|spriteco]] kaj [[Psikologio|psikologia]] komprenemo en ŝiaj roluloj. <ref name="bwcs">{{cite web|url=http://www.kirjasto.sci.fi/cstead.htm|title=Christina Stead|website=Books and Writers (kirjasto.sci.fi)|first=Petri|last=Liukkonen|publisher=[[Kuusankoski]] Public Library|location=Finland|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306122301/http://www.kirjasto.sci.fi/cstead.htm|archive-date=6 March 2008|url-status=dead}}</ref> Stead estis edukita instruistino kaj loĝis en Usono kaj Eŭropo de 1928 ĝis 1974. Ŝi havis rilaton kun la usona aŭtoro William James Blake kaj edziniĝis al li de 1952 (ĝis lia morto en 1968). <ref>{{Cite book|last=Sedneva|first=Olga|url=https://www.bayside.nsw.gov.au/sites/default/files/2023-11/Sedneva_Olga_Entry_Between_the_Lines_Behind_the_Doors.pdf|title=Between the Lines. Behind the Doors|year=2023|isbn=978-0-6487449-7-9}}</ref> La temo de ŝiaj romanoj kaj noveloj estas la homa serĉado de [[persona libereco]] kaj [[amo]]. Ŝia studo pri infanaĝo el 1940, ''The Man Who Loved Children (La viro kiu amis infanojn)'', bazita sur aŭtobiografia materialo, fariĝis aparte konata. La revuo ''[[Time]]'' inkluzivis la romanon en sia listo de la [[TIME 100|Time 100]] plej bonaj ''anglalingvaj romanoj de 1923 ĝis 2005.''  En 1982, ŝi estis elektita honora membro de la Usona Akademio de Artoj kaj Literaturo . == Verkaro == === Romanoj === * ''[[:en:Seven_Poor_Men_of_Sydney|Seven Poor Men of Sydney]]'' (1934) * ''[[:en:The_Beauties_and_Furies|The Beauties and Furies]]'' (1936) * ''[[:en:House_of_All_Nations|House of All Nations]]'' (1938) * ''[[:en:The_Man_Who_Loved_Children|The Man Who Loved Children]]'' (1940) * ''[[:en:For_Love_Alone_(novel)|For Love Alone]]'' (1945) * ''[[:en:Letty_Fox:_Her_Luck|Letty Fox: Her Luck]]'' (1946) * ''[[:en:A_Little_Tea,_a_Little_Chat|A Little Tea, a Little Chat]]'' (1948) * ''[[:en:The_People_with_the_Dogs|The People with the Dogs]]'' (1952) * ''[[:en:Dark_Places_of_the_Heart|Dark Places of the Heart]]'' (1966) (akk ''Cotters' England'') * ''[[:en:The_Little_Hotel|The Little Hotel]]'' (1973) * ''[[:en:Miss_Herbert_(The_Suburban_Wife)|Miss Herbert (The Suburban Wife)]]'' (1976) * ''[[:en:I'm_Dying_Laughing:_The_Humourist|I'm Dying Laughing: The Humourist]]'' (1986) === Mallongaj rakontoj === * ''The Salzburg Tales'' (1934) * ''The Puzzleheaded Girl: Four Novellas'' (1965) (inkluzivante ''The Puzzleheaded Girl'', ''The Dianas'', ''The Rightangled Creek'' and ''Girl from the Beach'') * ''A Christina Stead Reader'' (1978) redaktita de Jean B. Read * ''Ocean of Story: The Uncollected Stories of Christina Stead'', redaktita de R. G. Geering (1985) == En Esperanto == * ''Sep malriĉuloj en Sidnejo'' (Aŭstralia antologio, 1988, p. 208-218, tr. [[Donald Broadribb]]) == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.middlemiss.org/lit/authors/steadc/steadc.html Prinotita bibliografio kaj biografia skizo de Perry Middlemiss] {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Stead, Christina}} [[Kategorio:Aŭstraliaj komunistoj]] [[Kategorio:Aŭstraliaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] 4w17verwdv7h8x6v0ioa8kc807is0k9 0 922281 9367249 9253450 2026-05-05T15:52:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367249 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lernejo |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |priskribo de bildo= |regiono-ISO = DE-TH | situo sur mapo = Jena |zomo=13 }} [[File:Steinrelief am ehemaligen Angergymnasium.JPG|thumb|ŝtona reliefo vande de ejo ĉe la malnova situo]] [[File:Ostschule Angergymnasium Jena 2013.jpg|thumb|nuna situo en la eksa lernejo ''Ostschule'']]'''Anger-gimnazio''' (germane: ''Angergymnasium'') estas ŝtata lernejo en [[Jena]], Germanujo. Inaŭgurite en 1953 ĝi situas en la eosto de la universitata urbo. Roland Peterson responsas pri la instruado de ĉ. 650 lernantoj fare de ĉ. 65 instruistoj. Dum [[GDR]]-tempo ĝi estis la plej granda [[politeknika Supera Lernejo|plilarĝigita supera lernejo]] de Jena kaj ĝuis inaŭguriĝon en oktobro 1953. Aliaj eroj (faklaborejoj por fiziko, ĥemio kaj desegnado) sekvis en 1954 respektive en 1956 (gimnastikejo, aŭlo). En 1957 oni transprenis klasojn de la lernejo ''Adolf-Reichwein-Oberschule''. Tiam la lernejo disponis pri matematika-naturscienca kaj lingva branĉoj (rusa, angla / franca, latina). La ĝis 1957 deĵorintan direktoron Franz Dördrechter (objektoj: germana, franca, latina filologioj) postantis Franz Clausner (sporto, germana filologio), dum kies estrado la lernejo estis alinomiĝanta en majo 1961 je ''Johannes-R.-Becher-Oberschule''. Clausner ankaŭ enkondukis abiturientan ekzamenon kun finita profesia kvalifikiĝo. La frekvento etendiĝis de lundo ĝis sabato, eĉ posttagmeze kaj famis la lernejaj ĥoro kaj orkestro (sub la respondeco de Gerhard Häselbarth). De 1958 la lernantoj deivs regule labori en entreprenoj kaj engaĝiĝi en komunutilaj laboroj. La spirita klimo tiama relegeblas en la romano ''Ausharren im Paradies'' de [[Renate Feyl]].<ref>[https://www.kiwi-verlag.de/buch/renate-feyl-ausharren-im-paradies-9783462002218 etprezento de la libro]</ref> Ne malmultaj eksaj lernajanoj forlasis Eostan Germanujon ĝis la [[berlina Muro|murkonstruo]] 1961 kaj eĉ poste. De 1991 la tuto ree floris post transpreno de la [[federacia Respubliko Germanio|uestgermana lernejsistemo]], sub la nomo ''Angergymnasium''. En 2006 oni tamen forlasis la nomdonantan straton ''Anger'' kaj translokiĝis en la ejojn de la lernejo ''Ostschule''. En 2011 finiĝis alkonstruitaĵoj laŭ planoj de Sabine Walther. Ĝi subtere unuiĝas al la monumentprotektita ero de 1912.<ref>Sabine Walther: [https://architekten-thueringen.de/aft/projekte/p/ "Projekt Erweiterung Angergymnasium Jena"] - ĉe: ''architekten-thueringen.de,'' 19.4.2012</ref> Fremdlingvoj nun instruataj estas la angla, franca, latina kaj hispana. Ĝemeliĝlernejo estas ''Collège William Henri Classen'' en [[Ailly-sur-Noye]].<ref>[https://www.education.gouv.fr/annuaire/80250/ailly-sur-noye/college/0800004v/college-william-henri-classen.html datoj de la franca partnerlernejo]</ref> Danke al dulingva plurfaka instruada oni ebligas al interesatoj eĉ trapasi abiturekzamenon laŭ franca sistemo. Inter la tutturingiaj respektive eksterturingiaj konkursoj ĉiujare akceptataj elstaras la natursciencaj, kiuj jenas: Biologie-Olympiade (IBO), Chemkids, Jugend forscht – Schüler experimentieren, Känguru-Wettbewerb (matematiko), Thüringer Landesolympiade Biologie, Thüringer Landesolympiade Chemie, Thüringer Landesolympiade Physik. Tamen ne neglektatas lingvaj kaj muzikaj/teatraj. == Famaj lernintoj == * [[Barbara Göbel]] (* 1943), naĝistino * [[Joachim Wienstroer]] (* 1943–2019), remisto * [[Renate Feyl]] (* 1944), verkistino * [[Martin Seifert (Schauspieler)|Martin Seifert]] (1951–2025), aktoro * [[Roland Jahn]] (* 1953), ĵurnalisto kaj civitanrajta aktivulo * [[Siegfried Reiprich]] (* 1955), verkisto * [[Luisa Liebtrau]] (* 1991), aktorino * [[Eugen Rochko]] (* 1992 oder 1993), softvara eltrovinto == Literaturo == * ''50 Jahre Anger – Die Festschrift,'' Jena 2003 == Eksteraj ligiloj == * [https://angergymnasium.jena.de/ hejmpaĝo] * [https://www.jena.de/fm/44/Angergymnasium%20%281953%29.jpg fotoj de la antaŭ la domaro ĉe Anger] * [https://www.blk-demokratie.de/schulen/schulen-th/anger-gymnasium-jena-geschichtsarbeit-am-anger-gymnasium-jena-oktober-2004.html programo ''Demokratie lernen & leben''] (oktobro 2004) * [https://issuu.com/gg18/docs/gerbergasse18_heft64?e=5496855/3513710 "Stasi in der EOS"]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Ĉe: ''Gerbergasse 18'' 64/2012 (aparte p. 28–31) * [https://www.angergymnasium.jena.de/index.php/nggallery/show--photocrati-nextgen_basic_thumbnails/page/6?p=666/ sesdeka datreveno lernejfonda] *[https://www.schulportal-thueringen.de/schools/overview?tspi=998&vsid=Angergymnasium&csthl=Angergymnasium oficiala prezento] - ĉe: [[kastelo Harth|ThILLM]] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Gimnazioj en Turingio|Jena]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Jena]] [[Kategorio:Aperis en 1953]] etsedvg89h1sk47w7c6u6qiu88o9y6y 0 923037 9367555 9203495 2026-05-06T08:07:13Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367555 wikitext text/x-wiki [[file:Barbara-Denkmal 07 Koblenz 2015.jpg|eta|la nove starigita Artileria Monumento je Koblenco]] '''Artileria Monumento''' (germane: ''Artilleriedenkmal'' aŭ ''Barbara-Denkmal'') estas memorigilo starigita en 1907 ĉe la tiama Vilhelma Ringostrato (nun: ''Friedrich-Ebert-Ring'') en [[Koblenco]], Germanujo. Oni starigis ĝin honore al falintoj de la Rejnlanda kampartileria regimento 8 en la kuro de la [[napoleono Bonaparte|kontraŭnapoleonaj]] liberiĝmilitoj. Ties soldatoj bivakis Koblence inter 1820-1887. Post damaĝoj pro bombadoj de la [[Aliancanoj]], oni finfine forigis ĝin en 1956 kiam la stratoj estis plilarĝigendaj. En aŭtuno 2014 la restaŭrita monumento estis ree starigita proksime al la originala loko. Pri tio engaĝiĝis amikara societo<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/region/lokales/koblenz_artikel,-KoblenzThuer-Barbara-Denkmal-kehrt-auf-den-Ring-zurueck-_arid,1051132.html "Barbara-Denkmal kehrt auf den Ring zurück"] - ĉe: ''Rhein-Zeitung,'' 11.10.2013</ref> kiun anis ankaŭ la politikisto [[Joachim Paul]]. == Literaturo == * Kampmann, Helmut: ''Wenn Steine reden. Gedenktafeln und Erinnerungsplatten in Koblenz.'' Koblenz: Fuck-Verlag 1992, p. 256 ss. (ISBN 3-9803142-0-0) * Rotter, Gerald (eld.): ''Das Barbara-Denkmal zu Koblenz in Bildern,'' memeldono, Koblenco 2016 * Steer, Anton: ''Die Heilige Barbara und die Barbara-Feier in Koblenz. Die Pflege einer ehrwürdigen Tradition,'' memeldono, Koblenco 2013 * Steer, Anton kaj Golomb, Albrecht: "Das Barbara-Denkmal zu Koblenz und seine Wiedererrichtung" - ĉe: jarlibro de la Eichendorff-gimnazio 2013/2014, p. 150–154 == Eksteraj ligiloj == {{commonscat|Barbara-Denkmal (Koblenz)}} * [http://www.vff-barbara.de/ amikara societo] * [https://115er.de/uploads/media/Barbara-Meldung_77_Juli_2019.pdf "Barbara-Meldung"]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ĉe: ''115er.de,'' julio 2019 == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{Coordinate |NS=50/21/18.8/N |EW=7/35/37.4/E |type=landmark |region=DE-RP}} [[Kategorio:Koblenco]] [[Kategorio:Monumentoj en Rejnlando-Palatinato]] 09k7c5j7f21cpg3thlroplckbwn0roi 0 927620 9367281 9235054 2026-05-05T17:23:43Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367281 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |kesteroj= {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[Ministroprezidanto]] de [[Sarlando]] | dosiero = Wappen des Saarlands.svg | periodo = [[2022]] – nun | antaŭ = Tobias Hans | post = }} }} '''Anke Gabriele REHILINGER''' (naskita la 6-an de aprilo 1976 kiel ''Anke Gabriele Moos'' en [[Wadern]]) estas germana politikistino ([[Spd|SPD]]) kaj estas [[Ministroprezidantino]] de [[Sarlando]] ekde aprilo 2022. Ŝi estas Vicprezidantino de la SPD ekde decembro 2019. Antaŭe, ekde januaro 2014, ŝi funkciis kiel vicministroprezidanto kaj ŝtatministro pri ekonomiaj aferoj, laboro, energio kaj transporto en la kabinetoj Kramp-Karrenbauer II, III kaj Hans.<ref>[https://www.saarbruecker-zeitung.de/saarland/saarland/postenwechsel-im-saar-kabinett_aid-982303 Saarbrücker Zeitung: Postenwechsel im Saarkabinett (German)]</ref> De 2012 ĝis 2014, ŝi estis la ministro pri justico kaj ministro pri medio kaj konsumantprotekto de Sarlando en la kabineto Kramp-Karrenbauer II. Ekde marto 2018, Rehlinger estas la prezidantino de la SPD en Sarlando.<ref>{{cite news|url=https://www.handelsblatt.com/politik/deutschland/nachfolgerin-von-heiko-maas-rehlinger-zur-landesvorsitzenden-der-saar-spd-gewaehlt/21056252.html|title=Rehlinger zur Landesvorsitzenden der Saar-SPD gewählt|work=Handelsblatt|date=10 March 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220327194050/https://www.handelsblatt.com/politik/deutschland/nachfolgerin-von-heiko-maas-rehlinger-zur-landesvorsitzenden-der-saar-spd-gewaehlt/21056252.html|archivedate=27 March 2022}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220327194050/https://www.handelsblatt.com/politik/deutschland/nachfolgerin-von-heiko-maas-rehlinger-zur-landesvorsitzenden-der-saar-spd-gewaehlt/21056252.html |date=2022-03-27 }}</ref> Ŝi estas membro de la Sarlanda Ŝtata Parlamento ekde 2004. Ŝi estis la ĉefa kandidato de sia partio en la sarlandaj ŝtataj elektoj de 2017 kaj 2022, kaj en 2022, la SPD en Sarlando atingis absolutan plimulton de sidlokoj en la ŝtata parlamento. Poste, en aprilo 2022, ŝi formis unupartian SPD- registaron (Kabineto Rehlinger), nuntempe la solan sidantan ŝtatan registaron en Germanio konsistantan nur el ununura partio. Rehlinger ankaŭ funkciis kiel Prezidanto de la [[Bundesrat]] ([[Federacia Konsilio (Germanio)|Federacia Konsilio]]) de novembro 2024 ĝis oktobro 2025, laŭ la rotacio de la partio, kaj de tiam estis ĝia Unua Vicprezidanto. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.anke-rehlinger.de/ Hejmpaĝo de Anke Rehlinger] * [http://www.saarland.de/59807.htm Anke Rehlinger - ministro pri ekonomio, laboro, energio kaj trafiko] {{ĝermo|Sarlando}} {{Nunaj ministroprezidantoj de la federaciaj landoj de Germanio}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Rehlinger, Anke}} [[Kategorio:Germanaj politikistoj]] [[Kategorio:Ministroprezidantoj de germana federacia lando]] [[Kategorio:Germanaj romkatolikoj]] mny9rgxfn249lrbd08h8lu5nfo3d1zj 1 930938 9367535 9366729 2026-05-06T06:59:51Z ThomasPusch 1869 9367535 wikitext text/x-wiki == reggaeton == "estas kolombia urba kaj reggaeton kantisto." Ĉu la intenco estis [[Regeo]], do [[Reggae]]? do avorto estu reggaea? Verŝajne, sed ĉiuj aliaj tiaj kantistoj uzas la kvalifikon regea-n! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:11, 29 dec. 2025 (UTC) :Mi tute ne havas indikon, kiun signifon povus havi la panea pseŭdovorto ''"reggaeton"''. La hispana, angla kaj germana vikipediaj tekstoj en siaj unuaj frazoj nomas lin nur "kolombia kantisto (kaj komponisto)". Prefere ni ĉi tie ne tro aŭdace divenadu, kiun iu homo ne parolanta Esperanton volis esprimi per pseŭdovorto, sed nomu lin "kantisto de [[Regeo]]" nur se ekstervikipedia referenco konfirmas la aserton. Ĉiukaze la teksteto, {{ŝ|ĝermeto}} kaj {{ŝ|orfa}}, estas mizera... Se entute fari iun agon, tiam diskuto pri forigo de tiu ruino estus senca... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:02, 3 maj. 2026 (UTC) ::{{re|Sj1mor}}{{re|ThomasPusch}} ''Reggaeton'' estas nomo de [[regetono]] uzata en la hispana lingvo (kvankam ortografie ne hispana). Mi proponas vortumon "estas kolombia kantisto de urba muziko kaj regetono". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:01, 4 maj. 2026 (UTC) :::{{re|Arbarulo}} Ĉu vi havas ian ekstervikipedian referencon ke li vere estas "kolombia kantisto de urba muziko kaj regetono"? La unufraza noteto estis evidente malzorge metita de iu neesperantisto kaj ne estas fidinda informfonto "per se". La germana artikolo aludas, ke en 2017 li faris muzikaĵon kun la portorika regetonisto Peter González Torres (en la germana teksto nekonata, do signita per ruĝa ligilo, mi ankaŭ ne trovas lin je tiu nomo en vikidatumoj, ah, hispane li nomiĝas "Valentino (cantante)"), sed tiu kontakto laŭ mi ankoraŭ ne sufiĉas nomi Turizo-n regetonisto... Mi tute kredas ke li eble povus esti, sed pri kredado ĉi tie ne temas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:57, 4 maj. 2026 (UTC) ::::{{re|ThomasPusch}} Dum vi dubemas, vi povus ankaŭ dubi ke li estas kolombia, kaj ĉu li estas kantisto . . . Feliĉe la angla kaj hispana artikoloj estas provizitaj per referencoj. Mi pensas ke la plej rilata al ĉi tiu temo estas tiu, kiun mi tuj enkopios. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:54, 4 maj. 2026 (UTC) :::::Ne, mi vidis en la unuaj frazoj de la hispana, angla kaj germana vikipediaj tekstoj (vidu supre) ke li "es un cantante y compositor colombiano", "a Colombian singer", "ein kolumbianischer Sänger" ktp, kaj tial NE dubas ĉu li estus kolombia kaj ĉu li estas kantisto. Via referenco estas perfekta, dankon, temo finita. Mi ankoraŭ aldonas ĉapitron "Referencoj", ĉar nun la referenco flosas neorde sube de la paĝo, kaj krome konjektas ke la ruĝa ligilo [[urba muziko]] supozeble celas esti [[:es:urban]] kaj [[:en:urban contemporary music]] - ŝajne estas tre usona koncepto ĉar eĉ en la [[:pt:urban contemporary|portugala]] kaj rusa ĝi nomiĝas usonangle [[:ru:urban contemporary]], sed bone. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:42, 4 maj. 2026 (UTC) == Restintaj problemoj == Tamen kompleneble restintaj problemoj daŭre estas ke la teksto estas '''"artikola ĝermeto"''' de nur unu frazo (do multe malpli ol la nivelo de [[artikola ĝermo]], la minimumo) kaj aldone estas [[Vikipedio:Orfo|'''orfa artikolo''']], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:59, 6 maj. 2026 (UTC) cx3b4sw711o8ey5ahi1bla3aoqwa52q 9367538 9367535 2026-05-06T07:01:10Z ThomasPusch 1869 /* Restintaj problemoj */ 9367538 wikitext text/x-wiki == reggaeton == "estas kolombia urba kaj reggaeton kantisto." Ĉu la intenco estis [[Regeo]], do [[Reggae]]? do avorto estu reggaea? Verŝajne, sed ĉiuj aliaj tiaj kantistoj uzas la kvalifikon regea-n! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:11, 29 dec. 2025 (UTC) :Mi tute ne havas indikon, kiun signifon povus havi la panea pseŭdovorto ''"reggaeton"''. La hispana, angla kaj germana vikipediaj tekstoj en siaj unuaj frazoj nomas lin nur "kolombia kantisto (kaj komponisto)". Prefere ni ĉi tie ne tro aŭdace divenadu, kiun iu homo ne parolanta Esperanton volis esprimi per pseŭdovorto, sed nomu lin "kantisto de [[Regeo]]" nur se ekstervikipedia referenco konfirmas la aserton. Ĉiukaze la teksteto, {{ŝ|ĝermeto}} kaj {{ŝ|orfa}}, estas mizera... Se entute fari iun agon, tiam diskuto pri forigo de tiu ruino estus senca... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:02, 3 maj. 2026 (UTC) ::{{re|Sj1mor}}{{re|ThomasPusch}} ''Reggaeton'' estas nomo de [[regetono]] uzata en la hispana lingvo (kvankam ortografie ne hispana). Mi proponas vortumon "estas kolombia kantisto de urba muziko kaj regetono". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:01, 4 maj. 2026 (UTC) :::{{re|Arbarulo}} Ĉu vi havas ian ekstervikipedian referencon ke li vere estas "kolombia kantisto de urba muziko kaj regetono"? La unufraza noteto estis evidente malzorge metita de iu neesperantisto kaj ne estas fidinda informfonto "per se". La germana artikolo aludas, ke en 2017 li faris muzikaĵon kun la portorika regetonisto Peter González Torres (en la germana teksto nekonata, do signita per ruĝa ligilo, mi ankaŭ ne trovas lin je tiu nomo en vikidatumoj, ah, hispane li nomiĝas "Valentino (cantante)"), sed tiu kontakto laŭ mi ankoraŭ ne sufiĉas nomi Turizo-n regetonisto... Mi tute kredas ke li eble povus esti, sed pri kredado ĉi tie ne temas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:57, 4 maj. 2026 (UTC) ::::{{re|ThomasPusch}} Dum vi dubemas, vi povus ankaŭ dubi ke li estas kolombia, kaj ĉu li estas kantisto . . . Feliĉe la angla kaj hispana artikoloj estas provizitaj per referencoj. Mi pensas ke la plej rilata al ĉi tiu temo estas tiu, kiun mi tuj enkopios. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:54, 4 maj. 2026 (UTC) :::::Ne, mi vidis en la unuaj frazoj de la hispana, angla kaj germana vikipediaj tekstoj (vidu supre) ke li "es un cantante y compositor colombiano", "a Colombian singer", "ein kolumbianischer Sänger" ktp, kaj tial NE dubas ĉu li estus kolombia kaj ĉu li estas kantisto. Via referenco estas perfekta, dankon, temo finita. Mi ankoraŭ aldonas ĉapitron "Referencoj", ĉar nun la referenco flosas neorde sube de la paĝo, kaj krome konjektas ke la ruĝa ligilo [[urba muziko]] supozeble celas esti [[:es:urban]] kaj [[:en:urban contemporary music]] - ŝajne estas tre usona koncepto ĉar eĉ en la [[:pt:urban contemporary|portugala]] kaj rusa ĝi nomiĝas usonangle [[:ru:urban contemporary]], sed bone. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:42, 4 maj. 2026 (UTC) == Restintaj problemoj == Tamen kompleneble restintaj problemoj daŭre estas ke la teksto estas '''"[[Vikipedio:Ĝermeto|artikola ĝermeto]]"''' de nur unu frazo (do multe malpli ol la nivelo de [[artikola ĝermo]], la minimumo) kaj aldone estas [[Vikipedio:Orfo|'''orfa artikolo''']], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:59, 6 maj. 2026 (UTC) 6dhm8jtamq68gvyihzf59w3cpe340gl 0 930982 9367551 9263092 2026-05-06T07:47:08Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367551 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Arthur Donaldson Smith''' (27a de Aprilo, 1866 – 19a de Februaro, 1939) estis usona esploristo de [[Orienta Afriko]]. En 1894 kaj 1895, li estris ekspedicion al la Lago Rudolf (nune [[Lago Turkana]]) kaj kolektis botanikajn, geologiajn kaj zoologiajn specimenojn por scienca studado. La ekspedicio trairis 4 000 mejlojn tra [[Brita Somalio]], suda [[Etiopio]] kaj [[Kenjo]]. En 1897 li publikigis libron pri siaj vojaĝoj, ''Through Unknown African Countries: the First Expedition from Somaliland to Lake Rudolf''.<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/681/ |title = Through Unknown African Countries: the First Expedition from Somaliland to Lake Rudolf. "[20] |website = [[World Digital Library]] |date = 1897 |accessdate = 2013-06-21 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171007021538/https://www.wdl.org/en/item/681/ |archivedate = 2017-10-07 }}</ref> Li estis membro de la [[Usona Filozofia Societo]] kaj Ulo de la [[Reĝa Geografia Societo]]. Tri specioj de reptilioj, tri birdoj kaj dezerta moskosoriko estis nomitaj en lia honoro. Li vojaĝis kun angla ĉasisto, angla taksidermiisto, 82 somaloj kaj 84 kameloj.<ref name=Nature>{{cite book |title=Nature - A Weekly Illustrated Journal of Science - Volume LVI - May 1897 to October 1897 |date=1897 |publisher=Macmillan and Co., Limited |location=London |pages=193–194 |url=https://books.google.com/books?id=Jnp5mNfHpjEC |access-date=15a de Aprilo 2024}}</ref> La ekspedicio komenciĝis en [[Berbera (urbo)|Berbera]] kaj vojaĝis nordokcidenten al Lago Rudolph.<ref name=Clendenen/> Li alvenis al la lago Rudolph la 10-an de julio 1895. Li estis la unua blankula esploristo kiu atingis la lagon de la nordo kaj la unua se temas pri vidi ĝin ekde [[Sámuel Teleki (esploristo)|Sámuel Teleki]] kaj Ludwig von Höhnel sep jarojn pli frue.<ref name=Imperato> Imperato, Pascal James (1998). [https://books.google.es/books?id=l__EDwAAQBAJ&redir_esc=y ''Quest for the Jade Sea - Colonial Competition Around an East African Lake''.] New York: Routledge. pp. 103–105. ISBN 0-8133-2791-1. Retrieved 15 April 2024. </ref> La ekspedicio ankaŭ esploris Lagon Stefanie (nun Lago Chew Bahir),<ref name=Clendenen/> la Monton Marsabit,<ref>{{cite book |last1=Tablino |first1=Paolo |title=Christianity Among the Nomads - the Catholic Church in Northern Kenya |date=2004 |publisher=Paulines Publications |location=Nairobi |isbn=9966-08-120-8 |page=123 |url=https://books.google.com/books?id=D5WO_giMZbIC |access-date=15a de Aprilo 2024}}</ref> la tombon de Ŝeiĥ Hussein,<ref name=Nature/> kaj revenis al la marbordo proksime de la riveo [[Tana (rivero)|Tana]],<ref name=Clendenen/> kovrante pli ol 4 000 mejlojn. La ekspedicio estis bone provizita, evitis konfliktojn kun indiĝenaj triboj kaj perdis nur ses virojn.<ref name=BookNews> [https://books.google.es/books?id=Yli-OdTP2sIC&redir_esc=y Book News - A Monthly Survey of General Literature Volume XV September 1896 to August 1897.] Philadelphia: John Wanamaker. 1897. p. 383. Alirita la 12an de Aprilo 2024. </ref> La ekspedicio kolektis dudek kvar novajn birdojn, dek unu novajn reptiliojn kaj amason da novaj insektoj.<ref name=Clendenen> Clendenen, Clarence; Collins, Robert; Duignan, Peter (1966). [https://books.google.es/books?id=o3KM5IsM1r4C&redir_esc=y ''Americans in Africa''.] Hoover Press. p. 83. Alirita la 13an de Aprilo 2024. </ref> En 1896 kaj 1897, li estis en Etiopio kaj eble estis tie dum la [[Batalo de Adva]], kiam la etiopoj venkis italajn trupojn. Li revenis al Lago Turkana en 1899..<ref name=Beolens/> Krom, kelkaj reptilioj, almenaŭ tri birdoj estis nomitaj liahonore - la [[Donaldsona kaprimulgo]] (''Caprimulgus donaldsoni''), la Donaldsona paserteksisto (''Plocepasser donaldsoni''), kaj la Donaldsona turako (''Tauraco leucotis donaldsoni'').<ref>{{cite book |last1=Beolens |first1=Bo |last2=Watkins |first2=Michael |last3=Grayson |first3=Michael |title=The Eponym Dictionary of Birds |date=2014 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=9781472905741 |url=https://books.google.com/books?id=En4wBAAAQBAJ |access-date=12a de Aprilo 2024}}</ref> Ankaŭ la Dezerta moskosoriko (''Crocidura smithii'') estis nomita liahonore.<ref name=Beolens>{{cite book |last1=Beolens |first1=Bo |last2=Watkins |first2=Michael |last3=Grayson |first3=Michael |title=The Eponym Dictionary of Mammals |date=2009 |publisher=The Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |isbn=978-0-8018-9304-9 |page=383 |url=https://books.google.com/books?id=Jar_DwAAQBAJ |access-date=12a de Aprilo 2024}}</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Usonaj esploristoj]] miq3lghd0oygjm954za1n2wpwfl6r9p 0 932472 9367546 9280248 2026-05-06T07:09:06Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367546 wikitext text/x-wiki {{informkesto futbalteamo | nomo = Arsenalo Kievo | dosiero = Arsenal Kiev Logo.png | plena nomo = Futbala klubo Arsenalo Kievo (''Футбольний Клуб Оболонь Київ'') | kromnomo = ''Kanonirij'' | fondita = 1925 | stadiono = | kapacito = | prezidanto = Ivica Pirić | trejnisto = Ihor Leonov | ligo = | sezono = | pozicio = }} La '''Futbala klubo Arsenalo Kievo''' ({{lang-uk|Футбольний Клуб Оболонь Київ}}), estas [[Ukrainio|ukrainia]] [[futbalklubo]] fondita en [[1925]] kies sidejo estas en la ĉefurbo [[Kievo]]. Ĝi estis malfondita en 2013 kaj refondita en 2014. Ĝi estis finalano de la [[Futbala pokalo de Ukrainio|Pokalo de Ukrainio]] en 1998 kaj 2001 kaj venkis la duadivizia ĉampionludo en 2018. La subtenanta klubo de la teamo famas pro sia kontraŭrasisma engaĝiĝo. == Vidu ankaŭ == * [[Dinamo Kievo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.arsenal-kyiv.com/ Oficiala retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140808051250/http://www.arsenal-kyiv.com/ |date=2014-08-08 }} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Ukrainaj futbalteamoj]] l3cgn7g05yslqwfl71gz68ns2xqr794 0 935000 9367356 9307587 2026-05-05T21:59:25Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367356 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Antoine de RIVAROL''' (naskiĝis la 26-an de junio 1753 en [[Bagnols-sur-Cèze]]; mortis la 13-an de aprilo 1801 en [[Berlino]]) estis franca politika verkisto, tradukisto kaj ĵurnalisto, konata per la memstara titolo ''comte de Rivarol''.<ref>Faÿ, Bernard (1978). ''Rivarol et la Révolution''. Paris: Librairie Académique Perin.</ref><ref>Baranger, Valérie (2007). ''Rivarol Face à la Révolution Française''. Éditions de Paris.</ref><ref>Beum, Robert (1997). "Ultra-Royalism Revisited," ''Modern Age'' '''39''' (3), p. 316.</ref> Li devis fariĝi pastro, sed en 1770 li forlasis la seminarion en [[Avignon]]. Sep jarojn poste li aperis en Parizo kaj gajnis grandan publikan laŭdon per debatado kun [[Voltaire]], [[d'Alembert]], [[Diderot]] kaj [[Georges-Louis Leclerc de Buffon|Buffon]]. En 1784, li ricevis la Premion de la Akademio de Berlino pro ''sia Disertaĵo pri la Universaleco de la Franca Lingvo'', en kiu li celis klarigi kaj pravigi la gravecon de la franca lingvo kiel literatura, scienca, kortega kaj diplomatia lingvo, kiu tiam estis ĝenerale akceptita en [[Eŭropo]], uzante diversajn raciajn argumentojn, sed ĉefe multajn pseŭdoraciajn : <blockquote>"Eŭropo atingis potencon senkomparan en la historio: la multaj ĉefurboj, la nombro kaj rapideco de ĝiaj ekspedicioj, publika kaj privata transporto igis ĝin granda [[respubliko]], kiu devas elekti lingvon."</blockquote>Dum ĉi tiu tempo, li ankaŭ tradukis la ''[[Infero (La Dia Komedio)|Inferon]]'' de [[Danto]] en la francan.<ref>Kerslake, Lawrence (1981). "Rivarol's Evaluation and Translation of Dante," ''Studies on Voltaire and the Eighteenth Century'' '''12''', pp. 81–105.</ref> Li estis la eldonisto de la ''Journal politique et national'' (entute 70 numeroj estis publikigitaj). La unua numero aperis du tagojn antaŭ la [[Ŝtormo de la Bastille|atako kontraŭ la Bastille]]. En ĝiaj paĝoj kaj en pamfletoj, li senkompate atakis la [[Franca revolucio de 1789|Francan Revolucion]] kaj la revoluciulojn.<ref>Osen, James L. (1995). ''Royalist Political Thought During the French Revolution''. Greenwood Publishing Group, p. 31.</ref> Dum la revoluciaj jaroj, Rivarol, kiel multaj literaturaj figuroj, laboris kiel ĵurnalisto, specife kiel [[monarkisto]] kaj defendanto de la [[Ancien régime|Ancien Régime]].<ref>Matyaszewski, Paweł (1997). ''La Pensée Politique d'Antoine de Rivarol''. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.</ref> En 1792, li venkiĝis al la premo de la revoluciaj fortoj kaj fuĝis, unue al [[Bruselo]] (tiam aŭstra), poste en 1794 al [[Londono]], kaj en 1795 al [[Hamburgo]], fortikejo de la franca elmigrinta komunumo. En 1800, li vizitis Berlinon kaj denove estis celebrata tie. En Francio, [[Napoleono Bonaparte]] dume ekregis kaj ofertis al elmigrintoj elirejon, ĉar li bezonis oficirojn kaj administrantojn por la teritorioj okupitaj de francaj trupoj. Rivarol mortis baldaŭ antaŭ sia planita reveno al Francio. Li estis entombigita en la tombejo [[Dorotheenstadt]] en Berlino, sed lia tombo baldaŭ estis forgesita.<ref name="garveBerlin">[[Ernst Jünger]], Rivarol, 1956 (germana citaĵo ĉe [https://books.google.com/books?id=-bO9JNBSjU4C&dq=Rivarol+grabst%C3%A4tte&pg=PA46 books.google.de]); germana artikolo ĉe [http://m.welt.de/print/die_welt/literatur/article108476783/Toedliche-Pointen-flirren-durch-die-Pariser-Salons.html Tödliche Pointen flirren durch die Pariser Salons] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303000000/https://web.archive.org/web/20160303231129/http://m.welt.de/print/die_welt/literatur/article108476783/Toedliche-Pointen-flirren-durch-die-Pariser-Salons.html |date=2016-03-03 }}, Wolf Lepenies, [[Die Welt]], 04.08.12</ref> == Premio Rivarol == La ''Premio Rivarol'' estas nomita laŭ Antoine de Rivarol kaj memore al lia ''Discours sur l'universalité de la langue française''. De 1949 ĝis 1964, la franca registaro aljuĝis ĉi tiun premion al aŭtoroj de romanoj skribitaj en la franca lingvo, eĉ se iliaj aŭtoroj ne estis denaskaj francaparolantoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{Gutenberg|id=25530}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Rivarol, Antoine}} [[Kategorio:Membroj de la Prusa Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Francaj monarkiistoj]] [[Kategorio:Francaj verkistoj]] cdxovyec5v3sb2ftcq7ztah4tiwgcxu 5 935389 9367331 9367113 2026-05-05T19:42:40Z Moldur 2507 /* Dua duono de 2026 */ 9367331 wikitext text/x-wiki == Propono Aŭstrio == *Propono [[Aŭstrio]], cele al [[UK 2026|UKo]]; se elektata, mi aldonos referencojn kaj plibonigos iomete. --aldonis, sen subskribo, uzanto kani je 22:53, 3 jan. 2026 :{{re|kani}} Mi tre subtenas la proponon ĝenerale. La teksto mem estas leginda ekde 2020 kaj sendube estas tute bona. Pri '''pli detalaj''' tekstoj (ĉefe distriktoj kaj komunumoj) jam multo fariĝis en la landoj Supra kaj Malsupra Aŭstrio, Vieno, Stirio, Karintio, pri Burgenlando ankaŭ kunlaboris iuj hungaroj, sed en la '''okcidenta parto''' la bazaj tekstoj pri Salcburgio estas pene kontentigaj, kaj tiuj pri Tirolo kaj Vorarlbergo estas malsufiĉaj. Tial mi preferus nomumon por aprilo, por ankoraŭ havi 7 semajnojn ekde nun plibonigi kaj ampleksigi la paĝojn pri Tirolo kaj Vorarlbergo. Mia juna filo ĵus duonjaron staĝas kaj nin povus tute ne interesi la okcidenta parto. Sed tamen la mizeraj truoj koncernas Aŭstrion, ili ne aŭtomate pleniĝos, kaj eblas uzi la okazon por forigi tekstan vakuon en la centro de Eŭropo: Pli sude, jes la tekstoj pri [[Suda Tirolo]] en Italio estas relative bone zorgitaj. Ankaŭ la nordaj tekstoj pri [[Bavario]] en Germanio kaj pri Svislando ĝenerale ricevis multajn laborhorojn antaŭ iom da jaroj, pri Svislando oni nur devus foje kontroli ĉu necesas ion nun aktualigi. Sed pri Tirolo kaj Vorarlbergo, malpli urĝe ankaŭ pri Salcburgio estos bone investi kelkajn dekojn da laborhoroj. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:39, 6 feb. 2026 (UTC) ::En ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:00, 6 feb. 2026 (UTC) == Stato de 2006 == Saluton homoj, bonvolu noti la staton de tiu ĉi paĝo. Ĝi ankoraŭ estas malplena ek de aprilo kaj restas nur 10 tagoj ĝis tiam. Ni certe ne volas rehavi situacion ke la ĉefpaĝo estas malplena je la 1-a de la monato, ĉu ne? Saluton @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] @[[Uzanto:Kani|Kani]] kaj aliaj, ĉu vi povas helpi? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 06:51, 21 mar. 2026 (UTC) :{{re|Sj1mor|Kani|Dominik}} (kaj ĉiuj aliaj kiuj vidas tiun ĉi noton, kompreneble): Fakte, prave. Sed konsiderante ke mi origine volis la paĝon Aŭstrio por aprilo, kion vi pensus se ni simple plivastigus la prezentotempon de la paĝo [[Aŭstrio]] al marto ''kaj'' aprilo? Kaj pri posta kandidato mi ĵus havis la ideon proponi la paĝon '''[[Futbalo]]''' (leginda ekde aŭgusto 2022) por majo, eble same por du monatoj, do ankaŭ por junio, okaze de la [[Futbala Mondpokalo 2026]] de la [[9-a de junio]] ĝis [[19-a de julio]] [[2026]]... Mi volonte por aprilo ankoraŭ proponintus iun alian paĝon pri Aŭstrio, sed pri tio mi ne havis taŭgan ideon inter la kandidataj paĝoj de legindaj kaj elstaraj artikoloj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:27, 21 mar. 2026 (UTC) ::Mi estas por. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:40, 21 mar. 2026 (UTC) :::Cetere mi ĵus ankoraŭ metis mencion pri la [[UK 2026]] en la titolpaĝan resumon de la temo [[Aŭstrio]], kaj provis minimume koncizigi ĝin - ankoraŭ ĝi estas iom tro vasta kompare al aliaj resumoj. Sed aliflanke ni ne perfortu la resumon nur por ŝpari kelkajn milimetrojn aŭ cenimetrojn da longeco... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:46, 21 mar. 2026 (UTC) ::::Laŭ mi ripeti artikolon dum du monatoj estas tro kaj tio donos la impreson ke nenio moviĝas en Vikipedio. Ni jam pasigis "de la semajno" al "de la monato" kaj la ĉiutagaj Aktualaĵoj estas subpremitaj al la tria etaĝo. Mi povas plibonigi la artikolon pri [[Graz]] ĝis la fino de la monato, por ke ĝi estu la artikolo por aprilo aŭ majo. Ŝajne UEA-aktivuloj iom prifajfas pri Vikipedio, se oni rigardas la staton de [[Graz]] aŭ de [[UK 2026]]. Krome en la listo de legindaj kaj elstaraj artikoloj estas ankoraŭ uzeblaj artikoloj. Kaj estas aliaj artikoloj, ekzemple mi ĵus trafis ampleksan artikolon [[Lajsana albatroso]] el kiuj unu individuo ĵus aperis en novaĵoj kiel plej aĝa reproduktanta birdo ĝis nun konstatita. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:25, 21 mar. 2026 (UTC) :::::Nun [[Graz]] plialtiĝis de 7 000 ĝis 35 000. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:20, 21 mar. 2026 (UTC) ::::::{{re|Kani|Sj1mor|Dominik}} ''Davaj'', konsentite. La nuntempa teksto pri Graz estis mia revo kiam mi skribis ke mi ''"volonte por aprilo ankoraŭ proponintus iun alian paĝon pri Aŭstrio"''. Mi volas insisti, ke artikoloj de la monato (AdlM ) estas elektitaj legindaj aŭ elstaraj, sed estas ankoraŭ semajno, ambaŭ aspektas al mi konvinkaj, kaj laŭ mi ne estas problemo ene de semajno oficiale elekti ilin. Ĉu vi, Kani, volas oficiale proponi ilin por legindeco aŭ elstareco? Por AdlM ne gravos en kiu kategorio ili estos, la elekton kie vi proponas ilin mi lasas al vi. Tiam, se la elekto iros glate, en aprilo estus [[Graz]], en majo la [[lajsana albatroso]] kaj en junio [[futbalo]]. Cetere, Kani: la referencoj de lajsana albatroso povos ankoraŭ iom poluriĝi, pli esperantiĝi, ekzemple mi ĵus vidas ke eblas meti internan ligilon al la eldoneja paĝo [[HarperCollins]], tiun ligilon mi jam metas. Kaj ni povas komune serĉi ĉu ankoraŭ eblos trovi iujn ajn ne-anglajn referencon - la angla lingvo tie estas absolute hegemonia (mi jam povis, por komenco, enŝtopi unu germanlingvan referencon). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:00, 23 mar. 2026 (UTC) :::::::Eĉ plie (''padrone''?), mi sugestas ke ni eku vikipedian tradicion tiele ke ĉiujare la artikolo de la monato (AdlM) por [[marto]] estu de la lando gastigonta la ĉijara UK, kaj poste por [[aprilo]] la AdlM estu de la gastigonta urbo. Tio signifas ke ambaŭ artikoloj devus ĝis tiam atingi tian altan nivelon de kvalito (elektitaj legindaj aŭ eĉ elstaraj) rezulte de sufiĉe streĉa klopodo. Ĉu tio sencas? Eĉ se la gastigontaj temas pri malĉefa lando aŭ mezgranda urbo oni tamen certe havas sufiĉe da materialo en la vikipedioj por ke ĉe ni ili estu sufiĉe gravaj kaj notindaj. :::::::Same laŭ la elekto de futbalo por junio, eblas sugesti ke por atentoplena tutmonda evento, kiel monda pokalo, la AdlM de la propra monato estu tiu sporto aŭ la gastiganta lando. :::::::Ĉu en ordo? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 09:55, 23 mar. 2026 (UTC) ::::::::Konsentite pri ĉio, inklude la sugestojn de Sj1mor, nur se ni kapablu elteni la tradicion. Tiuj estas tre bone elpensitaj. Fakte sentradicie tio foje okazis. Mi tuj kandidatigos la proponitajn. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:04, 23 mar. 2026 (UTC) :::::::::Vi jam povas voĉdoni. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:13, 23 mar. 2026 (UTC) ::::::::::Ankaŭ mi ŝatas la proponon de Sj1mor pri provo starigi tian tradicion pri marto kaj aprilo. Cetere, mi ĵus jam faris la resumojn [[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/05]] kaj [[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/06]], ĉar ni provu ne agi ĉiam je la plej lasta minuto. Tamen mi ankoraŭ ne havas koncepton kio povus veni kiel ADLS post junio. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:57, 23 apr. 2026 (UTC) == Dua duono de 2026 == Propono por julio: [[Hispana Enlanda Milito]], profitante, ke en tiu monato okazos en Leono (Hispanio) SAT-kongreso kun tiu temo. Mi povas revizii la tekston, aldoni referencojn ktp. Ĝi estas elstara artikolo. --[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 08:11, 5 maj. 2026 (UTC) :{{por}} Mi tre subtenas la proponon. Por postaj monatoj ni eble povas serĉi prioritate pri kulturaj aŭ eble geografiaj temoj en Ameriko, Afriko kaj orienta aŭ suda Azio, aŭ pri religiaj temoj sen rilatoj al centra aŭ okcidenta Eŭropo aŭ Azerbajĝano. Eble rilate al la nuna konflikto en Irano ion pri la antaŭŝijaisma historio de Irano, pri historiaj judoj tie, pri [[zaratuŝtrismo]], [[bahaismo]] aŭ [[jezidismo]]... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:32, 5 maj. 2026 (UTC) ::{{por}} – [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 19:42, 5 maj. 2026 (UTC) 1bbf1q6l2yxqla201niu71tql2fu3ev 0 936983 9367604 9317009 2026-05-06T11:28:21Z Kani 670 /* Laboro pri birdoj */ 9367604 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Eugène Louis SIMON''' (franca prononco [øʒɛn lwi simɔ̃]; 30a de Aprilo 1848 &ndash; 17a de Novembro 1924) estis franca [[natursciencisto]] kiu laboris aparte pri [[insektoj]] kaj [[araneoj]], sed ankaŭ pri [[birdoj]] kaj [[plantoj]]. Li estas certe la plej fekunda pri araneoj [[Taksonomio (biologio)|taksonomiisto]] de la historio, ĉar priskribis ĉirkaŭ 4 000 speciojn.<ref name=Platnick&Raven2013>{{cite journal|last1=Platnick|first1=Norman I.|last2=Raven|first2=Robert J.|title=Spider Systematics: Past and Future|journal=Zootaxa|date=2013|volume=3683|issue=5|pages=595–600|doi=10.11646/zootaxa.3683.5.8|pmid=25250473|doi-access=free}}</ref> ==Laboro pri araneoj== Lia plej grava verko estis ''Histoire Naturelle des Araignées'' (1892–1903), enciklopedieca traktaĵo de la araneaj genroj de la mondo. Ĝi estis publikigita en du volumoj de po pli ol 1000 paĝoj, kaj la sama nombro da desegnaĵoj fare de Simon. Laborante ĉe la [[Nacia Muzeo de Natura Historio de Parizo]], Simon bezonis 11 jarojn por kompletigi ĝin, samtempe laborante pri elpensado de taksonomia skemo, kiu ampleksu la konatajn taksonojn.<ref>''"A History of Scientific Endeavour in South Africa"'' - A. C. Brown (1977)</ref> Simon priskribis entute 4 650 speciojn, kaj en 2013 ĉirkaŭ 3 790 specioj estas ankoraŭ konsiderataj validaj.<ref name=Platnick&Raven2013/> La Internacia Societo de Araneologio ofertas Premion Simon rekonante vivatingon.<ref>[http://www.arachnology.org/ International Society for Arachnology]</ref> La fosilia aranespecio de [[Eoceno]] nome ''Cenotextricella simoni'' nomiĝis liahonore.<ref name=PennDierCnudMass07>{{Cite journal |last1=Penney |first1=David |last2=Dierick |first2=Manuel |last3=Cnudde |first3=Veerle |last4=Masschaele |first4=Bert |last5=Vlassenbroeck |first5=Jelle |last6=van Hoorebeke |first6=Luc |last7=Jacobs |first7=Patric |date=2007 |title=First fossil Micropholcommatidae (Araneae), imaged in Eocene Paris amber using X-Ray Computed Tomography |journal=Zootaxa |volume=1612 |pages=47–53 |doi=10.11646/zootaxa.1623.1.3 |url=http://www.mapress.com/zootaxa/2007f/z01623p053f.pdf |access-date=2017-07-30 |name-list-style=amp }}</ref> ==Laboro pri birdoj== Simon ankaŭ interesiĝis pri [[kolibroj]]. Simon faris la unuajn kolektojn de birdoj en la regiono [[Sierra Nevada de Santa Marta]] de [[Kolombio]].<ref>{{cite book |author=Schauensee, Meyer de |year=1964 |title=The Birds of Colombia and adjacent areas of South and Central America |publisher=The Academy of Natural Sciences of Philadelphia}}</ref> Dum sia kariero, li priskribis plurajn speciojn kaj rasojn, kaj ankaŭ kreis la genrojn ''[[Anopetia]]'', ''[[Stephanoxis]]'', ''[[Haplophaedia]]'' kaj ''[[Taphrolesbia]]''. Li estas memorigita per la raso ''simoni'' de la [[hirundvosta kolibro]] (''Eupetomena macroura''). Lia pionira verko pri kolibroj estis ''Histoire Naturelle des Trochilidae'' en 1921. ==Laboro pri plantoj== La norma aŭtormallongigo ''Simon'' estas uzata por indiki ĉi tiun personon kiel la aŭtoron kiam oni citas botanikan nomon. La kontribuoj de Simon al [[botaniko]] formis relative malgrandan parton de lia verkaro, kaj li ne devus esti konfuzita kun la franca botanikisto Eugène Ernest Simon (1871–1967), mallongigo ''E.Simon''.<ref>{{cite book |author1=Stafleu, F.A. |author2=Cowan, R.S. |year=1976–1988 |title=Taxonomic literature: A selective guide to botanical publications and collections with dates, commentaries and types. Second Edition |publisher=Bohn, Scheltema and Holkema; Available online through Smithsonian Institution Libraries |location=Utrecht |chapter= Eugène Simon [Ernest] (1871–1967) |url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/tl-2/browse.cfm?vol=5#page/622}}</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Simon, Eugene}} [[Kategorio:Francaj natursciencistoj]] [[Kategorio:Francaj entomologoj]] [[Kategorio:Francaj botanikistoj]] [[Kategorio:Francaj ornitologoj]] kwivlh6w32a0in83wl89m5kjfpygjz6 0 938912 9367511 9337943 2026-05-06T06:39:58Z ThomasPusch 1869 9367511 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Olavi Juhani Mäenpää''' estis finna ekstremdekstra politikisto, kiu naskiĝis la [[26-a de novembro]] [[1950]] en [[Tyrvää]] kaj mortis la [[31-an de januaro]] [[2018]]. Li fondis en 2002 partion ''Suomen Kansan Sinivalkoiset''. Li ricevis kondamnojn pri kontraŭagoj por enmigrantoj. Li estis en la komunuma baloto 2004 la plej multe da voĉoj ricevanta kandidato en [[Turku]]. Li malamis speciale [[Islamo]]n. {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Mäenpää, Olavi}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 1kzpgkygne894btgi8v1r25x5k9zomr 9367513 9367511 2026-05-06T06:44:48Z ThomasPusch 1869 9367513 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Olavi Juhani Mäenpää''' estis finna ekstremdekstra politikisto, kiu naskiĝis la [[26-a de novembro]] [[1950]] en [[Tyrvää]] kaj mortis la [[31-an de januaro]] [[2018]]. Li estis membro de la [[fnnlanda socialdemokratia partio]] sed aldone fondis en 2002 la partion ''Suomen Kansan Sinivalkoiset'' ("Finna Popola Bluo kaj Blanko"). Olavi Mäenpää ricevis kondamnojn pri kontraŭagoj por enmigrantoj. En la komunuma baloto 2004 li estis la plej multe da voĉoj ricevanta kandidato en [[Turku]]. Li malamis speciale [[Islamo]]n. {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Mäenpää, Olavi}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] dcfn2qchyfi9no7t9gc6phnp87ehxzs 9367514 9367513 2026-05-06T06:46:06Z ThomasPusch 1869 9367514 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Olavi Juhani Mäenpää''' estis finna ekstremdekstra politikisto, kiu naskiĝis la [[26-a de novembro]] [[1950]] en [[Tyrvää]] kaj mortis la [[31-an de januaro]] [[2018]]. Li estis membro de la [[finnlanda socialdemokratia partio]] sed aldone fondis en 2002 la partion ''Suomen Kansan Sinivalkoiset'' ("Finna Popola Bluo kaj Blanko"). Olavi Mäenpää ricevis kondamnojn pri kontraŭagoj por enmigrantoj. En la komunuma baloto 2004 li estis la plej multe da voĉoj ricevanta kandidato en [[Turku]]. Li malamis speciale [[Islamo]]n. {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Mäenpää, Olavi}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] svw94n86v7z32jdtkgpugcpyk50q9q6 9367525 9367514 2026-05-06T06:52:28Z ThomasPusch 1869 9367525 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto gravulo}} '''Olavi Juhani Mäenpää''' estis finna ekstremdekstra politikisto, kiu naskiĝis la [[26-a de novembro]] [[1950]] en [[Tyrvää]] kaj mortis la [[31-an de januaro]] [[2018]]. Li estis membro de la [[finnlanda socialdemokratia partio]] sed aldone fondis en 2002 la partion ''Suomen Kansan Sinivalkoiset'' ("Finna Popola Bluo kaj Blanko"). Olavi Mäenpää ricevis kondamnojn pri kontraŭagoj por enmigrantoj. En la komunuma baloto 2004 li estis la plej multe da voĉoj ricevanta kandidato en [[Turku]]. Li malamis speciale [[Islamo]]n. {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Mäenpää, Olavi}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] jrls7rmxpdyeof85575p2x2iyiu7opz 0 939939 9367364 9343594 2026-05-05T22:30:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367364 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Antoni MUSET i FERRER''' ([[Igualada]], [[Anoia (komarko)|Anoia]], 1-a de januaro 1892 - [[Valls]], Alt Camp ([[d:Q15365]]), 15-a de julio 1968) estis hispana/kataluna verkisto kaj poeto.<ref name=":0">del Rio i Campmajó, Lleonard. ''[http://www.espaigrafic.com/images/pdf/Antologia-poesia-igualadina.pdf Antologia de la poesia igualadina del segle xv al XXI]''. Igualada: Ajuntament d'Igualada, 2016, p. 61-62. <nowiki>ISBN 9788460868804</nowiki>.</ref><ref>[http://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/0045054.xml «Antoni Muset i Ferrer»]. ''Gran Enciclopèdia Catalana''. Barcelona: Grup Enciclopèdia.</ref> Li loĝis en [[Manresa]] kaj Valls, kie li laboris kiel [[ŝtatoficisto]] en la [[juĝejo]]j, kaj prezidis la Esperanto- organizadon ''Bela Espero'' kaj la ''Centre Excursionista de la Comarca de Bages'' (de 1934 ĝis 1937).<ref name=":1">''[https://issuu.com/bigualadacbiblioteca/docs/els_nostres_carrers Els nostres carrers, els nostres autors]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. Igualada: Biblioteca Central d'Igualada, 2013, p. 51-52.</ref> Li publikigis multajn librojn kaj kontribuis al lokaj gazetarpublikaĵoj, kiel ekzemple ''Propagando. Esport i Cultura'', ''Gaseta Comarcal'' kaj ''El Dia de Igualada''. Li ankaŭ prezentis poemojn ĉe la ''[[Jocs Florals]]'' en [[Barcelono]]; en 1941 li gajnis premion ĉe la Jocs Florals en Manresa kun la soneto ''Dafnis i Cloe''.<ref name=":1" /> Muzikentuziasmulo, laŭ la vivokupo de liaj fratoj, orgenistoj kaj komponistoj Josep kaj Frederic Muset i Ferrer, li estis membro de la ''Septem del Cercle Mercantil'', direktita de ''Il·luminat Saperas'', kiel violonĉelisto.<ref name=":0" /> Per siaj havaĵoj li dotis la stipendion Antoni Muset por subvencii pianajn, violonajn kaj violonĉelajn studojn por knaboj el [[Manresa]] kaj [[Igualada]].<ref name=":0" /> Memore al li, la urbo Igualada dediĉis straton al li. == Lia esperantisteco == En 1936 (de la 31-a de majo – ĝis la 2-a de junio) Bela Espero, sub lia prezido, organizis la '''18-an Katalunan Kongreson de Esperanto''' en Manresa. Tiu kongreso estis grava evento en la [[Esperanto-movado en Katalunio|kataluna esperanta movado]] de la [[Dua Hispana Respubliko|respublika periodo]]. Li verkis almenaŭ unu soneton dediĉitan al [[L. L. Zamenhof|Zamenhof]] ("A Zamenhof"), publikigitan en kataluna gazeto en 1936. == Referencoj == {{Referencoj}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Muset i Ferrer, Antoni}} [[Kategorio:Katalunaj esperantistoj]] [[Kategorio:Katalunaj verkistoj]] 73mu7mk69jh5wc15j19hibepogcgdmu 0 940521 9367552 9345530 2026-05-06T07:50:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367552 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''Arthur KEITH''' (naskiĝis la 5-an de februaro 1866 en Old Machar, [[Aberdeenshire]], [[Skotlando]]; mortis la 7-an de januaro 1955 en Downe, [[Kent]], [[Anglio]]) estis skota antropologo, profesoro pri anatomio ĉe la [[Universitato de Londono]] kaj subtenanto de [[scienca rasismo]]. Li estis membro kaj poste la Hunteriana Profesoro kaj konservisto de la Hunteriana Muzeo de la Reĝa Kolegio de Kirurgoj de Anglio.<ref name="hernia">{{Cite journal|last1=Read|first1=R. C.|title=Arthur Keith, the anatomist who envisioned herniosis|doi=10.1007/s10029-007-0273-9|journal=Hernia|volume=11|issue=6|pages=469–471|year=2007|pmid=17687509|s2cid=22678667}}</ref><ref>{{cite journal|author=Keith, A.|title=Anatomy in Scotland during the lifetime of Sir John Struthers (1823–1899)|journal=Edinb. Med. J.|year=1912|volume=8|pages=7–33}}</ref> Li estis forta subtenanto de la Piltdown-ulo, sed koncedis, ke ĝi estas [[falsaĵo]] baldaŭ antaŭ sia morto.<ref>{{cite book |last1=Edmeades|first1=Baz|title=Megafauna First Victims of the Human-Caused Extinction.|date=2021|publisher=BookBaby|location=Cork|isbn=978-1-5445-2652-2|page=333}}</ref> Keith fariĝis profesoro ĉe la [[Reĝa Kolegio]] en 1908 kaj prezidanto de la Reĝa Antropologia Instituto en 1913. Li estis nobeligita en 1921. Keith publikigis plurajn valorajn komparajn raportojn pri la fizika strukturo de [[Homo|homoj]] kaj pli altaj [[mamuloj]], kiel ekzemple ''Enkonduko al la studo de la antropoidaj homsimioj'' (1896), ''Homa embriologio kaj morfologio'' (1901), ''Antikveco de homo'' (1914) kaj aliaj. Li, kune kun sia kolego Grafton Elliot Smith, kontraŭstaris la vidpunkton de sia disĉiplo Raymond Dart, ke lia trovaĵo, la Taung-infano, estis [[homsimio]]; laŭ la opinio de Keith, tia estaĵo ne povus esti ekzistinta en [[Afriko]]. Sed Dart pravis, kiel pruvis la anatomiisto Wilford Le Gros Clark. Keith estis devigita skribi publikan pardonpeton. Tiam jam pasis 23 jaroj, kio iagrade preskaŭ vanigis la klopodojn de Dart interesi la mondon pri Afriko kaj [[Suda Afriko]] kiel bona loko por [[Fosilio|fosilioj]], se li ne estus tiel obstina. == En Esperanto aperis == * Pri la origino de l’ homo. Eldonis [[The Esperanto Publishing Company Limited]] (EPC), 1928. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{Gutenberg|id=35181}} * [http://www.pubmedcentral.nih.gov/tocrender.fcgi?journal=265&action=archive Journal of Anatomy]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090114000000/https://web.archive.org/web/20090114133241/http://www.pubmedcentral.nih.gov/tocrender.fcgi?journal=265&action=archive |date=2009-01-14 }} * [http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/859.html Biografio de Siro Arthur Keith] – ''Who Named It?'' * [https://web.archive.org/web/20060902070855/http://www.designeduniverse.com/evolutionandethics.htm ''Evolution and Ethics'' (full text at designeduniverse.com)] * [[iarchive:ANewTheoryOfHumanEvolution|''A New Theory Of Human Evolution'']] – plenteksto * [http://www.bgs.ac.uk/discoveringGeology/geologyOfBritain/archives/piltdownMan/home.html Retpaĝoj kaj templinio pri la Piltdown-falsaĵo gastigita de la Brita Geologia Enketo] {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Keith, Arthur}} [[Kategorio:Skotaj anatomoj]] [[Kategorio:Teoriistoj de homa evoluo]] [[Kategorio:Britaj eŭgenikistoj]] [[Kategorio:Britaj antropologoj]] [[Kategorio:Anoj de la Reĝa Societo de Londono]] jcb8sj6m6r6diqab7qxcfsi5xet2stv 0 941421 9367372 9356119 2026-05-05T22:41:01Z Verdulo 1002 /* Vivo kaj edukado */ 9367372 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{Informkesto persono | nomo = Coks Donders | bildo = | priskribo = | naskiĝdato = 14 marto 1968 | naskiĝloko = [[Arnhem]] | lando = [[Nederlando]] | profesio = [[ĵurnalisto|ĵurnalistino]], [[verkisto|verkistino]] | konataj_verkoj = ''Schaduwlijnen'', ''De stilte voorbij'' }} '''Coks DONDERS''' (naskiĝinta la 14-an de marto 1968 en [[Arnhemo]]) estas nederlanda [[ĵurnalisto|ĵurnalistino]] kaj [[verkisto|verkistino]], konata pro siaj ĵurnalismaj verkoj kaj romanoj traktantaj sociajn temojn. == Vivo kaj edukado == Donders naskiĝis en Arnhem, kiel la plej juna el familio de tri infanoj. Post kiam ŝi finis la gimnazion en Arnhem, ŝi foriris por iom da tempo al Parizo por plibonigi sian scion de la franca lingvo, post tio ŝi komencis la studadon de la usonaj studoj en la Regna Universitato Groningen. Kun propedeŭzo en la poŝo ŝi translokiĝis al Amsterdamo por studi aktoradon en Teatra lernejo "De Trap" (La ŝtuparo). Nur poste ŝi komencis BA-historion en la Universitato de Amsterdamo. Post la akiro de sia propedeŭzo ŝi elektis specialiĝi pri usona historio. Kiel parto de tio, en sia tria studjaro, ŝi iris al la Universitato de Virginio en Charlottesville (Usono), kie ŝi havis diplomiĝintan kurson en la specialaĵo "Genocide Studies" kaj havis kursojn rilatajn al la Usona Historio kaj Amaskomunikiloj. En Usono ŝi ekkonis Publikan Historion, kiu studas la ĉiutagan kontakton kun historio. Ŝi enamiĝis en ĝin, kaj poste ŝi sciis ke ŝi volis verki historion en la ĝenerala lingvo. Ĉiujn historiojn, ne nur la usonan. Reveninte al Eŭropo, ŝi iris al Romo por kelkaj semajnoj, por praktike apliki la lernitajn sciojn pri Publika Historio, esplorante la rilaton inter romia kaj faŝisma heredaĵo en la Reĝa Nederlanda Instituto de Romo. Poste ŝi komencis du magistrajn studojn en la Universitato de Amsterdamo: Publika historio kaj la Historio de la Internaciaj Rilatoj. Ŝi faris staĝon ĉe VPRO en "Andere Tijden" (Aliaj Tempoj), estis jaro en la estraro de la asocio, kaj denove iris al Romo, ĉi-foje por esplori la kreadon de itala muzeo pri la holokaŭsto. Dum siaj magistraj studoj ŝi plue specialiĝis pri la traktado de malhela historio, kaj antaŭ la fino de ŝia studo ŝi povis dum kelkaj monatoj kunlabori kun la redaktejo de NOS en Vaŝingtono. Ŝi akiris sian magistron en 2017. En sia libera tempo ŝi ŝatas kaj multe vojaĝas - dum kelka tempo eĉ kiel gvidanto pri historio. Krome ŝi instruas teatron en sia malnova mezlernejo, ŝi konstante aŭskultas malnovajn kantojn (kaj precipe de Johnny Cash) kaj ŝi estis mantelgardisto por sia patro dum 17 jaroj. "Malgraŭ ŝi loĝis en multaj lokoj en multaj landoj tra la mondo ŝi identigis sin antaŭ ĉio kiel... Arnhem-anino. == Ĵurnalisma kariero == Ŝi komencis sian karieron ĉe la regiona gazeto ''De Gelderlander''. Poste ŝi laboris por diversaj nederlandaj amaskomunikiloj, inter kiuj la nacia gazeto [[De Volkskrant]]. Ŝia laboro ofte traktas sociajn temojn kiel malegaleco, identeco kaj ŝanĝoj en la socio. Krome ŝi kontribuis kiel sendependa ĵurnalistino al revuoj kiel [[Vrij Nederland]] kaj [[Elsevier Weekblad]]. == Literatura verkaro == Coks Donders debutis kiel romanverkistino en 2004 per la verko ''Schaduwlijnen''. Ŝia dua romano, ''De stilte voorbij'' (2008), ricevis ĝenerale favorajn recenzojn kaj estis nomumita por la [[Libris Literatuur Prijs]]. Ŝia verkaro ofte kombinas ĵurnalisman observadon kun fikcia rakontado kaj psikologia karakterizado. == Bibliografio == === Romanoj === * ''Schaduwlijnen'' (2004) * ''De stilte voorbij'' (2008) * ''Onder het oppervlak'' (2016) === Nefikcio === * ''Stemmen van de stad'' (2013) * ''Grenzen in beweging'' (2019) === Ĵurnalismaj kolektoj === * ''Verhalen van dichtbij'' (2010) == Ricevo == La verkoj de Donders estas ĝenerale priskribataj kiel kombino de ĵurnalisma precizeco kaj literatura stilo. Kritikoj emfazas ŝian atenton al sociaj temoj kaj homaj rakontoj. == Premioj kaj nomumoj == * Nomumo por la [[Libris Literatuur Prijs]] (2008) * Premio [[De Tegel]] (2012) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.coksdonders.nl/ Oficiala retejo] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Donders, Coks}} [[Kategorio:Nederlandaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Nederlandaj verkistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1968]] p1l6l28zelghi0u8ykii64bi93hdvw7 9367375 9367372 2026-05-05T22:50:00Z Verdulo 1002 /* Vivo kaj edukado */ 9367375 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{Informkesto persono | nomo = Coks Donders | bildo = | priskribo = | naskiĝdato = 14 marto 1968 | naskiĝloko = [[Arnhem]] | lando = [[Nederlando]] | profesio = [[ĵurnalisto|ĵurnalistino]], [[verkisto|verkistino]] | konataj_verkoj = ''Schaduwlijnen'', ''De stilte voorbij'' }} '''Coks DONDERS''' (naskiĝinta la 14-an de marto 1968 en [[Arnhemo]]) estas nederlanda [[ĵurnalisto|ĵurnalistino]] kaj [[verkisto|verkistino]], konata pro siaj ĵurnalismaj verkoj kaj romanoj traktantaj sociajn temojn. == Vivo kaj edukado == Donders naskiĝis en Arnhem, kiel la plej juna el familio de tri infanoj. Post kiam ŝi finis la gimnazion en Arnhem, ŝi foriris por iom da tempo al Parizo por plibonigi sian scion de la franca lingvo, post tio ŝi komencis la studadon de la usonaj studoj en la Regna [[Universitato de Groningen]]. Kun propedeŭzo en la poŝo ŝi translokiĝis al [[Amsterdamo]] por studi aktoradon en Teatra lernejo "De Trap" (La ŝtuparo). Nur poste ŝi komencis BA-historion en la [[Universitato de Amsterdamo]]. Post la akiro de sia propedeŭzo ŝi elektis specialiĝi pri usona historio. Kiel parto de tio, en sia tria studjaro, ŝi iris al la [[Universitato de Virginio]] en [[Charlottesville]] (Usono), kie ŝi havis diplomiĝintan kurson en la specialaĵo "Genocide Studies" kaj havis kursojn rilatajn al la Usona Historio kaj Amaskomunikiloj. En Usono ŝi ekkonis Publikan Historion, kiu studas la ĉiutagan kontakton kun historio. Ŝi enamiĝis en ĝin, kaj poste ŝi sciis ke ŝi volis verki historion en la ĝenerala lingvo. Ĉiujn historiojn, ne nur la usonan. Reveninte al Eŭropo, ŝi iris al Romo por kelkaj semajnoj, por praktike apliki la lernitajn sciojn pri Publika Historio, esplorante la rilaton inter romia kaj faŝisma heredaĵo en la Reĝa Nederlanda Instituto de [[Romo]]. Poste ŝi komencis du magistrajn studojn en la Universitato de Amsterdamo: Publika historio kaj la Historio de la Internaciaj Rilatoj. Ŝi faris staĝon ĉe VPRO en "Andere Tijden" (Aliaj Tempoj), estis jaro en la estraro de la asocio, kaj denove iris al Romo, ĉi-foje por esplori la kreadon de itala muzeo pri la holokaŭsto. Dum siaj magistraj studoj ŝi plue specialiĝis pri la traktado de malhela historio, kaj antaŭ la fino de ŝia studo ŝi povis dum kelkaj monatoj kunlabori kun la redaktejo de NOS en [[Vaŝingtono]]. Ŝi akiris sian magistron en 2017. En sia libera tempo ŝi ŝatas kaj multe vojaĝas - dum kelka tempo eĉ kiel gvidanto pri historio. Krome ŝi instruas teatron en sia malnova mezlernejo, ŝi konstante aŭskultas malnovajn kantojn (kaj precipe de [[Johnny Cash]]) kaj ŝi estis mantelgardisto por sia patro dum 17 jaroj. "Malgraŭ ŝi loĝis en multaj lokoj en multaj landoj tra la mondo ŝi identigis sin antaŭ ĉio kiel... Arnhem-anino. == Ĵurnalisma kariero == Ŝi komencis sian karieron ĉe la regiona gazeto ''De Gelderlander''. Poste ŝi laboris por diversaj nederlandaj amaskomunikiloj, inter kiuj la nacia gazeto [[De Volkskrant]]. Ŝia laboro ofte traktas sociajn temojn kiel malegaleco, identeco kaj ŝanĝoj en la socio. Krome ŝi kontribuis kiel sendependa ĵurnalistino al revuoj kiel [[Vrij Nederland]] kaj [[Elsevier Weekblad]]. == Literatura verkaro == Coks Donders debutis kiel romanverkistino en 2004 per la verko ''Schaduwlijnen''. Ŝia dua romano, ''De stilte voorbij'' (2008), ricevis ĝenerale favorajn recenzojn kaj estis nomumita por la [[Libris Literatuur Prijs]]. Ŝia verkaro ofte kombinas ĵurnalisman observadon kun fikcia rakontado kaj psikologia karakterizado. == Bibliografio == === Romanoj === * ''Schaduwlijnen'' (2004) * ''De stilte voorbij'' (2008) * ''Onder het oppervlak'' (2016) === Nefikcio === * ''Stemmen van de stad'' (2013) * ''Grenzen in beweging'' (2019) === Ĵurnalismaj kolektoj === * ''Verhalen van dichtbij'' (2010) == Ricevo == La verkoj de Donders estas ĝenerale priskribataj kiel kombino de ĵurnalisma precizeco kaj literatura stilo. Kritikoj emfazas ŝian atenton al sociaj temoj kaj homaj rakontoj. == Premioj kaj nomumoj == * Nomumo por la [[Libris Literatuur Prijs]] (2008) * Premio [[De Tegel]] (2012) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.coksdonders.nl/ Oficiala retejo] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Donders, Coks}} [[Kategorio:Nederlandaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Nederlandaj verkistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1968]] 6kf6u4uq08d4ti50v1n2riuf0km37z8 3 942923 9367235 9366968 2026-05-05T14:43:47Z Arbarulo 135469 9367235 wikitext text/x-wiki ==Artefaritaj planedoj== Saluton! Mi malfaris viajn redaktojn ĉe [[Artefarita planedo]] ĉar ili ŝanĝis la temon de la artikolo. Tamen mi konsentas ke via artikolo estas pli bona, kaj tial petas vin reafiŝi la materialon kiel novan apartan artikolon. Estus bona ideo diskuti ĉe [[Vikipedio:Alinomendaj artikoloj]] kiel distingi la titolojn de la du artikoloj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:46, 4 maj. 2026 (UTC) :@[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] La originala artikolo ne havas referencojn, kaj tial estas dubinde, ke ĝi havas ian ajn rajton ekzisti. La nuna titolo respondas al la angla artikolo ""artificial planet". :Mi proponas restarigi mian artikolon - mi honeste ne vidas multan celon en la ekzisto de la malnova mallonga, senreferenca eniro. [[Uzanto:Piotrus|Piotrus]] ([[Uzanto-Diskuto:Piotrus|diskuto]]) 14:53, 4 maj. 2026 (UTC) ::Bedaŭrinde la Esperanta vikipedio ne zorgas multe pri referencoj kaj ni havas multege da senreferencaj artikoloj. Mi volus forigi nur tiujn, pri kiuj estas kialoj supozi, ke la enhavo estas malvera - kaj eĉ tiujn mi ne forigas, ĉar aliaj vikipediistoj faras problemojn . . . ::Ĉiuokaze mi konsentas kaj eĉ petas ke vi restarigu vian artikolon - vi nur ne anstataŭigu jam ekzistantan artikolon per ĝi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:10, 4 maj. 2026 (UTC) :::@[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] Mi ne certas, kiel mi sentas pri la akcepto de nereferencita enhavo, sed mi scias, ke ĝi estas ofta en pli malgrandaj projektoj. Restas decidi la nomo(j). Mi honeste ne certas, pri kio temas la nuna malgranda artikolo, ŝajnas al mi, ke ĝi priskribas sinonimon por satelito ("artefarita planedo" estas malnova sinonimo por satelito). Mi ne certas, ĉu sinonimo bezonas apartan artikolon - eble ĉi tio povus esti kunfandita al [[satelito]]? Notu, ke intervikio, nuntempe ligita al tiu artikolo, devus montri al la nova artikolo. Nuntempe, ni devus decidi, ĉu ni volas 1) renomi unu el ambaŭ - mi ne certas kiel - ĉu estas ideoj? 2) kunfandi la malnovan artikolon ie ([[satelito]]?) 3) forlasi/forigi ĝin. Ĉar mi nur preterpasas ĉi tie (almenaŭ nun), mi preferus, ke loka Vikipediista spertulo faru la decidon. [[Uzanto:Piotrus|Piotrus]] ([[Uzanto-Diskuto:Piotrus|diskuto]]) 02:17, 5 maj. 2026 (UTC) ::::La nomoj de niaj artikoloj estas konfuzaj, sed mi pensas ke la temoj estas koncepte malsamaj: [[Satelito]] estas pri io ajn, kio orbitas ĉirkaŭ io ajn; [[artefarita satelito]] estas pri artefaritaj aferoj, kiuj orbitas ''ĉirkaŭ planedo'' aŭ ĉirkaŭ satelito de planedo; [[artefarita planedo]] estas pri artefaritaj aferoj, kiuj orbitas ''ĉirkaŭ la Suno'' aŭ teorie ĉirkaŭ aliaj steloj. ::::Ŝajnas al mi ke la ekzistanta artikolo povus nomiĝi [[Artefarita planedo (kosmoveturilo)]] kaj via povus nomiĝi [[Artefarita planedo (megastrukturo)]]. Kion vi pensas? Mi ankaŭ lasas noton ĉe Alinomendaj Artikoloj por peti opiniojn de aliaj vikipediistoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:43, 5 maj. 2026 (UTC) g10ho9joonqafy64508ct4tfnf82uyo 9367239 9367235 2026-05-05T15:09:07Z Piotrus 24454 /* Artefaritaj planedoj */ Respondo 9367239 wikitext text/x-wiki ==Artefaritaj planedoj== Saluton! Mi malfaris viajn redaktojn ĉe [[Artefarita planedo]] ĉar ili ŝanĝis la temon de la artikolo. Tamen mi konsentas ke via artikolo estas pli bona, kaj tial petas vin reafiŝi la materialon kiel novan apartan artikolon. Estus bona ideo diskuti ĉe [[Vikipedio:Alinomendaj artikoloj]] kiel distingi la titolojn de la du artikoloj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:46, 4 maj. 2026 (UTC) :@[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] La originala artikolo ne havas referencojn, kaj tial estas dubinde, ke ĝi havas ian ajn rajton ekzisti. La nuna titolo respondas al la angla artikolo ""artificial planet". :Mi proponas restarigi mian artikolon - mi honeste ne vidas multan celon en la ekzisto de la malnova mallonga, senreferenca eniro. [[Uzanto:Piotrus|Piotrus]] ([[Uzanto-Diskuto:Piotrus|diskuto]]) 14:53, 4 maj. 2026 (UTC) ::Bedaŭrinde la Esperanta vikipedio ne zorgas multe pri referencoj kaj ni havas multege da senreferencaj artikoloj. Mi volus forigi nur tiujn, pri kiuj estas kialoj supozi, ke la enhavo estas malvera - kaj eĉ tiujn mi ne forigas, ĉar aliaj vikipediistoj faras problemojn . . . ::Ĉiuokaze mi konsentas kaj eĉ petas ke vi restarigu vian artikolon - vi nur ne anstataŭigu jam ekzistantan artikolon per ĝi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:10, 4 maj. 2026 (UTC) :::@[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] Mi ne certas, kiel mi sentas pri la akcepto de nereferencita enhavo, sed mi scias, ke ĝi estas ofta en pli malgrandaj projektoj. Restas decidi la nomo(j). Mi honeste ne certas, pri kio temas la nuna malgranda artikolo, ŝajnas al mi, ke ĝi priskribas sinonimon por satelito ("artefarita planedo" estas malnova sinonimo por satelito). Mi ne certas, ĉu sinonimo bezonas apartan artikolon - eble ĉi tio povus esti kunfandita al [[satelito]]? Notu, ke intervikio, nuntempe ligita al tiu artikolo, devus montri al la nova artikolo. Nuntempe, ni devus decidi, ĉu ni volas 1) renomi unu el ambaŭ - mi ne certas kiel - ĉu estas ideoj? 2) kunfandi la malnovan artikolon ie ([[satelito]]?) 3) forlasi/forigi ĝin. Ĉar mi nur preterpasas ĉi tie (almenaŭ nun), mi preferus, ke loka Vikipediista spertulo faru la decidon. [[Uzanto:Piotrus|Piotrus]] ([[Uzanto-Diskuto:Piotrus|diskuto]]) 02:17, 5 maj. 2026 (UTC) ::::La nomoj de niaj artikoloj estas konfuzaj, sed mi pensas ke la temoj estas koncepte malsamaj: [[Satelito]] estas pri io ajn, kio orbitas ĉirkaŭ io ajn; [[artefarita satelito]] estas pri artefaritaj aferoj, kiuj orbitas ''ĉirkaŭ planedo'' aŭ ĉirkaŭ satelito de planedo; [[artefarita planedo]] estas pri artefaritaj aferoj, kiuj orbitas ''ĉirkaŭ la Suno'' aŭ teorie ĉirkaŭ aliaj steloj. ::::Ŝajnas al mi ke la ekzistanta artikolo povus nomiĝi [[Artefarita planedo (kosmoveturilo)]] kaj via povus nomiĝi [[Artefarita planedo (megastrukturo)]]. Kion vi pensas? Mi ankaŭ lasas noton ĉe Alinomendaj Artikoloj por peti opiniojn de aliaj vikipediistoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:43, 5 maj. 2026 (UTC) :::::@[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] Mi ŝatas vian nomproponon, kvankam mi ankoraŭ ne vidas la diferencon inter satelito kaj kosmoŝipo. Almenaŭ kiam mi esploris kaj verkis la anglan artikolon, mi neniam trovis ian fonton, kiu distingas sateliton de artefarita planedo, ĉi-lasta ŝajnas nur esti malnova sinonimo, kiun iuj homoj uzis en la frua kosma epoko (50-60-aj jaroj?). [[Uzanto:Piotrus|Piotrus]] ([[Uzanto-Diskuto:Piotrus|diskuto]]) 15:09, 5 maj. 2026 (UTC) 8ezmimx3igbfif4eospol8gxkstjmcv 0 942935 9367449 9366866 2026-05-06T03:33:56Z Tirolischleioans 254019 9367449 wikitext text/x-wiki [[File:1967-10 Dresden, Plakat zur VI. Deutsche Kunstausstellung.jpg|thumb|afiŝo por la 6-a Germana Artekspozicio okazigita Dresdeno (1967)]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-F1001-0017-001, Dresden, VI. Deutsche Kunstausstellung, Eröffnung.jpg|thumb|malfermo de la 1967-a ekspozicio; fare de [[Walter Ulbricht]]]] '''Artaj ekspozicioj de GDR''' (germane: ''Kunstausstellung der DDR'') okazis inter 1946 kaj 1988 en [[Dresdeno]]. Ilia nomo ĝis 1967/68 estis ankoraŭ ''Deutsche Kunstausstellung'' (do ''tutgermanuja'', almenaŭ laŭtitole). Krom la klasikaj ekspoziciaj branĉoj pentraĵo, grafiko kaj skulptarto, precipe dum la lastaj ekspozicioj estis ĉiam pli prezentataj ankaŭ plej novaj verkoj kaj evoluoj el modo, dezajno, aplikata grafiko, fotografio kaj la metiarta sekcio. Konstante kreskantaj nombroj de artistoj kaj vizitantoj montris la pligrandiĝintan popularecon de tiuj ekspozicioj. Por ĉi ekspozicioj la konstanta ekspozicio ''Gemäldegalerie Neue Meister'' je la dresdena ''Albertinum'' estis tute malplenigita. Ekde la komenco oni publikigis katalogojn, poste ankaŭ poŝtmarkojn, lumbildajn kaj poŝtkartajn seriojn. La katalogoj ankoraŭ hodiaŭ donas interesan enrigardon en la evoluon de la artkreado je [[GDR]]. Dum la unuaj ekspozicioj ankoraŭ estis markitaj de la patoso de rekonstruo, en la 1960-aj jaroj plej gravias bildoj, kiuj estiĝis kadre de la t.n. reforma ''programaro de Bitterfeld''. Kun la kresko de la nombro de sinprezentantaj artistoj en la sekvaj jaroj pliiĝis ankaŭ la diverseco de la artaj direktoj. Tio siavice pligrandigis la popularecon de la tuto. La altaj nombroj da vizitantoj ekestis ne laste pro tio, ke entreprenoj dum la laborhoraro organizis veturojn al la artaj ekspozicioj kaj ofte tutaj laboristaj [[brigado]]j vizitis la elmontradojn. Tiel la porarta intereso ne ĉiam estis en la unua loko. La GDR-artaj ekspozicioj estis ĉiam ankaŭ politika afero. Funkciuloj kiel [[Willi Sitte]], [[Bernhard Heisig]] kaj [[Walter Womacka]] havis elstarajn funkciojn organizadajn. Ankoraŭ horojn antaŭ la malfermo de la ekspozicio, verkoj estis rearanĝitaj laŭ ordono de la parti-kadrojn de [[Socialista Unueca Partio de Germanio]] aŭ eĉ forigitaj el la salonoj. En kelkaj kazoj, post la malferma rondiro de la partia kaj ŝtata gvidantaro, denove estis faritaj ŝanĝoj en la pendigo.<ref>Joachim Ackermann: "Der SED-Parteiapparat und die Bildende Kunst" - ĉe: Hannelore Offner, Klaus Schroeder (eld.): ''Eingegrenzt – Ausgegrenzt. Bildende Kunst und Parteiherrschaft in der DDR 1961–1989,'' Akademie Verlag, Berlin 2000, ISBN 3-05-003348-7 (ĉapitro ''Die Kunstausstellungen der DDR'', p. 59 ss.)</ref> Jen la jaroj en kiuj okazis ili, la konkreta dresdena okazigejo, la nombro de la artistoj implikiĝintaj kaj la nombro de la allogitaj homoj: * UNUA: aŭgusto ĝis oktobro 1946, Urbohalo Nordplatz, 250, ĉ. 74 miloj *DUA: septembro 1949 ĝis oktobro 1949, Urbohalo Nordplatz, 322, ĉ. 50 miloj *TRIA: marto ĝis majo 1953, Albertinum, 425, ĉ. 200 miloj *KVARA: septembro 1958 ĝis januaro 1959, Albertinum, 560, ĉ. 120 miloj *KVINA: septembro 1962 ĝis marto 1963 Albertinum kaj Johanneum, 611, ĉ. 200 miloj *SESA: oktobro 1967 ĝis februaro 1968, Albertinum 689, ĉ. 250 miloj *SEPA: oktobro 1972 ĝis marto 1973, Albertinum, 987, ĉ. 655 miloj *OKA: oktobro 1977 ĝis aprilo 1978, Albertinum kaj salonoj je Fučík-placo, 1216, ĉ. 1100 miloj * NAŬA: oktobro 1982 ĝis aprilo 1983, Albertinum kaj salonoj je Fučík-placo respektive je Dresdena Kastelo, 1491, ĉ. 1000 miloj *DEKA: oktobro 1987 ĝis aprilo 1988, Albertinum kaj salonoj je Fučík-placo respektive je Galerio Rähnitzgasse, 1823, ĉ. 1100 miloj ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://www.bildatlas-ddr-kunst.de/knowledge/124 gazetaraj dokumentoj] - ĉe: ''bildatlas-ddr-kunst.de'' *[https://www.defa-stiftung.de/filme/filme-suchen/positionen-begegnungen-in-der-viii-kunstausstellung-der-ddr/ filmo pri la Oka ekspozicio] *Paul Kaiser: [https://www.bildatlas-ddr-kunst.de/knowledge/52 ''Die zentralen Kunstausstellungen der DDR''] (PDF) ==Notoj== <references/> [[kategorio:Artekspozicioj]] [[kategorio:Aperis en 1946]] [[kategorio:Malaperis en 1988]] [[kategorio:Kulturo de GDR]] [[kategorio:Dresdeno]] 68wonbvt0vi2oinuuxjizcpde7akxsr 0 942941 9367208 9367187 2026-05-05T12:53:09Z Sciencemulo 176870 aldono de kurtozo kaj malsimetrio per Libre Office 9367208 wikitext text/x-wiki En [[statistiko]], '''histogramo''' estas [[diagramo]] kiu montras kiel ofte aperas valoroj en aro de nombraj datumoj. Ĝi grupigas la valorojn en «ujojn» (= «klasojn» = «intervalojn»), kaj desegnas stangojn kies alto egalas la nombron da valoroj en ĉiu intervalo. = Ekzemple : alteco de gestudentoj = Oni mezuras altecon de 25 gestudentoj (18jaraj, mezurunuo = cm) 164;164;164;165;167;168;169;176;182;183;184;190;170;156;165;171;170;170;172;169;173;165;167;155;195 Eblas priskribi tiujn rezultojn per la averaĝo (meznombro) : 171, kaj per la varianco : 91. En Libre Office Calc, averaĝo estas havebla per =MEZUMO(nombroj) kaj varianco per =VAR(nombroj). Tamen tiuj du nombroj ne sufiĉas por bone priskribi la tuton, pro tio utilas fari diagramon : la histogramon. La unua etapo estas meti ĉiujn valorojn en klasojn laŭ alteco. {| class="wikitable" |- valign="top" |klaso |malpli ol 160 |[160- 165[ |[165- 170[ |[170- 175[ |[175– 180[ |[180- 185[ |[185- 190[ |[190– 195[ |- valign="top" |nombro |2 |3 |8 |6 |1 |3 |0 |2 |} Poste fari diagramon, kun alteco en horizontala akso kaj nombro en vertikala akso. [[Dosiero:Histogramo_AltecoGestudentoj_EO.svg|500x500ra]] En histogramoj de kontinuaj variabloj, kiel la alteco de persono, la stangoj estas kunigitaj. = Por normale distribuitaj variabloj kaj granda nombro da mezuroj, la histogramo estas sonorilforma = Kiam mezurita eco dependas de multaj kialoj, la probableco de iu valoro varias laŭ [[normala distribuo]], kies [[probablodensa funkcio]] havas formon de sonorilo. La modo estas la plej ofta valoro. [[Dosiero:HistogramoAlea_EO.svg|eta|Histogramo el 100 valoroj (sumoj de dek hazardaj nombroj inter 0 kaj 1)[[Dosiero:HistogramoAleaDumoda_EO.svg|eta|Histogramo el 100 valoroj (sumoj de dek hazardaj nombroj inter 0, kaj 1 kaj unu hazarda nombro 0 aŭ 3)]]]] Tamen multfoje histogramo ne estas je tiu formo. Kiam iu faktoro agas pli ol aliaj, la histogramo estas dumoda, aŭ plurmoda. Ekzemple, se vi mezuras la altecon de grupo de geplenkreskuloj, vi ofte vidos du pintojn: unu ĉirkaŭ la meza alteco de virinoj kaj alian ĉirkaŭ la meza alteco de viroj. Se tiuj du modoj estas proksimaj unu al la alia, eble ili estas vide neaparteblaj, kaj oni vidas "platan pinton". Foje la formo de histogramo ne estas simetria : la modo estas proksima al unu flanko, kaj estas longa "vosto" je la alia flanko. [[Dosiero:HistogramojAlea3formoj_EO.jpg|eta]] Pro tio, fakuloj difinas nombroj por priskribi histogramon kaj ĝian distribuon. - indekso de malsimetrio, havebla per =NESIMETRIECO(nombroj) en Libre Office Calc. Ĝi estas nula kiam la distribuo estas simetria. - indekso de plateco = "kurtozo", havebla per =VOLBECO(nombroj) en Libre Office Calc. Ĝi estas nula kiam la distribuo estas normala (normale pinta), pozitiva kiam la distribuo estas pli pinta ol normale, negativa kiam la distribuo estas malpli pinta. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Statistiko]] t1i48cqr5mzt496vaaea97ul8sbklze 9367275 9367208 2026-05-05T16:43:19Z Francool50 183872 /* Por normale distribuitaj variabloj kaj granda nombro da mezuroj, la histogramo estas sonorilforma */ LibreOffice (nomo, interna ligilo) 9367275 wikitext text/x-wiki En [[statistiko]], '''histogramo''' estas [[diagramo]] kiu montras kiel ofte aperas valoroj en aro de nombraj datumoj. Ĝi grupigas la valorojn en «ujojn» (= «klasojn» = «intervalojn»), kaj desegnas stangojn kies alto egalas la nombron da valoroj en ĉiu intervalo. = Ekzemple : alteco de gestudentoj = Oni mezuras altecon de 25 gestudentoj (18jaraj, mezurunuo = cm) 164;164;164;165;167;168;169;176;182;183;184;190;170;156;165;171;170;170;172;169;173;165;167;155;195 Eblas priskribi tiujn rezultojn per la averaĝo (meznombro) : 171, kaj per la varianco : 91. En Libre Office Calc, averaĝo estas havebla per =MEZUMO(nombroj) kaj varianco per =VAR(nombroj). Tamen tiuj du nombroj ne sufiĉas por bone priskribi la tuton, pro tio utilas fari diagramon : la histogramon. La unua etapo estas meti ĉiujn valorojn en klasojn laŭ alteco. {| class="wikitable" |- valign="top" |klaso |malpli ol 160 |[160- 165[ |[165- 170[ |[170- 175[ |[175– 180[ |[180- 185[ |[185- 190[ |[190– 195[ |- valign="top" |nombro |2 |3 |8 |6 |1 |3 |0 |2 |} Poste fari diagramon, kun alteco en horizontala akso kaj nombro en vertikala akso. [[Dosiero:Histogramo_AltecoGestudentoj_EO.svg|500x500ra]] En histogramoj de kontinuaj variabloj, kiel la alteco de persono, la stangoj estas kunigitaj. = Por normale distribuitaj variabloj kaj granda nombro da mezuroj, la histogramo estas sonorilforma = Kiam mezurita eco dependas de multaj kialoj, la probableco de iu valoro varias laŭ [[normala distribuo]], kies [[probablodensa funkcio]] havas formon de sonorilo. La modo estas la plej ofta valoro. [[Dosiero:HistogramoAlea_EO.svg|eta|Histogramo el 100 valoroj (sumoj de dek hazardaj nombroj inter 0 kaj 1)[[Dosiero:HistogramoAleaDumoda_EO.svg|eta|Histogramo el 100 valoroj (sumoj de dek hazardaj nombroj inter 0, kaj 1 kaj unu hazarda nombro 0 aŭ 3)]]]] Tamen multfoje histogramo ne estas je tiu formo. Kiam iu faktoro agas pli ol aliaj, la histogramo estas dumoda, aŭ plurmoda. Ekzemple, se vi mezuras la altecon de grupo de geplenkreskuloj, vi ofte vidos du pintojn: unu ĉirkaŭ la meza alteco de virinoj kaj alian ĉirkaŭ la meza alteco de viroj. Se tiuj du modoj estas proksimaj unu al la alia, eble ili estas vide neaparteblaj, kaj oni vidas "platan pinton". Foje la formo de histogramo ne estas simetria : la modo estas proksima al unu flanko, kaj estas longa "vosto" je la alia flanko. [[Dosiero:HistogramojAlea3formoj_EO.jpg|eta]] Pro tio, fakuloj difinas nombroj por priskribi histogramon kaj ĝian distribuon. - indekso de malsimetrio, havebla per =NESIMETRIECO(nombroj) en [[LibreOffice]] Calc. Ĝi estas nula kiam la distribuo estas simetria. - indekso de plateco = "kurtozo", havebla per =VOLBECO(nombroj) en LibreOffice Calc. Ĝi estas nula kiam la distribuo estas normala (normale pinta), pozitiva kiam la distribuo estas pli pinta ol normale, negativa kiam la distribuo estas malpli pinta. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Statistiko]] p4c1o3e5ts7n1naflbyto9pdadduaix 9367317 9367275 2026-05-05T18:50:02Z Francool50 183872 /* Ekzemple : alteco de gestudentoj */ LibreOffice 9367317 wikitext text/x-wiki En [[statistiko]], '''histogramo''' estas [[diagramo]] kiu montras kiel ofte aperas valoroj en aro de nombraj datumoj. Ĝi grupigas la valorojn en «ujojn» (= «klasojn» = «intervalojn»), kaj desegnas stangojn kies alto egalas la nombron da valoroj en ĉiu intervalo. = Ekzemple : alteco de gestudentoj = Oni mezuras altecon de 25 gestudentoj (18jaraj, mezurunuo = cm) 164;164;164;165;167;168;169;176;182;183;184;190;170;156;165;171;170;170;172;169;173;165;167;155;195 Eblas priskribi tiujn rezultojn per la averaĝo (meznombro) : 171, kaj per la varianco : 91. En [[LibreOffice]] Calc, averaĝo estas havebla per =MEZUMO(nombroj) kaj varianco per =VAR(nombroj). Tamen tiuj du nombroj ne sufiĉas por bone priskribi la tuton, pro tio utilas fari diagramon : la histogramon. La unua etapo estas meti ĉiujn valorojn en klasojn laŭ alteco. {| class="wikitable" |- valign="top" |klaso |malpli ol 160 |[160- 165[ |[165- 170[ |[170- 175[ |[175– 180[ |[180- 185[ |[185- 190[ |[190– 195[ |- valign="top" |nombro |2 |3 |8 |6 |1 |3 |0 |2 |} Poste fari diagramon, kun alteco en horizontala akso kaj nombro en vertikala akso. [[Dosiero:Histogramo_AltecoGestudentoj_EO.svg|500x500ra]] En histogramoj de kontinuaj variabloj, kiel la alteco de persono, la stangoj estas kunigitaj. = Por normale distribuitaj variabloj kaj granda nombro da mezuroj, la histogramo estas sonorilforma = Kiam mezurita eco dependas de multaj kialoj, la probableco de iu valoro varias laŭ [[normala distribuo]], kies [[probablodensa funkcio]] havas formon de sonorilo. La modo estas la plej ofta valoro. [[Dosiero:HistogramoAlea_EO.svg|eta|Histogramo el 100 valoroj (sumoj de dek hazardaj nombroj inter 0 kaj 1)[[Dosiero:HistogramoAleaDumoda_EO.svg|eta|Histogramo el 100 valoroj (sumoj de dek hazardaj nombroj inter 0, kaj 1 kaj unu hazarda nombro 0 aŭ 3)]]]] Tamen multfoje histogramo ne estas je tiu formo. Kiam iu faktoro agas pli ol aliaj, la histogramo estas dumoda, aŭ plurmoda. Ekzemple, se vi mezuras la altecon de grupo de geplenkreskuloj, vi ofte vidos du pintojn: unu ĉirkaŭ la meza alteco de virinoj kaj alian ĉirkaŭ la meza alteco de viroj. Se tiuj du modoj estas proksimaj unu al la alia, eble ili estas vide neaparteblaj, kaj oni vidas "platan pinton". Foje la formo de histogramo ne estas simetria : la modo estas proksima al unu flanko, kaj estas longa "vosto" je la alia flanko. [[Dosiero:HistogramojAlea3formoj_EO.jpg|eta]] Pro tio, fakuloj difinas nombroj por priskribi histogramon kaj ĝian distribuon. - indekso de malsimetrio, havebla per =NESIMETRIECO(nombroj) en [[LibreOffice]] Calc. Ĝi estas nula kiam la distribuo estas simetria. - indekso de plateco = "kurtozo", havebla per =VOLBECO(nombroj) en LibreOffice Calc. Ĝi estas nula kiam la distribuo estas normala (normale pinta), pozitiva kiam la distribuo estas pli pinta ol normale, negativa kiam la distribuo estas malpli pinta. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Statistiko]] tt4elf4bsnnyyh8it3qp4krjjk9z78j 0 942961 9367336 9367114 2026-05-05T19:52:09Z Kani 670 /* Taksonomio kaj specilisto */ 9367336 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Thaumasius'' |koloro = pink |dosiero = Spot-throated Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = [[Makulgorĝa kolibro]] (''Thaumasius taczanowskii'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Thaumasius''''' |genro aŭtoritato = [[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879 | sinonimo = }} '''''Thaumasius''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas nur du speciojn, kiuj vivas en [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]]. ==Taksonomio kaj specilisto== Tiuj du specioj estis iam metitaj en la genron ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Por solvi la polifilion tiuj du specioj estis movitaj al la restarigita genro ''Thaumasius'', kiun enkondukis [[Philip Sclater]] en 1879 kun la Makulgorĝa kolibro kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Julio 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=6a de Januaro 2020 }}</ref> La du specioj estas jenaj: * [[Tumbesia kolibro]], ''Thaumasius baeri'' (Simon, 1901) Ekvadoro kaj Peruo. LC * [[Makulgorĝa kolibro]], ''Thaumasius taczanowskii'' (Sclater, PL, 1879) Peruo. LC == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * Peterson, A. T., Stiles, F. G., kaj Schuchmann, K. L. 1999. Woodnymphs (Thalurania). pp.&nbsp;585–586 in: del Hoyo, J., Elliott, A., kaj Sargatal, J. eds. 1999. ''Handbook of the Birds of the World.'' Vol. 5. Barn-owls to Hummingbirds. Lynx Edicions, Barcelona. {{ISBN|84-87334-25-3}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] 7scz1adz3wfnierkfty3mxrxk2vbanp 9367593 9367336 2026-05-06T10:43:11Z Kani 670 9367593 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Thaumasius'' |koloro = pink |dosiero = Spot-throated Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = [[Makulgorĝa kolibro]] (''Thaumasius taczanowskii'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Thaumasius''''' |genro aŭtoritato = [[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879 | sinonimo = }} '''''Thaumasius''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas nur du speciojn, kiuj vivas en [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]]. ==Taksonomio kaj specilisto== Tiuj du specioj estis iam metitaj en la genron ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Por solvi la polifilion tiuj du specioj estis movitaj al la restarigita genro ''Thaumasius'', kiun enkondukis [[Philip Sclater]] en 1879 kun la Makulgorĝa kolibro kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Julio 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=6a de Januaro 2020 }}</ref> La du specioj estas jenaj: * [[Tumbesia kolibro]], ''Thaumasius baeri'' (Simon, 1901) Ekvadoro kaj Peruo. LC * [[Makulgorĝa kolibro]], ''Thaumasius taczanowskii'' (Sclater, PL, 1879) Peruo. LC == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * Peterson, A. T., Stiles, F. G., kaj Schuchmann, K. L. 1999. Woodnymphs (Thalurania). pp.&nbsp;585–586 in: del Hoyo, J., Elliott, A., kaj Sargatal, J. eds. 1999. ''Handbook of the Birds of the World.'' Vol. 5. Barn-owls to Hummingbirds. Lynx Edicions, Barcelona. {{ISBN|84-87334-25-3}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] efflxv489fmjy8ng2mgvdl2g321xyye 0 942963 9367390 9367133 2026-05-05T23:15:07Z ThomasPusch 1869 9367390 wikitext text/x-wiki {{TemasPri|antikva urbo en Armenio|[[Armaviro (apartigilo)]]}} {{informkesto vilaĝo |lando = {{Armenio}} |provinco = [[provinco Armaviro]] |regiono-ISO = AM |tipo1 = reliefo |zomo = 10 }} '''Armavir ''' estas unu el la 13 [[historiaj ĉefurboj de Armenio]]. Laŭ [[Moseo de Ĥoreno]], praa Armavir estis konstruita de Aramajis; la nepo de [[Hajko (Armenio)|Hajko]], kiu transloĝiĝis de [[Tarono]] al la [[Ararat-ebenaĵo]]. Nuntempe la antikva urbo estas nur ruinejo kaj arkeologia loko. La histora loko donis sian nomon al la moderna [[provinco Armaviro]] de [[Armenio]]. <br/> [[Dosiero:Armenian Ancient capital Armavir, Armenian godness Anahit's temple ruins - panoramio.jpg|300ra|eta|maldekstra|{{centre|Restaĵoj de la arkeologia ejo de la antikva Armaviro}}]] {{projektoj}} {{ĝermo|Armenio}} [[Kategorio:Historio de Armenio]] p9tclffwt0a11dxylit9fhfegd39h5t 9367399 9367390 2026-05-05T23:23:17Z ThomasPusch 1869 vidu la diskutpaĝan noton. 9367399 wikitext text/x-wiki {{TemasPri|antikva urbo en Armenio|[[Armaviro (apartigilo)]]}} {{informkesto vilaĝo |lando = {{Armenio}} |provinco = [[provinco Armaviro]] |regiono-ISO = AM |tipo1 = reliefo |zomo = 10 }} '''Armavir ''' estas unu el la 13 historiaj ĉefurboj de la antikva [[Reĝlando Armenio]]. Laŭ [[Moseo de Ĥoreno]], praa Armavir estis konstruita de Aramajis; la nepo de [[Hajko (Armenio)|Hajko]], kiu transloĝiĝis de [[Tarono]] al la [[Ararat-ebenaĵo]]. Nuntempe la antikva urbo estas nur ruinejo kaj arkeologia loko. La histora loko donis sian nomon al la moderna [[provinco Armaviro]] de [[Armenio]]. <br/> [[Dosiero:Armenian Ancient capital Armavir, Armenian godness Anahit's temple ruins - panoramio.jpg|300ra|eta|maldekstra|{{centre|Restaĵoj de la arkeologia ejo de la antikva Armaviro}}]] {{projektoj}} {{ĝermo|Armenio}} [[Kategorio:Historio de Armenio]] ireqgnjo5yfosiedkcb2k2dcu3hp5yl 0 942964 9367338 9367121 2026-05-05T19:58:33Z Kani 670 /* Taksonomio kaj sistematiko */ 9367338 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Tumbesia kolibro |koloro = pink |dosiero = Leucippus baeri map.svg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thaumasius]]'' |genro aŭtoritato = [[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879 |specio = '''Tumbesia kolibro''' ''T. baeri'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687494/93154906 |title=Tumbes Hummingbird ''Leucippus baeri'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=3a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Thaumasius baeri'' |dunomo aŭtoritato = ([[Eugène Simon|Simon]], 1901) |vikispecio = ''Thaumasius baeri'' |komunejo = ''Thaumasius baeri'' |sinonimo= ''Leucippus baeri''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world''. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus baeri map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Tumbesia kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thaumasius baeri'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Thaumasius]]''. Ĝi troviĝas en [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/> ==Taksonomio kaj sistematiko== Tiu specio estis iam metita en la genron ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Por solvi la polifilion la du specioj en la genro estis movitaj al la restarigita genro ''Thaumasius'', kiun enkondukis [[Philip Sclater]] en 1879 kun la Makulgorĝa kolibro kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Julio 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=6a de Januaro 2020 }}</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Leucippus''.<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=HBW2021/> Tumbesia kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== The Tumbes hummingbird is {{convert|8|to|11|cm|in|abbr=on}} long and weighs about {{convert|4.5|g|oz|abbr=on}}. The sexes are essentially alike. They have a nearly straight black bill. Their upperparts are pale golden green and their underparts pale grayish that becomes white on the belly. The tail feathers are pale green; the inner ones have bronzy tips and the outer ones a dusky gray band near the end and tips that are whitish in the male and grayish in the female.<ref name=TUHU-BOW>Schulenberg, T. S. and C. W. Sedgwick (2021). Tumbes Hummingbird (''Thaumasius baeri''), version 1.1. In Birds of the World (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.tumhum1.01.1 retrieved September 3, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== The Tumbes hummingbird is found in southwestern Ecuador's [[El Oro Province|El Oro]] and [[Loja Province|Loja]] provinces and into northwestern Peru as far south as [[Department of Lambayeque|Lambayeque Department]]. It inhabits arid scrublands and the edges of deciduous forest in the [[Tumbes–Piura dry forests|Tumbes]] ecoregion. In elevation it ranges from sea level to {{convert|1000|m|ft|abbr=on}} in Ecuador and {{convert|1275|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} in Peru.<ref name=TUHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The Tumbes hummingbird is mostly sedentary though it may make some seasonal movements.<ref name=TUHU-BOW/> ===Manĝado=== The Tumbes hummingbird forages for nectar from the understory to the mid-strata, though details of the flowering plants it favors are lacking. In addition to nectar, it feeds on small [[arthropod]]s.<ref name=TUHU-BOW/> ===Reproduktado=== The Tumbes hummingbird's breeding [[phenology]] and nest have not been described.<ref name=TUHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-baeri |species=Tumbesia kolibro}} ==Statuos== The [[IUCN]] has assessed the Tumbes hummingbird as being of Least Concern, though it has a limited range and its population size and trend are unknown. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> However, because of its restricted range, "it remains potentially vulnerable to any increase in habitat loss, degradation, or fragmentation."<ref name=TUHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius baeri}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] hq7hgc0f0pf4fyff58y5b687podpnpv 9367342 9367338 2026-05-05T21:11:13Z Kani 670 /* Aspekto */ 9367342 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Tumbesia kolibro |koloro = pink |dosiero = Leucippus baeri map.svg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thaumasius]]'' |genro aŭtoritato = [[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879 |specio = '''Tumbesia kolibro''' ''T. baeri'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687494/93154906 |title=Tumbes Hummingbird ''Leucippus baeri'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=3a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Thaumasius baeri'' |dunomo aŭtoritato = ([[Eugène Simon|Simon]], 1901) |vikispecio = ''Thaumasius baeri'' |komunejo = ''Thaumasius baeri'' |sinonimo= ''Leucippus baeri''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world''. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus baeri map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Tumbesia kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thaumasius baeri'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Thaumasius]]''. Ĝi troviĝas en [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/> ==Taksonomio kaj sistematiko== Tiu specio estis iam metita en la genron ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Por solvi la polifilion la du specioj en la genro estis movitaj al la restarigita genro ''Thaumasius'', kiun enkondukis [[Philip Sclater]] en 1879 kun la Makulgorĝa kolibro kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Julio 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=6a de Januaro 2020 }}</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Leucippus''.<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=HBW2021/> Tumbesia kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La Tumbesia kolibro estas 8 ĝis 11 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 4.5 g. Ambaŭ seksoj estas esence similaj. Ili havas preskaŭ rektan nigran bekon. Iliaj supraj partoj estas pal-orverdaj kaj iliaj subaj partoj pal-grizecaj, kiuj fariĝas blankaj sur la ventro. La vostoplumoj estas pal-verdaj; la internaj havas bronzajn pintojn kaj la eksteraj malhelgrizan bendon proksime al la fino kaj pintojn blankecajn ĉe la masklo kaj grizecajn ĉe la ino.<ref name=TUHU-BOW>Schulenberg, T. S. kaj C. W. Sedgwick (2021). Tumbes Hummingbird (''Thaumasius baeri''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.tumhum1.01.1] Alirita la 3an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== The Tumbes hummingbird is found in southwestern Ecuador's [[El Oro Province|El Oro]] and [[Loja Province|Loja]] provinces and into northwestern Peru as far south as [[Department of Lambayeque|Lambayeque Department]]. It inhabits arid scrublands and the edges of deciduous forest in the [[Tumbes–Piura dry forests|Tumbes]] ecoregion. In elevation it ranges from sea level to {{convert|1000|m|ft|abbr=on}} in Ecuador and {{convert|1275|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} in Peru.<ref name=TUHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The Tumbes hummingbird is mostly sedentary though it may make some seasonal movements.<ref name=TUHU-BOW/> ===Manĝado=== The Tumbes hummingbird forages for nectar from the understory to the mid-strata, though details of the flowering plants it favors are lacking. In addition to nectar, it feeds on small [[arthropod]]s.<ref name=TUHU-BOW/> ===Reproduktado=== The Tumbes hummingbird's breeding [[phenology]] and nest have not been described.<ref name=TUHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-baeri |species=Tumbesia kolibro}} ==Statuos== The [[IUCN]] has assessed the Tumbes hummingbird as being of Least Concern, though it has a limited range and its population size and trend are unknown. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> However, because of its restricted range, "it remains potentially vulnerable to any increase in habitat loss, degradation, or fragmentation."<ref name=TUHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius baeri}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] lxwt91p7c1ey8267nnp3mbzgv4k5ave 9367344 9367342 2026-05-05T21:14:42Z Kani 670 /* Distribuo kaj habitato */ 9367344 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Tumbesia kolibro |koloro = pink |dosiero = Leucippus baeri map.svg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thaumasius]]'' |genro aŭtoritato = [[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879 |specio = '''Tumbesia kolibro''' ''T. baeri'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687494/93154906 |title=Tumbes Hummingbird ''Leucippus baeri'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=3a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Thaumasius baeri'' |dunomo aŭtoritato = ([[Eugène Simon|Simon]], 1901) |vikispecio = ''Thaumasius baeri'' |komunejo = ''Thaumasius baeri'' |sinonimo= ''Leucippus baeri''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world''. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus baeri map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Tumbesia kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thaumasius baeri'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Thaumasius]]''. Ĝi troviĝas en [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/> ==Taksonomio kaj sistematiko== Tiu specio estis iam metita en la genron ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Por solvi la polifilion la du specioj en la genro estis movitaj al la restarigita genro ''Thaumasius'', kiun enkondukis [[Philip Sclater]] en 1879 kun la Makulgorĝa kolibro kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Julio 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=6a de Januaro 2020 }}</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Leucippus''.<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=HBW2021/> Tumbesia kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La Tumbesia kolibro estas 8 ĝis 11 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 4.5 g. Ambaŭ seksoj estas esence similaj. Ili havas preskaŭ rektan nigran bekon. Iliaj supraj partoj estas pal-orverdaj kaj iliaj subaj partoj pal-grizecaj, kiuj fariĝas blankaj sur la ventro. La vostoplumoj estas pal-verdaj; la internaj havas bronzajn pintojn kaj la eksteraj malhelgrizan bendon proksime al la fino kaj pintojn blankecajn ĉe la masklo kaj grizecajn ĉe la ino.<ref name=TUHU-BOW>Schulenberg, T. S. kaj C. W. Sedgwick (2021). Tumbes Hummingbird (''Thaumasius baeri''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.tumhum1.01.1] Alirita la 3an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Tumbesia kolibro troviĝas en la provincoj [[Provinco El Oro|El Oro]] kaj [[Provinco Loĥo|Loja]] de sudokcidenta Ekvadoro kaj en nordokcidentan Peruon ĝis la [[departemento Lambayeque]]. Ĝi loĝas en aridaj veprejoj kaj la randoj de foliarbaroj en la [[Tumbesiaj kaj pjuriaj sekaj arbaroj|ekoregiono Tumbesio]]. Laŭ alteco ĝi varias de marnivelo ĝis 1 000 m en Ekvadoro kaj 1 275 m en Peruo.<ref name=TUHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The Tumbes hummingbird is mostly sedentary though it may make some seasonal movements.<ref name=TUHU-BOW/> ===Manĝado=== The Tumbes hummingbird forages for nectar from the understory to the mid-strata, though details of the flowering plants it favors are lacking. In addition to nectar, it feeds on small [[arthropod]]s.<ref name=TUHU-BOW/> ===Reproduktado=== The Tumbes hummingbird's breeding [[phenology]] and nest have not been described.<ref name=TUHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-baeri |species=Tumbesia kolibro}} ==Statuos== The [[IUCN]] has assessed the Tumbes hummingbird as being of Least Concern, though it has a limited range and its population size and trend are unknown. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> However, because of its restricted range, "it remains potentially vulnerable to any increase in habitat loss, degradation, or fragmentation."<ref name=TUHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius baeri}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] bm2dglq6sz99rkf673hkse0ja2w8xj8 9367346 9367344 2026-05-05T21:19:37Z Kani 670 9367346 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Tumbesia kolibro |koloro = pink |dosiero = Leucippus baeri map.svg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thaumasius]]'' |genro aŭtoritato = [[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879 |specio = '''Tumbesia kolibro''' ''T. baeri'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687494/93154906 |title=Tumbes Hummingbird ''Leucippus baeri'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=3a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Thaumasius baeri'' |dunomo aŭtoritato = ([[Eugène Simon|Simon]], 1901) |vikispecio = ''Thaumasius baeri'' |komunejo = ''Thaumasius baeri'' |sinonimo= ''Leucippus baeri''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world''. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus baeri map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Tumbesia kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thaumasius baeri'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Thaumasius]]''. Ĝi troviĝas en [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/> ==Taksonomio kaj sistematiko== Tiu specio estis iam metita en la genron ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Por solvi la polifilion la du specioj en la genro estis movitaj al la restarigita genro ''Thaumasius'', kiun enkondukis [[Philip Sclater]] en 1879 kun la Makulgorĝa kolibro kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Julio 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=6a de Januaro 2020 }}</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Leucippus''.<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=HBW2021/> Tumbesia kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La Tumbesia kolibro estas 8 ĝis 11 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 4.5 g. Ambaŭ seksoj estas esence similaj. Ili havas preskaŭ rektan nigran bekon. Iliaj supraj partoj estas pal-orverdaj kaj iliaj subaj partoj pal-grizecaj, kiuj fariĝas blankaj sur la ventro. La vostoplumoj estas pal-verdaj; la internaj havas bronzajn pintojn kaj la eksteraj malhelgrizan bendon proksime al la fino kaj pintojn blankecajn ĉe la masklo kaj grizecajn ĉe la ino.<ref name=TUHU-BOW>Schulenberg, T. S. kaj C. W. Sedgwick (2021). Tumbes Hummingbird (''Thaumasius baeri''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.tumhum1.01.1] Alirita la 3an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Tumbesia kolibro troviĝas en la provincoj [[Provinco El Oro|El Oro]] kaj [[Provinco Loĥo|Loja]] de sudokcidenta Ekvadoro kaj en nordokcidentan Peruon ĝis la [[departemento Lambayeque]]. Ĝi loĝas en aridaj veprejoj kaj la randoj de foliarbaroj en la [[Tumbesiaj kaj pjuriaj sekaj arbaroj|ekoregiono Tumbesio]]. Laŭ alteco ĝi varias de marnivelo ĝis 1 000 m en Ekvadoro kaj 1 275 m en Peruo.<ref name=TUHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Tumbesia kolibro estas plejparte sidlokema kvankam ĝi povas fari kelkajn laŭsezonajn movojn.<ref name=TUHU-BOW/> ===Manĝado=== La Tumbesia kolibro manĝadas [[nektaro]]n de la subvegetaĵaro ĝis la mezaj tavoloj, kvankam detaloj pri la florplantoj, kiujn ĝi preferas, mankas. Aldone al nektaro, ĝi manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n.<ref name=TUHU-BOW/> ===Reproduktado=== La reprodukta [[fenologio]] kaj nesto de la Tumbesia kolibro ne estas priskribitaj.<ref name=TUHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-baeri |species=Tumbesia kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Tumbesian kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n, kvankam ĝi havas limigitan teritorion kaj ĝia populacigrandeco kaj tendenco estas nekonataj. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687494/93154906 |title=Tumbes Hummingbird ''Leucippus baeri'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=3a de Septembro 2022}}</ref> Tamen, pro ĝia limigita teritorio, "ĝi restas eble vundebla al iu ajn pliiĝo de habitato-perdo, degenero aŭ fragmentiĝo."<ref name=TUHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius baeri}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] 94ynmhoynm3oo0vkoycoewbkwquijih 9367347 9367346 2026-05-05T21:21:38Z Kani 670 9367347 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Tumbesia kolibro |koloro = pink |dosiero = Leucippus baeri.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thaumasius]]'' |genro aŭtoritato = [[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879 |specio = '''Tumbesia kolibro''' ''T. baeri'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687494/93154906 |title=Tumbes Hummingbird ''Leucippus baeri'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=3a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Thaumasius baeri'' |dunomo aŭtoritato = ([[Eugène Simon|Simon]], 1901) |vikispecio = ''Thaumasius baeri'' |komunejo = ''Thaumasius baeri'' |sinonimo= ''Leucippus baeri''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world''. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus baeri map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Tumbesia kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thaumasius baeri'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Thaumasius]]''. Ĝi troviĝas en [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/> ==Taksonomio kaj sistematiko== Tiu specio estis iam metita en la genron ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Por solvi la polifilion la du specioj en la genro estis movitaj al la restarigita genro ''Thaumasius'', kiun enkondukis [[Philip Sclater]] en 1879 kun la Makulgorĝa kolibro kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Julio 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=6a de Januaro 2020 }}</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Leucippus''.<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=HBW2021/> Tumbesia kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La Tumbesia kolibro estas 8 ĝis 11 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 4.5 g. Ambaŭ seksoj estas esence similaj. Ili havas preskaŭ rektan nigran bekon. Iliaj supraj partoj estas pal-orverdaj kaj iliaj subaj partoj pal-grizecaj, kiuj fariĝas blankaj sur la ventro. La vostoplumoj estas pal-verdaj; la internaj havas bronzajn pintojn kaj la eksteraj malhelgrizan bendon proksime al la fino kaj pintojn blankecajn ĉe la masklo kaj grizecajn ĉe la ino.<ref name=TUHU-BOW>Schulenberg, T. S. kaj C. W. Sedgwick (2021). Tumbes Hummingbird (''Thaumasius baeri''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.tumhum1.01.1] Alirita la 3an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Tumbesia kolibro troviĝas en la provincoj [[Provinco El Oro|El Oro]] kaj [[Provinco Loĥo|Loja]] de sudokcidenta Ekvadoro kaj en nordokcidentan Peruon ĝis la [[departemento Lambayeque]]. Ĝi loĝas en aridaj veprejoj kaj la randoj de foliarbaroj en la [[Tumbesiaj kaj pjuriaj sekaj arbaroj|ekoregiono Tumbesio]]. Laŭ alteco ĝi varias de marnivelo ĝis 1 000 m en Ekvadoro kaj 1 275 m en Peruo.<ref name=TUHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Tumbesia kolibro estas plejparte sidlokema kvankam ĝi povas fari kelkajn laŭsezonajn movojn.<ref name=TUHU-BOW/> ===Manĝado=== La Tumbesia kolibro manĝadas [[nektaro]]n de la subvegetaĵaro ĝis la mezaj tavoloj, kvankam detaloj pri la florplantoj, kiujn ĝi preferas, mankas. Aldone al nektaro, ĝi manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n.<ref name=TUHU-BOW/> ===Reproduktado=== La reprodukta [[fenologio]] kaj nesto de la Tumbesia kolibro ne estas priskribitaj.<ref name=TUHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-baeri |species=Tumbesia kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Tumbesian kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n, kvankam ĝi havas limigitan teritorion kaj ĝia populacigrandeco kaj tendenco estas nekonataj. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687494/93154906 |title=Tumbes Hummingbird ''Leucippus baeri'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=3a de Septembro 2022}}</ref> Tamen, pro ĝia limigita teritorio, "ĝi restas eble vundebla al iu ajn pliiĝo de habitato-perdo, degenero aŭ fragmentiĝo."<ref name=TUHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius baeri}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] 0v65nnyzypi223gup4s3jsqu9ussrk6 9367348 9367347 2026-05-05T21:28:47Z Kani 670 9367348 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Tumbesia kolibro |koloro = pink |dosiero = Leucippus baeri.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thaumasius]]'' |genro aŭtoritato = [[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879 |specio = '''Tumbesia kolibro''' ''T. baeri'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687494/93154906 |title=Tumbes Hummingbird ''Leucippus baeri'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=3a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Thaumasius baeri'' |dunomo aŭtoritato = ([[Eugène Simon|Simon]], 1901) |vikispecio = ''Thaumasius baeri'' |komunejo = ''Thaumasius baeri'' |sinonimo= ''Leucippus baeri''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world''. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus baeri map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Tumbesia kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thaumasius baeri'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Thaumasius]]''. Ĝi troviĝas en [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/> ==Taksonomio kaj sistematiko== Tiu specio estis iam metita en la genron ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Por solvi la polifilion la du specioj en la genro estis movitaj al la restarigita genro ''Thaumasius'', kiun enkondukis [[Philip Sclater]] en 1879 kun la Makulgorĝa kolibro kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Julio 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=6a de Januaro 2020 }}</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Leucippus''.<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=HBW2021/> Tumbesia kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La Tumbesia kolibro estas 8 ĝis 11 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 4.5 g. Ambaŭ seksoj estas esence similaj. Ili havas preskaŭ rektan nigran bekon. Iliaj supraj partoj estas pal-orverdaj kaj iliaj subaj partoj pal-grizecaj, kiuj fariĝas blankaj sur la ventro. La vostoplumoj estas pal-verdaj; la internaj havas bronzajn pintojn kaj la eksteraj malhelgrizan bendon proksime al la fino kaj pintojn blankecajn ĉe la masklo kaj grizecajn ĉe la ino.<ref name=TUHU-BOW>Schulenberg, T. S. kaj C. W. Sedgwick (2021). Tumbes Hummingbird (''Thaumasius baeri''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.tumhum1.01.1] Alirita la 3an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Tumbesia kolibro troviĝas en la provincoj [[Provinco El Oro|El Oro]] kaj [[Provinco Loĥo|Loja]] de sudokcidenta Ekvadoro kaj en nordokcidentan Peruon ĝis la [[departemento Lambayeque]]. Ĝi loĝas en aridaj veprejoj kaj la randoj de foliarbaroj en la [[Tumbesiaj kaj pjuriaj sekaj arbaroj|ekoregiono Tumbesio]]. Laŭ alteco ĝi varias de marnivelo ĝis 1 000 m en Ekvadoro kaj 1 275 m en Peruo.<ref name=TUHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Tumbesia kolibro estas plejparte sidlokema kvankam ĝi povas fari kelkajn laŭsezonajn movojn.<ref name=TUHU-BOW/> ===Manĝado=== La Tumbesia kolibro manĝadas [[nektaro]]n de la subvegetaĵaro ĝis la mezaj tavoloj, kvankam detaloj pri la florplantoj, kiujn ĝi preferas, mankas. Aldone al nektaro, ĝi manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n.<ref name=TUHU-BOW/> ===Reproduktado=== La reprodukta [[fenologio]] kaj nesto de la Tumbesia kolibro ne estas priskribitaj.<ref name=TUHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-baeri |species=Tumbesia kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Tumbesian kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n, kvankam ĝi havas limigitan teritorion kaj ĝia populacigrandeco kaj tendenco estas nekonataj. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687494/93154906 |title=Tumbes Hummingbird ''Leucippus baeri'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=3a de Septembro 2022}}</ref> Tamen, pro ĝia limigita teritorio, "ĝi restas eble vundebla al iu ajn pliiĝo de habitato-perdo, degenero aŭ fragmentiĝo."<ref name=TUHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius baeri}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] 2ma0tdejly2kfvstb41962wh363bgep 9367352 9367348 2026-05-05T21:44:55Z Kani 670 /* Taksonomio kaj sistematiko */ 9367352 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Tumbesia kolibro |koloro = pink |dosiero = Leucippus baeri.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thaumasius]]'' |genro aŭtoritato = [[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879 |specio = '''Tumbesia kolibro''' ''T. baeri'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687494/93154906 |title=Tumbes Hummingbird ''Leucippus baeri'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=3a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Thaumasius baeri'' |dunomo aŭtoritato = ([[Eugène Simon|Simon]], 1901) |vikispecio = ''Thaumasius baeri'' |komunejo = ''Thaumasius baeri'' |sinonimo= ''Leucippus baeri''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world''. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus baeri map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Tumbesia kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thaumasius baeri'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Thaumasius]]''. Ĝi troviĝas en [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/> ==Taksonomio kaj sistematiko== Tiu specio estis iam metita en la genron ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Por solvi la polifilion la du specioj en la genro estis movitaj al la restarigita genro ''Thaumasius'', kiun enkondukis [[Philip Sclater]] en 1879 kun la Makulgorĝa kolibro kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Julio 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=6a de Januaro 2020 }}</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Leucippus''.<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=HBW2021/> La Tumbesia kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La Tumbesia kolibro estas 8 ĝis 11 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 4.5 g. Ambaŭ seksoj estas esence similaj. Ili havas preskaŭ rektan nigran bekon. Iliaj supraj partoj estas pal-orverdaj kaj iliaj subaj partoj pal-grizecaj, kiuj fariĝas blankaj sur la ventro. La vostoplumoj estas pal-verdaj; la internaj havas bronzajn pintojn kaj la eksteraj malhelgrizan bendon proksime al la fino kaj pintojn blankecajn ĉe la masklo kaj grizecajn ĉe la ino.<ref name=TUHU-BOW>Schulenberg, T. S. kaj C. W. Sedgwick (2021). Tumbes Hummingbird (''Thaumasius baeri''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.tumhum1.01.1] Alirita la 3an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Tumbesia kolibro troviĝas en la provincoj [[Provinco El Oro|El Oro]] kaj [[Provinco Loĥo|Loja]] de sudokcidenta Ekvadoro kaj en nordokcidentan Peruon ĝis la [[departemento Lambayeque]]. Ĝi loĝas en aridaj veprejoj kaj la randoj de foliarbaroj en la [[Tumbesiaj kaj pjuriaj sekaj arbaroj|ekoregiono Tumbesio]]. Laŭ alteco ĝi varias de marnivelo ĝis 1 000 m en Ekvadoro kaj 1 275 m en Peruo.<ref name=TUHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Tumbesia kolibro estas plejparte sidlokema kvankam ĝi povas fari kelkajn laŭsezonajn movojn.<ref name=TUHU-BOW/> ===Manĝado=== La Tumbesia kolibro manĝadas [[nektaro]]n de la subvegetaĵaro ĝis la mezaj tavoloj, kvankam detaloj pri la florplantoj, kiujn ĝi preferas, mankas. Aldone al nektaro, ĝi manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n.<ref name=TUHU-BOW/> ===Reproduktado=== La reprodukta [[fenologio]] kaj nesto de la Tumbesia kolibro ne estas priskribitaj.<ref name=TUHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-baeri |species=Tumbesia kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Tumbesian kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n, kvankam ĝi havas limigitan teritorion kaj ĝia populacigrandeco kaj tendenco estas nekonataj. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687494/93154906 |title=Tumbes Hummingbird ''Leucippus baeri'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=3a de Septembro 2022}}</ref> Tamen, pro ĝia limigita teritorio, "ĝi restas eble vundebla al iu ajn pliiĝo de habitato-perdo, degenero aŭ fragmentiĝo."<ref name=TUHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius baeri}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] lb37jbtj8wgxiw2qjum10dgfskogbjb 1 942968 9367398 9367132 2026-05-05T23:22:44Z ThomasPusch 1869 9367398 wikitext text/x-wiki {{re|AndyHM}} Mi tre aprezas vian ampleksan laboradon pri la kulturo kaj historio de Armenio ĝis 2022. Kompreneble ne ĉiuj temoj westas kovritaj ĝis nun, iujn artikolajn ĝermojn ankaŭ nefakuloj povas improvizi, kiel ĵus faris pri la teksto [[Armavir (antikva urbo)]], sed por iuj temoj kiel ekzemple la ruĝa ligilo [[historiaj ĉefurboj de Armenio]] ni tamen ankoraŭ bezonos vian fakecon. Tial mi ekcplicite volas alvoki vin reveni al vikipedio kaj ankoraŭ iom daŭrigi vian agadon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:01, 5 maj. 2026 (UTC) :Ĉar mi havas nenian ideon, kiam vi aŭ iu alia kompetenta volontulo vidos mian instigon, mi nun ŝanĝas la ruĝan ligilon «[[historiaj ĉefurboj de Armenio]]» al pli komprenebla vortumo «historiaj ĉefurboj de la antikva [[Reĝlando Armenio]]»... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:22, 5 maj. 2026 (UTC) 5oteovgdr5giks7ej4qperqamuaw2uk 9367400 9367398 2026-05-05T23:23:34Z ThomasPusch 1869 9367400 wikitext text/x-wiki {{re|AndyHM}} Mi tre aprezas vian ampleksan laboradon pri la kulturo kaj historio de Armenio ĝis 2022. Kompreneble ne ĉiuj temoj westas kovritaj ĝis nun, iujn artikolajn ĝermojn ankaŭ nefakuloj povas improvizi, kiel ĵus faris pri la teksto [[Armavir (antikva urbo)]], sed por iuj temoj kiel ekzemple la ruĝa ligilo [[historiaj ĉefurboj de Armenio]] ni tamen ankoraŭ bezonos vian fakecon. Tial mi ekcplicite volas alvoki vin reveni al vikipedio kaj ankoraŭ iom daŭrigi vian agadon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:01, 5 maj. 2026 (UTC) :Ĉar mi havas nenian ideon, kiam vi aŭ iu alia kompetenta volontulo vidos mian instigon, mi nun ŝanĝas la ruĝan ligilon «historiaj ĉefurboj de Armenio» al pli komprenebla vortumo «historiaj ĉefurboj de la antikva [[Reĝlando Armenio]]»... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:22, 5 maj. 2026 (UTC) c42ioav3502gv60qzzwqmfhh15t356x 0 942978 9367202 2026-05-05T12:38:18Z Crosstor 3176 obstetrikisto 9367202 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''{{Paĝonomo}}''' [ĵolnai], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Zsolnai Béla''' estis [[Hungario|hungara]] [[obstetrikisto]]-[[ginekologo]], neonatologo, altlerneja [[instruisto]]. Lia origina familia nomo estis ''Zsugyelik'' [ĵudjelik] ĝis 1956. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM1680031/c834baf8-d7da-4fba-a6fd-59b3461ba27e/solr/0/24/4/5/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=699317&date=2026-05-05 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1928|4|26}} en [[Ziliz]], li mortis {{mortotago|2011|8|14}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en kalvinana [[gimnazio]] en [[Miskolc]] en 1948, poste li akiris medicinan diplomon en [[Universitato de Debrecen|Medicina Universitato de Debrecen]] en [[1954]]. Jam inter 1952–1957 Post li praktikadis en la obstetrika-ginekologia [[kliniko]], poste li estis levita [[asistanto]]. Ekde 1958 same li estis asistanto, sed en tia kliniko en Budapeŝto. Li estis [[lektoro]] (1970–1975), [[docento]] (1975–1979), katedrestro kaj [[profesoro]] (1979–1998), krome klinikestro ĝis 1994. Intertempe en 1957 li akiris obstetrikan-ginekologian licencon, en la lernojaro 1965 li esploris en [[Bazelo]], li kandidatiĝis (CSc) en 1970, dek kvin jarojn poste doktoriĝis antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]], inter 1979–1987 li estis ankaŭ institutestro. {{Paĝonomo}} edziĝis en 1959, lia edzino naskis dufoje. Li ricevis memormedalon en 2004. == Elektitaj kontribuoj == * ''Chorialis gonadotrophormon vasoactiv hatásának vizsgálata peripheriás érkísérletekben.''. (kunaŭtoro, 1955) * ''Terhességgel társult vérzékenységről.'' (kunaŭtoro, 1958) * ''Adatok a méhtestrák esetén végzett hysterographia jelentőségéhez.'' (kunaŭtoro, 1967) * ''Ultraschalldiagnostik der Fehlgeburt und der gestörten Frühschwangerschaft.'' (kunaŭtoro, 1974) * ''A bétamimetikumok szülészeti alkalmazásának alapjai, lehetőségei és határai.'' ([[disertaĵo]], 1984) * ''Érett magzati halálozás.'' (1986) * ''Magnéziumkezelés alkalmazása fenyegető vetélések esetén.'' (kunaŭtoro, 1991) == Fontoj == * [https://semmelweis.hu/hirek/2011/08/15/elhunyt-zsolnai-bela-professzor/ biografio hungare kun fotoj] * [https://semmelweis.hu/ujsag/files/archiv/se200806/20080611.html biografio hungare kun foto] * [https://semmelweis.hu/baratikor/galeria/teljes-nevlista/zsolnai-bela/ biografio hungare] * [https://www.nevpont.hu/palyakep/zsolnai-bela-5747a biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Unua}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Zsolnai Bela}} [[Kategorio:Hungaraj obstetrikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj ginekologoj]] [[Kategorio:Hungaraj neonatologoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} la20vrymn7kpchhr19b7r242y1au2ga 0 942979 9367215 2026-05-05T13:15:16Z Sj1mor 12103 Kreis novan paĝon kun "{{Unua|kat=ne}} {{informkesto Esperanto-libro | titolo = Ĉielarko | aŭtoro = Julio Baghy | eldonjaro = 1966 | reeldono = | eldonurbo = [[Budapeŝto]] | eldoninto = J. Régulo (La Laguna) | paĝoj = 114 | isbn = | bildo = }} '''Ĉielarko''' estas antologio de fabeloj, originale en versoj reverkitaj de fabeloj de dek du diversaj popoloj. == Enhavo == # Alo Dino kaj la edzina ruzo (Armena fabelo) # Mvajnun kaj Nandar (Popola fabelo el Burm..." 9367215 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto Esperanto-libro | titolo = Ĉielarko | aŭtoro = Julio Baghy | eldonjaro = 1966 | reeldono = | eldonurbo = [[Budapeŝto]] | eldoninto = J. Régulo (La Laguna) | paĝoj = 114 | isbn = | bildo = }} '''Ĉielarko''' estas antologio de fabeloj, originale en versoj reverkitaj de fabeloj de dek du diversaj popoloj. == Enhavo == # Alo Dino kaj la edzina ruzo (Armena fabelo) # Mvajnun kaj Nandar (Popola fabelo el [[Burmo]]) # Meng Ĉiang kaj Van (Ĉina popola fabelo) # Knabinoj de Muhu (Estona fabelo) # Mahadeva kaj la unua virino (Hinda fabelo) # Sagaca knabino (Turka fabelo) # Uraŝima (Japana popola fabelo) # Zanahari kaj Zatovo (Madagaskara fabelo) # Kiel fariĝis la blank homo? (Negra fabelo) # Pigra Petro (Rusa popola fabelo) # Deziro de grandveziro (Turka fabelo) # Ministrelo kun ĉongurio (Gruza fabelo) == Priskriboj == '''Alo Dino kaj la edzina ruzo (Armena)''' Amuza rakonto pri Alo Dino, kiu pro sia simpleco ofte trafas en problemojn, sed lia inteligenta edzino ĉiam savas lin per saĝaj trukoj kaj ruzoj. '''Mvajnun kaj Nandar (Burma)''' Romantika kaj drama legendo el [[Birmo]] pri la sorto kaj amo de du geamantoj, kiu respegulas lokajn tradiciojn kaj spiritajn kredojn. '''Meng Ĉiang kaj Van (Ĉina)''' Tragedia kaj kortuŝa rakonto pri Meng Ĉiang, kiu vojaĝas al la [[Granda Ĉina Muro]] por serĉi sian edzon. Ŝiaj larmoj pro lia morto estas tiel potencaj, ke ili faligas parton de la muro. '''Knabinoj de Muhu (Estona)''' Fabelo el la insulo [[Muhu]], kiu temas pri lokaj kutimoj kaj la vivo de junaj knabinoj, ofte kun nuanco de [[folkloro]] kaj popola saĝo. '''Mahadeva kaj la unua virino (Hinda)''' Mita rakonto pri la dio Mahadeva ([[Ŝivao]]) kaj la [[kreado]] de la unua virino, prezentante filozofian kaj foje ironian rigardon pri la rilatoj inter viroj kaj virinoj. '''Sagaca knabino (Turka)''' Rakonto pri tre inteligenta junulino, kiu per sia akra menso sukcesas solvi malfacilajn enigmojn kaj pruvi sian saĝon antaŭ potenculoj. '''Uraŝima (Japana)''' La fama legendo pri [[Urashima Taro|Uraŝima Tarō]], fiŝkaptisto kiu savas testudon kaj vizitas la submaran palacon. Kiam li revenas hejmen, li malkovras ke surtere pasis centoj da jaroj. '''Zanahari kaj Zatovo (Madagaskara fabelo)''' La rakonto prezentas konflikton inter Zatovo, homo kiu asertas ke li ekzistas memstare, kaj la dio Zanahari. Zatovo rifuzas adori la dion, ĉar li opinias, ke li ne ŝuldas sian vivon al li. Zanahari donas al li virinon por pruvi sian potencon, kaj ili havas infanojn. Kiam la homoj ekmortas, ili disputas pri tio, kio apartenas al kiu: fine ili konsentas, ke post la morto, la animo reiras al Zanahari en la ĉielon, dum la korpo restas en la tero, al kiu Zatovo apartenas. '''Kiel fariĝis la blank homo? (Negra fabelo)''' Tiu fabelo prezentas mitan kaj iom ironian klarigon pri la deveno de la blanka homo ([[blankulo]]), bazitan sur afrika folkloro: En la komenco, laŭ la rakonto, ĉiuj homoj estis nigraj ([[Nigrulo|nigruloj]]). Iun tagon, famo disvastiĝis, ke ekzistas magia lago, kies akvo havas la potencon ŝanĝi la haŭtkoloron de tiu, kiu baniĝas en ĝi. La unuaj homoj, kiuj trovis la lagon, eniris la puran akvon kaj eliris tute blankaj. Post ili venis alia grupo, sed la akvo jam estis iom malpura kaj malklara; tial ili fariĝis flavaj. Kiam la lasta grupo alvenis, la lago estis preskaŭ seka. Restis nur iom da koto ĉe la fundo. Ĉar ne eblis bani la tutan korpon, ili povis nur tuŝi la malsekan fundon per siaj manplatovoj kaj plandoj. Tial, laŭ la fabelo, eĉ la plej nigraj homoj havas helajn manplatojn kaj plandojn, dum la "blankuloj" estas simple tiuj, kiuj havis la ŝancon bani sin unuaj en la pura akvo. '''Pigra Petro (Rusa popola fabelo)''' Tiu estas klasika rakonto pri humila kaj tre maldiligenta junulo, kiu ricevas magiajn kapablojn. Petro estas tiel pigra, ke li pasigas la tutan tagon sur la varma forno de sia domo. Iun tagon, li kaptas pikon (fiŝon) en la rivero. La fiŝo petegas liberon kaj promesas interŝanĝe plenumi ĉiun lian deziron per la magiaj vortoj: "Laŭ la ordono de la piko, laŭ mia volo!". Dank' al tiu magio, Petro faras mirindaĵojn sen levi eĉ fingron: * Siteloj da akvo iras mem al la domo. * Ligno hakiĝas per si mem. * Fine, lia forno veturas kiel veturilo por porti lin al la reĝa palaco. La reĝo, kolera pro la famo de Petro, provas puni lin, sed Petro uzas la magion por igi la reĝidinon enamiĝi al li. Post diversaj aventuroj kaj provoj, Petro fine fariĝas bela kaj saĝa princo, kaj li edziĝas al la reĝidino, pruvante ke foje eĉ la plej pigra homo povas atingi grandan feliĉon per helpo de sorto kaj magio. '''Deziro de grandveziro (Turka fabelo)''' Tiu estas humura kaj saĝa rakonto, kiu kritikas la homan avidecon kaj la maljustecon de potenculoj. Riĉa kaj potenca grandveziro promenas tra la urbo kaj renkontas malriĉan, sed saĝan maljunulon. La grandveziro, kiu havas ĉion, kion oni povas revi, sentas sin enuita kaj volas ion novan por kontentigi sian vantecon. Li decidas provoki la maljunulon per malfacila tasko aŭ demando, esperante montri sian superecon. Tamen, la maljunulo respondas per tiom da sprito kaj profunda saĝo, ke la grandveziro restas frapita. La kerno de la rakonto montras, ke eĉ la plej alta posteno kaj la plej granda potenco ne povas aĉeti veran kontentecon aŭ inteligenton. La "deziro" de la grandveziro fariĝas leciono pri humileco: li komprenas, ke lia potenco estas nenio kompare kun la spirita libereco de homo, kiu bezonas nenion de la sultano. Fine, la grandveziro devas rekoni, ke la plej granda riĉaĵo ne estas oro aŭ influo, sed la kapablo vidi la veron sen maskoj de socia rango. '''Ministrelo kun ĉongurio (Gruza fabelo)''' Tiu ĉi fabelo rakontas pri la potenco de muziko kaj la fidelo al la popolo. La ĉefrolulo estas juna kaj talenta ministrelo (nomata ''aŝugo'' en la kaŭkazia tradicio), kiu ludas la [[Ĉongurio|ĉongurion]] (tradician gruzan kordinstrumenton). Lia muziko estas tiel kortuŝa, ke ĝi povas gajigi la malĝojulojn kaj doni forton al la laboristoj. Lia famo atingas la orelojn de kruela kaj fiera reĝo (aŭ loka reganto). La reĝo ordonas, ke la ministrelo venu al la palaco por ludi nur por li kaj lian kortegon. La reganto volas "aĉeti" la talenton de la artisto per oro kaj silko, kondiĉe ke li ĉesu kanti por la simplaj homoj kaj komencu glori nur la reĝon. Tamen, la ministrelo rifuzas la proponon. Li klarigas, ke lia muziko ne apartenas al li, sed al la montoj, al la valoj kaj al la koro de la popolo. Li asertas, ke libera kanto ne povas vivi en orita kaĝo. Kolera, la reĝo minacas lin per morto aŭ malliberejo, sed la ministrelo restas feliĉa kaj neŝancelebla, ĉar li scias, ke eĉ se oni rompos lian ĉongurion aŭ silentigos lian voĉon, la kanto de la popolo ĉiam vivos plu. La rakonto estas bela alegorio pri la spirita libereco de la artisto kontraŭ la materia potenco de tiranoj. '''La fabela blanka floro (Turka)''' Magia rakonto pri serĉado de speciala blanka floro, kiu reprezentas purecon, resaniĝon aŭ neatingeblan revon. '''Kial la testudo havas kruston? (Madagaskara)''' Etiologia fabelo (klariga fabelo), kiu rakontas legendon pri kiel kaj kial la testudo akiris sian kirason post specifa evento. '''Venĝo de la diablo (Gruza)''' Dramo pri homo, kiu provas superruzi demonon aŭ malbonan spiriton, kie la temo de venĝo kaj morala leciono ludas centran rolon. '''La tri fratinoj (Negra/Afrika)''' Klasika fabelo pri tri fratinoj kun malsamaj karakteroj. Iliaj elektoj kaj konduto determinas ilian finan feliĉon aŭ malfeliĉon. '''Eterna kanto (Hungara)''' Poezia fabelo pri la potenco de muziko kaj arto, kiu restas vivanta tra la generacioj, servante kiel omaĝo al la hungara kulturo. == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Literaturo}} * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Ĉielarko&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Katalogo de] [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] * [https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:14419608/E Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] * [https://epo.librarything.com/catalog/Erfgoedbib?&deepsearch=Ĉielarko Katalogo "Erfgoedbib"] en ''[[LibraryThing]]''<br /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Esperanto-novelaroj]] [[Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo]] [[Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] [[Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto]] 6xipeoa1u6t11ebp7o1m262yth5kttf 9367216 9367215 2026-05-05T13:15:31Z Sj1mor 12103 Sj1mor movis paĝon [[Ĉielarko (fabelaro)]] al [[Ĉielarko (antologio)]] 9367215 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto Esperanto-libro | titolo = Ĉielarko | aŭtoro = Julio Baghy | eldonjaro = 1966 | reeldono = | eldonurbo = [[Budapeŝto]] | eldoninto = J. Régulo (La Laguna) | paĝoj = 114 | isbn = | bildo = }} '''Ĉielarko''' estas antologio de fabeloj, originale en versoj reverkitaj de fabeloj de dek du diversaj popoloj. == Enhavo == # Alo Dino kaj la edzina ruzo (Armena fabelo) # Mvajnun kaj Nandar (Popola fabelo el [[Burmo]]) # Meng Ĉiang kaj Van (Ĉina popola fabelo) # Knabinoj de Muhu (Estona fabelo) # Mahadeva kaj la unua virino (Hinda fabelo) # Sagaca knabino (Turka fabelo) # Uraŝima (Japana popola fabelo) # Zanahari kaj Zatovo (Madagaskara fabelo) # Kiel fariĝis la blank homo? (Negra fabelo) # Pigra Petro (Rusa popola fabelo) # Deziro de grandveziro (Turka fabelo) # Ministrelo kun ĉongurio (Gruza fabelo) == Priskriboj == '''Alo Dino kaj la edzina ruzo (Armena)''' Amuza rakonto pri Alo Dino, kiu pro sia simpleco ofte trafas en problemojn, sed lia inteligenta edzino ĉiam savas lin per saĝaj trukoj kaj ruzoj. '''Mvajnun kaj Nandar (Burma)''' Romantika kaj drama legendo el [[Birmo]] pri la sorto kaj amo de du geamantoj, kiu respegulas lokajn tradiciojn kaj spiritajn kredojn. '''Meng Ĉiang kaj Van (Ĉina)''' Tragedia kaj kortuŝa rakonto pri Meng Ĉiang, kiu vojaĝas al la [[Granda Ĉina Muro]] por serĉi sian edzon. Ŝiaj larmoj pro lia morto estas tiel potencaj, ke ili faligas parton de la muro. '''Knabinoj de Muhu (Estona)''' Fabelo el la insulo [[Muhu]], kiu temas pri lokaj kutimoj kaj la vivo de junaj knabinoj, ofte kun nuanco de [[folkloro]] kaj popola saĝo. '''Mahadeva kaj la unua virino (Hinda)''' Mita rakonto pri la dio Mahadeva ([[Ŝivao]]) kaj la [[kreado]] de la unua virino, prezentante filozofian kaj foje ironian rigardon pri la rilatoj inter viroj kaj virinoj. '''Sagaca knabino (Turka)''' Rakonto pri tre inteligenta junulino, kiu per sia akra menso sukcesas solvi malfacilajn enigmojn kaj pruvi sian saĝon antaŭ potenculoj. '''Uraŝima (Japana)''' La fama legendo pri [[Urashima Taro|Uraŝima Tarō]], fiŝkaptisto kiu savas testudon kaj vizitas la submaran palacon. Kiam li revenas hejmen, li malkovras ke surtere pasis centoj da jaroj. '''Zanahari kaj Zatovo (Madagaskara fabelo)''' La rakonto prezentas konflikton inter Zatovo, homo kiu asertas ke li ekzistas memstare, kaj la dio Zanahari. Zatovo rifuzas adori la dion, ĉar li opinias, ke li ne ŝuldas sian vivon al li. Zanahari donas al li virinon por pruvi sian potencon, kaj ili havas infanojn. Kiam la homoj ekmortas, ili disputas pri tio, kio apartenas al kiu: fine ili konsentas, ke post la morto, la animo reiras al Zanahari en la ĉielon, dum la korpo restas en la tero, al kiu Zatovo apartenas. '''Kiel fariĝis la blank homo? (Negra fabelo)''' Tiu fabelo prezentas mitan kaj iom ironian klarigon pri la deveno de la blanka homo ([[blankulo]]), bazitan sur afrika folkloro: En la komenco, laŭ la rakonto, ĉiuj homoj estis nigraj ([[Nigrulo|nigruloj]]). Iun tagon, famo disvastiĝis, ke ekzistas magia lago, kies akvo havas la potencon ŝanĝi la haŭtkoloron de tiu, kiu baniĝas en ĝi. La unuaj homoj, kiuj trovis la lagon, eniris la puran akvon kaj eliris tute blankaj. Post ili venis alia grupo, sed la akvo jam estis iom malpura kaj malklara; tial ili fariĝis flavaj. Kiam la lasta grupo alvenis, la lago estis preskaŭ seka. Restis nur iom da koto ĉe la fundo. Ĉar ne eblis bani la tutan korpon, ili povis nur tuŝi la malsekan fundon per siaj manplatovoj kaj plandoj. Tial, laŭ la fabelo, eĉ la plej nigraj homoj havas helajn manplatojn kaj plandojn, dum la "blankuloj" estas simple tiuj, kiuj havis la ŝancon bani sin unuaj en la pura akvo. '''Pigra Petro (Rusa popola fabelo)''' Tiu estas klasika rakonto pri humila kaj tre maldiligenta junulo, kiu ricevas magiajn kapablojn. Petro estas tiel pigra, ke li pasigas la tutan tagon sur la varma forno de sia domo. Iun tagon, li kaptas pikon (fiŝon) en la rivero. La fiŝo petegas liberon kaj promesas interŝanĝe plenumi ĉiun lian deziron per la magiaj vortoj: "Laŭ la ordono de la piko, laŭ mia volo!". Dank' al tiu magio, Petro faras mirindaĵojn sen levi eĉ fingron: * Siteloj da akvo iras mem al la domo. * Ligno hakiĝas per si mem. * Fine, lia forno veturas kiel veturilo por porti lin al la reĝa palaco. La reĝo, kolera pro la famo de Petro, provas puni lin, sed Petro uzas la magion por igi la reĝidinon enamiĝi al li. Post diversaj aventuroj kaj provoj, Petro fine fariĝas bela kaj saĝa princo, kaj li edziĝas al la reĝidino, pruvante ke foje eĉ la plej pigra homo povas atingi grandan feliĉon per helpo de sorto kaj magio. '''Deziro de grandveziro (Turka fabelo)''' Tiu estas humura kaj saĝa rakonto, kiu kritikas la homan avidecon kaj la maljustecon de potenculoj. Riĉa kaj potenca grandveziro promenas tra la urbo kaj renkontas malriĉan, sed saĝan maljunulon. La grandveziro, kiu havas ĉion, kion oni povas revi, sentas sin enuita kaj volas ion novan por kontentigi sian vantecon. Li decidas provoki la maljunulon per malfacila tasko aŭ demando, esperante montri sian superecon. Tamen, la maljunulo respondas per tiom da sprito kaj profunda saĝo, ke la grandveziro restas frapita. La kerno de la rakonto montras, ke eĉ la plej alta posteno kaj la plej granda potenco ne povas aĉeti veran kontentecon aŭ inteligenton. La "deziro" de la grandveziro fariĝas leciono pri humileco: li komprenas, ke lia potenco estas nenio kompare kun la spirita libereco de homo, kiu bezonas nenion de la sultano. Fine, la grandveziro devas rekoni, ke la plej granda riĉaĵo ne estas oro aŭ influo, sed la kapablo vidi la veron sen maskoj de socia rango. '''Ministrelo kun ĉongurio (Gruza fabelo)''' Tiu ĉi fabelo rakontas pri la potenco de muziko kaj la fidelo al la popolo. La ĉefrolulo estas juna kaj talenta ministrelo (nomata ''aŝugo'' en la kaŭkazia tradicio), kiu ludas la [[Ĉongurio|ĉongurion]] (tradician gruzan kordinstrumenton). Lia muziko estas tiel kortuŝa, ke ĝi povas gajigi la malĝojulojn kaj doni forton al la laboristoj. Lia famo atingas la orelojn de kruela kaj fiera reĝo (aŭ loka reganto). La reĝo ordonas, ke la ministrelo venu al la palaco por ludi nur por li kaj lian kortegon. La reganto volas "aĉeti" la talenton de la artisto per oro kaj silko, kondiĉe ke li ĉesu kanti por la simplaj homoj kaj komencu glori nur la reĝon. Tamen, la ministrelo rifuzas la proponon. Li klarigas, ke lia muziko ne apartenas al li, sed al la montoj, al la valoj kaj al la koro de la popolo. Li asertas, ke libera kanto ne povas vivi en orita kaĝo. Kolera, la reĝo minacas lin per morto aŭ malliberejo, sed la ministrelo restas feliĉa kaj neŝancelebla, ĉar li scias, ke eĉ se oni rompos lian ĉongurion aŭ silentigos lian voĉon, la kanto de la popolo ĉiam vivos plu. La rakonto estas bela alegorio pri la spirita libereco de la artisto kontraŭ la materia potenco de tiranoj. '''La fabela blanka floro (Turka)''' Magia rakonto pri serĉado de speciala blanka floro, kiu reprezentas purecon, resaniĝon aŭ neatingeblan revon. '''Kial la testudo havas kruston? (Madagaskara)''' Etiologia fabelo (klariga fabelo), kiu rakontas legendon pri kiel kaj kial la testudo akiris sian kirason post specifa evento. '''Venĝo de la diablo (Gruza)''' Dramo pri homo, kiu provas superruzi demonon aŭ malbonan spiriton, kie la temo de venĝo kaj morala leciono ludas centran rolon. '''La tri fratinoj (Negra/Afrika)''' Klasika fabelo pri tri fratinoj kun malsamaj karakteroj. Iliaj elektoj kaj konduto determinas ilian finan feliĉon aŭ malfeliĉon. '''Eterna kanto (Hungara)''' Poezia fabelo pri la potenco de muziko kaj arto, kiu restas vivanta tra la generacioj, servante kiel omaĝo al la hungara kulturo. == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Literaturo}} * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Ĉielarko&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Katalogo de] [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] * [https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:14419608/E Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] * [https://epo.librarything.com/catalog/Erfgoedbib?&deepsearch=Ĉielarko Katalogo "Erfgoedbib"] en ''[[LibraryThing]]''<br /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Esperanto-novelaroj]] [[Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo]] [[Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] [[Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto]] 6xipeoa1u6t11ebp7o1m262yth5kttf 9367218 9367216 2026-05-05T13:16:04Z Sj1mor 12103 9367218 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto Esperanto-libro | titolo = Ĉielarko | aŭtoro = Julio Baghy | eldonjaro = 1966 | reeldono = | eldonurbo = [[Budapeŝto]] | eldoninto = J. Régulo Eldonisto | paĝoj = 114 | isbn = | bildo = }} '''Ĉielarko''' estas antologio de fabeloj, originale en versoj reverkitaj de fabeloj de dek du diversaj popoloj. == Enhavo == # Alo Dino kaj la edzina ruzo (Armena fabelo) # Mvajnun kaj Nandar (Popola fabelo el [[Burmo]]) # Meng Ĉiang kaj Van (Ĉina popola fabelo) # Knabinoj de Muhu (Estona fabelo) # Mahadeva kaj la unua virino (Hinda fabelo) # Sagaca knabino (Turka fabelo) # Uraŝima (Japana popola fabelo) # Zanahari kaj Zatovo (Madagaskara fabelo) # Kiel fariĝis la blank homo? (Negra fabelo) # Pigra Petro (Rusa popola fabelo) # Deziro de grandveziro (Turka fabelo) # Ministrelo kun ĉongurio (Gruza fabelo) == Priskriboj == '''Alo Dino kaj la edzina ruzo (Armena)''' Amuza rakonto pri Alo Dino, kiu pro sia simpleco ofte trafas en problemojn, sed lia inteligenta edzino ĉiam savas lin per saĝaj trukoj kaj ruzoj. '''Mvajnun kaj Nandar (Burma)''' Romantika kaj drama legendo el [[Birmo]] pri la sorto kaj amo de du geamantoj, kiu respegulas lokajn tradiciojn kaj spiritajn kredojn. '''Meng Ĉiang kaj Van (Ĉina)''' Tragedia kaj kortuŝa rakonto pri Meng Ĉiang, kiu vojaĝas al la [[Granda Ĉina Muro]] por serĉi sian edzon. Ŝiaj larmoj pro lia morto estas tiel potencaj, ke ili faligas parton de la muro. '''Knabinoj de Muhu (Estona)''' Fabelo el la insulo [[Muhu]], kiu temas pri lokaj kutimoj kaj la vivo de junaj knabinoj, ofte kun nuanco de [[folkloro]] kaj popola saĝo. '''Mahadeva kaj la unua virino (Hinda)''' Mita rakonto pri la dio Mahadeva ([[Ŝivao]]) kaj la [[kreado]] de la unua virino, prezentante filozofian kaj foje ironian rigardon pri la rilatoj inter viroj kaj virinoj. '''Sagaca knabino (Turka)''' Rakonto pri tre inteligenta junulino, kiu per sia akra menso sukcesas solvi malfacilajn enigmojn kaj pruvi sian saĝon antaŭ potenculoj. '''Uraŝima (Japana)''' La fama legendo pri [[Urashima Taro|Uraŝima Tarō]], fiŝkaptisto kiu savas testudon kaj vizitas la submaran palacon. Kiam li revenas hejmen, li malkovras ke surtere pasis centoj da jaroj. '''Zanahari kaj Zatovo (Madagaskara fabelo)''' La rakonto prezentas konflikton inter Zatovo, homo kiu asertas ke li ekzistas memstare, kaj la dio Zanahari. Zatovo rifuzas adori la dion, ĉar li opinias, ke li ne ŝuldas sian vivon al li. Zanahari donas al li virinon por pruvi sian potencon, kaj ili havas infanojn. Kiam la homoj ekmortas, ili disputas pri tio, kio apartenas al kiu: fine ili konsentas, ke post la morto, la animo reiras al Zanahari en la ĉielon, dum la korpo restas en la tero, al kiu Zatovo apartenas. '''Kiel fariĝis la blank homo? (Negra fabelo)''' Tiu fabelo prezentas mitan kaj iom ironian klarigon pri la deveno de la blanka homo ([[blankulo]]), bazitan sur afrika folkloro: En la komenco, laŭ la rakonto, ĉiuj homoj estis nigraj ([[Nigrulo|nigruloj]]). Iun tagon, famo disvastiĝis, ke ekzistas magia lago, kies akvo havas la potencon ŝanĝi la haŭtkoloron de tiu, kiu baniĝas en ĝi. La unuaj homoj, kiuj trovis la lagon, eniris la puran akvon kaj eliris tute blankaj. Post ili venis alia grupo, sed la akvo jam estis iom malpura kaj malklara; tial ili fariĝis flavaj. Kiam la lasta grupo alvenis, la lago estis preskaŭ seka. Restis nur iom da koto ĉe la fundo. Ĉar ne eblis bani la tutan korpon, ili povis nur tuŝi la malsekan fundon per siaj manplatovoj kaj plandoj. Tial, laŭ la fabelo, eĉ la plej nigraj homoj havas helajn manplatojn kaj plandojn, dum la "blankuloj" estas simple tiuj, kiuj havis la ŝancon bani sin unuaj en la pura akvo. '''Pigra Petro (Rusa popola fabelo)''' Tiu estas klasika rakonto pri humila kaj tre maldiligenta junulo, kiu ricevas magiajn kapablojn. Petro estas tiel pigra, ke li pasigas la tutan tagon sur la varma forno de sia domo. Iun tagon, li kaptas pikon (fiŝon) en la rivero. La fiŝo petegas liberon kaj promesas interŝanĝe plenumi ĉiun lian deziron per la magiaj vortoj: "Laŭ la ordono de la piko, laŭ mia volo!". Dank' al tiu magio, Petro faras mirindaĵojn sen levi eĉ fingron: * Siteloj da akvo iras mem al la domo. * Ligno hakiĝas per si mem. * Fine, lia forno veturas kiel veturilo por porti lin al la reĝa palaco. La reĝo, kolera pro la famo de Petro, provas puni lin, sed Petro uzas la magion por igi la reĝidinon enamiĝi al li. Post diversaj aventuroj kaj provoj, Petro fine fariĝas bela kaj saĝa princo, kaj li edziĝas al la reĝidino, pruvante ke foje eĉ la plej pigra homo povas atingi grandan feliĉon per helpo de sorto kaj magio. '''Deziro de grandveziro (Turka fabelo)''' Tiu estas humura kaj saĝa rakonto, kiu kritikas la homan avidecon kaj la maljustecon de potenculoj. Riĉa kaj potenca grandveziro promenas tra la urbo kaj renkontas malriĉan, sed saĝan maljunulon. La grandveziro, kiu havas ĉion, kion oni povas revi, sentas sin enuita kaj volas ion novan por kontentigi sian vantecon. Li decidas provoki la maljunulon per malfacila tasko aŭ demando, esperante montri sian superecon. Tamen, la maljunulo respondas per tiom da sprito kaj profunda saĝo, ke la grandveziro restas frapita. La kerno de la rakonto montras, ke eĉ la plej alta posteno kaj la plej granda potenco ne povas aĉeti veran kontentecon aŭ inteligenton. La "deziro" de la grandveziro fariĝas leciono pri humileco: li komprenas, ke lia potenco estas nenio kompare kun la spirita libereco de homo, kiu bezonas nenion de la sultano. Fine, la grandveziro devas rekoni, ke la plej granda riĉaĵo ne estas oro aŭ influo, sed la kapablo vidi la veron sen maskoj de socia rango. '''Ministrelo kun ĉongurio (Gruza fabelo)''' Tiu ĉi fabelo rakontas pri la potenco de muziko kaj la fidelo al la popolo. La ĉefrolulo estas juna kaj talenta ministrelo (nomata ''aŝugo'' en la kaŭkazia tradicio), kiu ludas la [[Ĉongurio|ĉongurion]] (tradician gruzan kordinstrumenton). Lia muziko estas tiel kortuŝa, ke ĝi povas gajigi la malĝojulojn kaj doni forton al la laboristoj. Lia famo atingas la orelojn de kruela kaj fiera reĝo (aŭ loka reganto). La reĝo ordonas, ke la ministrelo venu al la palaco por ludi nur por li kaj lian kortegon. La reganto volas "aĉeti" la talenton de la artisto per oro kaj silko, kondiĉe ke li ĉesu kanti por la simplaj homoj kaj komencu glori nur la reĝon. Tamen, la ministrelo rifuzas la proponon. Li klarigas, ke lia muziko ne apartenas al li, sed al la montoj, al la valoj kaj al la koro de la popolo. Li asertas, ke libera kanto ne povas vivi en orita kaĝo. Kolera, la reĝo minacas lin per morto aŭ malliberejo, sed la ministrelo restas feliĉa kaj neŝancelebla, ĉar li scias, ke eĉ se oni rompos lian ĉongurion aŭ silentigos lian voĉon, la kanto de la popolo ĉiam vivos plu. La rakonto estas bela alegorio pri la spirita libereco de la artisto kontraŭ la materia potenco de tiranoj. '''La fabela blanka floro (Turka)''' Magia rakonto pri serĉado de speciala blanka floro, kiu reprezentas purecon, resaniĝon aŭ neatingeblan revon. '''Kial la testudo havas kruston? (Madagaskara)''' Etiologia fabelo (klariga fabelo), kiu rakontas legendon pri kiel kaj kial la testudo akiris sian kirason post specifa evento. '''Venĝo de la diablo (Gruza)''' Dramo pri homo, kiu provas superruzi demonon aŭ malbonan spiriton, kie la temo de venĝo kaj morala leciono ludas centran rolon. '''La tri fratinoj (Negra/Afrika)''' Klasika fabelo pri tri fratinoj kun malsamaj karakteroj. Iliaj elektoj kaj konduto determinas ilian finan feliĉon aŭ malfeliĉon. '''Eterna kanto (Hungara)''' Poezia fabelo pri la potenco de muziko kaj arto, kiu restas vivanta tra la generacioj, servante kiel omaĝo al la hungara kulturo. == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Literaturo}} * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Ĉielarko&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Katalogo de] [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] * [https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:14419608/E Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] * [https://epo.librarything.com/catalog/Erfgoedbib?&deepsearch=Ĉielarko Katalogo "Erfgoedbib"] en ''[[LibraryThing]]''<br /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Esperanto-novelaroj]] [[Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo]] [[Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] [[Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto]] si1o62n31z7ypl5m4api1sgrcxvcl13 9367302 9367218 2026-05-05T18:10:50Z Sj1mor 12103 9367302 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto Esperanto-libro | titolo = Ĉielarko | aŭtoro = Julio Baghy | eldonjaro = 1966 | reeldono = | eldonurbo = [[Budapeŝto]] | eldoninto = J. Régulo Eldonisto | paĝoj = 114 | isbn = | bildo = }} '''Ĉielarko''' estas antologio de fabeloj, originale en versoj reverkitaj de fabeloj de dek du diversaj popoloj. == Enhavo == # Alo Dino kaj la edzina ruzo (Armena fabelo) # Mvajnun kaj Nandar (Popola fabelo el [[Burmo]]) # Meng Ĉiang kaj Van (Ĉina popola fabelo) # Knabinoj de Muhu (Estona fabelo) # Mahadeva kaj la unua virino (Hinda fabelo) # Sagaca knabino (Turka fabelo) # Uraŝima (Japana popola fabelo) # Zanahari kaj Zatovo (Madagaskara fabelo) # Kiel fariĝis la blank homo? (Negra fabelo) # Pigra Petro (Rusa popola fabelo) # Deziro de grandveziro (Turka fabelo) # Ministrelo kun ĉongurio (Gruza fabelo) == Priskriboj == '''Alo Dino kaj la edzina ruzo (Armena)''' Amuza rakonto pri Alo Dino, kiu pro sia simpleco ofte trafas en problemojn, sed lia inteligenta edzino ĉiam savas lin per saĝaj trukoj kaj ruzoj. '''Mvajnun kaj Nandar (Burma)''' Romantika kaj drama legendo el [[Birmo]] pri la sorto kaj amo de du geamantoj, kiu respegulas lokajn tradiciojn kaj spiritajn kredojn. '''Meng Ĉiang kaj Van (Ĉina)''' Tragedia kaj kortuŝa rakonto pri Meng Ĉiang, kiu vojaĝas al la [[Granda Ĉina Muro]] por serĉi sian edzon. Ŝiaj larmoj pro lia morto estas tiel potencaj, ke ili faligas parton de la muro. '''Knabinoj de Muhu (Estona)''' Fabelo el la insulo [[Muhu]], kiu temas pri lokaj kutimoj kaj la vivo de junaj knabinoj, ofte kun nuanco de [[folkloro]] kaj popola saĝo. '''Mahadeva kaj la unua virino (Hinda)''' Mita rakonto pri la dio Mahadeva ([[Ŝivao]]) kaj la [[kreado]] de la unua virino, prezentante filozofian kaj foje ironian rigardon pri la rilatoj inter viroj kaj virinoj. '''Sagaca knabino (Turka)''' Rakonto pri tre inteligenta junulino, kiu per sia akra menso sukcesas solvi malfacilajn enigmojn kaj pruvi sian saĝon antaŭ potenculoj. '''Uraŝima (Japana)''' La fama legendo pri [[Urashima Taro|Uraŝima Tarō]], fiŝkaptisto kiu savas testudon kaj vizitas la submaran palacon. Kiam li revenas hejmen, li malkovras ke surtere pasis centoj da jaroj. '''Zanahari kaj Zatovo (Madagaskara fabelo)''' La rakonto prezentas konflikton inter Zatovo, homo kiu asertas ke li ekzistas memstare, kaj la dio Zanahari. Zatovo rifuzas adori la dion, ĉar li opinias, ke li ne ŝuldas sian vivon al li. Zanahari donas al li virinon por pruvi sian potencon, kaj ili havas infanojn. Kiam la homoj ekmortas, ili disputas pri tio, kio apartenas al kiu: fine ili konsentas, ke post la morto, la animo reiras al Zanahari en la ĉielon, dum la korpo restas en la tero, al kiu Zatovo apartenas. '''Kiel fariĝis la blank homo? (Negra fabelo)''' Tiu fabelo prezentas mitan kaj iom ironian klarigon pri la deveno de la blanka homo ([[blankulo]]), bazitan sur afrika folkloro: En la komenco, laŭ la rakonto, ĉiuj homoj estis nigraj ([[Nigrulo|nigruloj]]). Iun tagon, famo disvastiĝis, ke ekzistas magia lago, kies akvo havas la potencon ŝanĝi la haŭtkoloron de tiu, kiu baniĝas en ĝi. La unuaj homoj, kiuj trovis la lagon, eniris la puran akvon kaj eliris tute blankaj. Post ili venis alia grupo, sed la akvo jam estis iom malpura kaj malklara; tial ili fariĝis flavaj. Kiam la lasta grupo alvenis, la lago estis preskaŭ seka. Restis nur iom da koto ĉe la fundo. Ĉar ne eblis bani la tutan korpon, ili povis nur tuŝi la malsekan fundon per siaj manplatovoj kaj plandoj. Tial, laŭ la fabelo, eĉ la plej nigraj homoj havas helajn manplatojn kaj plandojn, dum la "blankuloj" estas simple tiuj, kiuj havis la ŝancon bani sin unuaj en la pura akvo. '''Pigra Petro (Rusa popola fabelo)''' Tiu estas klasika rakonto pri humila kaj tre maldiligenta junulo, kiu ricevas magiajn kapablojn. Petro estas tiel pigra, ke li pasigas la tutan tagon sur la varma forno de sia domo. Iun tagon, li kaptas pikon (fiŝon) en la rivero. La fiŝo petegas liberon kaj promesas interŝanĝe plenumi ĉiun lian deziron per la magiaj vortoj: "Laŭ la ordono de la piko, laŭ mia volo!". Dank' al tiu magio, Petro faras mirindaĵojn sen levi eĉ fingron: * Siteloj da akvo iras mem al la domo. * Ligno hakiĝas per si mem. * Fine, lia forno veturas kiel veturilo por porti lin al la reĝa palaco. La reĝo, kolera pro la famo de Petro, provas puni lin, sed Petro uzas la magion por igi la reĝidinon enamiĝi al li. Post diversaj aventuroj kaj provoj, Petro fine fariĝas bela kaj saĝa princo, kaj li edziĝas al la reĝidino, pruvante ke foje eĉ la plej pigra homo povas atingi grandan feliĉon per helpo de sorto kaj magio. '''Deziro de grandveziro (Turka fabelo)''' Tiu estas humura kaj saĝa rakonto, kiu kritikas la homan avidecon kaj la maljustecon de potenculoj. Riĉa kaj potenca grandveziro promenas tra la urbo kaj renkontas malriĉan, sed saĝan maljunulon. La grandveziro, kiu havas ĉion, kion oni povas revi, sentas sin enuita kaj volas ion novan por kontentigi sian vantecon. Li decidas provoki la maljunulon per malfacila tasko aŭ demando, esperante montri sian superecon. Tamen, la maljunulo respondas per tiom da sprito kaj profunda saĝo, ke la grandveziro restas frapita. La kerno de la rakonto montras, ke eĉ la plej alta posteno kaj la plej granda potenco ne povas aĉeti veran kontentecon aŭ inteligenton. La "deziro" de la grandveziro fariĝas leciono pri humileco: li komprenas, ke lia potenco estas nenio kompare kun la spirita libereco de homo, kiu bezonas nenion de la sultano. Fine, la grandveziro devas rekoni, ke la plej granda riĉaĵo ne estas oro aŭ influo, sed la kapablo vidi la veron sen maskoj de socia rango. '''Ministrelo kun ĉongurio (Gruza fabelo)''' Tiu ĉi fabelo rakontas pri la potenco de muziko kaj la fidelo al la popolo. La ĉefrolulo estas juna kaj talenta ministrelo (nomata ''aŝugo'' en la kaŭkazia tradicio), kiu ludas la [[Ĉongurio|ĉongurion]] (tradician gruzan kordinstrumenton). Lia muziko estas tiel kortuŝa, ke ĝi povas gajigi la malĝojulojn kaj doni forton al la laboristoj. Lia famo atingas la orelojn de kruela kaj fiera reĝo (aŭ loka reganto). La reĝo ordonas, ke la ministrelo venu al la palaco por ludi nur por li kaj lian kortegon. La reganto volas "aĉeti" la talenton de la artisto per oro kaj silko, kondiĉe ke li ĉesu kanti por la simplaj homoj kaj komencu glori nur la reĝon. Tamen, la ministrelo rifuzas la proponon. Li klarigas, ke lia muziko ne apartenas al li, sed al la montoj, al la valoj kaj al la koro de la popolo. Li asertas, ke libera kanto ne povas vivi en orita kaĝo. Kolera, la reĝo minacas lin per morto aŭ malliberejo, sed la ministrelo restas feliĉa kaj neŝancelebla, ĉar li scias, ke eĉ se oni rompos lian ĉongurion aŭ silentigos lian voĉon, la kanto de la popolo ĉiam vivos plu. La rakonto estas bela alegorio pri la spirita libereco de la artisto kontraŭ la materia potenco de tiranoj. == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Literaturo}} * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Ĉielarko&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Katalogo de] [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] * [https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:14419608/E Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] * [https://epo.librarything.com/catalog/Erfgoedbib?&deepsearch=Ĉielarko Katalogo "Erfgoedbib"] en ''[[LibraryThing]]''<br /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Esperanto-novelaroj]] [[Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo]] [[Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] [[Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto]] e4f4bu3elsrcvnlb4xg6rvcrcly4vsa 9367305 9367302 2026-05-05T18:14:01Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9367305 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto Esperanto-libro | titolo = Ĉielarko | aŭtoro = Julio Baghy | eldonjaro = 1966 | reeldono = | eldonurbo = [[Budapeŝto]] | eldoninto = J. Régulo Eldonisto | paĝoj = 114 | isbn = | bildo = }} '''Ĉielarko''' estas antologio de fabeloj, originale en versoj reverkitaj de fabeloj de dek du diversaj popoloj. == Enhavo == # Alo Dino kaj la edzina ruzo (Armena fabelo) # Mvajnun kaj Nandar (Popola fabelo el [[Burmo]]) # Meng Ĉiang kaj Van (Ĉina popola fabelo) # Knabinoj de Muhu (Estona fabelo) # Mahadeva kaj la unua virino (Hinda fabelo) # Sagaca knabino (Turka fabelo) # Uraŝima (Japana popola fabelo) # Zanahari kaj Zatovo (Madagaskara fabelo) # Kiel fariĝis la blank homo? (Negra fabelo) # Pigra Petro (Rusa popola fabelo) # Deziro de grandveziro (Turka fabelo) # Ministrelo kun ĉongurio (Gruza fabelo) == Priskriboj == '''Alo Dino kaj la edzina ruzo (Armena)''' Amuza rakonto pri Alo Dino, kiu pro sia simpleco ofte trafas en problemojn, sed lia inteligenta edzino ĉiam savas lin per saĝaj trukoj kaj ruzoj. '''Mvajnun kaj Nandar (Burma)''' Romantika kaj drama legendo el [[Birmo]] pri la sorto kaj amo de du geamantoj, kiu respegulas lokajn tradiciojn kaj spiritajn kredojn. '''Meng Ĉiang kaj Van (Ĉina)''' Tragedia kaj kortuŝa rakonto pri Meng Ĉiang, kiu vojaĝas al la [[Granda Ĉina Muro]] por serĉi sian edzon. Ŝiaj larmoj pro lia morto estas tiel potencaj, ke ili faligas parton de la muro. '''Knabinoj de Muhu (Estona)''' Fabelo el la insulo [[Muhu]], kiu temas pri lokaj kutimoj kaj la vivo de junaj knabinoj, ofte kun nuanco de [[folkloro]] kaj popola saĝo. '''Mahadeva kaj la unua virino (Hinda)''' Mita rakonto pri la dio Mahadeva ([[Ŝivao]]) kaj la [[kreado]] de la unua virino, prezentante filozofian kaj foje ironian rigardon pri la rilatoj inter viroj kaj virinoj. '''Sagaca knabino (Turka)''' Rakonto pri tre inteligenta junulino, kiu per sia akra menso sukcesas solvi malfacilajn enigmojn kaj pruvi sian saĝon antaŭ potenculoj. '''Uraŝima (Japana)''' La fama legendo pri [[Urashima Taro|Uraŝima Tarō]], fiŝkaptisto kiu savas testudon kaj vizitas la submaran palacon. Kiam li revenas hejmen, li malkovras ke surtere pasis centoj da jaroj. '''Zanahari kaj Zatovo (Madagaskara fabelo)''' La rakonto prezentas konflikton inter Zatovo, homo kiu asertas ke li ekzistas memstare, kaj la dio Zanahari. Zatovo rifuzas adori la dion, ĉar li opinias, ke li ne ŝuldas sian vivon al li. Zanahari donas al li virinon por pruvi sian potencon, kaj ili havas infanojn. Kiam la homoj ekmortas, ili disputas pri tio, kio apartenas al kiu: fine ili konsentas, ke post la morto, la animo reiras al Zanahari en la ĉielon, dum la korpo restas en la tero, al kiu Zatovo apartenas. '''Kiel fariĝis la blank homo? (Negra fabelo)''' Tiu fabelo prezentas mitan kaj iom ironian klarigon pri la deveno de la blanka homo ([[blankulo]]), bazitan sur afrika folkloro: En la komenco, laŭ la rakonto, ĉiuj homoj estis nigraj ([[Nigrulo|nigruloj]]). Iun tagon, famo disvastiĝis, ke ekzistas magia lago, kies akvo havas la potencon ŝanĝi la haŭtkoloron de tiu, kiu baniĝas en ĝi. La unuaj homoj, kiuj trovis la lagon, eniris la puran akvon kaj eliris tute blankaj. Post ili venis alia grupo, sed la akvo jam estis iom malpura kaj malklara; tial ili fariĝis flavaj. Kiam la lasta grupo alvenis, la lago estis preskaŭ seka. Restis nur iom da koto ĉe la fundo. Ĉar ne eblis bani la tutan korpon, ili povis nur tuŝi la malsekan fundon per siaj manplatovoj kaj plandoj. Tial, laŭ la fabelo, eĉ la plej nigraj homoj havas helajn manplatojn kaj plandojn, dum la "blankuloj" estas simple tiuj, kiuj havis la ŝancon bani sin unuaj en la pura akvo. '''Pigra Petro (Rusa popola fabelo)''' Tiu estas klasika rakonto pri humila kaj tre maldiligenta junulo, kiu ricevas magiajn kapablojn. Petro estas tiel pigra, ke li pasigas la tutan tagon sur la varma forno de sia domo. Iun tagon, li kaptas pikon (fiŝon) en la rivero. La fiŝo petegas liberon kaj promesas interŝanĝe plenumi ĉiun lian deziron per la magiaj vortoj: "Laŭ la ordono de la piko, laŭ mia volo!". Dank' al tiu magio, Petro faras mirindaĵojn sen levi eĉ fingron: * Siteloj da akvo iras mem al la domo. * Ligno hakiĝas per si mem. * Fine, lia forno veturas kiel veturilo por porti lin al la reĝa palaco. La reĝo, kolera pro la famo de Petro, provas puni lin, sed Petro uzas la magion por igi la reĝidinon enamiĝi al li. Post diversaj aventuroj kaj provoj, Petro fine fariĝas bela kaj saĝa princo, kaj li edziĝas al la reĝidino, pruvante ke foje eĉ la plej pigra homo povas atingi grandan feliĉon per helpo de sorto kaj magio. '''Deziro de grandveziro (Turka fabelo)''' Tiu estas humura kaj saĝa rakonto, kiu kritikas la homan avidecon kaj la maljustecon de potenculoj. Riĉa kaj potenca grandveziro promenas tra la urbo kaj renkontas malriĉan, sed saĝan maljunulon. La grandveziro, kiu havas ĉion, kion oni povas revi, sentas sin enuita kaj volas ion novan por kontentigi sian vantecon. Li decidas provoki la maljunulon per malfacila tasko aŭ demando, esperante montri sian superecon. Tamen, la maljunulo respondas per tiom da sprito kaj profunda saĝo, ke la grandveziro restas frapita. La kerno de la rakonto montras, ke eĉ la plej alta posteno kaj la plej granda potenco ne povas aĉeti veran kontentecon aŭ inteligenton. La "deziro" de la grandveziro fariĝas leciono pri humileco: li komprenas, ke lia potenco estas nenio kompare kun la spirita libereco de homo, kiu bezonas nenion de la sultano. Fine, la grandveziro devas rekoni, ke la plej granda riĉaĵo ne estas oro aŭ influo, sed la kapablo vidi la veron sen maskoj de socia rango. '''Ministrelo kun ĉongurio (Gruza fabelo)''' Tiu ĉi fabelo rakontas pri la potenco de muziko kaj la fidelo al la popolo. La ĉefrolulo estas juna kaj talenta ministrelo (nomata ''aŝugo'' en la kaŭkazia tradicio), kiu ludas la [[Ĉongurio|ĉongurion]] (tradician gruzan kordinstrumenton). Lia muziko estas tiel kortuŝa, ke ĝi povas gajigi la malĝojulojn kaj doni forton al la laboristoj. Lia famo atingas la orelojn de kruela kaj fiera reĝo (aŭ loka reganto). La reĝo ordonas, ke la ministrelo venu al la palaco por ludi nur por li kaj lian kortegon. La reganto volas "aĉeti" la talenton de la artisto per oro kaj silko, kondiĉe ke li ĉesu kanti por la simplaj homoj kaj komencu glori nur la reĝon. Tamen, la ministrelo rifuzas la proponon. Li klarigas, ke lia muziko ne apartenas al li, sed al la montoj, al la valoj kaj al la koro de la popolo. Li asertas, ke libera kanto ne povas vivi en orita kaĝo. Kolera, la reĝo minacas lin per morto aŭ malliberejo, sed la ministrelo restas feliĉa kaj neŝancelebla, ĉar li scias, ke eĉ se oni rompos lian ĉongurion aŭ silentigos lian voĉon, la kanto de la popolo ĉiam vivos plu. La rakonto estas bela alegorio pri la spirita libereco de la artisto kontraŭ la materia potenco de tiranoj. == Recenzoj == {{citaĵo|Estas plaĉe malfermi ĉielan fenestron de la maltrankvilo, tedo aŭ [[senespero]], aŭ tiun de la fido, ripozo kaj ĝojo, por tra ili rigardi mirindan pluvarkon radiantan sur lazurfono. Sed ni imagu ke estas la Ĉielarko, kiun majstre pentris kun veterana lerteco Julio Baghy, kiu montras sin al niaj spiritaj okuloj: ĝi ampleksas la preskaŭ tutan planedan [[volbo]]n; kaj ĝi konsistas el odoranta [[fasko]] da belaj diverslandaj legendoj, aŭ simplaj fabeloj, kiujn la poeto al si alproprigis, por tiel ilin strukturi laŭ perfekta prilaborita esperantlingva [[persona kreitaĵo]]. La ĉielarko de Julio Baghy estas plua genia elmontriĝo ke la poeto regas la poezian konceptadon, per karakteriza efika sintakso; kaj ke la ideoj, sub lia [[sorĉbastono|magia vergeto]], transformiĝas en vortan [[muziko]]n, laŭ akordoj de simplaj kaj trafaj irizaj metaforoj kaj esprimrimedoj riĉiganta j, pli kaj pli, la krudan valoron de ĉiu lingvero. Oni vane serĉos en Ĉielarko metafizikan, socian, realisman aŭ subjektivan [[poezio]]n. Oni ne povas en ĝi malkovri celon aŭ jukon de moderna renoviĝemo. Baghy volas resti firme en sia alta postamento de tradicia poeta prilaboristo. Eble, stilo kaj ideoj ŝajnus, laŭ prismo de avangardaj naciaj lingvoj, iom elmodiĝinta j. Eĉ oni povus diskuti pri la ĝusta efiko de tia poezikonceptado, rilate la nunan epokon de konstanta transformiĝo kaj avida serĉado de novaj esprimrimedoj kaj valoroj. Sed ni plezure profitas la okazon, tra la fenestro, kontempli la klasikan, la ĉiaman pluvarkon: tiun, kiun jam vidis [[Noa|Noe]] tuj post ĉeso de la diluvo (kaj de tiam, pluvis ankoraŭ kelkfoje...). Ni scias ke ĉielarko povas paradi post petola aprila pluveto, aŭ torenta fulmotondro. Do, la versigita fabelaro recenzata, efikos ĉiam bone sur kiun ajn personan humoron. La aŭtoro sciis elekti la plej konvenajn strofoformojn, ritmon kaj rimadon, laŭ [[esenco]] kaj celo de la temo elektita. Kaj li neniam hezitis alfronti tutcertajn malfacilajn skemojn. Li montriĝas jen kiel oraĵisto («Sagaca Knabino»), jen lirike («Uraŝima»), jen kiel rava [[priskribanto]] («Minstrelo kun Congurio»), jen kiel alta eposrakontanto («Meng Ciang kaj Van»), ktp. Kaj ĉiam la renoma hungaro aŭdigas belegan muzikon kaj montras artisman teksaĵon, kies varpoj kaj [[vefto]]j interplektiĝas kun sorĉaj [[rezulto]]j. Pri la rimoj mi volas prezenti etan personan rimarkon: ili ore tintas; sed de tempo al tempo, neatendite, enŝteliĝas rimoido j, kiuj al mia perceptado «tintas» iom plumbe. En la fino de la bone presita kajero, estas enlistigitaj kelkaj postkorektoj. Sed pluraj, kaj ĝenaj, preseraroj ne troviĝas tie notitaj. Jen, do, verko kiun oni povas juĝi, laŭ certa aspekto, netranscenda; tamen ĝi transcendas multajn ordinarajn aspektojn de la Esperanta beletro.|[[Gabriel Mora i Arana|GABRIEL MORA]] [[Boletín]] n160 (mar 1967) }} == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Literaturo}} * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Ĉielarko&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Katalogo de] [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] * [https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:14419608/E Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] * [https://epo.librarything.com/catalog/Erfgoedbib?&deepsearch=Ĉielarko Katalogo "Erfgoedbib"] en ''[[LibraryThing]]''<br /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Esperanto-novelaroj]] [[Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo]] [[Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] [[Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto]] pkidq8tb92shv3jvmwsfe0zy7km4nfp 0 942980 9367217 2026-05-05T13:15:31Z Sj1mor 12103 Sj1mor movis paĝon [[Ĉielarko (fabelaro)]] al [[Ĉielarko (antologio)]] 9367217 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ĉielarko (antologio)]] tln0r03y8nin6rjyvi88rajz65fyg0l 0 942981 9367229 2026-05-05T14:16:21Z Baba79 118684 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto radiostacio}} '''Radio Nova''' estas [[Francio|franca]] [[FM-transsendilo|FM]]-[[radiostacio|muzikradiostacio]], fondita kaj funkciigata inter 1981 kaj 2007 de Jean-François Bizot. Ĝi formiĝis per la kunfandiĝo de du lokaj "liberaj" FM-stacioj, Radio Ivre kaj Radio Verte. La stacio, fama pro sia distinga muzika programado, kaj eklektika kaj fokusita al novaj eldonoj, estis akirita en 2015 de la investbankisto [[Matthieu Pigasse]] kaj estas parto d..." 9367229 wikitext text/x-wiki {{Informkesto radiostacio}} '''Radio Nova''' estas [[Francio|franca]] [[FM-transsendilo|FM]]-[[radiostacio|muzikradiostacio]], fondita kaj funkciigata inter 1981 kaj 2007 de Jean-François Bizot. Ĝi formiĝis per la kunfandiĝo de du lokaj "liberaj" FM-stacioj, Radio Ivre kaj Radio Verte. La stacio, fama pro sia distinga muzika programado, kaj eklektika kaj fokusita al novaj eldonoj, estis akirita en 2015 de la investbankisto [[Matthieu Pigasse]] kaj estas parto de la grupo Combat, kune kun publikaĵoj kiel [[Les Inrockuptibles]] kaj la festivalo [[Rock en Seine]]. [[Kategorio:Francaj radiostacioj]] 2uwp7u3d2b65wneusxwpzix03pkgw6k 9367230 9367229 2026-05-05T14:18:07Z Baba79 118684 Baba79 movis paĝon [[Radio Nova]] al [[Radio Nova (Francio)]] 9367229 wikitext text/x-wiki {{Informkesto radiostacio}} '''Radio Nova''' estas [[Francio|franca]] [[FM-transsendilo|FM]]-[[radiostacio|muzikradiostacio]], fondita kaj funkciigata inter 1981 kaj 2007 de Jean-François Bizot. Ĝi formiĝis per la kunfandiĝo de du lokaj "liberaj" FM-stacioj, Radio Ivre kaj Radio Verte. La stacio, fama pro sia distinga muzika programado, kaj eklektika kaj fokusita al novaj eldonoj, estis akirita en 2015 de la investbankisto [[Matthieu Pigasse]] kaj estas parto de la grupo Combat, kune kun publikaĵoj kiel [[Les Inrockuptibles]] kaj la festivalo [[Rock en Seine]]. [[Kategorio:Francaj radiostacioj]] 2uwp7u3d2b65wneusxwpzix03pkgw6k 9367234 9367230 2026-05-05T14:27:30Z Baba79 118684 9367234 wikitext text/x-wiki {{informkesto radiostacio}} '''Radio Nova''' estas [[Francio|franca]] [[FM-transsendilo|FM]]-[[radiostacio|muzikradiostacio]], fondita kaj funkciigata inter 1981 kaj 2007 de Jean-François Bizot. Ĝi formiĝis per la kunfandiĝo de du lokaj "liberaj" FM-stacioj, Radio Ivre kaj Radio Verte. La stacio, fama pro sia distinga muzika programado, kaj eklektika kaj fokusita al novaj eldonoj, estis akirita en 2015 de la investbankisto [[Matthieu Pigasse]] kaj estas parto de la grupo Combat, kune kun publikaĵoj kiel [[Les Inrockuptibles]] kaj la festivalo [[Rock en Seine]]. [[Kategorio:Francaj radiostacioj]] 294dg7iywmucx1nodlqw54y2paeduim 0 942982 9367231 2026-05-05T14:18:07Z Baba79 118684 Baba79 movis paĝon [[Radio Nova]] al [[Radio Nova (Francio)]] 9367231 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Radio Nova (Francio)]] hyo5gu4ni64cw0g475m8hsyyor3chyc 0 942983 9367240 2026-05-05T15:19:09Z Mikelo~eowiki 1414 Kreita per traduko de la paĝo "[[:fr:Special:Redirect/revision/233713613|Étendoir]]" 9367240 wikitext text/x-wiki {{Infobox Objet|image=Airer Étendoir.JPG|légende=Un étendoir.}}'''Sekigrako''' estas aĵo permesante sekigi la tolaĵon. == Strukturo == Sekigrako havas ĝenerale formon simpligitan de ŝtala faldebla strukturo por meti sur ĝi vestaĵoj , tolaĵoj ,kiuj sekiĝas en aero. == Fonto == Laù vorto en PIV [[Kategorio:Iloj]] [[Kategorio:Higieno]] bopdke7wk60kjet4mtj9va5df7vuq3s 9367246 9367240 2026-05-05T15:33:39Z Mikelo~eowiki 1414 9367246 wikitext text/x-wiki '''Sekigrako''' estas aĵo permesante sekigi la tolaĵon. == Strukturo == Sekigrako havas ĝenerale formon simpligitan de ŝtala faldebla strukturo por meti sur ĝi vestaĵojn , tolaĵojn ,kiujn sekiĝas en endomaj aù eksteraj aeroj. Ofte ĝi estas portebla kaj ĝi faldeblas plate por facile transporti aù stoki. [[Dosiero:Airer Étendoir.JPG|dekstra|eta| faldebla sekigrako]] == Fonto == Laù vorto en PIV [[Kategorio:Iloj]] [[Kategorio:Higieno]] 9ulydwrvaijtkqj2k5pre3d6n7pg05p 9367247 9367246 2026-05-05T15:37:07Z Mikelo~eowiki 1414 /* Strukturo */ 9367247 wikitext text/x-wiki '''Sekigrako''' estas aĵo permesante sekigi la tolaĵon. == Strukturo == Sekigrako havas ĝenerale formon simpligitan de ŝtala faldebla strukturo por meti sur ĝi vestaĵojn , tolaĵojn ,kiujn sekiĝas en endomaj aù eksteraj aeroj. Ofte ĝi estas portebla kaj ĝi faldeblas plate por facile transporti aù stoki. Ĝi havas avantaĵojn kompare kun nuntempaj sekig-maŝinoj, ĉar ĝi nek uzas elektron nek bruon. [[Dosiero:Airer Étendoir.JPG|dekstra|eta| faldebla sekigrako]] == Fonto == Laù vorto en PIV [[Kategorio:Iloj]] [[Kategorio:Higieno]] 53mykfr33fhw2nbvyps540stnp11ng1 0 942984 9367254 2026-05-05T16:08:55Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun " '''Bernhard HEISIG''' (naskiĝinta la {{daton|31|3|1925}} en [[Vroclavo]], mortinta la {{daton|10|6|2011}} en [[havelaue|Havelaue-Strohdene]]) estis [[germanio|germana]] pentristo. Li estis konsiderata kiel unu el la plej gravaj reprezentantoj de la arto de [[GDR]]. Lia stilo moviĝis inter klasika modernismo, realismo kaj [[kolaĝo|kolaga]] arto. Aparte konataj estas liaj grandaj historiaj-politikaj panoramoj, kiuj ekzemple troveblas en la reichstag (konstruaĵo..." 9367254 wikitext text/x-wiki '''Bernhard HEISIG''' (naskiĝinta la {{daton|31|3|1925}} en [[Vroclavo]], mortinta la {{daton|10|6|2011}} en [[havelaue|Havelaue-Strohdene]]) estis [[germanio|germana]] pentristo. Li estis konsiderata kiel unu el la plej gravaj reprezentantoj de la arto de [[GDR]]. Lia stilo moviĝis inter klasika modernismo, realismo kaj [[kolaĝo|kolaga]] arto. Aparte konataj estas liaj grandaj historiaj-politikaj panoramoj, kiuj ekzemple troveblas en la [[reichstag (konstruaĵo)|Reichstag]]-konstruaĵo en [[Berlino]]. ==Vivo== Estante filo de la pentristo Walter Heisig, li trejniĝis en la patra ateliero. En 1941/42 li frekventis la Artmetiistan lernejon en sia naskiĝurbo. Soldati devis li poste estante ano de [[sS (organizaĵo)|Waffen-SS]]; en 1945 li estas liberigita el sovetia kaptiteco kiel invalido. Post reveno Vroclavon li iris en 1947 al [[Zeitz]]. En 1948 li ekstudis ĉe la ''Fakalternejo pri aplikataj artoj'' en [[Lepsiko]]; en 1949 li studis ĉe la lepsika ''Akademio pri grafika arto kaj librometio'' forlasonte en 1951 sen finekzameniĝo ĉi institucion. En 1947 li fariĝis partimembro de [[Socialista Unueca Partio de Germanio|SED]]; du jarojn poste li edziĝis al Brunhilde Eisler kiu naskos du filojn. Divorco estis en 1956. Inter 1951-1954 li liberprofesiulis Lepsike kun fokuso pri desegnaĵoj kaj litografiojn rilate al la [[Revolucio de 1848]] kaj la [[Pariza komunumo]]. Krome ilustris li verkojn i.a. de [[Ludwig Renn]], [[Johannes R. Becher]], [[Erich Maria Remarque]]. En 1954 li estis vokita al la Alternejo pri grafiko kaj libroarto de Lepsiko. Inter 1956-1959 li estris la Ligon de bildigaj artistoj (VBK) por la Lepsika distrikto. Inter 1961-1964 li profesoris Lepsike. Okaze de la 5-a kongreso de la menciita ligo, Heisig ege kritikis la pli kaj pli restriktitan kulturpolitikon de GDR kaj la pridubindaj rezultoj de la anoj de la t.n. ''idearo de Bitterfeld'': pro tio li jam ne rajtis estri rektorece. Inter 1964-1968 li estris la sekcion pri grafiko kaj pentrado de la menciita lepsika altlernejon. En 1965 ricevis okaze de la Internacia Libroarta Ekspozicio (IBA) de Lepsiko premion priilustran, konkrete por la libro ''Mutter Courage'' de [[Bertold Brecht]]. Oran medalon aljuĝis IBA al li por la litografia serio ''Der faschistische Alptraum''. Sekvis en 1966 eksponadoj en Lepsiko, [[Erfurto]] kaj [[Würzburg]]. En 1968 Heisig mem petis maldungiĝon docentan kaj refariĝis liberprofesiulo. Tiam li pentris oftege grandajn, historiajn-politikajn kaj sociajn panoramojn en la tradicio de [[Max Beckmann]] kaj [[Oskar Kokoschka]]. En 1970 la lepsikanoj aljuĝis al li artpremion. Inter 1972-1974 li estris VBK en Lepsiko. En 1972 li elektiĝis membro de la [[akademie der Künste|Akademio pri artoj de GDR]]: li ankaŭ ricevis la ŝtatan Nacian premion (dua klaso) de GDR. En 1973/74 spekteblis multaj liaj verkoj eksponitaj Berline, Lepsike kaj Dresdene. Inter 1974-1988 li vicestris la tutorientgermanan VBK. En 1976 li revenis al la Lepsika altlernejo por profesori kaj eĉ rektori. En 1987 postantis li ntie rektorece la eksa diŝiplo [[Arno Rink]]. Tamen ne tuj ĉesis la propraj prelegoj. En 1977 li partoprenis la festivalon ''[[documenta]]'' en Kaselo. En 1978 oni elektis lin unuan viculon de la prezidanto de VBK: tiam li ricveis la Nacian premion de GDR (unua klaso). Inter 1979-1984 li membris ĉe la lepsika distrikta estraranon de SED. En 1980 estis ekspozicioj de liaj verkoj ankaŭ en Uesta Germanujo ([[Bremeno]], [[Frankfurto ĉe Majno]]). En 1986 li portretis eĉ la eksan kancelieron [[Helmut Schmidt]]. En 1989 li eksmembriĝis ĉe la komunist parti kaj redonis ĉiujn ŝtatajn premiojn por protesti kontraŭ potencabuzo kaj korupcio ĉe la superuloj partiaj. En 1989/90 okazis granda retrospektivo al la verkaro, unue en la uestberlina [[martin Gropius|Gropius]]-domo, poste ankaŭ en [[Bonno]] kaj [[Munkeno]]. Tiaj elmontradoj ankaŭ enhavis la [[triptiko]]n ''Zeit der Haie'' kun [[apokalipso]] disde al koncentrenoj de la [[nazioj]] al nedefinebla estonteco. En 1991 Heisig eksmembriĝis je la berlina ''Akademie der Künste'' kaj edziĝis al la artistino Gudrun Brüne (* 1941). En 1997/98 oni invitis lin ornami la [[reichstag (konstruaĵo)|berlinan parlamenton]]. Ĉi mendo estis publike pridisputita pro liaj roloj je Waffen-SS kaj en la eostgermana (kultur)politiko. En 2005/06 estis montrata la ekspoziciego ''Bernhard Heisig - die Wut der Bilder'' en [[Duseldorfo]], Lepsiko, Berlino kaj eĉ Vroclavo. ==Fonto== Haunhorst, Regina kaj Zündorf, Irmgard: [http://www.hdg.de/lemo/biografie/bernhard-heisig.html "Bernhard Heisig"] - ĉe: ''LeMO-Biografien'' fare de HDG ==Eksteraj ligiloj== *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118548689 ligiloj ĉe DDB] *[https://www.bernhard-heisig.com/ hejmpaĝo] {{DEFAULTSORT:Heisig, Bernhard}} [[kategorio:Germanaj pentristoj]] [[kategorio:Kulturo de GDR]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[kategorio:Mortintoj en 2011]] [[kategorio:Homoj de Silezio]] 9ulviulyupa17fwpae7815r429aye9w 9367256 9367254 2026-05-05T16:12:56Z Tirolischleioans 254019 /* Eksteraj ligiloj */ 9367256 wikitext text/x-wiki '''Bernhard HEISIG''' (naskiĝinta la {{daton|31|3|1925}} en [[Vroclavo]], mortinta la {{daton|10|6|2011}} en [[havelaue|Havelaue-Strohdene]]) estis [[germanio|germana]] pentristo. Li estis konsiderata kiel unu el la plej gravaj reprezentantoj de la arto de [[GDR]]. Lia stilo moviĝis inter klasika modernismo, realismo kaj [[kolaĝo|kolaga]] arto. Aparte konataj estas liaj grandaj historiaj-politikaj panoramoj, kiuj ekzemple troveblas en la [[reichstag (konstruaĵo)|Reichstag]]-konstruaĵo en [[Berlino]]. ==Vivo== Estante filo de la pentristo Walter Heisig, li trejniĝis en la patra ateliero. En 1941/42 li frekventis la Artmetiistan lernejon en sia naskiĝurbo. Soldati devis li poste estante ano de [[sS (organizaĵo)|Waffen-SS]]; en 1945 li estas liberigita el sovetia kaptiteco kiel invalido. Post reveno Vroclavon li iris en 1947 al [[Zeitz]]. En 1948 li ekstudis ĉe la ''Fakalternejo pri aplikataj artoj'' en [[Lepsiko]]; en 1949 li studis ĉe la lepsika ''Akademio pri grafika arto kaj librometio'' forlasonte en 1951 sen finekzameniĝo ĉi institucion. En 1947 li fariĝis partimembro de [[Socialista Unueca Partio de Germanio|SED]]; du jarojn poste li edziĝis al Brunhilde Eisler kiu naskos du filojn. Divorco estis en 1956. Inter 1951-1954 li liberprofesiulis Lepsike kun fokuso pri desegnaĵoj kaj litografiojn rilate al la [[Revolucio de 1848]] kaj la [[Pariza komunumo]]. Krome ilustris li verkojn i.a. de [[Ludwig Renn]], [[Johannes R. Becher]], [[Erich Maria Remarque]]. En 1954 li estis vokita al la Alternejo pri grafiko kaj libroarto de Lepsiko. Inter 1956-1959 li estris la Ligon de bildigaj artistoj (VBK) por la Lepsika distrikto. Inter 1961-1964 li profesoris Lepsike. Okaze de la 5-a kongreso de la menciita ligo, Heisig ege kritikis la pli kaj pli restriktitan kulturpolitikon de GDR kaj la pridubindaj rezultoj de la anoj de la t.n. ''idearo de Bitterfeld'': pro tio li jam ne rajtis estri rektorece. Inter 1964-1968 li estris la sekcion pri grafiko kaj pentrado de la menciita lepsika altlernejon. En 1965 ricevis okaze de la Internacia Libroarta Ekspozicio (IBA) de Lepsiko premion priilustran, konkrete por la libro ''Mutter Courage'' de [[Bertold Brecht]]. Oran medalon aljuĝis IBA al li por la litografia serio ''Der faschistische Alptraum''. Sekvis en 1966 eksponadoj en Lepsiko, [[Erfurto]] kaj [[Würzburg]]. En 1968 Heisig mem petis maldungiĝon docentan kaj refariĝis liberprofesiulo. Tiam li pentris oftege grandajn, historiajn-politikajn kaj sociajn panoramojn en la tradicio de [[Max Beckmann]] kaj [[Oskar Kokoschka]]. En 1970 la lepsikanoj aljuĝis al li artpremion. Inter 1972-1974 li estris VBK en Lepsiko. En 1972 li elektiĝis membro de la [[akademie der Künste|Akademio pri artoj de GDR]]: li ankaŭ ricevis la ŝtatan Nacian premion (dua klaso) de GDR. En 1973/74 spekteblis multaj liaj verkoj eksponitaj Berline, Lepsike kaj Dresdene. Inter 1974-1988 li vicestris la tutorientgermanan VBK. En 1976 li revenis al la Lepsika altlernejo por profesori kaj eĉ rektori. En 1987 postantis li ntie rektorece la eksa diŝiplo [[Arno Rink]]. Tamen ne tuj ĉesis la propraj prelegoj. En 1977 li partoprenis la festivalon ''[[documenta]]'' en Kaselo. En 1978 oni elektis lin unuan viculon de la prezidanto de VBK: tiam li ricveis la Nacian premion de GDR (unua klaso). Inter 1979-1984 li membris ĉe la lepsika distrikta estraranon de SED. En 1980 estis ekspozicioj de liaj verkoj ankaŭ en Uesta Germanujo ([[Bremeno]], [[Frankfurto ĉe Majno]]). En 1986 li portretis eĉ la eksan kancelieron [[Helmut Schmidt]]. En 1989 li eksmembriĝis ĉe la komunist parti kaj redonis ĉiujn ŝtatajn premiojn por protesti kontraŭ potencabuzo kaj korupcio ĉe la superuloj partiaj. En 1989/90 okazis granda retrospektivo al la verkaro, unue en la uestberlina [[martin Gropius|Gropius]]-domo, poste ankaŭ en [[Bonno]] kaj [[Munkeno]]. Tiaj elmontradoj ankaŭ enhavis la [[triptiko]]n ''Zeit der Haie'' kun [[apokalipso]] disde al koncentrenoj de la [[nazioj]] al nedefinebla estonteco. En 1991 Heisig eksmembriĝis je la berlina ''Akademie der Künste'' kaj edziĝis al la artistino Gudrun Brüne (* 1941). En 1997/98 oni invitis lin ornami la [[reichstag (konstruaĵo)|berlinan parlamenton]]. Ĉi mendo estis publike pridisputita pro liaj roloj je Waffen-SS kaj en la eostgermana (kultur)politiko. En 2005/06 estis montrata la ekspoziciego ''Bernhard Heisig - die Wut der Bilder'' en [[Duseldorfo]], Lepsiko, Berlino kaj eĉ Vroclavo. ==Fonto== Haunhorst, Regina kaj Zündorf, Irmgard: [http://www.hdg.de/lemo/biografie/bernhard-heisig.html "Bernhard Heisig"] - ĉe: ''LeMO-Biografien'' fare de HDG ==Eksteraj ligiloj== *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118548689 ligiloj ĉe DDB] *[https://www.bernhard-heisig.com/ hejmpaĝo] {{DEFAULTSORT:Heisig, Bernhard}} [[kategorio:Germanaj pentristoj]] [[kategorio:Kulturo de GDR]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[kategorio:Mortintoj en 2011]] [[kategorio:Naskiĝintoj en Breslaŭo]] qvnduw0958owow4phenvtlnn3mn3q3i 9367261 9367256 2026-05-05T16:16:50Z Tirolischleioans 254019 9367261 wikitext text/x-wiki [[File:Bernhard Heisig 2008 2.jpg|thumb|Bernhard Heisig en 2008]] '''Bernhard HEISIG''' (naskiĝinta la {{daton|31|3|1925}} en [[Vroclavo]], mortinta la {{daton|10|6|2011}} en [[havelaue|Havelaue-Strohdene]]) estis [[germanio|germana]] pentristo. Li estis konsiderata kiel unu el la plej gravaj reprezentantoj de la arto de [[GDR]]. Lia stilo moviĝis inter klasika modernismo, realismo kaj [[kolaĝo|kolaga]] arto. Aparte konataj estas liaj grandaj historiaj-politikaj panoramoj, kiuj ekzemple troveblas en la [[reichstag (konstruaĵo)|Reichstag]]-konstruaĵo en [[Berlino]]. ==Vivo== Estante filo de la pentristo Walter Heisig, li trejniĝis en la patra ateliero. En 1941/42 li frekventis la Artmetiistan lernejon en sia naskiĝurbo. Soldati devis li poste estante ano de [[sS (organizaĵo)|Waffen-SS]]; en 1945 li estas liberigita el sovetia kaptiteco kiel invalido. Post reveno Vroclavon li iris en 1947 al [[Zeitz]]. En 1948 li ekstudis ĉe la ''Fakalternejo pri aplikataj artoj'' en [[Lepsiko]]; en 1949 li studis ĉe la lepsika ''Akademio pri grafika arto kaj librometio'' forlasonte en 1951 sen finekzameniĝo ĉi institucion. En 1947 li fariĝis partimembro de [[Socialista Unueca Partio de Germanio|SED]]; du jarojn poste li edziĝis al Brunhilde Eisler kiu naskos du filojn. Divorco estis en 1956. Inter 1951-1954 li liberprofesiulis Lepsike kun fokuso pri desegnaĵoj kaj litografiojn rilate al la [[Revolucio de 1848]] kaj la [[Pariza komunumo]]. Krome ilustris li verkojn i.a. de [[Ludwig Renn]], [[Johannes R. Becher]], [[Erich Maria Remarque]]. En 1954 li estis vokita al la Alternejo pri grafiko kaj libroarto de Lepsiko. Inter 1956-1959 li estris la Ligon de bildigaj artistoj (VBK) por la Lepsika distrikto. Inter 1961-1964 li profesoris Lepsike. Okaze de la 5-a kongreso de la menciita ligo, Heisig ege kritikis la pli kaj pli restriktitan kulturpolitikon de GDR kaj la pridubindaj rezultoj de la anoj de la t.n. ''idearo de Bitterfeld'': pro tio li jam ne rajtis estri rektorece. Inter 1964-1968 li estris la sekcion pri grafiko kaj pentrado de la menciita lepsika altlernejon. En 1965 ricevis okaze de la Internacia Libroarta Ekspozicio (IBA) de Lepsiko premion priilustran, konkrete por la libro ''Mutter Courage'' de [[Bertold Brecht]]. Oran medalon aljuĝis IBA al li por la litografia serio ''Der faschistische Alptraum''. Sekvis en 1966 eksponadoj en Lepsiko, [[Erfurto]] kaj [[Würzburg]]. En 1968 Heisig mem petis maldungiĝon docentan kaj refariĝis liberprofesiulo. Tiam li pentris oftege grandajn, historiajn-politikajn kaj sociajn panoramojn en la tradicio de [[Max Beckmann]] kaj [[Oskar Kokoschka]]. En 1970 la lepsikanoj aljuĝis al li artpremion. Inter 1972-1974 li estris VBK en Lepsiko. En 1972 li elektiĝis membro de la [[akademie der Künste|Akademio pri artoj de GDR]]: li ankaŭ ricevis la ŝtatan Nacian premion (dua klaso) de GDR. En 1973/74 spekteblis multaj liaj verkoj eksponitaj Berline, Lepsike kaj Dresdene. Inter 1974-1988 li vicestris la tutorientgermanan VBK. En 1976 li revenis al la Lepsika altlernejo por profesori kaj eĉ rektori. En 1987 postantis li ntie rektorece la eksa diŝiplo [[Arno Rink]]. Tamen ne tuj ĉesis la propraj prelegoj. En 1977 li partoprenis la festivalon ''[[documenta]]'' en Kaselo. En 1978 oni elektis lin unuan viculon de la prezidanto de VBK: tiam li ricveis la Nacian premion de GDR (unua klaso). Inter 1979-1984 li membris ĉe la lepsika distrikta estraranon de SED. En 1980 estis ekspozicioj de liaj verkoj ankaŭ en Uesta Germanujo ([[Bremeno]], [[Frankfurto ĉe Majno]]). En 1986 li portretis eĉ la eksan kancelieron [[Helmut Schmidt]]. En 1989 li eksmembriĝis ĉe la komunist parti kaj redonis ĉiujn ŝtatajn premiojn por protesti kontraŭ potencabuzo kaj korupcio ĉe la superuloj partiaj. En 1989/90 okazis granda retrospektivo al la verkaro, unue en la uestberlina [[martin Gropius|Gropius]]-domo, poste ankaŭ en [[Bonno]] kaj [[Munkeno]]. Tiaj elmontradoj ankaŭ enhavis la [[triptiko]]n ''Zeit der Haie'' kun [[apokalipso]] disde al koncentrenoj de la [[nazioj]] al nedefinebla estonteco. En 1991 Heisig eksmembriĝis je la berlina ''Akademie der Künste'' kaj edziĝis al la artistino Gudrun Brüne (* 1941). En 1997/98 oni invitis lin ornami la [[reichstag (konstruaĵo)|berlinan parlamenton]]. Ĉi mendo estis publike pridisputita pro liaj roloj je Waffen-SS kaj en la eostgermana (kultur)politiko. En 2005/06 estis montrata la ekspoziciego ''Bernhard Heisig - die Wut der Bilder'' en [[Duseldorfo]], Lepsiko, Berlino kaj eĉ Vroclavo. ==Fonto== Haunhorst, Regina kaj Zündorf, Irmgard: [http://www.hdg.de/lemo/biografie/bernhard-heisig.html "Bernhard Heisig"] - ĉe: ''LeMO-Biografien'' fare de HDG ==Eksteraj ligiloj== *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118548689 ligiloj ĉe DDB] *[https://www.bernhard-heisig.com/ hejmpaĝo] {{DEFAULTSORT:Heisig, Bernhard}} [[kategorio:Germanaj pentristoj]] [[kategorio:Kulturo de GDR]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[kategorio:Mortintoj en 2011]] [[kategorio:Naskiĝintoj en Breslaŭo]] oh9demh7jb94rj6qlzixfcw7unc57k6 9367264 9367261 2026-05-05T16:21:04Z Tirolischleioans 254019 9367264 wikitext text/x-wiki [[File:Bernhard Heisig 2008 2.jpg|thumb|Bernhard Heisig en 2008]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-R0425-0010, Berlin, Palast der Republik, Gemälde Heisig.jpg|thumb|bildego en la berlina reprezentadejo ''[[Palast der Republik]]'' - kun interesataj artemuloj (1976)]] '''Bernhard HEISIG''' (naskiĝinta la {{daton|31|3|1925}} en [[Vroclavo]], mortinta la {{daton|10|6|2011}} en [[havelaue|Havelaue-Strohdene]]) estis [[germanio|germana]] pentristo. Li estis konsiderata kiel unu el la plej gravaj reprezentantoj de la arto de [[GDR]]. Lia stilo moviĝis inter klasika modernismo, realismo kaj [[kolaĝo|kolaga]] arto. Aparte konataj estas liaj grandaj historiaj-politikaj panoramoj, kiuj ekzemple troveblas en la [[reichstag (konstruaĵo)|Reichstag]]-konstruaĵo en [[Berlino]]. ==Vivo== Estante filo de la pentristo Walter Heisig, li trejniĝis en la patra ateliero. En 1941/42 li frekventis la Artmetiistan lernejon en sia naskiĝurbo. Soldati devis li poste estante ano de [[sS (organizaĵo)|Waffen-SS]]; en 1945 li estas liberigita el sovetia kaptiteco kiel invalido. Post reveno Vroclavon li iris en 1947 al [[Zeitz]]. En 1948 li ekstudis ĉe la ''Fakalternejo pri aplikataj artoj'' en [[Lepsiko]]; en 1949 li studis ĉe la lepsika ''Akademio pri grafika arto kaj librometio'' forlasonte en 1951 sen finekzameniĝo ĉi institucion. En 1947 li fariĝis partimembro de [[Socialista Unueca Partio de Germanio|SED]]; du jarojn poste li edziĝis al Brunhilde Eisler kiu naskos du filojn. Divorco estis en 1956. Inter 1951-1954 li liberprofesiulis Lepsike kun fokuso pri desegnaĵoj kaj litografiojn rilate al la [[Revolucio de 1848]] kaj la [[Pariza komunumo]]. Krome ilustris li verkojn i.a. de [[Ludwig Renn]], [[Johannes R. Becher]], [[Erich Maria Remarque]]. En 1954 li estis vokita al la Alternejo pri grafiko kaj libroarto de Lepsiko. Inter 1956-1959 li estris la Ligon de bildigaj artistoj (VBK) por la Lepsika distrikto. Inter 1961-1964 li profesoris Lepsike. Okaze de la 5-a kongreso de la menciita ligo, Heisig ege kritikis la pli kaj pli restriktitan kulturpolitikon de GDR kaj la pridubindaj rezultoj de la anoj de la t.n. ''idearo de Bitterfeld'': pro tio li jam ne rajtis estri rektorece. Inter 1964-1968 li estris la sekcion pri grafiko kaj pentrado de la menciita lepsika altlernejon. En 1965 ricevis okaze de la Internacia Libroarta Ekspozicio (IBA) de Lepsiko premion priilustran, konkrete por la libro ''Mutter Courage'' de [[Bertold Brecht]]. Oran medalon aljuĝis IBA al li por la litografia serio ''Der faschistische Alptraum''. Sekvis en 1966 eksponadoj en Lepsiko, [[Erfurto]] kaj [[Würzburg]]. En 1968 Heisig mem petis maldungiĝon docentan kaj refariĝis liberprofesiulo. Tiam li pentris oftege grandajn, historiajn-politikajn kaj sociajn panoramojn en la tradicio de [[Max Beckmann]] kaj [[Oskar Kokoschka]]. En 1970 la lepsikanoj aljuĝis al li artpremion. Inter 1972-1974 li estris VBK en Lepsiko. En 1972 li elektiĝis membro de la [[akademie der Künste|Akademio pri artoj de GDR]]: li ankaŭ ricevis la ŝtatan Nacian premion (dua klaso) de GDR. En 1973/74 spekteblis multaj liaj verkoj eksponitaj Berline, Lepsike kaj Dresdene. Inter 1974-1988 li vicestris la tutorientgermanan VBK. En 1976 li revenis al la Lepsika altlernejo por profesori kaj eĉ rektori. En 1987 postantis li ntie rektorece la eksa diŝiplo [[Arno Rink]]. Tamen ne tuj ĉesis la propraj prelegoj. En 1977 li partoprenis la festivalon ''[[documenta]]'' en Kaselo. En 1978 oni elektis lin unuan viculon de la prezidanto de VBK: tiam li ricveis la Nacian premion de GDR (unua klaso). Inter 1979-1984 li membris ĉe la lepsika distrikta estraranon de SED. En 1980 estis ekspozicioj de liaj verkoj ankaŭ en Uesta Germanujo ([[Bremeno]], [[Frankfurto ĉe Majno]]). En 1986 li portretis eĉ la eksan kancelieron [[Helmut Schmidt]]. En 1989 li eksmembriĝis ĉe la komunist parti kaj redonis ĉiujn ŝtatajn premiojn por protesti kontraŭ potencabuzo kaj korupcio ĉe la superuloj partiaj. En 1989/90 okazis granda retrospektivo al la verkaro, unue en la uestberlina [[martin Gropius|Gropius]]-domo, poste ankaŭ en [[Bonno]] kaj [[Munkeno]]. Tiaj elmontradoj ankaŭ enhavis la [[triptiko]]n ''Zeit der Haie'' kun [[apokalipso]] disde al koncentrenoj de la [[nazioj]] al nedefinebla estonteco. En 1991 Heisig eksmembriĝis je la berlina ''Akademie der Künste'' kaj edziĝis al la artistino Gudrun Brüne (* 1941). En 1997/98 oni invitis lin ornami la [[reichstag (konstruaĵo)|berlinan parlamenton]]. Ĉi mendo estis publike pridisputita pro liaj roloj je Waffen-SS kaj en la eostgermana (kultur)politiko. En 2005/06 estis montrata la ekspoziciego ''Bernhard Heisig - die Wut der Bilder'' en [[Duseldorfo]], Lepsiko, Berlino kaj eĉ Vroclavo. ==Fonto== Haunhorst, Regina kaj Zündorf, Irmgard: [http://www.hdg.de/lemo/biografie/bernhard-heisig.html "Bernhard Heisig"] - ĉe: ''LeMO-Biografien'' fare de HDG ==Eksteraj ligiloj== *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118548689 ligiloj ĉe DDB] *[https://www.bernhard-heisig.com/ hejmpaĝo] {{DEFAULTSORT:Heisig, Bernhard}} [[kategorio:Germanaj pentristoj]] [[kategorio:Kulturo de GDR]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[kategorio:Mortintoj en 2011]] [[kategorio:Naskiĝintoj en Breslaŭo]] q1l9j0cldrusi0ljdci4g2p87ttbg4a 9367265 9367264 2026-05-05T16:21:24Z Tirolischleioans 254019 /* Eksteraj ligiloj */ 9367265 wikitext text/x-wiki [[File:Bernhard Heisig 2008 2.jpg|thumb|Bernhard Heisig en 2008]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-R0425-0010, Berlin, Palast der Republik, Gemälde Heisig.jpg|thumb|bildego en la berlina reprezentadejo ''[[Palast der Republik]]'' - kun interesataj artemuloj (1976)]] '''Bernhard HEISIG''' (naskiĝinta la {{daton|31|3|1925}} en [[Vroclavo]], mortinta la {{daton|10|6|2011}} en [[havelaue|Havelaue-Strohdene]]) estis [[germanio|germana]] pentristo. Li estis konsiderata kiel unu el la plej gravaj reprezentantoj de la arto de [[GDR]]. Lia stilo moviĝis inter klasika modernismo, realismo kaj [[kolaĝo|kolaga]] arto. Aparte konataj estas liaj grandaj historiaj-politikaj panoramoj, kiuj ekzemple troveblas en la [[reichstag (konstruaĵo)|Reichstag]]-konstruaĵo en [[Berlino]]. ==Vivo== Estante filo de la pentristo Walter Heisig, li trejniĝis en la patra ateliero. En 1941/42 li frekventis la Artmetiistan lernejon en sia naskiĝurbo. Soldati devis li poste estante ano de [[sS (organizaĵo)|Waffen-SS]]; en 1945 li estas liberigita el sovetia kaptiteco kiel invalido. Post reveno Vroclavon li iris en 1947 al [[Zeitz]]. En 1948 li ekstudis ĉe la ''Fakalternejo pri aplikataj artoj'' en [[Lepsiko]]; en 1949 li studis ĉe la lepsika ''Akademio pri grafika arto kaj librometio'' forlasonte en 1951 sen finekzameniĝo ĉi institucion. En 1947 li fariĝis partimembro de [[Socialista Unueca Partio de Germanio|SED]]; du jarojn poste li edziĝis al Brunhilde Eisler kiu naskos du filojn. Divorco estis en 1956. Inter 1951-1954 li liberprofesiulis Lepsike kun fokuso pri desegnaĵoj kaj litografiojn rilate al la [[Revolucio de 1848]] kaj la [[Pariza komunumo]]. Krome ilustris li verkojn i.a. de [[Ludwig Renn]], [[Johannes R. Becher]], [[Erich Maria Remarque]]. En 1954 li estis vokita al la Alternejo pri grafiko kaj libroarto de Lepsiko. Inter 1956-1959 li estris la Ligon de bildigaj artistoj (VBK) por la Lepsika distrikto. Inter 1961-1964 li profesoris Lepsike. Okaze de la 5-a kongreso de la menciita ligo, Heisig ege kritikis la pli kaj pli restriktitan kulturpolitikon de GDR kaj la pridubindaj rezultoj de la anoj de la t.n. ''idearo de Bitterfeld'': pro tio li jam ne rajtis estri rektorece. Inter 1964-1968 li estris la sekcion pri grafiko kaj pentrado de la menciita lepsika altlernejon. En 1965 ricevis okaze de la Internacia Libroarta Ekspozicio (IBA) de Lepsiko premion priilustran, konkrete por la libro ''Mutter Courage'' de [[Bertold Brecht]]. Oran medalon aljuĝis IBA al li por la litografia serio ''Der faschistische Alptraum''. Sekvis en 1966 eksponadoj en Lepsiko, [[Erfurto]] kaj [[Würzburg]]. En 1968 Heisig mem petis maldungiĝon docentan kaj refariĝis liberprofesiulo. Tiam li pentris oftege grandajn, historiajn-politikajn kaj sociajn panoramojn en la tradicio de [[Max Beckmann]] kaj [[Oskar Kokoschka]]. En 1970 la lepsikanoj aljuĝis al li artpremion. Inter 1972-1974 li estris VBK en Lepsiko. En 1972 li elektiĝis membro de la [[akademie der Künste|Akademio pri artoj de GDR]]: li ankaŭ ricevis la ŝtatan Nacian premion (dua klaso) de GDR. En 1973/74 spekteblis multaj liaj verkoj eksponitaj Berline, Lepsike kaj Dresdene. Inter 1974-1988 li vicestris la tutorientgermanan VBK. En 1976 li revenis al la Lepsika altlernejo por profesori kaj eĉ rektori. En 1987 postantis li ntie rektorece la eksa diŝiplo [[Arno Rink]]. Tamen ne tuj ĉesis la propraj prelegoj. En 1977 li partoprenis la festivalon ''[[documenta]]'' en Kaselo. En 1978 oni elektis lin unuan viculon de la prezidanto de VBK: tiam li ricveis la Nacian premion de GDR (unua klaso). Inter 1979-1984 li membris ĉe la lepsika distrikta estraranon de SED. En 1980 estis ekspozicioj de liaj verkoj ankaŭ en Uesta Germanujo ([[Bremeno]], [[Frankfurto ĉe Majno]]). En 1986 li portretis eĉ la eksan kancelieron [[Helmut Schmidt]]. En 1989 li eksmembriĝis ĉe la komunist parti kaj redonis ĉiujn ŝtatajn premiojn por protesti kontraŭ potencabuzo kaj korupcio ĉe la superuloj partiaj. En 1989/90 okazis granda retrospektivo al la verkaro, unue en la uestberlina [[martin Gropius|Gropius]]-domo, poste ankaŭ en [[Bonno]] kaj [[Munkeno]]. Tiaj elmontradoj ankaŭ enhavis la [[triptiko]]n ''Zeit der Haie'' kun [[apokalipso]] disde al koncentrenoj de la [[nazioj]] al nedefinebla estonteco. En 1991 Heisig eksmembriĝis je la berlina ''Akademie der Künste'' kaj edziĝis al la artistino Gudrun Brüne (* 1941). En 1997/98 oni invitis lin ornami la [[reichstag (konstruaĵo)|berlinan parlamenton]]. Ĉi mendo estis publike pridisputita pro liaj roloj je Waffen-SS kaj en la eostgermana (kultur)politiko. En 2005/06 estis montrata la ekspoziciego ''Bernhard Heisig - die Wut der Bilder'' en [[Duseldorfo]], Lepsiko, Berlino kaj eĉ Vroclavo. ==Fonto== Haunhorst, Regina kaj Zündorf, Irmgard: [http://www.hdg.de/lemo/biografie/bernhard-heisig.html "Bernhard Heisig"] - ĉe: ''LeMO-Biografien'' fare de HDG ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118548689 ligiloj ĉe DDB] *[https://www.bernhard-heisig.com/ hejmpaĝo] {{DEFAULTSORT:Heisig, Bernhard}} [[kategorio:Germanaj pentristoj]] [[kategorio:Kulturo de GDR]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[kategorio:Mortintoj en 2011]] [[kategorio:Naskiĝintoj en Breslaŭo]] az61zdvpum3unbejfptcsroanaw1lwd 9367266 9367265 2026-05-05T16:21:45Z Tirolischleioans 254019 9367266 wikitext text/x-wiki [[File:Bernhard Heisig 2008 2.jpg|thumb|Bernhard Heisig en 2008]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-R0425-0010, Berlin, Palast der Republik, Gemälde Heisig.jpg|thumb|bildego en la berlina reprezentadejo ''[[Palast der Republik]]'' - kun interesataj artemuloj (1976)]] '''Bernhard HEISIG''' (naskiĝinta la {{daton|31|3|1925}} en [[Vroclavo]], mortinta la {{daton|10|6|2011}} en [[havelaue|Havelaue-Strohdene]]) estis [[germanio|germana]] pentristo. Li estis konsiderata kiel unu el la plej gravaj reprezentantoj de la arto de [[GDR]]. Lia stilo moviĝis inter klasika modernismo, realismo kaj [[kolaĝo|kolaga]] arto. Aparte konataj estas liaj grandaj historiaj-politikaj panoramoj, kiuj ekzemple troveblas en la [[reichstag (konstruaĵo)|Reichstag]]-konstruaĵo en [[Berlino]]. ==Vivo== Estante filo de la pentristo Walter Heisig, li trejniĝis en la patra ateliero. En 1941/42 li frekventis la Artmetiistan lernejon en sia naskiĝurbo. Soldati devis li poste estante ano de [[sS (organizaĵo)|Waffen-SS]]; en 1945 li estas liberigita el sovetia kaptiteco kiel invalido. Post reveno Vroclavon li iris en 1947 al [[Zeitz]]. En 1948 li ekstudis ĉe la ''Fakalternejo pri aplikataj artoj'' en [[Lepsiko]]; en 1949 li studis ĉe la lepsika ''Akademio pri grafika arto kaj librometio'' forlasonte en 1951 sen finekzameniĝo ĉi institucion. En 1947 li fariĝis partimembro de [[Socialista Unueca Partio de Germanio|SED]]; du jarojn poste li edziĝis al Brunhilde Eisler kiu naskos du filojn. Divorco estis en 1956. Inter 1951-1954 li liberprofesiulis Lepsike kun fokuso pri desegnaĵoj kaj litografiojn rilate al la [[Revolucio de 1848]] kaj la [[Pariza komunumo]]. Krome ilustris li verkojn i.a. de [[Ludwig Renn]], [[Johannes R. Becher]], [[Erich Maria Remarque]]. En 1954 li estis vokita al la Alternejo pri grafiko kaj libroarto de Lepsiko. Inter 1956-1959 li estris la Ligon de bildigaj artistoj (VBK) por la Lepsika distrikto. Inter 1961-1964 li profesoris Lepsike. Okaze de la 5-a kongreso de la menciita ligo, Heisig ege kritikis la pli kaj pli restriktitan kulturpolitikon de GDR kaj la pridubindaj rezultoj de la anoj de la t.n. ''idearo de Bitterfeld'': pro tio li jam ne rajtis estri rektorece. Inter 1964-1968 li estris la sekcion pri grafiko kaj pentrado de la menciita lepsika altlernejon. En 1965 ricevis okaze de la Internacia Libroarta Ekspozicio (IBA) de Lepsiko premion priilustran, konkrete por la libro ''Mutter Courage'' de [[Bertolt Brecht]]. Oran medalon aljuĝis IBA al li por la litografia serio ''Der faschistische Alptraum''. Sekvis en 1966 eksponadoj en Lepsiko, [[Erfurto]] kaj [[Würzburg]]. En 1968 Heisig mem petis maldungiĝon docentan kaj refariĝis liberprofesiulo. Tiam li pentris oftege grandajn, historiajn-politikajn kaj sociajn panoramojn en la tradicio de [[Max Beckmann]] kaj [[Oskar Kokoschka]]. En 1970 la lepsikanoj aljuĝis al li artpremion. Inter 1972-1974 li estris VBK en Lepsiko. En 1972 li elektiĝis membro de la [[akademie der Künste|Akademio pri artoj de GDR]]: li ankaŭ ricevis la ŝtatan Nacian premion (dua klaso) de GDR. En 1973/74 spekteblis multaj liaj verkoj eksponitaj Berline, Lepsike kaj Dresdene. Inter 1974-1988 li vicestris la tutorientgermanan VBK. En 1976 li revenis al la Lepsika altlernejo por profesori kaj eĉ rektori. En 1987 postantis li ntie rektorece la eksa diŝiplo [[Arno Rink]]. Tamen ne tuj ĉesis la propraj prelegoj. En 1977 li partoprenis la festivalon ''[[documenta]]'' en Kaselo. En 1978 oni elektis lin unuan viculon de la prezidanto de VBK: tiam li ricveis la Nacian premion de GDR (unua klaso). Inter 1979-1984 li membris ĉe la lepsika distrikta estraranon de SED. En 1980 estis ekspozicioj de liaj verkoj ankaŭ en Uesta Germanujo ([[Bremeno]], [[Frankfurto ĉe Majno]]). En 1986 li portretis eĉ la eksan kancelieron [[Helmut Schmidt]]. En 1989 li eksmembriĝis ĉe la komunist parti kaj redonis ĉiujn ŝtatajn premiojn por protesti kontraŭ potencabuzo kaj korupcio ĉe la superuloj partiaj. En 1989/90 okazis granda retrospektivo al la verkaro, unue en la uestberlina [[martin Gropius|Gropius]]-domo, poste ankaŭ en [[Bonno]] kaj [[Munkeno]]. Tiaj elmontradoj ankaŭ enhavis la [[triptiko]]n ''Zeit der Haie'' kun [[apokalipso]] disde al koncentrenoj de la [[nazioj]] al nedefinebla estonteco. En 1991 Heisig eksmembriĝis je la berlina ''Akademie der Künste'' kaj edziĝis al la artistino Gudrun Brüne (* 1941). En 1997/98 oni invitis lin ornami la [[reichstag (konstruaĵo)|berlinan parlamenton]]. Ĉi mendo estis publike pridisputita pro liaj roloj je Waffen-SS kaj en la eostgermana (kultur)politiko. En 2005/06 estis montrata la ekspoziciego ''Bernhard Heisig - die Wut der Bilder'' en [[Duseldorfo]], Lepsiko, Berlino kaj eĉ Vroclavo. ==Fonto== Haunhorst, Regina kaj Zündorf, Irmgard: [http://www.hdg.de/lemo/biografie/bernhard-heisig.html "Bernhard Heisig"] - ĉe: ''LeMO-Biografien'' fare de HDG ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118548689 ligiloj ĉe DDB] *[https://www.bernhard-heisig.com/ hejmpaĝo] {{DEFAULTSORT:Heisig, Bernhard}} [[kategorio:Germanaj pentristoj]] [[kategorio:Kulturo de GDR]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[kategorio:Mortintoj en 2011]] [[kategorio:Naskiĝintoj en Breslaŭo]] cmjxu3qdj5ubynxg0spt9130fb6o6mc 9367267 9367266 2026-05-05T16:22:08Z Tirolischleioans 254019 /* Vivo */ 9367267 wikitext text/x-wiki [[File:Bernhard Heisig 2008 2.jpg|thumb|Bernhard Heisig en 2008]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-R0425-0010, Berlin, Palast der Republik, Gemälde Heisig.jpg|thumb|bildego en la berlina reprezentadejo ''[[Palast der Republik]]'' - kun interesataj artemuloj (1976)]] '''Bernhard HEISIG''' (naskiĝinta la {{daton|31|3|1925}} en [[Vroclavo]], mortinta la {{daton|10|6|2011}} en [[havelaue|Havelaue-Strohdene]]) estis [[germanio|germana]] pentristo. Li estis konsiderata kiel unu el la plej gravaj reprezentantoj de la arto de [[GDR]]. Lia stilo moviĝis inter klasika modernismo, realismo kaj [[kolaĝo|kolaga]] arto. Aparte konataj estas liaj grandaj historiaj-politikaj panoramoj, kiuj ekzemple troveblas en la [[reichstag (konstruaĵo)|Reichstag]]-konstruaĵo en [[Berlino]]. ==Vivo== Estante filo de la pentristo Walter Heisig, li trejniĝis en la patra ateliero. En 1941/42 li frekventis la Artmetiistan lernejon en sia naskiĝurbo. Soldati devis li poste estante ano de [[sS (organizaĵo)|Waffen-SS]]; en 1945 li estas liberigita el sovetia kaptiteco kiel invalido. Post reveno Vroclavon li iris en 1947 al [[Zeitz]]. En 1948 li ekstudis ĉe la ''Fakalternejo pri aplikataj artoj'' en [[Lepsiko]]; en 1949 li studis ĉe la lepsika ''Akademio pri grafika arto kaj librometio'' forlasonte en 1951 sen finekzameniĝo ĉi institucion. En 1947 li fariĝis partimembro de [[Socialista Unueca Partio de Germanio|SED]]; du jarojn poste li edziĝis al Brunhilde Eisler kiu naskos du filojn. Divorco estis en 1956. Inter 1951-1954 li liberprofesiulis Lepsike kun fokuso pri desegnaĵoj kaj litografiojn rilate al la [[Revolucio de 1848]] kaj la [[Pariza komunumo]]. Krome ilustris li verkojn i.a. de [[Ludwig Renn]], [[Johannes R. Becher]], [[Erich Maria Remarque]]. En 1954 li estis vokita al la Alternejo pri grafiko kaj libroarto de Lepsiko. Inter 1956-1959 li estris la Ligon de bildigaj artistoj (VBK) por la Lepsika distrikto. Inter 1961-1964 li profesoris Lepsike. Okaze de la 5-a kongreso de la menciita ligo, Heisig ege kritikis la pli kaj pli restriktitan kulturpolitikon de GDR kaj la pridubindaj rezultoj de la anoj de la t.n. ''idearo de Bitterfeld'': pro tio li jam ne rajtis estri rektorece. Inter 1964-1968 li estris la sekcion pri grafiko kaj pentrado de la menciita lepsika altlernejon. En 1965 ricevis okaze de la Internacia Libroarta Ekspozicio (IBA) de Lepsiko premion priilustran, konkrete por la libro ''Mutter Courage'' de [[Bertolt Brecht]]. Oran medalon aljuĝis IBA al li por la litografia serio ''Der faschistische Alptraum''. Sekvis en 1966 eksponadoj en Lepsiko, [[Erfurto]] kaj [[Würzburg]]. En 1968 Heisig mem petis maldungiĝon docentan kaj refariĝis liberprofesiulo. Tiam li pentris oftege grandajn, historiajn-politikajn kaj sociajn panoramojn en la tradicio de [[Max Beckmann]] kaj [[Oskar Kokoschka]]. En 1970 la lepsikanoj aljuĝis al li artpremion. Inter 1972-1974 li estris VBK en Lepsiko. En 1972 li elektiĝis membro de la [[akademie der Künste|Akademio pri artoj de GDR]]: li ankaŭ ricevis la ŝtatan Nacian premion (dua klaso) de GDR. En 1973/74 spekteblis multaj liaj verkoj eksponitaj Berline, Lepsike kaj Dresdene. Inter 1974-1988 li vicestris la tutorientgermanan VBK. En 1976 li revenis al la Lepsika altlernejo por profesori kaj eĉ rektori. En 1987 postantis li ntie rektorece la eksa disĉiplo [[Arno Rink]]. Tamen ne tuj ĉesis la propraj prelegoj. En 1977 li partoprenis la festivalon ''[[documenta]]'' en Kaselo. En 1978 oni elektis lin unuan viculon de la prezidanto de VBK: tiam li ricveis la Nacian premion de GDR (unua klaso). Inter 1979-1984 li membris ĉe la lepsika distrikta estraranon de SED. En 1980 estis ekspozicioj de liaj verkoj ankaŭ en Uesta Germanujo ([[Bremeno]], [[Frankfurto ĉe Majno]]). En 1986 li portretis eĉ la eksan kancelieron [[Helmut Schmidt]]. En 1989 li eksmembriĝis ĉe la komunist parti kaj redonis ĉiujn ŝtatajn premiojn por protesti kontraŭ potencabuzo kaj korupcio ĉe la superuloj partiaj. En 1989/90 okazis granda retrospektivo al la verkaro, unue en la uestberlina [[martin Gropius|Gropius]]-domo, poste ankaŭ en [[Bonno]] kaj [[Munkeno]]. Tiaj elmontradoj ankaŭ enhavis la [[triptiko]]n ''Zeit der Haie'' kun [[apokalipso]] disde al koncentrenoj de la [[nazioj]] al nedefinebla estonteco. En 1991 Heisig eksmembriĝis je la berlina ''Akademie der Künste'' kaj edziĝis al la artistino Gudrun Brüne (* 1941). En 1997/98 oni invitis lin ornami la [[reichstag (konstruaĵo)|berlinan parlamenton]]. Ĉi mendo estis publike pridisputita pro liaj roloj je Waffen-SS kaj en la eostgermana (kultur)politiko. En 2005/06 estis montrata la ekspoziciego ''Bernhard Heisig - die Wut der Bilder'' en [[Duseldorfo]], Lepsiko, Berlino kaj eĉ Vroclavo. ==Fonto== Haunhorst, Regina kaj Zündorf, Irmgard: [http://www.hdg.de/lemo/biografie/bernhard-heisig.html "Bernhard Heisig"] - ĉe: ''LeMO-Biografien'' fare de HDG ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118548689 ligiloj ĉe DDB] *[https://www.bernhard-heisig.com/ hejmpaĝo] {{DEFAULTSORT:Heisig, Bernhard}} [[kategorio:Germanaj pentristoj]] [[kategorio:Kulturo de GDR]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[kategorio:Mortintoj en 2011]] [[kategorio:Naskiĝintoj en Breslaŭo]] cwc01kvlvu2jkwa5177p5slzznh9w3a 9367268 9367267 2026-05-05T16:23:56Z Tirolischleioans 254019 /* Eksteraj ligiloj */ 9367268 wikitext text/x-wiki [[File:Bernhard Heisig 2008 2.jpg|thumb|Bernhard Heisig en 2008]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-R0425-0010, Berlin, Palast der Republik, Gemälde Heisig.jpg|thumb|bildego en la berlina reprezentadejo ''[[Palast der Republik]]'' - kun interesataj artemuloj (1976)]] '''Bernhard HEISIG''' (naskiĝinta la {{daton|31|3|1925}} en [[Vroclavo]], mortinta la {{daton|10|6|2011}} en [[havelaue|Havelaue-Strohdene]]) estis [[germanio|germana]] pentristo. Li estis konsiderata kiel unu el la plej gravaj reprezentantoj de la arto de [[GDR]]. Lia stilo moviĝis inter klasika modernismo, realismo kaj [[kolaĝo|kolaga]] arto. Aparte konataj estas liaj grandaj historiaj-politikaj panoramoj, kiuj ekzemple troveblas en la [[reichstag (konstruaĵo)|Reichstag]]-konstruaĵo en [[Berlino]]. ==Vivo== Estante filo de la pentristo Walter Heisig, li trejniĝis en la patra ateliero. En 1941/42 li frekventis la Artmetiistan lernejon en sia naskiĝurbo. Soldati devis li poste estante ano de [[sS (organizaĵo)|Waffen-SS]]; en 1945 li estas liberigita el sovetia kaptiteco kiel invalido. Post reveno Vroclavon li iris en 1947 al [[Zeitz]]. En 1948 li ekstudis ĉe la ''Fakalternejo pri aplikataj artoj'' en [[Lepsiko]]; en 1949 li studis ĉe la lepsika ''Akademio pri grafika arto kaj librometio'' forlasonte en 1951 sen finekzameniĝo ĉi institucion. En 1947 li fariĝis partimembro de [[Socialista Unueca Partio de Germanio|SED]]; du jarojn poste li edziĝis al Brunhilde Eisler kiu naskos du filojn. Divorco estis en 1956. Inter 1951-1954 li liberprofesiulis Lepsike kun fokuso pri desegnaĵoj kaj litografiojn rilate al la [[Revolucio de 1848]] kaj la [[Pariza komunumo]]. Krome ilustris li verkojn i.a. de [[Ludwig Renn]], [[Johannes R. Becher]], [[Erich Maria Remarque]]. En 1954 li estis vokita al la Alternejo pri grafiko kaj libroarto de Lepsiko. Inter 1956-1959 li estris la Ligon de bildigaj artistoj (VBK) por la Lepsika distrikto. Inter 1961-1964 li profesoris Lepsike. Okaze de la 5-a kongreso de la menciita ligo, Heisig ege kritikis la pli kaj pli restriktitan kulturpolitikon de GDR kaj la pridubindaj rezultoj de la anoj de la t.n. ''idearo de Bitterfeld'': pro tio li jam ne rajtis estri rektorece. Inter 1964-1968 li estris la sekcion pri grafiko kaj pentrado de la menciita lepsika altlernejon. En 1965 ricevis okaze de la Internacia Libroarta Ekspozicio (IBA) de Lepsiko premion priilustran, konkrete por la libro ''Mutter Courage'' de [[Bertolt Brecht]]. Oran medalon aljuĝis IBA al li por la litografia serio ''Der faschistische Alptraum''. Sekvis en 1966 eksponadoj en Lepsiko, [[Erfurto]] kaj [[Würzburg]]. En 1968 Heisig mem petis maldungiĝon docentan kaj refariĝis liberprofesiulo. Tiam li pentris oftege grandajn, historiajn-politikajn kaj sociajn panoramojn en la tradicio de [[Max Beckmann]] kaj [[Oskar Kokoschka]]. En 1970 la lepsikanoj aljuĝis al li artpremion. Inter 1972-1974 li estris VBK en Lepsiko. En 1972 li elektiĝis membro de la [[akademie der Künste|Akademio pri artoj de GDR]]: li ankaŭ ricevis la ŝtatan Nacian premion (dua klaso) de GDR. En 1973/74 spekteblis multaj liaj verkoj eksponitaj Berline, Lepsike kaj Dresdene. Inter 1974-1988 li vicestris la tutorientgermanan VBK. En 1976 li revenis al la Lepsika altlernejo por profesori kaj eĉ rektori. En 1987 postantis li ntie rektorece la eksa disĉiplo [[Arno Rink]]. Tamen ne tuj ĉesis la propraj prelegoj. En 1977 li partoprenis la festivalon ''[[documenta]]'' en Kaselo. En 1978 oni elektis lin unuan viculon de la prezidanto de VBK: tiam li ricveis la Nacian premion de GDR (unua klaso). Inter 1979-1984 li membris ĉe la lepsika distrikta estraranon de SED. En 1980 estis ekspozicioj de liaj verkoj ankaŭ en Uesta Germanujo ([[Bremeno]], [[Frankfurto ĉe Majno]]). En 1986 li portretis eĉ la eksan kancelieron [[Helmut Schmidt]]. En 1989 li eksmembriĝis ĉe la komunist parti kaj redonis ĉiujn ŝtatajn premiojn por protesti kontraŭ potencabuzo kaj korupcio ĉe la superuloj partiaj. En 1989/90 okazis granda retrospektivo al la verkaro, unue en la uestberlina [[martin Gropius|Gropius]]-domo, poste ankaŭ en [[Bonno]] kaj [[Munkeno]]. Tiaj elmontradoj ankaŭ enhavis la [[triptiko]]n ''Zeit der Haie'' kun [[apokalipso]] disde al koncentrenoj de la [[nazioj]] al nedefinebla estonteco. En 1991 Heisig eksmembriĝis je la berlina ''Akademie der Künste'' kaj edziĝis al la artistino Gudrun Brüne (* 1941). En 1997/98 oni invitis lin ornami la [[reichstag (konstruaĵo)|berlinan parlamenton]]. Ĉi mendo estis publike pridisputita pro liaj roloj je Waffen-SS kaj en la eostgermana (kultur)politiko. En 2005/06 estis montrata la ekspoziciego ''Bernhard Heisig - die Wut der Bilder'' en [[Duseldorfo]], Lepsiko, Berlino kaj eĉ Vroclavo. ==Fonto== Haunhorst, Regina kaj Zündorf, Irmgard: [http://www.hdg.de/lemo/biografie/bernhard-heisig.html "Bernhard Heisig"] - ĉe: ''LeMO-Biografien'' fare de HDG ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118548689 ligiloj ĉe DDB] *[ https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/de/recherche/kataloge-datenbanken/biographische-datenbanken/bernhard-heisig ''Wer war wer in der DDR?''] - biografiaro de gravaj GDR-uloj *[https://www.bernhard-heisig.com/ hejmpaĝo] {{DEFAULTSORT:Heisig, Bernhard}} [[kategorio:Germanaj pentristoj]] [[kategorio:Kulturo de GDR]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[kategorio:Mortintoj en 2011]] [[kategorio:Naskiĝintoj en Breslaŭo]] 3xrtrgoc5kfmhm96bkfxa2gq4s3ssnq 9367446 9367268 2026-05-06T03:32:07Z Tirolischleioans 254019 9367446 wikitext text/x-wiki [[File:Bernhard Heisig 2008 2.jpg|thumb|Bernhard Heisig en 2008]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-R0425-0010, Berlin, Palast der Republik, Gemälde Heisig.jpg|thumb|bildego de Heisig en la berlina reprezentadejo ''[[Palast der Republik]]'' - kun interesataj artemuloj (1976)]] '''Bernhard HEISIG''' (naskiĝinta la {{daton|31|3|1925}} en [[Vroclavo]], mortinta la {{daton|10|6|2011}} en [[havelaue|Havelaue-Strohdene]]) estis [[germanio|germana]] pentristo. Li estis konsiderata kiel unu el la plej gravaj reprezentantoj de la arto de [[GDR]]. Lia stilo moviĝis inter klasika modernismo, realismo kaj [[kolaĝo|kolaga]] arto. Aparte konataj estas liaj grandaj historiaj-politikaj panoramoj, kiuj ekzemple troveblas en la [[reichstag (konstruaĵo)|Reichstag]]-konstruaĵo en [[Berlino]]. ==Vivo== Estante filo de la pentristo Walter Heisig, li trejniĝis en la patra ateliero. En 1941/42 li frekventis la Artmetiistan lernejon en sia naskiĝurbo. Soldati devis li poste estante ano de [[sS (organizaĵo)|Waffen-SS]]; en 1945 li estas liberigita el sovetia kaptiteco kiel invalido. Post reveno Vroclavon li iris en 1947 al [[Zeitz]]. En 1948 li ekstudis ĉe la ''Fakalternejo pri aplikataj artoj'' en [[Lepsiko]]; en 1949 li studis ĉe la lepsika ''Akademio pri grafika arto kaj librometio'' forlasonte en 1951 sen finekzameniĝo ĉi institucion. En 1947 li fariĝis partimembro de [[Socialista Unueca Partio de Germanio|SED]]; du jarojn poste li edziĝis al Brunhilde Eisler kiu naskos du filojn. Divorco estis en 1956. Inter 1951-1954 li liberprofesiulis Lepsike kun fokuso pri desegnaĵoj kaj litografiojn rilate al la [[Revolucio de 1848]] kaj la [[Pariza komunumo]]. Krome ilustris li verkojn i.a. de [[Ludwig Renn]], [[Johannes R. Becher]], [[Erich Maria Remarque]]. En 1954 li estis vokita al la Alternejo pri grafiko kaj libroarto de Lepsiko. Inter 1956-1959 li estris la Ligon de bildigaj artistoj (VBK) por la Lepsika distrikto. Inter 1961-1964 li profesoris Lepsike. Okaze de la 5-a kongreso de la menciita ligo, Heisig ege kritikis la pli kaj pli restriktitan kulturpolitikon de GDR kaj la pridubindaj rezultoj de la anoj de la t.n. ''idearo de Bitterfeld'': pro tio li jam ne rajtis estri rektorece. Inter 1964-1968 li estris la sekcion pri grafiko kaj pentrado de la menciita lepsika altlernejon. En 1965 ricevis okaze de la Internacia Libroarta Ekspozicio (IBA) de Lepsiko premion priilustran, konkrete por la libro ''Mutter Courage'' de [[Bertolt Brecht]]. Oran medalon aljuĝis IBA al li por la litografia serio ''Der faschistische Alptraum''. Sekvis en 1966 eksponadoj en Lepsiko, [[Erfurto]] kaj [[Würzburg]]. En 1968 Heisig mem petis maldungiĝon docentan kaj refariĝis liberprofesiulo. Tiam li pentris oftege grandajn, historiajn-politikajn kaj sociajn panoramojn en la tradicio de [[Max Beckmann]] kaj [[Oskar Kokoschka]]. En 1970 la lepsikanoj aljuĝis al li artpremion. Inter 1972-1974 li estris VBK en Lepsiko. En 1972 li elektiĝis membro de la [[akademie der Künste|Akademio pri artoj de GDR]]: li ankaŭ ricevis la ŝtatan Nacian premion (dua klaso) de GDR. En 1973/74 spekteblis multaj liaj verkoj eksponitaj Berline, Lepsike kaj Dresdene. Inter 1974-1988 li vicestris la tutorientgermanan VBK. En 1976 li revenis al la Lepsika altlernejo por profesori kaj eĉ rektori. En 1987 postantis li ntie rektorece la eksa disĉiplo [[Arno Rink]]. Tamen ne tuj ĉesis la propraj prelegoj. En 1977 li partoprenis la festivalon ''[[documenta]]'' en Kaselo. En 1978 oni elektis lin unuan viculon de la prezidanto de VBK: tiam li ricveis la Nacian premion de GDR (unua klaso). Inter 1979-1984 li membris ĉe la lepsika distrikta estraranon de SED. En 1980 estis ekspozicioj de liaj verkoj ankaŭ en Uesta Germanujo ([[Bremeno]], [[Frankfurto ĉe Majno]]). En 1986 li portretis eĉ la eksan kancelieron [[Helmut Schmidt]]. En 1989 li eksmembriĝis ĉe la komunist parti kaj redonis ĉiujn ŝtatajn premiojn por protesti kontraŭ potencabuzo kaj korupcio ĉe la superuloj partiaj. En 1989/90 okazis granda retrospektivo al la verkaro, unue en la uestberlina [[martin Gropius|Gropius]]-domo, poste ankaŭ en [[Bonno]] kaj [[Munkeno]]. Tiaj elmontradoj ankaŭ enhavis la [[triptiko]]n ''Zeit der Haie'' kun [[apokalipso]] disde al koncentrenoj de la [[nazioj]] al nedefinebla estonteco. En 1991 Heisig eksmembriĝis je la berlina ''Akademie der Künste'' kaj edziĝis al la artistino Gudrun Brüne (* 1941). En 1997/98 oni invitis lin ornami la [[reichstag (konstruaĵo)|berlinan parlamenton]]. Ĉi mendo estis publike pridisputita pro liaj roloj je Waffen-SS kaj en la eostgermana (kultur)politiko. En 2005/06 estis montrata la ekspoziciego ''Bernhard Heisig - die Wut der Bilder'' en [[Duseldorfo]], Lepsiko, Berlino kaj eĉ Vroclavo. ==Fonto== Haunhorst, Regina kaj Zündorf, Irmgard: [http://www.hdg.de/lemo/biografie/bernhard-heisig.html "Bernhard Heisig"] - ĉe: ''LeMO-Biografien'' fare de HDG ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118548689 ligiloj ĉe DDB] *[ https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/de/recherche/kataloge-datenbanken/biographische-datenbanken/bernhard-heisig ''Wer war wer in der DDR?''] - biografiaro de gravaj GDR-uloj *[https://www.bernhard-heisig.com/ hejmpaĝo] {{DEFAULTSORT:Heisig, Bernhard}} [[kategorio:Germanaj pentristoj]] [[kategorio:Kulturo de GDR]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[kategorio:Mortintoj en 2011]] [[kategorio:Naskiĝintoj en Breslaŭo]] 6i8w5plp9zhikf8fgf07pylfs2k1w3p 9367447 9367446 2026-05-06T03:32:45Z Tirolischleioans 254019 /* Vivo */ 9367447 wikitext text/x-wiki [[File:Bernhard Heisig 2008 2.jpg|thumb|Bernhard Heisig en 2008]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-R0425-0010, Berlin, Palast der Republik, Gemälde Heisig.jpg|thumb|bildego de Heisig en la berlina reprezentadejo ''[[Palast der Republik]]'' - kun interesataj artemuloj (1976)]] '''Bernhard HEISIG''' (naskiĝinta la {{daton|31|3|1925}} en [[Vroclavo]], mortinta la {{daton|10|6|2011}} en [[havelaue|Havelaue-Strohdene]]) estis [[germanio|germana]] pentristo. Li estis konsiderata kiel unu el la plej gravaj reprezentantoj de la arto de [[GDR]]. Lia stilo moviĝis inter klasika modernismo, realismo kaj [[kolaĝo|kolaga]] arto. Aparte konataj estas liaj grandaj historiaj-politikaj panoramoj, kiuj ekzemple troveblas en la [[reichstag (konstruaĵo)|Reichstag]]-konstruaĵo en [[Berlino]]. ==Vivo== Estante filo de la pentristo Walter Heisig, li trejniĝis en la patra ateliero. En 1941/42 li frekventis la Artmetiistan lernejon en sia naskiĝurbo. Soldati devis li poste estante ano de [[sS (organizaĵo)|Waffen-SS]]; en 1945 li estas liberigita el sovetia kaptiteco kiel invalido. Post reveno Vroclavon li iris en 1947 al [[Zeitz]]. En 1948 li ekstudis ĉe la ''Fakalternejo pri aplikataj artoj'' en [[Lepsiko]]; en 1949 li studis ĉe la lepsika ''Akademio pri grafika arto kaj librometio'' forlasonte en 1951 sen finekzameniĝo ĉi institucion. En 1947 li fariĝis partimembro de [[Socialista Unueca Partio de Germanio|SED]]; du jarojn poste li edziĝis al Brunhilde Eisler kiu naskos du filojn. Divorco estis en 1956. Inter 1951-1954 li liberprofesiulis Lepsike kun fokuso pri desegnaĵoj kaj litografiojn rilate al la [[Revolucio de 1848]] kaj la [[Pariza komunumo]]. Krome ilustris li verkojn i.a. de [[Ludwig Renn]], [[Johannes R. Becher]], [[Erich Maria Remarque]]. En 1954 li estis vokita al la Alternejo pri grafiko kaj libroarto de Lepsiko. Inter 1956-1959 li estris la Ligon de bildigaj artistoj (VBK) por la Lepsika distrikto. Inter 1961-1964 li profesoris Lepsike. Okaze de la 5-a kongreso de la menciita ligo, Heisig ege kritikis la pli kaj pli restriktitan kulturpolitikon de GDR kaj la pridubindaj rezultoj de la anoj de la t.n. ''idearo de Bitterfeld'': pro tio li jam ne rajtis estri rektorece. Inter 1964-1968 li estris la sekcion pri grafiko kaj pentrado de la menciita lepsika altlernejon. En 1965 ricevis okaze de la Internacia Libroarta Ekspozicio (IBA) de Lepsiko premion priilustran, konkrete por la libro ''Mutter Courage'' de [[Bertolt Brecht]]. Oran medalon aljuĝis IBA al li por la litografia serio ''Der faschistische Alptraum''. Sekvis en 1966 eksponadoj en Lepsiko, [[Erfurto]] kaj [[Würzburg]]. En 1968 Heisig mem petis maldungiĝon docentan kaj refariĝis liberprofesiulo. Tiam li pentris oftege grandajn, historiajn-politikajn kaj sociajn panoramojn en la tradicio de [[Max Beckmann]] kaj [[Oskar Kokoschka]]. En 1970 la lepsikanoj aljuĝis al li artpremion. Inter 1972-1974 li estris VBK en Lepsiko. En 1972 li elektiĝis membro de la [[akademie der Künste|Akademio pri artoj de GDR]]: li ankaŭ ricevis la ŝtatan Nacian premion (dua klaso) de GDR. En 1973/74 spekteblis multaj liaj verkoj eksponitaj Berline, Lepsike kaj Dresdene. Inter 1974-1988 li vicestris la tutorientgermanan VBK. En 1976 li revenis al la Lepsika altlernejo por profesori kaj eĉ rektori. En 1987 postantis li tie rektorece la eksa disĉiplo [[Arno Rink]]. Tamen ne tuj ĉesis la propraj prelegoj. En 1977 li partoprenis la festivalon ''[[documenta]]'' en Kaselo. En 1978 oni elektis lin unuan viculon de la prezidanto de VBK: tiam li ricveis la Nacian premion de GDR (unua klaso). Inter 1979-1984 li membris ĉe la lepsika distrikta estraranon de SED. En 1980 estis ekspozicioj de liaj verkoj ankaŭ en Uesta Germanujo ([[Bremeno]], [[Frankfurto ĉe Majno]]). En 1986 li portretis eĉ la eksan kancelieron [[Helmut Schmidt]]. En 1989 li eksmembriĝis ĉe la komunist parti kaj redonis ĉiujn ŝtatajn premiojn por protesti kontraŭ potencabuzo kaj korupcio ĉe la superuloj partiaj. En 1989/90 okazis granda retrospektivo al la verkaro, unue en la uestberlina [[martin Gropius|Gropius]]-domo, poste ankaŭ en [[Bonno]] kaj [[Munkeno]]. Tiaj elmontradoj ankaŭ enhavis la [[triptiko]]n ''Zeit der Haie'' kun [[apokalipso]] disde al koncentrenoj de la [[nazioj]] al nedefinebla estonteco. En 1991 Heisig eksmembriĝis je la berlina ''Akademie der Künste'' kaj edziĝis al la artistino Gudrun Brüne (* 1941). En 1997/98 oni invitis lin ornami la [[reichstag (konstruaĵo)|berlinan parlamenton]]. Ĉi mendo estis publike pridisputita pro liaj roloj je Waffen-SS kaj en la eostgermana (kultur)politiko. En 2005/06 estis montrata la ekspoziciego ''Bernhard Heisig - die Wut der Bilder'' en [[Duseldorfo]], Lepsiko, Berlino kaj eĉ Vroclavo. ==Fonto== Haunhorst, Regina kaj Zündorf, Irmgard: [http://www.hdg.de/lemo/biografie/bernhard-heisig.html "Bernhard Heisig"] - ĉe: ''LeMO-Biografien'' fare de HDG ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118548689 ligiloj ĉe DDB] *[ https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/de/recherche/kataloge-datenbanken/biographische-datenbanken/bernhard-heisig ''Wer war wer in der DDR?''] - biografiaro de gravaj GDR-uloj *[https://www.bernhard-heisig.com/ hejmpaĝo] {{DEFAULTSORT:Heisig, Bernhard}} [[kategorio:Germanaj pentristoj]] [[kategorio:Kulturo de GDR]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[kategorio:Mortintoj en 2011]] [[kategorio:Naskiĝintoj en Breslaŭo]] 7dint59n9wrdzkyyoscml9i1bk9thzs 9367448 9367447 2026-05-06T03:33:01Z Tirolischleioans 254019 /* Eksteraj ligiloj */ 9367448 wikitext text/x-wiki [[File:Bernhard Heisig 2008 2.jpg|thumb|Bernhard Heisig en 2008]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-R0425-0010, Berlin, Palast der Republik, Gemälde Heisig.jpg|thumb|bildego de Heisig en la berlina reprezentadejo ''[[Palast der Republik]]'' - kun interesataj artemuloj (1976)]] '''Bernhard HEISIG''' (naskiĝinta la {{daton|31|3|1925}} en [[Vroclavo]], mortinta la {{daton|10|6|2011}} en [[havelaue|Havelaue-Strohdene]]) estis [[germanio|germana]] pentristo. Li estis konsiderata kiel unu el la plej gravaj reprezentantoj de la arto de [[GDR]]. Lia stilo moviĝis inter klasika modernismo, realismo kaj [[kolaĝo|kolaga]] arto. Aparte konataj estas liaj grandaj historiaj-politikaj panoramoj, kiuj ekzemple troveblas en la [[reichstag (konstruaĵo)|Reichstag]]-konstruaĵo en [[Berlino]]. ==Vivo== Estante filo de la pentristo Walter Heisig, li trejniĝis en la patra ateliero. En 1941/42 li frekventis la Artmetiistan lernejon en sia naskiĝurbo. Soldati devis li poste estante ano de [[sS (organizaĵo)|Waffen-SS]]; en 1945 li estas liberigita el sovetia kaptiteco kiel invalido. Post reveno Vroclavon li iris en 1947 al [[Zeitz]]. En 1948 li ekstudis ĉe la ''Fakalternejo pri aplikataj artoj'' en [[Lepsiko]]; en 1949 li studis ĉe la lepsika ''Akademio pri grafika arto kaj librometio'' forlasonte en 1951 sen finekzameniĝo ĉi institucion. En 1947 li fariĝis partimembro de [[Socialista Unueca Partio de Germanio|SED]]; du jarojn poste li edziĝis al Brunhilde Eisler kiu naskos du filojn. Divorco estis en 1956. Inter 1951-1954 li liberprofesiulis Lepsike kun fokuso pri desegnaĵoj kaj litografiojn rilate al la [[Revolucio de 1848]] kaj la [[Pariza komunumo]]. Krome ilustris li verkojn i.a. de [[Ludwig Renn]], [[Johannes R. Becher]], [[Erich Maria Remarque]]. En 1954 li estis vokita al la Alternejo pri grafiko kaj libroarto de Lepsiko. Inter 1956-1959 li estris la Ligon de bildigaj artistoj (VBK) por la Lepsika distrikto. Inter 1961-1964 li profesoris Lepsike. Okaze de la 5-a kongreso de la menciita ligo, Heisig ege kritikis la pli kaj pli restriktitan kulturpolitikon de GDR kaj la pridubindaj rezultoj de la anoj de la t.n. ''idearo de Bitterfeld'': pro tio li jam ne rajtis estri rektorece. Inter 1964-1968 li estris la sekcion pri grafiko kaj pentrado de la menciita lepsika altlernejon. En 1965 ricevis okaze de la Internacia Libroarta Ekspozicio (IBA) de Lepsiko premion priilustran, konkrete por la libro ''Mutter Courage'' de [[Bertolt Brecht]]. Oran medalon aljuĝis IBA al li por la litografia serio ''Der faschistische Alptraum''. Sekvis en 1966 eksponadoj en Lepsiko, [[Erfurto]] kaj [[Würzburg]]. En 1968 Heisig mem petis maldungiĝon docentan kaj refariĝis liberprofesiulo. Tiam li pentris oftege grandajn, historiajn-politikajn kaj sociajn panoramojn en la tradicio de [[Max Beckmann]] kaj [[Oskar Kokoschka]]. En 1970 la lepsikanoj aljuĝis al li artpremion. Inter 1972-1974 li estris VBK en Lepsiko. En 1972 li elektiĝis membro de la [[akademie der Künste|Akademio pri artoj de GDR]]: li ankaŭ ricevis la ŝtatan Nacian premion (dua klaso) de GDR. En 1973/74 spekteblis multaj liaj verkoj eksponitaj Berline, Lepsike kaj Dresdene. Inter 1974-1988 li vicestris la tutorientgermanan VBK. En 1976 li revenis al la Lepsika altlernejo por profesori kaj eĉ rektori. En 1987 postantis li tie rektorece la eksa disĉiplo [[Arno Rink]]. Tamen ne tuj ĉesis la propraj prelegoj. En 1977 li partoprenis la festivalon ''[[documenta]]'' en Kaselo. En 1978 oni elektis lin unuan viculon de la prezidanto de VBK: tiam li ricveis la Nacian premion de GDR (unua klaso). Inter 1979-1984 li membris ĉe la lepsika distrikta estraranon de SED. En 1980 estis ekspozicioj de liaj verkoj ankaŭ en Uesta Germanujo ([[Bremeno]], [[Frankfurto ĉe Majno]]). En 1986 li portretis eĉ la eksan kancelieron [[Helmut Schmidt]]. En 1989 li eksmembriĝis ĉe la komunist parti kaj redonis ĉiujn ŝtatajn premiojn por protesti kontraŭ potencabuzo kaj korupcio ĉe la superuloj partiaj. En 1989/90 okazis granda retrospektivo al la verkaro, unue en la uestberlina [[martin Gropius|Gropius]]-domo, poste ankaŭ en [[Bonno]] kaj [[Munkeno]]. Tiaj elmontradoj ankaŭ enhavis la [[triptiko]]n ''Zeit der Haie'' kun [[apokalipso]] disde al koncentrenoj de la [[nazioj]] al nedefinebla estonteco. En 1991 Heisig eksmembriĝis je la berlina ''Akademie der Künste'' kaj edziĝis al la artistino Gudrun Brüne (* 1941). En 1997/98 oni invitis lin ornami la [[reichstag (konstruaĵo)|berlinan parlamenton]]. Ĉi mendo estis publike pridisputita pro liaj roloj je Waffen-SS kaj en la eostgermana (kultur)politiko. En 2005/06 estis montrata la ekspoziciego ''Bernhard Heisig - die Wut der Bilder'' en [[Duseldorfo]], Lepsiko, Berlino kaj eĉ Vroclavo. ==Fonto== Haunhorst, Regina kaj Zündorf, Irmgard: [http://www.hdg.de/lemo/biografie/bernhard-heisig.html "Bernhard Heisig"] - ĉe: ''LeMO-Biografien'' fare de HDG ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118548689 ligiloj ĉe DDB] *[https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/de/recherche/kataloge-datenbanken/biographische-datenbanken/bernhard-heisig ''Wer war wer in der DDR?''] - biografiaro de gravaj GDR-uloj *[https://www.bernhard-heisig.com/ hejmpaĝo] {{DEFAULTSORT:Heisig, Bernhard}} [[kategorio:Germanaj pentristoj]] [[kategorio:Kulturo de GDR]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[kategorio:Mortintoj en 2011]] [[kategorio:Naskiĝintoj en Breslaŭo]] 0ct7pceawts3s8hwyp4kgsolruhcqz0 9367450 9367448 2026-05-06T03:34:56Z Tirolischleioans 254019 9367450 wikitext text/x-wiki [[File:Bernhard Heisig 2008 2.jpg|thumb|Bernhard Heisig en 2008]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-R0425-0010, Berlin, Palast der Republik, Gemälde Heisig.jpg|thumb|bildego de Heisig en la berlina reprezentadejo ''[[Palast der Republik]]'' - kun interesataj artemuloj (1976)]] '''Bernhard HEISIG''' (naskiĝinta la {{daton|31|3|1925}} en [[Vroclavo]], mortinta la {{daton|10|6|2011}} en [[havelaue|Havelaue-Strohdene]]) estis [[germanio|germana]] pentristo. Li estis konsiderata kiel unu el la plej gravaj reprezentantoj de la arto de [[GDR]]. Lia stilo moviĝis inter klasika modernismo, realismo kaj [[kolaĝo|kolaga]] arto. Aparte konataj estas liaj grandaj historiaj-politikaj panoramoj, kiuj ekzemple troveblas en la [[reichstag (konstruaĵo)|Reichstag]]-konstruaĵo en [[Berlino]]. Heisig gravis por la okazigo de la [[Arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. ==Vivo== Estante filo de la pentristo Walter Heisig, li trejniĝis en la patra ateliero. En 1941/42 li frekventis la Artmetiistan lernejon en sia naskiĝurbo. Soldati devis li poste estante ano de [[sS (organizaĵo)|Waffen-SS]]; en 1945 li estas liberigita el sovetia kaptiteco kiel invalido. Post reveno Vroclavon li iris en 1947 al [[Zeitz]]. En 1948 li ekstudis ĉe la ''Fakalternejo pri aplikataj artoj'' en [[Lepsiko]]; en 1949 li studis ĉe la lepsika ''Akademio pri grafika arto kaj librometio'' forlasonte en 1951 sen finekzameniĝo ĉi institucion. En 1947 li fariĝis partimembro de [[Socialista Unueca Partio de Germanio|SED]]; du jarojn poste li edziĝis al Brunhilde Eisler kiu naskos du filojn. Divorco estis en 1956. Inter 1951-1954 li liberprofesiulis Lepsike kun fokuso pri desegnaĵoj kaj litografiojn rilate al la [[Revolucio de 1848]] kaj la [[Pariza komunumo]]. Krome ilustris li verkojn i.a. de [[Ludwig Renn]], [[Johannes R. Becher]], [[Erich Maria Remarque]]. En 1954 li estis vokita al la Alternejo pri grafiko kaj libroarto de Lepsiko. Inter 1956-1959 li estris la Ligon de bildigaj artistoj (VBK) por la Lepsika distrikto. Inter 1961-1964 li profesoris Lepsike. Okaze de la 5-a kongreso de la menciita ligo, Heisig ege kritikis la pli kaj pli restriktitan kulturpolitikon de GDR kaj la pridubindaj rezultoj de la anoj de la t.n. ''idearo de Bitterfeld'': pro tio li jam ne rajtis estri rektorece. Inter 1964-1968 li estris la sekcion pri grafiko kaj pentrado de la menciita lepsika altlernejon. En 1965 ricevis okaze de la Internacia Libroarta Ekspozicio (IBA) de Lepsiko premion priilustran, konkrete por la libro ''Mutter Courage'' de [[Bertolt Brecht]]. Oran medalon aljuĝis IBA al li por la litografia serio ''Der faschistische Alptraum''. Sekvis en 1966 eksponadoj en Lepsiko, [[Erfurto]] kaj [[Würzburg]]. En 1968 Heisig mem petis maldungiĝon docentan kaj refariĝis liberprofesiulo. Tiam li pentris oftege grandajn, historiajn-politikajn kaj sociajn panoramojn en la tradicio de [[Max Beckmann]] kaj [[Oskar Kokoschka]]. En 1970 la lepsikanoj aljuĝis al li artpremion. Inter 1972-1974 li estris VBK en Lepsiko. En 1972 li elektiĝis membro de la [[akademie der Künste|Akademio pri artoj de GDR]]: li ankaŭ ricevis la ŝtatan Nacian premion (dua klaso) de GDR. En 1973/74 spekteblis multaj liaj verkoj eksponitaj Berline, Lepsike kaj Dresdene. Inter 1974-1988 li vicestris la tutorientgermanan VBK. En 1976 li revenis al la Lepsika altlernejo por profesori kaj eĉ rektori. En 1987 postantis li tie rektorece la eksa disĉiplo [[Arno Rink]]. Tamen ne tuj ĉesis la propraj prelegoj. En 1977 li partoprenis la festivalon ''[[documenta]]'' en Kaselo. En 1978 oni elektis lin unuan viculon de la prezidanto de VBK: tiam li ricveis la Nacian premion de GDR (unua klaso). Inter 1979-1984 li membris ĉe la lepsika distrikta estraranon de SED. En 1980 estis ekspozicioj de liaj verkoj ankaŭ en Uesta Germanujo ([[Bremeno]], [[Frankfurto ĉe Majno]]). En 1986 li portretis eĉ la eksan kancelieron [[Helmut Schmidt]]. En 1989 li eksmembriĝis ĉe la komunist parti kaj redonis ĉiujn ŝtatajn premiojn por protesti kontraŭ potencabuzo kaj korupcio ĉe la superuloj partiaj. En 1989/90 okazis granda retrospektivo al la verkaro, unue en la uestberlina [[martin Gropius|Gropius]]-domo, poste ankaŭ en [[Bonno]] kaj [[Munkeno]]. Tiaj elmontradoj ankaŭ enhavis la [[triptiko]]n ''Zeit der Haie'' kun [[apokalipso]] disde al koncentrenoj de la [[nazioj]] al nedefinebla estonteco. En 1991 Heisig eksmembriĝis je la berlina ''Akademie der Künste'' kaj edziĝis al la artistino Gudrun Brüne (* 1941). En 1997/98 oni invitis lin ornami la [[reichstag (konstruaĵo)|berlinan parlamenton]]. Ĉi mendo estis publike pridisputita pro liaj roloj je Waffen-SS kaj en la eostgermana (kultur)politiko. En 2005/06 estis montrata la ekspoziciego ''Bernhard Heisig - die Wut der Bilder'' en [[Duseldorfo]], Lepsiko, Berlino kaj eĉ Vroclavo. ==Fonto== Haunhorst, Regina kaj Zündorf, Irmgard: [http://www.hdg.de/lemo/biografie/bernhard-heisig.html "Bernhard Heisig"] - ĉe: ''LeMO-Biografien'' fare de HDG ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118548689 ligiloj ĉe DDB] *[https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/de/recherche/kataloge-datenbanken/biographische-datenbanken/bernhard-heisig ''Wer war wer in der DDR?''] - biografiaro de gravaj GDR-uloj *[https://www.bernhard-heisig.com/ hejmpaĝo] {{DEFAULTSORT:Heisig, Bernhard}} [[kategorio:Germanaj pentristoj]] [[kategorio:Kulturo de GDR]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[kategorio:Mortintoj en 2011]] [[kategorio:Naskiĝintoj en Breslaŭo]] osbwj8wt50rv872x0f85nmi8qmpgru1 0 942985 9367262 2026-05-05T16:20:24Z HaleBopp 52251 Kreado de Dustria nantirano 9367262 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Dustria nantirano |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Lophotriccus vitiosus - Double-banded pygmy-tyrant.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Brazilo]] |dosiero2 = Lophotriccus vitiosus - Double-banded Pygmy Tyrant XC249333.mp3 |priskribo de dosiero2 = Kanto en [[Ekvadoro]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Lophotriccus]]'' |specio = '''''L. vitiosus''''' - '''dustria nantirano''' |statuso = LC |dunomo = ''Lophotriccus vitiosus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Bangs, O]]; [[Penard, TE]], 1921) |mapo de vivoteritorioj = Lophotriccus vitiosus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = *''L. v. affinis'' <small>[[Zimmer, JT]], 1940</small> *''L. v. guianensis'' <small>[[Zimmer, JT]], 1940</small> *''L. v. vitiosus'' <small>([[Bangs, O]]; [[Penard, TE]], 1921)</small> *''L. v. congener'' <small>[[Todd, WEC]], 1925</small> |sinonimo = ''Cometornis vitiosus'' (pranomo) |vikispecio = |komunejo = }} La '''dustria nantirano'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Lophotriccus vitiosus]]'') estas [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi havas 4 [[subspecio]]jn troviĝantajn en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 5-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Lophotriccus]]'' <small>[[Berlepsch, HHCL]], 1884</small> ****''Lophotriccus vitiosus'' <small>([[Bangs, O]]; [[Penard, TE]], 1921)</small> - dustria nantirano *****''Lophotriccus vitiosus affinis'' <small>[[Zimmer, JT]], 1940</small> *****''Lophotriccus vitiosus guianensis'' <small>[[Zimmer, JT]], 1940</small> *****''Lophotriccus vitiosus vitiosus'' <small>([[Bangs, O]]; [[Penard, TE]], 1921)</small> *****''Lophotriccus vitiosus congener'' <small>[[Todd, WEC]], 1925</small> {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Lophotriccus'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''λόφος'' (''lofos'' = "kresto") kaj ''τρικκος'' (''trikos'' el ''θρίξ, τριχός'' (''triks, trikos'' = "haro"), kiu indikas nekonata birdeto kun vibrisoj). En ornitologio, la radiko ''triccus'' ofte estas uzata por konstrui genrajn nomojn el tiranedoj. Ĉikaze, tiu nomo estis konstruita ĉar tiuj tiranoj havas distingan kreston<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/dbptyr1/cur/introduction Birds of the World], Double-banded Pygmy-Tyrant.</ref>. La [[specia epiteto]] ''vitiosus'' estas [[latina]] vorto signifanta "difektita" (el ''vĭtĭum'' = "dikekto"), rilate al la unua specinomo atribuita (''speciferum''), kiu estis erare uzata ĝis la priskribo de Bangs kaj Penard en 1921<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La dustria nantirano troviĝas en suda [[Kolombio]], suda [[Venezuelo]], [[Gujanoj]], eosta [[Ekvadoro]], nordeosta [[Peruo]] kaj [[Brazilo]]. Ĝi vivas en humidaj tropikaj arbaroj, arbarorandoj, ĝis 800 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] bcj0m9mt7e0r5eocbcgf69q4p4sbt64 0 942986 9367263 2026-05-05T16:20:30Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Dustria nantirano 9367263 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Dustria nantirano]] d06awcat25m3ya354o9anrbhqyzwb23 0 942987 9367270 2026-05-05T16:26:51Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{informkesto konstruaĵo}} La '''konstruaĵo Centrosojuz''' ({{l-ru|Центросоюз}}) estas registara strukturo en [[Moskvo]], Rusio, konstruita en 1933 de [[Le Corbusier]] kaj Nikolaj Kolli (''Николай Колли''). La nomo Centrosojuz rilatas al tiutempa institucio de la sovetia burokratio, la "Centra Unio de Konsumantaj Kooperativoj" ({{l-ru|Центральный союз потребительских обществ}}), fakte eĉ antaŭ-sovetia,..." 9367270 wikitext text/x-wiki {{informkesto konstruaĵo}} La '''konstruaĵo Centrosojuz''' ({{l-ru|Центросоюз}}) estas registara strukturo en [[Moskvo]], Rusio, konstruita en 1933 de [[Le Corbusier]] kaj Nikolaj Kolli (''Николай Колли''). La nomo Centrosojuz rilatas al tiutempa institucio de la sovetia burokratio, la "Centra Unio de Konsumantaj Kooperativoj" ({{l-ru|Центральный союз потребительских обществ}}), fakte eĉ antaŭ-sovetia, ĉar la unio jam fondiĝis jam en 1898. La konstruaĵo inkluzivas oficejon por 3 500 dungitoj, same kiel restoracion, aŭditoriojn, teatron kaj aliajn instalaĵojn. La adreso de la konstruaĵo estas strato Mjasnickaja 39, kaj la orienta flanko de la konstruaĵo frontas al strato Mjasnickaja. La okcidenta flanko, kiu supozeble estis la ĉefa enirejo, frontas al la avenuo Akademiano Saĥarov. Nuntempe ĝi estas la hejmo de [[Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio]], mallonge ''Rosstat ''({{l-ru|Росстат}}) kaj la ''Federacia Financa Monitorada Servo'' (rusa financa spionunuo). {{ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Moskvo]] oblly2q2xwl8ta54ip4l4ke84tkaekb 9367272 9367270 2026-05-05T16:30:01Z ThomasPusch 1869 9367272 wikitext text/x-wiki {{informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = ru }} La '''konstruaĵo Centrosojuz''' ({{l-ru|Центросоюз}}) estas registara strukturo en [[Moskvo]], Rusio, konstruita en 1933 de [[Le Corbusier]] kaj Nikolaj Kolli (''Николай Колли''). La nomo Centrosojuz rilatas al tiutempa institucio de la sovetia burokratio, la "Centra Unio de Konsumantaj Kooperativoj" ({{l-ru|Центральный союз потребительских обществ}}), fakte eĉ antaŭ-sovetia, ĉar la unio jam fondiĝis jam en 1898. La konstruaĵo inkluzivas oficejon por 3 500 dungitoj, same kiel restoracion, aŭditoriojn, teatron kaj aliajn instalaĵojn. La adreso de la konstruaĵo estas strato Mjasnickaja 39, kaj la orienta flanko de la konstruaĵo frontas al strato Mjasnickaja. La okcidenta flanko, kiu supozeble estis la ĉefa enirejo, frontas al la avenuo Akademiano Saĥarov. Nuntempe ĝi estas la hejmo de [[Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio]], mallonge ''Rosstat ''({{l-ru|Росстат}}) kaj la ''Federacia Financa Monitorada Servo'' (rusa financa spionunuo). {{ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Moskvo]] lolxcasj7op2gwptiprmqcj4hhvpeu7 9367273 9367272 2026-05-05T16:30:17Z ThomasPusch 1869 9367273 wikitext text/x-wiki {{informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = RU }} La '''konstruaĵo Centrosojuz''' ({{l-ru|Центросоюз}}) estas registara strukturo en [[Moskvo]], Rusio, konstruita en 1933 de [[Le Corbusier]] kaj Nikolaj Kolli (''Николай Колли''). La nomo Centrosojuz rilatas al tiutempa institucio de la sovetia burokratio, la "Centra Unio de Konsumantaj Kooperativoj" ({{l-ru|Центральный союз потребительских обществ}}), fakte eĉ antaŭ-sovetia, ĉar la unio jam fondiĝis jam en 1898. La konstruaĵo inkluzivas oficejon por 3 500 dungitoj, same kiel restoracion, aŭditoriojn, teatron kaj aliajn instalaĵojn. La adreso de la konstruaĵo estas strato Mjasnickaja 39, kaj la orienta flanko de la konstruaĵo frontas al strato Mjasnickaja. La okcidenta flanko, kiu supozeble estis la ĉefa enirejo, frontas al la avenuo Akademiano Saĥarov. Nuntempe ĝi estas la hejmo de [[Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio]], mallonge ''Rosstat ''({{l-ru|Росстат}}) kaj la ''Federacia Financa Monitorada Servo'' (rusa financa spionunuo). {{ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Moskvo]] mnjd4n66eexjnd9b3fhjcnqf8h69b05 9367274 9367273 2026-05-05T16:31:01Z ThomasPusch 1869 9367274 wikitext text/x-wiki {{informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = RU |tipo1 = reliefo }} La '''konstruaĵo Centrosojuz''' ({{l-ru|Центросоюз}}) estas registara strukturo en [[Moskvo]], Rusio, konstruita en 1933 de [[Le Corbusier]] kaj Nikolaj Kolli (''Николай Колли''). La nomo Centrosojuz rilatas al tiutempa institucio de la sovetia burokratio, la "Centra Unio de Konsumantaj Kooperativoj" ({{l-ru|Центральный союз потребительских обществ}}), fakte eĉ antaŭ-sovetia, ĉar la unio jam fondiĝis jam en 1898. La konstruaĵo inkluzivas oficejon por 3 500 dungitoj, same kiel restoracion, aŭditoriojn, teatron kaj aliajn instalaĵojn. La adreso de la konstruaĵo estas strato Mjasnickaja 39, kaj la orienta flanko de la konstruaĵo frontas al strato Mjasnickaja. La okcidenta flanko, kiu supozeble estis la ĉefa enirejo, frontas al la avenuo Akademiano Saĥarov. Nuntempe ĝi estas la hejmo de [[Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio]], mallonge ''Rosstat ''({{l-ru|Росстат}}) kaj la ''Federacia Financa Monitorada Servo'' (rusa financa spionunuo). {{ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Moskvo]] panm1ksf28ii2p90u36zoiph705mlgs 9367282 9367274 2026-05-05T17:30:29Z ThomasPusch 1869 9367282 wikitext text/x-wiki {{informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = RU |tipo1 = reliefo }} La '''konstruaĵo Centrosojuz''' ({{l-ru|Центросоюз}}) estas registara strukturo en [[Moskvo]], [[Rusio]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] de [[Le Corbusier]] kaj Nikolaj Kolli (''Николай Колли''). Ĝi troviĝas en la kvartalo [[Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]]. La nomo Centrosojuz rilatas al tiutempa institucio de la sovetia burokratio, la "Centra Unio de Konsumantaj Kooperativoj" ({{l-ru|Центральный союз потребительских обществ}}), fakte eĉ antaŭ-sovetia, ĉar la unio jam fondiĝis jam en 1898. La konstruaĵo inkluzivas oficejon por 3 500 dungitoj, same kiel restoracion, aŭditoriojn, teatron kaj aliajn instalaĵojn. La adreso de la konstruaĵo estas strato Mjasnickaja 39, kaj la orienta flanko de la konstruaĵo frontas al strato Mjasnickaja. La okcidenta flanko, kiu supozeble estis la ĉefa enirejo, frontas al la avenuo Akademiano Saĥarov. Nuntempe ĝi estas la hejmo de [[Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio]], mallonge ''Rosstat ''({{l-ru|Росстат}}) kaj la ''Federacia Financa Monitorada Servo'' (rusa financa spionunuo). {{ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Moskvo]] gjrl6juzsagdlpq9tekyhekhlwek24p 9367284 9367282 2026-05-05T17:31:33Z ThomasPusch 1869 9367284 wikitext text/x-wiki {{informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = RU |tipo1 = reliefo }} La '''konstruaĵo Centrosojuz''' ({{l-ru|Центросоюз}}) estas registara strukturo en [[Moskvo]], [[Rusio]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] de [[Le Corbusier]] kaj Nikolaj Kolli (''Николай Колли''). Ĝi troviĝas en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]]. La nomo Centrosojuz rilatas al tiutempa institucio de la sovetia burokratio, la "Centra Unio de Konsumantaj Kooperativoj" ({{l-ru|Центральный союз потребительских обществ}}), fakte eĉ antaŭ-sovetia, ĉar la unio jam fondiĝis jam en 1898. La konstruaĵo inkluzivas oficejon por 3 500 dungitoj, same kiel restoracion, aŭditoriojn, teatron kaj aliajn instalaĵojn. La adreso de la konstruaĵo estas strato Mjasnickaja 39, kaj la orienta flanko de la konstruaĵo frontas al strato Mjasnickaja. La okcidenta flanko, kiu supozeble estis la ĉefa enirejo, frontas al la avenuo Akademiano Saĥarov. Nuntempe ĝi estas la hejmo de [[Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio]], mallonge ''Rosstat ''({{l-ru|Росстат}}) kaj la ''Federacia Financa Monitorada Servo'' (rusa financa spionunuo). {{ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Moskvo]] cmrynj7ye2dz2nrcv9vdatrffdotsu7 9367291 9367284 2026-05-05T17:40:29Z ThomasPusch 1869 9367291 wikitext text/x-wiki {{informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = RU |tipo1 = reliefo }} La '''konstruaĵo Centrosojuz''' ({{l-ru|Центросоюз}}) estas registara strukturo en [[Moskvo]], [[Rusio]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] de [[Le Corbusier]] kaj Nikolaj Kolli (''Николай Колли''). Ĝi troviĝas en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]]. La nomo Centrosojuz rilatas al tiutempa institucio de la sovetia burokratio, la "Centra Unio de Konsumantaj Kooperativoj" ({{l-ru|Центральный союз потребительских обществ}}), fakte eĉ antaŭ-sovetia, ĉar la unio jam fondiĝis jam en 1898. La konstruaĵo inkluzivas oficejon por 3 500 dungitoj, same kiel restoracion, aŭditoriojn, teatron kaj aliajn instalaĵojn. La adreso de la konstruaĵo estas strato Mjasnickaja 39, kaj la orienta flanko de la konstruaĵo frontas al strato Mjasnickaja. La okcidenta flanko, kiu supozeble estis la ĉefa enirejo, frontas al la avenuo Akademiano Saĥarov. Nuntempe ĝi estas la hejmo de [[Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio]], mallonge ''Rosstat ''({{l-ru|Росстат}}) kaj la ''Federacia Financa Monitorada Servo'' (rusa financa spionunuo). {{ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Moskvo]] [[Kategorio:Distrikto Krasnoselskij (Moskvo)]] bcixwnyfv0j8xu3tnrplx6oh9kfb803 9367294 9367291 2026-05-05T17:45:49Z ThomasPusch 1869 9367294 wikitext text/x-wiki {{informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = RU <!-- ankaŭ eblus RU-MOW --> |situo sur mapo2 = Rusio <!-- ankaŭ eblus Centra Moskvo --> |tipo1 = reliefo }} La '''konstruaĵo Centrosojuz''' ({{l-ru|Центросоюз}}) estas registara strukturo en [[Moskvo]], [[Rusio]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] de [[Le Corbusier]] kaj Nikolaj Kolli (''Николай Колли''). Ĝi troviĝas en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]]. La nomo Centrosojuz rilatas al tiutempa institucio de la sovetia burokratio, la "Centra Unio de Konsumantaj Kooperativoj" ({{l-ru|Центральный союз потребительских обществ}}), fakte eĉ antaŭ-sovetia, ĉar la unio jam fondiĝis jam en 1898. La konstruaĵo inkluzivas oficejon por 3 500 dungitoj, same kiel restoracion, aŭditoriojn, teatron kaj aliajn instalaĵojn. La adreso de la konstruaĵo estas strato Mjasnickaja 39, kaj la orienta flanko de la konstruaĵo frontas al strato Mjasnickaja. La okcidenta flanko, kiu supozeble estis la ĉefa enirejo, frontas al la avenuo Akademiano Saĥarov. Nuntempe ĝi estas la hejmo de [[Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio]], mallonge ''Rosstat ''({{l-ru|Росстат}}) kaj la ''Federacia Financa Monitorada Servo'' (rusa financa spionunuo). {{ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Moskvo]] [[Kategorio:Distrikto Krasnoselskij (Moskvo)]] 86uf3zjtt5a7kkldkc9ux1wzs0qswrp 9367295 9367294 2026-05-05T17:49:37Z ThomasPusch 1869 9367295 wikitext text/x-wiki {{informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = RU <!-- ankaŭ eblus RU-MOW --> |situo sur mapo2 = Rusio <!-- ankaŭ eblus Centra Moskvo --> |tipo1 = reliefo }} La '''konstruaĵo Centrosojuz''' ({{l-ru|Центросоюз}}) estas registara strukturo en [[Moskvo]], [[Rusio]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] de [[Le Corbusier]] kaj Nikolaj Kolli (''Николай Колли''). Ĝi troviĝas en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]]. La konstrustilo de la konstruaĵo estis precipe tielnomataj internacia stilo kaj funkciismo de moderna arkitekturo. La nomo Centrosojuz rilatas al tiutempa institucio de la sovetia burokratio, la "Centra Unio de Konsumantaj Kooperativoj" ({{l-ru|Центральный союз потребительских обществ}}), fakte eĉ antaŭ-sovetia, ĉar la unio jam fondiĝis jam en 1898. La konstruaĵo inkluzivas oficejon por 3 500 dungitoj, same kiel restoracion, aŭditoriojn, teatron kaj aliajn instalaĵojn. La adreso de la konstruaĵo estas strato Mjasnickaja 39, kaj la orienta flanko de la konstruaĵo frontas al strato Mjasnickaja. La okcidenta flanko, kiu supozeble estis la ĉefa enirejo, frontas al la avenuo Akademiano Saĥarov. Nuntempe ĝi estas la hejmo de [[Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio]], mallonge ''Rosstat ''({{l-ru|Росстат}}) kaj la ''Federacia Financa Monitorada Servo'' (rusa financa spionunuo). <br/> [[dosiero:Moscow SakharovaStreet37 1505.jpg||eta|maldekstra|350ra|{{centre|la fronta fasado}}]] {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Moskvo]] [[Kategorio:Distrikto Krasnoselskij (Moskvo)]] kbscgbkfw4ultcjpk7yvjic0zqmvw9f 9367297 9367295 2026-05-05T17:51:14Z ThomasPusch 1869 9367297 wikitext text/x-wiki {{informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = RU <!-- ankaŭ eblus RU-MOW --> |situo sur mapo2 = Rusio <!-- ankaŭ eblus Centra Moskvo --> |tipo1 = reliefo }} La '''konstruaĵo Centrosojuz''' ({{l-ru|Центросоюз}}) estas registara strukturo en [[Moskvo]], [[Rusio]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] de [[Le Corbusier]] kaj [[Nikolaj Kolli]] (''Николай Колли''). Ĝi troviĝas en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]]. La konstrustilo de la konstruaĵo estis precipe tielnomataj internacia stilo kaj funkciismo de moderna arkitekturo. La nomo Centrosojuz rilatas al tiutempa institucio de la sovetia burokratio, la "Centra Unio de Konsumantaj Kooperativoj" ({{l-ru|Центральный союз потребительских обществ}}), fakte eĉ antaŭ-sovetia, ĉar la unio jam fondiĝis jam en 1898. La konstruaĵo inkluzivas oficejon por 3 500 dungitoj, same kiel restoracion, aŭditoriojn, teatron kaj aliajn instalaĵojn. La adreso de la konstruaĵo estas strato Mjasnickaja 39, kaj la orienta flanko de la konstruaĵo frontas al strato Mjasnickaja. La okcidenta flanko, kiu supozeble estis la ĉefa enirejo, frontas al la avenuo Akademiano Saĥarov. Nuntempe ĝi estas la hejmo de [[Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio]], mallonge ''Rosstat ''({{l-ru|Росстат}}) kaj la ''Federacia Financa Monitorada Servo'' (rusa financa spionunuo). <br/> [[dosiero:Moscow SakharovaStreet37 1505.jpg||eta|maldekstra|350ra|{{centre|la fronta fasado}}]] {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Moskvo]] [[Kategorio:Distrikto Krasnoselskij (Moskvo)]] n5xz3qicm44isxk1uh6ntrltzt66h4s 9367387 9367297 2026-05-05T23:11:05Z ThomasPusch 1869 9367387 wikitext text/x-wiki {{informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = RU <!-- ankaŭ eblus RU-MOW --> |situo sur mapo2 = Rusio <!-- ankaŭ eblus Centra Moskvo --> |tipo1 = reliefo }} La '''konstruaĵo Centrosojuz''' ({{l-ru|Центросоюз}}) estas registara strukturo en [[Moskvo]], [[Rusio]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] de [[Le Corbusier]] kaj [[Nikolaj Kolli]] (''Николай Колли''). Ĝi troviĝas en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]]. La konstrustilo de la konstruaĵo estis precipe tielnomataj internacia stilo kaj funkciismo de moderna arkitekturo. La nomo Centrosojuz rilatas al tiutempa institucio de la sovetia burokratio, la "Centra Unio de Konsumantaj Kooperativoj" ({{l-ru|Центральный союз потребительских обществ}}), fakte eĉ antaŭ-sovetia, ĉar la unio jam fondiĝis jam en 1898. La konstruaĵo inkluzivas oficejon por 3 500 dungitoj, same kiel restoracion, aŭditoriojn, teatron kaj aliajn instalaĵojn. La adreso de la konstruaĵo estas strato Mjasnickaja 39, kaj la orienta flanko de la konstruaĵo frontas al strato Mjasnickaja. La okcidenta flanko, kiu supozeble estis la ĉefa enirejo, frontas al la avenuo Akademiano Saĥarov. Nuntempe ĝi estas la hejmo de [[Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio]], mallonge ''Rosstat ''({{l-ru|Росстат}}) kaj la ''Federacia Financa Monitorada Servo'' (rusa financa spionunuo). <br/> [[dosiero:Moscow SakharovaStreet37 1505.jpg||eta|maldekstra|350ra|{{centre|la fronta fasado}}]] {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Moskvo]] [[Kategorio:Distrikto Krasnoselskij (Moskvo)]] pl3hl0lxmocc1qskp9fsmoihjog47sc 0 942988 9367277 2026-05-05T16:55:28Z HaleBopp 52251 Kreado de Longkresta nantirano 9367277 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Longkresta nantirano |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Lophotriccus eulophotes - Long-crested pygmy-tyrant.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Brazilo]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Lophotriccus]]'' |specio = '''''L. eulophotes''''' - '''longkresta<br>nantirano''' |statuso = LC |dunomo = ''Lophotriccus eulophotes'' |dunomo aŭtoritato = [[Todd, WEC]], 1925 |mapo de vivoteritorioj = Lophotriccus eulophotes map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = |vikispecio = |komunejo = }} La '''longkresta nantirano'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Lophotriccus eulophotes]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 5-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Lophotriccus]]'' <small>[[Berlepsch, HHCL]], 1884</small> ****''Lophotriccus eulophotes'' <small>[[Todd, WEC]], 1925</small> - longkresta nantirano {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Lophotriccus'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''λόφος'' (''lofos'' = "kresto") kaj ''τρικκος'' (''trikos'' el ''θρίξ, τριχός'' (''triks, trikos'' = "haro"), kiu indikas nekonata birdeto kun vibrisoj). En ornitologio, la radiko ''triccus'' ofte estas uzata por konstrui genrajn nomojn el tiranedoj. Ĉikaze, tiu nomo estis konstruita ĉar tiuj tiranoj havas distingan kreston<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/lcptyr1/cur/introduction Birds of the World], Long-crested Pygmy-Tyrant.</ref>. La [[specia epiteto]] ''eulophotes'' estas [[antikva greka]] vorto signifanta "kiu havas belan kreston" (el ''εὖ'' (''eŭ'') = "bone" kaj ''λόφος'' (''lofos'') = "kresto"), ĉar tiu specio havas distingan longan kreston<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La longkresta nantirano troviĝas en suduesta amazonia [[Brazilo]], sudeosta [[Peruo]] kaj norduesta [[Bolivio]]. Ĝi vivas en riverbordaj arbaroj, marĉaj arbaroj, arbarorandoj, altaj vojrandaj duarangaj kreskaĵoj kaj grandaj bambuejoj, ĝis 400 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] ouxyqy9ltub3e10tve1l8udgdsmv53z 9367280 9367277 2026-05-05T17:10:32Z HaleBopp 52251 Tajperaro 9367280 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Longkresta nantirano |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Lophotriccus eulophotes - Long-crested pygmy-tyrant.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Brazilo]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Lophotriccus]]'' |specio = '''''L. eulophotes''''' - '''longkresta<br>nantirano''' |statuso = LC |dunomo = ''Lophotriccus eulophotes'' |dunomo aŭtoritato = [[Todd, WEC]], 1925 |mapo de vivoteritorioj = Lophotriccus eulophotes map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = |vikispecio = |komunejo = }} La '''longkresta nantirano'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Lophotriccus eulophotes]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 5-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Lophotriccus]]'' <small>[[Berlepsch, HHCL]], 1884</small> ****''Lophotriccus eulophotes'' <small>[[Todd, WEC]], 1925</small> - longkresta nantirano {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Lophotriccus'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''λόφος'' (''lofos'' = "kresto") kaj ''τρικκος'' (''trikos'' el ''θρίξ, τριχός'' (''triks, trikos'' = "haro"), kiu indikas nekonata birdeto kun vibrisoj). En ornitologio, la radiko ''triccus'' ofte estas uzata por konstrui genrajn nomojn el tiranedoj. Ĉikaze, tiu nomo estis konstruita ĉar tiuj tiranoj havas distingan kreston<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/lcptyr1/cur/introduction Birds of the World], Long-crested Pygmy-Tyrant.</ref>. La [[specia epiteto]] ''eulophotes'' estas antikva greka vorto signifanta "kiu havas belan kreston" (el ''εὖ'' (''eŭ'') = "bone" kaj ''λόφος'' (''lofos'') = "kresto"), ĉar tiu specio havas distingan longan kreston<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La longkresta nantirano troviĝas en suduesta amazonia [[Brazilo]], sudeosta [[Peruo]] kaj norduesta [[Bolivio]]. Ĝi vivas en riverbordaj arbaroj, marĉaj arbaroj, arbarorandoj, altaj vojrandaj duarangaj kreskaĵoj kaj grandaj bambuejoj, ĝis 400 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] 0rtdqfx6avu66o74zez1qbc0db76o8k 0 942989 9367278 2026-05-05T16:55:40Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Longkresta nantirano 9367278 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Longkresta nantirano]] 7vag5i6dqu5g81z6wcjtz3fk36dnmkk 0 942990 9367283 2026-05-05T17:31:12Z ThomasPusch 1869 provizore 9367283 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)]] i5ruriqt0viouwxbo6r5ywh96lmicf4 0 942991 9367298 2026-05-05T17:57:54Z HaleBopp 52251 Kreado de Kaska nantirano 9367298 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Kaska nantirano |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Lophotriccus galeatus - Helmeted Pygmy Tyrant, Presidente Figueiredo, Amazonas, Brazil 01.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Brazilo]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Lophotriccus]]'' |specio = '''''L. galeatus''''' - '''kaska nantirano''' |statuso = LC |dunomo = ''Lophotriccus galeatus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Boddaert, P]], 1783) |mapo de vivoteritorioj = Lophotriccus galeatus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = *''Motacilla galeata'' (pranomo) *''Colopteryx galeatus'' *''Oncostoma galeatum'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''kaska nantirano'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Lophotriccus galeatus]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 5-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Lophotriccus]]'' <small>[[Berlepsch, HHCL]], 1884</small> ****''Lophotriccus galeatus'' <small>([[Boddaert, P]], 1783)</small> - kaska nantirano {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Lophotriccus'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''λόφος'' (''lofos'' = "kresto") kaj ''τρικκος'' (''trikos'' el ''θρίξ, τριχός'' (''triks, trikos'' = "haro"), kiu indikas nekonata birdeto kun vibrisoj). En ornitologio, la radiko ''triccus'' ofte estas uzata por konstrui genrajn nomojn el tiranedoj. Ĉikaze, tiu nomo estis konstruita ĉar tiuj tiranoj havas distingan kreston<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/heptyr1/cur/introduction Birds of the World], Helmeted Pygmy-Tyrant.</ref>. La [[specia epiteto]] ''galeatus'' estas [[latina]] vorto signifanta "kaska" (el ''gălĕa'' = "kasko"), ĉar tiu specio havas distingan kreston<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La kaska nantirano troviĝas en suda kaj eosta [[Venezuelo]], [[Gujanoj]], sudeosta [[Kolombio]], nordeosta [[Peruo]] kaj norda [[Brazilo]]. Ĝi vivas en tropikaj arbaroj, duarangaj kreskaĵoj kaj marĉaj aŭ altaj savanaj arbaretoj, ĝis 1100 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] 2amxk2znscfgytm4g509oavxlmk5s2m 0 942992 9367299 2026-05-05T17:57:58Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Kaska nantirano 9367299 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Kaska nantirano]] ptpi3ybc9w2ox5tiks0evnu61s4w2an 0 942993 9367306 2026-05-05T18:19:49Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:da:Special:Redirect/revision/10965684|Simke Kloosterman]]" 9367306 wikitext text/x-wiki * [http://irs.ub.rug.nl/dbi/50531461992ed Janneke Spoelstra: Simke Kloosterman, problema heroino? Har skräm, proaza en de resepje fan har proaza besjoen út gender- en queerteoretische perspective (Groningen 2012).] * [http://www.simkekloosterman.frl/ simkekloosterman.frl] * [http://www.sirkwy.frl/index.php/skriuwers-biografyen/40-k/104-kloosterman-simke Jelle van der Meulen: "Kloosterman, Simke"] [[Kategorio:Nederlandaj verkistoj]] [[Kategorio:Frislando]] d528fqr7rwpkoed2m2e2foiacuo2m32 9367308 9367306 2026-05-05T18:28:06Z Sj1mor 12103 9367308 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Simke KLOOSTERMAN''', ankaŭ konata sub la pseŭdonimo '''In Frysk Famke''' (naskiĝis la 25-an de novembro 1876 en Twijzel ([[d:Q3027960]]), mortis la 5-an de decembro 1938 en [[Leeuwarden]]) estis nederland-frisa verkisto. Dum sia tuta vivo, Simke Kloosterman estis - kune kun la poetino Rixt (pseŭdonimo por Hendrika van Dorssen) - konsiderata unu el la du "grandaj damoj" de la frisa literaturo. == Verkaro == === Romanoj === * ''De Hoara's fen Hastings'' (1921) * ''It Jubeljier : 1793-1813'' (1927) * ''Hengist en Horsa'' (1933) * ''Ut de gielgoerde'' (1936) * ''Ut de gielgoerde'' (romanoj kaj alia prozo) (1944) * ''Ut de gielgoerde'' (prelego) (1963) === Poezio === * ''Ruth: In hân fol ieren'' (poemoj kaj rakontoj) (1910) * ''De wylde fûgel'' (1932) * ''Lisck fen Eijsinga'' (balado) (1941) * ''Myn lân'' (1982) === Diversaj === * ''Twiljochtteltsjes'' (fabeloj) (1928) * ''Lyts Teltsjeboek for Fryske bern'' (1932-1933) * ''Great Teltsjeboek for Fryske bern'' (kune kun T. Hellinga-Zwart) (1932) * ''Beppe yn ’e fleur'' (1936) * ''De Fryske Petiele en hwet der op en yn leit'' (1938) * ''Simke Kloosterman Spreuken'' (1962) * Interŝanĝo de leteroj inter Simke Kloosterman kaj Douwe Kalma (postmorta, redaktita interŝanĝo de leteroj, 1976) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://irs.ub.rug.nl/dbi/50531461992ed Janneke Spoelstra: Simke Kloosterman, problema heroino? Har skräm, proaza en de resepje fan har proaza besjoen út gender- en queerteoretische perspective (Groningen 2012).] * [http://www.simkekloosterman.frl/ simkekloosterman.frl] * [http://www.sirkwy.frl/index.php/skriuwers-biografyen/40-k/104-kloosterman-simke Jelle van der Meulen: "Kloosterman, Simke"] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kloosterman, Simke}} [[Kategorio:Nederlandaj verkistoj]] [[Kategorio:Frislando]] rdhzarzrvjrnjs11blwqei59bhvrhiq 0 942994 9367310 2026-05-05T18:32:52Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:nl:Special:Redirect/revision/70796998|Nyckle Haisma]]" 9367310 wikitext text/x-wiki '''Nicolaas Jacobs HAISMA''' (naskiĝis la [[18-a de majo|18-an de majo]] [[1907]] en vilaĝo Ie, nordorienta frislando, Nederlando - mortis la [[22-a de februaro|22-an de februaro]] [[1943]] en Tjilatjap, [[Nederlanda Hindio]]) estis frislingva nederlanda verkisto. [[Kategorio:Nederlandaj instruistoj]] [[Kategorio:Nederlandaj verkistoj]] f1p4722s2cib8itvbcyc3ptbvubdqr1 9367311 9367310 2026-05-05T18:34:59Z Sj1mor 12103 9367311 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Nicolaas Jacobs HAISMA''' (naskiĝis la [[18-a de majo|18-an de majo]] [[1907]] en vilaĝo Ie, nordorienta frislando, Nederlando - mortis la [[22-a de februaro|22-an de februaro]] [[1943]] en Tjilatjap, [[Nederlanda Hindio]]) estis frislingva nederlanda verkisto. == Verkaro == * '''Prozo''' ** ''Promeno tra la kamparo'' (1937) ** ''Suda Kruco'' - Hindaj Skizoj (1938) ** ''Vojo al propra korna armeo'' (1940) ** ''Peke Donia, la koloniano'' (1943) ** ''Somero'' (1948) ** ''La Lando de la Perditaj'' (1951) ** ''La Vojo al la Okcidento'' (1953) * '''Poezio''' ** ''Kolektitaj poemoj'' (eldonitaj kun postparolo de Ype Poortinga) (1981) * '''Infanlibroj''' ** ''Someraj Tagoj'' (1933) ** ''La Aŭto'' (1936) ** ''Laboristoj'' (1942) * '''Diverseco''' ** ''Zuiderkruis'' (tradukita en la nederlandan fare de Evert Siderius. Kun antaŭparolo de Douwe Tamminga) (1947) ** ''La laboristoj de la Ranlageto'' (traduko de Werkers, de Douwe Tamminga) (1948) == Referencoj == {{Referencoj}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Haisma, Nyckle}} [[Kategorio:Nederlandaj instruistoj]] [[Kategorio:Nederlandaj verkistoj]] d26udhfukjfiyn383mfpmzfgjii3dmt 0 942995 9367312 2026-05-05T18:38:27Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:nl:Special:Redirect/revision/70798147|Ulbe van Houten]]" 9367312 wikitext text/x-wiki '''Ulbe van HOUTEN'''(naskiĝis la [[23-a de marto|23-an de marto]] [[1904]] en Boksum - mortis la [[22-a de marto|22-an de marto]] [[1974]] en Sint Annaparochie) estis nederlanda instruisto kaj verkisto en la [[Okcidentfrisa lingvo|frisa]] . [[Kategorio:Frisaj verkistoj]] i7am6lw1l2dy5apcgxc2e2o35sqds79 9367313 9367312 2026-05-05T18:39:56Z Sj1mor 12103 9367313 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Ulbe van HOUTEN'''(naskiĝis la [[23-a de marto|23-an de marto]] [[1904]] en Boksum - mortis la [[22-a de marto|22-an de marto]] [[1974]] en Sint Annaparochie) estis nederlanda instruisto kaj verkisto en la [[Okcidentfrisa lingvo|frisa]] . == Verkaro == * ''Simmer'' (Somero, 1931) * ''De wraek'' (La venĝo) (1934) novelo * ''De sûnde fan Haitze Holwerda'' (La peko de Haitze Holwerda, 1938) romano * ''De rook fan it lân'' (La Odoro de la Tero, 1943) novelaro * ''Ein fen 'e mars'' (Fino de la marŝo, 1945) * ''De hillige histoarje'' (La sankta historio, 1949-1953) du partoj == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Houten van, Elbe}} [[Kategorio:Frisaj verkistoj]] 7p7xnu6bwis4msrg4jryqbmmu1zciok 9367315 9367313 2026-05-05T18:43:52Z Sj1mor 12103 9367315 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Ulbe van HOUTEN'''(naskiĝis la [[23-a de marto|23-an de marto]] [[1904]] en Boksum - mortis la [[22-a de marto|22-an de marto]] [[1974]] en Sint Annaparochie) estis nederlanda instruisto kaj verkisto en la [[Okcidentfrisa lingvo|frisa]] . == Verkaro == * ''Simmer'' (Somero, 1931) * ''De wraek'' (La venĝo) (1934) novelo * ''De sûnde fan Haitze Holwerda'' (La peko de Haitze Holwerda, 1938) romano * ''De rook fan it lân'' (La Odoro de la Tero, 1943) novelaro * ''Ein fen 'e mars'' (Fino de la marŝo, 1945) * ''De hillige histoarje'' (La sankta historio, 1949-1953) du partoj <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Houten van, Elbe}} [[Kategorio:Frisaj verkistoj]] gx3r81n2dvkgqggz5b83bpzkcrsbnoj 14 942996 9367314 2026-05-05T18:41:46Z Sj1mor 12103 Kreis novan paĝon kun "{{Projektoj}} [[Kategorio:Nederlandaj verkistoj]] [[Kategorio:Literaturo de Nederlando|verkistoj]]" 9367314 wikitext text/x-wiki {{Projektoj}} [[Kategorio:Nederlandaj verkistoj]] [[Kategorio:Literaturo de Nederlando|verkistoj]] 488btjx9958lc899fo6coqnfsnxdxmk 0 942997 9367316 2026-05-05T18:48:58Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:nl:Special:Redirect/revision/70857568|Rintsje Piter Sybesma]]" 9367316 wikitext text/x-wiki '''Rintje Pieter Sijbesma''' (en Frislando li estis nomita '''Rintsje Piter Sybesma''') (naskiĝis la [[22-a de januaro|22-an de januaro]] [[1894]] en Tjerkgaast - mortis la [[5-a de februaro|5-an de februaro]] [[1975]] en Heerenveen) estis nederlanda bestokuracisto, poeto kaj prozisto kiu publikigis preskaŭ ekskluzive en la [[Okcidentfrisa lingvo|frisa]] sub la plumnomo '''RP Sybesma'''. [[Kategorio:SS-membroj]] [[Kategorio:Frisaj poetoj]] 32790jcl0uy3gkkttpdz0x3jte9n0lg 9367318 9367316 2026-05-05T18:51:13Z Sj1mor 12103 9367318 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Rintje Pieter SIJBESMA''' (en Frislando li estis nomita '''Rintsje Piter Sybesma''') (naskiĝis la [[22-a de januaro|22-an de januaro]] [[1894]] en Tjerkgaast - mortis la [[5-a de februaro|5-an de februaro]] [[1975]] en Heerenveen) estis nederlanda bestokuracisto, poeto kaj prozisto kiu publikigis preskaŭ ekskluzive en la [[Okcidentfrisa lingvo|frisa]] sub la plumnomo '''RP Sybesma'''. Post la milito, Sijbesma devis respondi al tribunalo. Li ricevis du jarojn da malliberejo kaj monpunon de 10 000 guldenoj. En aprilo 1947, li estis liberigita kaj rekomencis sian laboron kiel bestokuracisto. Li ne plu publikigis literaturajn verkojn poste kaj li neniam plu implikiĝis en la Frisa Movado. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sijbesma, Rintje Pieter}} [[Kategorio:SS-membroj]] [[Kategorio:Frisaj poetoj]] pub19k1h1iwnccwx4mrwp9oupmzj7ww 9367319 9367318 2026-05-05T18:52:23Z Sj1mor 12103 9367319 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Rintje Pieter SIJBESMA''' (en Frislando li estis nomita '''Rintsje Piter Sybesma''') (naskiĝis la [[22-a de januaro|22-an de januaro]] [[1894]] en Tjerkgaast - mortis la [[5-a de februaro|5-an de februaro]] [[1975]] en Heerenveen) estis nederlanda bestokuracisto, poeto kaj prozisto kiu publikigis preskaŭ ekskluzive en la [[Okcidentfrisa lingvo|frisa]] sub la plumnomo '''RP Sybesma'''. Post la milito, Sijbesma devis respondi al tribunalo. Li ricevis du jarojn da malliberejo kaj monpunon de 10 000 guldenoj. En aprilo 1947, li estis liberigita kaj rekomencis sian laboron kiel bestokuracisto. Li ne plu publikigis literaturajn verkojn poste kaj li neniam plu implikiĝis en la Frisa Movado. == Verkaro == * 1927 - ''Ĝis la mateno''. Sonetoj. * 1931 - ''Ĉirkaŭ la korto''. Rakontoj. * 1932 - ''La Ankro''. Rakontoj. * 1941 - ''La Deka de Majo''. Poemoj. * 1942 - ''La ŝvitoj klarigitaj''. Poemoj. * 1979 - ''Boerke Thae''. Romano. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sijbesma, Rintje Pieter}} [[Kategorio:SS-membroj]] [[Kategorio:Frisaj poetoj]] 93bacyicsa63ulwkefyqsolwwnit3by 0 942998 9367320 2026-05-05T18:54:08Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:nl:Special:Redirect/revision/69623458|Reinder Brolsma]]" 9367320 wikitext text/x-wiki '''Reinder BROLSMA''' (naskiĝis la [[23-a de majo|23-an de majo]] [[1882]] en Stiens - mortis la [[23-a de novembro|23-an de novembro]] [[1953]] en [[Leeuwarden]]) estis [[Nederlando|nederlanda]] [[verkisto]] kaj [[ĵurnalisto]]. Li publikigis siajn verkojn en la [[Okcidentfrisa lingvo|frisa]]. [[Kategorio:Frisaj verkistoj]] tijbw0i9ozxttreifk1lqqkcauyrohc 9367324 9367320 2026-05-05T18:56:47Z Sj1mor 12103 9367324 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Reinder BROLSMA''' (naskiĝis la [[23-a de majo|23-an de majo]] [[1882]] en Stiens - mortis la [[23-a de novembro|23-an de novembro]] [[1953]] en [[Leeuwarden]]) estis [[Nederlando|nederlanda]] [[verkisto]] kaj [[ĵurnalisto]]. Li publikigis siajn verkojn en la [[Okcidentfrisa lingvo|frisa]]. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Brolsma, Reinder}} [[Kategorio:Frisaj verkistoj]] 3xyl6if2kg36n4q2fb37a9lwg39fmcq 0 942999 9367321 2026-05-05T18:54:23Z HaleBopp 52251 Kreado de Kurbabekulo 9367321 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Kurbabekulo |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Northern Bentbill (Oncostoma cinereigulare) (5771914809) (cropped).jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = La [[norda kurbabekulo]] (''O. cinereigulare''),<br>la [[tipa specio]] de la genro |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = '''''Oncostoma''''' - '''kurbabekulo''' |genro aŭtoritato = [[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860 |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = *''[[Oncostoma cinereigulare|O. cinereigulare]]'' - [[norda kurbabekulo]] *''[[Oncostoma olivaceum|O. olivaceum]]'' - [[suda kurbabekulo]] |sinonimo = |vikispecio = |komunejo = }} '''Kurbabekuloj'''<ref name="OT"/> (''Oncostoma'') estas [[Genro (biologio)|genro]] de [[birdoj]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi enhavas 2 [[specio]]jn troviĝantajn en [[Centrameriko]] kaj [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 5-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu genro, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''Oncostoma'' <small>[[Sclater, PL]], 1862</small> - kurbabekulo ****''[[Oncostoma cinereigulare]]'' <small>([[Sclater, PL]], 1857)</small> - [[norda kurbabekulo]] ****''[[Oncostoma olivaceum]]'' <small>([[Lawrence, GN]], 1862)</small> - [[suda kurbabekulo]] {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca genra nomo ''Oncostoma'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''ὄγκος'' (''onkos'' = "hoko") kaj ''στόμα'' (''stoma'' = "buŝo"), ĉar la birdoj de tiu genro havas distingan malsupren kurban bekon<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/norben1/cur/introduction Birds of the World], Northern Bentbill.</ref>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] fk1t3ldrra5rnjhmumkqqty3gzna05n 0 943000 9367322 2026-05-05T18:54:29Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Kurbabekulo 9367322 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Kurbabekulo]] cikhnfmrpy33mcppfz0uoxtqore50iq 0 943001 9367329 2026-05-05T19:37:31Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{informkesto homo}} '''Nikolaj Kolli''' ({{l-ru|Николай Колли}}) estis sovetunia modernisma [[arkitekto]]. Li naskiĝis la ]] kaj mortis la ]]. Inter liaj verkaĵoj konatas aparte la [[konstruaĵo Centrosojuz]]({{l-ru|Центросоюз}}) en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] kune kun la arkitekta kolego [[Le Corbusier]]. {{..." 9367329 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Nikolaj Kolli''' ({{l-ru|Николай Колли}}) estis sovetunia modernisma [[arkitekto]]. Li naskiĝis la ]] kaj mortis la ]]. Inter liaj verkaĵoj konatas aparte la [[konstruaĵo Centrosojuz]]({{l-ru|Центросоюз}}) en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] kune kun la arkitekta kolego [[Le Corbusier]]. {{ĝermo|Sovetunio}} {{vivtempo|Kolli, N}} [[Kategorio:Rusiaj arkitektoj]] i66544mjta3wlgqpzj31kdz47a6zhi3 9367330 9367329 2026-05-05T19:41:03Z ThomasPusch 1869 9367330 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Nikolaj Kolli''' ({{l-ru|Николай Колли}}) estis sovetunia modernisma [[arkitekto]]. Li naskiĝis la 5-an de aŭgusto 1894 en [[Moskvo]] kaj mortis la 3-an de decembro 1966 en la sama urbo. Sian arkitektan studentan edukon li ricevis en la [[Altlernejo de belartoj (Rusio)|Altlernejo de belartoj de Rusio]]. Inter liaj verkaĵoj konatas aparte la [[konstruaĵo Centrosojuz]] ({{l-ru|Центросоюз}}) en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] kune kun la svis-franca arkitekta kolego [[Le Corbusier]]. {{ĝermo|Sovetunio}} {{vivtempo|Kolli, N}} [[Kategorio:Rusiaj arkitektoj]] k7bmtpf2fke08gzp4q55gaxm2jjaxrs 9367332 9367330 2026-05-05T19:49:13Z ThomasPusch 1869 9367332 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Nikolaj Kolli''' ({{l-ru|Николай Колли}}) estis sovetunia modernisma [[arkitekto]]. Li naskiĝis la 5-an de aŭgusto 1894 en [[Moskvo]] kaj mortis la 3-an de decembro 1966 en la sama urbo. Sian arkitektan studentan edukon li ricevis en la [[Altlernejo de belartoj (Rusio)|Altlernejo de belartoj de Rusio]]. Inter liaj verkaĵoj konatas aparte la [[konstruaĵo Centrosojuz]] ({{l-ru|Центросоюз}}) en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] kune kun la svis-franca arkitekta kolego [[Le Corbusier]]. Ankaŭ li interalie respondecis pri la stacio de la [[Moskva metroo]] [[Ĉistije prudi (stacio de Moskva metroo)|Ĉistije prudi]] kaj [[Park kulturi (stacio de Moskva metroo)|Park kulturi}}. {{ĝermo|Sovetunio}} {{vivtempo|Kolli, N}} [[Kategorio:Rusiaj arkitektoj]] acn6oxwm9v8wwsvs466188d8a0vhy9i 9367333 9367332 2026-05-05T19:49:41Z ThomasPusch 1869 9367333 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Nikolaj Kolli''' ({{l-ru|Николай Колли}}) estis sovetunia modernisma [[arkitekto]]. Li naskiĝis la 5-an de aŭgusto 1894 en [[Moskvo]] kaj mortis la 3-an de decembro 1966 en la sama urbo. Sian arkitektan studentan edukon li ricevis en la [[Altlernejo de belartoj (Rusio)|Altlernejo de belartoj de Rusio]]. Inter liaj verkaĵoj konatas aparte la [[konstruaĵo Centrosojuz]] ({{l-ru|Центросоюз}}) en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] kune kun la svis-franca arkitekta kolego [[Le Corbusier]]. Ankaŭ li interalie respondecis pri la stacio de la [[Moskva metroo]] [[Ĉistije prudi (stacio de Moskva metroo)|''Ĉistije prudi'']] kaj [[Park kulturi (stacio de Moskva metroo)|''Park kulturi'']]. {{ĝermo|Sovetunio}} {{vivtempo|Kolli, N}} [[Kategorio:Rusiaj arkitektoj]] pimrj3p1265cngg386oaxl3xtmql90s 9367334 9367333 2026-05-05T19:50:22Z ThomasPusch 1869 9367334 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Nikolaj Kolli''' ({{l-ru|Николай Колли}}) estis sovetunia modernisma [[arkitekto]]. Li naskiĝis la 5-an de aŭgusto 1894 en [[Moskvo]] kaj mortis la 3-an de decembro 1966 en la sama urbo. Sian arkitektan studentan edukon li ricevis en la [[Altlernejo de belartoj (Rusio)|Altlernejo de belartoj de Rusio]]. Inter liaj verkaĵoj konatas aparte la [[konstruaĵo Centrosojuz]] ({{l-ru|Центросоюз}}) en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] kune kun la svis-franca arkitekta kolego [[Le Corbusier]]. Ankaŭ li interalie respondecis pri la stacio de la [[Moskva metroo]] [[Ĉistije prudi (stacio de Moskva metroo)|''Ĉistije prudi'']] kaj [[Park Kulturi (stacio de Moskva metroo)|''Park Kulturi'']]. {{ĝermo|Sovetunio}} {{vivtempo|Kolli, N}} [[Kategorio:Rusiaj arkitektoj]] egghq1s8nya7ypf6gxu4oo8i1s1sl0y 9367335 9367334 2026-05-05T19:51:23Z ThomasPusch 1869 9367335 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Nikolaj Kolli''' ({{l-ru|Николай Колли}}) estis sovetunia modernisma [[arkitekto]]. Li naskiĝis la 5-an de aŭgusto 1894 en [[Moskvo]] kaj mortis la 3-an de decembro 1966 en la sama urbo. Sian arkitektan studentan edukon li ricevis en la [[Altlernejo de belartoj (Rusio)|Altlernejo de belartoj de Rusio]]. Inter liaj verkaĵoj konatas aparte la [[konstruaĵo Centrosojuz]] ({{l-ru|Центросоюз}}) en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] kune kun la svis-franca arkitekta kolego [[Le Corbusier]]. Ankaŭ li interalie respondecis pri la stacio de la [[Moskva metroo]] [[Ĉistije prudi (stacio de Moskva metroo)|''Ĉistije prudi'']] kaj [[Park Kulturi (stacio de Moskva metroo)|''Park Kulturi'']]. Li estis honorigita per la [[Ordeno de Laborista Ruĝa Standardo]]. {{ĝermo|Sovetunio}} {{vivtempo|Kolli, N}} [[Kategorio:Rusiaj arkitektoj]] 97m2wfbxz06knqgrc6r37uoi8u45m7v 9367362 9367335 2026-05-05T22:24:20Z ThomasPusch 1869 9367362 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Nikolaj Kolli''' ({{l-ru|Николай Колли}}) estis sovetunia modernisma [[arkitekto]]. Li naskiĝis la 5-an de aŭgusto 1894 en [[Moskvo]] kaj mortis la 3-an de decembro 1966 en la sama urbo. Sian arkitektan studentan edukon li ricevis en la [[Altlernejo de belartoj (Rusio)|Altlernejo de belartoj de Rusio]]. Inter liaj verkaĵoj konatas aparte la [[konstruaĵo Centrosojuz]] ({{l-ru|Центросоюз}}) en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] kune kun la svis-franca arkitekta kolego [[Le Corbusier]]. Ankaŭ li interalie respondecis pri la stacio de la [[Moskva metroo]] [[Ĉistije prudi (stacio de Moskva metroo)|''Ĉistije prudi'']] kaj [[Park Kulturi (stacio de Moskva metroo)|''Park Kulturi'']]. Krome li ĝis la jaro 1941 estis altlerneja instruisto en la [[Moskva Ŝtata Teĥnika Universitato]] kaj la [[Moskva Arkitektura Instituto]]. Li estis honorigita per la [[Ordeno de Laborista Ruĝa Standardo]]. {{ĝermo|Sovetunio}} {{vivtempo|Kolli, N}} [[Kategorio:Rusiaj arkitektoj]] acwp24dy5y7sja8gy0hu7vpspephshj 9367415 9367362 2026-05-05T23:40:46Z ThomasPusch 1869 9367415 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Nikolaj Kolli''' ({{l-ru|Николай Колли}}) estis sovetunia modernisma [[arkitekto]]. Li naskiĝis la 5-an de aŭgusto 1894 en [[Moskvo]] kaj mortis la 3-an de decembro 1966 en la sama urbo. Sian arkitektan studentan edukon li ricevis en la [[Altlernejo de belartoj (Rusio)|Altlernejo de belartoj de Rusio]]. Inter liaj verkaĵoj konatas aparte la [[konstruaĵo Centrosojuz]] ({{l-ru|Центросоюз}}) en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] kune kun la svis-franca arkitekta kolego [[Le Corbusier]]. Ankaŭ li interalie respondecis pri la stacio de la [[Moskva metroo]] [[Ĉistije prudi (stacio de Moskva metroo)|''Ĉistije prudi'']] kaj [[Park Kulturi (stacio de Moskva metroo)|''Park Kulturi'']]. Krome li ĝis la jaro 1941 estis altlerneja instruisto en la [[Moskva Ŝtata Teĥnika Universitato]] kaj la [[Moskva Arkitektura Instituto]]. Li estis honorigita per la [[Ordeno de Laborista Ruĝa Standardo]]. <br/> [[dosiero:Moscow SakharovaStreet37 1505.jpg||eta|maldekstra|350ra|{{centre|la fronta fasado de la [[konstruaĵo Centrosojuz]]}}]] {{ĝermo|Sovetunio}} {{vivtempo|Kolli, N}} [[Kategorio:Rusiaj arkitektoj]] g5cqnjbjlojt0lg3xwhw5nhoiewwrht 0 943002 9367350 2026-05-05T21:35:00Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Makulgorĝa kolibro |koloro = pink |dosiero = Spot-throated Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thaumasius]]'' |genro aŭtoritato = Philip..." 9367350 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Makulgorĝa kolibro |koloro = pink |dosiero = Spot-throated Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thaumasius]]'' |genro aŭtoritato = [[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879 |specio = '''Makulgorĝa kolibro''' ''T. taczanowskii'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |article-number=e.T22687497A219206333 |doi=10.2305/IUCN.UK.2022-2.RLTS.T22687497A219206333.en |title=Spot-throated Hummingbird ''Leucippus taczanowskii'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |date=2022 |access-date=21a de Julio 2024}}</ref> |dunomo = ''Thaumasius taczanowskii'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879) |vikispecio = ''Thaumasius taczanowskii'' |komunejo = ''Thaumasius taczanowskii'' |sinonimo= *''Talaphorus taczanowskii'' *''Leucippus taczanowskii'' | synonyms_ref = <ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, G. Del-Rio, A. Jaramillo, D. F. Lane, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 4a de Marto 2024. ''A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 5an de Marto, 2024</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus taczanowskii map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Makulgorĝa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thaumasius taczanowskii'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Thaumasius]]''. Ĝi estas [[endemio]] de [[Peruo]], sed estas ankaŭ kelkaj nekonfirmitaj vidaĵoj el [[Ekvadoro]].<ref name=IOC14.1>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 14.1 | editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen |date=Januaro 2024 |access-date=4a de Januaro, 2024 }}</ref><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== The spot-throated hummingbird was formerly placed in the genus ''[[Leucippus]]''. A [[molecular phylogenetic]] study published in 2014 found that ''Leucippus'' was [[polyphyletic]].<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> To resolve the polyphyly the spot-throated hummingbird and the [[Tumbes hummingbird]] (''Thaumasius baeri'') were eventually moved by most taxonomic systems to the resurrected genus ''[[Thaumasius]]''.<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist/><ref name=IOC14.1/><ref name=Clements2023>Clements, J. F., P.C. Rasmussen, T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, A. Spencer, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, and C. L. Wood. 2023. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2023. Downloaded from https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ retrieved October 28, 2023</ref><ref name=HBW8>HBW and BirdLife International (2023). Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 8. Available at: https://datazone.birdlife.org/species/taxonomy retrieved December 28, 2023</ref> The spot-throated hummingbird is [[monotypic]].<ref name=IOC14.1/> ==Aspekto== The spot-throated hummingbird is {{convert|11.5|to|12.5|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weighs about {{convert|6|to|7|g|oz|abbr=on}}. The sexes are essentially alike. They have a somewhat decurved black bill, though sometimes the [[mandible]] is gray-brown or even yellow with a black tip. Their upperparts are grayish green to bronze green with a bronze crown and uppertail [[Covert feather|coverts]]. Their inner tail feathers are grayish green to bronze green that progresses to grayish on the outer ones, which also have a bronze band near the end. Their underparts are drab gray with golden green speckles on the chin, throat, and flanks. The undertail coverts have pale brown centers and whitish edges.<ref name=STHU-BOW>Schulenberg, T. S. and C. W. Sedgwick (2021). Spot-throated Hummingbird (''Thaumasius taczanowskii''), version 1.1. In Birds of the World (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.spthum2.01.1 retrieved July 20, 2024</ref><ref name=Fogden>{{cite book | last =Fogden | first =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Shari L. | title =Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher =HarperCollins | date =2015 | location =New York | page =248 |isbn= 978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Distribuo kaj habitato== The spot-throated hummingbird is generally considered to occur only in Peru, on the west slope of the Andes and the [[Marañon River]] valley from near the Ecuadorean border south to [[Department of Ancash|Ancash Department]]. Undocumented sight records in far southern Ecuador lead the South American Classification Committee of the [[American Ornithological Society]] to list it as hypothetical in that country.<ref name=STHU-BOW/><ref name=SACCcountries/> It inhabits arid scrublands and the edges of deciduous forest. In elevation in the Andes it mostly occurs between {{convert|900|and|1900|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} but is found locally as low as {{convert|200|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}. In the Marañon valley it occurs between {{convert|350|and|2800|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Fogden/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The movements of the spot-throated hummingbird, if any, have not been documented.<ref name=STHU-BOW/> ===Manĝado=== The spot-throated hummingbird forages for nectar from the understory to the mid-strata. Though details of the flowering plants it favors are lacking, it is known to feed at ''[[Inga]]'' trees, ''[[Agave]]'', and banana (''[[Musa (genus)|Musa]]''). In addition to nectar, it feeds on small [[arthropod]]s caught on the wing.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Fogden/> ===Reproduktado=== The spot-throated hummingbird's nest and eggs remained undescribed until 2024. The description's authors examined specimens that had apparently been collected in the late 1800s and preserved in the Natural History Museum of Berlin. The nest is a small cup of plant fibers, seeds, and thin twigs with plant fragments at its base and lined with plant down and other plant material. Photographs of a nest taken in January 2016 show an external covering of lichens. The single 1800s egg was white without other markings. The 2016 photograph includes a female on the nest; a photograph of a nest with two eggs was taken in November 2007. These data indicate a breeding season that includes at least November to January.<ref name=Marcuk>{{cite journal |last=Marcuk |first=Vladislav |last2=Eckhoff |first2=Pascal |date=2024 |title=First description of the nest and eggs of the Spot-throated Hummingbird ''Thaumasius taczanowskii'' |journal=Cotinga |volume=46 |pages=43–45 }}</ref> The incubation period and time to fledging remain unknown.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Marcuk/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-taczanowskii |species=Makulgorĝa kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the spot-throated hummingbird as being of Least Concern. It has a fairly large range; its population size is unknown but is believed to be stable. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered fairly common, and "[h]uman activity has little effect on Spot-throated Hummingbird, at least in the short term".<ref name=STHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius taczanowskii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] 79h5p5oy3exlbiy2prd3zxrkmkwm3m1 9367354 9367350 2026-05-05T21:49:22Z Kani 670 /* Taksonomio kaj sistematiko */ 9367354 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Makulgorĝa kolibro |koloro = pink |dosiero = Spot-throated Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thaumasius]]'' |genro aŭtoritato = [[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879 |specio = '''Makulgorĝa kolibro''' ''T. taczanowskii'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |article-number=e.T22687497A219206333 |doi=10.2305/IUCN.UK.2022-2.RLTS.T22687497A219206333.en |title=Spot-throated Hummingbird ''Leucippus taczanowskii'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |date=2022 |access-date=21a de Julio 2024}}</ref> |dunomo = ''Thaumasius taczanowskii'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879) |vikispecio = ''Thaumasius taczanowskii'' |komunejo = ''Thaumasius taczanowskii'' |sinonimo= *''Talaphorus taczanowskii'' *''Leucippus taczanowskii'' | synonyms_ref = <ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, G. Del-Rio, A. Jaramillo, D. F. Lane, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 4a de Marto 2024. ''A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 5an de Marto, 2024</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus taczanowskii map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Makulgorĝa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thaumasius taczanowskii'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Thaumasius]]''. Ĝi estas [[endemio]] de [[Peruo]], sed estas ankaŭ kelkaj nekonfirmitaj vidaĵoj el [[Ekvadoro]].<ref name=IOC14.1>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 14.1 | editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen |date=Januaro 2024 |access-date=4a de Januaro, 2024 }}</ref><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== Tiu specio estis iam metita en la genron ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Por solvi la polifilion la du specioj en la genro estis movitaj al la restarigita genro ''Thaumasius'', kiun enkondukis [[Philip Sclater]] en 1879 kun la Makulgorĝa kolibro kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist/><ref name=IOC14.1/><ref name=Clements2023>Clements, J. F., P.C. Rasmussen, T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, A. Spencer, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2023. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2023. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 28an de Oktobro, 2023</ref><ref name=HBW8>HBW kaj BirdLife International (2023). Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 8. Dsponebla ĉe: [https://datazone.birdlife.org/species/taxonomy] Alirita la 28an de Decembro, 2023</ref> La Makulgorĝa kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== The spot-throated hummingbird is {{convert|11.5|to|12.5|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weighs about {{convert|6|to|7|g|oz|abbr=on}}. The sexes are essentially alike. They have a somewhat decurved black bill, though sometimes the [[mandible]] is gray-brown or even yellow with a black tip. Their upperparts are grayish green to bronze green with a bronze crown and uppertail [[Covert feather|coverts]]. Their inner tail feathers are grayish green to bronze green that progresses to grayish on the outer ones, which also have a bronze band near the end. Their underparts are drab gray with golden green speckles on the chin, throat, and flanks. The undertail coverts have pale brown centers and whitish edges.<ref name=STHU-BOW>Schulenberg, T. S. and C. W. Sedgwick (2021). Spot-throated Hummingbird (''Thaumasius taczanowskii''), version 1.1. In Birds of the World (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.spthum2.01.1 retrieved July 20, 2024</ref><ref name=Fogden>{{cite book | last =Fogden | first =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Shari L. | title =Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher =HarperCollins | date =2015 | location =New York | page =248 |isbn= 978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Distribuo kaj habitato== The spot-throated hummingbird is generally considered to occur only in Peru, on the west slope of the Andes and the [[Marañon River]] valley from near the Ecuadorean border south to [[Department of Ancash|Ancash Department]]. Undocumented sight records in far southern Ecuador lead the South American Classification Committee of the [[American Ornithological Society]] to list it as hypothetical in that country.<ref name=STHU-BOW/><ref name=SACCcountries/> It inhabits arid scrublands and the edges of deciduous forest. In elevation in the Andes it mostly occurs between {{convert|900|and|1900|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} but is found locally as low as {{convert|200|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}. In the Marañon valley it occurs between {{convert|350|and|2800|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Fogden/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The movements of the spot-throated hummingbird, if any, have not been documented.<ref name=STHU-BOW/> ===Manĝado=== The spot-throated hummingbird forages for nectar from the understory to the mid-strata. Though details of the flowering plants it favors are lacking, it is known to feed at ''[[Inga]]'' trees, ''[[Agave]]'', and banana (''[[Musa (genus)|Musa]]''). In addition to nectar, it feeds on small [[arthropod]]s caught on the wing.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Fogden/> ===Reproduktado=== The spot-throated hummingbird's nest and eggs remained undescribed until 2024. The description's authors examined specimens that had apparently been collected in the late 1800s and preserved in the Natural History Museum of Berlin. The nest is a small cup of plant fibers, seeds, and thin twigs with plant fragments at its base and lined with plant down and other plant material. Photographs of a nest taken in January 2016 show an external covering of lichens. The single 1800s egg was white without other markings. The 2016 photograph includes a female on the nest; a photograph of a nest with two eggs was taken in November 2007. These data indicate a breeding season that includes at least November to January.<ref name=Marcuk>{{cite journal |last=Marcuk |first=Vladislav |last2=Eckhoff |first2=Pascal |date=2024 |title=First description of the nest and eggs of the Spot-throated Hummingbird ''Thaumasius taczanowskii'' |journal=Cotinga |volume=46 |pages=43–45 }}</ref> The incubation period and time to fledging remain unknown.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Marcuk/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-taczanowskii |species=Makulgorĝa kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the spot-throated hummingbird as being of Least Concern. It has a fairly large range; its population size is unknown but is believed to be stable. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered fairly common, and "[h]uman activity has little effect on Spot-throated Hummingbird, at least in the short term".<ref name=STHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius taczanowskii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] a940vhhoyfga1zg2psu5ufocvbtri3v 9367355 9367354 2026-05-05T21:58:38Z Kani 670 /* Aspekto */ 9367355 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Makulgorĝa kolibro |koloro = pink |dosiero = Spot-throated Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thaumasius]]'' |genro aŭtoritato = [[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879 |specio = '''Makulgorĝa kolibro''' ''T. taczanowskii'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |article-number=e.T22687497A219206333 |doi=10.2305/IUCN.UK.2022-2.RLTS.T22687497A219206333.en |title=Spot-throated Hummingbird ''Leucippus taczanowskii'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |date=2022 |access-date=21a de Julio 2024}}</ref> |dunomo = ''Thaumasius taczanowskii'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879) |vikispecio = ''Thaumasius taczanowskii'' |komunejo = ''Thaumasius taczanowskii'' |sinonimo= *''Talaphorus taczanowskii'' *''Leucippus taczanowskii'' | synonyms_ref = <ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, G. Del-Rio, A. Jaramillo, D. F. Lane, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 4a de Marto 2024. ''A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 5an de Marto, 2024</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus taczanowskii map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Makulgorĝa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thaumasius taczanowskii'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Thaumasius]]''. Ĝi estas [[endemio]] de [[Peruo]], sed estas ankaŭ kelkaj nekonfirmitaj vidaĵoj el [[Ekvadoro]].<ref name=IOC14.1>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 14.1 | editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen |date=Januaro 2024 |access-date=4a de Januaro, 2024 }}</ref><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== Tiu specio estis iam metita en la genron ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Por solvi la polifilion la du specioj en la genro estis movitaj al la restarigita genro ''Thaumasius'', kiun enkondukis [[Philip Sclater]] en 1879 kun la Makulgorĝa kolibro kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist/><ref name=IOC14.1/><ref name=Clements2023>Clements, J. F., P.C. Rasmussen, T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, A. Spencer, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2023. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2023. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 28an de Oktobro, 2023</ref><ref name=HBW8>HBW kaj BirdLife International (2023). Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 8. Dsponebla ĉe: [https://datazone.birdlife.org/species/taxonomy] Alirita la 28an de Decembro, 2023</ref> La Makulgorĝa kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La makulgorĝa kolibro estas 11,5 ĝis 12,5 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 6 ĝis 7 g. Ambaŭ seksoj estas esence similaj. Ili havas iom kurban nigran bekon, kvankam kelkfoje la [[mandiblo]] estas grizbruna aŭ eĉ flava kun nigra pinto. Iliaj supraj partoj estas grizverdaj ĝis bronzverdaj kun bronza krono kaj supravostaj kovriloj. Iliaj internaj vostoplumoj estas grizverdaj ĝis bronzverdaj, kiuj ŝanĝiĝas al grizecaj ĉe la eksteraj, kiuj ankaŭ havas bronzan bendon proksime al la fino. Iliaj subaj partoj estas senkolore grizaj kun orverdaj makuloj sur la mentono, gorĝo kaj flankoj. La subvostaj kovriloj havas palbrunajn centrojn kaj blankecajn randojn.<ref name=STHU-BOW>Schulenberg, T. S. kaj C. W. Sedgwick (2021). Spot-throated Hummingbird (''Thaumasius taczanowskii''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.spthum2.01.1] Alirita la 20an de Julio, 2024</ref><ref name=Fogden>{{cite book | last =Fogden | first =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Shari L. | title =Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher =HarperCollins | date =2015 | location =New York | page =248 |isbn= 978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Distribuo kaj habitato== The spot-throated hummingbird is generally considered to occur only in Peru, on the west slope of the Andes and the [[Marañon River]] valley from near the Ecuadorean border south to [[Department of Ancash|Ancash Department]]. Undocumented sight records in far southern Ecuador lead the South American Classification Committee of the [[American Ornithological Society]] to list it as hypothetical in that country.<ref name=STHU-BOW/><ref name=SACCcountries/> It inhabits arid scrublands and the edges of deciduous forest. In elevation in the Andes it mostly occurs between {{convert|900|and|1900|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} but is found locally as low as {{convert|200|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}. In the Marañon valley it occurs between {{convert|350|and|2800|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Fogden/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The movements of the spot-throated hummingbird, if any, have not been documented.<ref name=STHU-BOW/> ===Manĝado=== The spot-throated hummingbird forages for nectar from the understory to the mid-strata. Though details of the flowering plants it favors are lacking, it is known to feed at ''[[Inga]]'' trees, ''[[Agave]]'', and banana (''[[Musa (genus)|Musa]]''). In addition to nectar, it feeds on small [[arthropod]]s caught on the wing.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Fogden/> ===Reproduktado=== The spot-throated hummingbird's nest and eggs remained undescribed until 2024. The description's authors examined specimens that had apparently been collected in the late 1800s and preserved in the Natural History Museum of Berlin. The nest is a small cup of plant fibers, seeds, and thin twigs with plant fragments at its base and lined with plant down and other plant material. Photographs of a nest taken in January 2016 show an external covering of lichens. The single 1800s egg was white without other markings. The 2016 photograph includes a female on the nest; a photograph of a nest with two eggs was taken in November 2007. These data indicate a breeding season that includes at least November to January.<ref name=Marcuk>{{cite journal |last=Marcuk |first=Vladislav |last2=Eckhoff |first2=Pascal |date=2024 |title=First description of the nest and eggs of the Spot-throated Hummingbird ''Thaumasius taczanowskii'' |journal=Cotinga |volume=46 |pages=43–45 }}</ref> The incubation period and time to fledging remain unknown.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Marcuk/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-taczanowskii |species=Makulgorĝa kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the spot-throated hummingbird as being of Least Concern. It has a fairly large range; its population size is unknown but is believed to be stable. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered fairly common, and "[h]uman activity has little effect on Spot-throated Hummingbird, at least in the short term".<ref name=STHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius taczanowskii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] 4t1c7ixhugzy8qwwhi3njxq5dhzgudh 9367357 9367355 2026-05-05T22:08:22Z Kani 670 /* Distribuo kaj habitato */ 9367357 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Makulgorĝa kolibro |koloro = pink |dosiero = Spot-throated Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thaumasius]]'' |genro aŭtoritato = [[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879 |specio = '''Makulgorĝa kolibro''' ''T. taczanowskii'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |article-number=e.T22687497A219206333 |doi=10.2305/IUCN.UK.2022-2.RLTS.T22687497A219206333.en |title=Spot-throated Hummingbird ''Leucippus taczanowskii'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |date=2022 |access-date=21a de Julio 2024}}</ref> |dunomo = ''Thaumasius taczanowskii'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879) |vikispecio = ''Thaumasius taczanowskii'' |komunejo = ''Thaumasius taczanowskii'' |sinonimo= *''Talaphorus taczanowskii'' *''Leucippus taczanowskii'' | synonyms_ref = <ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, G. Del-Rio, A. Jaramillo, D. F. Lane, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 4a de Marto 2024. ''A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 5an de Marto, 2024</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus taczanowskii map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Makulgorĝa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thaumasius taczanowskii'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Thaumasius]]''. Ĝi estas [[endemio]] de [[Peruo]], sed estas ankaŭ kelkaj nekonfirmitaj vidaĵoj el [[Ekvadoro]].<ref name=IOC14.1>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 14.1 | editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen |date=Januaro 2024 |access-date=4a de Januaro, 2024 }}</ref><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== Tiu specio estis iam metita en la genron ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Por solvi la polifilion la du specioj en la genro estis movitaj al la restarigita genro ''Thaumasius'', kiun enkondukis [[Philip Sclater]] en 1879 kun la Makulgorĝa kolibro kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist/><ref name=IOC14.1/><ref name=Clements2023>Clements, J. F., P.C. Rasmussen, T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, A. Spencer, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2023. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2023. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 28an de Oktobro, 2023</ref><ref name=HBW8>HBW kaj BirdLife International (2023). Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 8. Dsponebla ĉe: [https://datazone.birdlife.org/species/taxonomy] Alirita la 28an de Decembro, 2023</ref> La Makulgorĝa kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La makulgorĝa kolibro estas 11,5 ĝis 12,5 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 6 ĝis 7 g. Ambaŭ seksoj estas esence similaj. Ili havas iom kurban nigran bekon, kvankam kelkfoje la [[mandiblo]] estas grizbruna aŭ eĉ flava kun nigra pinto. Iliaj supraj partoj estas grizverdaj ĝis bronzverdaj kun bronza krono kaj supravostaj kovriloj. Iliaj internaj vostoplumoj estas grizverdaj ĝis bronzverdaj, kiuj ŝanĝiĝas al grizecaj ĉe la eksteraj, kiuj ankaŭ havas bronzan bendon proksime al la fino. Iliaj subaj partoj estas senkolore grizaj kun orverdaj makuloj sur la mentono, gorĝo kaj flankoj. La subvostaj kovriloj havas palbrunajn centrojn kaj blankecajn randojn.<ref name=STHU-BOW>Schulenberg, T. S. kaj C. W. Sedgwick (2021). Spot-throated Hummingbird (''Thaumasius taczanowskii''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.spthum2.01.1] Alirita la 20an de Julio, 2024</ref><ref name=Fogden>{{cite book | last =Fogden | first =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Shari L. | title =Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher =HarperCollins | date =2015 | location =New York | page =248 |isbn= 978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Distribuo kaj habitato== La makulgorĝa kolibro estas ĝenerale konsiderata troviĝanta nur en Peruo, sur la okcidenta deklivaro de la Andoj kaj la valo de la rivero [[Maranjono]] de proksime de la ekvadora limo suden ĝis la [[Departemento Ankaŝo]]. Nedokumentitaj vidaĵoj en la fora suda Ekvadoro igas la Sudamerikan Klasifikadan Komitaton de la [[Usona Ornitologia Societo]] listigi ĝin kiel hipotezan en tiu lando.<ref name=STHU-BOW/><ref name=SACCcountries/> Ĝi loĝas en aridaj veprejoj kaj la randoj de foliarbaroj. En alteco en la Andoj ĝi plejparte troviĝas inter 900 kaj 1 900 m, sed troviĝas loke eĉ je 200 m. En la valo de Maranjono ĝi troviĝas inter 350 kaj 2 800 m.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Fogden/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The movements of the spot-throated hummingbird, if any, have not been documented.<ref name=STHU-BOW/> ===Manĝado=== The spot-throated hummingbird forages for nectar from the understory to the mid-strata. Though details of the flowering plants it favors are lacking, it is known to feed at ''[[Inga]]'' trees, ''[[Agave]]'', and banana (''[[Musa (genus)|Musa]]''). In addition to nectar, it feeds on small [[arthropod]]s caught on the wing.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Fogden/> ===Reproduktado=== The spot-throated hummingbird's nest and eggs remained undescribed until 2024. The description's authors examined specimens that had apparently been collected in the late 1800s and preserved in the Natural History Museum of Berlin. The nest is a small cup of plant fibers, seeds, and thin twigs with plant fragments at its base and lined with plant down and other plant material. Photographs of a nest taken in January 2016 show an external covering of lichens. The single 1800s egg was white without other markings. The 2016 photograph includes a female on the nest; a photograph of a nest with two eggs was taken in November 2007. These data indicate a breeding season that includes at least November to January.<ref name=Marcuk>{{cite journal |last=Marcuk |first=Vladislav |last2=Eckhoff |first2=Pascal |date=2024 |title=First description of the nest and eggs of the Spot-throated Hummingbird ''Thaumasius taczanowskii'' |journal=Cotinga |volume=46 |pages=43–45 }}</ref> The incubation period and time to fledging remain unknown.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Marcuk/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-taczanowskii |species=Makulgorĝa kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the spot-throated hummingbird as being of Least Concern. It has a fairly large range; its population size is unknown but is believed to be stable. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered fairly common, and "[h]uman activity has little effect on Spot-throated Hummingbird, at least in the short term".<ref name=STHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius taczanowskii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] e4tdgz0p1hzlrroeygg8ewxt7n84vt1 9367358 9367357 2026-05-05T22:09:45Z Kani 670 /* Taksonomio kaj sistematiko */ 9367358 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Makulgorĝa kolibro |koloro = pink |dosiero = Spot-throated Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thaumasius]]'' |genro aŭtoritato = [[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879 |specio = '''Makulgorĝa kolibro''' ''T. taczanowskii'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |article-number=e.T22687497A219206333 |doi=10.2305/IUCN.UK.2022-2.RLTS.T22687497A219206333.en |title=Spot-throated Hummingbird ''Leucippus taczanowskii'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |date=2022 |access-date=21a de Julio 2024}}</ref> |dunomo = ''Thaumasius taczanowskii'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879) |vikispecio = ''Thaumasius taczanowskii'' |komunejo = ''Thaumasius taczanowskii'' |sinonimo= *''Talaphorus taczanowskii'' *''Leucippus taczanowskii'' | synonyms_ref = <ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, G. Del-Rio, A. Jaramillo, D. F. Lane, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 4a de Marto 2024. ''A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 5an de Marto, 2024</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus taczanowskii map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Makulgorĝa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thaumasius taczanowskii'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Thaumasius]]''. Ĝi estas [[endemio]] de [[Peruo]], sed estas ankaŭ kelkaj nekonfirmitaj vidaĵoj el [[Ekvadoro]].<ref name=IOC14.1>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 14.1 | editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen |date=Januaro 2024 |access-date=4a de Januaro, 2024 }}</ref><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== Tiu specio estis iam metita en la genron ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Por solvi la polifilion la du specioj en la genro estis movitaj al la restarigita genro ''Thaumasius'', kiun enkondukis [[Philip Sclater]] en 1879 kun la Makulgorĝa kolibro kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=IOC14.1/><ref name=Clements2023>Clements, J. F., P.C. Rasmussen, T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, A. Spencer, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2023. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2023. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 28an de Oktobro, 2023</ref><ref name=HBW8>HBW kaj BirdLife International (2023). Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 8. Dsponebla ĉe: [https://datazone.birdlife.org/species/taxonomy] Alirita la 28an de Decembro, 2023</ref> La Makulgorĝa kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La makulgorĝa kolibro estas 11,5 ĝis 12,5 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 6 ĝis 7 g. Ambaŭ seksoj estas esence similaj. Ili havas iom kurban nigran bekon, kvankam kelkfoje la [[mandiblo]] estas grizbruna aŭ eĉ flava kun nigra pinto. Iliaj supraj partoj estas grizverdaj ĝis bronzverdaj kun bronza krono kaj supravostaj kovriloj. Iliaj internaj vostoplumoj estas grizverdaj ĝis bronzverdaj, kiuj ŝanĝiĝas al grizecaj ĉe la eksteraj, kiuj ankaŭ havas bronzan bendon proksime al la fino. Iliaj subaj partoj estas senkolore grizaj kun orverdaj makuloj sur la mentono, gorĝo kaj flankoj. La subvostaj kovriloj havas palbrunajn centrojn kaj blankecajn randojn.<ref name=STHU-BOW>Schulenberg, T. S. kaj C. W. Sedgwick (2021). Spot-throated Hummingbird (''Thaumasius taczanowskii''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.spthum2.01.1] Alirita la 20an de Julio, 2024</ref><ref name=Fogden>{{cite book | last =Fogden | first =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Shari L. | title =Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher =HarperCollins | date =2015 | location =New York | page =248 |isbn= 978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Distribuo kaj habitato== La makulgorĝa kolibro estas ĝenerale konsiderata troviĝanta nur en Peruo, sur la okcidenta deklivaro de la Andoj kaj la valo de la rivero [[Maranjono]] de proksime de la ekvadora limo suden ĝis la [[Departemento Ankaŝo]]. Nedokumentitaj vidaĵoj en la fora suda Ekvadoro igas la Sudamerikan Klasifikadan Komitaton de la [[Usona Ornitologia Societo]] listigi ĝin kiel hipotezan en tiu lando.<ref name=STHU-BOW/><ref name=SACCcountries/> Ĝi loĝas en aridaj veprejoj kaj la randoj de foliarbaroj. En alteco en la Andoj ĝi plejparte troviĝas inter 900 kaj 1 900 m, sed troviĝas loke eĉ je 200 m. En la valo de Maranjono ĝi troviĝas inter 350 kaj 2 800 m.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Fogden/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The movements of the spot-throated hummingbird, if any, have not been documented.<ref name=STHU-BOW/> ===Manĝado=== The spot-throated hummingbird forages for nectar from the understory to the mid-strata. Though details of the flowering plants it favors are lacking, it is known to feed at ''[[Inga]]'' trees, ''[[Agave]]'', and banana (''[[Musa (genus)|Musa]]''). In addition to nectar, it feeds on small [[arthropod]]s caught on the wing.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Fogden/> ===Reproduktado=== The spot-throated hummingbird's nest and eggs remained undescribed until 2024. The description's authors examined specimens that had apparently been collected in the late 1800s and preserved in the Natural History Museum of Berlin. The nest is a small cup of plant fibers, seeds, and thin twigs with plant fragments at its base and lined with plant down and other plant material. Photographs of a nest taken in January 2016 show an external covering of lichens. The single 1800s egg was white without other markings. The 2016 photograph includes a female on the nest; a photograph of a nest with two eggs was taken in November 2007. These data indicate a breeding season that includes at least November to January.<ref name=Marcuk>{{cite journal |last=Marcuk |first=Vladislav |last2=Eckhoff |first2=Pascal |date=2024 |title=First description of the nest and eggs of the Spot-throated Hummingbird ''Thaumasius taczanowskii'' |journal=Cotinga |volume=46 |pages=43–45 }}</ref> The incubation period and time to fledging remain unknown.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Marcuk/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-taczanowskii |species=Makulgorĝa kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the spot-throated hummingbird as being of Least Concern. It has a fairly large range; its population size is unknown but is believed to be stable. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered fairly common, and "[h]uman activity has little effect on Spot-throated Hummingbird, at least in the short term".<ref name=STHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius taczanowskii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] 32u88oorqv7zew1ogwo7sdpd4uyulfj 9367370 9367358 2026-05-05T22:38:41Z Kani 670 9367370 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Makulgorĝa kolibro |koloro = pink |dosiero = Spot-throated Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thaumasius]]'' |genro aŭtoritato = [[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879 |specio = '''Makulgorĝa kolibro''' ''T. taczanowskii'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |article-number=e.T22687497A219206333 |doi=10.2305/IUCN.UK.2022-2.RLTS.T22687497A219206333.en |title=Spot-throated Hummingbird ''Leucippus taczanowskii'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |date=2022 |access-date=21a de Julio 2024}}</ref> |dunomo = ''Thaumasius taczanowskii'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879) |vikispecio = ''Thaumasius taczanowskii'' |komunejo = ''Thaumasius taczanowskii'' |sinonimo= *''Talaphorus taczanowskii'' *''Leucippus taczanowskii'' | synonyms_ref = <ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, G. Del-Rio, A. Jaramillo, D. F. Lane, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 4a de Marto 2024. ''A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 5an de Marto, 2024</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus taczanowskii map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Makulgorĝa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thaumasius taczanowskii'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Thaumasius]]''. Ĝi estas [[endemio]] de [[Peruo]], sed estas ankaŭ kelkaj nekonfirmitaj vidaĵoj el [[Ekvadoro]].<ref name=IOC14.1>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 14.1 | editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen |date=Januaro 2024 |access-date=4a de Januaro, 2024 }}</ref><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== Tiu specio estis iam metita en la genron ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Por solvi la polifilion la du specioj en la genro estis movitaj al la restarigita genro ''Thaumasius'', kiun enkondukis [[Philip Sclater]] en 1879 kun la Makulgorĝa kolibro kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=IOC14.1/><ref name=Clements2023>Clements, J. F., P.C. Rasmussen, T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, A. Spencer, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2023. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2023. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 28an de Oktobro, 2023</ref><ref name=HBW8>HBW kaj BirdLife International (2023). Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 8. Dsponebla ĉe: [https://datazone.birdlife.org/species/taxonomy] Alirita la 28an de Decembro, 2023</ref> La Makulgorĝa kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La makulgorĝa kolibro estas 11,5 ĝis 12,5 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 6 ĝis 7 g. Ambaŭ seksoj estas esence similaj. Ili havas iom kurban nigran bekon, kvankam kelkfoje la [[mandiblo]] estas grizbruna aŭ eĉ flava kun nigra pinto. Iliaj supraj partoj estas grizverdaj ĝis bronzverdaj kun bronza krono kaj supravostaj kovriloj. Iliaj internaj vostoplumoj estas grizverdaj ĝis bronzverdaj, kiuj ŝanĝiĝas al grizecaj ĉe la eksteraj, kiuj ankaŭ havas bronzan bendon proksime al la fino. Iliaj subaj partoj estas senkolore grizaj kun orverdaj makuloj sur la mentono, gorĝo kaj flankoj. La subvostaj kovriloj havas palbrunajn centrojn kaj blankecajn randojn.<ref name=STHU-BOW>Schulenberg, T. S. kaj C. W. Sedgwick (2021). Spot-throated Hummingbird (''Thaumasius taczanowskii''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.spthum2.01.1] Alirita la 20an de Julio, 2024</ref><ref name=Fogden>{{cite book | last =Fogden | first =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Shari L. | title =Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher =HarperCollins | date =2015 | location =New York | page =248 |isbn= 978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Distribuo kaj habitato== La makulgorĝa kolibro estas ĝenerale konsiderata troviĝanta nur en Peruo, sur la okcidenta deklivaro de la Andoj kaj la valo de la rivero [[Maranjono]] de proksime de la ekvadora limo suden ĝis la [[Departemento Ankaŝo]]. Nedokumentitaj vidaĵoj en la fora suda Ekvadoro igas la Sudamerikan Klasifikadan Komitaton de la [[Usona Ornitologia Societo]] listigi ĝin kiel hipotezan en tiu lando.<ref name=STHU-BOW/><ref name=SACCcountries/> Ĝi loĝas en aridaj veprejoj kaj la randoj de foliarbaroj. En alteco en la Andoj ĝi plejparte troviĝas inter 900 kaj 1 900 m, sed troviĝas loke eĉ je 200 m. En la valo de Maranjono ĝi troviĝas inter 350 kaj 2 800 m.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Fogden/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La movoj de la makulgorĝa kolibro, se ekzistas, ne estas dokumentitaj.<ref name=STHU-BOW/> ===Manĝado=== La makulgorĝa kolibro manĝas [[nektaro]]n de la subvegetaĵaro ĝis la mezaj tavoloj. Kvankam detaloj pri la florplantoj, kiujn ĝi preferas, mankas, oni scias, ke ĝi manĝas ĉe ''[[Inga]]''-arboj, [[Agavo]]j kaj bananarboj (''[[Musa]]''). Aldone al nektaro, ĝi manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n kaptitajn dumfluge.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Fogden/> ===Reproduktado=== La nesto kaj ovoj de la makulgorĝa kolibro restis nepriskribitaj ĝis 2024. La aŭtoroj de la priskribo ekzamenis specimenojn, kiuj ŝajne estis kolektitaj fine de la 19-a jarcento kaj konservitaj en la Muzeo pri Natura Historio de Berlino. La nesto estas malgranda taso el plantfibroj, semoj kaj maldikaj branĉetoj kun plantfragmentoj ĉe ĝia bazo kaj kovrita per plantlanugo kaj alia plantmaterialo. Fotoj de nesto prenitaj en januaro 2016 montras eksteran kovraĵon de [[likeno]]j. La sola ovo de la 19-a jarcento estis blanka sen aliaj markoj. La foto de 2016 inkluzivas inon sur la nesto; foto de nesto kun du ovoj estis prenita en novembro 2007. Ĉi tiuj datumoj indikas reproduktosezonon, kiu inkluzivas almenaŭ novembron ĝis januaro.<ref name=Marcuk>{{cite journal |last=Marcuk |first=Vladislav |last2=Eckhoff |first2=Pascal |date=2024 |title=First description of the nest and eggs of the Spot-throated Hummingbird ''Thaumasius taczanowskii'' |journal=Cotinga |volume=46 |pages=43–45 }}</ref> La kovoperiodo kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] restas nekonataj.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Marcuk/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-taczanowskii |species=Makulgorĝa kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la makulgorĝan kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas sufiĉe grandan teritorion; ĝia populacio estas nekonata, sed oni kredas, ke ĝi estas stabila. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn |article-number=e.T22687497A219206333 |doi=10.2305/IUCN.UK.2022-2.RLTS.T22687497A219206333.en |title=Spot-throated Hummingbird ''Leucippus taczanowskii'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |date=2022 |access-date=21a de Julio 2024}}</ref> Ĝi estas konsiderata sufiĉe ofta, kaj "homa agado havas malmultan efikon sur la Makulgorĝan kolibron, almenaŭ mallongtempe".<ref name=STHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius taczanowskii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] ek7s1kbbkq7oopvaf4gkpzmtuvbinbx 9367373 9367370 2026-05-05T22:43:38Z Kani 670 9367373 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Makulgorĝa kolibro |koloro = pink |dosiero = Spot-throated Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Thaumasius]]'' |genro aŭtoritato = [[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879 |specio = '''Makulgorĝa kolibro''' ''T. taczanowskii'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |article-number=e.T22687497A219206333 |doi=10.2305/IUCN.UK.2022-2.RLTS.T22687497A219206333.en |title=Spot-throated Hummingbird ''Leucippus taczanowskii'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |date=2022 |access-date=21a de Julio 2024}}</ref> |dunomo = ''Thaumasius taczanowskii'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philip Sclater|Sclater, PL]], 1879) |vikispecio = ''Thaumasius taczanowskii'' |komunejo = ''Thaumasius taczanowskii'' |sinonimo= *''Talaphorus taczanowskii'' *''Leucippus taczanowskii'' | synonyms_ref = <ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, G. Del-Rio, A. Jaramillo, D. F. Lane, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 4a de Marto 2024. ''A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 5an de Marto, 2024</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus taczanowskii map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Makulgorĝa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Thaumasius taczanowskii'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Thaumasius]]''. Ĝi estas [[endemio]] de [[Peruo]], sed estas ankaŭ kelkaj nekonfirmitaj vidaĵoj el [[Ekvadoro]].<ref name=IOC14.1>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 14.1 | editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen |date=Januaro 2024 |access-date=4a de Januaro, 2024 }}</ref><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== Tiu specio estis iam metita en la genron ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Por solvi la polifilion la du specioj en la genro estis movitaj al la restarigita genro ''Thaumasius'', kiun enkondukis [[Philip Sclater]] en 1879 kun la Makulgorĝa kolibro kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=IOC14.1/><ref name=Clements2023>Clements, J. F., P.C. Rasmussen, T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, A. Spencer, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2023. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2023. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 28an de Oktobro, 2023</ref><ref name=HBW8>HBW kaj BirdLife International (2023). Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 8. Dsponebla ĉe: [https://datazone.birdlife.org/species/taxonomy] Alirita la 28an de Decembro, 2023</ref> La Makulgorĝa kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La makulgorĝa kolibro estas 11,5 ĝis 12,5 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 6 ĝis 7 g. Ambaŭ seksoj estas esence similaj. Ili havas iom kurban nigran bekon, kvankam kelkfoje la [[mandiblo]] estas grizbruna aŭ eĉ flava kun nigra pinto. Iliaj supraj partoj estas grizverdaj ĝis bronzverdaj kun bronza krono kaj supravostaj kovriloj. Iliaj internaj vostoplumoj estas grizverdaj ĝis bronzverdaj, kiuj ŝanĝiĝas al grizecaj ĉe la eksteraj, kiuj ankaŭ havas bronzan bendon proksime al la fino. Iliaj subaj partoj estas senkolore grizaj kun orverdaj makuloj sur la mentono, gorĝo kaj flankoj. La subvostaj kovriloj havas palbrunajn centrojn kaj blankecajn randojn.<ref name=STHU-BOW>Schulenberg, T. S. kaj C. W. Sedgwick (2021). Spot-throated Hummingbird (''Thaumasius taczanowskii''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.spthum2.01.1] Alirita la 20an de Julio, 2024</ref><ref name=Fogden>{{cite book | last =Fogden | first =Michael | last2 =Taylor | first2 =Marianne | last3 =Williamson | first3 =Shari L. | title =Hummingbirds: A Life-size Guide to Every Species | publisher =HarperCollins | date =2015 | location =New York | page =248 |isbn= 978-0-06-228064-0 }}</ref> ==Distribuo kaj habitato== La makulgorĝa kolibro estas ĝenerale konsiderata troviĝanta nur en Peruo, sur la okcidenta deklivaro de la Andoj kaj la valo de la rivero [[Maranjono]] de proksime de la ekvadora limo suden ĝis la [[Departemento Ankaŝo]]. Nedokumentitaj vidaĵoj en la fora suda Ekvadoro igas la Sudamerikan Klasifikadan Komitaton de la [[Usona Ornitologia Societo]] listigi ĝin kiel hipotezan en tiu lando.<ref name=STHU-BOW/><ref name=SACCcountries/> Ĝi loĝas en aridaj veprejoj kaj la randoj de foliarbaroj. En alteco en la Andoj ĝi plejparte troviĝas inter 900 kaj 1 900 m, sed troviĝas loke eĉ je 200 m. En la valo de Maranjono ĝi troviĝas inter 350 kaj 2 800 m.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Fogden/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La movoj de la makulgorĝa kolibro, se ekzistas, ne estas dokumentitaj.<ref name=STHU-BOW/> ===Manĝado=== La makulgorĝa kolibro manĝas [[nektaro]]n de la subvegetaĵaro ĝis la mezaj tavoloj. Kvankam detaloj pri la florplantoj, kiujn ĝi preferas, mankas, oni scias, ke ĝi manĝas ĉe ''[[Inga]]''-arboj, [[Agavo]]j kaj bananarboj (''[[Musa]]''). Aldone al nektaro, ĝi manĝas malgrandajn [[artikuloj]]n kaptitajn dumfluge.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Fogden/> ===Reproduktado=== La nesto kaj ovoj de la makulgorĝa kolibro restis nepriskribitaj ĝis 2024. La aŭtoroj de la priskribo ekzamenis specimenojn, kiuj ŝajne estis kolektitaj fine de la 19-a jarcento kaj konservitaj en la Muzeo pri Natura Historio de Berlino. La nesto estas malgranda taso el plantfibroj, semoj kaj maldikaj branĉetoj kun plantfragmentoj ĉe ĝia bazo kaj kovrita per plantlanugo kaj alia plantmaterialo. Fotoj de nesto prenitaj en januaro 2016 montras eksteran kovraĵon de [[likeno]]j. La sola ovo de la 19-a jarcento estis blanka sen aliaj markoj. La foto de 2016 inkluzivas inon sur la nesto; foto de nesto kun du ovoj estis prenita en novembro 2007. Ĉi tiuj datumoj indikas reproduktosezonon, kiu inkluzivas almenaŭ novembron ĝis januaro.<ref name=Marcuk>{{cite journal |last=Marcuk |first=Vladislav |last2=Eckhoff |first2=Pascal |date=2024 |title=First description of the nest and eggs of the Spot-throated Hummingbird ''Thaumasius taczanowskii'' |journal=Cotinga |volume=46 |pages=43–45 }}</ref> La kovoperiodo kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] restas nekonataj.<ref name=STHU-BOW/><ref name=Marcuk/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-taczanowskii |species=Makulgorĝa kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la makulgorĝan kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas sufiĉe grandan teritorion; ĝia populacio estas nekonata, sed oni kredas, ke ĝi estas stabila. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn |article-number=e.T22687497A219206333 |doi=10.2305/IUCN.UK.2022-2.RLTS.T22687497A219206333.en |title=Spot-throated Hummingbird ''Leucippus taczanowskii'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |date=2022 |access-date=21a de Julio 2024}}</ref> Ĝi estas konsiderata sufiĉe ofta, kaj "homa agado havas malmultan efikon sur la Makulgorĝan kolibron, almenaŭ mallongtempe".<ref name=STHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius taczanowskii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] as7vk7opnlwc00eeldkqxm070thqhg4 0 943003 9367351 2026-05-05T21:36:08Z Kani 670 Alidirektigis al [[Makulgorĝa kolibro]] 9367351 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Makulgorĝa kolibro]] pjh28q7w48kgehql7iwjb8d714c4i8t 0 943004 9367363 2026-05-05T22:25:35Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Moskva Ŝtata Teknika Universitato]] 9367363 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Moskva Ŝtata Teknika Universitato]] 7jzstjmj3dcgxn7fnub1rzquaj272rj 0 943005 9367366 2026-05-05T22:32:48Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto universitato |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo= |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |lando = Rusio |situo = |establita = |speco = publika, teknika |gvidanto = |nombro de studentoj={{formatnum:}} |nombro de kunlaborantoj={{formatnum:}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |re..." 9367366 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo= |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |lando = Rusio |situo = |establita = |speco = publika, teknika |gvidanto = |nombro de studentoj={{formatnum:}} |nombro de kunlaborantoj={{formatnum:}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = RU-MOW |situo sur mapo2= |zomo = 13 |retejo = |tipo1 = reliefo }} La '''Moskva Arkitektura Instituto''' {{l-ru|Московский архитектурный институт}}, mallongigo МАрхИ) estas arkitektura lernejo en Moskvo, fondita en 1933. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{ru}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Sovetunio]] [[Kategorio:Edukado en Sovetunio]] [[Kategorio:Universitatoj kaj altlernejoj en Moskvo]] 7vg4h99zpoyqkaj8g1gq335hg6usdsl 9367368 9367366 2026-05-05T22:34:34Z ThomasPusch 1869 9367368 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo= |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |lando = Rusio |situo = |establita = |speco = publika, teknika |gvidanto = |nombro de studentoj={{formatnum:1400}} |nombro de kunlaborantoj={{formatnum:}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = RU-MOW |situo sur mapo2= |zomo = 13 |retejo = |tipo1 = reliefo }} La '''Moskva Arkitektura Instituto''' {{l-ru|Московский архитектурный институт}}, mallongigo МАрхИ) estas arkitektura lernejo en Moskvo, fondita en 1933. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{ru}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Sovetunio]] [[Kategorio:Edukado en Sovetunio]] [[Kategorio:Universitatoj kaj altlernejoj en Moskvo]] 6wahpx21vu7onv073vdzznhnr8eglbt 9367369 9367368 2026-05-05T22:38:02Z ThomasPusch 1869 9367369 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo= |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |lando = Rusio |situo = |establita = |speco = publika, teknika |gvidanto = |nombro de studentoj={{formatnum:1400}} |nombro de kunlaborantoj={{formatnum:}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = RU-MOW |situo sur mapo2= |zomo = 13 |retejo = |tipo1 = reliefo }} La '''Moskva Arkitektura Instituto''' {{l-ru|Московский архитектурный институт}}, mallongigo МАрхИ) estas arkitektura lernejo en Moskvo, fondita en 1933. Do ĝis la fino de 1991 ĝi estis altlernejo de [[Sovetunio]], ekde tiam ĝi daŭrigas sian agadon kadre de la [[Rusia Federacio]]. == Fokuso de la Instituto == En 2020, ĉirkaŭ 1 700 bakalaŭraj kaj magistraj studentoj el Moskvo kaj eksterlande estis enskribitaj en la instituto - en 2026 estis 1 400. Ĝi ofertas diversajn studprogramojn. La Moskva Instituto de Arkitekturo konsistas el la jenaj fakultatoj/institutoj: Arkitekturo de Publikaj Konstruaĵoj, Arkitekturo de Industriaj Konstruaĵoj, Arkitekturo de Kamparaj Komunumoj, Urboplanado, Rekonstruo kaj Restaŭrado, Pejzaĝa Arkitekturo, Arkitektura Historio, Dezajno kaj Eklezia Arkitekturo. La esplorado de la instituto fokusiĝas al arkitekturo, urboplanado, dezajno kaj inĝenierarto, farata en kvin laboratorioj (Laboratorio por Arkitektura Edukado; Laboratorio por Komponaj Problemoj; Laboratorio por Metalaj Strukturoj kaj Dezajno; Laboratorio por Urboplanada Esploro; Laboratorio por Komputila Teknologio). La instruado okazas en la rusa. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{ru}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Sovetunio]] [[Kategorio:Edukado en Sovetunio]] [[Kategorio:Universitatoj kaj altlernejoj en Moskvo]] 20hibtc2u8qd9748woqwtwdngwjppt6 9367371 9367369 2026-05-05T22:40:25Z ThomasPusch 1869 9367371 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo=Мск. ул Рождественка 11с2 (инст,б.усадьбаВоронцова) 2022 IMG 2000.3 e1.jpg |bildopriskribo= la fronta fasado de la instituto en 2022 |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |lando = Rusio |situo = |establita = |speco = publika, teknika |gvidanto = |nombro de studentoj={{formatnum:1400}} |nombro de kunlaborantoj={{formatnum:}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = RU-MOW |situo sur mapo2= |zomo = 13 |retejo = |tipo1 = reliefo }} La '''Moskva Arkitektura Instituto''' {{l-ru|Московский архитектурный институт}}, mallongigo МАрхИ) estas arkitektura lernejo en Moskvo, fondita en 1933. Do ĝis la fino de 1991 ĝi estis altlernejo de [[Sovetunio]], ekde tiam ĝi daŭrigas sian agadon kadre de la [[Rusia Federacio]]. == Fokuso de la Instituto == En 2020, ĉirkaŭ 1 700 bakalaŭraj kaj magistraj studentoj el Moskvo kaj eksterlande estis enskribitaj en la instituto - en 2026 estis 1 400. Ĝi ofertas diversajn studprogramojn. La Moskva Instituto de Arkitekturo konsistas el la jenaj fakultatoj/institutoj: Arkitekturo de Publikaj Konstruaĵoj, Arkitekturo de Industriaj Konstruaĵoj, Arkitekturo de Kamparaj Komunumoj, Urboplanado, Rekonstruo kaj Restaŭrado, Pejzaĝa Arkitekturo, Arkitektura Historio, Dezajno kaj Eklezia Arkitekturo. La esplorado de la instituto fokusiĝas al arkitekturo, urboplanado, dezajno kaj inĝenierarto, farata en kvin laboratorioj (Laboratorio por Arkitektura Edukado; Laboratorio por Komponaj Problemoj; Laboratorio por Metalaj Strukturoj kaj Dezajno; Laboratorio por Urboplanada Esploro; Laboratorio por Komputila Teknologio). La instruado okazas en la rusa. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{ru}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Sovetunio]] [[Kategorio:Edukado en Sovetunio]] [[Kategorio:Universitatoj kaj altlernejoj en Moskvo]] kq7uo7v7m4wbdmizmilx5pzu1y3oy4i 9367374 9367371 2026-05-05T22:46:33Z ThomasPusch 1869 9367374 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo=Мск. ул Рождественка 11с2 (инст,б.усадьбаВоронцова) 2022 IMG 2000.3 e1.jpg |bildopriskribo= la fronta fasado de la instituto en 2022 |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |lando = Rusio |situo = |establita = |speco = publika, teknika |gvidanto = {{#invoke:Wikidata|claim|P1075|parameter=link}} |nombro de studentoj={{formatnum:1400}} |nombro de kunlaborantoj={{formatnum:}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = RU-MOW |situo sur mapo2= Eŭropa Rusio |zomo = 12 |retejo = |tipo1 = reliefo }} La '''Moskva Arkitektura Instituto''' - {{l-ru|Московский архитектурный институт}}, Moskovskij arĥitekturnij institut, mallongigo МАрхИ, MArĥI - estas arkitektura lernejo en [[Moskvo]], fondita en 1933. Do ĝis la fino de 1991 ĝi estis altlernejo de [[Sovetunio]], ekde tiam ĝi daŭrigas sian agadon kadre de la [[Rusia Federacio]]. == Fokuso de la Instituto == En 2020, ĉirkaŭ 1 700 bakalaŭraj kaj magistraj studentoj el Moskvo kaj eksterlande estis enskribitaj en la instituto - en 2026 estis 1 400. Ĝi ofertas diversajn studprogramojn. La Moskva Instituto de Arkitekturo konsistas el la jenaj fakultatoj/institutoj: Arkitekturo de Publikaj Konstruaĵoj, Arkitekturo de Industriaj Konstruaĵoj, Arkitekturo de Kamparaj Komunumoj, Urboplanado, Rekonstruo kaj Restaŭrado, Pejzaĝa Arkitekturo, Arkitektura Historio, Dezajno kaj Eklezia Arkitekturo. La esplorado de la instituto fokusiĝas al arkitekturo, urboplanado, dezajno kaj inĝenierarto, farata en kvin laboratorioj (Laboratorio por Arkitektura Edukado; Laboratorio por Komponaj Problemoj; Laboratorio por Metalaj Strukturoj kaj Dezajno; Laboratorio por Urboplanada Esploro; Laboratorio por Komputila Teknologio). La instruado okazas en la rusa. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{ru}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Sovetunio]] [[Kategorio:Edukado en Sovetunio]] [[Kategorio:Universitatoj kaj altlernejoj en Moskvo]] kw2khxbfgix0rnaammc4av91ypewifz 9367376 9367374 2026-05-05T22:50:39Z ThomasPusch 1869 9367376 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo=Мск. ул Рождественка 11с2 (инст,б.усадьбаВоронцова) 2022 IMG 2000.3 e1.jpg |bildopriskribo= la fronta fasado de la instituto en 2022 |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |lando = Rusio |situo = |establita = |speco = publika, teknika |gvidanto = {{#invoke:Wikidata|claim|P1075|parameter=link}} |nombro de studentoj={{formatnum:1400}} |nombro de kunlaborantoj={{formatnum:}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = RU-MOW |situo sur mapo2= Eŭropa Rusio |zomo = 12 |retejo = |tipo1 = reliefo }} La '''Moskva Arkitektura Instituto''' - {{l-ru|Московский архитектурный институт}}, Moskovskij arĥitekturnij institut, mallongigo МАрхИ, MArĥI - estas arkitektura lernejo en [[Moskvo]], fondita en 1933. Do ĝis la fino de 1991 ĝi estis altlernejo de [[Sovetunio]], ekde tiam ĝi daŭrigas sian agadon kadre de la [[Rusia Federacio]]. == Fokuso de la Instituto == En 2020, ĉirkaŭ 1 700 bakalaŭraj kaj magistraj studentoj el Moskvo kaj eksterlande estis enskribitaj en la instituto - en 2026 estis 1 400. Ĝi ofertas diversajn studprogramojn. La Moskva Instituto de Arkitekturo konsistas el la jenaj fakultatoj/institutoj: Arkitekturo de Publikaj Konstruaĵoj, Arkitekturo de Industriaj Konstruaĵoj, Arkitekturo de Kamparaj Komunumoj, Urboplanado, Rekonstruo kaj Restaŭrado, Pejzaĝa Arkitekturo, Arkitektura Historio, Dezajno kaj Eklezia Arkitekturo. [[dosiero:Олимпиада по живописи студентов 03.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|Pentraĵa Olimpiko por studentoj de la Moskva Arkitektura Instituto en 2023}}]] La esplorado de la instituto fokusiĝas al arkitekturo, urboplanado, dezajno kaj inĝenierarto, farata en kvin laboratorioj (Laboratorio por Arkitektura Edukado; Laboratorio por Komponaj Problemoj; Laboratorio por Metalaj Strukturoj kaj Dezajno; Laboratorio por Urboplanada Esploro; Laboratorio por Komputila Teknologio). La instruado okazas en la rusa. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{ru}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Sovetunio]] [[Kategorio:Edukado en Sovetunio]] [[Kategorio:Universitatoj kaj altlernejoj en Moskvo]] jnpjhyzwg1cb9vztfdwb9w6sqkkgue0 9367412 9367376 2026-05-05T23:37:13Z ThomasPusch 1869 9367412 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo=Мск. ул Рождественка 11с2 (инст,б.усадьбаВоронцова) 2022 IMG 2000.3 e1.jpg |bildopriskribo= la fronta fasado de la instituto en 2022 |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |lando = Rusio |situo = |establita = |speco = publika, teknika |gvidanto = {{#invoke:Wikidata|claim|P1075|parameter=link}} |nombro de studentoj={{formatnum:1400}} |nombro de kunlaborantoj={{formatnum:}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = RU-MOW |situo sur mapo2= Eŭropa Rusio |zomo = 12 |retejo = |tipo1 = reliefo }} La '''Moskva Arkitektura Instituto''' - {{l-ru|Московский архитектурный институт}}, Moskovskij arĥitekturnij institut, mallongigo МАрхИ, MArĥI - estas arkitektura lernejo en [[Moskvo]], fondita en 1933. Do ĝis la fino de 1991 ĝi estis altlernejo de [[Sovetunio]], ekde tiam ĝi daŭrigas sian agadon kadre de la [[Rusia Federacio]]. == Fokuso de la Instituto == En 2020, ĉirkaŭ 1 700 bakalaŭraj kaj magistraj studentoj el Moskvo kaj eksterlande estis enskribitaj en la instituto - en 2026 estis 1 400. Ĝi ofertas diversajn studprogramojn. La Moskva Instituto de Arkitekturo konsistas el la jenaj fakultatoj/institutoj: Arkitekturo de Publikaj Konstruaĵoj, Arkitekturo de Industriaj Konstruaĵoj, Arkitekturo de Kamparaj Komunumoj, Urboplanado, Rekonstruo kaj Restaŭrado, Pejzaĝa Arkitekturo, Arkitektura Historio, Dezajno kaj Eklezia Arkitekturo. La esplorado de la instituto fokusiĝas al arkitekturo, urboplanado, dezajno kaj inĝenierarto, farata en kvin laboratorioj (Laboratorio por Arkitektura Edukado; Laboratorio por Komponaj Problemoj; Laboratorio por Metalaj Strukturoj kaj Dezajno; Laboratorio por Urboplanada Esploro; Laboratorio por Komputila Teknologio). [[dosiero:Олимпиада по живописи студентов 03.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|Pentraĵa Olimpiko por studentoj de la Moskva Arkitektura Instituto en 2023}}]] La instruado okazas en la rusa. == Konataj studentoj == * [[Pjotr Naliĉ]] (n. 1981), kiu malgraŭ la arkitektura eduko nun laboras kiel muzikisto * [[Lilja Brik]] (1891-1978), verkistino * [[Andrej Voznessenskij]] (1933-2010), kiu precipe konatiĝis kiel poeto * [[Nikolaj Kolli]] (1894 -1966), la sola el tiu kvaropo, kiu vere poste konatiĝis kiel modernisma arkitekto kaj altlerneja instruisto == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{ru}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Sovetunio]] [[Kategorio:Edukado en Sovetunio]] [[Kategorio:Universitatoj kaj altlernejoj en Moskvo]] 1a6muyq7jys55irt9zewua6osvgx2ag 9367413 9367412 2026-05-05T23:38:15Z ThomasPusch 1869 /* Konataj studentoj */ 9367413 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo=Мск. ул Рождественка 11с2 (инст,б.усадьбаВоронцова) 2022 IMG 2000.3 e1.jpg |bildopriskribo= la fronta fasado de la instituto en 2022 |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |lando = Rusio |situo = |establita = |speco = publika, teknika |gvidanto = {{#invoke:Wikidata|claim|P1075|parameter=link}} |nombro de studentoj={{formatnum:1400}} |nombro de kunlaborantoj={{formatnum:}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = RU-MOW |situo sur mapo2= Eŭropa Rusio |zomo = 12 |retejo = |tipo1 = reliefo }} La '''Moskva Arkitektura Instituto''' - {{l-ru|Московский архитектурный институт}}, Moskovskij arĥitekturnij institut, mallongigo МАрхИ, MArĥI - estas arkitektura lernejo en [[Moskvo]], fondita en 1933. Do ĝis la fino de 1991 ĝi estis altlernejo de [[Sovetunio]], ekde tiam ĝi daŭrigas sian agadon kadre de la [[Rusia Federacio]]. == Fokuso de la Instituto == En 2020, ĉirkaŭ 1 700 bakalaŭraj kaj magistraj studentoj el Moskvo kaj eksterlande estis enskribitaj en la instituto - en 2026 estis 1 400. Ĝi ofertas diversajn studprogramojn. La Moskva Instituto de Arkitekturo konsistas el la jenaj fakultatoj/institutoj: Arkitekturo de Publikaj Konstruaĵoj, Arkitekturo de Industriaj Konstruaĵoj, Arkitekturo de Kamparaj Komunumoj, Urboplanado, Rekonstruo kaj Restaŭrado, Pejzaĝa Arkitekturo, Arkitektura Historio, Dezajno kaj Eklezia Arkitekturo. La esplorado de la instituto fokusiĝas al arkitekturo, urboplanado, dezajno kaj inĝenierarto, farata en kvin laboratorioj (Laboratorio por Arkitektura Edukado; Laboratorio por Komponaj Problemoj; Laboratorio por Metalaj Strukturoj kaj Dezajno; Laboratorio por Urboplanada Esploro; Laboratorio por Komputila Teknologio). [[dosiero:Олимпиада по живописи студентов 03.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|Pentraĵa Olimpiko por studentoj de la Moskva Arkitektura Instituto en 2023}}]] La instruado okazas en la rusa. == Konataj studentoj == * [[Pjotr Naliĉ]] (n. 1981), kiu malgraŭ la arkitektura eduko nun laboras kiel muzikisto * [[Lilja Brik]] (1891-1978), kiu post studado ĉefe estis verkistino * [[Andrej Voznessenskij]] (1933-2010), kiu precipe konatiĝis kiel poeto * [[Nikolaj Kolli]] (1894 -1966), la sola el tiu kvaropo, kiu vere poste konatiĝis kiel modernisma arkitekto kaj altlerneja instruisto == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{ru}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Sovetunio]] [[Kategorio:Edukado en Sovetunio]] [[Kategorio:Universitatoj kaj altlernejoj en Moskvo]] 4tjln4nynzfnlzxziosjg339dafl592 9367414 9367413 2026-05-05T23:38:42Z ThomasPusch 1869 /* Konataj studentoj */ 9367414 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo=Мск. ул Рождественка 11с2 (инст,б.усадьбаВоронцова) 2022 IMG 2000.3 e1.jpg |bildopriskribo= la fronta fasado de la instituto en 2022 |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |lando = Rusio |situo = |establita = |speco = publika, teknika |gvidanto = {{#invoke:Wikidata|claim|P1075|parameter=link}} |nombro de studentoj={{formatnum:1400}} |nombro de kunlaborantoj={{formatnum:}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = RU-MOW |situo sur mapo2= Eŭropa Rusio |zomo = 12 |retejo = |tipo1 = reliefo }} La '''Moskva Arkitektura Instituto''' - {{l-ru|Московский архитектурный институт}}, Moskovskij arĥitekturnij institut, mallongigo МАрхИ, MArĥI - estas arkitektura lernejo en [[Moskvo]], fondita en 1933. Do ĝis la fino de 1991 ĝi estis altlernejo de [[Sovetunio]], ekde tiam ĝi daŭrigas sian agadon kadre de la [[Rusia Federacio]]. == Fokuso de la Instituto == En 2020, ĉirkaŭ 1 700 bakalaŭraj kaj magistraj studentoj el Moskvo kaj eksterlande estis enskribitaj en la instituto - en 2026 estis 1 400. Ĝi ofertas diversajn studprogramojn. La Moskva Instituto de Arkitekturo konsistas el la jenaj fakultatoj/institutoj: Arkitekturo de Publikaj Konstruaĵoj, Arkitekturo de Industriaj Konstruaĵoj, Arkitekturo de Kamparaj Komunumoj, Urboplanado, Rekonstruo kaj Restaŭrado, Pejzaĝa Arkitekturo, Arkitektura Historio, Dezajno kaj Eklezia Arkitekturo. La esplorado de la instituto fokusiĝas al arkitekturo, urboplanado, dezajno kaj inĝenierarto, farata en kvin laboratorioj (Laboratorio por Arkitektura Edukado; Laboratorio por Komponaj Problemoj; Laboratorio por Metalaj Strukturoj kaj Dezajno; Laboratorio por Urboplanada Esploro; Laboratorio por Komputila Teknologio). [[dosiero:Олимпиада по живописи студентов 03.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|Pentraĵa Olimpiko por studentoj de la Moskva Arkitektura Instituto en 2023}}]] La instruado okazas en la rusa. == Konataj studentoj == * [[Pjotr Naliĉ]] (n. 1981), kiu malgraŭ la arkitektura eduko nun laboras kiel muzikisto * [[Lilja Brik]] (1891-1978), kiu post studado ĉefe estis verkistino * [[Andrej Voznessenskij]] (1933-2010), kiu precipe konatiĝis kiel poeto * [[Nikolaj Kolli]] (1894 -1966), la sola el tiu kvaropo, kiu vere konatiĝis kiel modernisma arkitekto kaj altlerneja instruisto == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{ru}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Sovetunio]] [[Kategorio:Edukado en Sovetunio]] [[Kategorio:Universitatoj kaj altlernejoj en Moskvo]] 418d0pr1a5fbx59kvcakhatuxp5fu1d 9367419 9367414 2026-05-05T23:42:12Z ThomasPusch 1869 /* Konataj studentoj */ 9367419 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo=Мск. ул Рождественка 11с2 (инст,б.усадьбаВоронцова) 2022 IMG 2000.3 e1.jpg |bildopriskribo= la fronta fasado de la instituto en 2022 |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |lando = Rusio |situo = |establita = |speco = publika, teknika |gvidanto = {{#invoke:Wikidata|claim|P1075|parameter=link}} |nombro de studentoj={{formatnum:1400}} |nombro de kunlaborantoj={{formatnum:}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = RU-MOW |situo sur mapo2= Eŭropa Rusio |zomo = 12 |retejo = |tipo1 = reliefo }} La '''Moskva Arkitektura Instituto''' - {{l-ru|Московский архитектурный институт}}, Moskovskij arĥitekturnij institut, mallongigo МАрхИ, MArĥI - estas arkitektura lernejo en [[Moskvo]], fondita en 1933. Do ĝis la fino de 1991 ĝi estis altlernejo de [[Sovetunio]], ekde tiam ĝi daŭrigas sian agadon kadre de la [[Rusia Federacio]]. == Fokuso de la Instituto == En 2020, ĉirkaŭ 1 700 bakalaŭraj kaj magistraj studentoj el Moskvo kaj eksterlande estis enskribitaj en la instituto - en 2026 estis 1 400. Ĝi ofertas diversajn studprogramojn. La Moskva Instituto de Arkitekturo konsistas el la jenaj fakultatoj/institutoj: Arkitekturo de Publikaj Konstruaĵoj, Arkitekturo de Industriaj Konstruaĵoj, Arkitekturo de Kamparaj Komunumoj, Urboplanado, Rekonstruo kaj Restaŭrado, Pejzaĝa Arkitekturo, Arkitektura Historio, Dezajno kaj Eklezia Arkitekturo. La esplorado de la instituto fokusiĝas al arkitekturo, urboplanado, dezajno kaj inĝenierarto, farata en kvin laboratorioj (Laboratorio por Arkitektura Edukado; Laboratorio por Komponaj Problemoj; Laboratorio por Metalaj Strukturoj kaj Dezajno; Laboratorio por Urboplanada Esploro; Laboratorio por Komputila Teknologio). [[dosiero:Олимпиада по живописи студентов 03.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|Pentraĵa Olimpiko por studentoj de la Moskva Arkitektura Instituto en 2023}}]] La instruado okazas en la rusa. == Konataj studentoj == * [[Pjotr Naliĉ]] (n. 1981), kiu malgraŭ la arkitektura eduko nun laboras kiel muzikisto * [[Lilja Brik]] (1891-1978), kiu post studado ĉefe estis verkistino * [[Andrej Voznesenskij]] (1933-2010), kiu precipe konatiĝis kiel poeto * [[Nikolaj Kolli]] (1894 -1966), la sola el tiu kvaropo, kiu vere konatiĝis kiel modernisma arkitekto kaj altlerneja instruisto == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{ru}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Sovetunio]] [[Kategorio:Edukado en Sovetunio]] [[Kategorio:Universitatoj kaj altlernejoj en Moskvo]] b0lymklcpvt55l7khyrx2qwtkij2v8t 0 943006 9367378 2026-05-05T22:53:32Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Andreï Voznessenski]] al [[Andrej Voznessenskij]] anstataŭigante alidirektilon 9367378 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Andrej Voznessenskij]] aqd4q0ujc9s90i94y707m2vmxyyp8wr 0 943007 9367381 2026-05-05T23:02:11Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Multemakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Taphrospilus hypostictus, Many-spotted Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Taphrospilus]]'' |g..." 9367381 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Multemakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Taphrospilus hypostictus, Many-spotted Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Taphrospilus]]'' |genro aŭtoritato = [[Eugène Simon|Simon]], 1910 |specio = '''Multemakula kolibro''' ''T. hypostictus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Many-spotted Hummingbird ''Taphrospilus hypostictus'' |volume=2016 |article-number=e.T22687503A93155454 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687503A93155454.en |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Taphrospilus hypostictus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1862) |vikispecio = ''Taphrospilus hypostictus'' |komunejo = ''Taphrospilus hypostictus'' |sinonimo= ''Talaphorus hypostictus'', ''Leucippus hypostictus'' |mapo de vivoteritorioj = Taphrospilus hypostictus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Multemakula kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Taphrospilus hypostictus'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Taphrospilus]]''.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Peruo]], kaj eble en [[Argentino]].<ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Multemakula kolibro estas la nura membro de la genro ''Taphrospilus'' kaj ne havas subspeciojn, tial ambaŭ estas [[monotipa]]j.<ref name=IOC12.2/> Tamen, kelkaj aŭtoroj metis ĝin en la genron ''Talaphorus'', kiun aliaj kunigis ene de ''Leucippus''.<ref name=SACClist/> ==Aspekto== The many-spotted hummingbird is {{convert|10.5|to|11.4|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weighs {{convert|6.7|to|9|g|oz|abbr=on}}. Both sexes have a slightly decurved black bill about {{convert|2.3|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long, and their plumage is very similar. Adults' upperparts are grass green to coppery bronze and the underparts white. The underparts except the central belly are thickly spotted with green, the female's somewhat less heavily. Their tail is blue-green with dusky gray tips to the feathers. Juveniles are the same with the addition of buffy fringes on the head feathers.<ref name=MSHU-BOW>Schuchmann, K.L. and G. M. Kirwan (2020). Many-spotted Hummingbird (''Taphrospilus hypostictus''), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.mashum1.01 retrieved September 4, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 160px> Many-spotted Hummingbird JCB.jpg Many-spotted hummingbird (Taphrospilus hypostictus) in flight Sumaco.jpg </gallery> ==Distribution and habitat== The many-spotted hummingbird's primary range is the eastern slope of the Andes from Ecuador's [[Napo Province]] through eastern Peru into central Bolivia. It has also been documented in southern Colombia. The [[International Ornithological Committee]] places it Brazil and the [[Clements taxonomy]] in Argentina. However, the South American Classification Committee of the [[American Ornithological Society]] has no records from Brazil; undocumented sight records from Argentina lead the committee to list it as hypothetical in that country.<ref name=MSHU-BOW/><ref name=SACCcountries/> The many-spotted hummingbird inhabits the interior and edges of humid foothill and subtropical forest, favoring small ravines. In elevation it mostly ranges between {{convert|400|and|1500|m|ft|abbr=on}} but has been found as high as {{convert|2800|m|ft|abbr=on}} in Peru. It is most numerous around {{convert|600|m|ft|abbr=on}}.<ref name=MSHU-BOW/> ==Behavior== ===Movement=== The many-spotted hummingbird is a year-round resident throughout its range.<ref name=MSHU-BOW/> ===Feeding=== The many-spotted hummingbird forages for nectar at a variety of flowering trees, shrubs, vines, and terrestrial [[bromeliad]]s. It usually does so alone, but at feeders will associate with other hummingbirds. In addition to nectar it feeds on small insects captured by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch.<ref name=MSHU-BOW/> ===Breeding=== The many-spotted hummingbird's breeding season appears to span from January to May. It makes a bulky cup nest of fine rootlets and moss and usually attaches it to a tree trunk within about {{convert|0.5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} of the ground. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 15 days and fledging occurs 20 to 22 days after hatch.<ref name=MSHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Taphrospilus-hypostictus |species=many-spotted hummingbird}} ===Vocalization=== The many-spotted hummingbird's song is a "quiet series of wheezy, electric warbles and gravelly-sounding chatters". It also makes calls described as "a thin-sounding 'chit' and a wheezy 'dew dew dew'."<ref name=MSHU-BOW/> ==Status== The [[IUCN]] has assessed the many-spotted hummingbird as being of Least Concern. It has a large range, but its population size is unknown and believed to be decreasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered generally common, though in Ecuador only "scarce to locally common".<ref name=MSHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius taczanowskii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] ofsk5yzgd997vg9je4qh0fr7as2yahd 9367382 9367381 2026-05-05T23:05:30Z Kani 670 9367382 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Multemakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Taphrospilus hypostictus, Many-spotted Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Taphrospilus]]'' |genro aŭtoritato = [[Eugène Simon|Simon]], 1910 |specio = '''Multemakula kolibro''' ''T. hypostictus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Many-spotted Hummingbird ''Taphrospilus hypostictus'' |volume=2016 |article-number=e.T22687503A93155454 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687503A93155454.en |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Taphrospilus hypostictus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1862) |vikispecio = ''Taphrospilus hypostictus'' |komunejo = ''Taphrospilus hypostictus'' |sinonimo= ''Talaphorus hypostictus'', ''Leucippus hypostictus'' |mapo de vivoteritorioj = Taphrospilus hypostictus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Multemakula kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Taphrospilus hypostictus'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Taphrospilus]]''.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Peruo]], kaj eble en [[Argentino]].<ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Multemakula kolibro estas la nura membro de la genro ''Taphrospilus'' kaj ne havas subspeciojn, tial ambaŭ estas [[monotipa]]j.<ref name=IOC12.2/> Tamen, kelkaj aŭtoroj metis ĝin en la genron ''Talaphorus'', kiun aliaj kunigis ene de ''Leucippus''.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Aspekto== The many-spotted hummingbird is {{convert|10.5|to|11.4|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weighs {{convert|6.7|to|9|g|oz|abbr=on}}. Both sexes have a slightly decurved black bill about {{convert|2.3|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long, and their plumage is very similar. Adults' upperparts are grass green to coppery bronze and the underparts white. The underparts except the central belly are thickly spotted with green, the female's somewhat less heavily. Their tail is blue-green with dusky gray tips to the feathers. Juveniles are the same with the addition of buffy fringes on the head feathers.<ref name=MSHU-BOW>Schuchmann, K.L. and G. M. Kirwan (2020). Many-spotted Hummingbird (''Taphrospilus hypostictus''), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.mashum1.01 retrieved September 4, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 160px> Many-spotted Hummingbird JCB.jpg Many-spotted hummingbird (Taphrospilus hypostictus) in flight Sumaco.jpg </gallery> ==Distribution and habitat== The many-spotted hummingbird's primary range is the eastern slope of the Andes from Ecuador's [[Napo Province]] through eastern Peru into central Bolivia. It has also been documented in southern Colombia. The [[International Ornithological Committee]] places it Brazil and the [[Clements taxonomy]] in Argentina. However, the South American Classification Committee of the [[American Ornithological Society]] has no records from Brazil; undocumented sight records from Argentina lead the committee to list it as hypothetical in that country.<ref name=MSHU-BOW/><ref name=SACCcountries/> The many-spotted hummingbird inhabits the interior and edges of humid foothill and subtropical forest, favoring small ravines. In elevation it mostly ranges between {{convert|400|and|1500|m|ft|abbr=on}} but has been found as high as {{convert|2800|m|ft|abbr=on}} in Peru. It is most numerous around {{convert|600|m|ft|abbr=on}}.<ref name=MSHU-BOW/> ==Behavior== ===Movement=== The many-spotted hummingbird is a year-round resident throughout its range.<ref name=MSHU-BOW/> ===Feeding=== The many-spotted hummingbird forages for nectar at a variety of flowering trees, shrubs, vines, and terrestrial [[bromeliad]]s. It usually does so alone, but at feeders will associate with other hummingbirds. In addition to nectar it feeds on small insects captured by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch.<ref name=MSHU-BOW/> ===Breeding=== The many-spotted hummingbird's breeding season appears to span from January to May. It makes a bulky cup nest of fine rootlets and moss and usually attaches it to a tree trunk within about {{convert|0.5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} of the ground. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 15 days and fledging occurs 20 to 22 days after hatch.<ref name=MSHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Taphrospilus-hypostictus |species=many-spotted hummingbird}} ===Vocalization=== The many-spotted hummingbird's song is a "quiet series of wheezy, electric warbles and gravelly-sounding chatters". It also makes calls described as "a thin-sounding 'chit' and a wheezy 'dew dew dew'."<ref name=MSHU-BOW/> ==Status== The [[IUCN]] has assessed the many-spotted hummingbird as being of Least Concern. It has a large range, but its population size is unknown and believed to be decreasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered generally common, though in Ecuador only "scarce to locally common".<ref name=MSHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius taczanowskii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] hn0031ibhewww4dvbacuvz76rfoqin3 9367392 9367382 2026-05-05T23:18:08Z Kani 670 /* Aspekto */ 9367392 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Multemakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Taphrospilus hypostictus, Many-spotted Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Taphrospilus]]'' |genro aŭtoritato = [[Eugène Simon|Simon]], 1910 |specio = '''Multemakula kolibro''' ''T. hypostictus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Many-spotted Hummingbird ''Taphrospilus hypostictus'' |volume=2016 |article-number=e.T22687503A93155454 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687503A93155454.en |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Taphrospilus hypostictus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1862) |vikispecio = ''Taphrospilus hypostictus'' |komunejo = ''Taphrospilus hypostictus'' |sinonimo= ''Talaphorus hypostictus'', ''Leucippus hypostictus'' |mapo de vivoteritorioj = Taphrospilus hypostictus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Multemakula kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Taphrospilus hypostictus'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Taphrospilus]]''.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Peruo]], kaj eble en [[Argentino]].<ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Multemakula kolibro estas la nura membro de la genro ''Taphrospilus'' kaj ne havas subspeciojn, tial ambaŭ estas [[monotipa]]j.<ref name=IOC12.2/> Tamen, kelkaj aŭtoroj metis ĝin en la genron ''Talaphorus'', kiun aliaj kunigis ene de ''Leucippus''.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Aspekto== La multmakula kolibro estas 10,5 ĝis 11,4 cm longa kaj pezas 6,7 ĝis 9 g. Ambaŭ seksoj havas iomete kurban nigran bekon ĉirkaŭ 2,3 cm longan, kaj ilia plumaro estas tre simila. La supraj partoj de plenkreskuloj estas herboverdaj ĝis kuprobronzaj kaj la subaj partoj blankaj. La subaj partoj, krom la centra ventro, estas dense makulecaj per verdo, tiuj de la femalo iom malpli dense. Ilia vosto estas bluverda kun malhelgrizaj pintoj al la plumoj. Junuloj estas samaj kun la aldono de flavbrunaj franĝoj sur la kapplumoj.<ref name=MSHU-BOW>Schuchmann, K.L. kaj G. M. Kirwan (2020). Many-spotted Hummingbird (''Taphrospilus hypostictus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.mashum1.01] Alirita la 4an de Septembro, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 160px> Many-spotted Hummingbird JCB.jpg Many-spotted hummingbird (Taphrospilus hypostictus) in flight Sumaco.jpg </gallery> ==Distribution and habitat== The many-spotted hummingbird's primary range is the eastern slope of the Andes from Ecuador's [[Napo Province]] through eastern Peru into central Bolivia. It has also been documented in southern Colombia. The [[International Ornithological Committee]] places it Brazil and the [[Clements taxonomy]] in Argentina. However, the South American Classification Committee of the [[American Ornithological Society]] has no records from Brazil; undocumented sight records from Argentina lead the committee to list it as hypothetical in that country.<ref name=MSHU-BOW/><ref name=SACCcountries/> The many-spotted hummingbird inhabits the interior and edges of humid foothill and subtropical forest, favoring small ravines. In elevation it mostly ranges between {{convert|400|and|1500|m|ft|abbr=on}} but has been found as high as {{convert|2800|m|ft|abbr=on}} in Peru. It is most numerous around {{convert|600|m|ft|abbr=on}}.<ref name=MSHU-BOW/> ==Behavior== ===Movement=== The many-spotted hummingbird is a year-round resident throughout its range.<ref name=MSHU-BOW/> ===Feeding=== The many-spotted hummingbird forages for nectar at a variety of flowering trees, shrubs, vines, and terrestrial [[bromeliad]]s. It usually does so alone, but at feeders will associate with other hummingbirds. In addition to nectar it feeds on small insects captured by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch.<ref name=MSHU-BOW/> ===Breeding=== The many-spotted hummingbird's breeding season appears to span from January to May. It makes a bulky cup nest of fine rootlets and moss and usually attaches it to a tree trunk within about {{convert|0.5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} of the ground. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 15 days and fledging occurs 20 to 22 days after hatch.<ref name=MSHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Taphrospilus-hypostictus |species=many-spotted hummingbird}} ===Vocalization=== The many-spotted hummingbird's song is a "quiet series of wheezy, electric warbles and gravelly-sounding chatters". It also makes calls described as "a thin-sounding 'chit' and a wheezy 'dew dew dew'."<ref name=MSHU-BOW/> ==Status== The [[IUCN]] has assessed the many-spotted hummingbird as being of Least Concern. It has a large range, but its population size is unknown and believed to be decreasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered generally common, though in Ecuador only "scarce to locally common".<ref name=MSHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius taczanowskii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] tpsqx8mwii8531felooxqvnr2so4ppl 9367395 9367392 2026-05-05T23:19:11Z Kani 670 /* Aspekto */ 9367395 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Multemakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Taphrospilus hypostictus, Many-spotted Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Taphrospilus]]'' |genro aŭtoritato = [[Eugène Simon|Simon]], 1910 |specio = '''Multemakula kolibro''' ''T. hypostictus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Many-spotted Hummingbird ''Taphrospilus hypostictus'' |volume=2016 |article-number=e.T22687503A93155454 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687503A93155454.en |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Taphrospilus hypostictus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1862) |vikispecio = ''Taphrospilus hypostictus'' |komunejo = ''Taphrospilus hypostictus'' |sinonimo= ''Talaphorus hypostictus'', ''Leucippus hypostictus'' |mapo de vivoteritorioj = Taphrospilus hypostictus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Multemakula kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Taphrospilus hypostictus'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Taphrospilus]]''.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Peruo]], kaj eble en [[Argentino]].<ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Multemakula kolibro estas la nura membro de la genro ''Taphrospilus'' kaj ne havas subspeciojn, tial ambaŭ estas [[monotipa]]j.<ref name=IOC12.2/> Tamen, kelkaj aŭtoroj metis ĝin en la genron ''Talaphorus'', kiun aliaj kunigis ene de ''Leucippus''.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Aspekto== La multmakula kolibro estas 10,5 ĝis 11,4 cm longa kaj pezas 6,7 ĝis 9 g. Ambaŭ seksoj havas iomete kurban nigran bekon ĉirkaŭ 2,3 cm longan, kaj ilia plumaro estas tre simila. La supraj partoj de plenkreskuloj estas herboverdaj ĝis kuprobronzaj kaj la subaj partoj blankaj. La subaj partoj, krom la centra ventro, estas dense makulecaj per verdo, tiuj de la femalo iom malpli dense. Ilia vosto estas bluverda kun malhelgrizaj pintoj al la plumoj. Junuloj estas samaj kun la aldono de sablokoloraj franĝoj sur la kapoplumoj.<ref name=MSHU-BOW>Schuchmann, K.L. kaj G. M. Kirwan (2020). Many-spotted Hummingbird (''Taphrospilus hypostictus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.mashum1.01] Alirita la 4an de Septembro, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 160px> Many-spotted Hummingbird JCB.jpg Many-spotted hummingbird (Taphrospilus hypostictus) in flight Sumaco.jpg </gallery> ==Distribution and habitat== The many-spotted hummingbird's primary range is the eastern slope of the Andes from Ecuador's [[Napo Province]] through eastern Peru into central Bolivia. It has also been documented in southern Colombia. The [[International Ornithological Committee]] places it Brazil and the [[Clements taxonomy]] in Argentina. However, the South American Classification Committee of the [[American Ornithological Society]] has no records from Brazil; undocumented sight records from Argentina lead the committee to list it as hypothetical in that country.<ref name=MSHU-BOW/><ref name=SACCcountries/> The many-spotted hummingbird inhabits the interior and edges of humid foothill and subtropical forest, favoring small ravines. In elevation it mostly ranges between {{convert|400|and|1500|m|ft|abbr=on}} but has been found as high as {{convert|2800|m|ft|abbr=on}} in Peru. It is most numerous around {{convert|600|m|ft|abbr=on}}.<ref name=MSHU-BOW/> ==Behavior== ===Movement=== The many-spotted hummingbird is a year-round resident throughout its range.<ref name=MSHU-BOW/> ===Feeding=== The many-spotted hummingbird forages for nectar at a variety of flowering trees, shrubs, vines, and terrestrial [[bromeliad]]s. It usually does so alone, but at feeders will associate with other hummingbirds. In addition to nectar it feeds on small insects captured by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch.<ref name=MSHU-BOW/> ===Breeding=== The many-spotted hummingbird's breeding season appears to span from January to May. It makes a bulky cup nest of fine rootlets and moss and usually attaches it to a tree trunk within about {{convert|0.5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} of the ground. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 15 days and fledging occurs 20 to 22 days after hatch.<ref name=MSHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Taphrospilus-hypostictus |species=many-spotted hummingbird}} ===Vocalization=== The many-spotted hummingbird's song is a "quiet series of wheezy, electric warbles and gravelly-sounding chatters". It also makes calls described as "a thin-sounding 'chit' and a wheezy 'dew dew dew'."<ref name=MSHU-BOW/> ==Status== The [[IUCN]] has assessed the many-spotted hummingbird as being of Least Concern. It has a large range, but its population size is unknown and believed to be decreasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered generally common, though in Ecuador only "scarce to locally common".<ref name=MSHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius taczanowskii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] 1ezwlf0z20gfxcyj0uxyrlcc67ovg7x 9367401 9367395 2026-05-05T23:23:37Z Kani 670 /* Distribution and habitat */ 9367401 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Multemakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Taphrospilus hypostictus, Many-spotted Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Taphrospilus]]'' |genro aŭtoritato = [[Eugène Simon|Simon]], 1910 |specio = '''Multemakula kolibro''' ''T. hypostictus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Many-spotted Hummingbird ''Taphrospilus hypostictus'' |volume=2016 |article-number=e.T22687503A93155454 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687503A93155454.en |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Taphrospilus hypostictus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1862) |vikispecio = ''Taphrospilus hypostictus'' |komunejo = ''Taphrospilus hypostictus'' |sinonimo= ''Talaphorus hypostictus'', ''Leucippus hypostictus'' |mapo de vivoteritorioj = Taphrospilus hypostictus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Multemakula kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Taphrospilus hypostictus'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Taphrospilus]]''.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Peruo]], kaj eble en [[Argentino]].<ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Multemakula kolibro estas la nura membro de la genro ''Taphrospilus'' kaj ne havas subspeciojn, tial ambaŭ estas [[monotipa]]j.<ref name=IOC12.2/> Tamen, kelkaj aŭtoroj metis ĝin en la genron ''Talaphorus'', kiun aliaj kunigis ene de ''Leucippus''.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Aspekto== La multmakula kolibro estas 10,5 ĝis 11,4 cm longa kaj pezas 6,7 ĝis 9 g. Ambaŭ seksoj havas iomete kurban nigran bekon ĉirkaŭ 2,3 cm longan, kaj ilia plumaro estas tre simila. La supraj partoj de plenkreskuloj estas herboverdaj ĝis kuprobronzaj kaj la subaj partoj blankaj. La subaj partoj, krom la centra ventro, estas dense makulecaj per verdo, tiuj de la femalo iom malpli dense. Ilia vosto estas bluverda kun malhelgrizaj pintoj al la plumoj. Junuloj estas samaj kun la aldono de sablokoloraj franĝoj sur la kapoplumoj.<ref name=MSHU-BOW>Schuchmann, K.L. kaj G. M. Kirwan (2020). Many-spotted Hummingbird (''Taphrospilus hypostictus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.mashum1.01] Alirita la 4an de Septembro, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 160px> Many-spotted Hummingbird JCB.jpg Many-spotted hummingbird (Taphrospilus hypostictus) in flight Sumaco.jpg </gallery> ==Distribuo kaj habitato== La ĉefa teritorio de la multmakula kolibro estas la orienta deklivaro de la Andoj ekde la [[provinco Napo]] en Ekvadoro tra orienta Peruo ĝis centra Bolivio. Ĝi ankaŭ estis dokumentita en suda Kolombio. La [[Internacia Ornitologia Komitato]] lokas ĝin en Brazilo kaj la [[taksonomion de Clements]] en Argentino. Tamen, la Sudamerika Klasifika Komitato de la [[Usona Ornitologia Societo]] ne havas registrojn el Brazilo; nedokumentitaj vidaj registroj el Argentino igas la komitaton listigi ĝin kiel hipotezan en tiu lando.<ref name=MSHU-BOW/><ref name=SACCcountries/> La multmakula kolibro loĝas en la interno kaj randoj de humidaj antaŭmontoj kaj subtropikaj arbaroj, preferante malgrandajn ravinojn. Laŭ alteco ĝi plejparte varias inter 400 kaj 1 500 m, sed estis trovita eĉ je 2 800 m en Peruo. Ĝi estas plej multnombra ĉirkaŭ 600 m.<ref name=MSHU-BOW/> ==Behavior== ===Movement=== The many-spotted hummingbird is a year-round resident throughout its range.<ref name=MSHU-BOW/> ===Feeding=== The many-spotted hummingbird forages for nectar at a variety of flowering trees, shrubs, vines, and terrestrial [[bromeliad]]s. It usually does so alone, but at feeders will associate with other hummingbirds. In addition to nectar it feeds on small insects captured by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch.<ref name=MSHU-BOW/> ===Breeding=== The many-spotted hummingbird's breeding season appears to span from January to May. It makes a bulky cup nest of fine rootlets and moss and usually attaches it to a tree trunk within about {{convert|0.5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} of the ground. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 15 days and fledging occurs 20 to 22 days after hatch.<ref name=MSHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Taphrospilus-hypostictus |species=many-spotted hummingbird}} ===Vocalization=== The many-spotted hummingbird's song is a "quiet series of wheezy, electric warbles and gravelly-sounding chatters". It also makes calls described as "a thin-sounding 'chit' and a wheezy 'dew dew dew'."<ref name=MSHU-BOW/> ==Status== The [[IUCN]] has assessed the many-spotted hummingbird as being of Least Concern. It has a large range, but its population size is unknown and believed to be decreasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered generally common, though in Ecuador only "scarce to locally common".<ref name=MSHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius taczanowskii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] g0knm46b31oh8b1iyc9nh229j28q70j 9367402 9367401 2026-05-05T23:24:00Z Kani 670 /* Distribuo kaj habitato */ 9367402 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Multemakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Taphrospilus hypostictus, Many-spotted Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Taphrospilus]]'' |genro aŭtoritato = [[Eugène Simon|Simon]], 1910 |specio = '''Multemakula kolibro''' ''T. hypostictus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Many-spotted Hummingbird ''Taphrospilus hypostictus'' |volume=2016 |article-number=e.T22687503A93155454 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687503A93155454.en |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Taphrospilus hypostictus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1862) |vikispecio = ''Taphrospilus hypostictus'' |komunejo = ''Taphrospilus hypostictus'' |sinonimo= ''Talaphorus hypostictus'', ''Leucippus hypostictus'' |mapo de vivoteritorioj = Taphrospilus hypostictus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Multemakula kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Taphrospilus hypostictus'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Taphrospilus]]''.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Peruo]], kaj eble en [[Argentino]].<ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Multemakula kolibro estas la nura membro de la genro ''Taphrospilus'' kaj ne havas subspeciojn, tial ambaŭ estas [[monotipa]]j.<ref name=IOC12.2/> Tamen, kelkaj aŭtoroj metis ĝin en la genron ''Talaphorus'', kiun aliaj kunigis ene de ''Leucippus''.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Aspekto== La multmakula kolibro estas 10,5 ĝis 11,4 cm longa kaj pezas 6,7 ĝis 9 g. Ambaŭ seksoj havas iomete kurban nigran bekon ĉirkaŭ 2,3 cm longan, kaj ilia plumaro estas tre simila. La supraj partoj de plenkreskuloj estas herboverdaj ĝis kuprobronzaj kaj la subaj partoj blankaj. La subaj partoj, krom la centra ventro, estas dense makulecaj per verdo, tiuj de la femalo iom malpli dense. Ilia vosto estas bluverda kun malhelgrizaj pintoj al la plumoj. Junuloj estas samaj kun la aldono de sablokoloraj franĝoj sur la kapoplumoj.<ref name=MSHU-BOW>Schuchmann, K.L. kaj G. M. Kirwan (2020). Many-spotted Hummingbird (''Taphrospilus hypostictus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.mashum1.01] Alirita la 4an de Septembro, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 160px> Many-spotted Hummingbird JCB.jpg Many-spotted hummingbird (Taphrospilus hypostictus) in flight Sumaco.jpg </gallery> ==Distribuo kaj habitato== La ĉefa teritorio de la multmakula kolibro estas la orienta deklivaro de la Andoj ekde la [[provinco Napo]] en Ekvadoro tra orienta Peruo ĝis centra Bolivio. Ĝi ankaŭ estis dokumentita en suda Kolombio. La [[Internacia Ornitologia Komitato]] lokas ĝin en Brazilo kaj la [[taksonomio de Clements]] en Argentino. Tamen, la Sudamerika Klasifika Komitato de la [[Usona Ornitologia Societo]] ne havas registrojn el Brazilo; nedokumentitaj vidaj registroj el Argentino igas la komitaton listigi ĝin kiel hipotezan en tiu lando.<ref name=MSHU-BOW/><ref name=SACCcountries/> La multmakula kolibro loĝas en la interno kaj randoj de humidaj antaŭmontoj kaj subtropikaj arbaroj, preferante malgrandajn ravinojn. Laŭ alteco ĝi plejparte varias inter 400 kaj 1 500 m, sed estis trovita eĉ je 2 800 m en Peruo. Ĝi estas plej multnombra ĉirkaŭ 600 m.<ref name=MSHU-BOW/> ==Behavior== ===Movement=== The many-spotted hummingbird is a year-round resident throughout its range.<ref name=MSHU-BOW/> ===Feeding=== The many-spotted hummingbird forages for nectar at a variety of flowering trees, shrubs, vines, and terrestrial [[bromeliad]]s. It usually does so alone, but at feeders will associate with other hummingbirds. In addition to nectar it feeds on small insects captured by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch.<ref name=MSHU-BOW/> ===Breeding=== The many-spotted hummingbird's breeding season appears to span from January to May. It makes a bulky cup nest of fine rootlets and moss and usually attaches it to a tree trunk within about {{convert|0.5|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} of the ground. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 15 days and fledging occurs 20 to 22 days after hatch.<ref name=MSHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Taphrospilus-hypostictus |species=many-spotted hummingbird}} ===Vocalization=== The many-spotted hummingbird's song is a "quiet series of wheezy, electric warbles and gravelly-sounding chatters". It also makes calls described as "a thin-sounding 'chit' and a wheezy 'dew dew dew'."<ref name=MSHU-BOW/> ==Status== The [[IUCN]] has assessed the many-spotted hummingbird as being of Least Concern. It has a large range, but its population size is unknown and believed to be decreasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered generally common, though in Ecuador only "scarce to locally common".<ref name=MSHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius taczanowskii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] k4hnqrplhkx1puhfmz80klbc1xpylgl 9367411 9367402 2026-05-05T23:35:36Z Kani 670 9367411 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Multemakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Taphrospilus hypostictus, Many-spotted Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Taphrospilus]]'' |genro aŭtoritato = [[Eugène Simon|Simon]], 1910 |specio = '''Multemakula kolibro''' ''T. hypostictus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Many-spotted Hummingbird ''Taphrospilus hypostictus'' |volume=2016 |article-number=e.T22687503A93155454 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687503A93155454.en |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Taphrospilus hypostictus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1862) |vikispecio = ''Taphrospilus hypostictus'' |komunejo = ''Taphrospilus hypostictus'' |sinonimo= ''Talaphorus hypostictus'', ''Leucippus hypostictus'' |mapo de vivoteritorioj = Taphrospilus hypostictus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Multemakula kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Taphrospilus hypostictus'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Taphrospilus]]''.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Peruo]], kaj eble en [[Argentino]].<ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Multemakula kolibro estas la nura membro de la genro ''Taphrospilus'' kaj ne havas subspeciojn, tial ambaŭ estas [[monotipa]]j.<ref name=IOC12.2/> Tamen, kelkaj aŭtoroj metis ĝin en la genron ''Talaphorus'', kiun aliaj kunigis ene de ''Leucippus''.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Aspekto== La multmakula kolibro estas 10,5 ĝis 11,4 cm longa kaj pezas 6,7 ĝis 9 g. Ambaŭ seksoj havas iomete kurban nigran bekon ĉirkaŭ 2,3 cm longan, kaj ilia plumaro estas tre simila. La supraj partoj de plenkreskuloj estas herboverdaj ĝis kuprobronzaj kaj la subaj partoj blankaj. La subaj partoj, krom la centra ventro, estas dense makulecaj per verdo, tiuj de la femalo iom malpli dense. Ilia vosto estas bluverda kun malhelgrizaj pintoj al la plumoj. Junuloj estas samaj kun la aldono de sablokoloraj franĝoj sur la kapoplumoj.<ref name=MSHU-BOW>Schuchmann, K.L. kaj G. M. Kirwan (2020). Many-spotted Hummingbird (''Taphrospilus hypostictus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.mashum1.01] Alirita la 4an de Septembro, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 160px> Many-spotted Hummingbird JCB.jpg Many-spotted hummingbird (Taphrospilus hypostictus) in flight Sumaco.jpg </gallery> ==Distribuo kaj habitato== La ĉefa teritorio de la multmakula kolibro estas la orienta deklivaro de la Andoj ekde la [[provinco Napo]] en Ekvadoro tra orienta Peruo ĝis centra Bolivio. Ĝi ankaŭ estis dokumentita en suda Kolombio. La [[Internacia Ornitologia Komitato]] lokas ĝin en Brazilo kaj la [[taksonomio de Clements]] en Argentino. Tamen, la Sudamerika Klasifika Komitato de la [[Usona Ornitologia Societo]] ne havas registrojn el Brazilo; nedokumentitaj vidaj registroj el Argentino igas la komitaton listigi ĝin kiel hipotezan en tiu lando.<ref name=MSHU-BOW/><ref name=SACCcountries/> La multmakula kolibro loĝas en la interno kaj randoj de humidaj antaŭmontoj kaj subtropikaj arbaroj, preferante malgrandajn ravinojn. Laŭ alteco ĝi plejparte varias inter 400 kaj 1 500 m, sed estis trovita eĉ je 2 800 m en Peruo. Ĝi estas plej multnombra ĉirkaŭ 600 m.<ref name=MSHU-BOW/> ==Behavior== ===Movement=== La multmakula kolibro estas tutjara loĝanto tra sia tuta teritorio.<ref name=MSHU-BOW/> ===Feeding=== La multmakula kolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe diversaj florantaj arboj, arbustoj, vitoj kaj surteraj [[bromeliacoj]]. Ĝi kutime faras tion sola, sed ĉe manĝejoj asociiĝas kun aliaj kolibroj. Aldone al nektaro, ĝi manĝas malgrandajn [[insektoj]]n kaptitajn per akcipitrado el ripozejo.<ref name=MSHU-BOW/> ===Reproduktado=== La reprodukta sezono de la multmakula kolibro ŝajne daŭras de januaro ĝis majo. Ĝi faras dikan tasforman neston el fajnaj radiketoj kaj [[musko]] kaj kutime fiksas ĝin al arbotrunko je ĉirkaŭ 0.5 m de la grundo. La ino kovas la du ovojn dum 14 ĝis 15 tagoj kaj [[elnestiĝo]] okazas 20 ĝis 22 tagojn post eloviĝo.<ref name=MSHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Taphrospilus-hypostictus |species=many-Multemakula kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la multmakulan kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas grandan teritorion, sed ĝia populacio estas nekonata kaj supozeble malpliiĝas. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Many-spotted Hummingbird ''Taphrospilus hypostictus'' |volume=2016 |article-number=e.T22687503A93155454 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687503A93155454.en |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata ĝenerale ofta, kvankam en Ekvadoro nur "malabunda ĝis surloke ofta".<ref name=MSHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius taczanowskii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] bm27rwzsm02blahhdw9qlo6oifcih2v 9367420 9367411 2026-05-05T23:45:44Z Kani 670 /* Behavior */ 9367420 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Multemakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Taphrospilus hypostictus, Many-spotted Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Taphrospilus]]'' |genro aŭtoritato = [[Eugène Simon|Simon]], 1910 |specio = '''Multemakula kolibro''' ''T. hypostictus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Many-spotted Hummingbird ''Taphrospilus hypostictus'' |volume=2016 |article-number=e.T22687503A93155454 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687503A93155454.en |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Taphrospilus hypostictus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1862) |vikispecio = ''Taphrospilus hypostictus'' |komunejo = ''Taphrospilus hypostictus'' |sinonimo= ''Talaphorus hypostictus'', ''Leucippus hypostictus'' |mapo de vivoteritorioj = Taphrospilus hypostictus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Multemakula kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Taphrospilus hypostictus'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Taphrospilus]]''.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Peruo]], kaj eble en [[Argentino]].<ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Multemakula kolibro estas la nura membro de la genro ''Taphrospilus'' kaj ne havas subspeciojn, tial ambaŭ estas [[monotipa]]j.<ref name=IOC12.2/> Tamen, kelkaj aŭtoroj metis ĝin en la genron ''Talaphorus'', kiun aliaj kunigis ene de ''Leucippus''.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Aspekto== La multmakula kolibro estas 10,5 ĝis 11,4 cm longa kaj pezas 6,7 ĝis 9 g. Ambaŭ seksoj havas iomete kurban nigran bekon ĉirkaŭ 2,3 cm longan, kaj ilia plumaro estas tre simila. La supraj partoj de plenkreskuloj estas herboverdaj ĝis kuprobronzaj kaj la subaj partoj blankaj. La subaj partoj, krom la centra ventro, estas dense makulecaj per verdo, tiuj de la femalo iom malpli dense. Ilia vosto estas bluverda kun malhelgrizaj pintoj al la plumoj. Junuloj estas samaj kun la aldono de sablokoloraj franĝoj sur la kapoplumoj.<ref name=MSHU-BOW>Schuchmann, K.L. kaj G. M. Kirwan (2020). Many-spotted Hummingbird (''Taphrospilus hypostictus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.mashum1.01] Alirita la 4an de Septembro, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 160px> Many-spotted Hummingbird JCB.jpg Many-spotted hummingbird (Taphrospilus hypostictus) in flight Sumaco.jpg </gallery> ==Distribuo kaj habitato== La ĉefa teritorio de la multmakula kolibro estas la orienta deklivaro de la Andoj ekde la [[provinco Napo]] en Ekvadoro tra orienta Peruo ĝis centra Bolivio. Ĝi ankaŭ estis dokumentita en suda Kolombio. La [[Internacia Ornitologia Komitato]] lokas ĝin en Brazilo kaj la [[taksonomio de Clements]] en Argentino. Tamen, la Sudamerika Klasifika Komitato de la [[Usona Ornitologia Societo]] ne havas registrojn el Brazilo; nedokumentitaj vidaj registroj el Argentino igas la komitaton listigi ĝin kiel hipotezan en tiu lando.<ref name=MSHU-BOW/><ref name=SACCcountries/> La multmakula kolibro loĝas en la interno kaj randoj de humidaj antaŭmontoj kaj subtropikaj arbaroj, preferante malgrandajn ravinojn. Laŭ alteco ĝi plejparte varias inter 400 kaj 1 500 m, sed estis trovita eĉ je 2 800 m en Peruo. Ĝi estas plej multnombra ĉirkaŭ 600 m.<ref name=MSHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La multmakula kolibro estas tutjara loĝanto tra sia tuta teritorio.<ref name=MSHU-BOW/> ===Manĝado=== La multmakula kolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe diversaj florantaj arboj, arbustoj, vitoj kaj surteraj [[bromeliacoj]]. Ĝi kutime faras tion sola, sed ĉe manĝejoj asociiĝas kun aliaj kolibroj. Aldone al nektaro, ĝi manĝas malgrandajn [[insektoj]]n kaptitajn per akcipitrado el ripozejo.<ref name=MSHU-BOW/> ===Reproduktado=== La reprodukta sezono de la multmakula kolibro ŝajne daŭras de januaro ĝis majo. Ĝi faras dikan tasforman neston el fajnaj radiketoj kaj [[musko]] kaj kutime fiksas ĝin al arbotrunko je ĉirkaŭ 0.5 m de la grundo. La ino kovas la du ovojn dum 14 ĝis 15 tagoj kaj [[elnestiĝo]] okazas 20 ĝis 22 tagojn post eloviĝo.<ref name=MSHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Taphrospilus-hypostictus |species=many-Multemakula kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la multmakulan kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas grandan teritorion, sed ĝia populacio estas nekonata kaj supozeble malpliiĝas. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Many-spotted Hummingbird ''Taphrospilus hypostictus'' |volume=2016 |article-number=e.T22687503A93155454 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687503A93155454.en |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata ĝenerale ofta, kvankam en Ekvadoro nur "malabunda ĝis surloke ofta".<ref name=MSHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius taczanowskii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] 2jodr9buhrqgjfoq15pyr2rjp849ka4 9367598 9367420 2026-05-06T11:17:43Z Kani 670 9367598 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Multemakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Taphrospilus hypostictus, Many-spotted Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Taphrospilus]]'' |genro aŭtoritato = [[Eugène Simon|Simon]], 1910 |specio = '''Multemakula kolibro''' ''T. hypostictus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Many-spotted Hummingbird ''Taphrospilus hypostictus'' |volume=2016 |article-number=e.T22687503A93155454 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687503A93155454.en |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Taphrospilus hypostictus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1862) |vikispecio = ''Taphrospilus hypostictus'' |komunejo = ''Taphrospilus hypostictus'' |sinonimo= ''Talaphorus hypostictus'', ''Leucippus hypostictus'' |mapo de vivoteritorioj = Taphrospilus hypostictus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Multemakula kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Taphrospilus hypostictus'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Taphrospilus]]''.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Peruo]], kaj eble en [[Argentino]].<ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Multemakula kolibro estas la nura membro de la genro ''Taphrospilus'' kaj ne havas subspeciojn, tial ambaŭ estas [[monotipa]]j.<ref name=IOC12.2/> Tamen, kelkaj aŭtoroj metis ĝin en la genron ''Talaphorus'', kiun aliaj kunigis ene de ''Leucippus''.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Aspekto== La multmakula kolibro estas 10,5 ĝis 11,4 cm longa kaj pezas 6,7 ĝis 9 g. Ambaŭ seksoj havas iomete kurban nigran bekon ĉirkaŭ 2,3 cm longan, kaj ilia plumaro estas tre simila. La supraj partoj de plenkreskuloj estas herboverdaj ĝis kuprobronzaj kaj la subaj partoj blankaj. La subaj partoj, krom la centra ventro, estas dense makulecaj per verdo, tiuj de la femalo iom malpli dense. Ilia vosto estas bluverda kun malhelgrizaj pintoj al la plumoj. Junuloj estas samaj kun la aldono de sablokoloraj franĝoj sur la kapoplumoj.<ref name=MSHU-BOW>Schuchmann, K.L. kaj G. M. Kirwan (2020). Many-spotted Hummingbird (''Taphrospilus hypostictus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.mashum1.01] Alirita la 4an de Septembro, 2022</ref> <gallery mode = packed heights = 160px> Many-spotted Hummingbird JCB.jpg Many-spotted hummingbird (Taphrospilus hypostictus) in flight Sumaco.jpg </gallery> ==Distribuo kaj habitato== La ĉefa teritorio de la multmakula kolibro estas la orienta deklivaro de la Andoj ekde la [[provinco Napo]] en Ekvadoro tra orienta Peruo ĝis centra Bolivio. Ĝi ankaŭ estis dokumentita en suda Kolombio. La [[Internacia Ornitologia Komitato]] lokas ĝin en Brazilo kaj la [[taksonomio de Clements]] en Argentino. Tamen, la Sudamerika Klasifika Komitato de la [[Usona Ornitologia Societo]] ne havas registrojn el Brazilo; nedokumentitaj vidaj registroj el Argentino igas la komitaton listigi ĝin kiel hipotezan en tiu lando.<ref name=MSHU-BOW/><ref name=SACCcountries/> La multmakula kolibro loĝas en la interno kaj randoj de humidaj antaŭmontoj kaj subtropikaj arbaroj, preferante malgrandajn ravinojn. Laŭ alteco ĝi plejparte varias inter 400 kaj 1 500 m, sed estis trovita eĉ je 2 800 m en Peruo. Ĝi estas plej multnombra ĉirkaŭ 600 m.<ref name=MSHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La multmakula kolibro estas tutjara loĝanto tra sia tuta teritorio.<ref name=MSHU-BOW/> ===Manĝado=== La multmakula kolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe diversaj florantaj arboj, arbustoj, vitoj kaj surteraj [[bromeliacoj]]. Ĝi kutime faras tion sola, sed ĉe manĝejoj asociiĝas kun aliaj kolibroj. Aldone al nektaro, ĝi manĝas malgrandajn [[insektoj]]n kaptitajn per akcipitrado el ripozejo.<ref name=MSHU-BOW/> ===Reproduktado=== La reprodukta sezono de la multmakula kolibro ŝajne daŭras de januaro ĝis majo. Ĝi faras dikan tasforman neston el fajnaj radiketoj kaj [[musko]] kaj kutime fiksas ĝin al arbotrunko je ĉirkaŭ 0.5 m de la grundo. La ino kovas la du ovojn dum 14 ĝis 15 tagoj kaj [[elnestiĝo]] okazas 20 ĝis 22 tagojn post eloviĝo.<ref name=MSHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Taphrospilus-hypostictus |species=many-Multemakula kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la multmakulan kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas grandan teritorion, sed ĝia populacio estas nekonata kaj supozeble malpliiĝas. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Many-spotted Hummingbird ''Taphrospilus hypostictus'' |volume=2016 |article-number=e.T22687503A93155454 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687503A93155454.en |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata ĝenerale ofta, kvankam en Ekvadoro nur "malabunda ĝis surloke ofta".<ref name=MSHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius taczanowskii}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] 9uvb65tg37hkwobmi9k6t6g0u0obmey 0 943008 9367385 2026-05-05T23:09:24Z Kani 670 Alidirektigis al [[Multemakula kolibro]] 9367385 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Multemakula kolibro]] 2i5xm1jo46f3g2xpwp4w0jozb9rk6g8 0 943009 9367386 2026-05-05T23:09:40Z Kani 670 Alidirektigis al [[Multemakula kolibro]] 9367386 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Multemakula kolibro]] 2i5xm1jo46f3g2xpwp4w0jozb9rk6g8 0 943010 9367397 2026-05-05T23:20:30Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Armavir (antikva urbo)]] 9367397 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Armavir (antikva urbo)]] 0l7t2j0d188po6t9xu9fjnsvxwn20zv 0 943011 9367409 2026-05-05T23:33:56Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Moskva Arkitektura Instituto]] 9367409 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Moskva Arkitektura Instituto]] n152lbikrbuh6h09vrrjdr20ug76u1a 0 943012 9367417 2026-05-05T23:41:29Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Andrej Voznessenskij]] al [[Andrej Voznesenskij]] 9367417 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Andrej Voznesenskij]] 2jl90e5t9tbw2pu8oocjo62qzomk0bx 0 943013 9367461 2026-05-06T04:42:18Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun "[[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Se..." 9367461 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaŭs Schroeder: ''Eingegrenzt – Aŭsgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado. Danke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafiz al-Assad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[ajpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Heĉt: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la radikala organizo ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aŭfregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je Loddin (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschiĉte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand'' (NDR) == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] nh29zjnq35o52zli9rjvxunppo37elb 9367462 9367461 2026-05-06T04:43:00Z Tirolischleioans 254019 /* Eksteraj ligiloj */ 9367462 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaŭs Schroeder: ''Eingegrenzt – Aŭsgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado. Danke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafiz al-Assad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[ajpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Heĉt: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la radikala organizo ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aŭfregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je Loddin (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] sgi16c5oh70v0oxrimchnm1h6f6rnzt 9367463 9367462 2026-05-06T04:43:20Z Tirolischleioans 254019 /* Notoj */ 9367463 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaŭs Schroeder: ''Eingegrenzt – Aŭsgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado. Danke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafiz al-Assad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[ajpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Heĉt: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la radikala organizo ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aŭfregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je Loddin (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] keoq6ufkq5xkadwgouqfu5qbciavyd9 9367464 9367463 2026-05-06T04:44:07Z Tirolischleioans 254019 9367464 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaŭs Schroeder: ''Eingegrenzt – Aŭsgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado. Danke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafiz al-Assad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[ajpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Hecht: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la radikala organizo ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aufregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je Loddin (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] o3qm9koctjl65ocx7prio3fgbu5aiq3 9367469 9367464 2026-05-06T04:49:01Z Tirolischleioans 254019 /* Kreiva agado */ 9367469 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaŭs Schroeder: ''Eingegrenzt – Aŭsgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado. Danke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafez al-Asad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[ajpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Hecht: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la radikala organizo ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aufregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je Loddin (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] 9mclr6t6rol8v239z6ny7kko4x9dkny 9367470 9367469 2026-05-06T04:49:46Z Tirolischleioans 254019 /* Kreiva agado */ 9367470 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaŭs Schroeder: ''Eingegrenzt – Aŭsgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado. Danke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafez al-Asad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[aĵpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Hecht: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la radikala organizo ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aufregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je Loddin (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] sfzhy8clkkzgmti4nkqkunx5gq5imya 9367471 9367470 2026-05-06T04:50:08Z Tirolischleioans 254019 /* Eksteraj ligiloj */ 9367471 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaŭs Schroeder: ''Eingegrenzt – Aŭsgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado. Danke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafez al-Asad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[aĵpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Hecht: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la radikala organizo ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aufregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je Loddin (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] o38dhfqua1375h2723h5ey4lvll8i1d 9367472 9367471 2026-05-06T04:52:18Z Tirolischleioans 254019 9367472 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-73766-0001, Karl-Marx-Stadt, II. FDGB-Arbeiterfestspiele, Womacka.jpg|thumb|Womacka (maldektre) kun kundiskutantoj; bildmeze lia edzino (1960)]] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaŭs Schroeder: ''Eingegrenzt – Aŭsgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado. Danke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafez al-Asad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[aĵpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Hecht: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la radikala organizo ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aufregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je Loddin (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] r5jmhxq3zyn5xwspnvhr3ahw0lauw5i 9367473 9367472 2026-05-06T04:52:56Z Tirolischleioans 254019 9367473 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-73766-0001, Karl-Marx-Stadt, II. FDGB-Arbeiterfestspiele, Womacka.jpg|thumb|Womacka (maldektre) kun kundiskutantoj; bildmeze lia edzino (1960); fone la bildo ''Junge Genossenschaftsbäuerin'']] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaŭs Schroeder: ''Eingegrenzt – Aŭsgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado. Danke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafez al-Asad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[aĵpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Hecht: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la radikala organizo ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aufregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je Loddin (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] 3vfa3x3h7gzopyyucw7oc8g9p8f4lyp 9367474 9367473 2026-05-06T04:53:33Z Tirolischleioans 254019 9367474 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-73766-0001, Karl-Marx-Stadt, II. FDGB-Arbeiterfestspiele, Womacka.jpg|thumb|Womacka (maldektre) kun kundiskutantoj; bildmeze lia edzino (1960); fone la bildo ''Junge Genossenschaftsbäuerin'']] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaus Schroeder: ''Eingegrenzt – Ausgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado. Danke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafez al-Asad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[aĵpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Hecht: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la radikala organizo ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aufregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je Loddin (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] fv35msma78fqwh8cj6muxy8565hrroh 9367475 9367474 2026-05-06T04:54:18Z Tirolischleioans 254019 9367475 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-73766-0001, Karl-Marx-Stadt, II. FDGB-Arbeiterfestspiele, Womacka.jpg|thumb|Womacka (maldektre) kun kundiskutantoj; bildmeze lia edzino (1960); fone la bildo ''Junge Genossenschaftsbäuerin'']] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaus Schroeder: ''Eingegrenzt – Ausgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado. Danke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafez al-Asad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[aĵpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Hecht: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la radikala organizo ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aufregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je [[Loddin]] (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] qq4wem0n3n5rw8olenxl9pmlyehuxhe 9367476 9367475 2026-05-06T04:55:28Z Tirolischleioans 254019 /* Notoj */ 9367476 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-73766-0001, Karl-Marx-Stadt, II. FDGB-Arbeiterfestspiele, Womacka.jpg|thumb|Womacka (maldektre) kun kundiskutantoj; bildmeze lia edzino (1960); fone la bildo ''Junge Genossenschaftsbäuerin'']] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaus Schroeder: ''Eingegrenzt – Ausgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado. Danke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafez al-Asad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[aĵpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Hecht: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la radikala organizo ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aufregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je [[Loddin]] (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] [[kategorio:Mortintoj en Berlino]] tbrdhhyzctkvnrxynwimdfugx1262l9 9367479 9367476 2026-05-06T05:02:38Z Tirolischleioans 254019 9367479 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-73766-0001, Karl-Marx-Stadt, II. FDGB-Arbeiterfestspiele, Womacka.jpg|thumb|Womacka (maldektre) kun kundiskutantoj; bildmeze lia edzino (1960); fone la bildo ''Junge Genossenschaftsbäuerin'']] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaus Schroeder: ''Eingegrenzt – Ausgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado. Danke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafez al-Asad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|600px|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[aĵpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Hecht: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la radikala organizo ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aufregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je [[Loddin]] (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] [[kategorio:Mortintoj en Berlino]] 93ja5jk88nnnryjlljipi24z95fj8jy 9367482 9367479 2026-05-06T05:35:06Z Tirolischleioans 254019 /* Kreiva agado */ 9367482 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-73766-0001, Karl-Marx-Stadt, II. FDGB-Arbeiterfestspiele, Womacka.jpg|thumb|Womacka (maldektre) kun kundiskutantoj; bildmeze lia edzino (1960); fone la bildo ''Junge Genossenschaftsbäuerin'']] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaus Schroeder: ''Eingegrenzt – Ausgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco estis por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado, sed anke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafez al-Asad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|600px|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[aĵpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Hecht: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la radikala organizo ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aufregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je [[Loddin]] (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] [[kategorio:Mortintoj en Berlino]] sku1m16xusv09omcyz2blsoswqgl7n5 9367483 9367482 2026-05-06T05:37:00Z Tirolischleioans 254019 /* Eksteraj ligiloj */ 9367483 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-73766-0001, Karl-Marx-Stadt, II. FDGB-Arbeiterfestspiele, Womacka.jpg|thumb|Womacka (maldektre) kun kundiskutantoj; bildmeze lia edzino (1960); fone la bildo ''Junge Genossenschaftsbäuerin'']] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaus Schroeder: ''Eingegrenzt – Ausgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco estis por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado, sed anke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafez al-Asad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|600px|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[aĵpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Hecht: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la radikala organizo ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aufregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je [[Loddin]] (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118635123 ligiloj ĉe DDB] == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] [[kategorio:Mortintoj en Berlino]] 17ee7pynljsv80za2dagp8w7vsn7rlm 9367485 9367483 2026-05-06T05:41:11Z Tirolischleioans 254019 9367485 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-73766-0001, Karl-Marx-Stadt, II. FDGB-Arbeiterfestspiele, Womacka.jpg|thumb|Womacka (maldektre) kun kundiskutantoj; bildmeze lia edzino (1960); fone la bildo ''Junge Genossenschaftsbäuerin'']] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaus Schroeder: ''Eingegrenzt – Ausgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco estis por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado, sed anke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafez al-Asad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|600px|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[aĵpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Hecht: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la radikala organizo<ref>Eckhard Jesse: [https://www.bpb.de/themen/deutschlandarchiv/53270/fakten-und-erkenntnisse-keine-mythen-und-legenden/ "Fakten und Erkenntnisse, keine Mythen und Legenden"] - ĉe: ''bpb.de,'' 10.10.2011</ref> ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aufregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je [[Loddin]] (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118635123 ligiloj ĉe DDB] == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] [[kategorio:Mortintoj en Berlino]] 2zhi67m0t1woxsdf3xblikz0zarx8o1 9367486 9367485 2026-05-06T05:44:10Z Tirolischleioans 254019 /* Kreiva agado */ 9367486 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-73766-0001, Karl-Marx-Stadt, II. FDGB-Arbeiterfestspiele, Womacka.jpg|thumb|Womacka (maldektre) kun kundiskutantoj; bildmeze lia edzino (1960); fone la bildo ''Junge Genossenschaftsbäuerin'']] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaus Schroeder: ''Eingegrenzt – Ausgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco estis por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado, sed anke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafez al-Asad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|600px|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[aĵpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Hecht: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la diktatur-apologianta organizo<ref>Eckhard Jesse: [https://www.bpb.de/themen/deutschlandarchiv/53270/fakten-und-erkenntnisse-keine-mythen-und-legenden/ "Fakten und Erkenntnisse, keine Mythen und Legenden"] - ĉe: ''bpb.de,'' 10.10.2011</ref> ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aufregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en hotelo je [[Loddin]] (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118635123 ligiloj ĉe DDB] == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] [[kategorio:Mortintoj en Berlino]] lk6ejh06akbqkfrwws7m8mbc2n5udi2 9367487 9367486 2026-05-06T05:49:05Z Tirolischleioans 254019 /* Kreiva agado */ 9367487 wikitext text/x-wiki [[file:Walter Womacka 2006.jpg|eta|Walter Womacka (2006)]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-73766-0001, Karl-Marx-Stadt, II. FDGB-Arbeiterfestspiele, Womacka.jpg|thumb|Womacka (maldektre) kun kundiskutantoj; bildmeze lia edzino (1960); fone la bildo ''Junge Genossenschaftsbäuerin'']] '''Walter WOMACKA''' (naskiĝinta la {{Daton|22|12|1925}} je [[Horní Jiřetín]], mortinta la {{daton|18|9|2010}} en [[Berlino]]) estis [[germanio|germana]] pentristo, grafikisto kaj konstruaĵplibeligisto. Dum du jardekoj li estis la Arta Altlernejo de [[pankow|Weißensee]]. ==Vivo== Estante filo de ĝardenisto li trejniĝis ĉe la Ŝtata ceramik-lernejo de [[Teplice|Šanov (Teplice)]] inter 1940-1943. Sekvis rekrutiĝo por [[Wehrmacht]] kaj vundiĝo dum la [[Dua Mondmilito]]. Postmilite li laboris agrikulture. De 1946 eblis frekvento de la [[braunschweig|Brunsviga Altlernejo]], ĉe [[Bruno Müller-Linow]]. Por esti kun la familianoj li iris en la sovetie okupitan areon al [[Vajmaro]] al la [[Bauhaus-Universitato Vajmaro|altlernejo]] por studi ĉe [[Hanns Hoffmann-Lederer]], [[Hermann Kirchberger]] kaj [[Otto Herbig]]. Post kiam ĉi altlernejo pli orientiĝis pri arĥitekturo, Womacka ekdisĉiplis ĉe [[Fritz Dähn]] kaj [[Rudolf Bergander]] [[dresdeno|Dresdene]]. En 1953 finfie Womacka aktivis en la berlina distrikto Weißensee, kie li altlerneje asistantis kaj de 1963 estre deĵoris (pentrade). Dischiplo de li estis ekz. [[Georg Baselitz]].<ref>Erika Rödiger-Diruf (eld.): ''Die Malerei ist tot, es lebe die Malerei: 150 Jahre Kunstakademie Karlsruhe,'' Lindemanns Bibliothek, 2004, ISBN 3-88190-364-X, p. 75</ref> En 1965 li fariĝis profesoro. En 1968 li postantis rektorece al Fritz Dähn kaj sampostene restis ĝis la 1988-a jaro. Inter 1959 kaj 1988, Womacka estis vicprezidanto de la Ligo de Bildigaj Artistoj de [[GDR]]. Li membris ĉe la partio [[socialista Unueca Partio de Germanio|SED]] ĝuante apogon de [[Walter Ulbricht]] mem. En 1968, Heise iĝis orda membro de la [[akademie der Künste|Artakademio de GDR]]. Womacka ĉe multaj GDR-anoj konatiĝis pro spekteblo de verkoj en la publika spaco (ĉe konstruaĵvandoj)<ref>Krome je Eosta Berlino je: [[Eisenhüttenstadt]] [[Bad Elster]], [[Berno]], [[Magdeburgo]], [[Oberhof]]</ref> , en lernolibroj kaj pro reproduktiĝoj (ekz. de ''Der Strand''). Tiel li nombriĝeblis inter la plej konataj pentristoj de Orienta Germanujo. Inter 1969-1971 li estis membro de la berlin-distrikta SED-frakcio. Womacka estis gvidanta reprezentanto de la socialisma realismo.<ref>[https://www.morgenpost.de/kultur/article104650024/Ex-DDR-Kuenstler-Womacka-mit-84-gestorben.html "Ex-DDR-Künstler Womacka mit 84 gestorben"] - ĉe: ''morgenpost.de,'' 20.9.2010</ref> Li estis tipa ŝtata artisto, kies kvalitojn artistajn kelkaj pridubis.<ref>Monika Zimmermann: ''Was macht eigentliĉ--?: 100 DDR-Prominente heute,'' Ch. Links Verlag, 1994, ISBN 3-86153-064-3, p. 295 ss.</ref> Tian epiteton Womacka post la [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] interese komentis farante historiajn komparojn.<ref>[https://www.humanistische-union.de/publikationen/vorgaenge/230/publikation/der-mensch-das-mass-aller-dinge/ "Der Mensch, das Maß aller Dinge"] - ĉe: ''Vorgänge Nr. 230,'' de ''Humanistische Union,'' 2020</ref> En 1968, Heise bonvenigis la armean finigon de la [[Praga Printempo]].<ref>''Walter Womacka: "Meine volle Zustimmung" - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 27.8.1968</ref> Dum lia rektoreco almenaŭ 40 studentoj estis eks-enmatikrikuligitaj pro politikaj kialoj.<ref>Hannelore Offner, Klaus Schroeder: ''Eingegrenzt – Ausgegrenzt,'' Akademie-Verlag, 2000, p. 640</ref> Womacka ĝis mallonge antaŭmorte eĉ defendis la starigon de la [[Berlina muro]] kiel pacgarantiilon.<ref>Walter Womacka: ''Farbe bekennen. Erinnerungen,'' Berlin 2004, p. 262</ref> == Kreiva agado == [[file:Wandmosaik womacka der mensch das mass aller-dinge.jpg|eta|''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' - nuna situo je Friedrichsgracht]] Womacka kreis tabulbildojn, grafikoijn, akvarelojn, vitirlojn (ekz. je la berlina registara ejo kaj la berlina universitato). En 1968 li gvidis artiste al novigan komision por la berlina placo ''Alexanderplatz''. Ĉi-tie kreiĝis de lia la [[friso]] ''Unser Leben'' (ĉe la Porinstruista domo, 1964) la ''Puton de la amikeco'' (1970) kaj la kuproreliefon ''Mensch und Raŭm'' (ĉe la Domo de la vojaĝoj, 1971). Por la domo de la ministerio pri eksteraj aferoj (1967) li kreis du grandajn vandbildojn kiujn oni detruis okaze de la doma malkonstruo en 1995/96. Sama minaco estis por la verko ''Der Mensch, das Maß aller Dinge'' (1968) ĉe la domo de la ministerio pri konstruado, sed anke al la loĝa kooperativo ''Wohnungsbaugesellschaft Berlin-Mitte'' ĝi saviĝis per alienmeto. Lia bildo ''Wenn Kommunisten träumen'' pendis en la galerio de [[Palast der Republik]], en la ĉefa vestiblo. Nuntempe ĝi troviĝas en deponejo de muzeo [[deutsches Historisches Museum|DHM]]. Portretojn li faris i.a. de Walter Ulbricht, [[Moritz Mebel]] kaj de la orientberlinajn urbestrojn [[Arthur Werner]], Friedrich Ebert kaj [[Herbert Fechner]]; en 1987 ankaŭ de la siria diktatoro [[Hafez al-Asad]]. De la tria eldono liaj verkoj admireblis ankaŭ ĉe la [[arta Ekspozicio de GDR|Artaj Ekspozicioj de GDR]]. [[file:Mosaik Alexanderstr 9 (Mitte) Unser Leben&Walter Womacka&19642.jpg|eta|600px|mozaika friso ''Unser Leben'' Berline, ĉe la Porinstruista Domo]] Post 1990, Womacka interesiĝis pri faro de [[aĵpentraĵo]] kaj bildigo pri pejzaĝoj<ref>Axel Hecht: "Genosse Künstler: Mit seinen fröhlich-bunten Agitationsbildern wurde Walter Womacka zum ersten Staatskünstler der DDR" - ĉe: ''Art. Das Kunstmagazin,'' kajero 12/2008, p. 74 ss.</ref> kaj temigis naturprotektadon kaj la plitikan rolon de [[Usono]]. Li ankaŭ ricevis mendojn fare de la diktatur-apologianta organizo<ref>Eckhard Jesse: [https://www.bpb.de/themen/deutschlandarchiv/53270/fakten-und-erkenntnisse-keine-mythen-und-legenden/ "Fakten und Erkenntnisse, keine Mythen und Legenden"] - ĉe: ''bpb.de,'' 10.10.2011</ref> ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''. En 2007 kolektiĝis amikaro de Womacka ''Freundeskreis Walter Womacka'' gegründet, ĉe de 2017 prezidantas [[Gerd Schulz]].<ref>Dietmar Pühler: "Aufregung auf Usedom über DDR-Kunst" - ĉe: ''Usedom Kurier,'' 19.10.2011</ref> Daŭra ekspozieto troviĝas en la hotelo ''Seerose'' je [[Loddin]] (i.a. estas tie la konata verko ''Am Strand''.)<ref>"Uns bleiben seine Bilder" - ĉe: ''Ostsee-Zeitung,'' 26.11.2020</ref> En la kuracloka parko de Kölpinsee (Loddin) estis senvualigita memortabulo por Womacka.<ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/vorpommern/gedenktafel-fuer-maler-walter-womacka-in-loddin-eingeweiht,mvregiogreifswald-264.html "Gedenktafel für Maler Walter Womacka in Loddin eingeweiht"] - ĉe: ''ndr.de''</ref> Womacka ne havis proprajn infanojn. Filino Uta de Hanni, la edzino de Womacka, estis infano de milite falinta soldato. Li ricevis la jenajn premiojn: Kunstpreis der DDR, Kunstpreis des FDGB, Nationalpreis der DDR (tria klaso), Johannes-R.-Becher-Medaille, Vaterländischer Verdienstorden (en oro), Eriĉ-Weinert-Medaille, Nationalpreis der DDR (dua klaso), Kunstpreis des FDGB, Banner der Arbeit (en oro), Hans-Grundig-Medaille, Nationalpreis der DDR (unua klaso), Kunstpreises der VdgB Menschenrechtspreis (fare de ''Gesellschaft zum Schutz von Bürgerrecht und Menschenwürde''). == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|}} * https://www.bildindex.de/ete?action=queryupdate&desc=%22womacka%2C%20walter%22%20&index=obj-all * {{DNB-Portal|118635123}} * [https://www.fkww.de/ hejmpaĝo de la amikaro de W. Womacka] * [https://www.ndr.de/kultur/kunst/mecklenburg-vorpommern/walter-womackas-am-strand-geschichte-hinter-dem-gemaelde,walterwomackasamstrand-100.html historio de la bildo ''Am Strand''] - fare de ''NDR'' *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118635123 ligiloj ĉe DDB] == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Womacka, Walter}} [[Kategorio:Germanaj pentristoj]] [[Kategorio:Germanaj grafikistoj]] [[Kategorio:Kulturo de GDR]] [[Kategorio:Germanaj komunistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Mortintoj en 2010]] [[Kategorio:Sudetgermanoj]] [[kategorio:Mortintoj en Berlino]] a9prtk9dr6sk1jj093stu1sbql8f278 0 943014 9367467 2026-05-06T04:47:09Z Crosstor 3176 ginekologo 9367467 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1901|9|25}} |loko de naskiĝo = {{Hungara reĝlando}}, {{Aŭstrio-Hungario}} [[Pezinok|Bazin]] |dato de morto = {{mortotago|1972|10|9}} |loko de morto = {{Hungario}} [[Budapeŝto]] }} '''{{Paĝonomo}}''' [kulici], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Kulitzy Géza''' estis [[Hungario|hungara]] [[ginekologo]], [[urologo]], altlerneja [[instruisto]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM95464/09a0c694-b735-4f72-87a0-12c933de7869/solr/0/24/0/1/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=661321&date=2026-05-06 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1901|9|25}} en [[Pezinok|Bazin]] ([[Hungara reĝlando]], [[Aŭstrio-Hungario]], nuntempa [[Pezinok]] en [[Slovakio]]), li mortis {{mortotago|1972|10|9}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} akiris medicinan diplomon en [[ELTE|Scienca Universitato Péter Pázmány]] en [[1926]]. Post la diplomo li estis [[asistanto]] ĝuste jardekon en [[kliniko]] en [[Szeged]], krome li praktikadis en malsanulejoj de [[Berlino]] kaj [[Parizo]]. Li estis levita [[lektoro]] (1936–1942), poste ĝis 1972 li estis ĉefkuracisto en hospitalo en Budapeŝto. Intertempe lia [[habilitiĝo]] okazis en 1948. Lia ĉefa esplorkampo estis la ginekologia urologio, precipe la kirurgia solvo por ureteraj mallarĝiĝoj. En nekonata jaro li edziĝis. == Elektitaj kontribuoj == * ''Az ún. erythrocyta jel a terhesség korai diagnosztikájában.'' (1931) * ''Sugaraskezelés okozta hólyagrákosodás.'' (1941) * ''Nőgyógyászati megbetegedések okozta ureterszűkületek.'' (1949) * ''A kiválasztásos pyelographia értéke a terhességi vesemedence-gyulladás gyógykezelésének meghatározásában.'' (1953) * ''Beiträge zur „Spontanheilung” der künstlichen ureterfistein.'' (1958) * ''Chlorocid im. injekcióval szerzett tapasztalataink ...'' (kunaŭtoro, 1967) * ''Terhességmegszakítás urológiai javallatok alapján.'' (1972) == Fontoj == * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/k-760F2/kulitzy-geza-767B8/ biografio hungare] * [https://www.nevpont.hu/palyakep/kulitzy-geza-9c453 biografio hungare] * [https://www.scribd.com/document/367958529/Magyar-orvoseletrajzi-lexikon-pdf#content=query%3AKulitzy%2CpageNum%3A330%2CindexOnPage%3A0%2CbestMatch%3Afalse&page=330 medicina leksikono] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Unua}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kulitzy Geza}} [[Kategorio:Hungaraj ginekologoj]] [[Kategorio:Hungaraj urologoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} n9i2b12cr0311w8dzsuyua7xvpt0afe 14 943015 9367497 2026-05-06T06:29:58Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{projektoj}} [[Kategorio:Finnoj laŭ profesioj|Bibliotekistoj]] [[Kategorio:Bibliotekistoj laŭ landoj]]" 9367497 wikitext text/x-wiki {{projektoj}} [[Kategorio:Finnoj laŭ profesioj|Bibliotekistoj]] [[Kategorio:Bibliotekistoj laŭ landoj]] 7hxnvx5uzsi4fgocm7mm3yqbmrr97fb 0 943016 9367512 2026-05-06T06:41:36Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1277210017|Vasily Pushkin]]" 9367512 wikitext text/x-wiki '''Vasilij Lvoviĉ PUŜKIN''' ({{langx|ru|Васи́лий Льво́вич Пу́шкин}}; 27-a de aprilo 1766 – 20-a de aŭgusto 1830) estis negrava [[Rusio|rusa]] [[poeto]] plej konata kiel onklo de la multe pli fama [[Aleksandr Puŝkin]] . [[Kategorio:Rusaj poetoj]] [[Kategorio:Rusiaj poetoj]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] dlqsaywpe3h04noybb60vs83mq9k1y3 9367519 9367512 2026-05-06T06:48:37Z Sj1mor 12103 9367519 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Vasilij Lvoviĉ PUŜKIN''' ({{lang-ru|Васи́лий Льво́вич Пу́шкин}}; 27-a de aprilo 1766 – 20-a de aŭgusto 1830) estis negrava [[Rusio|rusa]] [[poeto]] plej konata kiel onklo de la multe pli fama [[Aleksandr Puŝkin]], kaj lia unua literatura mentoro (la "Parnasa Patro"). Li publikigis siajn verkojn ekde 1793, kaj forlasis la ŝtatan servon en 1797 por okupiĝi pri literaturaj okupoj. Malgraŭ sia amikeco kun sentimentaluloj kaj romantikuloj (li estis membro de la literatura societo [[Arzamas]] ekde 1816), lia literatura aliro restis firme enradikiĝinta en [[klasikismo]]. Lia ĉefa literatura heredaĵo konsistas el [[Anakreonesko|anakreoneska]] kaj [[Epikuro|epikura]] liriko, same kiel humura poezio, inkluzive de la poemo " Danĝera Najbaro " ([[d:Q4335153]]). Li restas negrava poeto ene de la rusa literatura tradicio; malgraŭ tio, liaj samtempuloj (inkluzive de [[Vasilij Ĵukovskij|V. A. Ĵukovskij]]) rimarkis lian talenton kiel versisto kaj tradukisto, same kiel lian viglan individuecon. En 1822, li publikigis sian unuan poemaron. La malfrua verkaro de Vasilij Lvoviĉ Puŝkin estis markita de la forta influo de lia nevo: la versnovelo "Kapitano Ĥrabrov" (1829-1830) estis inspirita de " [[Eŭgeno Onegin]] " kaj " Grafo Nulin ". Intereso pri lia heredaĵo daŭris en la 21-an jarcenton. La Domo-Muzeo de V. L. Puŝkin malfermiĝis en 2013. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Puŝkin, Vasilij}} [[Kategorio:Rusiaj poetoj]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] 90i2nl5ib1p79x7ql2t7zfev6ytk5k7 1 943017 9367521 2026-05-06T06:49:53Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj kaj diskutpaĝoj ne kalkuliĝas). ~~~~" 9367521 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj kaj diskutpaĝoj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:49, 6 maj. 2026 (UTC) a3h8xl418jwvl4a64ql62cygdbwndf0 1 943018 9367522 2026-05-06T06:50:55Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). ~~~~" 9367522 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:50, 6 maj. 2026 (UTC) tumagyvusknt3z1stkh2fo90ro5bgoo 0 943019 9367526 2026-05-06T06:52:31Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1347765854|Pyotr Vyazemsky]]" 9367526 wikitext text/x-wiki * [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=last_update&cid=241 Pjotr Vjazemskij. Kompleta verkaro en la rusa] * [https://web.archive.org/web/20061008235205/http://www.litera.ru/stixiya/authors/vyazemskij.html Pjotr Vjazemskij. Poemoj] [[Kategorio:Rusiaj poetoj]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Rusiaj ĵurnalistoj]] qf3gr9z9a8yj7mdd5dc8li9lndere9i 9367529 9367526 2026-05-06T06:53:45Z Sj1mor 12103 9367529 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} Princo '''Pjotr Andrejeviĉ Vjazemskij''' ({{lang-ru|Пëтр Андре́евич Вя́земский}}; naskiĝis la 23-an de julio 1792 – mortis la 22-an de novembro 1878) estis rusa poeto kaj ĉefa personeco de la [[Golden Age of Russian poetry|Ora Epoko de rusa poezio]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=last_update&cid=241 Pjotr Vjazemskij. Kompleta verkaro en la rusa] * [https://web.archive.org/web/20061008235205/http://www.litera.ru/stixiya/authors/vyazemskij.html Pjotr Vjazemskij. Poemoj] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Vjazemskij, Pjotr}} [[Kategorio:Rusiaj poetoj]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Rusiaj ĵurnalistoj]] oafe47yh5jl7oddypy3bhtf5aikw8u1 9367534 9367529 2026-05-06T06:57:59Z Sj1mor 12103 9367534 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} [[Dosiero:Vera_Vyazemskya.jpg|dekstra|eta|Princino Vera, naskita Gagarina, edzino de Pjotr]] Princo '''Pjotr Andrejeviĉ Vjazemskij''' ({{lang-ru|Пëтр Андре́евич Вя́земский}}; naskiĝis la 23-an de julio 1792 – mortis la 22-an de novembro 1878) estis rusa poeto kaj ĉefa personeco de la [[Golden Age of Russian poetry|Ora Epoko de rusa poezio]]. Vjàzemskij estas plej konata kiel la plej proksima amiko de [[Puŝkin]]. Ilia korespondado nun estas konsiderata literatura heredaĵo de [[Spritaĵo|spriteco]], akra kritiko kaj rafinita rusa lingvo. Komence de la 1820-aj jaroj, Puŝkin nomis Vjàzemskij la plej bona prozisto en la lando. La verkoj de Vjàzemskij estas foje iom tro ironiaj, tamen ĉiam originalaj kaj allogaj. Li estas precipe konata pro siaj anekdotoj el "La Malnova Kajero", kiuj ofertas riĉan fonton de komprenoj pri la vivoj de kaj grandaj kaj ordinaraj homoj de la frua 19-a jarcento. Grava proza ​​verko el liaj pli postaj jaroj estis la biografio de [[Denis Fonvizin]]. Kvankam Vjàzemskij estis la ĵurnalisma gvidanto de rusa [[Romantikismo]], lia plej frua poezio estis sendube malromantika kaj montris neniun el la fundamentaj karakterizaĵoj de romantika poezio. Nur kun la paso de la tempo Vjàzemskij alproksimiĝis al la klasika stilo de Romantikismo. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=last_update&cid=241 Pjotr Vjazemskij. Kompleta verkaro en la rusa] * [https://web.archive.org/web/20061008235205/http://www.litera.ru/stixiya/authors/vyazemskij.html Pjotr Vjazemskij. Poemoj] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Vjazemskij, Pjotr}} [[Kategorio:Rusiaj poetoj]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Rusiaj ĵurnalistoj]] aw3akwthbmwmqyz9u0bd03sx6gqm8um 9367539 9367534 2026-05-06T07:01:16Z Sj1mor 12103 9367539 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} [[Dosiero:Vera_Vyazemskya.jpg|dekstra|eta|Princino Vera, naskita Gagarina, edzino de Pjotr]] Princo '''Pjotr Andrejeviĉ Vjazemskij''' ({{lang-ru|Пëтр Андре́евич Вя́земский}}; naskiĝis la 23-an de julio 1792 en [[Moskvo]] – mortis la 22-an de novembro 1878 en [[Baden-Baden]]) estis rusa poeto kaj ĉefa personeco de la [[Golden Age of Russian poetry|Ora Epoko de rusa poezio]]. Patro de la literaturhistoriisto kaj arkeografo Pavel Vjàzemskij. Proksima amiko kaj regula korespondanto de [[A.S. Puŝkin]]. == Vivo == Vjàzemskij unue servis en la Eksterlanda Servo, poste sub Nikolaj Novosilcov en Varsovio , sed pro siaj liberalaj vidpunktoj li devis forlasi la ŝtatservon kaj ekloĝis en Moskvo kiel verkisto. Li estis unu el la fondintoj de la Literatura Societo ''[[Arzamas]]''. Lia poezio en la satira kaj reflekta ĝenro estis sensignifa, sed kiel literatura kritikisto li estis tre elstara, kaj lia biografio de Fonvizin (1848) havas daŭran valoron. En la 1830-aj jaroj li reeniris la ŝtatservon, demisiis en 1858, kaj pasigis la plejparton de sia tempo eksterlande. == Verkado == Vjàzemskij estas plej konata kiel la plej proksima amiko de [[Puŝkin]]. Ilia korespondado nun estas konsiderata literatura heredaĵo de [[Spritaĵo|spriteco]], akra kritiko kaj rafinita rusa lingvo. Komence de la 1820-aj jaroj, Puŝkin nomis Vjàzemskij la plej bona prozisto en la lando. La verkoj de Vjàzemskij estas foje iom tro ironiaj, tamen ĉiam originalaj kaj allogaj. Li estas precipe konata pro siaj anekdotoj el "La Malnova Kajero", kiuj ofertas riĉan fonton de komprenoj pri la vivoj de kaj grandaj kaj ordinaraj homoj de la frua 19-a jarcento. Grava proza ​​verko el liaj pli postaj jaroj estis la biografio de [[Denis Fonvizin]]. Kvankam Vjàzemskij estis la ĵurnalisma gvidanto de rusa [[Romantikismo]], lia plej frua poezio estis sendube malromantika kaj montris neniun el la fundamentaj karakterizaĵoj de romantika poezio. Nur kun la paso de la tempo Vjàzemskij alproksimiĝis al la klasika stilo de Romantikismo. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=last_update&cid=241 Pjotr Vjazemskij. Kompleta verkaro en la rusa] * [https://web.archive.org/web/20061008235205/http://www.litera.ru/stixiya/authors/vyazemskij.html Pjotr Vjazemskij. Poemoj] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Vjazemskij, Pjotr}} [[Kategorio:Rusiaj poetoj]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Rusiaj ĵurnalistoj]] 8ul7l96f4mo9sdogayulgjew8vn7oa6 1 943020 9367530 2026-05-06T06:54:30Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). ~~~~" 9367530 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:54, 6 maj. 2026 (UTC) 9qnm48w0h9idsx0c3vyzcutk24vrrkh 1 943021 9367531 2026-05-06T06:54:43Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas)." 9367531 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). qontmztoeem62xetke2jkinhww7395b 1 943022 9367532 2026-05-06T06:54:58Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). ~~~~~~~~" 9367532 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). 06:54, 6 maj. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) osn3jgcyi8cpvs6pe81ord1bxqytbte 9367533 9367532 2026-05-06T06:55:28Z ThomasPusch 1869 9367533 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:54, 6 maj. 2026 (UTC) 3azb8se45086kxjabve1u42dtgl20ts 0 943023 9367537 2026-05-06T07:01:01Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Vikipedio:Ĝermeto]] 9367537 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Vikipedio:Ĝermeto]] 9muac66kgoz28czri0tblr4bvkty72f 0 943024 9367542 2026-05-06T07:05:45Z Crosstor 3176 harpisto 9367542 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = {{Paĝonomo}} |naskonomo = }} '''{{Paĝonomo}},''' laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Mosshammer Ottó''' estis [[Aŭstrio|aŭstrodevena]] [[Hungario|hungara]] [[harpisto]], altlerneja [[instruisto]]. Lia [[frato]] estis [[Román Mosshammer]] kaj lia filo estis [[György Mosshammer]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM178091 hungarlingva datenaro de muzeo</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1872|6|3}} en [[Vieno]], li mortis {{mortotago|1957|12|30}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} akiris muzikan diplomon en [[Universitato por Muziko kaj Drama Arto de Vieno]], poste li aliĝis al orkestro, kun kiu li turneis en Eŭropo kaj [[Usono]]. Post jaroj li estis harpisto de [[Metropola Operejo]], baldaŭ en alia simfonia orkestro. Spite la sukcesojn en Usono, somere li muzikadis en [[Bayreuth]]. En la 1890-aj jaroj li forlasis Usonon kaj kaj li havis sukcesojn en [[Royal Opera House|brita Reĝa Operejo]] kaj [[Viena Ŝtata Operejo]]. En 1898 lia frato invitis lin al Budapeŝto, kie li instruis en la [[Muzikarta Universitato Ferenc Liszt|Tutlanda Hungara Muzikarta Altlernejo]], krome inter 1900 kaj 1930 li estis harpisto de la [[Budapeŝta Ŝtata Operejo|Reĝa Operejo (Budapeŝto)]]. Inter 1920 kaj 1937 li estis katedrestro en la altlernejo. Lia hungara edzino naskis gefilojn kaj mortis en 1949. == Elektitaj disĉiploj == * [[Miklós Rékai]] * [[Henrik Rohmann]] * [[Klári Szarvas]] == Fontoj == * [https://harppost.blogspot.com/2011/10/mosshammer-otto-18721957.html biografio hungare bildoj] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Mosshammer Otto} [[Kategorio:Aŭstraj harpistoj]] [[Kategorio:Hungaraj harpistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} tnxf8n1ie7ue2lwzbg1k4pqkix4q8kk 0 943025 9367564 2026-05-06T08:46:20Z Crosstor 3176 harpisto 9367564 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = {{Paĝonomo}} |naskonomo = }} '''{{Paĝonomo}},''' laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Mosshammer Román''' estis [[Aŭstrio|aŭstrodevena]] [[Hungario|hungara]] [[harpisto]], altlerneja [[instruisto]]. Lia pli juna [[frato]] estis [[Ottó Mosshammer]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM113691 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://www.geni.com/people/Rom%C3%A1n-Mosshammer/6000000216845520837 familia datenaro</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1868|1|10}} en [[Vieno]], li mortis {{mortotago|1920|9|15}} en [[Budapeŝto]]. [[Dosiero:Mosshammer Roman, Ország-Világ, 1899.jpg|eta|Roman Mosshammer]] == Biografio == {{Paĝonomo}} ekde sia aĝo 13 li studis harpadon en [[Universitato por Muziko kaj Drama Arto de Vieno]]. Lia signifa instruisto estis [[Anton Bruckner]] kaj [[:de:Antonio Zamara]]. Post siaj studoj li aliĝis al orkestro de [[Karl Michael Ziehrer]], kun kiu li turneis en Eŭropo. En [[1888]] li venkis en harpa konkueso en [[Parizo]], jaron poste [[Gustav Mahler]] invitis lin al Budapeŝto, kie li estis la primara harpisto de la [[Budapeŝta Ŝtata Operejo|Reĝa Operejo (Budapeŝto)]] ĝis sia frua morto. Kun interrompoj inter 1897 kaj 1920 li instruis ofte kiel katedrestro en la [[Muzikarta Universitato Ferenc Liszt|Tutlanda Hungara Muzikarta Altlernejo]]. Somere ekde 1894 li harpadis en [[Bayreuth]]. Lia edzino naskis du filinojn. == Memorigiloj == Lia [[busto]] estas videbla ene de la [[Budapeŝta Ŝtata Operejo]]<ref>busto https://www.kozterkep.hu/23125/mosshammer-roman</ref>. == Fontoj == * [https://harppost.blogspot.com/2011/10/mosshammer-roman-1868-1920.html biografio hungare kun bildo] * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/m-76AF9/mosshammer-roman-76F33/ biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Mosshammer Roman} [[Kategorio:Aŭstraj harpistoj]] [[Kategorio:Hungaraj harpistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} bp2gvzfhlof2jhvp645fma9go5mud0g 0 943026 9367572 2026-05-06T09:22:29Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Petteri Orpo#La registaro Orpo de junio 2023]] 9367572 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Petteri Orpo#La registaro Orpo de junio 2023]] teuvdkhgxrk8usc0xxgcsio0v2wntfw 10 943027 9367575 2026-05-06T09:33:57Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Navigilo2 |nomo = registaro Orpo |bildo = [[Dosiero:Coat of arms of Finland.svg|dekstra|80px|<div class="center">la ŝtata blazono de Finnlando</div>]] |titolo = registaro [[Petteri Orpo]] de 2023 en [[Finnlando]] [[Dosiero:Flago-de-Finnlando.svg|20px|<div class="center">la ŝtata blazono de Finnlando</div>]] |state = collapsed |listeromarkilo1 = * |listo1 = <div> </div> }}<noinclude> [[Kategorio:Navigilo:Finnlando]] [[Kategorio:Registaro de Finnlando|!]] </noin..." 9367575 wikitext text/x-wiki {{Navigilo2 |nomo = registaro Orpo |bildo = [[Dosiero:Coat of arms of Finland.svg|dekstra|80px|<div class="center">la ŝtata blazono de Finnlando</div>]] |titolo = registaro [[Petteri Orpo]] de 2023 en [[Finnlando]] [[Dosiero:Flago-de-Finnlando.svg|20px|<div class="center">la ŝtata blazono de Finnlando</div>]] |state = collapsed |listeromarkilo1 = * |listo1 = <div> </div> }}<noinclude> [[Kategorio:Navigilo:Finnlando]] [[Kategorio:Registaro de Finnlando|!]] </noinclude> rtkj271v2tunc2bb3k0od2b0wi791sh 9367577 9367575 2026-05-06T09:37:39Z ThomasPusch 1869 9367577 wikitext text/x-wiki {{Navigilo2 |nomo = registaro Orpo |bildo = [[Dosiero:Coat of arms of Finland.svg|dekstra|80px|<div class="center">la ŝtata blazono de Finnlando</div>]] |titolo = registaro [[Petteri Orpo]] de 2023 en [[Finnlando]] [[Dosiero:Flago-de-Finnlando.svg|20px|<div class="center">la ŝtata blazono de Finnlando</div>]] |state = collapsed |listeromarkilo1 = * |listo1 = <div> [[Riikka Purra]] * Elina Valtonen * Mari Rantanen * Leena Meri * Anders Adlercreutz * Sari Essayah * [[Antti Häkkänen]] * [[Ville Tavio]] * Will Rydman * Arto Satonen * [[Kai Mykkänen]] * Joakim Strand * Anna-Kaisa Icons * Sari Multala * Kaisa Juuso * Sanni Grahn-Laasonen * [[Lulu Ranne]] * [[Sandra Bergqvist]] </div> }}<noinclude> [[Kategorio:Navigilo:Finnlando]] [[Kategorio:Registaro de Finnlando|!]] </noinclude> tkc8wrb7ww37azpw2i5alj4911glkme 9367578 9367577 2026-05-06T09:43:12Z ThomasPusch 1869 9367578 wikitext text/x-wiki {{Navigilo2 |nomo = registaro Orpo |bildo = [[Dosiero:Coat of arms of Finland.svg|dekstra|40ra|<div class="center">la ŝtata blazono de Finnlando</div>]] |titolo = registaro [[Petteri Orpo]] de 2023 en [[Finnlando]] [[Dosiero:Flago-de-Finnlando.svg|20px|<div class="center">la ŝtata blazono de Finnlando</div>]] |state = collapsed |listo1 = <div> [[Petteri Orpo]] ● [[Riikka Purra]] ● Elina Valtonen ● Mari Rantanen ● Leena Meri ● Anders Adlercreutz ● Sari Essayah ● [[Antti Häkkänen]] ● [[Ville Tavio]] ● Will Rydman ● Arto Satonen ● [[Kai Mykkänen]] ● Joakim Strand ● Anna-Kaisa Icons ● Sari Multala ● Kaisa Juuso ● Sanni Grahn-Laasonen ● [[Lulu Ranne]] ● [[Sandra Bergqvist]] </div> }}<noinclude> [[Kategorio:Navigilo:Finnlando]] [[Kategorio:Registaro de Finnlando|!]] </noinclude> 4de405b5jf7g6f4jkxhdk7mozoliitv 10 943028 9367583 2026-05-06T09:57:40Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{#invoke:Lingvonomo|language|sme}}<noinclude>{{Dok|dok=Ŝablono:Lingva adverbo}} == Alidirektas ĉi tien == * {{ŝ|Ref-sme}}, {{ŝ|nordsamee}} [[Kategorio:Ŝablono:Lingvonomo|Sme]] </noinclude>" 9367583 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Lingvonomo|language|sme}}<noinclude>{{Dok|dok=Ŝablono:Lingva adverbo}} == Alidirektas ĉi tien == * {{ŝ|Ref-sme}}, {{ŝ|nordsamee}} [[Kategorio:Ŝablono:Lingvonomo|Sme]] </noinclude> srtot5wc5aewlzenpj6rlbel0ws7jv6 9367584 9367583 2026-05-06T09:59:22Z ThomasPusch 1869 9367584 wikitext text/x-wiki [[nordsamee]]<noinclude>{{Dok|dok=Ŝablono:Lingva adverbo}} == Alidirektas ĉi tien == * {{ŝ|Ref-sme}}, {{ŝ|nordsamee}} [[Kategorio:Ŝablono:Lingvonomo|Sme]] </noinclude> 8fft5uuhcmxym3c3bmn48p84eawk27g 10 943029 9367585 2026-05-06T10:00:19Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Ŝablono:Sme]] 9367585 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ŝablono:Sme]] nb3pnikwsmplwj2rmy4rs3v14fr5ysz 10 943030 9367586 2026-05-06T10:00:24Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Ŝablono:Sme]] 9367586 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ŝablono:Sme]] nb3pnikwsmplwj2rmy4rs3v14fr5ysz 0 943031 9367594 2026-05-06T10:53:16Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Thaumasius'' |koloro = pink |dosiero = Eupetomena macroura -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg |priskribo de dosiero = [[Hirundvosta kolibro]] (''Eupetomena macroura'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''Troch..." 9367594 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Thaumasius'' |koloro = pink |dosiero = Eupetomena macroura -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg |priskribo de dosiero = [[Hirundvosta kolibro]] (''Eupetomena macroura'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Eupetomena''''' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 | sinonimo = }} '''''Eupetomena''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas nur du speciojn, kiuj vivas en [[Brazilo]] kaj en areoj de apudaj landoj en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio kaj specilisto== La genron ''Eupetomena'' enkondukis en 1853 la angla ornitologo [[John Gould]] por hejmigi unusolan specion, nome la [[Hirundvosta kolibro]] kiu tial iĝis la [[tipa specio]].<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 42 and text (Part 6 Plate 1) | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34842814 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun dato de 1861.</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''eu'' ([[wiktionary:εὐ-#Ancient_Greek|εὐ-]]) meaning "good" and the neuter participle ''petomena'' (πετόμενα) meaning "always on the wing" or "flying" (from ''petomai'', [[wiktionary:πέτομαι|πέτομαι]], "to fly").<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=152 | url=https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n152/mode/1up }}</ref> Literally, it can mean "the one that flies well, good flyer" (εὐπετόμενα).<ref>{{Citation |title=εὐ- |date=2020-10-24 |url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=%CE%B5%E1%BD%90-&oldid=60935739 |work=Wiktionary |access-date=2023-04-11 |language=en}}</ref><ref>{{Citation |title=πέτομαι |date=2022-12-31 |url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=%CF%80%CE%AD%CF%84%CE%BF%CE%BC%CE%B1%CE%B9&oldid=70629475 |work=Wiktionary |access-date=2023-04-11 |language=en}}</ref> The genus contains two species:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=January 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=13 July 2022 }}</ref> ** [[Hirundvosta kolibro]] (''Eupetomena macroura'') ** [[Tenebra kolibro]] (''Eupetomena cirrochloris'') The sombre hummingbird was formerly placed in the genus ''Aphantochroa'' but based primarily on a [[molecular phylogenetic]] study published in 2014, ''Aphantochroa'' has been merged into ''Eupetomena''.<ref name=ioc/><ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | doi-access=free | pmid=24704078 | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * Peterson, A. T., Stiles, F. G., kaj Schuchmann, K. L. 1999. Woodnymphs (Thalurania). pp.&nbsp;585–586 in: del Hoyo, J., Elliott, A., kaj Sargatal, J. eds. 1999. ''Handbook of the Birds of the World.'' Vol. 5. Barn-owls to Hummingbirds. Lynx Edicions, Barcelona. {{ISBN|84-87334-25-3}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] a6phr47k4j878b30ashygyw9big0u87 9367595 9367594 2026-05-06T11:02:05Z Kani 670 9367595 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Thaumasius'' |koloro = pink |dosiero = Eupetomena macroura -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg |priskribo de dosiero = [[Hirundvosta kolibro]] (''Eupetomena macroura'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Eupetomena''''' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 | sinonimo = }} '''''Eupetomena''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas nur du speciojn, kiuj vivas en [[Brazilo]] kaj en areoj de apudaj landoj en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio kaj specilisto== La genron ''Eupetomena'' enkondukis en 1853 la angla ornitologo [[John Gould]] por hejmigi unusolan specion, nome la [[Hirundvosta kolibro]] kiu tial iĝis la [[tipa specio]].<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 42 and text (Part 6 Plate 1) | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34842814 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun dato de 1861.</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''eu'' ([[wiktionary:εὐ-#Ancient_Greek|εὐ-]]) kun signifo "bona" kaj la participo ''petomena'' (πετόμενα) kun signifo "ĉiam dumfluge" aŭ "fluganta" (el ''petomai'', [[wiktionary:πέτομαι|πέτομαι]], "flugi").<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=152 | url=https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n152/mode/1up }}</ref> Laŭvortey, ĝi signifus "kiu bone flugas, bona fluganto" (εὐπετόμενα).<ref>{{Citation |title=εὐ- |date=2020-10-24 |url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=%CE%B5%E1%BD%90-&oldid=60935739 |work=Wiktionary |access-date=2023-04-11 |language=en}}</ref><ref>{{Citation |title=πέτομαι |date=2022-12-31 |url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=%CF%80%CE%AD%CF%84%CE%BF%CE%BC%CE%B1%CE%B9&oldid=70629475 |work=Wiktionary |access-date=2023-04-11 |language=en}}</ref> La genro enhavas jenajn du speciojn:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=13a de Julio 2022 }}</ref> * [[Hirundvosta kolibro]], ''Eupetomena macroura'' (Gmelin, JF, 1788) Gujanoj, Bolivio, Peruo, Brazilo, Paragvajo kaj nordorienta Argentino. LC ** ''E. m. macroura'' Gmelin, JF, 1788 ** ''E. m. simoni'' Hellmayr, 1929 ** ''E. m. cyanoviridis'' Grantsau, 1988 ** ''E. m. hirundo'' Gould, 1875 ** ''E. m. boliviana'' Zimmer, JT, 1950 * [[Tenebra kolibro]], ''Eupetomena cirrochloris'' (Vieillot, 1818) Brazilo. LC La [[Tenebra kolibro]] estis iam metita en la genron ''Aphantochroa'', sed surbaze ĉefe de studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014, ''Aphantochroa'' estis enmetita en ''Eupetomena''.<ref name=ioc/><ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | doi-access=free | pmid=24704078 | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * Peterson, A. T., Stiles, F. G., kaj Schuchmann, K. L. 1999. Woodnymphs (Thalurania). pp.&nbsp;585–586 in: del Hoyo, J., Elliott, A., kaj Sargatal, J. eds. 1999. ''Handbook of the Birds of the World.'' Vol. 5. Barn-owls to Hummingbirds. Lynx Edicions, Barcelona. {{ISBN|84-87334-25-3}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] qnmitw5eimh56hspi6kkzxqzmio83aa 0 943032 9367599 2026-05-06T11:18:21Z Crosstor 3176 kartografo 9367599 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Jozefo|József]] Aszalay''' [jOĵef asalai], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Aszalay József''' estis [[Hungario|hungara]] [[kartografo]], [[oficisto]]. Lia [[nobelo|nobela]] antaŭnomo estis ''szendrői'' [sendrOi], lia [[frato]] estis [[László Aszalay]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM41577 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=664581&date=2026-05-06 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1798|2|14}} en [[Paks]], li mortis {{mortotago|1874|10|6}} en [[Eger]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} lernis en [[Kalocsa]], [[Pest (urbo)]], [[Vác]], poste li studis en [[Ĉefepiskopa Jura Akademio (Eger)]] (1814–1816). Li estis oficisto en la kortega kancelierejo inter 1817-1834. En tiu periodo li kreis mapon pri Hungarlando, kiu estis honorita per internaciaj premioj. En 1834 li retiriĝis en sian bienon en [[Mályi]], sed en 1849 li abrupte aperis en la rusa armeo atakinta Hungarlandon kaj li donis geografiajn informojn al la armeo. En la 1850-aj kaj 1860-aj jaroj liaj kontribuoj aperis en gazetoj ([[Hölgyfutár]], [[Vasárnapi Ujság]], [[Napkelet]]). == Elektitaj kontribuoj == * ''Klélia vagy Vihnyének emlékezete.'' (1820) * ''Mappa generalis topographia, ecclesia, ethnographia, statistica Regni Hungariae item principatus Transylvaniae. I–VII.'' (1830–1838) * ''Szellemi omnibus, kéjutazásra az élet utain.'' (3 partoj, 1855–1856; 2-a pligrandigita eldono: 1861) * ''Pikant vázlatok az élet- és történelemből.'' (1863; 2-a pligrandigita eldono: 1867) * ''Szellemi omnibus kis tükre.'' (1866) == Fontoj == * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/a-a-744F8/aszalay-jozsef-746D5/ biografio hungare] * [https://www.nevpont.hu/palyakep/aszalay-jozsef-ad972 biografio hungare] * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-irok-elete-es-munkai-szinnyei-jozsef-7891B/a-7893E/aszalay-jozsef-szendroi-79B8F/ biografio hungare] * [http://lazarus.elte.hu/hun/hunkarta/terkbara/terkepvilag/terkepvilag-1987.pdf biografio hungare] * [https://mek.oszk.hu/00000/00060/html/007/pc000790.html#2 Leksikono Pallas] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Aszalay Jozsef}} [[Kategorio:Hungaraj kartografoj]] [[Kategorio:Hungaraj oficistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} kcyjtmojk53aqm0ez3j15v37wvv889g 0 943033 9367601 2026-05-06T11:26:06Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Hirundvosta kolibro |koloro = pink |dosiero = Eupetomena macroura -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en Piraju, [[Sanpaŭlio]], Brazilo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''T..." 9367601 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Hirundvosta kolibro |koloro = pink |dosiero = Eupetomena macroura -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en Piraju, [[Sanpaŭlio]], Brazilo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 |specio = '''Hirundvosta kolibro''' ''E. macroura'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupetomena macroura'' |volume=2016 |article-number=e.T22687094A93139282 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687094A93139282.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Eupetomena macroura'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Eupetomena macroura'' |komunejo = ''Eupetomena macroura'' |sinonimo= ''Campylopterus macrourus'' <small>(Gmelin, 1788) (but see text)</small><br /> ''Trochilus macrourus'' <small>Gmelin, 1788</small><ref name = schuchmann1999>Schuchmann (1999)</ref> |mapo de vivoteritorioj = Eupetomena macroura map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Hirundvosta kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupetomena macroura'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Eupetomena]]'' kaj troviĝas ĉefe en orient-centra [[Sudameriko]]. Kvankam plej aŭtoritatoj metas ĝin en la genron ''[[Eupetomena]]'', kelkaj metas ĝin en ''[[Campylopterus]]'' surbazo de la kanto kaj de la fajnaj ŝaftoj de la unuarangaj flugilplumoj de maskloj.<ref name = schuchmann1999 /> Ilia [[ordinara nomo]] kaj [[specia nomo (zoologio)|specia epiteto]] (kiu signifas "grandvosta") referencas al la longa, tre forkoforma, iom [[hirundo|hirundeca]] vosto. ==Taksonomio== The swallow-tailed hummingbird was [[Species description|formally described]] in 1788 by the German naturalist [[Johann Friedrich Gmelin]] in his revised and expanded edition of [[Carl Linnaeus]]'s ''[[Systema Naturae]]''. He placed it with all the other hummingbirds in the [[genus]] ''[[Streamertail|Trochilus]]'', coined the [[binomial nomenclature|binomial name]] ''Trochilus macrourus'' and specified the [[type locality (biology)|type locality]] as Jamaica.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897087 }}</ref> Gmelin cited earlier authors including [[Hans Sloane]] who in 1725 had described and illustrated a humming bird from Jamaica and [[Mathurin Jacques Brisson]] who in 1760, had described and illustrated a hummingbird from [[Cayenne]], French Guiana.<ref>{{ cite book | last=Sloane | first=Hans | author-link=Hans Sloane | year=1725 | title=A Voyage to the Islands Madera, Barbados, Nieves, S. Christophers and Jamaica: with the natural history of the herbs and trees, four-footed beasts, fishes, birds, insects, reptiles, &c. of the last of those islands | volume=2 | location=London | publisher=Printed for the author | pages=308–309 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/188479 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Brisson | first=Mathurin Jacques | author-link=Mathurin Jacques Brisson | year=1760 | title=Ornithologie, ou, Méthode Contenant la Division des Oiseaux en Ordres, Sections, Genres, Especes & leurs Variétés | volume=3 | language=French, Latin | page=726 No. 17, Plate 36 fig 9 | location=Paris | publisher=Jean-Baptiste Bauche | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/35953853 }} The two stars (**) at the start of the section indicates that Brisson based his description on the examination of a specimen.</ref> In 1929 [[Carl Eduard Hellmayr]] argued that Gmelin conflated two different species and that his diagnosis applied to Brisson's specimen from Cayenne; Sloane's Jamaican bird was probably the [[red-billed streamertail]]. Hellmayr therefore redesignated the type locality as Cayenne.<ref>{{ cite book | last=Hellmayr | first=Carl Eduard | author-link=Carl Eduard Hellmayr | year=1929 | title=Catalogue of Birds of the Americas and the Adjacent Islands in Field Museum of Natural History | series=Field Museum Natural History Publication 255. Zoological Series. Volume 12 | volume=Part 18: A Contribution to the Ornithology of Northeastern Brazil | page=387 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/6732320 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=21 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480032 }}</ref> The swallow-tailed hummingbird is now placed together with the [[sombre hummingbird]] in the genus ''[[Eupetomena]]'' that was introduced in 1853 by the English ornithologist [[John Gould]].<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 42 and text (Part 6 Plate 1) | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34842814 }} The 5 volumes were issued in 25 parts between 1849 and 1861. Title pages of all volumes bear the date of 1861.</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=January 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=14 July 2022 }}</ref> The genus name combines the [[Ancient Greek]] ''eu'' meaning "good" and ''petomenos'' meaning "always on the wing" or "flying" (from ''petomai'' "to fly"). The specific epithet ''macroura'' is from the Ancient Greek ''makros'' meaning "long" and ''-ouros'' meaning "-tailed".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n152/mode/1up 152], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n236/mode/1up 236]}}</ref> Five [[subspecies]] are recognised, the most recent was described in 1988.<ref name=ioc/><ref>Grantsau (1988)</ref> * ''E. m. macroura'' (Gmelin, JF, 1788) – the Guianas, north, central, southeast Brazil, Paraguay and northeast Argentina * ''E. m. simoni'' [[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1929 – northeast Brazil * ''E. m. cyanoviridis'' [[Rolf Grantsau|Grantsau]], 1988 – southeast Brazil * ''E. m. hirundo'' [[John Gould|Gould]], 1875 – east Peru * ''E. m. boliviana'' [[John T. Zimmer|Zimmer, JT]], 1950 – northwest Bolivia ==Aspekto== [[File:Eupetomena macroura-5.jpg|thumb|left|Showing forked tail. Photographed in [[Piraju]], São Paulo, Brazil]] With a total length of 15–17&nbsp;cm (6–{{frac|6|1|2}} in), nearly half of which is made up by the tail, and weighing up to {{convert|9|g|oz|abbr=on}}, this is a relatively large hummingbird. Indeed, in much of its range it is the largest species of [[trochilinae|typical hummingbird]]. Its wings are also nearly 8&nbsp;cm long &ndash; quite much for its size by hummingbird standards &ndash; though its bill is only of mediocre length, with c. {{convert|21|mm|in|abbr=on}} not longer in absolute terms than that of many smaller relatives. Its [[plumage]] is brilliant [[iridescent]] green, with a blue head, upper chest, tail and vent. The tiny white spot behind the [[eye]], common among hummingbirds, is often not visible in this species, but the white ankle tufts, also common among the [[Trochilinae]], are well-developed. The [[remiges]] are blackish-brown. It has a slightly decurved medium-long black [[beak|bill]]. The sexes are very similar, but females are about one-fourth smaller and slightly duller than males on average. Immature birds appear like females, but their heads are particularly dull and brownish-tinged.<ref name="schuchmann1999" /> The subspecies vary mainly in the hue of the plumage, with the blue sections ranging from green-tinged blue over [[ultramarine]] to deep [[royal blue]], and the green sections ranging from golden bronzy-green over deep bottle-green to blue-tinged green. The [[nominate subspecies]] and ''E. m. simoni'' occur over a wide range, while the others are more localized [[endemism|endemics]].<ref name="schuchmann1999" /> For ''E. m. hirundo'' the blue quite dull and the tail less deeply forked. ''E. m. simoni'' is the bluest subspecies; the blue parts are dark royal blue, the green parts blue-tinged. ''E. m. bolivianus'' is the greenest subspecies; the head is more green than blue and the green parts pure bright green. ''E. m. cyanoviridis'' is another very green subspecies with the blue parts green-tinged and the green parts golden bronzy green.<ref name="schuchmann1999" /> ==Distribuo kaj habitato== [[File:Eupetomena macroura-3.jpg|right|thumb|Adult, from [[São Paulo]] Botanical Garden, Brazil]] The majority of the range of the swallow-tailed hummingbird is in the [[Caatinga]] and [[Cerrado]] of Brazil, and adjacent parts of northern and eastern [[Bolivia]], and far northern [[Paraguay]]. In the coastal regions, it occurs from [[French Guiana]] in north to [[Santa Catarina (state)|Santa Catarina]], Brazil, in south.<ref>Schuchmann (1999), Straube ''et al.'' (2006)</ref> It generally avoids the [[Amazon rainforest|rainforest]] found throughout most of the [[Amazon Basin]], and only extends locally into this region along the southern and eastern edge, in the relatively open habitats along the lowermost sections of the [[Amazon River]], including [[Marajó Island]], and upstream to around the [[Tapajós River]], and in isolated enclaves of woodland or savanna-like habitats within the Amazon (including so-called "Amazonian Caatinga") in south-eastern [[Peru]] (upper [[Urubamba River]] and [[Pampas del Heath]]),<ref>Schulenberg ''et al.'' (2007)</ref> southern [[Suriname]] ([[Sipaliwini Savanna]]),<ref>Restall ''et al.'' (2006)</ref> central Brazil, and northern Bolivia. It occurs in virtually any semi-open [[habitat]]; even gardens and parks within major cities<ref>Sigrist (2006)</ref> such as [[Rio de Janeiro]] and [[São Paulo]]. It avoids the interior of [[humid]] forest, but does occur in openings or along the edge; the swallow-tailed hummingbird is most common among [[savanna]]-like vegetation. It is generally a species of lowlands, but occurs locally up to 1,500&nbsp;m (4,900&nbsp;ft). Not a true [[bird migration|migrant]], some populations move north or south a short distance in the dry winter months.<ref name = schuchmann1999 /> Throughout the bulk of its range, it is among the commonest species of hummingbird, although it generally is uncommon in the outlying regions, particularly where it becomes more humid. In southern [[Brazil]], it is apparently increasing and seems to have extended its [[range (biology)|range]] in recent decades.<ref>Straube ''et al.'' (2006)</ref> It is considered to be a Species of [[Least Concern]] by the [[IUCN]].<ref name="iucn status 12 November 2021" /> It was frequently exported for the cage bird trade up to 1970, but like other hummingbirds,<ref name = schuchmann1999 /> it is nowadays on [[CITES]] Appendix II and trade is restricted. Also, hummingbirds are generally hard to keep in captivity, and though this species is generally rather hardy, it has been noted that abandoned young may die despite given optimal treatment when trying to hand-raise them.<ref name = ow2000>Oniki & Willis (2000)</ref> ==Kutimaro kaj ekologio== [[File:Eupetomena macroura1.jpg|thumb|right|Hovering adult photographed near [[Piraju]], São Paulo, Brazil]] ===Manĝado=== The swallow-tailed hummingbird mainly forages at mid-levels, but good food sources are exploited from anywhere near ground level right up to the tree tops. It chiefly feeds on flower [[nectar]], particularly from [[Fabaceae]],<ref>E.g. ''[[Erythrina speciosa]]''<!-- the redirect to crista-galli is in error -->, on which they are opportunistic nectar thieves: Baza Mendonça & dos Anjos (2005, 2006)</ref> [[Gesneriaceae]], [[Malvaceae]] (especially [[Bombacoideae]] and [[Malvoideae]]), [[Myrtaceae]], [[Rubiaceae]] and [[epiphytic]] [[Bromeliaceae]]. It is not a very specialized feeder however, and has also been recorded from plants of other [[family (biology)|families]], such as [[Asteraceae]]<ref>E.g. ''[[Stifftia chrysantha]]'': Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> or [[Caryocaraceae]].<ref>E.g. [[Pequi]], ''Caryocar brasiliense'': Melo (2001)</ref> It utilizes flowers of native as well as those of some introduced [[ornamental plant]]s.<ref>E.g. [[Fountain Tree]], ''Spathodea campanulata'' ([[Bignoniaceae]]): Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> It will also take [[insects]] caught by [[Hawking (birds)|hawking]]. In south-eastern [[Brazil]] where it is plentiful even in urban parks and gardens, it is commonly attracted to [[hummingbird feeder]]s.<ref name = schuchmann1999 /> ===Reproduktado=== [[File:Beija Flor.JPG|thumb|right|On nest in [[Ribeirão Preto]], São Paulo, Brazil]] Across its range, it can be found to engage in some behavior related to reproduction almost year-round. In courtship, the male hovers in front of the sitting female and chases her through the air, and the two may beform a 'zig-zag flight' together; the former activity can be seen throughout the day except in the hottest hours around noon, while courtship chases are most frequent at dusk.<ref>Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000), Sick (1993)</ref> Birds have been seen carrying nesting material between July and September and in December. The nest is a cup-shaped structure lined with soft [[plant fibre]]s and clad on the outside with [[lichen]] and [[moss]]es, held together with [[spider web]]s. It is placed on a horizontal twig in smallish trees, e.g. ''[[Cochlospermum]]'', typically below 3&nbsp;m (10&nbsp;ft), but occasionally as high as 15&nbsp;m (50&nbsp;ft) above the ground. The [[clutch (eggs)|clutch]] consist of two white eggs and like in other hummingbirds. Only the female takes care of the eggs and young.<ref name = sow9900 >Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000)</ref> The chicks hatch after 15–16 days; they are initially hairless, save for some grey [[down feather|down]] on the back, and have dark skin. They start to grow feathers 5 days or so after hatching, starting with the [[remiges]]; the [[rectrices]] begin to emerge about 3 days later. The young are fed 1-2 times per hour on average, and the female spends about half of the day [[brooding]] and feeding her offspring, and the other half flying around and feeding. The young [[fledge]] after 22–24 days but still return to the nest to sleep and be brooded for some more days; they are independent some 2–3 weeks after fledging. Two broods may be raised subsequently, sometimes reusing the nest; due to the prolonged breeding season, three broods might be raised per year in theory, but this does not seem to happen. The species first breeds at 1–2 years of age.<ref name = sow9900 /> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59 [Portuguese with English abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF fulltext] * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2006): Feeding behavior of hummingbirds and perching birds on Erythrina speciosa Andrews (Fabaceae) flowers in an urban area, Londrina, Paraná, Brazil [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''23'''(1): 42–49 [English with Portuguese abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752006000100002}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v23n1/a02v23n1.pdf PDF fulltext] * de Lyra-Neves, Rachel M.; Oliveira, Maria A.B.; Telino-Júnior, Wallace R. & dos Santos, Ednilza M. (2007): Comportamentos interespecíficos entre ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Primates, Callitrichidae) e algumas aves de Mata Atlântica, Pernambuco, Brasil [Interspecific behaviour between ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Callitrichidae, Primates) and some birds of the Atlantic forest, Pernanbuco State, Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''24'''(3): 709–716 [Portuguese with English abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752007000300022}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v24n3/a22v24n3.pdf PDF fulltext]. * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil'' ["Hummingbirds of Brazil"]. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro [In Portuguese]. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Melo, C. (2001): Diurnal bird visiting of ''Caryocar brasiliense'' Camb. in Central Brazil. ''Revista Brasileira de Biologia'' '''61'''(2): 311–316. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082001000200014}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v61n2/a14v61n2.pdf PDF fulltext] * Oniki, Y. & Willis, E.O. (2000): Nesting behavior of the swallow-tailed hummingbird, ''Eupetomena macroura'' (Trochilidae, Aves). ''Revista Brasileira de Biologia'' '''60'''(4): 655-662 [English with Portuguese abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082000000400016 }}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v60n4/3913.pdf PDF fulltext] * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> *{{cite book | last=Schuchmann | first=K.L. | year=1999 | chapter=Swallow-tailed hummingbird | editor1-last=del Hoyo | editor1-first=J. | editor2-last=Elliott | editor2-first=A. | editor3-last=Sargatal | editor3-first=J. | title=Handbook of the Birds of the World | volume=5: Barn-owls to Hummingbirds | location=Barcelona, Spain | publisher=Lynx Edicions | isbn=978-84-87334-25-2 | page=554 | chapter-url=https://archive.org/details/handbookofbirdso0005unse/page/554/mode/1up | chapter-url-access=registration | ref=none }} * Schulenberg, T.; Stotz, D.; Lane, D.; O'Neill, J. & Parker, T. III (2007): ''Birds of Peru''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|978-0-7136-8673-9}}</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> * Straube, Fernando Costa; Urben-Filho, Alberto & Piacentini, Vítor de Queiroz (2006): O Beija-flor-tesoura ''Eupetomena macroura'' (Gmelin, 1788) e sua ampliação de distribuição pelo Sul do Brasil ["The Swallow-tailed Hummingbird and its distribution expansion in the south of Brazil"]. ''Atualidades Ornitológicas'' '''132''' [In Portuguese]. [http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf PDF fulltext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215643/http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf |date=2016-03-03 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupetomena macroura}} *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 "Swallow-tailed Hummingbird" photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204217/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2016-03-03 }} VIREO [http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura Photo-High Res] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185647/http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura |date=2016-03-03 }} *[https://web.archive.org/web/20071026125139/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/Swallow-tailed-Hummingbird.jpg Photo-High Res]; [http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm Article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026040839/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm |date=2007-10-26 }} tropicalbirding&mdash;Tropical Birding: "Southeast Brazil" {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Paragvajo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] kr33o0h894g8j7u9w7pqspkml0xt6ga 9367619 9367601 2026-05-06T11:50:42Z Kani 670 /* Taksonomio */ 9367619 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Hirundvosta kolibro |koloro = pink |dosiero = Eupetomena macroura -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en Piraju, [[Sanpaŭlio]], Brazilo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 |specio = '''Hirundvosta kolibro''' ''E. macroura'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupetomena macroura'' |volume=2016 |article-number=e.T22687094A93139282 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687094A93139282.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Eupetomena macroura'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Eupetomena macroura'' |komunejo = ''Eupetomena macroura'' |sinonimo= ''Campylopterus macrourus'' <small>(Gmelin, 1788) (but see text)</small><br /> ''Trochilus macrourus'' <small>Gmelin, 1788</small><ref name = schuchmann1999>Schuchmann (1999)</ref> |mapo de vivoteritorioj = Eupetomena macroura map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Hirundvosta kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupetomena macroura'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Eupetomena]]'' kaj troviĝas ĉefe en orient-centra [[Sudameriko]]. Kvankam plej aŭtoritatoj metas ĝin en la genron ''[[Eupetomena]]'', kelkaj metas ĝin en ''[[Campylopterus]]'' surbazo de la kanto kaj de la fajnaj ŝaftoj de la unuarangaj flugilplumoj de maskloj.<ref name = schuchmann1999 /> Ilia [[ordinara nomo]] kaj [[specia nomo (zoologio)|specia epiteto]] (kiu signifas "grandvosta") referencas al la longa, tre forkoforma, iom [[hirundo|hirundeca]] vosto. ==Taksonomio== La Hirundvostan kolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'', stampis la [[dunoma nomenklaturo|dunoman nomon]] ''Trochilus macrourus'' kaj specifigis la [[tipa loko (biologio)|tipa loko]] kiel Jamajko.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897087 }}</ref> Gmelin citis pli fruajn aŭtorojn kiel [[Hans Sloane]] kiu en 1725 estis priskribinta kaj bildiginta kolibron el Jamajko kaj [[Mathurin Jacques Brisson]] kiu en 1760, estis priskribinta kaj bildiginta kolibron el [[Kajeno]], Franca Gujano.<ref>{{ cite book | last=Sloane | first=Hans | author-link=Hans Sloane | year=1725 | title=A Voyage to the Islands Madera, Barbados, Nieves, S. Christophers and Jamaica: with the natural history of the herbs and trees, four-footed beasts, fishes, birds, insects, reptiles, &c. of the last of those islands | volume=2 | location=London | publisher=Printed for the author | pages=308–309 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/188479 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Brisson | first=Mathurin Jacques | author-link=Mathurin Jacques Brisson | year=1760 | title=Ornithologie, ou, Méthode Contenant la Division des Oiseaux en Ordres, Sections, Genres, Especes & leurs Variétés | volume=3 | language=French, Latin | page=726 No. 17, Plate 36 fig 9 | location=Paris | publisher=Jean-Baptiste Bauche | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/35953853 }} Du steloj (**) starte de la fako indikas, ke Brisson bazis sian priskribon sur la ekzamenado de specimeno.</ref> En 1929 [[Carl Eduard Hellmayr]] argumentis, ke Gmelin kunigis du malsamajn speciojn kaj ke lia diagnozo aplikiĝis al la specimeno de Brisson el Kajeno; la Jamajka birdo de Sloane estis probable la [[Ruĝbeka kolibro]]. Hellmayr tiukadre reindikis la tipan lokon kiel Kajeno.<ref>{{ cite book | last=Hellmayr | first=Carl Eduard | author-link=Carl Eduard Hellmayr | year=1929 | title=Catalogue of Birds of the Americas and the Adjacent Islands in Field Museum of Natural History | series=Field Museum Natural History Publication 255. Zoological Series. Volume 12 | volume=Part 18: A Contribution to the Ornithology of Northeastern Brazil | page=387 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/6732320 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=21 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480032 }}</ref> La Hirundvosta kolibro estas nun metita kun la [[Tenebra kolibro]] en la genro ''[[Eupetomena]]'', kiun enkondukis en 1853 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 42 and text (Part 6 Plate 1) | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34842814 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun dato de 1861.</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=14a de Julio 2022 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn]] ''eu'' kun signifo "bona" kaj ''petomenos'' kun signifo "ĉiam dumfluge" aŭ "fluganta" (el ''petomai'' "flugi"). Ankaŭ la [[specia epiteto]] ''macroura'' devenas el la grekaj ''makros'' kun la signifo "longa" kaj ''-ouros'' kun la signifo "-vosta".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 152 kaj 236}}</ref> Oni agnoskis jenajn kvin [[subspecio]]jn, el kiuj la plej ĵusaj estis priskribintaj en 1988.<ref name=ioc/><ref>Grantsau (1988)</ref> * ''E. m. macroura'' (Gmelin, JF, 1788) – Gujanoj, norda, centra, sudorienta Brazilo, Paragvajo kaj nordorienta Argentino * ''E. m. simoni'' [[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1929 – nordorienta Brazilo * ''E. m. cyanoviridis'' [[Rolf Grantsau|Grantsau]], 1988 – sudorienta Brazilo * ''E. m. hirundo'' [[John Gould|Gould]], 1875 – orienta Peruo * ''E. m. boliviana'' [[John T. Zimmer|Zimmer, JT]], 1950 – nordokcidenta Bolivio ==Aspekto== [[File:Eupetomena macroura-5.jpg|thumb|left|Showing forked tail. Photographed in [[Piraju]], São Paulo, Brazil]] With a total length of 15–17&nbsp;cm (6–{{frac|6|1|2}} in), nearly half of which is made up by the tail, and weighing up to {{convert|9|g|oz|abbr=on}}, this is a relatively large hummingbird. Indeed, in much of its range it is the largest species of [[trochilinae|typical hummingbird]]. Its wings are also nearly 8&nbsp;cm long &ndash; quite much for its size by hummingbird standards &ndash; though its bill is only of mediocre length, with c. {{convert|21|mm|in|abbr=on}} not longer in absolute terms than that of many smaller relatives. Its [[plumage]] is brilliant [[iridescent]] green, with a blue head, upper chest, tail and vent. The tiny white spot behind the [[eye]], common among hummingbirds, is often not visible in this species, but the white ankle tufts, also common among the [[Trochilinae]], are well-developed. The [[remiges]] are blackish-brown. It has a slightly decurved medium-long black [[beak|bill]]. The sexes are very similar, but females are about one-fourth smaller and slightly duller than males on average. Immature birds appear like females, but their heads are particularly dull and brownish-tinged.<ref name="schuchmann1999" /> The subspecies vary mainly in the hue of the plumage, with the blue sections ranging from green-tinged blue over [[ultramarine]] to deep [[royal blue]], and the green sections ranging from golden bronzy-green over deep bottle-green to blue-tinged green. The [[nominate subspecies]] and ''E. m. simoni'' occur over a wide range, while the others are more localized [[endemism|endemics]].<ref name="schuchmann1999" /> For ''E. m. hirundo'' the blue quite dull and the tail less deeply forked. ''E. m. simoni'' is the bluest subspecies; the blue parts are dark royal blue, the green parts blue-tinged. ''E. m. bolivianus'' is the greenest subspecies; the head is more green than blue and the green parts pure bright green. ''E. m. cyanoviridis'' is another very green subspecies with the blue parts green-tinged and the green parts golden bronzy green.<ref name="schuchmann1999" /> ==Distribuo kaj habitato== [[File:Eupetomena macroura-3.jpg|right|thumb|Adult, from [[São Paulo]] Botanical Garden, Brazil]] The majority of the range of the swallow-tailed hummingbird is in the [[Caatinga]] and [[Cerrado]] of Brazil, and adjacent parts of northern and eastern [[Bolivia]], and far northern [[Paraguay]]. In the coastal regions, it occurs from [[French Guiana]] in north to [[Santa Catarina (state)|Santa Catarina]], Brazil, in south.<ref>Schuchmann (1999), Straube ''et al.'' (2006)</ref> It generally avoids the [[Amazon rainforest|rainforest]] found throughout most of the [[Amazon Basin]], and only extends locally into this region along the southern and eastern edge, in the relatively open habitats along the lowermost sections of the [[Amazon River]], including [[Marajó Island]], and upstream to around the [[Tapajós River]], and in isolated enclaves of woodland or savanna-like habitats within the Amazon (including so-called "Amazonian Caatinga") in south-eastern [[Peru]] (upper [[Urubamba River]] and [[Pampas del Heath]]),<ref>Schulenberg ''et al.'' (2007)</ref> southern [[Suriname]] ([[Sipaliwini Savanna]]),<ref>Restall ''et al.'' (2006)</ref> central Brazil, and northern Bolivia. It occurs in virtually any semi-open [[habitat]]; even gardens and parks within major cities<ref>Sigrist (2006)</ref> such as [[Rio de Janeiro]] and [[São Paulo]]. It avoids the interior of [[humid]] forest, but does occur in openings or along the edge; the swallow-tailed hummingbird is most common among [[savanna]]-like vegetation. It is generally a species of lowlands, but occurs locally up to 1,500&nbsp;m (4,900&nbsp;ft). Not a true [[bird migration|migrant]], some populations move north or south a short distance in the dry winter months.<ref name = schuchmann1999 /> Throughout the bulk of its range, it is among the commonest species of hummingbird, although it generally is uncommon in the outlying regions, particularly where it becomes more humid. In southern [[Brazil]], it is apparently increasing and seems to have extended its [[range (biology)|range]] in recent decades.<ref>Straube ''et al.'' (2006)</ref> It is considered to be a Species of [[Least Concern]] by the [[IUCN]].<ref name="iucn status 12 November 2021" /> It was frequently exported for the cage bird trade up to 1970, but like other hummingbirds,<ref name = schuchmann1999 /> it is nowadays on [[CITES]] Appendix II and trade is restricted. Also, hummingbirds are generally hard to keep in captivity, and though this species is generally rather hardy, it has been noted that abandoned young may die despite given optimal treatment when trying to hand-raise them.<ref name = ow2000>Oniki & Willis (2000)</ref> ==Kutimaro kaj ekologio== [[File:Eupetomena macroura1.jpg|thumb|right|Hovering adult photographed near [[Piraju]], São Paulo, Brazil]] ===Manĝado=== The swallow-tailed hummingbird mainly forages at mid-levels, but good food sources are exploited from anywhere near ground level right up to the tree tops. It chiefly feeds on flower [[nectar]], particularly from [[Fabaceae]],<ref>E.g. ''[[Erythrina speciosa]]''<!-- the redirect to crista-galli is in error -->, on which they are opportunistic nectar thieves: Baza Mendonça & dos Anjos (2005, 2006)</ref> [[Gesneriaceae]], [[Malvaceae]] (especially [[Bombacoideae]] and [[Malvoideae]]), [[Myrtaceae]], [[Rubiaceae]] and [[epiphytic]] [[Bromeliaceae]]. It is not a very specialized feeder however, and has also been recorded from plants of other [[family (biology)|families]], such as [[Asteraceae]]<ref>E.g. ''[[Stifftia chrysantha]]'': Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> or [[Caryocaraceae]].<ref>E.g. [[Pequi]], ''Caryocar brasiliense'': Melo (2001)</ref> It utilizes flowers of native as well as those of some introduced [[ornamental plant]]s.<ref>E.g. [[Fountain Tree]], ''Spathodea campanulata'' ([[Bignoniaceae]]): Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> It will also take [[insects]] caught by [[Hawking (birds)|hawking]]. In south-eastern [[Brazil]] where it is plentiful even in urban parks and gardens, it is commonly attracted to [[hummingbird feeder]]s.<ref name = schuchmann1999 /> ===Reproduktado=== [[File:Beija Flor.JPG|thumb|right|On nest in [[Ribeirão Preto]], São Paulo, Brazil]] Across its range, it can be found to engage in some behavior related to reproduction almost year-round. In courtship, the male hovers in front of the sitting female and chases her through the air, and the two may beform a 'zig-zag flight' together; the former activity can be seen throughout the day except in the hottest hours around noon, while courtship chases are most frequent at dusk.<ref>Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000), Sick (1993)</ref> Birds have been seen carrying nesting material between July and September and in December. The nest is a cup-shaped structure lined with soft [[plant fibre]]s and clad on the outside with [[lichen]] and [[moss]]es, held together with [[spider web]]s. It is placed on a horizontal twig in smallish trees, e.g. ''[[Cochlospermum]]'', typically below 3&nbsp;m (10&nbsp;ft), but occasionally as high as 15&nbsp;m (50&nbsp;ft) above the ground. The [[clutch (eggs)|clutch]] consist of two white eggs and like in other hummingbirds. Only the female takes care of the eggs and young.<ref name = sow9900 >Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000)</ref> The chicks hatch after 15–16 days; they are initially hairless, save for some grey [[down feather|down]] on the back, and have dark skin. They start to grow feathers 5 days or so after hatching, starting with the [[remiges]]; the [[rectrices]] begin to emerge about 3 days later. The young are fed 1-2 times per hour on average, and the female spends about half of the day [[brooding]] and feeding her offspring, and the other half flying around and feeding. The young [[fledge]] after 22–24 days but still return to the nest to sleep and be brooded for some more days; they are independent some 2–3 weeks after fledging. Two broods may be raised subsequently, sometimes reusing the nest; due to the prolonged breeding season, three broods might be raised per year in theory, but this does not seem to happen. The species first breeds at 1–2 years of age.<ref name = sow9900 /> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59 [Portuguese with English abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF fulltext] * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2006): Feeding behavior of hummingbirds and perching birds on Erythrina speciosa Andrews (Fabaceae) flowers in an urban area, Londrina, Paraná, Brazil [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''23'''(1): 42–49 [English with Portuguese abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752006000100002}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v23n1/a02v23n1.pdf PDF fulltext] * de Lyra-Neves, Rachel M.; Oliveira, Maria A.B.; Telino-Júnior, Wallace R. & dos Santos, Ednilza M. (2007): Comportamentos interespecíficos entre ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Primates, Callitrichidae) e algumas aves de Mata Atlântica, Pernambuco, Brasil [Interspecific behaviour between ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Callitrichidae, Primates) and some birds of the Atlantic forest, Pernanbuco State, Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''24'''(3): 709–716 [Portuguese with English abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752007000300022}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v24n3/a22v24n3.pdf PDF fulltext]. * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil'' ["Hummingbirds of Brazil"]. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro [In Portuguese]. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Melo, C. (2001): Diurnal bird visiting of ''Caryocar brasiliense'' Camb. in Central Brazil. ''Revista Brasileira de Biologia'' '''61'''(2): 311–316. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082001000200014}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v61n2/a14v61n2.pdf PDF fulltext] * Oniki, Y. & Willis, E.O. (2000): Nesting behavior of the swallow-tailed hummingbird, ''Eupetomena macroura'' (Trochilidae, Aves). ''Revista Brasileira de Biologia'' '''60'''(4): 655-662 [English with Portuguese abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082000000400016 }}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v60n4/3913.pdf PDF fulltext] * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> *{{cite book | last=Schuchmann | first=K.L. | year=1999 | chapter=Swallow-tailed hummingbird | editor1-last=del Hoyo | editor1-first=J. | editor2-last=Elliott | editor2-first=A. | editor3-last=Sargatal | editor3-first=J. | title=Handbook of the Birds of the World | volume=5: Barn-owls to Hummingbirds | location=Barcelona, Spain | publisher=Lynx Edicions | isbn=978-84-87334-25-2 | page=554 | chapter-url=https://archive.org/details/handbookofbirdso0005unse/page/554/mode/1up | chapter-url-access=registration | ref=none }} * Schulenberg, T.; Stotz, D.; Lane, D.; O'Neill, J. & Parker, T. III (2007): ''Birds of Peru''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|978-0-7136-8673-9}}</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> * Straube, Fernando Costa; Urben-Filho, Alberto & Piacentini, Vítor de Queiroz (2006): O Beija-flor-tesoura ''Eupetomena macroura'' (Gmelin, 1788) e sua ampliação de distribuição pelo Sul do Brasil ["The Swallow-tailed Hummingbird and its distribution expansion in the south of Brazil"]. ''Atualidades Ornitológicas'' '''132''' [In Portuguese]. [http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf PDF fulltext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215643/http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf |date=2016-03-03 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupetomena macroura}} *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 "Swallow-tailed Hummingbird" photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204217/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2016-03-03 }} VIREO [http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura Photo-High Res] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185647/http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura |date=2016-03-03 }} *[https://web.archive.org/web/20071026125139/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/Swallow-tailed-Hummingbird.jpg Photo-High Res]; [http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm Article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026040839/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm |date=2007-10-26 }} tropicalbirding&mdash;Tropical Birding: "Southeast Brazil" {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Paragvajo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] jkqj4aobz3v6mkcu0dyguorygq9uo0v 0 943034 9367602 2026-05-06T11:27:20Z Kani 670 Alidirektigis al [[Hirundvosta kolibro]] 9367602 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Hirundvosta kolibro]] hul78sfnyfqi58u2d2x5mopzu9ki9qp